169

[Col. 0205D] 91 «In principio erat Verbum.» Ecce «Veritas quae de terra orta est (Psal. LXXXIV) ,» carnem de Virgine [Col. 0206D] assumens, ut nos a diabolo liberaret, eadem de virginali Joannis anima generatur: vocem corpoream [Col. 0207A] induens, ut pro nobis contra omnem haereticam pravitatem dimicet. Qui enim de corde suo «verbum bonum eructavit (Psal. XLIV) » in uterum virginis, ut Deus invisibilis, visibilis et verus homo fieret; ipse castis complexibus suis ascitam dilecti Joannis animam eodem Verbo impraegnavit, ut verbum ineffabile, per vocem litteramque ejus, audibile et intelligibile procederet. Ait ergo; «In principio erat Verbum.» Itaque non recentem adoramus Dominum, sicut Cerinthus, Marcion atque Ebion caeterique Antichristi mentiti sunt, falsum quippe est quod dixerunt, ante Mariam non exstitisse Christum. Christus enim, qui nunc homo est in fine saeculorum, in principio et [Col. 0207B] ante saecula erat Verbum. Non erat totum, quod nunc est, scilicet caro et verbum, sed erat tantummodo Verbum. Nunc geminae gigas substantiae duplicisque operationis una persona est: in principio autem, unius substantiae uniusque operationis Verbum erat. Christus igitur ante Mariam erat, quia, «in principio Verbum erat.» Verbum autem hic, non pueriliter, id est, juxta etymologiam nominis, accipiendum est, scilicet sicut apud Donatum pueri accepimus verbum dici, eo quod verberato aere plectroque linguae formetur. Nam verbum ejusmodi per aerem sonando transit. «Verbum autem,» quod in principio scilicet ante ipsum aerem et ante omnia quae facta sunt, erat, «manet in aeternum (Isa. XL) .» [Col. 0207C] Hoc etenim Verbum ratio perpetua est, sapientia sempiterna est, intellectus incomprehensibilis est, veritas incommutabilis est. Cum autem apud nos, tam de articulata voce, quam de tacito animi consilio verbum aequivoce praedicetur, cur non ipsa ratio sempiterna recte Verbum dicatur; unde nobis inest rationalitas, id est universa, quae nobis suppetit, verba faciendi facultas. «Nolite ergo pueri effici sensibus,» inquit Apostolus (I Cor. XIV) . Quia Verbum, etsi non aereum, id est, verberato aere formatum; Verbum, inquam, etsi non affectivum, ut verba nostra sunt, aut [ alias at] substantiale, inquam, Christus «in principio erat Verbum.» Ubi autem erat hoc Verbum? Quis erat locus ejus? «Nescit homo pretium [Col. 0207D] ejus,» sicut per beatum Job dicitur (Job XXVIII) : revelante autem Spiritu, paulatim cognoscitur per ea quae sequuntur, et primum per id quod quasi locus ejus, ubi jam tunc in principio fuerit, ostenditur, cum subditur: «Et Verbum erat apud Deum.» Ecce sagittae Domini istae sunt, quarum in luce imus; haec fulgurans ejus hasta est, cujus in splendore gradimur, sicut ei per prophetam dictum est: «In luce sagittarum tuarum ibunt, in splendore fulgurantis hastae tuae (Habac. III) .» Nam ejus sententiae sagitta, quam primum jecit, eos omnes haereticos confixit, qui diversis quidem blasphemiis, sed pari spiritu malignitatis, Christum ante Mariam sicut jam dictum est fuisse negabant. Hac autem sequenti, Patripassianos percutit, qui Trinitatem abnegantes, [Col. 0208A] Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum unam tantum, non tres esse personas asserebant. Ait enim evidenter: «Et Verbum erat apud Deum.» Ut de personis non dubites, dum alteram audis esse vel fuisse apud alteram: magnifice hujus Verbi dignitatem insinuat, dicendo: «Erat apud Deum.» Nam «apud Deum erat,» quid est, nisi in magno erat honore, in summa dignitate, in magna dilectione? «Erat apud Deum,» sed non, quemadmodum apud divitem aurum suum. Nam apud divitem aurum est in arca, non in ipsius substantia misera atque vitiosa, fortassis et leprosa. Erat autem apud Deum quomodo apud sapientem sapientia, apud fortem [Col. 0208B] fortitudo. Nam per beatum Job dicitur: «Apud ipsum est sapientia et fortitudo (Job XII) .» Aurum divitis, in marsupio ejus. Verbum Dei in corde ejus. Vere ergo Verbum erat apud Deum. Jam vero, sicut personas distinxit, dicendo: «Et Verbum erat apud Deum;» sic econtra substantiam conjungit, subdendo: «Et Deus erat Verbum.» Substantiam quippe breviter unam esse testatus est in duabus personis, Dei et Verbi sui. Quod aegre ferunt Sabelliani, moleste accipiunt Ariani. Nam illi quidem, id est Sabelliani, mallent ut dixisset, Dei et Verbi sui, sicut unam substantiam, sic unam eamdemque esse personam: isti autem, 92 id est Ariani, sicut duas personas, ita nihilominus duas ac diversas vellent [Col. 0208C] eum expressisse substantias. Solum enim Patrem esse Deum vel Creatorem; Filium vero, creaturam esse volunt, licet magnam atque excellentem. Sed veritas praesentis testimonii, tanquam vox fulgurantis tonitrui, verberat utrinque terram, id est, utrarumque partium cauteriatam aeque confundit conscientiam (I Tim. IV) . Exsultent igitur Homousiani, id est, confessores consubstantialitatis, neque confundentes personas, neque substantiam separantes; scilicet, duas quidem personas, sed unam Patris et Verbi substantiam, cum tanti testis suffragatione, confitentes. «Deus» enim, inquit, «erat Verbum.» Protinus una sententia perpulchre complectitur [Col. 0208D] cuncta, quae in tribus jam dictis expressit propositionibus. «Hoc, inquit, erat in principio apud Deum.» Quid tandem provenit ex eo quod Verbum erat apud Deum? vel cur non maluit Evangelista dicere: Erat in Deo Verbum, sed ait, imo et secundo repetivit: «Erat apud Deum? Hac» enim positiuncula, significat magnum aliquod se intendere negotium. Nam et nos quoties ita loquentes dicimus, personam aliquam apud aliam esse personam, in eo proprietas locutionis est, si significare velimus certum aliquod interesse negotium. Quid ergo inter utrumque, mediante utriusque bonitate, convenit? Sequitur: «Omnia per ipsum facta sunt.» Hoc plane propter utriusque bonitatem, quae est Spiritus sanctus, effectum est. Nam, si quaeras: quis [Col. 0209A] omnia fecerit? respondebitur: Deus. Si quaeras: per quid? ecce habes: per ipsum, scilicet Verbum. Si interrogas: quare? respondetur: quia bonus est. Et haec tota Trinitas est. «Omnia, inquit, per ipsum facta sunt.» O quanta laude, quanta veneratione dignum est hoc verbum per quod omnia facta sunt! Benevoli spectatores levant oculos cordis et corporis, ad pulchritudinem eorum quae facta sunt, visibilium et invisibilium, et attente considerantes corde et ore conclamant: Magnum atque pulchrum esse artificis Dei ingenium, quod non est aliud, nisi hoc Verbum, per quod tanta, tam pulchra facta sunt: «Per ipsum enim omnia facta sunt.» Nam et alia Scriptura testatur: «Quia ipse dixit et facta sunt; ipse mandavit et creata sunt (Psal. XXXII) ,» scilicet [Col. 0209B] ea, quae ad laudem Creatoris invitabant: omnes angeli ejus, omnes virtutes ejus, sol et luna, stellae et lumen, coeli coelorum, et omnia quae in eis sunt; terra, et omnia quae in ea sunt; mare, et omnia quae in eo sunt (Psal. CXLVIII) . Dixit ipse, ut alia quoque Scriptura testis est: «Fiat lux et facta est lux; dixit: Fiat firmamentum, et factum est (Genes. I) ;» dixit et de singulis caeterorum: Fiat, et facta sunt; per Verbum ergo facta sunt, quia dicendo facta sunt. Dicendo autem non elementali sono, vel voce corporea (Deus enim spiritus est), sed eo modo loquendi, quo anima tua, quicunque es homo, quam ille fecit ad imaginem suam, tacitam, quum libet, format loquelam.

[Col. 0209C] Attende quicunque filius lucis es, et sicut telas aranearum, ea contemne, quae filii noctis, id est philosophi hujus saeculi, somniarunt. Dixerunt enim materiam ex qua cuncta fierent (quam etiam appellaverunt Hylen ) non a Deo creatam, sed Deo fuisse consempiternam; qua Deus sit usus, ut artifex ligno utitur, dum mundum istum conderet sibi coaeternum. Qui etiam formulas fuisse finxerunt, quas dicunt Ideas, quibus intendens, ad earum cuncta faceret imitationem. Haec ergo contemne, Verbi aeterni cultor et agnitor. Quia non sic habet veritas, sed «omnia per ipsum facta sunt,» et in hoc principio, id est, in hoc Verbo, creavit Deus coelum et terram, et omnia, quae in eis sunt. Igitur ab eo quod infirmum est Dei, a nativitate carnis, ab angustiis praesepis, [Col. 0209D] ab omni conditione mortalitatis, leva sursum oculos mentis supra Mariam (quae, et ipsa sine dubio per ipsum inter omnia facta est) et ex eo quod «omnia per ipsum facta sunt,» antiquitatem Christi, majestatem Verbi Dei, fideliter aestima, quisquis nondum audita, vel intellecta veritate tanti Testis, Christum ante Mariam non exstitisse suspicabaris. Qui quanta intentione dixerit, «omnia per ipsum facta sunt,» acri repetitione protinus inculcat, cum subjungit: «Et sine ipso factum est nihil.»—«Nihil,» inquit, «sine ipso factum est,» nulla natura, nulla substantia, nulla omnino, quamlibet mala. Nulla enim mala per naturam; nulla mala nisi per accedentem malitiam. Nam et diabolus per vitium quidem malus est, sed substantia ejus, per naturam [Col. 0210A] mala non est. Explosa ergo est fabula Manichaeorum de malo principio, vel de tota, nescio qua, gente tenebrarum. Quia, sicut jam dictum est, «omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil.» Sequitur:

«Quod factum est, in ipso vita erat.» Adhuc nihilominus molesti veritatis interpellatores urgere solent, maxime hi, qui mundum Deo coaeternum, ut jam dictum est, fuisse suspicati sunt, et dicere: Cur nova Deo voluntas incidit? cur novum consilium iniit? Nam si post infinitas aeternitatis suae moras, fecit quandoque mundum, nova voluntas est, novumque consilium, satisque hoc evidens est mutabilitatis ejus indicium. Item, si constat ante Mariam exstitisse Christum, et «omnia per ipsum facta sunt,» [Col. 0210B] unde nova voluntas, ut post tot annorum millia, veniret ad reparationem hominum? Imo, si cum faceret mundum, et formaret protoplastum, salvum voluit esse genus humanum, cur non providit, vel praecavit, ne incurreret perditionis naufragium? Nam alterum quidem mutabilitatis, alterum imprudentiae potest argui. Has quoque partes contentionis adversae, veritas undique oculata, tanquam renascentia succidit hydrae capita: subjungendo (sicut sapientiae majestatem decet) tranquille ac breviter: «Quod factum est, in ipso vita erat.» Sensus iste est: Quidquid factum est, antequam fieret, in ipsius erat praescientia, quae videlicet praescientia non est aliud quam vita. Divinitati namque non est aliud vivere, aliud scire; nec aliud est in Deo, vivens sapientia [Col. 0210C] quam sapiens vita. Aliter autem est in anima: nam vivit quidem substantialiter, sapit autem accidentaliter, Deus vero tam vivit quam sapit substantialiter; nihil enim accidentium in Divinitatem cadere potest. Igitur vita, id est, vitalis omnium, quae facturus erat, jam in ipso erat a principio scientia. Verum est, probabile est, necessarium est. Nam, unde hoc habet anima rationalis, ut cum fabrili vel architectonica quidpiam componendum est structura, prius totum illud apud se intus videat in arte quam foris exhibeat in opere? Si enim arcam, vel amplae domus fabricam struere velit, ejus apud se prius versat imaginem; jamque mens et cogitatio talis est, qualis postmodum materialis situs operis [Col. 0210D] visendus est. Recte ergo dicas: Quia quod faciendum est, jam in mente artificis vita est. Unde, quaeso, hoc habet anima rationalis, nisi quia creavit Deus hominem ad imaginem suam, ad imaginem Dei creavit illum? Imago autem Dei, splendorque, ut ait Apostolus (Hebr. I) , et figura substantiae ejus est hoc Verbum, hic Filius de Deo Deus, figura videlicet per similitudinem dictus. Quia Pater cum hoc Verbo sic unus est Deus, sicut aurum vel ebur, et imago regis in eo, sigillum unum esse dignoscitur. Nec vero secundum exteriorem hominem, 93 sicut humaniformii suspicati sunt, sed secundum interiorem nos hac figura signati sumus. Unde et rationales, id est, doctrinae vel disciplinae perceptibiles sumus. Si ergo tam pulchra sunt rationis [Col. 0211A] lineamenta in ea quae formata est, anima, quam clara, quam certa est ipsa Ratio divina? quae non est formata, sed ipsa forma. Si ideo vivaciter artis suae compos est umbra, nonne multo magis in proposito vel opere suo, provida et constans est ipsa Veritas? Plane incomparabiliter constantius atque perfectius omnium, quae facienda erant, in hoc Verbo vivebat ordo vel natura. Nec solum noverat ab initio quae vel qualiter omnia conderet suoque statu singula disponeret, sed etiam quaedam perdita, qualiter suam gloriam recuperaret. Inde est, quod suum certum servat omnis natura cursum, nihilque sit sub sole novum (Eccle. I) . Quia videlicet semel de immutabili voluntate posuit praeceptum, semel et «simul omnia creavit, qui vivit in aeternum (Eccle. XVIII) .» Sic omnino insuperabilis manet altitudo divini consilii, quod habuit super salutem generis humani. Nec enim electos alios vocavit, justificavit et magnificavit, quam quos ante saecula praescivit et praedestinavit (Rom. VIII) ; neque tanquam praeventus aut circumventus a diabolo, novum aliquid excogitavit, quando hoc Verbum misit incarnari, sed sic praefinitum est, sic omnino, quia pulchrum et speciosum erat, ante Patrem complacitum est; ut inter inimicitias adversantis diaboli, semper in melius saluti nostrae prospiciens, usque ad summum suae dispositionis beneficentia divina perveniret. Quid ergo impotentiae vel temeritatis Deum arguis, haeretica temeritas? Quod factum est, hic subdistingue, ac deinde subinfer: «In ipso,» scilicet Verbo, [Col. 0211C] «vita erat.» Vel certe, ut jam secundum Scripturam aliam loquar, quod factum est, spectabilis atque deliciosus coram sapientiae suae Deo ludus erat. Sic enim dicit ipsa, quae est hoc Dei Verbum, Sapientia: «Dominus possedit me ab initio viarum, antequam quidquam faceret a principio, et ab aeterno ordinata sum.» Et post pauca: «Et delectabar, inquit, per singulos dies ludens coram eo omni tempore, ludens in orbe terrarum; et deliciae meae, esse cum filiis hominum (Prov. VIII) .» Ludus iste ineffabilis est divinae bonitatis jucunditas, qua jam Creator, antequam quidquam faceret delectabatur in Verbo suo, in sapientia sua. Magna sunt haec, alta sunt haec. Et horum quidem sensuum majestas mortalium [Col. 0211D] oculos, velut claritas solis, reverberat. Attamen eorumdem similitudo nonnullam, tanquam solis imago, quae perspici possit in aqua, nostrae naturae subrutilat, verbi gratia: Ecce musicus instrumenta quaelibet ex arte componit; certisque ac sibimet cognitis dimensa numeris, vocum intervalla discriminans, flatu vel pulsu, concitatum sonum inanimatae rei, rationem sibi insitam imitari compellit. Quid ergo? nonne antequam instrumenta componeret, aderat ludens in mente et voce ejus musica? ludens in diversitate vel distinctione modorum; et deliciae ejus multorum suavitate cantuum? Una fuerat, una nihilominus et nunc est musica, nihilque crescit aut se multiplicat, quamlibet multas ad canendum voluptas cantoris comportet citharas. [Col. 0212A] In hoc, ut dictum est, nonnulla similitudo est. Nam quid sumus nos, nisi magni musici Dei, quaedam instrumenta? Unde et in citharis et in organis (Psal. CL) , quae profecto corda et corpora nostra sunt, Dominum laudare jubemur. Ipse quoque Dominus noster, musicum Dei Patris maxime instrumentum est: cui dicit idem Pater, dum secundum corpus in sepulcro jacet: «Exsurge, gloria mea; exsurge psalterium et cithara (Psal. LVI) .» Imo totus mundus divinae laudis instrumentum est, licet solus homo vel angelus laudem Dei decantare sciat: sicut in citharis, sola chorda, sed non sine ligno, modum cantilenae personat. Igitur, quemadmodum natura musicae in anima musici vita est, quam instrumento ars imitata est, sic totius mundi compositio, qui, ut [Col. 0212B] jam dictum est, divinae laudis instrumentum est priusquam fieret, in hoc Verbo vita erat, de qua et subditur: «Et vita erat lux hominum.» Haec, inquit, vita, quae erat hoc Verbum per quod omnia facta sunt, haec ratio sempiterna, lux est hominum, scilicet optimae partis omnium, quae facta sunt, quia videlicet solam in hoc visibili mundo illuminat humanam naturam, id est, cum super omnia quae facta sunt, luceat, suam ipsius imaginem in sola exprimit hominis anima. Omnium enim quae facta sunt, alia quidem sunt, ut lapides; alia et sunt et vivunt, ut arbores; alia vero sunt, et vivunt, et sentiunt, ut pecora. Homo autem post angelum solus in hoc honore est positus, quod ad quaerendum et inveniendum Creatorem suum factus est idoneus. Ergo quod [Col. 0212C] ait: Vita haec erat, vel est lux hominum, tale est ac si diceret: Rationalitatis lucem soli impertita est naturae hominum. Quod cum ita sit, potuit dicere: Et sic vita erat angelorum pariter et hominum. Utramque enim naturam, scilicet angelicam pariter et humanam, splendidae rationis nobilitas illustravit; quam exinde percepimus, quod, ut supradictum est, fecit Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam. Verum non angelis sed solis hominibus Evangelium scribitur, nec enim propter angelos, sed propter homines tantum venit Christus, quem qui non receperunt, in hoc maxime Evangelio, et in caeteris apostolorum dictis arguuntur, arguente per illos sancto Spiritu, juxta quod de illo loquens ipse [Col. 0212D] Christus: «Ille, inquit, arguet mundum de peccato, quia non crediderunt in me (Joan. XVI) .» Bene ergo dictum est nunc, lux hominum tantum. Nam de angelis ad praesens non pertinet negotium. Et lux hominum, universaliter dictum est, id est, bonorum pariter et malorum Quia videlicet aeque, tam boni quam mali, in hoc lucent, quod rationales sunt. Nam, licet homo malus peccando obtenebretur fiatque noctis atque tenebrarum filius: non tamen ea, qua pecora praecellit, rationis luce privatur. Est et alia lux (I Thess. V) , quae per malitiae tenebras potuit vel potest amitti; scilicet, gloria similitudinis Dei. Fecit enim Deus hominem, non solum ad imaginem, sed etiam ad similitudinem suam. Ad imaginem videlicet, in eo, quod rationalem et aeternum; [Col. 0213A] ad similitudinem vero, in eo quod suae bonitatis imitatorem fecit eum. Et hanc quidem similitudinis Dei lucem tunc amittit, quando peccando Creatoris imitationem deserit. Illa autem, quam habet ex imagine Dei, rationis claritate lucere non desinit. Et per illam redarguitur a Deo, qui etiam in hoc «solem suum facit oriri super bonos et malos (Matth. V) ,» quod rationis luce nec bonos privat nec malos: Lux igitur hominum est etiam malorum, propter quod inexcusabiles sunt (Rom. I) . Unde et sequitur:

«Et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt.» Lux, inquit, scilicet discretio supradictae rationis, lucet in tenebris, id est, in conscientia illorum, qui male agendo tenebrae facti sunt. Nam, ut de Judaeis taceam, qui cum rationis [Col. 0213B] luce, lucernam quoque habuerunt sacrae Scripturae, de gentilibus ejusmodi lucem non habentibus dicit Apostolus: «Quia quod notum est Dei, manifestum est in illis; Deus enim illis revelavit. Invisibilia enim ejus a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta 94 conspiciuntur (Rom. I) .» Lux ergo rationis est, quae lucet in quamlibet profundis peccatorum tenebris. Sed lucem hanc in seipsis lucentem, cum tenebrae essent, non comprehenderunt, quia videlicet cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt. Amplius autem rei sunt Judaei. Quia cum tam naturalis rationis judicio quam sacrae legis testimonio, lucem veram possent agnoscere praesentem, magis obtenebrati sunt, et non cognoverunt eam. Clauserunt [Col. 0213C] quippe oculos suos, ne viderent; et aures suas compresserunt, ne audirent (Isa. XXXII; Act. XXVIII) ; et omnino intelligere noluerunt, ut bene agerent (Psal. XXXV) . Ecce signum, cui contradicebatur (Luc. II) , quantis fragoribus intonantis veritatis defenditur! Quid spiritus immundi contra hiscere possunt ab interioribus haereticorum, prorepentes in modum ranarum? Verumtamen alii supersunt hostes et contradictores hujus signi, scilicet Judaei, qui tanquam sub alio coelo positi non terrentur, quia non audiunt fragorem hujus tonitrui. Nam haeretici quidem, quasi de suo coelo fulminantur, dum sequaces apostolorum se esse simulantes (aliter enim non audierunt, nisi apostolici esse putarentur), simulantes ergo apostolicam se tenere vel proferre doctrinam, tanti [Col. 0213D] apostoli testimonio desuper, ut adversarii, feriuntur. At vero Judaei, tanquam sub alio climate sunt. Quia Christi apostolos non recipiunt (Luc. XX) et propterea, nihil ad eos pertinet, nihil eos movet, quod tantam gloriam Dei nostrum annuntiat firmamentum. Quid ergo? Nunquid excusabiles erunt? Nunquid non audierunt, vel se audisse dissimulare potuerunt? Imo primi audierunt, non undecunque sed ex ore ejus, quem nec abscondere nec refellere ullatenus possunt. Audierunt quippe per Joannem Baptistam quem omnes sciunt esse prophetam, cujus non ex hominibus sed de coelo fuisse testimonium, negare ipsi nequeunt. Celebratum est enim et a ipsorum historiographis nomen meritumque [Col. 0214A] Joannis (JOSEPH. De antiq. lib. XVIII, cap. X) , miraculum nativitatis et sanctitatis vitae mirabilis, dignitas praedicationis, vel auctoritas baptismatis, testimonium quoque quod Christo perhibuit (Joan. I) , et causa mortis. Qui ipse quidem nihil scripsit, sed cum tantus esset, ut Christus potuisset aestimari, quid dixerit, quem digito ostenderit, totus orbis audivit, et hic sonus ejus in omnem terram exivit. Hunc ergo testem tam idoneum, hic dilectus Christo Joannes assumit secum, ut in ore duorum testium legitime stet hoc fidei verbum (Deut. XVII) digneque frequens praestetur auditorium, tam propter testium vitam quam propter testimoniorum constantiam, cum quibus hunc assumit; alternatim positurus nunc sua, nunc illius verba, Christo testimonium [Col. 0214B] perbibentis (Joan. VIII) . Hoc modo ostendens ante omnia, quis vel qualis fuerit. «Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Joannes.» Proinde cum de Verbi aeternitate loquens, Evangelista dixerit: Erat et Erat; nunc: Fuit homo dicit detorta in praeteritum perfectum tempus dictiuncula. Nam, quia Verbi esse nec coepit nec desiit; hujus autem hominis Joannis, utpote defuncti jam, esse praeteriit; jam diu quippe recte homo esse dicitur, quandiu caro est cum anima rationali; prudenter ergo, et proprie de illo Erat, de hoc dictum est, Fuit: «Etenim coeli peribunt, tu autem permanes, inquit Psalmista, et omnes sicut vestimentum veterascent, et sicut opertorium mutabis eos, et mutabuntur. Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient [Col. 0214C] (Psal. CI) .»—«Fuit ergo, inquit, homo missus a Deo, cui nomen erat Joannes.» Singula verba, quasi statera, ponderanda sunt, quia videlicet de thesauris sapientiae prodeunt; cujus dicta tunc gravioris ponderis habentur, quando supervacue prolata non videntur, praesertim in tanto tanquam praecipuo negotio, ubi maxime semetipsam majestas veritatis agnoscere debet, ne effluere dignetur verbis inaniter cadentibus. Cum autem sic dici potuisset: «Venit Joannes in testimonium,» superflue videtur sic prolatum: «Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Joannes; hic venit in testimonium,» siquidem et alii prophetae homines fuerunt et omnes a Deo missi sunt, et nomine Joannis multi homines [Col. 0214D] aequevocati sunt. Diligentius ergo pensanda sunt, quia non exili elocutione, sed grandi declamatione prolata sunt. Videlicet tali in loco vel causa sic nominatus homo fuit, multum suscipiendus, longe dissimilis hominibus multis; utpote quo major inter natos mulierum nemo surrexit; adeo magnus, ut longe ante per prophetam, angelus dictus sit. «Hic est enim, inquit Deus, de quo scriptum est: Ecce mitto angelum meum qui praeparabit viam ante faciem meam (Matth. XI; Marc. I Malach. III) .» Homo igitur excellens et inclytus, ore rotundo, plenaque Evangelii voce, in omnium contentionem hominum merito pronuntiandus. Missus, inquit, a Deo. Et prophetae omnes a Deo missi sunt; nam si a Deo miss non sunt, a semetipsis venerunt. Et si [Col. 0215A] a semetipsis venerunt, et a semetipsis locuti sunt, fures sunt et latrones (Joan X) . Sed absit hoc a praeconibus veritatis! absit ab his, ad quos factus est sermo Dei, de quibus Spiritus sanctus: «Ego,» inquit, «dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI) .» Igitur et sancti prophetae omnes a Deo missi sunt, quia cum Verbo Dei omnes venerunt. Quid ergo dignum habet singulari tantae enuntiationis praeconio, quod fuit hic homo missus a Deo? Multum per omnem modum. Primum quidem quia dies aliorum, qui missi sunt, «velociores cursore fuerunt (Job IX) .» Quia videlicet cum sit cursoris officium, vel tantillum exspectare donec videat quid nuntiet eis ad quos recursurus est, illi prius hinc per viam universae carnis recurrerunt. [Col. 0215B] quam praestolatum Domini videre mererentur adventum. Hic autem eo tempore missus est, quo illum videre posset; ita, ut eumdem vivens viventibus digito ostenderet; mortuus mortuis apud inferos paulo post adfuturum nuntiaret. Deinde sic missus est, ut supra naturam veniret, natus ex utero senectutis et sterili (quod non naturae usus, sed solius Dei est opus) ut nasciturum in nascendo praeveniret, praedicaturum praedicando praecurreret, baptizaturum baptizando praeiret, moriturum moriendo praecederet. Singulariter ergo missus est, cui nusquam subsistere, nusquam divertere, nullum vacuit cum saeculo sermonem habere; non domum, non agrum possidere, nec affines agnoscere, sed urgente sermone Domini, urgente negotio mittentis pariter et [Col. 0215C] subsequentis, nudus et expeditus currere habebat ante faciem ejus velut, qui ad hoc solum factus erat et natus, ut pararet coram eo vias ejus (Luc. I) . Et huic nomen erat Joannes. Non ab hominibus, neque per hominem, sed a Deo per ipsius archangelum; non casu, sed certam ob causam nomen illi erat Joannes. Certam plane ob causam, quia videlicet totius praedicationis ejus summa fuit, Domini gratia. Quid enim praedicavit, nisi carnalem legem abolitam, et spiritualem exortam esse gratiam? Nam usque ad ipsum lex, quae per Moysen data est; e diebus autem ipsius gratia, quae per Jesum Christum facta est. Et ex quo Auctorem ejusdem gratiae praetento monstravit indice, per [Col. 0215D] eamdem gratiam «regnum coelorum vim patitur, et violenti diripiunt illud (Matth. XI) .» Hoc autem scilicet Domini gratiam, nomen Joannes interpretatum sonat. Igitur causa manifesta, causa digna est, propter quam illi nomen erat Joannes. 95 Sed Judaeus hoc ignorat, quia videlicet, alia [talia] sunt haec, quia velamen, quod est positum super cor ejus (II Cor. III) , admittere recusat. Verumtamen alia multa praesto sunt, quae et superius ex parte dicta sunt, quibus arguentibus testimonium ejus, vel baptismum de coelo fuisse negare nequeunt (Luc. XX) . Igitur demonstrato tanto hoc homine, tanquam in conspectu concilii, imo in medio turbarum, vel in seditione concitati adversus Christum Judaici populi, constanter edicit: «Hic [Col. 0216A] venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per illum.» Hic, inquit, tam magnus, tam exspectabilis [spectabilis], ad hoc venit, ad hoc factus vel natus est, ad hoc positus in sublimi, ut ab omnibus visus, a cunctis auditus, testimonium perhiberet de lumine, videlicet adversus tenebras, quae, ut supra dictum est, lucentem in semetipsis lucem noluerunt comprehendere, dicentes: «Nonne hic est filius fabri (Matth. XIII; Luc. IV) .» «Quomodo ergo nunc dicit: Quia de coelo descendi?» (Joan. VI; Marc. VI.) Adversus eos iste testimonium perhibere venit, quod is ipse esset Lux hominum, quod esset unigenitus Dei Filius, » per quem omnia facta sunt.» Et quidem prophetae omnes de hoc eodem lumine testimonium perhibuerunt. [Col. 0216B] Sed differt atque praecellit hujus testimonium in eo maxime, quod illi venturum esse testati sunt: hic, jam advenisse testificans, digito quoque (ne de persona ejus dubitaretur) praesentem ostendit, dicens: «Ecce Agnus Dei: Hic erat quem dixi (Joan. I) .» Quo autem indigebat Lux hominum vel quod sibi prospiciebat emolumentum, ut in conventiculis nostris tantopere sibi provideret tam magni praeconii testimonium? «Ut omnes, inquit, crederent per eum (ibid.) .» Subaudi, quod ipse, et non alius, ipse idem Jesus Mariae filius et Joseph (ut putabatur) esset a principio Dei Verbum, Verbum Deus, Lumen aeternum. Haec ergo erat intentio charitatis ejus, quae non quaerebat ea quae sua, sed quae nostra sunt (II Cor. XIII) . Hoc lux illa intendebat, ut omnes [Col. 0216C] crederemus, credendo accederemus ad eum et illuminaremur. Gratulamur et gratias agimus, pro tam benigna Divinitatis benevolentia. Non autem quod parum luceret lux ipsa, idcirco testimoniis indigebat; imo non lucis ipsius, sed oculorum culpa erat, quod per semetipsum agnosci non poterat. Lippientes enim imo et pene caecati erant oculi hominum ex pulvere terrenae cupiditatis; et idcirco lux vera quanto magis lucebat, tanto gravius illos offendebat. Ejus ergo impatientes sese averterant, et quasi dorsum ad solis ortum dederant. Joannem autem velut montem, Solis ejusdem radiis illustratum, tolerabilius aspiciebant. Hic placebat eis mons magnus decoro lumine vestitus, et in tantum delectabat eos, [Col. 0216D] ut putarent, quod ipse esset Christus. Contra quam illorum opinionem mox subditur: «Non erat ille lux, sed ut testimonium perhiberet de lumine.» Cur enim lux esse denegatur, nisi quia lux idem Christus esse putabatur? Sed «non erat lux.» Non, inquit, erat lux vera, non erat lux illuminans, non erat ipsa lucis substantia. Erat autem talis lux, qualis et apostoli, quibus dictum est: «Vos estis lux mundi (Matth. V) .» lux scilicet aliunde suscepta, lux non essentiali bono, sed accidentali dono. Sed Christus qualis lux erat?

«Erat, inquit, lux vera.» Lux erat vera, id est ejus lucis, qua lucebat et Joannes, efficiens causa. Nam sequitur: «Quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum.» Illuminat, inquit, [Col. 0217A] omnem hominem venientem in hunc mundum, scilicet illustratione illa, quam in Adam omnes homines perdiderunt. Quadam enim luce, scilicet luce rationis, quam habent ex eo quod ad imaginem Dei facti sunt, omnes homines illuminati veniunt. Quadam autem illustratione, scilicet cognitionis divinae, quam habere debuerant ex eo quod nihilominus ad similitudinem Dei factus est homo, privati nascuntur in hunc mundum. Sed non omnes homines, non omnes omnino filii Adam, istam divinae lucis consequuntur gratiam. Multi enim ab illa sunt juste relicti, et erraverunt a via veritatis, et Sol justitiae non ortus est eis. Igitur, quod dictum est: «Illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum,» idem est ac si dixisset: Lux vera Christus erat, sine qua [Col. 0217B] nemo illuminatur omnium hominum venientium in hunc mundum; qui utique ex paterna praevaricatione omnes obtenebrati veniunt. Sciendum autem quia per propriam operationem Spiritus sancti fit, quod illuminantur homines, ut sancti sint ad similitudinem Dei, qui profecto, quod rationales sunt conditi ad imaginem Dei, proprium est Filii, «qui est, ut ait Apostolus, imago Dei invisibilis (Col. I) .» Verumtamen et hoc ipsum quod Spiritus sanctus advenit ad illuminandam mentem hominis, ejusdem Filii gratia fit, qui eumdem Spiritum sanctum dare venit, sicut ipse de seipso enuntiat: «Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ut ardeat?» (Luc. XII.) Lux ergo vera, solus Christus, qui, ut dictum est, utroque modo «illuminat omnem hominem venientem [Col. 0217C] in hunc mundum.» Si autem omnem hominem, utique et Joannem. Sed hoc dictum est, quia lux ista Christus, lux vera Dei Verbum, priusquam in testam carnis nostrae deveniret, erat apud Deum. Quomodo ergo, inquis, et ante Joannem, illuminabat omnem hominem, tam longe a Deo factum, tam longe venientem in hujus mundi exsilium? Nam forte de Joanne non mireris, quia, quando illuminatus est, jam lux ista in mundum venerat, jam templo suo scilicet virginali utero sese infuderat! Forte et verum dicas, quia descendens magna illius Lucis substantia, simul et Joannem in matris utero radiaverat et leni concussu illam, cui gaudentes applaudimus, infantis exsultationem fecerat.

[Col. 0217D] Illud quaeris quomodo prius, cum adhuc esset apud Deum, illuminabat omnem hominem venientem in hunc mundum? Sed hoc te non moveat; imo, audi quod sequitur: «In mundo erat.» Et apud Deum erat, et in mundo erat. Verbum quippe Deus erat. Deus autem omnium Creator et in patre [in parte] non est, quia ubique est. Verbum ergo Deus, quia incircumscriptum lumen est, quia ubique est, et apud Deum erat, et in mundo erat, quid autem mirum quod et in mundo erat? Audi quod majus est. Sequitur enim: «Et mundus per ipsum factus est.» Mundum ergo implet, ut regat; regit, ut impleat; quem et implendo circumdat; et circumdando, implet; et sustinendo transcendit; et transcendendo, sustinet. Igitur repugnantia [Col. 0218A] non sunt ea quae dicta sunt, scilicet quod hoc Verbum, haec vera lux, et erat apud Deum, et illuminabat «omnem hominem venientem in hunc mundum,» quia videlicet cum ubique sit, et apud Deum erat et in mundo erat. Jam vero, quid doloris, quid habet conquestionis, quod, cum dixisset, «et mundus per ipsum factus est» protinus adjunxit: «Et mundus eum non cognovit.» O caecitas, o ingratitudo! Ingrati namque primi homines clauserant, dum se aperire putabant, oculos suos promittente mendacii patre diabolo, quod, si transgrederentur mandatum, aperirentur oculi eorum, fierentque sicut dii «scientes bonum et malum (Gen. III) ,» id est, haberent quod solius Dei est, scientiam universorum. At vero 96 econtra caecati sunt, [Col. 0218B] suamque caecitatem posteris suis haereditariam dereliquerunt; ut per caecitatem eum non viderent, qui «in mundo erat, et per quem mundus factus est,» cujus scientiae coaequari procaciter affectaverant, et per ingratitudinem eum nec de tantillo, quantum ex operibus illum cognoscere poterant, sicut Deum glorificarent, aut gratias agerent. Quod ergo ait: «Et mundus eum non cognovit,» exclamatio dolentis est. Amplius autem et hoc, quod sequitur: «In propria venit, et sui eum non receperunt.» In propria namque venit, scilicet in hunc mundum, qui per ipsum factus est, vel in eo quod apprehendit semen Abrahae, de quo propagatus peculiaris illi fuerat populus Israel. Apprehendens enim semen Abrahae (Hebr. II) , id est, assumens carnem [Col. 0218C] de semine Abrahae, in propria venit, dum in gente illa conversatus est cum hominibus, quam sibi magnis in propriam haereditatem acquisierat beneficiis. Venit autem non localiter (Deus quippe est: unde et constat, quia ubique est). Venit sane non de loco ad locum transeundo, sed qui erat invisibilis, visibilem se exhibendo. Nam in mundo erat per divinitatem, cujus est esse vel manere; venit autem in mundum per humanitatem, cujus est ire, et de loco ad locum transire. «Et sui, inquit, eum non receperunt.» Patrum est, non receperunt, insuper et occiderunt. Nam, qui sunt hi sui, nisi maligni illi et male perdendi agricolae, quibus ipse suam locaverat vineam? (Matth. XXI.) Aptius namque sic accipitur: [Col. 0218D] «in propria venit,« ut vineam illam intelligas, de qua scriptum est per prophetam: «Vinea enim Domini exercituum domus Israel est (Isa. V) ,» quam juxta Psalmistam de Aegypto transtulit, ejecitque gentes, et plantavit eam (Psal. LXXIX) . Cui sepem circumdedit, quia videlicet urbes muratas, vel angelorum praesidia praestitit, fodit in ea torcular, et turrim aedificavit, id est, altare et decus templi, in ea sola gente habuit. Cum ergo ad hanc vineam suam missus est, dicente Patrefamilias: «Verebuntur Filium meum (Matth. XXI; Luc. XX) ,» in propria venit, sed mali agricolae, mali operarii legis, non receperunt eum. Imo ejecerunt eum extra civitatem, et occiderunt animosius et nequius quam servos ejus (ibid.) , id est, justos et prophetas occiderunt. «Quotquot [Col. 0219A] autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri: his, qui credunt in nomine ejus.» Universali quidem enuntiatione dixit: «Sui eum non receperunt;» sed non universaliter dixit, aut dicere debuit: Nemo suorum recepit eum; nam aliqui suorum, licet pauci, receperunt eum. Et, quod majori gratia dignum est, cum scirent se quoque similiter ejiciendos esse propter eum, tamen receperunt eum. Maxime autem de gente quam nesciebat, de populo quem non cognoverat, scilicet de universitate gentium innumeri ad eum confluxerunt extra vineam suam projectum, et suo sanguine cruentatum, qui et subjectis humeris devote impositum, ad suum transtulere diversorium. «Quotquot ergo, inquit, receperunt eum;» quotquot exierunt ad eum extra [Col. 0219B] portam passum, quotquot de gentibus quae illum non cognoverant, ad eum cucurrerunt et improperium ejus portare non erubuerunt (Psal. XVII; Hebr. XIII) , dedit eis magnam potestatem, inclytam potestatem, scilicet posse filios Dei fieri, cum prius Dei fuissent inimici (Rom. V; Ephes. II) . Talem ille potestatem dedit iis qui receperunt eum. Quid sit autem recipere eum, ne nimis laxe accipiatur, definit evidentius, adjungendo: «His qui credunt in nomine ejus.» Ac si dicat: Non tecto inducentibus, aut cibum apponentibus, potumque miscentibus, et sic solummodo recipientibus ista potestas datur, ut filii Dei efficiantur. Nam talia Judas quoque exhibere, et diabolus esse potuit. Siquidem hoc modo [Col. 0219C] caro sola reficitur. Christus autem non tantum caro, sed et Verbum est, et maxime ex eo quod Dei Verbum est, praedictam potestatem dare potest. His ergo qui sic receperunt eum, quomodo recipiendum est Dei Verbum, «dedit potestatem filios Dei fieri,» id est, qui credunt in nomine ejus. Credere namque est semen Dei verbum cum amore susceptum, impraegnata mente portare. Quod tantae virtutis atque potestatis est, ut animae substantiam in suum vigorem transferens, de hominibus deos (Psal. VIII) , de filiis irae filios gratiae faciat (Ephes. II) , fiatque ut in loco ubi dicebatur, «non plebs mea vos, ibi vocentur filii Dei (Ose. I; Rom. IX) .»—«Qui non ex sanguinibus neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt.» Non ergo [Col. 0219D] glorietur quis, quod ex sanctis parentibus carnaliter generatus sit, videlicet quomodo gloriari solent Judaei, quod semen Abrahae sint (Matth. III) . Non enim quod illis vel illis parentibus carnaliter quis natus sit, idcirco magis aut minus computatur inter filios Dei. Quod maxime patet in duobus geminis Jacob et Esau. Nam, cum ex eisdem sanguinibus, id est, ex commistione ejusdem patris, ejusdem matris generati sint, cum nati sint ex voluntate ejusdem carnis, id est, feminae, carnem namque evangelista pro femina posuit, juxta illud: «Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea (Gen. II) .» Et ex voluntate ejusdem viri, videlicet sancti, et patriarchae magni. Cum ergo ex eisdem sanctis parentibus [Col. 0220A] ambo nati sint, non tamen idcirco ambo praedestinati, vel vocati sunt in numerum filiorum Dei, sed «Jacob dilexi, Esau autem odio habui, dicit Dominus (Mal. I; Rom. III) .» Item, ex sanguinibus Christianorum parentum, quamlibet fidelium et justorum, qui nascuntur filii, nascendo accipere non possunt ut sint Christiani, quamlibet nascantur, ut dictum est, ex parentibus christianissimis, quia videlicet parentes non ex eo quod Christiani sint [Christianos generant], sed ex eo carnaliter generant, quod homines sunt, id est, non per Christi gratiam, sed per carnis naturam. Atque ideo non in Christo generant, sed in Adam.

Igitur non minus, hi qui ex circumcisione, quam qui ex praeputio; non minus qui ex justis, quam qui [Col. 0220B] ex injustis parentibus nati sunt, opus habent ad catholicam proficisci Ecclesiam, cujus per ministerium renascantur secundum novum Adam, per quem et verum Patrem Deum contingant; quia videlicet prius ex qualicunque parentum sanguine pullulando nascebantur secundum veterem Adam, per quem et praevaricationis principem diabolum contingebant. Igitur, ut in extrema conclusione ad superiora recurrat oratio, is qui, ut dictum est, «illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum;» qui sese recipientibus, talem dedit potestatem, ut filii Dei fiant, is ipse erat lux vera; Joannes autem, in cujus minorationem haec dicta sunt, quia tantus erat, ut putaretur esse lux vera, testimonium, ad quod venit, [Col. 0220C] de hoc eodem lumine, a quo et ipse illuminatus est, perhibeat. Ad hoc enim illum hic evangelista Joannes, ut supra dictum est, ascivit, ut tam suo quam illius testimonio, lucem veram possit defendere, adversus tenebras, quae noluerunt illam comprehendere. Prosequitur ergo de Verbo, quod coeperat, dicens: «Et Verbum caro factum est.» Ut audiat Cerinthus et caeteri Antichristi, quid conjunctio et (quae hic ponitur) sibi velit, continuandum est sic: dixi superius: «In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, et omnia per ipsum facta sunt.» Ad idem regressus, postquam alium testem ascivi: «Et Verbum caro factum est.» Ergo audiant pupilli, 97 audiant posthumi generosam antiquitatem patris [Col. 0220D] sui. Audiant et sciant, quia per Christum «omnia facta sunt, et quia per ipsum factus est mundus,» qui mundi origine tanto junior dicebatur, ut ante Mariam fuisse negaretur ab haereticis et Judaeis, nobilitati filiorum invidentibus. Cum autem audimus quia «Verbum caro factum est,» non idem esse quis arbitretur, ac si dictum esset: Verbum in carnem versum est. Nam hic sensus haereticus est, haec expositio a fide aliena est. Non enim Verbum in carnem versum est, sed assumendo carnem carnalibus condescendere dignatum est. Et sic dictum est: Verbum, quod erat apud Deum, caro factum est, quomodo tu quoque dum loqueris, recte dicere potes: Verbum quod erat in anima mea vocale factum [Col. 0221A] est. Quomodo ergo voce tua proficiscente de ore tuo ad aures alienas, idipsum verbum tuum in corde tuo permanet, quod per auditum in alterius quoque mente profectum est: sic et verbi carne visibili ad publicos aspectus prodeunte, verbum ipsum in corde patris totum permanet, quod totum nihilominus, per eamdem carnem, ad nos transmissum est. Ita verbum idem totum in patre, totum in carne attingens a fine usque ad finem, idem a corde Patris (ultra vel supra quem nihil est) «quasi trames aquae immensae de fluvio (Eccli. XXIV) ,» trans universos angelorum ordines descendens ad carnem nostram, ultra vel infra quam, propter peccatum in sepulcro putrescentem, abjectius nihil est. Illud quoque non praetereundum, quod hic cum nomine vel substantia [Col. 0221B] carnis, anima quoque rationalis omnino debet intelligi. Non enim sicut Apollinaristae haeretici suspicati sunt, Verbum Dei sine anima carnem assumpsit. «Venit quippe salvum facere, quod perierat (Luc. XIX) ;» totus autem homo perierat. Totus revera, id est, et in corpore et in anima. Nam in corpore, mortalis; et in anima, jam mortuus; et in utroque aeternaliter erat damnatus. Ut ergo totum salvaret Verbum, totum nihilominus hominem, id est, carnem et animam rationalem assumpsit. Alioquin, si solam carnem sine anima Verbum Deus suscepisset, ubi radicem suam fixisset? Solus quippe rationalis spiritus capax ejus est. Siquidem verbum hoc oratio est, sapientia est. Quam singuli quoque homines, quantum ea participantur, non nisi mente [Col. 0221C] vident, non nisi anima complectuntur. Multo magis ergo Verbum universum, quando carnem suscepit, congruum sibi exceptorium, id est, animam rationabilem non omisit. Absit suspicio haec a corde! absit ab ore omnium, in Verbo incarnato spem habentium! In anima quippe maxime Scriptura illa facta est a Deo Patre Verbum bonum eructante, de qua ipse in psalmo: «Lingua, inquit, mea calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV) .» Inscripta namque est, verae et integrae hominis naturae, vera et perfecta Verbi hujus natura, id est, conjuncta in unitate personae absque confusione utriusque substantiae.

Sic effectum est praeclarum illud electrum, humani generis pretium atque ornamentum, in quo et divinitatis [Col. 0221D] aurum, nihil de suo fulgore perdidit; et humanitatis argentum, augmentum sui decoris obtinuit. Igitur quod ait: «Verbum caro factum est,» idem est ac si dixisset: Deus homo factus est, more scilicet eo, qui in Scripturis usitatus est. Solet enim nomine carnis, interdum totus homo significari, ut ibi: «Et videbit omnis caro salutare Dei (Luc. III) .» Sicut econtra, per animam totus homo significatur, sicut scriptum est: «Descendit Jacob in Aegyptum in animabus septuaginta quinque (Act. VII) ;» ergo Deus homo factus est. «Et habitavit in nobis.» In nobis, plane per omnia, utpote, de suis invisibilibus ad nostra visibilia profectus. Primum in vera natura nostrae carnis, in cunctis humanae naturae [Col. 0222A] legibus habitavit in nobis. Nam, hoc solummodo excepto, quod puerpera, non secundum morem universae carnis, ex virili semine conceptum hominem edidit, nec partu violata est, sed virgo ante partum, virgo permansit et post partum, hoc sane excepto, toto ordine suo vera hominis natura cucurrit. Quod si Judaeus, vel detestandus calumniator Manichaeus, dicendo: Si virgo peperit, phantasma fuit, consequens est ut primos hominum parentes, scilicet Adam et Evam (quia carnalibus carvere patribus) non veros, sed phantasticos fuisse homines arbitrentur. Longius quippe est a natura nobis usitata formari hominem de terra, quam concipi de femina. Mirabilius est plasmari virum de inanimata et insensibili materia quam generari virum sine [Col. 0222B] viro, de animata et sensibili, imo et rationali substantia. Illud quidem mirabilius, hoc autem est venerabilius; illud divinae est potentiae, hoc opus potentiae pariter et gratiae. Jam quidam omnino abhorrent, quod Sanctus sanctorum Deus potuisse pati creditur, ut femineis clauderetur visceribus. Sed, quaeso, num sciunt ipsi modum sui horroris? Est enim horror, alius qui a ratione; alius qui a sensu proficiscitur. Siquidem a ratione est, quod vitium in comparatione virtutis perhorrescimus, cum tamen secundum sensum, magis interdum vitio quam virtute delectemur. A sensu autem est, quod serpentem magis abhorremus tangere quam lapidem: cum tamen secundum rationem, animatum et sensibile corpus serpentis, inanimato corpori lapidis indubitanter [Col. 0222C] praeferamus. Quonam ergo modo feminea perhorrent viscera, sensu an ratione? Sensu utique, non ratione. Quia videlicet ratio nullam substantiam vel naturam, nihil omnino eorum, quae fecit Deus, potest abhorrere.

Deus autem, vel Verbum ejus, cum sit ipsa ratio, nullis nostris sensibus afficitur, nullam omnino creaturam vel naturam, quam procul dubio nemo alius quam ipse fecit, sed solum naturae vitium aversatur et odit. Multo magis ergo quod incorrupta viscera Virginis non abhorruerit, fideliter et pie credere expedit. Habitavit igitur in nobis Verbum Deus, et in illo femineae secreto naturae, de quo nos non sine peccato processimus singuli, novem [Col. 0222D] mensibus, absque peccati contagione, hospitatus est: inde, «tanquam sponsus de thalamo suo procedens, et in sole ponens tabernaculum suum (Psal. VIII) ,» habitavit in nobis; tenera, ut infans, circumdatus carne, et vagitus emittens infantiae, factus sub lege (Gal. IV) , subditusque Joseph et Mariae (Luc. II) , circumcisus, et tanquam peccator legali hostia mundatus, passus famem, et fraudes tentatoris perferens (Luc. IV) , persecutiones quoque hominum sustinens (Matth. XVI) , et contristatus usque ad mortem, de loco ad locum fugiens (Joan. VII) ; ad extremum autem factus obediens usque ad mortem (Philip. II) . Sed haec humilitas infirmitatis, quem ad finem tandem pervenit? Sequitur: «Et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre.» [Col. 0223A] Gloriam, inquit, ejus vidimus; quam et idcirco attestari possumus, quia vidimus; et ab eo signo videre coepimus, quo aquas in vinum convertit, ad nuptias invitatus (Joan. II) . Hoc enim fecit initium signorum coram discipulis suis, et manifestavit gloriam suam (Joan. II) . Deinde vidimus caecos oculos illuminantem (Marc. X) , lepram tactu suo fugantem (Luc. XVII) , febres depellentem (Matth. VIII) , putres mortuos suscitantem (Joan. XI) , linguam constrictam et surdas aures reserantem super undas ambulantem, ventos sedantem (Matth. XII et seq.) , fluxum sanguinis constringentem (Matth. IX) , et multa millia 98 de paucis panibus saturantem (Joan. VI) . Vidimus et transmutatae faciei ejus (Matth. XVII) , revelandam ipsis angelorum choris [Col. 0223B] gloriam. Vidimus ad extremum, quod maximum et gloriosissimum est, a mortuis resurgentem (Luc. XXIV; Marc. XVI; Joan. XX) , vidimus in manibus et pedibus ejus fixuram clavorum, vidimus, inquam, et inspeximus, palpavimus, et manus nostrae contrectaverunt (I Joan. I) latus ejus lancea confixum, manducavimus cum illo et bibimus (Joan. XXI) , et in coelum gloriose ascendentem vidimus (Marc. XVI) , et promissum ab illo paracletum Spiritum sanctum accepimus (Act. I, II) . Hanc gloriam ejus vidimus, gloriam quasi unigeniti a Patre, id est, tantam gloriam, quanta nullus omnium Dei filiorum glorificari dignus habitus est. Nam caeteri filii Dei, omnes adoptati sunt; hic genitus, imo unigenitus est. Caeteri sunt omnes filii per gratiam: hic unus et [Col. 0223C] solus per naturam. Jure ergo hic «speciosus forma prae filiis hominum,» differentem prae filiis omnibus habet, quam vidimus, gloriam. Supremam tandem hujus capituli audiamus conclusionem. Quam gloriosum illum vidistis? «Plenum, inquit, gratiae et veritatis.» O magnum praeconium, magnum et fidele testimonium! Quaerebas, cujusmodi esset illa Unigeniti gloria? Aurum est, aurum verum, dignum nostrae captivitatis pretium. Homo iste dives et nobilis, de thesauro Altissimi prodiit; corpusculum ejus sacculus est auri pretiosi. Tene illum, dum rescinditur per injuriam mortis, et apprehende, quod in illo est, talentum gratiae et veritatis. Quam plenus autem sit Christus gratiae et veritatis, vel [Col. 0223D] quanti eadem gratia et veritas sit ponderis, hic idem Evangelista Joannes subsequenti mox Joannis Baptistae testimonio declarabit, ubi dicturus est: Gratia et veritas per Jesum Christum facta est. Nam, sicut in Prooemio dictum est, hi duo testes in hoc Evangelio loquuntur; nec tam Historiae paries texitur, quam testimoniorum turris inexpugnabilis erigitur. Ait ergo: «Joannes testimonium perhibet de ipso, et clamat, dicens: Hic est, quem dixi, qui post me venturus est, ante me factus est: quia prior me erat.» Joannes Baptista qui, sicut de illo testatur Veritas, nec arundo vento agitata, nec homo mollibus vestitus erat (Matth. XI) , stat fortiter in alto monte positus, ubi amplissime patebat magnis et crebris venti vehementis incursionibus, nec frangendus [Col. 0224A] adversis, nec flexus laudibus suis. Non enim delectatus famae magnitudine, majorem se quam est, aestimari patitur, ipsum esse Christum existimantibus turbis, quem solum nunc Evangelista dixit plenum gratiae et veritatis. At ille quidem gratiae minister erat, sed fons plenae gratiae non erat. Verax quidem ac fidelis erat, sed ipsa veritas non erat. Quod si vellet et gauderet videri quod non erat, neque gratiae particeps, neque veritatis consors exstitisset. Stans ergo fortiter, ut dictum est, radicibus firmis, nihilque motus inanibus ventis, tanquam cedrus Libani, totam popularem auram magno clamore relidit, et dicit: «Hic est, quem dixi, qui post me venturus est, ante me factus est: quia prior me erat.» Ut per testimonium Joannis maxime confirmet [Col. 0224B] Evangelista, hoc quod novissime dixit: «Plenum gratiae et veritatis;» idcirco haec per anticipationem intulit. Nam postmodum narraturus est, quando vel ubi Joannes dixerit ea, quae se de illo dixisse nunc asserit. «Hic, inquit, qui medius vestrum stetit, quem vos» nesciebatis. Hic homo ipse est quem dixi vobis, scilicet, in Bethania trans Jordanem, ubi eram ego baptizans, quando misistis sacerdotes et levitas, ut interrogaretis me: «Tu quis es?» Tunc enim confessus sum, «quia non sum ego Christus,» et dixi de hoc: «Qui medius vestrum stetit: Qui post me venturus est, ante me factus est,» etc. Post Joannem venisse Dominum secundum carnem in hunc mundum nulli dubium est. Quippe cujus conceptio Dominicam annuntiationem, et nihilominus [Col. 0224C] nativitas sex mensibus Domini praecesserat nativitatem. Ergo quod ait Joannes de illo: «Ante me factus est,» ad carnis facturam, quam Verbum assumpsit, referri non potest. Quia, sicut jam dictum est, vix illa carne calceare se Divinitas coeperat, et illic praeco ejus exsultavit clausus (Luc. I) , tanquam gestiens materni uteri fores erumpere, et illum mox post se venturum nuntiare. Hoc sciens Arius, hostis fidei, inimicus gratiae et veritatis, dictum hoc ab ore Joannis praeripit utpote «qui insidiatur in abscondito, quasi leo in spelunca sua insidiatur ut rapiat pauperem (Psal. VI) ,» et trahendo ad se, scindat Christi populum. Dei namque Filium, facturam esse contendit, et ideo dictum [Col. 0224D] hoc, ante me factus est, in defensionem suae perfidiae festinus invadit. Sed vere furore caecus, quid sequatur, non attendit. Nam juxta sensum ejus subversum, quem locum habet ratio, quae subjecta est, quia prior me erat? Jamque, ut manifestius fiat, quam inconvenienter, imo violenter litteram hanc detorqueat, interim cum sensu ejus Joannem percontari libet: Quare ante te creatus est ille, o Joannes? Quia prior me erat, inquis. Quae haec est ratio? ideo creatus est ante te, quia erat prior te? an idcirco clamas, et de ipso testimonium perhibes, ut juxta Arium creaturam illum esse annunties; et tam concinnam rationem propositioni tuae subjicias? Vane ergo impius furit, qui tam tenui ramusculo innixus tam profundum praecipitium subter se non [Col. 0225A] metuit. Nam si Joannes juxta sensum eumdem, quo dixit: «Ante me factus est,» praesenti vel futuro tempore uti voluisset, dixisset: Ante me fit, vel ante me fiet. Idem est enim: «Ante me factus est,» ac si dixisset: Major me effectus est. Quia videlicet eodem sensu hoc dictum est: «me oportet minui; illum autem crescere (Joan. III) ,» vel illud quod in figura ejus dixit Daniel de lapide, qui abscissus de monte sine manibus statuam comminuerat (Dan. II) . Lapis autem, inquit, crevit, et factus est mons magnus, et implevit orbem terrarum. Lapis etenim Christus, qui comparatione Joannis parvus videbatur, et super Joannem et super omnes ejusmodi montes magnus factus est. Igitur qui post me, inquit, venturus est, qui post me [Col. 0225B] vobis praedicaturus, vosque post me in Spiritu sancto baptizaturus est, ante me factus est, ante me positus majorque me effectus est, me minorato crevit, me comite Rex magnus incedit. Et hoc jure, quia prior me erat. Prior me longe, non quia secundum carnem ante me natus sit, cum ego sex mensibus nativitatem ejus praecesserim, sed inde prior me erat, quia apud Deum erat, quia Deus erat. Nam si vis scire quia tanto prior me erat, audi evidentius. «Et de plenitudine ejus nos omnes accepimus.» Omnes omnino, scilicet quicunque illuminandi in hunc mundum venimus, omnes prophetae, universi patriarchae, omnes omnino, quicunque missi sumus, quicunque donum aliquod desursum accepimus (Jac. I) . Ecce quomodo sibi consonant [Col. 0225C] maximae tubae duorum Testamentorum: Hic Joannes praecipuus Evangelistarum; et ille alius Joannes maximus prophetarum. Ecce quomodo sese duo cherubim mutuo respiciunt, versis vultibus in propitiatorium (Exod. XXXVII; Hebr. IX) . Hic in novi Testamenti capite; ille consistens velut in extremo veteris instrumenti margine. Hic Evangelista et Apostolus; ille patriarcharum atque prophetarum novissimus. Versis quippe vultibus in propitiatorium, id est, intentis animis 99 ad perhibendum Christo testimonium (qui est propitiatio peccatorum nostrorum [I Joan. II]) mutuo sese respiciunt, quia videlicet idem sentiunt, consona dicunt. Namque hic ait: «In principio erat.» Ille [Col. 0225D] subjicit: «Prior me erat.» Hic dicit: «Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum.» Ille autem: «Et de plenitudine ejus nos omnes accepimus.» Hic: «plenum gratiae et veritatis;» ille autem: «gratia et veritas per Jesum Christum facta est» inquit. Ergo, ut dictum est, mutuo sese respiciunt, et facies eorum similes sunt, ita ut ex alterius visione promptum sit et alterum agnoscere. Igitur quod hic supra dixit: «In principio erat,» idem est, quod ille nunc ait: «Prior me erat.» Magna et decenti gravitate contentus sic dixisse, cum et ipse dicere potuisset: «In principio erat.» Sufficit enim hoc modicum mediocris enuntiationis flagellum, ad abigendas muscas haereticorum, qui Christum fuisse negant ante Mariae partum [Col. 0226A] vel conceptum. Proposito namque a Joanne Baptista sic dicente: «Prior me erat,» assumit protinus conscia omnis fere Judaea; sed tuus exortus, illius exortu totis sex mensibus prior erat. Concludit universa Christianitas: ergo Christus eodem exortu suo, quo secundum carnem exortus est, vel eodem conceptu, quo conceptus est, prior erat. Sufficit igitur adversus sordes haereticas dixisse Joannem: «Prior me erat;» quia si ante Joannem exstitit, ab utero Mariae Christus initium existendi non habuit. Quod si te altior enuntiatio delectat et in hoc tanquam coelesti modulamine juvat magis acutas quam graves audire chordas, ecce altiorem quidem, sed modi ejusdem chordam hic praecentor veritatis eodem digito percutit.

[Col. 0226B] «Et de plenitudine ejus, inquit, nos omnes accepimus.» Hoc profecto altius sonat. Sed quid est illud, quod de plenitudine ejus omnes accepimus? Utique (ut caetera nunc omittam) totum illud ab ipso accepimus, unde vobis mirandi apparemus, unde praecipue ego Joannes videor magnus quod sum ex utero senili et sterili (Luc. I) , comitantibus prodigiis progenitus, quod sum lucerna ardens et lucens (Joan. V) , ita ut in lumine meo vos exsultare volueritis, dicentes: Magnus hic est, Christus hic est. Ita nos omnes ab illo accepimus, singuli juxta beneplacitum ejus, ut alii ex nobis prophetali spiritu digni: alii patriarchae magni; alii reges, electi inventi sint, fide praeclari, justitia insignes, [Col. 0226C] longanimes in spe, obedientes in praeceptis, creduli in promissionibus, futurorum praescii, verbo potentes, miraculis effulgentes. Plenus quippe erat, ut nunc est, gratiae et veritatis. Unde et ejusdem gratiae dividua nobis fluenta, de semetipso vivo fonte, profudit. Non enim sic plenus erat infusionibus aliunde petitis, sed sicut fons ex propriis venis erat, imo est plenus «aquae in vitam aeternam salientis (Joan. IV) .»

Ne ergo dicatis: Moysi locutus est Deus; hic autem nescimus unde sit. Moyses enim et ipse unus ex nobis, de plenitudine hujus hoc accepit, ut constitueretur Deus Pharaon's (Exod. VII) , ut eodem Pharaone superato, totaque Aegypto caesa plagis diversis, tandem divideret mare Rubrum in divisiones, [Col. 0226D] et educeret Israel per medium ejus (Psal. LXXVII; CXXXV) , et acciperet panem de coelo (Joan. IX) , et aquam de petra interrupta in eremo. Et hic est illa manus Domini, cujus digito conscriptam legem ille accepit in tabulis lapideis (Exod. XXXII) , et de hoc eodem ille scripsit: Ne ergo dicatis illi: «Quinquaginta annos nondum habes, et Abraham vidisti? (Joan. V, VIII) » quia videlicet antequam Abraham fieret, hic erat, imo est. Nam hic ipse Verbum Domini est, quod ad Abraham vel ad omnes sanctos prophetas factum est. Omnino universi nos, quibus dicit Spiritus sanctus: «Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI) ,» de plenitudine ejus accepimus hoc ipsum, quod dii vocamur; quia videlicet ex eo dicti sumus dii, quod factus est ad nos sermo [Col. 0227A] Dei. Hic autem ipse sermo Dei est. Ex ipso igitur, ut dictum est, accepimus hoc ipsum, quod dii dicti sumus. Sequitur:

«Et gratiam pro gratia; quia lex per Moysen data est; gratia et veritas per Jesum Christum facta est.» Oportet haec quae dicta sunt, sic intelligi, ut quam maxime currat expositio cum praesenti intentione Joannis clamantis et de Christo testimonium perhibentis. Nam potest quidem et sic accipi: Accepimus gratiam pro gratia, scilicet gratiam aeternae salutis, pro grat a fidei praesentis, ad quam nos gratis, id est, nullis nostris praecedentibus meritis, per praedicatores suos ipse vocavit, et gratuita peccatorum remissione justificavit, sed, ut dictum est, ad praesentem Joannis intentionem propius accedendum [Col. 0227B] est. Est autem haec ejus intentio ut et sibi, et omnibus sanctis, ipsi quoque legislatori Moysi Dominum Jesum praeferat, omnibusque adventum ejus necessarium fuisse ostendat, eo quod lex, quae per Moysen data fuerat, neminem eorum ad perfectum adduxerat (Hebr. VII) . Ait ergo: «Et gratiam accepimus pro gratia,» ac si dicat: Antequam veniret per corporalem praesentiam, de plenitudine ejus nos omnes accepimus gratiam, et eo per carnem apparente, pro eadem gratia accepimus gratiam. Accepimus autem meliorem gratiam, pro bona gratia; quia videlicet bona quidem gratia legis, sed quia nihil ad perfectum adduxit, hic veniens adjuvantem dat gratiam Evangelii fitque commutatio lucrosa, velut si quis jubeatur omittere argentum, ut accipiat aurum: [Col. 0227C] fastidire aquam quamvis limpidissimam, ut vinum bibat optimum. Legem autem gratiam hic recte vocari, facile comprobari potest. Dicitur enim gratia, quod sit gratis data. Gratis autem, id est, nullis praecedentibus meritis, datam esse legem, vel cuncta Dei beneficia populo priori testatur Moyses, cum dicit: «Scito igitur, quod non propter justitias tuas dederit tibi Dominus Deus tuus terram hanc optimam in possessionem, cum durissimae cervicis populus sis (Deut. IX) .» Sed dicit aliquis: Jam erat debitum; quia juraverat Deus patribus ipsorum, quod daret illis terram fluentem lac et mel (Gen. XVII) , justumque erat, ut verbum suum vel jusjurandum quod juraverat, impleret (Exod. XXXIII) . Quaerimus [Col. 0227D] ad haec utrum hoc ipsum quod juravit, gratis an ex debito juraverit? Et procul dubio fatendum quia non ex debito, sed gratis juravit, gratis omnino Abrahae caeterisque patribus apparuit, vel innotuit, quippe qui peccantem primum hominem juste privaverat gloria paradisi, nihilque debens cunctis hominibus, utpote patris abjudicati filiis, juste faciem suam absconderat ab eis (Gen. XII, XV) . Haec est ergo anterior gratia, quae simpliciter gratia dicitur; sequens autem Evangelii gratia, non simpliciter gratia, sed gratia et veritas nominatur. Hanc autem scilicet gratiam, et veritatem commutatam esse pro gratia Mosaicae legis, testatur ipse Joannes, qui haec dicit. Nam eum praemisisset: «Et gratiam pro gratia,» protinus adjunxit exponens quid dixerit: «Quia lex [Col. 0228A] per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est.» Et si quaeras, in quo gratia et veritas Jesu magis prosit, quam lex Moysi, protinus subdit: «Deum nemo vidit unquam.» Ecce imperfectio legis, quia videlicet nemo unquam per illam ad visionem Dei rediit, quam in peccato Adae totum genus humanum perdidit: moxque sequitur: «Unigenitus, qui est in sinu patris, ipse enarravit.» Ecce perfectio gratiae et veritatis: 100 Deum enim Filius enarravit, utpote plenus, sicut jam dictum est, gratiae et veritatis; quia per suum sanguinem aditum aperiendo, Deum hominibus manifestavit. Igitur, in eo quod dictum est: «et gratiam pro gratia;» quia lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est. Sensus hic rite procedit, [Col. 0228B] secundum intentionem Joannis clamantis et testimonium de Christo perhibentis. Quia videlicet multum ad cognoscendam ejus plenitudinem proficit scire quod acceperit ab illo populus ejus primo gratiam, id est, legis et prophetarum scientiam, per quam haberet veri Dei notitiam, gratis sibi datam; ac deinde gratiam pro eadem gratia, id est, veritatem pro figura; rem pro umbra; spiritum pro littera. Sic enim gratia et veritas per Jesum Christum facta est, gratia videlicet, quia cum essemus inimici, cum essent, inquam, ipsi quoque Judaei, sicut Apostolus testatur, «natura filii irae sicut et caeteri (Ephes. II) ,» reconciliati sumus Deo, per mortem Filii sui, scilicet ejusdem Jesu Christi. Nullo modo namque melius hic accipimus gratiam, quam ut intelligamus, [Col. 0228C] nostram cum Deo reconciliationem per Christum factam. Haec autem gratia vel reconciliatio in legis caeremoniis, verbi causa, in immolatione paschalis Agni (Exod, XII) , caeterisque ejusmodi praefigurabatur tantum, non etiam conferebatur; quia videlicet quamvis justi vel sancti patres omnes, ubi dormierant, apud inferos, licet in magna securitate et beata spe detinebantur. Neque per ullam legis illius justitiam paries inimicitiarum solvi poterat; quo ad videndam gloriam Dei, ob culpam paternae praevaricationis, impediebantur. Unde et subditum est: «Deum nemo vidit unquam.» In passione vero Christi paries ille solutus est; quia peccati chirographum cruore ejus deletum est (Colos. II) . Qui et veniens, inquit Apostolus, evangelizavit [Col. 0228D] pacem his qui longe, et his qui prope erant (Ephes. II) , id est Judaeis, qui per priorem legis gratiam propinqui; et Gentibus, qui per veritatis ignorantiam, ab eo fuerant nimium longinqui. Unde postquam dixit: «Deum nemo vidit unquam,» protinus adjecit: «Unigenitus, qui est in sinu Patris, ipse enarravit.»—«Qui est in sinu Patris.» O quanta celsitudine, quanto decore Patrem rursus contingit, Filium testificans, praesens columna veritatis. Dixit supra: «Quia prior me erat.» Nunc de eodem repetens: «Qui est in sinu Patris,» inquit. Haec ita omnino dicta sunt ac si dixisset: Quomodo de suo dixit evangelista: «In principio erat, et apud Deum erat.» Non satiatur oculus visu, et auris [Col. 0229A] auditu; oculus videlicet ejus, qui juxta Isaiam cernit terram de longe (Isa. XXXIII) , et auris ejus, qui cum Ezechiele audit interius ab animalibus sanctis «sonum alarum, quasi sonum sublimis Dei (Ezech. XI) .» Hunc ergo sonum tam sublimem attento, quaeso, discernamus auditu. Quia non frustra sic dixit: «Qui est in sinu Patris,» cum dicere potuisset: Qui est apud Patrem. Non enim nihil habet momenti dictio hujusmodi, imo per maximum reddit audienti splendorem divinae pulchritudinis, praesertim in hoc fortissimo themate, quo in summo negotio legis et gratiae quaedam fit comparatio sive oppositio; non sicut boni et mali, sed sicut perfecti et imperfecti, videlicet ubi dictum est: «Quia lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta [Col. 0229B] est.» Percipiat ergo diligens auditus fidei, quid hoc supremo clamore velit insinuare praeco gratiae et veritatis. Quaerebas unde haberet Jesus Christus, ut faceret quod facere non potuit Moyses; qua de causa solus esset electus de tot millibus, qui gratiam et veritatem inter Deum et homines restitueret, id est inimicitias solveret, pacemque reformaret (Colos. I) . Ecce respondetur tibi: Quia ipse est in sinu Patris. Quid est, in sinu Patris? in summa diligentia, in cura et custodia diligentissima est Dei Patris? ad quid? Videlicet ut peccatum illum invenire non possit, quod omnes homines invenit ab initio saeculi; quod omnes omnino animas persequens, invenit foris, et comprehendit unamquamque in menstruis suis. Foris inventi sunt; quia [Col. 0229C] videlicet, projecti sunt, testante Isaia: «et dormierunt in capite omnium viarum (Isa. LI) ,» sicut bestia illaqueata. Quomodo ergo possent abjectos in gratiam reducere projecti; solvere vinctos illaqueati? Propter quod paulo superius, cum dixisset idem propheta: «Consurge, Jerusalem, quae bibisti de manu Domini calicem irae ejus,» subsecutus adjunxit: «Non est qui suscitat ( alias, sustentet) eam ex omnibus filiis quos genuit, et non est, qui apprehendat manum ejus ex omnibus filiis quos enutrivit (ibid.) .» quia videlicet omnes, ut praedictum est, exierant de sinu gratiae Dei, cum peccato primae praevaricationis nati, et insuper actualibus peccatis nequaquam omni ex parte liberi, quamlibet magni et justi. Hic autem foras non abiit, foris non stetit, foris non [Col. 0229D] sedit, quando regionem nostram introivit. Adam nescivit. Serpens ignoravit, Eva nec delectata est, nec doluit, sed solus Pater Deus Virginis conscius fuit. Qui miro modo Filium hunc, et in uterum ejus misit, et sinu suo continuit, quem et nunc et semper tanta custodit cura, tanta confovet diligentia, ut tentator diabolus nulla unquam inveniat ejus vestigia, ignoret unde veniat, nesciat quo vadat. Quia ergo sic est in sinu Patris, quia peccatum non fecit, nec aliunde contraxit, idcirco ad reconciliandos homines vultui Patris ejusdem assistere venit; idcirco gratia et veritas per eum facta est, sicut supra dictum est, idcirco Deum, quem nemo vidit unquam, enarravit, id est, revelavit, videndum hominibus [Col. 0230A] reddidit. Hinc est illud in psalmo, quod idem patet, dum dicit opera sua regi huic, dum lingua sua, id est, sancti Spiritus potentia, veluti calamo scribae velociter scribentis, hoc verbum suum, hanc sapientiam suam potentiamque universam, humanae naturae inscribit, alloquitur eum sic: «Speciosus forma prae filiis hominum; diffusa est gratia in labiis tuis (Psal. XLIV) .» Speciosus namque forma est prae filiis hominum; quia videlicet non solum homo, sed et natura Deus est. Nam et filii hominum, sunt quidem aliqui per adoptionem dii, sicut supra dictum est, ex testimonio psalmi dicentis: «Ego dixi: Dii estis et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI) .» Hic autem solus per naturam Deus est; solus Patri consubstantialis Filius est. Cujus divinitas hic proprie signatur [Col. 0230B] hoc nomine, quod est forma. Divinitas namque forma est; forma utique non formata (quia videlicet creata vel facta non est substantia Dei, ac per hoc, ut dictum est, constat, quia non formata) sed tantum forma est. Formata quippe dicuntur et sunt ea, quae constant ex materia simul et forma. Verbi gratia ut homo formatus dicitur; quia constat ex corpore et anima. Ipsum quoque corpus solum, constans ex terra simul et Dei plasmatura; vel etiam statua aliqua, constans ex materia lapidea vel aenea, et artificis sculptura. Deus autem ex nulla constat materia. Propter quod semper est idem quod est, non permutatur, nullisque subjacet accidentibus Quapropter divinitas non formata, ut dictum est, sed tantum forma est. Unde Jesu Christi divinitas proprie [Col. 0230C] signatur per hoc quod dictum est: «Speciosus forma prae filiis hominum,» ac si diceretur: Ex eo quod Deus es, speciosus et gloriosus es prae cunctis hominibus, quia puri sunt homines. Igitur dicturus, 101 diffusa est gratia in labiis tuis, recte praemisit: «Speciosus forma prae filiis hominum,» quod idem est ac si dicat Joannes evangelista: Idcirco plenus «est gratiae et veritatis, quia in principio erat Verbum, et Deus erat Verbum.» Vel sic dicat Joannes Baptista: Idcirco «gratia et veritas per illum facta est, quia prior me erat,» vel quia «in sinu Patris est.»—«Et hoc testimonium Joannis quando miserunt Judaei ab Jerosolymis sacerdotes et levitas ad eum, ut interrogarent eum: Tu quis es?» Hoc, inquit, est testimonium Joannis quod dixi, [Col. 0230D] quod nunc perhibet, quod nunc clamat adversus omnes Antichristos, qui ante Mariam Christum fuisse negant, imo et perhibebit et clamabit, quandiu bonis piscibus mali pisces permisti, conabuntur rumpere retia fidei. Hoc verum est ejus testimonium. Quod quando vel qua causa commonitus perhibuerit, jam dicam. Multum enim attinet ad rem scire tempus et causam, praesertim, cum exinde possit dignosci (Matth. XIII) , utrum ex hominibus an de coelo testimonium ejus sit, id est, ea quae de Christo testatus est, utrum ex conjectura humana, an ex prophetiae spiritu percepit. Hoc ergo dico, quia testimonium hoc quod praedictum est, tunc elocutus est, «quando miserunt Judaei ab Jerosolymis sacerdotes et levitas [Col. 0231A] ad eum, ut interrogarent eum: Tu quis es?» videlicet recens a deserto venerat, ubi vitam eremiticam, imo anachoreticam duxerat, adeo secretam et hominibus incognitam, ut quando venit Christus aut Elias, aut unus ex antiquis prophetis, ex occultis et soli Deo cognitis locis apparuisse putaretur. Quod nimirum palam suffragatur veritati, scilicet quod non ex hominibus, ut praedictum est, sed de coelo testimonium ejus fuerit. Non enim fama Jesu excitus venerat (quippe qui adhuc inter homines occultos degens, nihil famosum operabatur) neque ab illo per visibilem aliquem nuntium fuerat evocatus, sed, sicut Lucas refert, invisibili Divinitatis inspiratione jussus erat, ut veniret praedicare et baptizare. Ait enim: «Anno decimo imperii Tiberii Caesaris, procurante [Col. 0231B] Pontio Pilato Judaeam, tetrarcha autem Galilaeae Herode,» et caetera usque «factum est verbum Domini super Joannem Zachariae filium in deserto (Luc. III) ,» et reliqua. Itaque nesciebat adhuc Dominum Jesum secundum hominem, donec vidit eum venientem ad se inter turbas, ut baptizaretur ab eo in Jordane, et tunc revelante eodem spiritu, quo super eum factum fuerat verbum Domini, cognovit illum proprium esse templum ejusdem Verbi Domini, ante cujus faciem mittebatur, ut pararet vias ejus. Unde et post aliqua dicturus est: «Et ego nesciebam eum, sed qui misit me in aqua baptizare, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum Dei descendentem sicut columbam, et manentem in eo, hic est qui baptizat in Spiritu sancto.» Non enim [Col. 0231C] nesciebat venisse Christum, cum ob hoc itaque a deserto illum expulisset Spiritus, ut veniens praedicando et baptizando, insuper et moriendo, suae coram illo praecursionis officio fungeretur. Neque ignorabat virtutem vel majestatem ejus, cum et minoris gradus prophetae non ignoraverint, imo et non minora quam Evangelium scriptis quoque suis, ipsi Joanni non incognitis, de Christo protestati sint. Sed secundum hominem nesciebat illum, ut dictum est, id est, cujus figurae vel habitus esset, aut ubi, vel quibus cum hominibus habitaret. Tanto ergo fidelius et omni acceptione dignius est testimonium, quanto ab omni humano favore purum, vel conjecturali praesumptione constat esse liberrimum. Igitur [Col. 0231D] non ab re, ut jam dictum est, testimonii posito tempore vel causa; nunc ipsa verba restant, eo quod ad idem testimonium perventum est, ordine disserenda. Noverant Judaei ex lege et prophetis magnum regem Christum esse venturum, nec defecturum regem vel principem de Juda, priusquam veniret ipse, qui mittendus erat. Sic enim dixerat pater ipsorum Jacob: «Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est (Gen. XLIX) .» Jam vero sub oculis suis ea videbant, scilicet ablatum esse sceptrum de Juda, ducemque de femore ejus, praesertim cum in regno diviso ac dilacerato, quatuor alienigenae per partes singulas principarentur. Igitur facile persuaderi poterant, ut crederent venisse Christum, ad omnem sonum [Col. 0232A] arrecti semper ac suspecti, novumque aliquid audire cupidi, utpote, juxta carnalem opinionem suam, habituri auream ac gemmatam Jerusalem, et saeculum carnalem, regnumque victoriosum, ita ut juxta prophetam «capientes essent eos, qui se ceperant (Isa. XIV) ,» scilicet Romanos quorum sub ditione erant. Hoc statim ad praedicationem Joannis facile suspicari poterant, in tantum, ut ipsum esse Christum aestimarent.

Verumtamen carnalem illorum spem non parum offendebat, quod humilitatem poenitentiae praedicabat, et genimina viperarum, faciendo fructus dignos poenitentiae (Matth. XIII) , fugere a ventura ira commonebat, et ita omnino regni Dei leges, suis vitiis, quibus libenter inhaerebant, contrarias, illo praedicante [Col. 0232B] fore audiebant. «Miserunt,» inquit ergo evangelista, «ab Jerosolymis sacerdotes et levitas ad eum, ut interrogarent eum: Tu qui es?» Tu, inquiunt, homo tanti nominis, qui tanta auctoritate, novum Baptismi ritum inducis, quem te esse dicis? Nimirum audire cupiebant ex ore ipsius, utrum ipse esset Christus, sicut vulgo existimabatur. At ille, nec arundo erat, sicut supra dictum est, ut vento adverso posset agitari, et a veritate deflecti; nec homo mollibus vestitus (Matth. XI; Luc. VII) , ut mensuram suam excedentis famae suae praeconia, quasi palpantium manus, molli assensu exciperet, velut faciunt hi, qui in domibus regum sunt, quia potestatem habentes gratulantur, quod ab adulatoribus suis benefici vocentur. Interrogatus [Col. 0232C] ergo protinus excutiens hirtas animi setas, pilis camelorum, quibus exterius erat contectus, multo asperiores: «Non sum, inquit, ego Christus.» Verax utique veritatis praeco, cavit sapienter mortiferum divini nominis adulterium; velut qui cum paranymphum se esse sciret, clanculum ad sponsum veniendo, sponsum se esse mentiri nollet. Notanda vero diligenter, non frustra ore apostolico sumpta hujusce circumlocutionis exornatio, qua dicit sic: «Et confessus est, et non negavit, et confessus est: Quia non sum ego Christus.» Res quippe, id est, ejusdem quae in Joanne est veritatis et humilitatis virtus, quae hic narratur, tanta est, ut digne elocutio ejus splendentium sententiarum, quasi quibusdam [Col. 0232D] oculis illustretur, ut attendamus, miremur, et ejusdem imitatione delectemur. Nihilominus notandum et hoc, quod evangelista enuntiationem negativam, qua dicit: «Non sum Christus,» confessionem esse affirmat, negationem esse negat. Nimirum hoc intendit, ut hoc maxime loco Joannem Baptistam, quod omnino probabile verum est, Christi confessorem esse sentias. Nam si Christum se esse dixisset, vel ita opinantibus consensisset, eum procul dubio, qui Christus est, Christum esse negasset. Igitur ex hoc oppositio satis constans est, quia, dum dicit pro testimonio Christi: «Non sum ego Christus,» uno et eodem dicto Christum confessus est, Christum non negavit, ac proinde verus hoc loco 102 Christi confessor claruit. Itaque fidelis Christi testis digno [Col. 0233A] ab Evangelio Christi testimonium recepit, pronuntiante sic Evangelica veritate: «Et confessus est, et non negavit,» ut subaudias Christum, quem profecto negasset, si aliud dixisset, quam dixit: «Non sum ego Christus.»—«Et interrogaverunt eum: Quid ergo? Elias es tu. Et dixit: Non.» Non, inquit, juxta sensum vel opinionem vestram, in persona Elias ille ego sum, qui in igneo curru raptus est in coelum, futuro tempore reservandus [revelandus] (IV Reg. II) , sed sum homo alius, ante annos circiter triginta, patre veterano, et matre sterili, eademque provecta progenitus (Luc. I) . Sic enim distinguendum est, quia videlicet sine ulla exceptione Eliam se esse, negare non poterat. Alioquin contrarium hoc esset veritati, dicenti de illo ad turbas: [Col. 0233B] «Si vultis recipere, Joannes ipse est Elias (Matth. XI; Luc. I) .» Nunc autem quomodo non repugnet, perspicuum est. Nam quod ait Dominus, ipse est Elias, mysticum esse et egere intelligentia sequenti sermone demonstrat, dicens: «Qui habet aures, audiat (Matth. XI) .» Videlicet in hoc est Elias, quod juxta aliud Evangelii testimonium, venerit in spiritu et virtute Eliae, et eamdem Spiritus sancti gratiam habuerit vel mensuram. Sed et vitae austeritas rigorque mentis Eliae pares sunt. Ille in eremo, iste in eremo, et uterque zona cingebatur pellicea. Ille, quoniam regem Achab et Jezabel impietatis arguit, fugere compulsus est (III Reg. XIX) ; iste, quia Herodes et Herodiadis illicitas arguit nuptias, capite truncatur (Matth. XIV) . Vel idcirco [Col. 0233C] Joannes Elias vocatur, quia sicut juxta Malachiam, Elias praecessurus est, et venturum Judicem nuntiaturus (Malach. IV) , sic Joannes in primo adventu fecerit, et uterque, hic primi, ille secundi adventus nuntius sit (Marc. I; Luc. III) . Itaque mysticum est, quod Joannes a Salvatore Elias dictus est. At illi mysteria non quaerebant, de persona tantum Eliae requirebant. Igitur contrarium non est sententiae veritatis, quod Eliam se esse denegat, quia procul dubio, quod mystico intellectu, ut jam dictum est, verum erat; illorum sensu, qui interrogabant, si diceret: Elias ego sum, falsum erat. «Propheta es tu? Et respondit: Non.» Et hoc plane verum est, licet de illo dicat Dominus: «Quid existis in desertum [Col. 0233D] videre? prophetam? Etiam dico vobis, et plus quam prophetam (Matth. XI; Luc. VII) .» Joannes enim virtute quidem propheta erat, sed officio propheta non erat. Quod autem officio propheta non fuerit, palam fiet ex ipsa definitione officii prophetici. Prophetarum officium fuit, Verbum Domini, antequam caro fieret, carnem assumpturum esse, dictis praesignare, factis praefigurare. Nam, etsi sunt vel fuerunt plurimi, qui diversis in rebus prophetiae Spiritu perdoceri meruerunt; eos tamen solos Ecclesia sancta computat in catalogo prophetarum qui de summis rebus, id est, de Verbi incarnandi mysteriis sancti Spiritus oraculum mente perceperunt, voce et litteris mundo annuntiaverunt. Joannes autem non hoc modo Verbo Domini obsecutus est; [Col. 0234A] quippe qui non in umbra futurorum, sed in veritate erat praesentium; neque proferebat propheticum sermonem, cui attendendum esset, tanquam lucernae lucenti in caliginoso loco, sed digito praetento monstrabat verum solem exortum eis, qui toti aversi, mortalitatis suae sequebantur occasum; Christi namque humanitati pene coaevus aderat, cujus exortum non plus quam sex mensibus ipse ortu suo praecesserat. Igitur officio propheta non erat, recteque hoc denegat requisitus, velut si dicat sponsae paranymphus: Non ego legatus, ut caeteri, xenia tibi vel eulogias a sponso tuo detuli, sed ipse sponsus me architriclinum vel consecretalem habens, ecce te nuptiali die convenit. Virtute autem vel gratia Propheta, imo plus quam [Col. 0234B] propheta erat; videlicet praesentem prophetarum omnium verticem Christum contingens, ipsius mysteria Prophetis omnibus familiarius noverat. Sed dicit aliquis: Cur interrogatus, utrum esset propheta, cum de officio negavit, de virtute vel gratia reticuit? Videlicet quia cum hi, qui interrogabant, ex adverso consisterent, quod et paulo post Evangelista latenter innuit, cum dicit: «Et qui missi fuerant, erant ex Pharisaeis.» Cum ergo iniqua vel insidiosa intentione starent ex adverso, non placuit Joannis habitatori Spiritui sapientiae, ut illis alio modo respondere dignaretur. Tantum ad interrogata respondit parcitate irreprehensibili: Quia videlicet nemo jure reprehendit, quod non respondetur ultra vel aliter quam modus inquisitionis exigit. Duo [Col. 0234C] namque modi sunt inquisitionis. Unus qui proprie interrogatio dicitur, quo solo dialectici utuntur, quo cum aliquid inquiritur, semper aut est, aut non responderi oportet. Hoc videlicet modo nunc isti adversarii sunt usi, dicentes: Elias es tu? propheta es tu? Alius vero modus inquisitionis est, qui nihilominus proprie percontatio dicitur; quem dialectici nesciunt, quo cum aliquid inquiritur, multa ac diversa, pro voluntate vel sensu respondentis, subjiciuntur, quo item iste tandem utuntur, dicentes: «Quis es, ut responsum demus his, qui miserunt nos? quid dicis de teipso?» Quandiu ergo hi qui sibi sapientes et prudentes videbantur, interrogationibus irreverenter habitaculum tantae gratiae pulsaverunt, simplici negatione, juxta modum inquisitionis [Col. 0234D] (ut par erat) cassati sunt. Ubi vero quomodocunque ad percontationem descenderunt, dicentes: «Quis es, ut responsum demus his, qui miserunt nos? quid dicis de teipso?» Tunc delectis illis sacerdotibus et levitis, hoc de seipso respondit, quod interrogare ipsi non nossent, quoque auditum prae altitudine mysterii nullatenus attingere ac per hoc pede sui contemptus conculcare non possent. Ait: «Ego vox clamantis in deserto, dirigite viam Domini, sicut dixit Isaias propheta.» Eant nunc magistri Scripturarum, qui clavim scientiae tulerunt (Luc. XI) , profitentes penes se magisterium esse legis et prophetarum; eant isti, et suo sensu, si possunt, perspiciant hujus lectionis suae sacramentum, [Col. 0235A] aut certe, si non possunt, humiliter ab ipso solvi postulent, a quo sublimiter est propositum. At illi sapientes videri magis quam esse volunt, nescire quam discere malunt, nunc maxime, quando ob hoc missi sunt, quia tales aestimabantur, qui possunt comprehendere omne responsum, et de omnibus quae dicerentur, certum habere judicium. Ergo prave prudentes declinant animo retrorsum, et hoc responsum dissimulatores callidi, quasi non audierint, surda aure praetereunt. Unde et rideant parvuli, quibus haec et caetera talia revelata sunt, abscondita autem a sapientibus et prudentibus, qui humilem spiritus altitudinem per superbiam nescientes, dejiciuntur dum extolluntur; et circa viles litterae sarcinulas occupantur. Ex hoc enim, quod ait [Col. 0235B] Joannes: «Ego vox clamantis in deserto,» ex hoc dicto solis parvulis, id est, humilibus intelligi datur, quia contemporalem Christo se esse fatetur. Ac si aperte dicat, sicut supra dixi: «Non sum ego Christus,» sed ego ille sum, quem Isaias interiori audivit auditu clamantem vobis, ut paretis vias ejus, quia nunc adest idem Dominus, scilicet Christus. Clamo enim nunc vobis: «Parate viam Domini;» quia videlicet dico vobis: «poenitentiam agite, 103 appropinquabit enim regnum Dei (Matth. III) .» Cum ergo vox mea tanta sit, ut tanto ante tempore audierit propheta tantus super custodiam suam, imo super custodiam Domini, stans totis noctibus, et si aspiciens a longe vidensque Christum, me quoque vidit et audivit in spiritu, et gaudio attonitus exclamavit, [Col. 0235C] dicens: «Vox clamantis in deserto, parate viam Domini, rectas facite semitas Dei nostri (Isa. XL) .» Cum ecce tantus ego sim, ut de me quoque sit prophetatum, et homines me suspicati sint ipsum, quem exspectatis, esse Christum, dignum est ut credatis mihi, cum vobis ostendero Christum. Sicut enim ad hoc fit vox, ut verbum audiatur, sic ego ad hoc vel natus sum, ut per ministerium meum Christus, qui est incarnatum Verbum Patris, praesens agnoscatur. Et quid clamo? «Parate viam Domini.» In via namque est Dominus, viam vitae praesentis est ingressus. Et qui secundum se, semper idem est, secundum nostrae mutabilitatis varietates, ad grande opus proficiscitur. In via nunc est: Ecce «tanquam [Col. 0235D] sponsus procedens de thalamo suo, exultavit ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII) .» Unde et quo iturus est? «A summo coelo egressio ejus, et occursus ejus usque ad summum ejus (ibid.) .» Nolite obviare, nolite resistere, nolite offendicula ponere. Nam «super quem ceciderit (Matth. XXI) ,» comminuet eum. Vae illis quorum scelere in mortem casurus est (Luc. XXII) .—«Dirigite ergo, inquit, viam Domini.» At illi surda, ut praedictum est, aure clamorem ejus praetereuntes, quasi nihil dixerit, dicunt in conclusione sic: «Quid ergo baptizas, si tu non es Christus, neque Elias, neque propheta?» Poterant eadem memoria tenere id quod novissimum audierant, qua et superiora diligenter computant, nisi doctrinam mallent invidere quam quaerere. Quod [Col. 0236A] evangelista, ut supra dictum est, tacite innuit, cum subjungit: «Et, qui missi fuerant, erant ex Pharisaeis.» Ex Pharisaeis, inquit, erant, videlicet ex eis, qui non Dei, sed suam quaerebant gloriam, qui clavem scientiae tulerant, et nec ipsi introibant, nec alios intrare sinebant (Luc. XI) . Quo vitio nunc Joanni insistebant, non solum non poenitentes, sed et alios invitari ad poenitentiam non ferentes, ac dicentes: «Quid ergo baptizas, si tu non es Christus, neque Elias, neque propheta?» Igitur, ut dictum est, «quando miserunt Judaei ab Hierosolymis sacerdotes et levitas,» et illi sic eum interrogaverunt, sic percontati sunt, tota exspectante Synagoga Judaeorum et Pharisaeorum, a quibus missi sunt: tunc perhibuit Joannes de Christo hoc testimonium, quod [Col. 0236B] magna ex parte supra scriptum et expositum est. Tunc «exaudita est vox clamantis in deserto,» imo a deserto venientis, ubi solitarius et Eliae persimilis vitam aluerat, qualem decebat esse legitimi et immaculati testis, ne oculi qui visuri erant praesentiam verae lucis quidpiam haurirent de omni quae in mundo est concupiscentia carnis: ne digitus, quo praetento demonstraturus erat Agnum Dei, vel manus quas subiturum, et a quibus baptizandum erat caput reverendum potestatibus angelicis, aliquid tangerent de omni massa picis coinquinantis, et pulchritudo oris, a quo primum audiendum erat testimonium gratiae et veritatis, aliquo modo defloresceret, loquendo aliquid vani aut otiosi sermonis. Tunc illa audita est vox magna, vox praeclara, a deserto venientis, [Col. 0236C] imo et [ al., ex] illo deserto clamantis, ubi quondam justitia habitavit, nunc autem homicidae, quos eadem justitia deserentes se deseruit, quorum ex conventu erant hi, quibus, ut supra dictum est, insistentibus hoc modo respondit: «Ego baptizo in aqua, medius autem vestrum stetit quem vos nescitis.» Ego quidem, inquit, non abs re, non absque coelesti auctoritate, non veniens a meipso, sed missus a Deo, «baptizo in aqua,» proinde sum omnibus admirationi, et quis sim ego tantopere quaeritis, quia non de medio vestri, non de conversatione communi, sed a deserto, veniens cum voce praedicationis, actum et habitum praefero sanctitatis. Et haec quidem nonnulla sunt, sed medius vestrum stetit, [Col. 0236D] id est, in frequentia plebis jamdudum ambulavit, in convictu hominum assuefactus est, et habitatione communi, quem tamen vos nescitis, quem scire expedit, quem quaerere oportet, quem invenisse prodest, in quem credere salus est. «Ipse est qui post me venturus est, et qui ante me factus est.» Et caetera quae supra exposita sunt, quae hoc ordine ingressus fidelis orator elocutus est: auditores magis habens attentos quam dociles aut benevolos, curiositate videlicet propria magis attentos quam benevolentia. Et extunc ipse quidem minui, Christus autem Jesus crescere coepit (Joan. III) , sed sic diminuendo se coram hominibus, tantum crevit coram Deo, ut ultra illum crescere nullus potuerit homo. «Ego, inquit, baptizo in aqua.» Jam in hoc diminutionis [Col. 0237A] ejus magna est humilitas, quod cum dixisset, «Ego baptizo,» addidit, «in aqua:» videlicet, ut subaudias id quod paulo post dicturus est: «Ille autem in Spiritu sancto baptizat.» Et quidem Christus quoque in aqua baptizat; sed haec est tertia, imo minima baptismi ejus substantia. «Tres quippe sunt qui testimonium dant» in baptismo Christi: «Spiritus, aqua et sanguis (Joan. V) .» Horum, ut dictum est, aqua minimum est, in qua sola baptizabat Joannes, antequam glorificato Jesu, datus esset Spiritus (Joan. VII) , imo et antequam lanceato Jesu fusus esset sanguis ejus. Maximum est Spiritus, in quo solo peccatorum remissio datur, quam Joannes dare non praevalens, baptizando in poenitentiam baptismo Christi populum praeparabat. Christus enim [Col. 0237B] per aquam et sanguinem veniens, non in aqua solum, sed in aqua et sanguine, solus in Spiritu baptizat, testificante quomodo Christus est veritas, qui solus remissionem peccatorum dat, aqua signatam, sanguine emptam, Spiritu sancto effusam. Suae ergo diminutionis causa haec ab ipso majoris ac minoris, tam longe differens oppositio facta est. Amplius autem ac manifestius, ex eo quod sequitur, semetipsum diminuit, ut crescat aestimatio magnitudinis Christi. Ait enim: «Ipse est qui post me venturus est, qui ante me factus est.» Hoc superius expositum est, scilicet in eo post Joannem venire Christum, quia nativitatem, praedicationem, baptismum quoque et mortem ejus, ipse nascendo, praedicando, baptizando quoque et moriendo secutus [Col. 0237C] sit. Et in hoc ante illum factus est, quod illi praelatus est. Sed hoc est magnum ac praeclarum humilitatis speculum quod subsecutus ait: «Cujus ego non sum dignus ut solvam ejus corrigiam calceamenti.» Hoc etenim dicto praesentibus qui aderant nota similitudine, juxta quod audire vel capere poterant, cum maxima sui diminutione, Christi commendat excellentiam, et nobis de pectore fecundae gratiae perpulchre signat illam quam nunc videmus viduitatem vel abjectionem Synagogae. Mos enim apud veteres fuit ut, si quis eam quae sibi competeret, accipere uxorem nollet, ille calceamentum ei solveret qui ad hanc sponsus jure propinquitatis veniret (Deut XV; Ruth. IV) . Cui autem magis competebat ut uxor esset Synagoga quam Christo? [Col. 0237D] Cujus tota Patris haereditas, vel universa quae est ab initio usque ad finem saeculi Ecclesia? Quis enim 104 Patri propinquus magis quam Filius? Sed hic competentem sibi uxorem ducere recusat, quia quondam Deo conjunctam Synagogam repudiat. Non ergo putet eadem Synagoga quod a Christo pro vitio suo repudiata, Moysen aut prophetas habeat. Videlicet, quia sicut Joannes de seipso testatur (Joan. IX) , nemo propinquorum Christi dignus est solvere corrigiam calceamenti ejus, id est, nemo patriarcharum aut prophetarum apud illam remanere, vel eamdem salvare potest, quae Christi conjunctione indigna est. Quod tamen et aliter intelligi potest; nam, quia calceamenta ex mortuis animalibus fiunt, incarnatus [Col. 0238A] Dominus, quasi calceatus apparuit, quia in divinitate sua morticina nostrae corruptionis assumpsit. Unde et per Prophetam dicit: «In Idumaeam extendam calceamentum meum (Psal. LIX) ,» id est, gentibus innotescam per incarnationis meae mysterium. Sed hoc ipsum Incarnationis mysterium oculis [oculus] penetrare non sufficit. Investigari enim nullatenus potest, quomodo corporatur Verbum, quomodo summus et vivificator Spiritus, intra uterum matris animatur, quomodo is qui initium non habet, et existit, et concipitur; Joannes ergo solvere corrigiam calceamenti ejus non valet, quia incarnationis ejus mysterium, nec ipse investigare sufficit, qui hanc per prophetiae spiritum agnovit. Sed, o tu Joannes, veritatis et gratiae symmistes, nunquid non [Col. 0238B] saltem hoc scire potes quam ob causam illa corrigia ligata est? Nunquid ignoras quo vel quali in diversorio divinitas calceata est? Nunquid nescis quali ex muliere Verbum caro factum est? Ignoras tu, coelestis paranymphus et sponsi amicus, quod nos parvuli Ecclesiae filii non ignoramus? Cur ergo silet de hoc «vox clamantis in deserto?» Cur non hoc evangelizas, et vocem exaltas? Videlicet, quia tempus nondum est. «Tempus enim loquendi, et tempus tacendi (Eccle. III) .» Tempus haec loquendi tunc erit, cum Filius hominis a mortuis resurrexerit. Non ergo ab re gemit affectus amantis, et magno desiderio clamantis, suaeque imputat indignitati quod tempus non habiturus sit, ut currat cum speciosis pedibus super montes evangelizantis et «praedicantis [Col. 0238C] pacem, annuntiantis bonum, praedicantis salutem, dicentis: Sion, regnabit Deus tuus (Isa. LII) .» Hunc affectus ejus clamorem vehementem, evangelista Matthaeus ab iis verbis non minus exprimit, dicens: «Qui autem post me venturus est, fortior me est, cujus non sum dignus calceamenta portare (Matth. III) .» Quid enim est calceamenta ejus portare, nisi praedictum incarnationis ejus mysterium palam mundo annuntiare? Fecerunt hoc apostoli, quos propheticus beatificans spiritus: «Coeli, inquit, enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum (Psal. XVIII) .» Non sunt loquelae neque sermones, quorum non audiantur voces eorum. In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis [Col. 0238D] terrae verba eorum (ibid.) . Et quis sonus, quae verba eorum? «In sole, inquiunt, posuit tabernaculum suum, et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo (ibid.) ,» etc. Hoc etenim facientes apostoli, calceamenta ejus in Idumaeam et in omnes alienigenas extensa portaverunt, pro quibus et contumeliam pati (Actor. V) , et mori digni sunt habiti. Joannes autem in spiritu praevidet enarrandae illius gloriae tempori, se non esse servandum: magnus quidem et nullo minor apostolorum, sed de seipso humiliter sentiens, et gratiam, quae in se est comparatione illorum qui illam Dei gloriam enarraturi sunt, parvam ducens. Scit namque quia priusquam Christus illa per passionem calceamenta deponat, suisque electis per totum mundum portanda [Col. 0239A] imponat, ipse in angustiis Judaeae consummandus, et ad inferos descensurus sit, ut illuc quoque officium suae peragat praecursionis. Gemit ergo, profitens quod calceamenta ejus portare, vel corrigiam ejus solvere indignus sit, id est mysterium incarnationis Christi, gloriamque resurrectionis non mereatur cum beatis annuntiare apostolis. Verumtamen non Macherunta Galilaeae oppidulum, non carcer Herodis adulteri, tantum caput continere potuit, quin per omnem mundum quadrigis emicans evangelicis, cum firmamento coeli enarraret gloriam Dei, id est cum beatis apostolis altisonum ferret testimonium Verbo Dei. Sicut usque hodie personare non desinit in Evangelio ejusdem Filii Dei, notus et inclytus, maxime ex illo famoso testimonio, quod ei [Col. 0239B] Christus ipse perhibuit: «Quia nemo inter natos mulierum major eo surrexit (Matth. XI) .»—«Haec in Bethania facta sunt trans Jordanem, ubi erat Joannes baptizans.» Quia locus quoque quaeri solet in causis, scilicet celebris, an desertus sit is, in quo actum quid, vel dictum asseritur: bene locum quoque evangelista, in quo tanta vox clamantis insonuit, subjicit dicens: «Haec in Bethania facta sunt trans Jordanem, ubi erat Joannes baptizans.» Ac si dicat: O vos Scribae et Pharisaei, testimonium hoc quod de coelo esse non potestis diffiteri, latere quemquam vestrum non potuit. Nam et propinquus erat locus, utpote, tantum quindecim stadiis distans ab Hierosolymis, et tunc nimium celebris: quia videlicet ibi erat Joannes baptizans (Matth. XXI) , et egrediebatur [Col. 0239C] ad illum, ut alii quoque evangelistae referunt (Matth. III; Luc. III) , et vestri non tacent historiographi, «omnis regio Judaeae et Hierosolymitae universi, et baptizabantur ab eo, confitentes peccata sua (Marc. I) .» Excusabiles igitur vos esse non sinit Verbum Domini, quod trans Jordanem, tam prope ad vos accessit, et tali in loco, talem per hominem, eo tempore quo misistis ad illum, testimonium perhibuit veritati. Sed vos quidem non credidistis ei, at ille in Bethania, id est domo obedientiae, scilicet in Ecclesia, quae est domus Christi, obediens fidei ejus, itidem clamare non desinit, vos impietatis accusans, nos in fide Christi suo testimonio corroborans. Interea nemo qui ambigat, Joannis animam desiderio suspensam coelo inhaerere, et eum quem intus agnoverat, [Col. 0239D] foris quaerere oculis intentis et animo jugiter orante. Nam Spiritu sancto edoctus, idcirco a deserto venerat, et confluentes ad se turbas excipiens, baptizabat, ut eum qui peccata mundi tolleret, venientem inter peccatores, quod procul dubio futurum erat, et caeteris palam ostenderet. Sic enim et ipse paulo post dicturus est: «Et ego nesciebam eum, sed ut manifestetur in Israel, propterea veni ego in aqua baptizans.» Cum ergo staret in excelso speculator, omni mundo sublimior, desiderio vulneratus, et coelum pulsans gemitibus salutem suam videre sitiens, ut eam et vivis ostenderet, et mortuis nuntiaret. «Altera die vidit eum venientem ad se.» Altera. inquit, die, postquam tanto clamore praeco [Col. 0240A] veritati obsecutus est, praemium recipit fides, devotio remunerata est. Magnum utique recipit praemium illud, scilicet quod ipse, qui sanctorum omnium corona est et praemium, pro magno repromittit dicens: «Si quis diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum (Joan. XIV) .» Quomodo enim Joannes videns agnovisset eum nisi aliqua ex parte Jesus manifestaret ei seipsum? Nunquid agnovisset eum, si veniens solam manifestasset ei servi 105 formam, quam omnes videbant? Non utique, quia, sicut jam dictum est, secundum hominis formam, ut Joannes ipse testatur, nesciebat eum. Vidit igitur in forma hominis illam qua «speciosus erat prae filiis hominum,» speciem et pulchritudinem, vidit mundo corde illam quam protestatus fuerat per [Col. 0240B] eum factam esse gratiam et veritatem. Vidit illum et ait: «Ecce Agnus Dei, qui tollit peccata mundi.» Hoc plane, quod dilatata mente vidit, hac brevi enuntiatione mirabiliter expressit. Suavitatem Dei, quam ex corporali pariter et spirituali ejus aspectu dupliciter delectatus degustavit, nobis protinus degustandam, gratulationis voce refudit. Qui enim «exsultavit infans in gaudio (Luc. I) ,» cum adhuc esset parvus in utero quod in aulam virgineam Rex saeculorum descendisset: quanto exsultavit tripudio juvenis praedicans, cum idem Rex Christus coram alloquendus adesset? Et qui tam digna, quae supra elocutus est, de illo sentire meruit, dum sola mente videns, exterioribus illum quaereret oculis, quanto magis ubi illum invenit, dignum aliquid exclamando [Col. 0240C] effari debuit aut potuit? Exclamavit igitur magno concussus impetu sancti Spiritus et prioribus verbis quasi auro mundo gemmam pretiosam superaddidit, dum gaudio mentis in vocem erumpente, dixit: «Ecce Agnus Dei, qui tollit peccata mundi.» Cunctis namque superior sermo ejus, quasi aureum subsellium rutilat in evangelica Christi quadriga. Hoc vero dictum, tanquam pretiosissimus lapis, ad augmentum decoris accedit, quod sancta Ecclesia certatim rapiens in fronte et in pectore suo praefixum, frequentius concelebrat in laudibus Christi. «Ecce, inquit, Agnus Dei.» Ubi agnum audis, evidentem magni sacramenti aditum invenis. Notum quippe est quia per immolationem Agni liberatus est [Col. 0240D] ab Aegyptiaca servitute populus Dei, et Pharaonem cum omnibus Aegyptiis (Exod. XII) , quorum duritiam decem plagae non vicerant per manum Mosi, solus agni cruor, et vespertini mystica virtus sacrificii contrivit, caesis omnibus primogenitis (Exod. XIV) . Filios quoque Israel per mare Rubrum transire fecit, submerso Pharaone cum curribus et equitibus suis. Hanc umbram futurorum, in veritate Christi mox adimplendam, Joannes propheta et plus quam propheta, digito demonstrat: «Ecce, inquiens, Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi,» ac si dicat: Non plagae decem praeceptorum, quae per Moysen data sunt, verberaverunt sufficienter, usque ad plenam victoriam spiritualem, Pharaonem libertatis et vitae nostrae exterminatorem, sed sanguis [Col. 0241A] hujus Agni, id est hominis innocentis, qui nullum omnino peccatum fecit, Agni veri absque macula, quem nec originale, nec aliquod actuale peccatum offuscat, liberos nos ab illo mortis praeposito et principe tenebrarum, transire faciet in illam, quam in primo parente perdidimus, patriam lucis et veram terram repromissionis. Non enim decem praeceptis, tanquam in decem plagis, resistendo spirituali Pharaoni, neque in carnalibus sacrificiis, potuimus ad perfectum justificari nos, aut patres nostri, sed hic Agnus tollet peccata mundi, quando pendens in cruce, rivo sanguinis et aquae de latere suo profluentis, universam Ecclesiam suam emundabit, quantacunque est vel erit ab initio, usque ad finem saeculi. Hoc intendens hic ipse Joannes Baptista, secundum [Col. 0241B] alios evangelistas dicebat: «Ego a te debeo baptizari, et tu venis ad me?» (Matth. III, Luc. III) Debebat enim tam ipse, quam omnes electi baptizari in sanguine Christi quia videlicet hactenus excubabat foris universa ab origine mundi Ecclesia, non admittente summae justitiae censura, ut coeleste sanctuarium ingrederetur antiquae praevaricationis delicto menstruata. Unde dicit unus ex sanctis illis sanctus et magnus Isaias propheta: «Facti sumus ut immundi omnes nos, omnes justitiae nostrae sicut pannus menstruatae (Isa. LXIV) .» Ergo quod ait Joannes: «Ego a te debeo baptizari,» hoc tam de se quam de omnibus quotquot praeordinati sunt ad vitam, veraciter sensit. Per solam quippe gratiam ad regnum coelorum [Col. 0241C] reducimur, quod nullis operum nostrorum meritis comparare possumus. Nam et Abraham potuit quidem per fidem suam vel justitiam (Rom. III) , paterni reatus evadere poenam, sed nullis meritis illam, qua in primo parente juste exhaeredatus est, potuit redimere gloriam. Res est non meriti, sed gratiae, magnitudo vel aeternitas coelestis gloriae. Gratis data est beatis angelis, gratis nihilominus data fuit primis parentibus humani generis, gratis omnino, id est, per solam Christi gratiam redditur nobis, quicunque per ipsum nunc reconciliationem accepimus. Igitur solus et verus «hic est Agnus Dei, qui tollit peccata mundi.» Quo dicto mirabilis praeco veritatis breviter utramque in una persona substantiam, scilicet Dei et hominis ostendit, utramque, [Col. 0241D] id est passibilem humanitatis, impassibilem vero Divinitatis naturam confitendam exprimit. Nam ex eo, quod homo est, potuit quasi agnus mansuetus portari ad victimam (Isa. LIII) , deditque corpus suum percutientibus et genas suas vellentibus, ut carnibus ejus cibaremur et lanis ejus operiremur, et confixus atque lanceatus est, ut sanguine ejus postes nostrarum frontium signarentur (Exod. XII) . Ex eo autem, quod Deus est, quod potuit tollere peccata mundi, ascendens ad praedam, et rugiens apud inferos, ut catulus leonis (Gen. XLIX) , non valente resistere antiquo praedone tyranno mortis, et nunc morte superata, sedens ad dexteram Patris, credentium in se potenter peccata dimittit. Bene [Col. 0242A] ergo hic evangelista, cui propositum est testimonia congerere divinitatis Christi, dictum hoc non omittendum putavit, praesertim cum tanti sit splendoris, ut ab hoc effectu, id est, ab eo quod tollit peccata mundi, maxime comprobetur id quod superius dictum est, «plenum gratiae et veritatis.» Sequitur: «Hic est de quo dixi: Qui post me venturus est, ante me factus est, quia prior me erat.» Ac si dicat: Ne alium suscipiatis in nomine Christi, tanquam ipse sit Christus, neque seducamini quando dicent vobis: «Ecce hic Christus, aut illic (Matth. XXIV) :» quia hic, et non alius, hic, inquam, est Christus, de quo dicebam vobis: Hic est, «qui venit benedictus in nomine Domini (Marc. XI) ;» alius cum venerit in nomine suo, videte ne illum [Col. 0242B] suscipiatis. Hic Jesus, ut putatur Filius Joseph, Christus est (Matth. XXI; Luc. III) , tempore certo, et praefinitis diebus natus in Bethlehem ex semine David, scilicet quando ablato sceptro de Juda, et duce de femore ejus (Gen. XLIX) , alienigena Herodes in regno David principabatur. «Et ego nesciebam eum, sed ut manifestaretur in Israel, propterea veni ego in aqua baptizans.» Nequeo satis admirari rerum omnium artificem, omnem habentem virtutem, omnia prospicientem Dei sapientiam, quomodo summis in negotiis, non, dedignata comitem habere saecularem eloquentiam, sic utatur illa veluti ancilla, sic secum illam abducat, ut magnitudine sua totam operiat; adeo, ut nonnisi a diligentissimis internosci queat garrulae hujus pedissequae praesentia. Ecce [Col. 0242C] enim dum sapientes in astutia ipsorum comprehendere gestit, evidentissime syllogismum fecit. Supra namque per hunc Joannem Baptistam, fidelem suae voluntatis interpretem proposuerat provide, de absente Christo dicens: «Quia prior me erat,» de plenitudine ejus nos omnes accepimus, 106 et gratiam pro gratia, etc. Concessit auditor omnis populus, imo et libenter accepit, Christum magnum fore regem, magnum et inclytum ducem, habiturum coronam regni in capite suo, et dominaturum a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum (Psal. LXXI) . Haec enim una erat omnium sententia de Christo, et sic prophetae indicaverant de illo. Tanto ergo attentius audierant, et tanto proclivius testificanti Joanni concesserant, [Col. 0242D] quanto carnalibus subditi affectibus voluptates corporis et omnium rerum affluentium, et per omnia carnale saeculum, Christo regnante, sibi non defuturum sperabant. Igitur constante apud auditores tanti praeconis propositione, veniente tandem Jesu, inter alios homines ad Joannem assumit Spiritus sanctus per os ejus dicens: «Ecce Agnus Dei, qui tollit peccata mundi: hic est de quo dixi,» etc. Ad haec auditor, qui supra nullatenus conquiescit, imo quantis potest argumentis de pugnando contradicit: Jesus enim homo Galilaeus erat, inter eos, ut caeteri hominum, hactenus ambulaverat, tanquam in patria sua (Matth. XIII) . Sed profecto verum est illud, «quia nemo propheta acceptus in patria sua (Luc. IV) .» Oportet ergo ut hic, qui assumpsit, confligat in eadem assumptione sua, quod et facit validis utens testimoniis, et ad ultimum concludens sic: «Et ego vidi et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei.» Igitur cum dixisset: «Ecce Agnus Dei,» et caetera, protinus ad confirmationem sui sermonis, et confutationem adversarii, sumptum de coelo testimonium infert, cum dicit: «Quia vidi Spiritum Dei descendentem, sicut columbam, et manentem in eo.» Et ut purum esse ostendat testimonium suum, ab omni humano favore vel gratia, et «ego, inquit, nesciebam eum.» Ac si aperte dicat: Cur me aestimes gratia, vel favore humano conductum, hoc illi perhibere testimonium? «Ego nesciebam eum,» quippe qui cum in deserto [Col. 0243B] anachoreta essem, nullam antehac habueram cum illo conversationem, nullumque colloquium. «Sed ut manifestaretur in Israel, propterea veni ego in aqua baptizans.» Id est, non veni a deserto, eo quod scirem eum: sed veni ego idcirco, ut scirem cum. Sed dicis mihi: Unde vel hoc nosse poteras, quod in aqua baptizans invenires eum, nisi quia [Col. 0244A] sciebas eum? Ad haec, inquam: «Et ego nesciebam eum,» sed qui misit me in aqua baptizare, ille mihi dixit: «Super quem videris Spiritum descendentem sicut columbam, et manentem in eo, hic est, qui baptizat in Spiritu sancto.» Itaque non voluntate humana, sed auctoritate divina, veni in aqua baptizans. Et quomodo mittebatur Samuel in Bethlehem (I Reg. XVI) , sciens esse in filiis Isai, quem ungeret in regem, sed quis filiorum ejus esset nesciens; sic et ego veni in Jordanem, Christum jam venisse sciens, sed in persona quis Christus esset, nesciens. Et sicut idem Samuel ex occursu faciei David agnovit, «erat enim rufus et pulcher aspectu, decoraque facie» certior autem factus est, dicente Domino: «Surge et unge eum, ipse est enim,» sic et venientem [Col. 0244B] hunc ad me, et revelante Spiritu agnovi et dixi: «Ecce Agnus Dei, et ego a te debeo baptizari, et tu venis ad me?» Certior autem factus sum veniente super eum Spiritu in specie columbae. «Et ego vidi, et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei.»

[Col. 0243C] Tria sunt, quae hoc loco distincta diligenter consideranda sunt, scilicet: baptismus Joannis, de quo ipse ait: «Sed ut manifestaretur in Israel, propterea veni ego in aqua baptizans.» Baptismus quoque Christi, de quo ad ipsum Joannem dictum est: «Hic est, qui baptizat in Spiritu sancto.» Et columbae species, in qua Spiritus sanctus supra Dominum descendens, eidem Joanni ostensus est. Haec, ut jam dixi, diligenti consideratione digna sunt. Quia videlicet magna sunt et alta, quorum intellectu fides pascitur, spes enutritur, charitas accenditur, totusque homo interior, velut matutinae lucis infusione serenatur. Illud igitur divinae gratiae praevio lumine, primum quaerimus, quae causa, vel intentio fuerit, ut Joannes, Christi gratiam nomine signans, [Col. 0243D] officio praedicans, veniret, ut ipse ait, «in aqua baptizans.» Et quidem causa illa protinus occurrit, quod idcirco venerit baptizans in poenitentiam, ut hoc modo illi viam pararet, qui veniens post ipsum baptizaret in remissionem peccatorum. Sed nunquid adeo necessarium erat baptizare in poenitentiam, quasi glorificato Domino Jesu nemo posset, nisi sit praeparatus, baptismi ejus percipere gratiam. Hoc certe omnino alienum est a fide. Nam econtra, pauci admodum de gente illa, cui baptismus poenitentiae praedicatus est, baptismum Christi consecuti sunt; ad nos autem absque baptismo poenitentiae tota transmigravit gratia baptismi in remissionem [Col. 0244C] peccatorum. Quid ergo intendit Spiritus sanctus qui prophetas omnes misit, suo quemque tempore, dum Joannem a deserto expulit, ut iret ad praedicandum baptismum poenitentiae? Non enim sterilis Judaea, valde dignos attulit poenitentiae fructus (Matth. III) . Nec vero frustrari potuit in hoc facto, quaecunque fuit intentio ejus, quem procul dubio misit Spiritus sanctus, cujus instinctu quaecunque coepta sunt, nullo prorsus impedire valente, perficiuntur. Erigenda est igitur consideratio ab illa exili poenitentia populi, quae profecto, quantulacunque fuerit, nihil dignum attulit tanto molimine 107 vocis clamantis in deserto: «Dirigite viam Domini.» In ipso namque Domino nostro causam eamdem qui quaerit, hoc modo inveniet. Nemo fidelium, [Col. 0244D] qui dubitet Christum Jesum idcirco venisse in carne, ut peccata mundi tolleret, et in se transferret, juxta prophetam dicentem: «Et Dominus posuit in eo iniquitates omnium nostrum, et pro nobis dolet, et disciplina pacis nostrae super eum (Isai. LIII) .» Hanc autem veram et summam esse poenitentiam pro omni mundo celebratam, res ipsa ostendit, ratio sentit, fides sancta confitetur: in ipso namque habitu poenitentis, hunc Dei Filium propheta idem qui supra intuens, et ascendit, inquit sicut virgultum, et sicut radix de terra sitienti. Non est species ei neque decor, et vidimus eum, et non erat aspectus (ibid.) , etc. Igitur ad agendum pro cuncto [Col. 0245A] mundo poenitentiam, qua peccata cunctorum expiaret, Dominum nostrum venisse dubium non est. At ipse juvenilem jam attigerat aetatem, et cum sciret se ad hoc venisse, ut tanto pro cunctis, ut dictum est, officio fungeretur, humiliter apud se latebat, exspectans in forma servi, jubentis Patris imperium: videlicet, in [ut] totum opus suum, non voluntatis propriae sed verae atque perfectae foret obedientiae. Dandum quippe nobis in semetipso noverat exemplum, ne quis nostrum, de sanctitate vel scientia confidens, praeripere audeat munus ecclesiasticum, maximeque sancti ac venerabilis sacerdotii gradum. Quod videlicet ejusdem Christi Domini peccata mundi tollentis, proprium est ministerium. Unde Apostolus ait: «Nec quisquam sumit sibi [Col. 0245B] honorem, sed qui vocatur a Deo, tanquam Aaron. Sic et Christus non semetipsum clarificavit, ut pontifex fieret, sed qui locutus est ad Deum: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Hebr. V; Psalm. VIII) .» Illo ergo, sicut dictum est, legitimam atque ordinatam suimet exspectante promotionem, venit Joannes Baptista praedicans in deserto Judaeae, et dicens: «Poenitentiam agite; appropinquabit enim regnum coelorum (Matth. III) .» Hanc autem Joannis praedicationem, hujus esse vocationem, testatur idem Joannes Baptista, in hoc Joannis evangelio dicens: «Quia ut manifestaretur in Israel, propterea veni ego in aqua baptizans.» Igitur causa, cur Joannes venit in aqua baptizare et praedicare baptismum poenitentiae, non est alia quam haec, ut ille Sanctus [Col. 0245C] sanctorum, qui solus erat idoneus ferre poenitentiam, pro peccatis omnium electorum, adventum ejus, ab origine mundi exspectantium, hac voce publica vocatus, accederet palam ad coeleste sanctuarium, in conspectu Dei Patris et sanctorum angelorum, ubi eodem spiritu in columbae specie super se decendente designaretur Pontifex, quo dudum in Mariam superveniente, idem sanctus et immaculatus homo conceptus est, non aliam habiturus quam offerret hostiam nisi carnem propriam, quam statim quadraginta dierum et quadraginta noctium jejunio (Matth. IV) , deinde omnibus poenitentiae modis afflictam, tandem pro peccatis nostris oblaturus erat Deo Patri, «hostiam in odorem suavitatis» acceptam (Ephes. V) . Hoc autem totum sic oportebat [Col. 0245D] fieri, quatenus et curiosam diaboli malitiam, totamque ejusdem Satanae Synagogam consilium Dei pro tempore lateret, et de ipso latibulo suo crebris intermicans beneficiis, ejus sapientia simplicibus proficeret. Propositum namque erat utiliter, ut primo adventu occultus veniret Filius Dei. Nam secundo idem «Deus noster manifeste veniet et non silebit (Psalm. XLIX) .» Bene ergo Joannes ex consulto sancti Spiritus ministerium suum, quo solus quaerebatur Christus, mittit in turbam, palam universis baptismum praedicans, cunctosque baptizans in poenitentiam, ut, dum idem pluribus cernitur, occasio dissertandi de uno ad praesens subtrahatur. Sic profecto Samuel, de quo supra dictum est, missus [Col. 0246A] ungere regem, quem providerat sibi Dominus in filiis Isai, et timens ne audiret Saul, vitulum tulit de armento ex praecepto Domini, veniensque Bethlehem admirantibus senioribus, et dicentibus: «Pacificusne est ingressus tuus? Pacificus, inquit: Ad immolandum Domino veni. Sanctificamini et venite mecum, ut immolem. Et eduxit eos ad sacrificium (I Reg. XVI) .» Sic nimirum et illic unctionem electi regis, et hic manifestationem Salvatoris, divina providentia in magna frequentia secretam esse voluit, resque effecta est consulte magis quam occulte. Quia videlicet idcirco facta est, ut sciretur in suo tempore. De his qui baptizabantur in Jordane ab eodem Joanne, ut ait Lucas (Luc. I) , peccata sua confitentes, et dignos fructus poenitentiae facientes [Col. 0246B] (Matth. III) nulli dubium esse debet, quin peccata illorum hic in innocentia poenitens, et in poenitentia innocens, super se tulerit, cum peccatis omnium qui illum apud inferos exspectabant, ita videlicet, ut postmodum per passionem Christi salvarentur, quotquot ex eis ab hac vita decederent, ante revelatum ejus baptismum, cujus definitio vel regula est baptizari in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Nam quotquot ex eis pervenientes ad illam plenitudinem temporis in qua dictum est: «Euntes, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii, et Spiritus sancti. (Matth. XXVIII) ,» non receperunt hoc lavacrum gratiae et veritatis, nihil profuit illis baptizatos fuisse baptismo Joannis, nec omnino salvare potuit illos poenitentia fidei Christi [Col. 0246C] non admista, Joannes enim baptizavit in aqua, solum poenitentiam indicens (ea causa vel intentione missus, quae jam, pro posse, dicta est), non etiam peccatorum remissionem tribuens. Christus autem baptizavit semel quidem in aqua, simul et sanguine de latere suo profluente, baptizavit nihilominus, imo et nunc baptizat in Spiritu sancto cum aqua et ejusdem sanguinis sui sacramento perfectam tribuens peccatorum remissionem. Quae extra baptismum ejus, postquam regulam ejus deprompsit, nulli deinceps tribuitur. De quo ejus baptismo jam nunc dicendum est, sicut supra propositum est: «Super quem videris, inquit, Spiritum descendentem sicut columbam et manentem in eo, hic est qui baptizat in Spiritu sancto.» Notandum [Col. 0246D] diligenter, quod cum propria posset cum appellatione designare et dicere: Hic est Christus, vel (quod magis est proprium), hic est unigenitus Dei Filius, maluit descriptione uti, dicendo: «Hic est, qui baptizat in Spiritu sancto.» Primo definiendum est quid sit baptizari in Spiritu sancto, ac deinde dicendum, cur maxime hoc loco dicere voluit: «qui baptizat in Spiritu sancto.» In Spiritu sancto baptizari est gratiam accipere Spiritus sancti (Rom. VI) , quae non modo, quid sit peccatum, ostendat, sed et auxilium adversus peccata praebeat, delendo praeterita, repellendo instantia, atque ita de servis peccati faciat filios Dei, de filiis irae filios gratiae (Ephes. II) , de ignotis et advenis genus regale et [Col. 0247A] sacerdotale. Baptismus enim Christi unctio est regalis et sacerdotalis (I Petr. II) , qua ipse unctus prae cunctis participibus suis, Christus nuncupatur (Psal. XLIV) , quod Hebraice Messias, Graece Christus, Latine dicitur unctus. Qua ipse plenarie solus sic unctus est, ut particulariter ungere alios, et facere possit adoptionis filios, et a se (qui principaliter unctus est) unctes, id est, a 108 Christo vocari faciat Christianos, quod designatur per hoc quod dicitur: «Hic est qui baptizat in Spiritu sancto.» Hoc ante Christi adventum nullatenus effici poterat, quia videlicet lex, quae data fuerat, peccatum ostendere tantum, non etiam auferre valebat. Unde Patres antiqui quamlibet justi ad inferos descendebant, veterem paternae praevaricationis portantes [Col. 0247B] ignominiam, actualium quoque peccatorum non omnino effugientes coenum, quin aliquam contraherent sordem vel maculam (Rom. VII) , quam carnibus taurorum aut sanguine hircorum emundari impossibile erat (Hebr. IX) . Hoc erat opprobrium Israel, quod exprobrabat jugiter hostis incircumcisus, scilicet diabolus, insultans patribus antiquis quamlibet justis, et quodammodo dicens: «Quare venistis parati ad bellum?» (I Reg. XVII) eo quod legis mandato [mandata], velut arma tenentes, nihil fortiter agerent; nec de se virum dare possent, qui pro cunctis iniret singulare certamen. Frustra namque variis baptismatibus et justitiis carnis (Marc. VII) , opprobrium suum delere conabatur) [conabantur], eo quod non haberent sacerdotem, qui Spiritum [Col. 0247C] sanctum dare posset, cujus gratia vera et sola peccatorum remissio est. Cum ergo Joanni signum datur, quo Christum agnoscat, dicitur illi: «Hic est, qui baptizat in Spiritu sancto.» Quod idem est, ac si diceretur: Hic est, qui aufert opprobrium ab Israel, videlicet peccatorum remissionem tribuendo, quae non datur omnino, nisi in Spiritu sancto. Et hic baptismus non unius tantum potentiae, sed duplicis operationis est. Baptizat enim Christus in Spiritu sancto primum, ut dictum est, peccatorum remissionem tribuendo. Baptizat nihilominus et secundo, diversarum ornamenta gratiarum conferendo. Do gratia namque remissionis peccatorum ipsa die, qua resurrexit, dicit ipse insufflans discipulis suis, quos [Col. 0247D] utique jam laverat a peccatis eorum in sanguine suo: «Accipite Spiritum sanctum.» Quem se illis dare in remissionem peccatorum testatur ipse, protinus adjungens: «Quorum remiseritis peccata remittuntur eis; et, quorum retinueritis, retenta sunt (Joan. XX) .» De illa vero donorum largitate, qua diversarum (ut praedictum est) confert ornamenta gratiarum, dicit ipse, Luca referente in Actibus apostolorum: «Quia Joannes quidem baptizavit aqua, vos autem baptizabimini Spiritu sancto non post multos hos dies (Act. I) .» Utrumque datum [donum] hujus baptismi, hic idem Joannes Baptista apud evangelistas Matthaeum et Lucam exprimit, cum dicit: «Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igni (Matth. III; Luc. III) .» Baptizat enim nos Spiritu sancto, [Col. 0248A] cum in fontem baptismi descendente invisibili gratia ejusdem Spiritus sancti omnia peccata eorum, qui baptizantur, dimittit. Baptizat et igni, cum ejusdem sancti Spiritus fervore accensos, fortes in amore et in fide constantes, vel in scientia lucentes, et zelo bono calentes efficit. Et in remissione quidem peccatorum nulla divisio est, sed aequaliter atque uniformiter una eademque omnibus gratia remissionis adest, deponens omnes iniquitates nostras, et projiciens in profundum maris omnia peccata nostra. In donis autem gratiarum, non eadem omnibus quantitas impenditur, sed quodammodo dividitur «mare Rubrum in divisiones (Psal. CXXXV) ,» dum alii datur fides, «alii sermo scientiae et sapientiae, alii genera linguarum, alii interpretatio [Col. 0248B] sermonum,» etc. «Quae omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XII) .» Et in sanctis quidem Novi Testamenti haec baptizantis dona, haec baptismi gloriosi praeclara videmus insignia, quae nemo illorum, antequam in remissionem peccatorum baptizaretur, percepisse legitur, praeter Cornelium, et eos qui cum ipso erant; super quos adhuc loquente Petro cecidit Spiritus sanctus, et erant «loquentes linguis et magnificantes Deum (Act. X) .» Patres autem Veteris Testamenti nonnulli operationes virtutum, et plurimi prophetiam perceperunt, et baptizati non erant in remissionem peccatorum. Certum est enim, quia tunc omnes baptizati sunt, quando mortuus in cruce Christus, fluvium sanguinis et aquae de suo profudit [Col. 0248C] lanceato latere, in emundationem universae Ecclesiae, quantacunque fuerit ab origine mundi, usque in ipsam horam mortis suae, a primo justorum, scilicet Abel, usque ad latronem, qui in cruce, nondum effuso de latere Christi tantae tamque salutiferae mundationis fluvio, Dominum confessus est, regnumque ejus futurum credens, eadem celeri confessione mercatus est (Luc. XXIII) . Positum est autem extunc ejusdem baptismi sacramentum, ad primas ejusdem sanctae Ecclesiae fores, ut quisquis Ecclesiam ingredi cupit, quo modo illa jam baptizata est, et ipse baptizetur, sive gentilis, sive Judaeus. Cum ergo Veteris Testamenti Patres eadem gratiarum dona consecuti sunt, antequam Christus baptizaret, quae [Col. 0248D] idem Christus ascendens in altum dedit hominibus Novi Testamenti (Ephes. IV) , certa discretione opus est, ut non ignoret Christiana fides, quid novis amplius quam veteribus, imo, quid novis pariter ac veteribus in Christo baptismo collatum sit. Nam ubi causa postulat, ut de gratia Christi vel sancti Spiritus sermo habeatur, fidelem atque catholicum in dictis suis adversarius haerere facit objectionibus suis, qui et si non sensu, interdum sermone deficit. Tanta enim per Patres antiquos idem Deus operatus est, tanta idem spiritus per os sanctorum, qui a saeculo sunt prophetarum ejus locutus est (Luc. I) , ut obloquente adversario, novos veteribus conferre, contentiosum praeferre vero, difficillimum sit, si non animadverso prius rei puncto, verborum [Col. 0249A] agere circuitum coeperit. Primum ergo dicendum, illam baptismi Christi gloriam, quo sancti apostoli post ascensionem ejusdem Domini glorificati sunt, accipiendo diversarum dona gratiarum, maximeque genera linguarum (I Cor. XIV) (quae in signum sunt, non fidelibus sed infidelibus), vel prophetiam (qua maxime veteres sancti claruerunt), non ejus esse virtutis, ut in eis salus perfecta sit, praesertim cum illa et boni, et mali habere possint. «Multi enim, inquit Dominus, dicent mihi in illa die: Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus? et in nomine tuo multas virtutes fecimus?» Et tunc respondebo eis: «Non novi vos, recedite a me, operarii iniquitatis (Matth. VII) .» Etenim Saul quoque prophetare, et malus esse potuit (I Reg. XIX) . Nonne filii Israel [Col. 0249B] omnes in Moyse baptizati in nube et in mari panem quoque de coelo (I Cor. X; Exod. XVI) , et aquam de petra consecuti (Exod. XXXII) , et aliis mirabilibus glorificati, postmodum quam plures reprobati sunt, alii viventes absorpti, alii a serpentibus consumpti (Num. XXI) , et alii multis modis, praeter paucissimos, omnes in deserto prostrati? Imo ut ad novos veniam, quando convocatis Dominus Jesus duodecim apostolis, dedit illis virtutem et potestatem super omnia daemonia et ut languores curarent misitque eos ad praedicandum regnum coelorum (Matth. X; Luc. IX, X) , nonne Judas erat unus ex illis (Joan. XII) , quem ipse qui mittebat eum, diabolum ante traditionem suam nominavit, quia nec Dominicis loculis fidem exhibere potuit? Cum ergo non soli boni, sed [Col. 0249C] etiam et mali, hujusmodi charismatum dona potuerint consequi, non nos dubios reddat claritas mirabilium, quae in antiquis facta sunt, non caecos vel caecutientes nos faciat ad considerandam majestatem novae gratiae Christi. Quia videlicet et horum potentiam, et illud, 109 sine quo nihil haec prosunt, scilicet remissionem peccatorum, hic qui baptizat in Spiritu sancto nobis et illis dedit. Et hujus quidem muneris, id est, operationis virtutum vel caeterorum hujusmodi (de quibus jam supra dictum est) hujus secundi muneris non inchoatio fuit, sed adjectio largitatis; cum in die Pentecostes discipulos Domini Spiritus sanctus implevit (Act. II) . Sed ejus, quod maximum opus maximaque virtus est, baptismi Christi, scilicet remissionis peccatorum, inchoatio simul et [Col. 0249D] perfectio est mors Christi, qui per Spiritum sanctum semetipsum obtulit in odorem suavitatis (Ephes. V) , in qua morte baptizamur, sicut Apostolus dicit: «Quia quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus, consepulti cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus (Rom VI) .» Nam in morte sua sanguinem et aquam, ut jam dictum est, de latere suo fundens (Joan. XIX) , lavit universam Ecclesiam a peccatis suis, dans vivis et defunctis spiritum remissionis, sicut mox, ut apparuit illis vivus, ostendit, dicens: «Pax vobis: Accipite Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccata, remittuntur eis [Col. 0250A] (Joan. XX) .» Hoc solum munere baptizati parvuli morientes transmigrant in regnum Dei. Illo autem cujus in die Pentecostes adjectio fuit, sic potuerunt antiqui Patres clarificari, et apud inferos propter originale peccatum detineri, quomodo potuit et Judas, cum eodem munere fungeretur, diabolus vocari, et esse fur loculorum Domini, et habere locum in profundissimis inferni, in quem abiret, praevaricatione peracta filius perditionis. Ipsum Dominum in forma servi dona haec recepisse, propheta testatur, qui haec in persona ejus loquitur: «Spiritus Domini super me, propter quod unxit me (Isa. LXI) ,» ad evangelizandum pauperibus misit me (Luc. VII) . Nam haec de praesenti unctione sua dicta esse, qua Spiritus sanctus visus est super eum, in specie columbae [Col. 0250B] (Luc. III) , testatur et ipse, qui ut Lucas narrat, plenus Spiritu sancto regressus e Jordane, et actus in desertum, et consummata omni tentatione regressus in virtute Spiritus in Galilaeam introivit in Synagogam, et traditus est ei liber Isaiae prophetae. Quem cum revolvisset, invenit locum praedictum, et coepit dicere ad eos: «Quia hodie impleta est Scriptura haec in auribus vestris (ibid. IV) .» Non ergo ea tantum causa, ut signum daretur Joanni, Spiritus sanctus in Dominum Jesum descendit, sed ut evangelizandi officio, et summi sacerdotii ordine fungeretur unita Deo natura hominis. Nam, sicut non a seipso venit Filius Dei, sed Pater illum misit, ut omnium Dominus, formam servi assumere dignaretur, sic in eadem servi forma (Philip. II) , non a [Col. 0250C] seipso Filius hominis evangelizandi officium praeripuit, sed a Spiritu sancto impositum sibi onus humiliter suscepit. Sic enim decebat eum implere omnem justitiam (Matth. III) , ut qui obedienter fuerat homo factus, obedienter nihilominus ad praedicandum mitteretur per eumdem Spiritum, qui caeteros mittit, quicunque salutis ministerium digne sortiuntur, ut quidam apostoli, alii prophetae vel evangelistae in Ecclesia ponantur (I Cor. XII) . Tunc ille magnus atque conspicuus magni consilii angelus, stetit juxta aram templi (Apoc. VIII) , scilicet vocatus ad sacrum ordinem summi sacerdotii, apparente super caput ejus in specie columbae Spiritu pietatis, ut misericors fieret, et fidelis pontifex ad Dominum, et repropitiaret delicta populi (Hebr. II) . Accepit igitur [Col. 0250D] dona in hominibus creator omnium Deus (Psal. LXVII) , ad ministrandum missus, quae postmodum ascendens in altum, et captivam ducens captivitatem (Ephes. IV) , mittendis ad diem ministerium daret hominibus, et sic «plenus Spiritu sancto ut praedictum est, a Jordane regressus est.» Plenus sane, non quod tunc primum Spiritum sanctum acceperit, quippe qui ab ipso humanitatis suae initio ejusdem Spiritus operatione conceptus est. Quid ergo nunc actum est, unde diceretur Spiritu sancto plenus a Jordane regressus? Nimirum plenitudo, quae in illo jam erat [usque ad] superficiem, id est usque ad ipsos exteriores actus, sese diffudit, ut inde omnes acciperemus, quomodo si plenitudo vivae et indeficientis [Col. 0251A] aquae, quae in altissimo puteo sursum ad superficiem oris ascendat, ut parvis quoque infantibus hauriendi vel bibendi detur facultas. Ita nimirum, usque ad exteriora se diffudit plenitudo, quam habebat intrinsecus, et diffusa est gratia in labiis ejus (Psal. XLIV) , ut audiretur in verbis, et videretur in miraculis abundantia ejus, qua plenus erat gratiae et veritatis. Peccatorum autem remissionem non accepit, quam, ut supra dictum est, baptizando in Spiritu sancto hominibus dedit. Quia quod majus est, de Spiritu sancto conceptus est, ut peccatum nec originale haberet, nec actuale admitteret. Sed dicit aliquis: Baptizari quoque debuit in remissionem peccatorum, non suorum, sed nostrorum, ut illo baptizato, fieret peccatorum nostrorum remissio. [Col. 0251B] Hoc plane oportet concedi, sed de illo duntaxat baptismo suo, de quo ipse jam baptizatus a Joanne, dicit: «Baptismo habeo baptizari, et quomodo coarctor usque dum perficiatur?» (Luc. XII.) Quod videlicet de passione sua dixit, in qua tota Ecclesia (quae est corpus ejus [Ephes. I] ) baptizari habebat. Alioquin si in Jordane baptizato illo, facta est peccatorum nostrorum remissio, quid nobis necessaria fuisset ejus Passio? A nullo ergo homine baptismum accepit remissionis peccatorum, sed ipse nobis per passionem suam fons remissionis factus est. Unde recte sancta Romana Ecclesia, non in die Epiphaniorum, sed in sacrosancta solemnitate Paschali communiter atque universaliter baptismi sacramentum celebrare consuevit. Quia videlicet, sicut [Col. 0251C] supra dictum est, «quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus (Rom. VI) .» Igitur hic est qui baptizat, hic est qui solus peccatorum remissionem dat, hic est qui probrosam atque ignobilem, ex peccato accidentem naturae nostrae inopiam, copiosis per Spiritum sanctum donis divinitatis suae solatur et munerat. Cur autem hoc loco vel tempore, tam certum tamque evidens de auctoritate baptismi datum sit judicium, jam dudum catholicae Ecclesiae bene cognitum est. Primo sciendum, quia magnus hic homo, qui missus est a Deo, magnus meritis, et secundum suam magnitudinem, magnam habens intrinsecus in corde vocem sancti desiderii, levabat oculos mentis ad Deum, et clamabat [Col. 0251D] fortiter in coelum, orans jugiter, ut videre sibi daretur citius illam, quam prope esse sciebat, quamque in utero matris salutaverat consolationem Israel. Non enim minus erat desiderium hujus desiderio beatissimi senis Simeonis, cujus internus clamor et vociferatio grandis, tetigit aures Altissimi, ut non contineret se miseratio Dei, responsum dante illi Spiritu sancto, quod non esset visurus mortem, nisi prius videret Christum Domini (Luc. II) . Ergo hic et clamando magnis desiderii vocibus et orando jugiter, hoc a Spiritu sancto obtinuerat, ut responsum dans illi diceret: «Super quem videris hoc signum, hic est qui baptizat.» Et hujus signi rationem Catholica, ut praedictum est, jam dudum bene novit Ecclesia. Futuros namque sciebat columba [Col. 0252A] illa, quae Joannem mittebat, et omnes prophetas miserat, futuros illa sciebat corvos atque milvos, qui invicem se rostris 110 laniantes, et unitatem scindentes, dicerent, contra alterutrum erecti, et spiritu protervo tumentes: A nobis, quod datur sanctum est. Hic ab illo ebrioso, ille autem ab illo fornicario baptizatus, indignus est. Tu ab illis vel illis baptizatus, inquit Donatus, a nobis, si sapis, rebaptizandus es. Clamat contra hos columba illa, ramum virentis olivae semper in ore suo portans (Gen. VIII) , id est, veram pacem et unitatem semper amans et praedicans clamat, ecce de summo vertice illius altissimi capitis nostri, et dicit: «Hic est qui baptizat.» Ac si dicat: Quid vos, o milvi rapaces et corvi litigiosi, baptismi gratiam, tam pertinacibus [Col. 0252B] rostris in tot auctores distrahitis? «Unus est qui baptizat.» Unus et solus hic est, qui sanctificat; unus est fons; unus est rivus baptismi salutaris, qui per qualescunque canales influat: «Hic est qui baptizat,» de cujus ore profluit ipsa vis sacramenti, purificans, emundans, vivificans totum fidelem hominem et sanctificans. Tu forte fontem vivum nesciebas a mortua palude vel coenosa discernere cisterna. Ecce sicut dixi tibi: «Super quem videris Spiritum descendentem» sicut columbam, «hic est qui baptizat;» sic et nunc dico tibi: Ubicunque audieris verbum hoc integre prolatum: «Ego te baptizo in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti,» ibi est absque dubio hic ipse, et hic ibidem baptizat. Quid enim Paulus? quid autem Apollo? quid vero [Col. 0252C] Cephas? (I Cor. I.) Ministri sunt in sacramento Christi; ministri isti sunt, non auctores; servi, non Domini; canales, non fontes. Unus enim hic est fons, ut praedictum est, unus Dominus, unus auctor, qui baptizat quidem in aqua per ministros, baptizat autem tantum per semetipsum in Spiritu sancto. Quod si sub sacramento praedicti nominis morticinum fetet alicujus haereticae putredinis, nec sic tamen irrita judicabitur invocatio divini nominis, sed baptismus talis est duntaxat, qualis qui mortuos [mortuis] fieri potuit, de quibus Apostolus dicit: «Habentes quidem speciem pietatis, virtutem autem ejus abnegantes (II Tim. III) .» Nam palmites quidem sunt, sed a vite praecisi. Membra fuerunt viventis corporis Ecclesiae, sed vita carent, quia praecisa [Col. 0252D] sunt a corpore. Speciem ergo solam pietatis quam habent, baptizando contulerunt; sed quam non habent virtutem ejusdem pietatis conferre non potuerunt. Quapropter, hi qui a talibus baptizati sunt, quando ad catholicam Ecclesiam redeunt, non eis repetitur lavacrum carnis, ut perficiantur, sed (quod deest) inferuntur catholicae Matri, ut per ejus reconciliationem Spiritus sancti gratiam percipere mereantur, nam in illa sola Spiritus sanctus datur, quia videlicet in scissura mentium Deus non est, sed in unitate et pace, quae «perfectionis vinculum est (Colos. V) .» Et hi quidem, quasi toro minus legitimo procreati, tamen reputantur filii. Nam ex omni tribu filiorum Israel, numerati sunt filii Deo cogniti, [Col. 0253A] ubi signantur servi Dei nostri in frontibus suis (Apoc. VII) , scilicet tam ex tribubus Gad et Assur, qui de ancilla nati sunt, quam ex tribu Juda et Joseph, qui ex legitimis conjugibus orti sunt (Gen. XXX) . Igitur nulli hominum attribuenda, neque secundum hominem metienda est baptismi gratia. Quia solus hic est qui baptizat, et in nomine ejus solius baptizamur, qui solus pro omnibus nobis est crucifixus, sicut columba de capite ejus ostensa testatur. Qua in specie cur Spiritus sanctus apparere voluerit, diligenter in quantum ipse aperire dignatur, jam nunc intuendum est. Spiritus sanctus omnium, quae circa salutem nostram acta vel agenda sunt, Dominus et Arbiter, imo et efficiens causa est: Cur enim, nisi propter charitatem suam Pater [Col. 0253B] Filium misit in hunc mundum (Joan. III) , vel ipse Filius Patri suo nos, cum inimici essemus, reconciliavit per sanguinem suum? Quidem autem Spiritus sanctus nisi Patris et Filii charitas est? Hic igitur Spiritus sanctus super Auctorem nostrae salutis apparens, congruum satis gratiae suae secundum tempus indicium praebuit, dum assumptam columbae speciem, corporaliter humanis ostendit oculis. Columba namque, avis simplex et mitis est (Matth. X) . Et charitas saevit quidem et zelatur, sed primo blanditur; ita, ut in neminem saeviat, nisi in eum, quem non flectunt blandimenta, nunquam in virga venit, nisi ad eos, a quibus sua mansuetudo fuerit contempta (I Cor. IV) . Utrumque in Christo sic eadem charitas ordinavit, ut primus adventus ejus [Col. 0253C] ad nos in mansuetudine fieret; secundus autem in fortitudine zeli futurus sit. Venientem ergo ad nos in spiritu mansuetudinis, recte idem Spiritus super ipsum apparens, velut avis mansueta designavit. Sciendum autem, quia super neminem sanctorum, ante Christi adventum Spiritus sanctus apparuit; neque post ejus adventum super ullum in hac specie visus est. Ante quidem dona dabat, ut supra dictum est, et eorumdem quantitatem, sive qualitatem congruentibus nonnunquam signis indicabat, velut, cum prophetam supradictum misit, ut in regem ungeret electum suum David, non lenticulam (sicut ad inungendum Saul) sed cornu olei tollere jussit (I Reg. X) ; videlicet significans doni sui magnitudinem [Col. 0253D] simul et fortitudinem, id est throni ejus firmitatem, et prophetalis gratiae celsitudinem. Item, cum Eliam in coelum tollere vellet (IV Reg. II) , quem hujus divini amoris zelum ferventissimum habuisse notum est, ad significandam ejus boni zeli dignitatem, currus igneus cum equis igneis, quibus tolleretur, missus est. Sic et in aliis plerisque sanctorum dona, quae dabat, figuris competentibus exprimebat: super nullum autem ipse, ut dictum est, ante Christi adventum apparere visus est. Post ipsum vero super apostolos apparens visus est: non quidem ipsa ejus substantia (quae invisibilis est) sed ignis, praesentiae ejus index; ita tamen, ut ex ipso igne dispartitae linguae viderentur (Act. II) , quia videlicet nulli cuncta dabantur, sed pro voluntate ejusdem Spiritus, [Col. 0254A] sua cuique mensura gratiae dividebatur. Super ipsum autem Dominum et ipsa sancti Spiritus substantia invisibilis adest; et, quod foris videtur, non pars aut partis signum, sed quidam totum est atque integrum. Quia videlicet hic et solus est, cui «non ad mensuram dat Deus Spiritum (Joan. III) .»— «Quia in ipso, inquit Apostolus, habitat plenitudo divinitatis corporaliter (Col. II) .» Corporaliter dixit, non quod Deus corporeus sit, aut localis, sed quia sicut corpus quodlibet quovis in loco cum omnibus membris suis indivisum est, ita Spiritus sancti divinitas tota cum omnibus donis suis in Christo praesentialiter adest. Quam ejus plenitudinem Propheta longe ante intuens ait: «Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet. Et requiescet [Col. 0254B] super eum Spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus scientiae et pietatis, spiritus consilii et fortitudinis, et replebit eum spiritus timoris Domini (Isa. XI) .» Haec enim sunt cuncta sancti Spiritus dona, velut cuncta unius corporis membra, quorum Christo nullum deesse, testatur tam praedictum praeconium prophetae, quam praesentis integra atque individua species columbae. Etenim sapientiae spiritus in eo plenarie requievit. Quem primus homo non habens, imo per superbiam a se repellens, noluit attendere vel subesse meliori, veramque lucem relinquens, sequentibus sibimet lucere confidens, inter latrones quasi per noctem incidit, a quibus spoliatus et plagatus, semivivus relictus est (Luc. X) . Hic 111 autem homo secundus, velut columba «residens [Col. 0254C] juxta fluenta plenissima (Cant. V) ,» divinitati sibi insitae semper intendit. In cujus liquida majestate prospiciens, venientem insidiosum accipitrem vidit et evasit dum tentationes ejus omnes in deserto sapienti responsione cassavit (Matth. IV) . Spiritu quoque intellectus iste repletus, scivit quibus aperiret mysteria regni Dei, quibusve loqueretur in parabolis (Matth. XIII) . Quo primus homo fraudatus non discrevit in statera rationis, quanto fideliores essent comminationes Dei, promissionibus serpentis, cum diceret: «Eritis sicut dii (Gen. III) .» In felle quippe amaritudinis erat, positumque sibi esse praeceptum, tumens superbiae spiritu, indigne ferebat. Hic autem velut columba, omnium ejusmodi [Col. 0254D] felle carens, et sano cordis palato cuncta discernens, nec daemones admittebat, confitentes ipsum esse Filium Dei (Marc. V) : nec indignis loquebatur mysterium Dei, imo prohibebat sanctum canibus dari, et margaritas ante porcos mitti (Matth. VII) . Spiritum nihilominus habens consilii, abscondebat «haec a sapientibus et prudentibus, ut revelaret ea parvulis (Matth. XI) .» Quo penitus carens primus, contulit sermonem cum adversario, nec se in humilitate abscondit ab eo. Hic autem propositum suum omnino secretum habuit a diabolo, ut licet sciret ipsum esse Filium Dei, nesciret tamen per crucem et passionem ejus facturum esse salutem generis humani eodem consilii Spiritu evangelizans pauperibus, nec Samaritanos, nec gentiles a misericordia [Col. 0255A] repellebat, imo et infirmos eorum curabat (Joan. IV; Matth. VIII, XV) , veluti columba quae interdum pullos fovet alienos, et eis ab oriente et ab occidente venturis, sinum Abrahae ad recumbendum sese aperire promittebat. Spiritu quoque fortitudinis incessit. Quo relicto, primus homo victus, intemperanter gulae succubuit, et seipsum venalem fecit: imo gratis venundatus, semetipsum omni praesidio destituit et perdidit. Hic autem velut columba in petris nidificans, quo serpens accedere non possit, credentes in se tuto praesidio collocavit, v. g., cum diceret: «Nemo potest rapere de manu Patris mei (Joan. X) .» Spiritu scientiae similiter abundavit: quam primus homo perdidit, dum plus scire appetivit, promittente hoste antiquo, quod transgressor [Col. 0255B] praecepti factus, habiturus esset scientiam boni et mali. Hic autem acervum omnium scripturarum habens penes se, quomodo columba de magno tritici acervo grana congerit candidiora, sic de omni scriptura tempori vel rei congruas proferebat sententias, ita ut mirantes dicerent ejus adversarii: «Quomodo hic litteras scit, cum non didicerit?» (Joan. VII.) Spiritu pietatis omnino plenus fuit. Quo nimium primus homo nudatus erat, quando seipsum et posteros suos aeternae morti addixit, nec post culpam requisitus, animae suae condoluit, ut poenitentiam ageret, imo, in Deum retorsit malum, quod perpetravit, dicendo: «Mulier, quam dedisti mihi dedit mihi et comedi (Gen. III) .» Hic autem non solum neminem occidit, velut columba, quae [Col. 0255C] nihil vivum comedit, verum et eo semper intentus fuit, ut vitam daret mortuis: «Nam Filius hominis, inquit, non venit animas perdere, sed salvare (Luc. IX) .» Spiritus timoris Domini super illum requievit. Quem primus homo a se repulit, a prima suggestione diaboli, usque ad consummationem peccati. Hic autem, sicut columba pro cantu gemitum habet, ita pro deliciis habuit, cum voluntate Patris saturari opprobriis, dicens per omnia ab initio suae incarnationis, dicens prompte non solum verbis, sed et factis: «Pater, non mea, sed tua fiat voluntas (Luc. XXII) .» Igitur Spiritus Domini, qui hactenus in magna silva generis humani requiem non invenerat, tandem super hunc florem requiescit. In quo aeterna statione permanens, nullam alicujus [Col. 0255D] vitii repulsam aliquando pertulit: quam ejus requiem et in hoc loco divinum oraculum non tacuit. Cum enim dixisset: «Super quem videris Spiritum descendentem sicut columbam,» protinus adjunxit, «et manentem in eo.» Et apud nos quidem et in nobis est, juxta promissum ejusdem Salvatoris nostri, hic idem Spiritus, sed longe praestantius multoque praesentius in ipso capite nostro manere dicitur. Nam apud nos ita quidem manet, et ita in nobis est, ut nunquam desint in Ecclesia, qui hujus gratiam Spiritus habeant, vel aliquod donum ejus, id est fidem, sapientiae vel scientiae sermonem, interpretationem sermonum, vel discretionem spirituum, et his similia. Rarus autem quisque [Col. 0256A] est, qui adeo profecerit, ut ejus intrinsecus anima, vel ad momentum, illum hujus spiritus contactum sentiat, qui per sibilum aurae tenuem significatur in Elia, dicente: «Et post ignem sibilus aurae tenuis, et ibi Dominus (III Reg. XIX) .» Est enim intimus quidam circumscriptae veritatis sensus illa significatione expressus, quem sancta mens in contemplatione rapta, subita interdum illustratione degustare meretur. At ille sic eodem Spiritu plenus est, ut in ipso habitet corporaliter, ut supra dictum est, semper mansueti pectoris ejus mansione contentus, nulloque unquam carnalium affectionum strepitu inquietatus. Spirituum supradictorum plenitudinem, quasi prima eructatione nobis ipse refudit, dum primum sermonem, quem post hanc [Col. 0256B] manifestationem turbis ad se confluentibus habuit, hoc modo incoepit: «Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V) ,» etc. Hic enim nos ad hoc invitat et informat, ut simus ad ipsius imitationem, juxta quemdam supernae dispensationis modum, per timorem Dei humiles, per pietatis studium mites, per scientiam discreti, per mentis fortitudinem liberi, per consilium cauti, per intellectum providi, per sapientiam maturi. Sed Propheta de coelestibus loquens, gradus istos descendendo magis quam ascendendo numeravit: videlicet sapientiam, intellectum, consilium, fortitudinem, scientiam, pietatem, timorem. Constat enim procul dubio, quia a timore ad sapientiam ascenditur, non autem a sapientia ad timorem reditur. [Col. 0256C] Quia nimirum perfectam habet scientia charitatem, «initium vero sapientiae timor Domini (Psal. CX) .» Dominus autem, quia nos a terrenis ad coelestia sublevat, eosdem gradus ascendendo numerat, a timore incipiens, qui per paupertatem spiritus intelligitur, dicendo: «Beati pauperes spiritu (Matth. V) .» Deinde pietatem commendat, dicendo: «Beati mites (ibid) .» Mitescere namque opus est pietatis, neque resistere divinae Scripturae sive intellectae, dum aliqua vitia nostra percutit: sive non intellectae, quasi nos melius sapere, melius praecipere possimus. Deinde venitur ad tertium scientiae gradum, dum dicit: «Beati qui lugent (ibid.) .» Nam ille timor, quo cogitat de judicio Dei, et illa pietas, qua non potest nisi credere et [Col. 0256D] cedere divinae Scripturae, cogit eum seipsum lugere. Vera namque scientia bonae spei hominem, non se jactantem, sed lamentantem facit. Tunc esse incipit in quarto gradu fortitudinis, de quo dicit: «Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam (ibid.) .» Fortitudinis namque est, animum adeo ab omni mortifera jucunditate rerum transeuntium extrahere, ut vacet ei justitiam esurire ac sitire. Deinde in consilio misericordiae purgat animam tumultuantem, et quodammodo obstrepentem sibi, de appetitu inferiorum conceptis sordibus. Unde et sequitur: «Beati misericordes (ibid.) .» Hinc ascendit in sextum gradum intellectus; ubi jam ipsum purgat oculum, quo 112 videri Deus potest, in quantum [Col. 0257A] potest ab eis, qui huic saeculo moriuntur, in quantum possunt, de quibus subditur: «Beati mundo corde (ibid.) .» In hoc gradu ita purgat oculum cordis, ut veritati nec seipsum praeferat, nec proximum, quem diligit sicut seipsum. Talis Filius ascendit ad sapientiam, quae ultima et septima est, qua pacatus tranquillusque perfruitur. Unde et subditur: «Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (ibid.) .» Octava beatitudo eadem quae prima est. Dum ergo haec dicit is, in quo manet et requiescit, velut columba Spiritus septiformis, hoc nimirum intendit, ut eodem spiritu regenerata Ecclesia talis sit, de qua ipse merito dicat in Canticis: «Una est columba mea, formosa mea, immaculata mea (Cant. V, VI) .» Una quippe columba est, dum ex qualibet [Col. 0257B] multis hominibus collecta, unum habens spiritum, unanimis est Ecclesia, idipsum dicens, idipsum sentiens, nec se per sectarum scandala dividens (I Cor. I) . Nam quicunque alio spiritu aguntur, corvi sunt, corvi rapaces, corvi litigiosi. Talis fuit Macedonius, qui in membris columbae, id est Ecclesiae computari indignus dixit, quia Spiritus sanctus non est Deus. Hic vere corvus, horribili facie de aquis baptismi, totus niger et sinister evasit: nec eum columba illa, quae super Dominum apparuit, donorum suorum aliqua parte respexit, sicut scriptum est: «Spiritus enim sanctus disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus, quae sunt sine intellectu (Sap. I) .» Columba vero, id est Spiritus sanctus de illa mansione sua in qua [Col. 0257C] requiescit, satis firmo probat argumento quod Deus sit. Si enim Deus non esset, quomodo humano vel angelico spiritui capabilis esset? Creatus namque spiritui alieno se infundere nullatenus potest. Valet quidem malignus spiritus occultus corporis cavernas irrepere, et hominis animam furiis agere: unde et dicitur homo daemonio plenus esse, ipsam autem substantiam suam illius substantiae nullatenus potest infundere. Solus namque Creator spiritus, subtilitate sua capabilis est rationali spiritui, veluti creaturae suae: ille autem nullius est capax, nisi divinae atque creatricis substantiae. Hic autem «Spiritus replevit orbem terrarum, et ipsum quoque replevit, quem totus non [Col. 0257D] capit orbis terrarum (ibid.) ,» sicut supra dictum est, quia «Jesus plenus Spiritu sancto regressus est a Jordane (Luc. IV) .» Et ne forte objiciat haereticus, quia carnem ejus implevit, non mentem, meminisse oportet quia hic «Spiritus Domini Spiritus est sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae et pietatis, et timoris Domini (Isa. XI) .» Ubi autem sapientia et intellectus, ubi consilium vel fortitudo, nisi in mente inhabitat? Ubi scientia vel pietas, sive timor Domini, nisi in corde regnat? Igitur hic qui rationali mente capitur, qui omnia scrutatur, Spiritus Deus est. Quapropter et hunc, scilicet Macedonium et caeteros omnes, quotquot sunt corvini generis, una columba, id est sancta Ecclesia respuit, et eorum laniantia detestans [Col. 0258A] oscula, communionem nullam patitur habere cum illis. Pacem amat, pacem amplectitur, utpote cui columba prior sanctus Spiritus, ramum attulit olivae virentibus foliis, faciendo pacem per Christum, per quem nos Deo reconciliavit. Sed jam tribus his, quae proposita fuerant, pro posse explicitis, audiamus quid Joannes testis et decertator veritatis evidentibus roboratus indiciis, ad summum libere proclamet in spiritu fortitudinis. «Et ego vidi, et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei.» Non, inquit, solam famam audivi, non ex incertis conjecturis didici; sed ego vidi columbam venientem de coelis, ego vidi Spiritum Dei, non sola columbae oscula porrigentem, sed totum seipsum huic homini inferentem. Et in hoc [Col. 0258B] templo suo manet, unde ultra migratus non est, nusquam invenitur, nisi in hoc accubitu suo, quo in magna quiete mansurus receptus est. Et miro modo sic in hoc templo suo manet, ut inde semper egrediatur, videlicet ad hoc, ut de hujus plenitudine omnes accipiamus, «haurientes aquam, quae, juxta Ezechielem, egreditur de hoc templo a latere dextro (Ezech. XLVII) .» Templum enim magnae civitatis, quae illi ostensa est, templum verum sanctae Ecclesiae, hic ipse Dominus est; sicut et in Apocalypsi testatur evangelista Joannes: «Et templum non vidi in ea, Dominus enim Deus omnipotens templum illius est et Agnus (Apoc. XXI) .» Hoc ergo templum, ut praedictum est, velut columba ingressus, velut aqua viva mundans et salvans, egredi prophetae [Col. 0258C] ostenditur: scilicet ut jam, sicut dictum est, «de plenitudine ejus nos omnes accipiamus.»—«Hoc, inquit, vidi et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei.» Dicat hoc dignus orator, amicus regis et curiae coelestis archisenator nobilis, dicat quia vir iste, «qui, ut supra dixi, post me venit, hic est Filius Dei.» Nihil enim libentius audiunt cives supernae urbis, nullum citharoedum audire malunt pueri probi cantandi dociles, et ad bonum canticum saltare docti (Matth. XI) . Nam quis manifestius hoc praecentore fidei Christum Deum et hominem esse potuit confiteri? Ubi enim virum post se venientem dixit, hominem post se natum evidenter expressit. Et magnificentius Agnum Dei virum, quam hominem [Col. 0258D] dixit, videlicet eo respectu, quo de agno typico in lege dictum est: «Erit autem agnus absque macula, masculus, anniculus (Exod. XII) .» Agnus namque masculus est hic homo, nulla mollitie resolutus, sed omni virtute constans, solidus atque perfectus. Virum ergo dicens, veram cum integritate virtutis expressit naturam hominis. Nunc autem testificans, quia hic est Filius Dei, veram nihilominus confitetur in illo naturam divinitatis. Filium namque alterius naturae esse, quam Pater est qui illum genuit, rationabiliter non potest intelligi. Quando enim homo aliud generat quam hominem? Sic et omne animal, non aliud quam quod ipsum est aliquando generat. Sed nec ulla herbarum semen affert, nisi juxta genus suum, neque lignum faciens [Col. 0259A] fructum suum in semine aliquando excedit speciem (Gen. I) . Sic enim Creator omnium illa statuit, «praeceptumque posuit et non praeteribit (Psal. CXLIV) .» Quanto magis ipse Creator, non aliud quam quod est ipse genuit, id est Deus Deum, lux lumen, immensus immensum, Omnipotens Omnipotentem? Istum quippe non adoptavit, sed genuit: sicut hic ipse Joannes evidenter exprimit, in eo quod superius ait: «Unigenitus, qui est in sinu Patris, ipse enarravit.» Claro igitur lumine nobis lucerna haec ardens et lucens, lucem veram Christum Deum et hominem esse ostendit, quam non comprehenderunt tenebrae, scilicet Manichaeus atque Photinus, ille verum Deum, hic verum hominem esse negans hunc Jesum Christum. Sed rursus cavendum [Col. 0259B] nobis est haeresis Nestorianae monstrum biforme, asserentis, sicut duas naturas vel substantias, sic duas nihilominus in Christo confitendas esse personas: ut alius Filius Dei sit, alius vero Filius hominis. Hoc sane nec ratio, nec ipse communis nostrae locutionis usus admittit, quod maxime norunt dialectici. Non est enim nomen aliquod speciale aut generale, praeter hoc quod generalissimum est, scilicet substantia, quo simul Deus et homo possint appellari generaliter, v. g., quomodo Moyses et Aaron duo sunt homines, et hic bos et ille, vel duo sunt animalia, sive duo sunt animata corpora. Non 113 aliquo, sic pariter Deus, et homo praedicari poterunt uno speciali vel generali, nisi tantum eo, quod generalissimum est, id est, substantiae vocabulo. [Col. 0259C] Neque enim de Deo vero aeque, ut de homine potest animal praedicari. Quia videlicet Deus verus corpus non est; quapropter nec animatum corpus aut animal est. Cum ergo masculino genere de Christo Deo et homine praedicaveris duos, quod subjectum secundum hoc praedicatum appones? Desiderat enim praedicatum habere subjectum, sive (quod pueri quoque norunt) semper mobile quaerit sui generis, numeri quoque et casus ejusdem, habere fixum. Et utique non quod diversas species, aut diversarum individua specierum significet: quod fieri in genere masculino impossibile est. Nam, verbi gratia hominem et equum, quia diversarum nomina sunt specierum, uno masculini generis substantiali nomine proferre non potest. Quapropter [Col. 0259D] de homine et equo melius dicis: haec duo quam hos duos. Quia videlicet equus cum homine personarum non facit numerum, licet pluralitatem faciat substantiarum. Quid ergo subjicies, cum in Christo Deo et homine praedicaveris duos? Nunquid Christo subjicies? Nempe tale hoc est, ac si de uno equo et sessore ejus duos dicas equites. Christus enim non naturae, sed officii nomen est. Siquidem Christi, id est, uncti fuerunt et alii, de quibus ipse ait: «Nolite tangere christos meos (I Par. XVI) :» sed hic, in quo habitat «plenitudo Divinitatis (Colos. II) ,» ut supra dictum est, prae consortibus suis unctus est (Psal. XLIV) . Imo multo magis inaequalia sunt Deus et homo, quam equus et homo. Nam veri Dei et hominis [Col. 0260A] haec solum commune est, quod de utroque praedicatur, substantia: de homine autem et equo, non solum substantia, sed et corpus communiter praedicatur et animal. Si ergo persona sedentis in equo, sic equi personam absumit, ut cum ipso equus, cui tamen unitus non est, personarum numerum facere non possit, quanto magis in Christo, persona Dei, sic hominis personam absorbet vel absumit, ut nequaquam dicantur aut sint duo Christi, sive duo Filii, praesertim cum homini Deus inseparabiliter unitus sit. Igitur salva duarum veritate substantiarum, unus, id est, una persona est Christus unus: hic est vir sive filius hominis, unus idemque hic est Filius Dei. Cujus specie et pulchritudine delectatus ipse Deus Pater, dignum illud memoria verbum de [Col. 0260B] coelo super eum locutus est: «Tu es Filius meus dilectus, in te mihi complacui (Marc. I) .» Hoc utique a principio non dixit, cum universa conderet, cum coeli fabricam extenderet, vel mari terminum poneret, et omnia visibilia sive invisibilia mirabilis artifex componens, sua singula loco, vel ordine distingueret. Et quidem placebant illi «cuncta quae fecerat,» quia «erant valde bona (Genes. I) ;» sed nusquam in omnibus illis seipsum sibi complacuisse insinuat. In hoc autem uno sibi complacet et dicit: «In te mihi complacui.» Quod longe aliud, quam si dixisset tu mihi complacuisti. Attendamus ergo quid in Christo factum sit, et videbimus quod vere pro magnitudine vel qualitate operis, recte Pater in illo sibi complacuerit. Videlicet cum omnia fecisset Deus [Col. 0260C] nihil omnino simile sibi vel aequale fecerat. Nec enim fieri poterat, ut in creato Deo similis vel aequalis formaretur creatura. Non ergo benevolentiae Creatoris sufficiebat, quod ea quae fecerat, erant cuncta valde bona, quia nihil inter omnia sibi simile vel aequale videbat. Sed ut jam dictum est, tale quid omnino, qualis ipse est, creari non poterat. Quapropter multitudo creaturae infirma utpote de nihilo facta, partim corruerat, neque suis viribus ullo modo restaurari valebat. Suggessit igitur ipsa, quae nunc apparuit in specie columbae, mitis et benevola Patris charitas, quatenus ipsam virtutem, ipsum verbum per quod omnia fecerat, quoniam nihil aequale sibi condiderat, facturae suae uniret, et sic unum quid, cui nihil [Col. 0260D] deesset, in ordine vel natura creaturae produceret. Quo facto, gratulatur omnipotens bonitas, et applaudit sibimet dilectio columbina, omnis invidentiae nescia, quod ope sua compar sibi facta sit humana creatura: dignum laude judicans, quod inopi naturae ejus, de suae naturae divitiis adeo subvenerit, ut totum regnum Patris regere, universam omnino coeli ac terrae rempublicam disponere, et in throno ejus dominari, aeque ut ipse deinceps idonea sit. Hoc opus suum adeo collaudat, et in hoc sibi complacet in tantum, ut cuicunque non complacuerit, quicunque cum laude et gratiarum actione non aspexerit eum, velut ingratum et vere superbum et invidum, a salute sua, et ab ejusdem Christi Filii sui regno repellat. Sed jam narrationis evangelicae sequentia videamus. «Altera die iterum stabat [Col. 0261A] Joannes et ex discipulis ejus duo.» Hoc loco recte quaeritur qualiter hic evangelista Joannes caeteris tribus evangelistis praesenti narratione non discrepet. Matthaeus enim statim post jejunium Domini et tentationem diaboli ita subinfert: «Cum autem audisset Jesus quod Joannes traditus esset, secessit in Galilaeam (Matth. IV) .» Item et Marcus continuo post ejusdem tentationis narrationem: «Postquam autem, inquit, traditus est Joannes, venit Jesus in Galilaeam (Marc. I) .» Hoc isti consonanter astruere videntur, quod antequam Joannes traditus esset, in Galilaeam non venerit Jesus. Lucas interim de traditione Joannis taceat, ita incipiens: «Et consummata omni tentatione, diabolus recessit ab illo usque ad tempus. Et egressus est Jesus in virtute spiritus [Col. 0261B] in Galilaeam (Luc. IV) ,» etc. Hic autem, scilicet evangelista Joannes refert, quia nondum tradito Joanne, veniens in Galilaeam, vocavit Philippum et Nathanael (Joan. I) , et tertia die invitatus ad nuptias in Cana Galilaeae, de aqua vinum fecit, et manifestavit gloriam suam, et crediderunt in eum discipuli ejus, et post multa dicit sic: «Erat autem et Joannes baptizans in Enon juxta Salim, quia aquae multae ibi erant, et veniebant et baptizabantur (Joan. III) .» Et protinus subinfert: «Nondum enim missus fuerat in carcerem Joannes.» Quaeritur ergo, quomodo non discrepent, quos contrarios esse sibimet nemo dicere audet, nisi qui animae suae contrarius est? Et quidem solutio quaestionis nimium difficilis esset, si Christus in Galilaeam semel tantum venisset, vel [Col. 0261C] si cunctis evangelistis singillatim, cunctos ejus actus, cunctos ejus egressus vel regressus describere propositum fuisset. Constat autem evangelica narratione quia plusquam semel Dominus noster, salutis noster minister, ivit et rediit, et nulli evangelistarum, cuncta quae gessit comprehendere, quod impossibile esset, propositum fuit. Sed unumquodque animalium coelestium, ante faciem suam graditur (Ezech. I) , id est unusquisque evangelistarum de innumerabilibus factis vel dictis ejus tantum describere proposuit, quantum et fidei testificandae sufficeret, et lectori fastidium non afferret. Et Matthaeus quidem, et Marcus, Lucas quoque de primo anno tacuerunt, quo adhuc praedicante Joanne, miracula quidem fecit Jesus, et seorsum aliquos docuit: [Col. 0261D] sed publica praedicatione non adeo turbis innotescere voluit. Alioquin unde illa opinio nata fuisset, ut quando publice praedicando innotuit, Joannes putaretur surrexisse a mortuis? Sic enim in Marco scriptum est: «Et audivit Herodes rex (manifestum enim factum est nomen ejus) et dicebat: Quia Joannes Baptista surrexit 114 a mortuis, et propterea virtutes operantur in illo (Marc. VI) .» Lucas quoque sic: «Audivit autem Herodes tetrarcha omnia quae fiebant ab eo, et haesitabat, eo quod diceretur a quibusdam, quia Joannes surrexit a mortuis (Luc. IX) .» Igitur de primo anno tacuerunt, et a publica praedicatione ejus, quam coepit postquam traditus est Joannes, narrationes suas [Col. 0262A] orditi sunt. Quod manifeste ex subsequentibus Matthaei vel Marci animadvertere promptum est. Nam uterque cum dixisset: venit Jesus in Galilaeam, statim apostolorum subjicit vocationem. Lucas vero paulo tardius. Nam apud illum, ante vocationem apostolorum Jesus frequenter est in synagogis, et docet Sabbatis. In hoc vero evangelista Joanne, forte ad suscipienda illa quae dicta sunt, scrupulum movet illud, quod antequam traditus esset Joannes, ad judicium ejusdem Joannis, Andreas sequitur Jesum, et adducit ad eum Simonem fratrem suum, et ipse Jesus in Galilaeam exiens vocat Philippum, et Philippus adducit Nathanael. Sed amoto omni scrupulo, certius pedem figat ratio: quia profecto non est haec ipsa, quae citius quidem, ut dictum est, [Col. 0262B] apud Matthaeum et Marcum, tardius autem apud Lucam occurrit, apostolorum vocatio. Nec enim consequens est, ut quia sequentes eum venerunt et viderunt ubi maneret, et apud eum manserunt die illo, jam perfecti, jamque apostolico fastigio sublimati sint. Nam tunc quidem cognoscere illum coeperunt: non autem jam tunc eumdem relictis omnibus secuti sunt. Oportet ergo primum ut sensum illum ab animo suo lector attentus amoveat, qui fere omnium evangelicam Scripturam audire incipientium animos confestim ultra praeoccupat. Nam quia post tentationem supra memoratam in caeteris evangelistis, statim subjungitur praedicationis Christi narratio, sicut littera conjungitur, v.g., cum dicit Lucas: «Et egressus est Jesus in virtute spiritus in Galilaeam, [Col. 0262C] et venit Nazareth, ubi erat nutritus (Luc. IV) ,» sic temporis quoque vel rerum continuatam fuisse successionem negligenter opinantur. Quod profecto non ita esse ex ejusdem Lucae vicina subjunctione manifestum est: Dicunt enim illi venienti Nazareth, ubi fuerat nutritus: «Quanta audivimus de te facta in Capharnaum, fac et hic in patria tua (ibid.) .» Ante hunc ergo regressum ejus in Galilaeam, a quo caeteri evangelistae, praemissa tentatione, praedicationis ejus narrationem incipiunt, manserat et signa fecerat in Capharnaum: At vero postquam discipuli Joannem loquentem audientes secuti sunt Jesum, imo post miraculum, quo in nuptiis aqua conversa est in vinum, facta sunt illa signa in Capharnaum. Hoc [Col. 0262D] enim fuit initium signorum, quo facto descendit Jesus in Capharnaum. Sic enim hic evangelista subjungit: «Post haec descendit Capharnaum ipse et mater ejus . . . et discipuli ejus (Joan. II) .» Igitur hoc recte sentiendum est: quia ille regressus Jesu in Galilaeam a quo caeteri incipiunt, ille est, quem Joannes longe inferius commemorat dicens: «Ut ergo cognovit Jesus, quia audierunt Pharisaei, quia Jesus plures discipulos facit et baptizat, quam Joannes (quanquam Jesus non baptizaret, sed discipuli ejus) reliquit Judaeam et abiit iterum in Galilaeam (Joan. IV) .» Cum autem tam multa miracula ejus audire, imo et videre Petrus et Andreas potuerunt priusquam de navicula vocati, eumdem Redemptorem sequerentur, omnibus relictis, dictum est tamen a priscis doctoribus [Col. 0263A] de his principibus et patribus nostrae fidei, nulla hunc facere adhuc miracula viderant, nihil ab eo de praemio aeternae retributionis audierant, et tamen ad unum Domini praeceptum, hoc quod possidere videbantur obliti sunt. Quod nequaquam superioribus dictis debet videri esse contrarium. Nam hoc dictum est, respectu ejus narrationis cujus, secundum Matthaeum, talis textus est: velut quod ante vocationem ipsorum nulla doctrinae ejus, vel miraculorum mentio facta sit (Matth. IV) . Itaque nihil a caeteris hic evangelista dissonans, post manifestationem Christi, quae in baptismo facta est, narrationem suam sic inchoat, imo prosequitur ea quae coeperat, divinitatis ejus testimonia. «Stabat Joannes, et ex discipulis ejus duo (Joan. I) .» Quod stetisse Joannem asserit, [Col. 0263B] juxta litteram quidem situm hominis indicat stantis, et aliquid quod officii sui esset, instanter agentis vel dicentis. Juxta altiorem vero sensum, magnam ac semper suspensam ejus intentionem insinuat, qua videlicet ei, quem supradicto modo cognoverat, Domino nostro, non solum exterius officio suae praecursionis deserviebat, sed et interius erecto mentis affectu jugiter astabat. Nam ubi illum baptizavit, et Spiritum sanctum super eum in specie columbae descendentem vidit, statim idem Spiritus expulit eum in desertum, et erat in deserto quadraginta diebus, et quadraginta, noctibus, et tentabatur a Satana (Luc. IV) . Quod hic evangelista, ut caetera multa, omittit, videlicet hoc intendens, ut in initio dictum est, quatenus testimonia proferat de divinitate Filii Dei, atque ideo, [Col. 0263C] quasi de magno acervo eorum quae dicta vel facta sunt, tandummodo splendidiora colligens, quae intentioni vel proposito suo magis idonea cognoscit. Nec vero dubium est, quin ad reditum Domini nostri idem Joannes toto affectu tetenderit, ut iterum videret eum, quem videre salus agnoscentis, gloria praedicantis, gaudium erat demonstrantis. Stabat ergo in altitudine cordis speculator vitae et salutis, nuntius redemptionis et pacis, judex gratiae et veritatis. Stabat plane altior solis praecursore Lucifero, solem justitiae prospectans in nube latentem, id est, Christum exspectans, in deserto tentationum objectiones perferentem, vel jam victo tentatore, adhuc se in umbra humilitatis suae continentem. Incertum autem est, utrum antehac a deserto regressum illum [Col. 0263D] Joannes viderit. Stabant et duo ex discipulis ejus cum eo, qui videlicet magistrum suum statu mentis imitabantur, et erant primitiae plebis illius, quam non sibi, sed Domino parabat ille praecursor ejus. «Et respiciens Jesum ambulantem, dicit: Ecce Agnus Dei.» Notanda diligenter narrationis series, in superficie quidem brevis et lucida, intrinsecus autem (quod parvuli necdum attingere praevalent) mysteriorum pondere gravida. Quid enim est ambulans Jesus, nisi mutabilitatis nostrae particeps factus Dei Filius? Qui hominibus non ante cognitus, ex eo cognosci atque diligi coepit, ex quo ambulare coepit, de coelo veniens in uterum Virginis, de utero in praesepe, de praesepi ad crucem, de cruce in sepulcrum, [Col. 0264A] de sepulcro rursus in coelum. Ex tunc ille notus esse coepit et dilectus, sicut eidem in Canticis canticorum dicitur: «Oleum effusum nomen tuum, ideo adolescentulae dilexerunt te (Cant. I) .» Quid enim «oleum effusum,» nisi verbum de corde Patris eructatum? Si ergo nostrae animae jam «adolescentulae» sunt, jamque velut in adulta aetate Joannis, semper cum discipulis ejus firmo gradu stare didicerunt, per judicium ipsius in hoc evangelio loquentis, agnoscunt Jesum ex eo quod ambulat, et sequentes eum tandem perveniunt eo quo idem ipse per divinitatem manens inhabitat. Quod pulchre nobis innuitur ex profectu conversionis eorumdem discipulorum ejus. Ait enim secum stantibus illis: «Ecce Agnus Dei.» Secundum naturam hominis eum, ut superius dictum est, Agnum [Col. 0264B] vocat. 115 Quia videlicet sicut per immolationem Agni Pharao quondam superatus, et servitus filiorum soluta est, quod per manum Moysi et Aaron, plagis immissis perfici non potuerat, sic per passionem Christi princeps tenebrarum diabolus victus et redemptio generis humani facta est, quod per legis antiquae praecepta, veterisque sacerdotii sacrificia perfici non poterat.

«Et audierunt eum duo discipuli loquentem, et secuti sunt Jesum.» Non soli auditu corporis audierunt, sed soli tunc obaudierunt [obedierunt], et testimonium ejus receperunt. Ille namque, ut testis fidelissimus, ea semper intentione de illo loquebatur, ut illum potius quam se auditores sui sequerentur, sicque fieret ad gloriam Dei, quod dixerat ipse: [Col. 0264C] «Me oportet minui, illum autem crescere (Joan. III) .» Hanc ergo ejus intentionem duo discipuli audierunt, et testimonium ejus, ut jam dictum est, receperunt, dum loquente illo, secuti sunt Jesum. Quando autem quisque conversus, Dominum Jesum ambulantem, ut praedictum est, mente et pii affectus mobilitate sequi incipit, meditando scilicet et memoriter humanitatis ejus vestigia tenendo, non continuo convertitur, et faciem suam illi ostendit Jesus, id est majestatis suae divinam praesentiam, secundum quam nusquam ambulat, non statim in initio conversionis sequentibus aperit, quae per faciem intelligitur, sed eumdem est, et ea quae de illo ad tempus fuerunt, jamque praeterita sunt, et finem habuerunt, scilicet quae in carne gessit vel passus est, tenaci memoria tandiu [Col. 0264D] ruminanda sunt, donec altissima ejus divinitas sese a sequentibus quaeri sentiat, et huc unde excessit, quasi post dorsum suum respiciens, occulta inspiratione faciem suam aliqua ex parte ostendat. Nunc enim coelo praesidens magis sentit perseverantiam sequentium fidem, quam olim inter homines ambulans sentiebat turbam comprimentem (Luc. VIII) . Sequitur ergo:

«Conversus autem Jesus, et videns eos sequentes se, dicit eis: Quid quaeritis? et dixerunt: Rabbi (quod dicitur interpretatum magister ), ubi habitas?» Bene Jesus conversus esse dicitur. Quia videlicet antequam supradicto modo ambularet, a summo coelo egressus, totus erat aversus, id est, propter peccatum [Col. 0265A] hominis universo generi humano iratus. Unde clamat ingemiscens propheta: «Peccavimus et tu iratus es, et avertisti faciem tuam (Isa. LXIV) .» Convertitur autem dum singulos eum in fide quaerentium respicere dignatur. De qua ejus conversione dicitur in psalmo: «Deus tu conversus vivificabis nos (Psal. LXXXIV) .» Item: «Convertere, Domine, et eripe animam meam (Psal. VI) .» Convertitur ergo Jesus et videt eos qui se sequuntur, dum eos, qui incarnationis vel passionis ejus fidem confitentur, dignanter intuetur. Sed sunt inter eos multi, qui sequi illum videntur, et nesciunt quid quaerant, id est, credunt quidem, ut sibi videtur, in illum, sed nesciunt cujus spiritus sint, vel quam intentionem habebant, quia «confitentur, inquit Apostolus, se nosse Deum, factis [Col. 0265B] autem negant (Tit. I) ;» et cum labiis Christum honorent, cor eorum ab ipso longe est (Isa. XXIX) . Possunt enim et Christum sequi fidei promissione, et aliud quam Christum quaerere, imo possunt et in vestimentis ovium incedere, et intrinsecus lupi rapaces esse (Matth. VII) . Sic Judas cum caeteris apostolis Christum sequi potuit (Joan. VI) , et aliud quaerere; vocari apostolus et diabolus esse; praedicare vel baptizare, et fur dominicorum loculorum sceleratissimus esse (Joan. XII) . Sic et Simon Magus potuit baptizari (Act. VIII) , et in felle amaritudinis esse; potuit fidem Christi confiteri, et tamen nullam in sermone hoc partem aut sortem habere. Sic pene quotidie tanti cum electis reprobi Ecclesias intrant, ut prae multitudine illorum, valde parva videatur [Col. 0265C] quantitas electorum, quomodo in magno acervo nisi propius accedas, vix grana parent prae multitudine palearum. Quia ergo non uno cuncti animo Christum sequuntur, recte nunc ipse his, qui illum primi sequebantur, dicit: «Quid quaeritis?» Quod dictum quoties audimus, nos ipsi ad cor nostrum respicere debemus nostramque singuli interrogare conscientiam, ut sciamus qua Christum intentione sequamur. Quod enim duobus illis dicit, omnibus dicit: Quod si vere Christum quaerimus, et ubi ipse est, illic et nos esse volumus, tunc desiderium nostrum, et praeparatio cordis nostri hoc in auribus ejus loquitur: «Rabbi (quod dicitur interpretatum magister ), ubi habitas?» Bene enim dicimus, magistrum illum vocantes; [Col. 0265D] quia de disciplina ejus sumus, dum revera Deum quaerimus. Dicimusque illi, «ubi habitas?» dum supernam cogitamus patriam, ubi sedet ad Patris dexteram, clarificatus claritate quam habuit, priusquam mundus esset apud Patrem (Joan. XVII) ; qui incola et peregrinus in hoc saeculo cum esset «non habebat ubi caput suum reclinaret (Matth. VIII) .»—«Haec recordatus sum,» inquit Psalmista, «et effudi in me animam meam, quoniam transibo in locum tabernaculi admirabilis ad domum Dei (Psal. XLI) .»Hoc et nos recordari debemus, quicunque confessione fidei Christum sequimur, ne per intentionem vanam remaneamus cum illis, de quibus ipse: «Amen dico vobis, inquit, receperunt mercedem suam (Matth. VI) .» Quibus item Psalmista refugiens [Col. 0266A] assimilari: «Unam petii, inquit, a Domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae (Psal. XXVI) .» Hoc autem jugiter petentibus et hoc modo dicentibus, ubi habitas, fiet aliquando, quod sequitur:

«Dicit eis Jesus: Venite et videte.» Ac deinde subjungitur: «Venerunt et viderunt ubi maneret.» Tunc enim dicit Jesus: «Venite et videte,» quando mentem per adjuvantem gratiam bene meritam, in contemplatione sublevat, et coelestibus gaudiis ad horam admittit, ut dulcedinem illam gustare praevaleat, quam oculus non vidit, nec auris audivit, et in cor hominis non ascendit (Isa. LXIV; I Cor. II) . Ita veniunt et vident ubi Jesus maneat, eisque videntibus Creatoris habitationem, angusta est omnis creatura. [Col. 0266B] Quorum unus, ut ipse ait: «Raptus est usque ad tertium coelum, raptus est usque in paradisum, et audivit arcana verba, quae non licet homini loqui (II Cor. XII) .» Et multi quidem sanctorum diversa gratia gloriam regni, in quo Jesus habitat, praegustantes viderunt. Hic autem tanta gratia vocatus est ad videndum, ut nesciret, utrum extra corpus sit omnimodo eductus, an in corpore manens, solummodo per extasim fuerit sublevatus spiritus ejus sicut ipse ait, «sive in corpore, sive extra corpus, nescio, Deus scit (ibid.) .» Sane hoc juxta litteram praetereundum non est, quod sequitur: «Et apud eum manserunt die illo.» Opportuna quippe determinatione usus, dicendo, die illo. Non enim tunc relictis omnibus illum secuti sunt, neque ex tunc semper cum illo [Col. 0266C] manserunt, sed tantum die illo apud cum manserunt, et verba gratiae, quae procedebant de ore ejus, familiariter audire coeperunt. Jesus enim nondum tradito Joanne, ut superius dictum est, neque publice praedicabat, neque de relinquendo patre aut matre, vel caeteris necessariis abnegandis, cuiquam legitur nova dedisse praecepta. Sed jam spiritualiter coepta prosequamur. Et Paulus quidem excellenti magnitudine revelationis audivit, ut jam dictum est: «Arcana verba, quae non licet homini loqui.» Caeterorum autem singuli in sua sublevantur mensura, scilicet ut alius sapientiae vel scientiae sermonem accipiat; alius generationis [genera] 116 linguarum, alius gratiam sanitatum, et his similia (I Cor. XII) . Quod cum assecutus quis fuerit, jam idoneus factus est, [Col. 0266D] qui et alios invitet, et praedicando Christi faciat sectatores. Quod et in his, de quibus praesens Evangelium refert, pulchre praesignatum est. Sequitur enim:

«Hora autem erat quasi decima. Andreas autem frater Simonis Petri, erat unus ex duobus qui audierant a Joanne, et secuti fuerant eum. Invenit hic primo Simonem fratrem suum, et dicit ei: Invenimus Messiam, quod est interpretatum Christus. Et adduxit eum ad Jesum.» Qui primus audierat, et Jesum secutus fuerat, fratrem suum postmodum invenit, et adduxit, jam tunc implens Scripturam, quae per hunc ipsum Joannem dictura erat: «Qui audit, dicat veni (Apoc. XXII) .» Sed cur interpositum est, hora erat quasi decima, ubi Jesus nostrae vocationis [Col. 0267A] carpebat primitias? Videlicet quia vocatorum salutem non aliquod ipsorum praecedens meritum, sed sola vocantis operatur gratia, et in omnibus omnino aetas non discernit, nec praejudicat, congrua significatione dictum est, hora quasi decima. Ipse est enim ille paterfamilias, qui exiit primo mane conducere operarios in vineam suam, et circa tertiam et sextam, nonam ac decimam horam exiit, et fecit similiter, tandemque dixit: «Erunt primi novissimi, et novissimi primi (Matth. XX) .» Hora decima vel undecima procul dubio prope est jam vespera, quae humanae vitae occasum significat. Constat vero, quia magnus quidem Andreas, qui venit ad Jesum hora decima maximus vero in ordine apostolorum Simon frater ejus, qui adducitur tardius, jam propinquiore [Col. 0267B] vespera. Eadem namque die veniunt ad Jesum, primo Andreas cum altero, deinde frater ejus Simon, in crastinum vero Philippus et Nathanael, et absque mystica horarum interpositione, die tertia nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae. Igitur quod postea loquens in parabolis, significaturus erat verbis, jam in suis significat, dum illos, quos magnos esse volebat apostolos, per occultam inspirationem trahens, ultima diei parte, id est hora decima vocare incipit. Est et illud, propter quod magis placeat hunc Agnum Dei demonstratum, vel agnitum esse hora decima. Agnus quippe, per cujus immolationem caesa sunt Aegypti primogenita (Exod. XII) et filiorum Israel soluta est captivitas, qui hujus agni typum praeferebat, jussus est in domos filiorum Israel tolli luna [Col. 0267C] decima, immolandus post quartam decimam lunam sequente vespera, quando luna est plenissima. Decima, ut dixi, luna assumi jussus erat agnus, decima quoque plaga attrita fuerat Aegyptus, decem nihilominus ad verberandum spiritualem Pharaonem postmodum data sunt legis praecepta (Exod. XX) . Cum ergo audimus hunc Agnum Dei, digito Joannis esse hora decima demonstratum, haec omnia nobis utiliter ad memoriam redeunt quia videlicet hora decima his, qui intelligere possunt, mysticam innuit esse consonantiam Scripturarum. Nunc enim revera verus Agnus ille tollitur in domos filiorum Israel, quando dicente Joanne: «Ecce Agnus Dei,» incipiunt illum sequi Israelitae veri, quorum vita sic erat, veluti luna decima, scilicet nondum plena et rotunda, quia [Col. 0267D] videlicet lex, sub cujus decem praeceptis servierant, nihil ad perfectum adduxerat (Hebr. VII) . Et Joannes quidem veluti alter Moyses, discipulos habens, et decem praecepta legis optime custodiens, quasi decem plagis Pharaoni, id est diabolo repugnabat. Sed illo nondum victo, digito demonstrans, dicebat: «Ecce Agnus Dei,» subaudis cujus sanguine cum fuerint nostrarum postes frontium signati, liberandi sumus in manu forti, et submergendus est princeps tenebrarum in aquis baptismi, quo nos ille misto sanguine suo baptizabit. Hoc igitur pertinuit ad evangelistam, ut designationem hujus agui referens decimam, quae tunc erat, non taceret horam. Sed jam insequentia videamus. «Andreas qui, ut praedictum [Col. 0268A] est, unus erat ex duobus, qui audierunt a Joanne, et secuti sunt Jesum, invenit Simonem fratrem suum.» Ecce nos aspicientes a longe, per hoc verbum quod dictum est, invenit, quasi per subvolantem scintillam agnoscimus, magnam in illis fuisse flammam sancti desiderii. Et revera in illis quos gratia praeveniens ad tantam praedestinaverat gloriam magnum et omnis morae impatiens erat desiderium videndi Salvatorem, cum venisse illum audirent a magistro suo Joanne testimonium perhibente, quia vidit Spiritum descendentem sicut columbam, et manentem in ipso. Cum ergo ambulantem ut supra dictum est, Joannes iterum ostenderet eum, cumque secutus Andreas vidisset ubi maneret, procul dubio festinavit, cucurrit, quaesivit [Col. 0268B] fratrem suum, ut qui erat socius desiderii, particeps fieret et gaudii. Quaerens itaque «invenit fratrem suum Simonem, et dicit ei: Invenimus Messiam, quod dicitur interpretatum, Christus. » Invenimus, inquit, non clamantem, neque contendentem, quia nec audita est foris in plateis vox ejus, sed adhibita lucerna, scilicet testimonio Joannis, qui est «lucerna ardens et lucens (Joan. V) ,» in humilitatis et silentii latibulo se continentem, invenimus Messiam. Ille enim Agnus absque macula totusque candidus inter nigros latebat haedos nocte ista, in qua peccatorum oculi caligant; sed lucerna Joannes tenebras nostras dispulit, eumque nobis ostendens: «Ecce inquit, Agnus Dei. Quod dicitur interpretatum Christus. » Hoc Andreas non dixit, sed evangelista, verbum [Col. 0268C] Hebraicum volens aperire Graecis et Latinis de suo apposuit. Messias namque Hebraice, Graece, Christus, Latine dicitur, Unctus.

«Intuitus autem eum Jesus, dixit: Tu es Simon filius Joanna, tu vocaberis Cephas, quod interpretatur Petrus. » Magnum et ineffabile gaudium beato Petro praesignat, hoc primum intuentis et alloquentis eum Domini praedicamentum. Si enim cunctis apostolis et omnibus sanctis gaudendum est in hoc saeculo quod eorum nomina scripta sunt in coelo (Luc. X) , quanto magis huic beatissimo laetandum est, qui, ut ita dicam, in capite libri nomen suum invenit scriptum? Non enim aliquem adhuc Dominus proprio vocaverat nomine, nec postea quemquam tam familiari descripsit inspectatione, nec tam amica expressit [Col. 0268D] intentione. Causam autem hujus nominis, ex alio secundum Matthaeum cognoscimus Evangelii loco. Nam cum dixisset Petrus: «Tu es Christus Filius Dei vivi, respondens Jesus dixit: Beatus es Simon Bar Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui est in coelis: Et ego dici tibi, quia tu es Petrus, et super hanc petram, aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) .» Tanquam si quaereres cur Petrum illum nominaret, rationem, in humilitate sua pro tempore latentem, subdidit: «Et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam.» Claret ergo, quia Christus super seipsum, videlicet firmam petram, suam aedificaturus Ecclesiam, ubi vidit, imo intuitus est, ut ait evangelista, id est, diligenter [Col. 0269A] respexit illum, quem primum post se volebat ejusdem esse fundamentum Ecclesiae. Hac de causa Petrum a seipso petra prima denominavit, utpote in quo post seipsum tota constituta erat fabrica spiritualis aedificii. Sed et ex fine praesentis capituli maxime idem potest intelligi. Sic enim finitur: «Amen dico vobis, videbitis coelos apertos, et angelos Dei ascendentes et descendentes 117 supra Filium hominis.» Quod dum dicit, procul dubio mittit nos ad historiam, ubi «Jacob lapide supposito capiti suo, vidit in somnis scalam coelos tangentem, et angelos Dei ascendentes et descendentes per eam. Surgensque mane, tulit lapidem, quem supposuerat capiti suo et erexit in titulum, fundens oleum desuper (Gen. XXVIII) .» Ille namque [Col. 0269B] lapis perfusus oleo ipsum significat unctum Spiritu sancto. Unde et singulariter dicitur Christus: quia «prae consortibus suis est unctus (Psal. XLIV) .» Sed de hoc plenius paulo post dicendum est. Igitur Simon, quod interpretatur obediens, quia primus petrae illi erat superponendus, super quam Ecclesia aedificatur, pulchre mutato nomine, Petrus ab ipsa petra denominatur: per quod significatum est quia cunctis, qui super illud fundamentum, quod est Christus, aedificantur, juxta prophetam «vocandum sit nomen novum, quod os Domini nominavit (Isa. LXII) .» In quo nec illud vacat, quod tali loco vel tempore dicitur filius Joanna. Quia videlicet sicut nomen illi commutatur, sic a carnali patre vel generatione ad spiritualem transfertur, ut deinceps [Col. 0269C] sit pater ejus ille sponsus, qui de latere suo sponsam sibi erat aedificaturus (Ephes. V) , in qua, sicut primus lapis, sic et primus merebatur esse filius. «In crastinum voluit exire in Galilaeam et invenit Philippum.» Ne casu accidisse putes, quod «Philippum invenit,» voluntatem ejus evangelista praemisit. Nihil enim per casum divinae providentiae occurrit, nihil temerarium, nihil fortuitum, cuncta videntibus oculis ejus se ingerunt. Bene ergo dicturus: «invenit Philippum,» praemisit: «voluit exire,» quod idem est, ac si dixisset: Volens invenire Philippum, imo volens de aqua facere vinum, ibique facere signorum initium, ubi postmodum, juxta Matthaeum, primo praedicaturus erat et dicturus: «Appropinquabit regnum coelorum (Matth. IV) ,» [Col. 0269D] volens omnino prophetiam implere, dicentem: «Primo tempore revelata [alleviata] est terra Zabulon et terra Nephthalim, via maris trans Jordanem Galilaeae gentium (Isa. IX) ,»—«Exivit in Galilaeam, et invenit Philippum.» Invenit, utpote quem quaesivit: ipsum enim cum omnibus sanctis praescivit et praedestinavit. Atque idcirco exivit, ut vocaret tunc, quem ante saecula praescivit et praedestinavit. «Invenit» autem, non eo modo quo nos invenisse dicimur, cum quidlibet videmus, quod antea non videntes quaerebamus. Sed quomodo dicit pastor bonus: «Inveni ovem meam, quae perierat (Luc. XV) :» quomodo dicit mulier: «Congratulamini mihi, quia inveni drachmam meam, quam perdideram (ibid.) :» [Col. 0270A] quomodo itidem invenit singulos nostrum, quando ad fidem suam nos colligit, qui fueramus perditi, eodem modo nunc eodemque pondere dictum est: «Invenit Philippum. Dixit ei: Sequere me; et surgens secutus est eum.» Et hoc ipsum praescierat, quia mox ut diceret ei: «Sequere me,» surgeret, et sequendo obediret. Jam enim gratia sua nescientem praevenerat, et antequam vocem ad aures dirigeret, manum suam ad trahendum illum in cor ejus miserat. «Erat autem Philippus e Bethsaida civitate Andreae et Petri.» Hoc opus divinam maxime commendat gratiam, quod de civitate peccatrice, tres isti vocati sunt, magni Patres justorum atque credentium. Bethsaida namque peccatrix erat civitas, in tantum, ut et illi Dominus, sicut Matthaeus [Col. 0270B] refert, exprobret ac dicat: «Vae tibi Corozaim, vae tibi Bethsaida; quia si in Tyro et Sidone factae fuissent virtutes, quae factae sunt in vobis, profecto in cilicio et cinere poenitentiam egissent (Matth. XI) .» Cum ergo de civitate illa, cui propter incredulitatem et impoenitentiam vae pronuntiat veritatis judicium, tanti Patres vocari ad gaudium et ad pacem universo mundo evangelizandam, eligi meruerunt: cujus opus, cujus est hoc donum, nisi gratiae Dei, quae suos praeveniens et subsequens electos, indebitum illis praestat beneficium? Sequitur: «Invenit Philippus Nathanael.» Quaerens utique Philippus Nathanael, invenit, ut eum participem praesentis faceret gaudii: et juxta nomen suum (Philippus enim interpretatur os lampadis ), proximum [Col. 0270C] suum illustraret, festinat lumine boni nuntii. «Et dicit ei: Quem scripsit Moyses in lege, et prophetae, invenimus Jesum Filium Joseph a Nazareth Galilaeae.» Ordo verborum est: Jesum Filium Joseph a Nazareth Galilaeae, invenimus ipsum esse, quem scripsit Moyses in lege et prophetis [propheta]. Hoc invenimus, ita esse didicimus, talem tantumque hominem, de tam humili loco, scilicet a Nazareth Galilaeae, lucerna probabilium testimonium prodente, exortum agnovimus. Opportuna descriptione usus est, quia videlicet multi, vocabulo Jesu nuncupabantur, idcirco cum proprio nomine, ipsius civitatis quoque nomen posuit, et patris ejus, qui erat Joseph, ut putabatur. In quo et veram tenuit legem [Col. 0270D] historiae, quae est opinionem vulgi pro tempore et loco non omittere. Et mendacii notam non incurrit, patrem illum nominando, qui non erat pater ejus carnalis. Si enim hi, qui alienos sibi adoptant filios, non incongrue dicuntur patres eorum, quos paterno sibi affectu adoptaverunt, quanto magis hic, unicus et singularis Domini nutritius, pater ejus non inconvenienter dicitur? Natus enim pupillus in hoc saeculo, id est absque carnali patre Dominus, illo beato viro pro patre in omnibus usus est, et in illa generationis scala, quae per Matthaeum (cap. I) texitur, eidem sancto Joseph omnis humanae opis indiga humanitatis ejus natura tanquam gradui supremae innixa est. Hoc ergo audito, «Respondit Nathanael, et dixit: A Nazareth potest aliquid boni [Col. 0271A] esse?» Nathanael, quia legis peritus erat. Unde et Philippus ei nuntiando praedixerat, quem scripsit Moyses in lege et prophetae, invenimus Jesum, sciens quia de Bethlehem civitate David secundum Scripturas, et de semine David nasciturus esset Christus, dubitat vel quaerit utrum a Nazareth possit aliquid boni esse ejusmodi. Nesciebat enim neque sibi fuerat indicatum, vel, si quando scivit, ab ejus memoria poterat esse oblitteratum, quod in diebus professionis «ascendisset Joseph a Galilaea in civitatem David, quae vocatur Bethlehem, eo quod esset de domo et familia David, ut profiteretur cum Maria, desponsata sibi uxore praegnante (Luc. II) .» Et forte hoc sciebat quod Joseph, vel ipsa quoque Maria, quae in Nazareth habitabat, de Bethlehemitico [Col. 0271B] genere, et semine David esset. Et idcirco quomodolibet distinguatur, quod ait: A Nazareth potest aliquid boni esse, sive interrogando, sive affirmando, a vero sensu non discrepat. «Vidit Jesus Nathanael venientem ad se, et dicit de eo: Ecce vere Israelita in quo dolus non est.» Et hic plane Salvator apertis gratiae suae vidit oculis, illis nimirum oculis quibus nos omnes, antequam essemus, vidit et praedestinavit. Nec poterat ignorare quali mente veniret ad se, scilicet quod in simplicitate cordis quaereret Deum, juxta quod scriptum est: «Quae sunt in corde hominum oculi tui vident, et in libro tuo omnes scribentur: Homo videt in facie, Deus autem in corde (Psal. CXXXVIII) .» Quam ergo sententiam de illo sine errore scripserat in libro suo, [Col. 0271C] statim protulit, dicens: «Ecce vere Israelita, in quo dolus non est (I Reg. XVI) .» Dignum utique spectaculo illum esse significat dicendo, ecce, facitque opportunam Israelitarum distinctionem, addendo, 118 vere, et, «in quo dolus non est.» Non enim omnes, qui secundum carnem ex Israel sunt, hi sunt Israelitae: sed hi tantum, in quibus dolus non est, qui recto corde sunt, et Deum videre sitiunt, reputantur Israelitae (Rom. IX) . At ille vultu alacer et mente alacrior, ut vere Israelita filius illius qui cum Deo luctatus est (Gen. XXXI) . «Dicit ei Nathanael: Unde me nosti:» Qua percontatione hoc ipsum indicat, quod juxta veritatis testimonium verus sit Israelita. Falsi namque Israelitae nimium [Col. 0271D] delectantur laudibus suis, scilicet non attendentes utrum laus ipsorum ex hominibus an ex Deo sit. Hic autem audiens verum Israelitam se appellari (quod magnae est laudis, magnique pretii.) «Unde, inquit, me nosti?» Subaudis, quem hactenus secundum hominem non vidisti? «Respondit Jesus, et dixit ei: Priusquam te Philippus vocaret, cum esses sub ficu, vidi te.» Hoc est, quod quaerebat, scilicet Deum ac Dei Filium, qui secundum divinitatem ubique praesens, etiam illos videt, quibus corporaliter praesens non est. Attamen comparationem majorum, parvum hoc est, quod illum sub ficu se vidisse testatus est. Vidit enim non solum illum, sed et omnes electos suos, cum essent sub ficu: vidit misericordiae suae oculis, id est, cum primus parens [Col. 0272A] illorum, factus mandati transgressor, consutis fici foliis, pudenda contegeret (Gen. III) . Jam tunc vidit eos, et miseratus est: jam disponebat misericorditer, quo illos ordine a praevaricationis reatu liberaret. Verus ergo Israelita Nathanael, in quo dolus non erat, quia non more Pharisaeorum, veritatem sciens impugnabat, sed cognitam simplici corde diligebat, cito ac breviter satisfactum sibi Christum quaerenti, protinus indicat. Nam sequitur: «Respondit Nathanael, et dixit: Rabbi, tu es Filius Dei, tu es rex Israel.» Loco praesenti subsistit, et tenetur animus amator fidei, circumspiciens, et scire ardens, quo post tam sonoram confessionem Filii Dei dilectus iste Nathanael devenerit. Nusquam enim comparet, neque in hoc evangelista, [Col. 0272B] neque in aliquo caeterorum, nisi quod post Dominicam resurrectionem, hic idem Joannes evangelista, ejusdem hoc modo facit mentionem: «Erant simul Simon Petrus et Thomas qui dicitur Didymus, et Nathanael, qui erat a Cana Galilaeae, et duo filii Zebedaei, et alii ex discipulis ejus duo (Joan. XXI) .» Et quis non optaret, ut lucerna tantae claritatis nequaquam sub modio lateret, sed supra candelabrum poneretur (Matth. V) , et omnibus, qui in domo Ecclesiae sunt, luceret? Quis, rogo, non cuperet ut tantus confessor Filii Dei computaretur inter magnos apostolos Christi? Quod enim amplius Petrus confessus est, qui non solum apostolatum, sed et prae caeteris claves meruit regni coelorum (Matth. XVI) ? Quaerenti hoc forte dicat aliquis: Petrus piscator erat: Nathanael legisperitus erat. Propositum autem Deo fuerat, ut per infirma et contemptibilia mundi, fortia confringeret, et per ea quae stulta fuerant, confunderet sapientes (I Cor. I) . Igitur in proposito persistens, piscatoris Petri fidem et confessionem non solum apostolatu, sed coelorum clavibus remuneravit. Nathanaelis autem confessionem, nec apostolico remuneratam ordine, quia legisperitus erat, inferius dereliquit. Cum hoc dixerit quis, non sic omnino satisfaciet studioso lectori? Quia videlicet «spiritus scientiae (Isa. XI) ,» qui unus est de septem spiritibus Dei, cum sit honorabile donum Dei, nullo modo fidei veritatem vel meritum diminuit. Imo docta sanctam rusticitatem [Col. 0272D] praecellit, testante angelo qui ad Danielem dicit: «Quia docti fulgebunt sicut splendor firmamenti, et qui ad justitiam erudiunt plurimos, quasi stellae in perpetuas aeternitates (Dan. XII) ,» ad summam maxime et illud repugnat, quod Saulum magnae scientiae sacrarium, et, ut ipse fatetur, ad pedes Gamalielis eruditum, Dominus ab apostolica gratia non repulit (Act. XXII) , «sed qui operatus Petro in apostolatum circumcisionis, operatus est et huic inter gentes. Et creditum est mihi, inquit, Evangelium praeputii, sicut et Petro circumcisionis (Galat. II) .» Quaerimus igitur ubinam iste Deo amabilis Nathanael delituerit, quia, sicut jam dictum est, praeter hunc et alium supra memoratum locum, in cunctis evangelistarum diversoriis nusquam ulla vestigia [Col. 0273A] parent hujus nominis. Rursus autem aspicientes ad duodecim sedes, et sedentes in illis, videmus Bartholomaeum Philippo, per quem Nathanael iste vocatus est, ubique cohaerentem, quem ignoramus, quando vocatus sit, sicut nescimus Nathanael, postquam vocatus est quo devenerit. Et sicut hic evangelista Joannes qui de Nathanael scripsit, sparsim cunctos nominans apostolos, de Bartholomaei nomine omnino tacuit; sic econtra caeteri evangelistae, qui ubique Bartholomaeum Philippo conjungunt, de nomine Nathanael omnino tacuerunt. Constat vero quia Bartholomaeus non Hebraicum, sed Syrum nomen est, quod Latine dicitur, filius suspendentis aquas. Nathanael autem Hebraicum, et interpretatur donum Dei. Fortassis ergo hic ipse Nathanael, [Col. 0273B] qui erat a Cana Galilaeae, Bartholomaeus est, quod interpretatur filius suspendentis aquas: quia tertia die, cum nuptiae fierent in illo vico suo Cana Galilaeae, forte per occasionem ejus Dominus invitatus ad nuptias, aquas in vinum convertens, in admirationem omnium, illas suspenderat. Sed audiamus quid huic confessori suo Filius Dei, rex Israel unus idemque homo, responderit. «Quia dixi tibi: Vidi te sub ficu, credis; majus his videbis.» Hoc plane de seipso sperare potest quisque fidelis. Cum enim parva, quae sentit de Verbo Dei, fideliter et intentione bona depromit, dignum se exhibet, cui revelet majora Pater qui est in coelis, quae revelare non potest caro et sanguis (Matth. XVI) . Unde scriptum est in Psalmo: «Os meum aperui, et attraxi [Col. 0273C] spiritum (Psal. CXVIII) .» Os namque suum aperiens, scilicet confitendo ad salutem, quod corde credit ad justitiam, Spiritum sanctum attrahit, qui in ampliori cognitione veritatis, bonum ejus impleat desiderium. «Et dixit illis: Amen dico vobis, videbitis coelum apertum, et angelos Dei descendentes et ascendentes super Filium hominis.» Hoc illis dicto, illud quo [quod] nesciebant, videndum repromittit, scilicet per passionem suam coelum esse aperiendum, futuramque angelorum et hominum concordiam, qui prius inter se discordes fuerant, clauso hominibus coelo, et sub texto pariete inimicitiarum, propter originale peccatum. Non enim fuerat hactenus ille angelorum et hominum consensus, ut venientes sancti angeli, exeuntes de corporibus [Col. 0273D] animas beatorum hominum, per patentes portas coeli inferrent, ut nunc faciunt, venerantes et adorantes in rege ac Deo suo naturam hominum, qui sine vehiculo angelorum potenter ascendit in coelum, «ponens nubem ascensum suum, et ambulans super pennas ventorum (Psal. CIII) .» Hoc plane videndum veris promittit Israelitis, ut quod in figura praevidit carnalis pater eorum Israel, (Genes. XXVIII) hoc in semetipso revera complendum esse pronuntiet. «Jacob» namque «egressus de Bersabee, et pergens Aran, cum venisset ad quemdam locum, et vellet in eo requiescere post solis occubitum, tulit de lapidibus qui jacebant, et supposuit capiti suo, dormivitque in eodem loco: viditque scalam stantem super [Col. 0274A] terram et cacunem illius tangens coelum, angelos quoque. 119 Dei ascendentes per eam (Gen. XXVIII) .» Jacob ille, qui postea dictus est Israel, vetos significat Israelitas, qualis iste erat Nathanael, de quo paulo ante dixerat Dominus: «Ecce versus Israelita, in quo dolus non est.» Lapis autem ille, quem capiti suo supposuit, ut dormiret, hic eumdem Christum significat, «lapidem» angularem, «quem,» falsi Israelitae «reprobaverunt, aedificantes (Psal. CXVII; Act. IV) .» Hunc enim quicunque supponit capiti, id est, cordi suo, dormit securus: quia mundi divitias contempsit, et ideo passionibus mundi non perturbatur, nihil habens in saeculo cur gaudeat, cur timeat, cur speret, cur doleat. Secura namque mens est, ubi propter Christum haec desunt, dicitque is, [Col. 0274B] qui lapidi Christo sic superposuit caput, id est, cor suum, ut his passionibus careat: «Ego dormo et cor meum vigilat (Cant. V) .» Fecerunt hoc illi maxime, qui tunc audientes vocem ejus, dicentis: «Venite ad me omnes qui laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos» (Matth. XI) relinquentes veniebant ad eum, et discere ab ipso, quia «mitis» omnia est, «humilis corde,» ut in humilitate cordis ejus, tanquam super solidum lapidem dormientes, et animabus suis requiem invenientes, mysteria regni Dei scirent, quae scire non possunt superbi, inter quos semper jurgia sunt, qui ad lites et contentiones vigilant. Hi viderunt coelum apertum clavibus illis, quas praecipuo vicario suo Petro Dominus tradidit (Matth. XVI) : viderunt exstinctum flammeum [Col. 0274C] gladium, qui positus fuerat ad introitum paradisi (Gen. II) : et expergefacti repentino sono advenientis super eos, Spiritus sancti, paventes et exclamantes annuntiaverunt nobis (Act. II) . Qui et illum tollentes lapidem, super quem requieverant, erexerunt in titulum, ut omnes videremus, et crederemus in illum, et spirituali aedificio constructis super eumdem lapidem, sanctae Ecclesiae parietibus (I Petr. II) , «quam terribilis est, inquiunt, locus iste (Gen. XXIII, » scilicet portis inferi, quae non praevalen: adversus eum (Matth. XVI) . «Non hic aliud nisi domus Dei, et porta coeli:» videlicet per quam ascendunt et descendunt angeli supra Filium hominis, ascendentes ad divinitatis ejus contemplationem, descendentes [Col. 0274D] autem ad humanitatis vel passionis ipsius venerationem. Per hanc enim solam et unicam portam descendunt angeli ad ipsum Filium hominis, Deum et regem suum, habitantem per fidem in cordibus nostris, et ascendunt pro illos scalae gradus, quos moraliter intelligimus diversos virtutum esse profectus: quibus duo latera, scilicet corpus nostrum et anima insignita sunt, coelumque recta via contingunt: quo sanctis angelis suffragantibus, qui nobis per mortem Christi amici facti sunt, deportemur. Sequitur: «Et die tertia nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae: et erat Mater Jesu ibi. Vocatus est autem et Jesus, et discipuli ejus ad nuptias.» Gloriam Filii Dei praecedit semper humilitas unius ejusdem Filii hominis: quod agnosci promptum est fere in [Col. 0275A] omnibus quae fecit vel pertulit in terris, nostrae salutis voluntariae intentus operationi. Natus de femina, virgineis lictatur uberibus; pannis involutus, ab angelis «gloria in excelsis Deo» canentibus collaudatur (Luc. II) , et in praesepis augustia positus, in latitudine coeli stella fulgenti declaratur (Matth. II) : ad templum, tanquam peccator deportatus, a Simeone lumen verum praedicatur (Luc. II) : et inter peccatores ad servi sui baptismum veniens, voce Patris, et Spiritus sancti visibili specie super illum apparente, Sanctus sanctorum manifestatur (Matth. III; Luc. III) : fraudes perfert tentatoris, et mox accedentes angeli ministrant ei (Matth. IV; Luc. IV) . Sic et nunc, cum hominibus carnalibus ad nuptias invitatus, venire non dedignatur, et mox aquam in [Col. 0275B] vinum convertens Deus verus, elementorum Dominus et naturae imperator comprobatur. Sic [sicut] enim gloriae est miraculum hoc fecisse, et elementum supra naturae suae leges sola voluntate elevasse, quod utique ad divinam ejus majestatem credendam solum posset sufficere: sic magnae et praedicandae humilitatis insigne est, eum qui absque viro conceptus est, et salva matris integritate natus est, ad nuptias venisse, quibus virginitas amittitur, et in inferiori gradu conjugatorum tribulatio carnis acquiritur (I Cor. VII) . Inferioris quippe gradus est, quamlibet honorabile conjugium et thorus quantumvis immaculatus (Hebr. XIII) : altioris autem honoris et gratiae sacra virginitas, quam pia commendat humilitatis venustas. Non ita contra quosdam haeretiticos, [Col. 0275C] qui nuptiis detraxerunt, conjugia defendimus, ut aliis consentientes, virginitati nuptias coaequemus, aut etiam impudenti temeritate praeferamus. Quis enim nesciat, bonum quidem et a Deo constitutum esse conjugium, sed ipsam vitiatam esse conjugum naturam? Nam, cum homini primo Deus uxorem fecisset, in adjutorium scilicet propagandae sobolis, benedixit eis, dicens: «Crescite et multiplicamini, et replete terram, et subjicite eam (Gen. I) .» Eratque in benedictione sic data generationis facultas, ut absque omni injuria carnis superbientis et adversantis spiritui, absque omni pruritu libidinis, soli nascerentur electi, et ad decimi ordinis restaurationem praedestinati. At ubi veneno serpentis antiqui homo [Col. 0275D] intumuit, dejectus est ab illa potestate suae carnis (Gen. III) : et qui in honore positus fuerat «comparatus est jumentis insipientibus et similis factus est illis (Psal. XLVIII) .» Statim enim conjuges honesti, qui fuerant rationales conditi, coeperunt rationabiliter commoveri, coepitque caro commovere spiritum, ut suis nutibus serviret, cujus erat conditio talis, ut ipsa spiritus imperio, sicut decebat, obtemperaret (Rom. VII) . Unde semetipsos erubescentes, foliis fici consutis pudenda contexerunt (Gen. III) . Pugnat ex tunc caro cum spiritu, in quamlibet sanctis aut justis conjugibus (Gal. V) : et quantumvis sancte reliquo tempore vivant, carnemque spiritui subjiciant, dum sibi copulantur, superior caro, inferior spiritus est, totaque mentis acies sic obruitur, [Col. 0276A] ut Deum nequeat meditari, orationi vacare non possit. Unde Paulus cum dixisset secundum indulgentiam, non secundum imperium: «Nolite fraudare invicem (I Cor. VII) ,» statim subdidit: «nisi forte ex consensu, ad tempus, ut vacetis orationi.» Vitiata ergo, ut praedictum est, conjugum natura, permanet quidem, quae ante peccatum data est benedictio dicentis: «Crescite et multiplicamini, et replete terram (Gen. I) .» Sed bonum hoc imminuit vitium, quod per peccatum accessit: et quod valde dolendum est, illa tribulatio carnis non deficit in complexibus conjugii, quae a Deo juste imposita est mulieri, quando dixit ei: «Multiplicabo aerumnas tuas, et conceptus tuos (Gen. III) .» Multiplices namque conceptus de terra carnis, tanquam spinarum [Col. 0276B] et tribulorum densitates excrescunt super numerum. Et tanti nascuntur reprobi, ut ad comparationem illorum pauci sint electi. At vero virginitas sollicita est quomodo placeat Deo et «cogitat quae Domini sunt, ut sit sancta, et corpore, et spiritu (I Cor. VII) ,» quia non intecurrit caro media inter Deum et spiritum ejus, sed superior carne spiritus, carnem inferiorem regit, a superiore Deo regitur. Non quidem condemnat Apostolus in conjugatis licentiae usum: sed confidenter licentiae praefert illud quod utilius probat, de virginibus consilium. Igitur humilitatis est dignatio quod homo coelestis, de Virgine natus, terrenis et carnalibus nuptiis interesse non renuit invitatus. Quod autem de aqua 120 vinum fecit, consequens est, [Col. 0276C] post humilitatem gloria semper nova, semper eadem admiratione praedicanda. Nam licet in vitibus omni anno Deus idem eadem potentia, terrae gremio susceptam, in vinum transire faciat aquam, et noster sensus hanc illius comprehendere non possit efficaciam, maxime tamen ad hoc miraculum cuncti laudatores, nostram intendimus mentem, divinae laudis avidam. Illo namque naturali usu monstratur id quod omnibus notum est, Deum esse omninipotentem: hoc autem novo miraculo probatur id quod solis fidelibus creditum est, Deum omnipotentem factum esse hominem. Praeterea caeteris omnibus elementis cooperantibus efficitur hoc quod aqua vinum sit in vitibus. Primo namque terrae gremio [Col. 0276D] aqua suscipitur, sine cujus ope nullam posset praestare pinguedinem, vitium sive herbarum, vel arborum radicibus. Dehinc aeris blanda temperie provocatur, ut erumpatin palmitibus; simulque beneficio caloris accedente, frondescit palmes, florescit botrus, et uva paulatim decoquitur. Hic autem ubi cunctus deest ordo naturae, testatur vinum ex aqua factum, quoniam hic homo natura ipsa major est, naturae Dominus est. Sic multo magis illam miramur virgam Aaron, quae fronduit, floresque protulit, qui in amygdalas deformati sunt; magis omnino miramur, et veneramur, quam universas cedros Libani, caeteraque ligna revirescentia, fructusque aut semen, unumquodque in genere suo, singulis annis usitato cursu naturae producentia. [Col. 0277A] Non quia majora sunt haec, sed quia, cum ipso miraculo, divinae praesentiae signum, atque voluntatis ejus et curae vigilantis super nos evidens praestant indicium. Non enim miramur quod Deus potuerit ex aqua facere vinum, quantum gaudemus, quod is qui solus hoc potuit facere, factus homo, triginta annis inter homines ambulaverit, degens intra carnis latibulum. Igitur ut supra dictum est, gloriam Filii Dei praecedit in hoc quoque facto humilitas ejusdem Filii hominis, ut omni ordini ostendat in semetipso factis, quid [quod] docebat verbis dicens: Quia sicut omnis quise exaltat, humiliabitur, sic econtra, omnis qui se humiliat, exaltabitur (Matth. XXIII; Luc XIV, XVIII) . Meritum namque humilitatis praecedentis janua est gloriae subsequentis. [Col. 0277B] Sed jam ad ipsa lectionis evangelicae verba veniamus, et primo littera per ordinem inspecta, deinde mysteria requiramus. «Et die tertia nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae.» Conjunctio, quae praeponitur, ad superiora diligentem remittit lectorem, videlicet hoc modo: «Altera die stabat Joannes,» etc. «In crastinum noluit exire in Galilaeam, et invenit Philippum,» «et die tertia nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae.» Diligenter animadvertere voluit nos evangelista quia non sine causa, sed certi gratia mysterii, Dominus noster duobus diebus posquam discipulos collegit vero die miraculum fecit, quo gloriam suam manifestavit, ut crederent in eum discipuli ejus. Ipse est enim qui duobus saeculi temporibus, scilicet ante legem, et sub lege, paucos de [Col. 0277C] massa perditorum sanctos homines elegit, et tertio tempore, videlicet sub gratia, in mediis nuptiis hominum uxores ducentium et dantium ad nuptias, suisque omnino voluptatibus vacantium, sanctae Ecclesiae coelestes nuptias intulit: «procedens» ipse tanquam sponsus de thalamo suo (Psal. XVIII) , ut filii spirituales de illo nascerentur virginali conjugio. Sed hoc posterius dicendum: nunc, ut praedictum est, primo historiae fundamenta jacienda sunt. «Et erat mater Jeus ibi.» Magnum, et cunctis sanctae Ecclesiae spectandum ordinibus humilitatis exemplum: veruntamen sacris virginibus non imitandum, quod mater Jesu, virgineum Domini templum, illibatum Sancti Spiritus sacrarium, non aspernata est carnalium [Col. 0277D] interesse celebritati nuptiarum. Non enim sacris virginibus hoc imitandum est, quia videlicet tempus aliud, alia persona, locus alius est. «Omnia tempus habent (Eccl. III) ,» dicit Ecclesiastes. Virginibus Deo dicatis propositum, quod ardeat in mente, luceat in veste, radiet in ore, vel publica professione. Matris Domini virginitas cunctos homines latitabat, quia videlicet divulgari illam ratio temporis non sinebat. Neque enim libera tunc esse poterat virginitatis professio, vel hujusce exempli praedicatio, cum adhuc Moses sub velamine suo declamaret (II Cor. III) : Maledictus omnis, qui non facit semen in Israel (Gen. XXXVIII) . Maluit ergo humiliter praesens cavere scandalum, quam futuris virginibus immaturum rigidi propositi praebere [Col. 0278A] exemplum, quo plus attolleret supercilium virginum fatuarum, quam instrueret custodiam prudentium, matribus caeterisque, quae cunctae viros noverant: virgo mater se nulli praeferens, matrem ubique se profitens, eo quod haberet filium, virginitatis autem suae tacitum conservans in corde mysterium. Nam sicut incongruum, imo impossibile est, tectum domus stabilire, antequam fundamentum, sic impossibile erat ante susceptam fidem incarnationis Christi, praescribere ordinem, quo sacrae virgines sese a saecularibus distinguere debeant. Nunc autem publicum est propositum, publice datum atque acceptum de virginibus consilium (I Cor. VII) ; et idcirco sacrae virgines majus eundo ad nuptias, quam talem refugiendo conventum, facerent Ecclesiae Christi [Col. 0278B] scandalum. Quapropter intus quidem habent prudentes virgines humilitatis vel charitatis oleum, scilicet non contemnendo, quamvis in inferiori gradu stantem legitimam licentiam nubentium; foris autem et maxime ad eamdem frequentiam nuptiarum lucentes suas lampades non efferunt. Ubi enim citius vento miserae vanitatis exstingui possunt? Aut ubi properantius in oculis vel auribus suis periclitari queunt, juxta exemplum Dinae filiae Jacob, quae idcirco a corruptore inventa et oppressa est, quia levitate puellari exivit, ut filias ignotae regionis videret? (Gen. XXXIV.) Non enim ita securae esse possunt, sicut illa beata regina coelorum, quae virginitatis thesaurum et hominibus habebat occultum, et filii sui forti praesidio, sanctorumque angelorum fida [Col. 0278C] custodia praemunitum. «Vocatus est autem et Jesus, et discipuli ejus ad nuptias.» Et hoc procul dubio non temere spiritualis propositi viris est imitandum. Nam ubi ratio postulat, non solum ad nuptias ire, sed et idolium frequentare irreprehensibile est. Ubi vero causa idonea est, quae prohibeat, non solum cum publicanis et peccatoribus manducare, sed vel fratri, Ave dicere, indignum est (II Joan. I) . Quod nota similitudine discernere promptum est. Quandiu languidus suimet impotens est, scilicet phrenesim sive lethargum passus, aut certe paralysi dissolutus, tandiu prudenti et nobili medico laudi est, si ob visitandum aegrum ad locum sibimet indignum accedere, et lectulo paupertatis assidere non subterfugiat, interrogatusque imo et ab aegro percussus, [Col. 0278D] opem gratuitam impendat. At ubi sensus menti, vel sanitas redierit corpori, si quid denuo inciderit, sive pituita, sive gravior tussis molesta fuerit, tunc demum suum medicus honorem agnoscens, ad sordidas pauperis aegri tabernas non descendit. Quia videlicet nota est domus sua, in qua requiri vel inveniri possit, jamque ille ambulare potest, pro seipso loqui novit. Ita nimirum, cum incarnatus Deus in hunc mundum venit, magnus et verus 121 medicus ad aegrotum jam desperatum descendit, qui non posset ad medicum accedere, nesciret opem ejus implorare, imo qui cum semivivus jaceret, sanum se putaret esse. Sicut ergo non exspectavit, ut talis in coelum ascenderet, seipsum deducere; [Col. 0279A] sic postquam descendit, non exspectavit, ut peccatores venirent ipsum in Synagoga legentem, vel in templo docentem audire, sed ipse prior descendebat ad illos, cum publicanis et peccatoribus manducans et bibens, ita ut dicerent Pharisaei: «Ecce homo vorax, et potator vini, amicus publicanorum et peccatorum. (Matth. XI) .» Sic et ejus apostoli fecerunt, ubicunque gentium doctores missi, tanquam ad aegrotos ignoti venere medici. At ubi languorem curaverunt, et vivendi praecepta dederunt, longius se ab eis sequestraverunt, in quibus per fidem curatis, vitia morum renovata sunt, dicente Paulo: «Scripsi in Epistola, non commisceri fornicariis, non utique fornicariis hujus mundi, aut avaris,» et caetera. Et paulo post: «Si [Col. 0279B] is qui frater nominatur, est fornicator, aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax, cum ejusmodi nec cibum sumere (I Cor. V) .» Igitur postquam ad eos, qui male habebant, accessit medicus, et vocando peccatores ad poenitentiam, sic per fidem curavit eos, ut sciant ipsi, vel possint venire ad Ecclesiam: jam non est spiritualis propositi viris eumdum, exemplo Domini, ad nuptias saecularium; sicut ejusdem nihilominus exemplo, non est peccatoribus et publicanis communicandum cum ipsius apostolis, cum ejusmodi nec cibum sumere, nec ave eis dicere (II Joan. I) , eodem Christo in se loquente, praeceperint. Et non quod juxta Tatianum et Marcianum, aliosque nonnullos haereticos, nuptiis detrahant, aut fornicationi comparent; [Col. 0279C] sed, quia melioris ipsi votum propositumque habentes, bonum hoc post tergum dereliquerunt: quod tale est, ut non sine periculo respiciatur, quia non sine labore relinquitur. Sequitur:

«Et deficiente vino, dixit Mater Jesu ad eum: Vinum non habent.» Optat beata Dei genitrix convivantibus fieri janua coelestis beneficii, ne illorum devotio, qui se invitaverant, fructu suo careret, neve bilaritatem praesenti rei competentem, importuna penuria contristaret. Credendum namque est, quod pia devotione Dominum Jesum matremque ejus, ac discipulos invitaverint; praesertim, cum famam illorum, quae de ipso dici jam coeperant, [Col. 0279D] non ignorare possent. Nam et ex eodem vico erat Nathanael, qui die praecedenti illum agnoscens, dixerat: «Rabbi, tu es Filius Dei, tu es Rex Israel.» Unde et signanter Evangelista cum dixisset: «Nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae, et erat mater Jesu ibi,» distincte subdidit: «Vocatus est autem et Jesus et discipuli ejus ad nuptias.» Ut intelligas jam impletis nuptiis discumbentium, jam confidentibus convivis, consulto factum esse, ut vocaretur et Jesus, tanquam homo sanctus, velut propheta magnus, cujus benedictio posteritati nubentium, vel toto coetui convivantium profutura frustra non speraretur. Igitur beata Virgo, ut illorum, qui se invitaverant, remuneret devotionem, sciens in carne sua quam pepererat, rerum omnium [Col. 0280A] creatricen: habitare Dei virtutem, dicit Filio suo, Deo suo: «Vinum non habent.»

«Dicit ei Jesus: Quid mihi et tibi est, mulier? nondum venit hora mea.» Hoc duobus modis accipi, et utroque modo sensum potest aedificare recte credentis. Primum est, ut haereticos illos, qui, ut saepe dictum est, Christum ante Mariam fuisse negant, hac quoque sententia percuti arbitremur. Contra quos maxime praesentis Evangelii cuncta testimonia conscribuntur. Divinitas quippe, quae in illo humanitatis suae templo latebat, et nunc sese ad facienda miracula, paululum exerebat, veraciter hoc dicere poterat: «Quid mihi et tibi est, mulier?» Quia videlicet jam tunc in auribus ejus haereticorum blasphemiae personabant, qui dicturi erant: Quia [Col. 0280B] Christi totum initium ex Maria est. Itaque unius ejusdemque personae naturam utramque duabus his exprimit brevibus sententiis; divinam scilicet. «Quid mihi et tibi est mulier?» Humanam vero, cum protinus subjungit: «Nondum venit hora mea.» Nam qui secundum divinitatem sine tempore et sine matre est, secundum humanitatem, tempora et horas (non fatales, secundum mathematicos, sed quas ipse sibi posuit) habere nascendo et moriendo dignatus est. Cavendus tamen est in hoc error Nestorii, qui duas in Christo confitendas esse personas arbitratus, vetuit beatam Mariam Theotocon, id est Dei genitricem nominari; dicens quod non Dei, sed hominis mater sit, eo quod humana tantum, non etiam divina Christi natura ex illa sumpta sit. [Col. 0280C] Sed procul dubio, sicut tenet catholica fides, Dei et hominis mater credenda et confitenda est. Quia veraciter incorporeum Verbum Patris, aure cordis credendo concepit, et de carne sua corporatum, ex virgineo ventre peperit. Aliter: «Quid mihi et tibi est, mulier? nondum venit hora mea.» Non ante hac invenitur matrem suam ignorasse Dominus Jesus, sed erat subditus illi, sicut quodam loco Lucas Evangelista testatur, de parentibus ejus loquens «et descendit cum eis, et venit Nazareth, et erat subditus illis (Luc. II) .» Nunc autem ubi miracula facere incipiens ad hoc se praeparat, ut paulo post per civitates et castella circumeat, et regnum Dei annuntiet, dicit eidem matri suae: [Col. 0280D] «Quid mihi et tibi est mulier?» Cui simile est illud, quod juxta alium Evangelistam, loquente eo ad turbas, cum dixisset ei quidam: «Ecce mater tua, et fratres tui foris stant, quaerentes loqui tibi. Respondens eis ipse dixit: Quae est mater mea, et qui sunt fratres mei? Et extendens manum in discipulos suos, dixit: Ecce mater mea, et fratres mei. Quicunque enim fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse meus et frater, et soror, et mater est (Matth. XII) .» Itaque fecit ipse prior, quod nobis faciendum praecipit. Non enim alia cuiquam praecipit, quam quae ipse primus opere implevit, sicut de ipso scriptum est: «Quae coepit Jesus facere et docere (Act. I) .» Praecipit autem ei, qui sese dignus esse cupit, ut propter Evangelium patrem [Col. 0281A] et matrem relinquat, et renuntiet omnibus quae possidet (Matth. X) . Hoc igitur primus ipse fecit, quia descendens a patre, cum dives esset, pro nobis pauper factus est, domum quoque et matrem, et affines carnis suae deserens, ad evangelizandum pauperibus exivit (Luc. I; II Cor. III) . Dicit itaque matri suae in initio miraculorum paulo post successura suae praedicationis functione: «Quid mihi et tibi est, mulier?» Quod utique nec ipse secundum carnem dicit, ut supra dictum est, sed secundum divinitatem (quae existendi initium ex matre non accepit) cujus opus omnino praeferendum est curae carnis, nec ab aliquo secundum carnem dicendum est patri vel matri, sed secundum Deum, scilicet ubi opus Dei omnia, et propriam quoque [Col. 0281B] animam negligere exigit. Et hoc modo nullatenus adversus legem facit, dicentem: «Honora patrem et matrem (Deut. V; Exod. XX) .» Nam, eadem lex quae hoc dicit, rursus eadem auctoritate vel eodem spiritu loquitur: «Qui dixerit patri suo vel matri suae: Nescio vos; et fratribus suis: Ignoro illos, et nescierunt filios suos, hi custodierunt legem tuam et pactum tuum servaverunt, judicia tua, o Jacob, et legem tuam, o Israel. Ponent thymiama in furore tuo, et holocaustum super altare tuum (Deut. XXXIII) .» Magis ergo, ut legem perfecte implerem, matrem 122 suam salvo ejus honore nescivit; quia profecto nulla est exhonoratio patris vel matris, dum eis non quaelibet causa, sed solius praefertur [Col. 0281C] honor vel opus Dei. Cui videlicet magno ac necessario salutis operi Jesus intentus, nesciturum se matrem suam profitetur, donec eodem opere peracto dicat ei: «Mulier, ecce filius tuus (Joan. XIX) .» Quod videlicet in hora mortis suae dicturus erat. Unde et cum dixisset: «Quid mihi et tibi est, mulier;» protinus addidit: «Nondum venit hora mea.» Ac si diceret: Ex quo ad baptismum veni, et in desertum exivi, destitutam te esse praesentia mea, materno affectu suspirasti, nunc habes me in his nuptiis, et gaudes quod praesentia mea frueris, sed adhuc tempus imminet, ut magis ac magis te relicta, non desinam circuire per civitates et castella. Cum vita praesenti finiam opus quod coepi. Ab hac expeditione redeuntem vulneratum me et [Col. 0281D] morientem recipies. Nunc interim tantum impendet onus coelestium negotiorum, ut non vacet perpendere quod maternis affectibus tuis debeam. Nec enim habeo facere voluntatem meam, sed impositam a Patre perferre obedientiam. Qualem mandati ejus necessitas adduxerit, talem me filium tuum in illa hora ostendam tibi. Ad haec quidem dicta, non ad illud respondit, quod dixerat mater: «Vinum non habent,» Sed ad interni desiderii ejus clamorem vehementem, in aures suas alte personantem, quia faciem ejus ardebat semper videre praesentem. Nam convivas, quorum devotione invitatus fuerat, non minus quam ipsa suo volebat beneficio laetificare, maxime ob utilitatem illorum, quos hoc viso miraculo noverat in se credituros esse. Recte ergo sequitur:

[Col. 0282A] «Dicit mater ejus ministris: Quodcunque vobis dixerit, facite.» Voluntatis ejus conscia, et de potentia ejus non dubitans opportuna commonitione ministrorum animos praeparat; videlicet, ne id quod praecepturus erat, amentiae reputarent, nondum veram ejus experti virtutem. Nam et propinqui ejus, cum apostolos eligeret, et nomina quibusdam mutata imponeret, «exierunt,» inquit Marcus Evangelista, «ut tenerent eum, dicentes: Quia in furorem versus est (Marc. III) .» Itaque sollicita praemonet, ut non diffidentes, aut etiam irridentes, indigni fierent gratia miraculi, sed praecepto parentes, viam facerent manifestandae gloriae Dei.

«Erant autem ibi lapideae hydriae sex positae, secundum purificationem Judaeorum, capientes singulae [Col. 0282B] metretas binas vel ternas. Et dicit eis Jesus: Implete hydrias aqua.» Purificationes Judaeorum multiplices erant. Aliquae a Moyse, plurimae autem ex traditione Pharisaeorum, de quibus et Marcus: «Pharisaei enim, inquit, nisi crebro lavent manus suas, non manducant, tenentes traditiones seniorum. Et a foro venientes, nisi baptizentur, non comedunt. Et alia multa sunt, quae tradita sunt illis servare, baptismata calicum, et urceorum, et aeramentorum, et lictorum (Marc. VII) .» Ob hujusmodi purificationes, ut aqua esset in promptu, hydriae ponebantur, quae in hac domo nunc lapideae fuisse referuntur, erantque vasa sic appellata, quod essent aquae receptui praeparata. Hydor enim Graece, aqua [Col. 0282D] dicitur Latine. Caeterum abusive hoc nomen ponitur, ut, ibi: «Hydria farinae non deficiet, neque lecythus olei minuetur (III Reg. XVII) .» Quarum quantitatem fuisse inaequalem, Evangelista curavit significare in eo quod ait: «Capientes singulae metretas binas vel ternas.» Metretas dicit mensuras quasdam, tanquam si diceret, urnas, amphoras, vel si quid hujusmodi. Nomen mensurae est metreta, et a mensura accepit nomen ista mensura. Metron enim dicunt Graeci mensuram; unde appellatae sunt metretae.

«Et impleverunt eas usque ad summum.» Notandum quod Dominus nec de nihilo vinum, quo convivas laetificaret, nec de nihilo panem fecit, quo turbas esurientes satiaret, nec aliquid omnino in tota suorum serie signorum, de non existentibus [Col. 0282D] fecit, sed vel existentia in manus et melius provexit, faciendo de aqua vinum, et panes quinque aut septem multiplicando in satietatem multorum millium, vel corrupta in integrum reformavit, infirmos curando, vel destituta restituit, mortuos resuscitando (Matth. XIV) . De nihilo autem non operatus est aliquid. Non enim mentitur Scriptura, quae dicit: «Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul (Eccli. XVIII) .» Simul quippe omnia, id est, prima rerum elementa de nihilo creavit: sex autem diebus operatus rerum omnium species, non de nihilo creavit, sed ex eisdem elementis verbi imperio formavit. «Et die quidem septimo requievit ab omni opere quod patrarat (Gen. II) ,» scilicet ut nullam deinceps novam speciem produci jubeat; [Col. 0283A] operatur tamen usque modo, dum easdem gubernat et multiplicat, maximeque humanum genus, quod in melius commutat. Igitur quia et sicut Scriptura testatur, semel loquitur Deus, et secundo ipsum non repetit, vinum daturus incommutabilis Dei Filius, non de nihilo creavit, sed de competenti elemento fecit, scilicet de aqua, quam singulis annis, per vites a radicibus ascendentem in vinum convertit, «praecepto quod posuit, et non praeteribit (Psal. CXLVIII) .» Quod qualiter fecerit, credi potest, investigari non potest. Sed profecto mirabilius est, aquam de nihilo creasse, quam vinum de aqua fecisse. Mirabilius quippe est, quamlibet substantiam, quae non erat, condere, quam substantiae jam existenti quodlibet accidens adjicere. Est autem omnis [Col. 0283B] humor una generaliter substantia, unumque elementum, color autem sive sapor rite inter multitudinem ponuntur accidentium. Igitur dum aquam de nihilo creavit Deus, quia substantiam edidit, fecit mirabilius, cum autem vinum de aqua fecit, humori substantiae solum accidens adjiciendo, ejusdem Dei Filius fecit, quod est venerabilius. Non enim tam est venerabile, ut supra dictum est, quod hoc facere potuerit Deus, quam quod is, qui hoc facere posset, Deus erat homo factus.

«Et dicit eis: Haurite nunc, et ferte architriclino.» Architriclinus dicitur is qui est sponsi amicus, qui sponso vacante, et a cunctis feriato negotiis, nuptiis praeest, res necessarias providet, convivantibusque et universae domui praeeminet. Diciturque [Col. 0283C] architriclinus, id est, princeps triclinii, eo quod in triclinio quiescentium sponsi et sponsae consecretalis sit. Triclinium autem dicitur, quasi tertium reclinium, id est, cubiculum intra cubiculum, imo cubiculum intra primum et alterum cubiculum. Huic jubet primo propinari vinum ex aqua factum, ut lucerna tam splendidi ac jucundi miraculi non lateret, sed tanquam in fastigio nuptialis convivii posita, claritatem suam latius diffunderet totamque domum serenans, et universos convivas laetificans, fidem illorum propter quos maxime factam fuerat, alacrius accenderet quod et factum est.

«Ut autem gustavit architriclinus aquam vinum factam,» etc. Vere ergo, ut ait ipse Dominus, [Col. 0283D] «ecce plus quam Jonas hic (Matth. XII) ,» et non solum plus quam Jonas, aut plus quam Salomon, sed et plus quam Moyses, aut aliquis omnino sanctorum et magnorum hominum. Nam ut taceam, quod quando vel quomodo voluit, natus est, quod quando vel quomodo voluit, mortuus est, et resurrexit, et in coelum ascendit, ut interim haec majora taceam, 123 quis omnium sanctorum, per quos signa et ostenta facta sunt, sola voluntate vel imperio fecit aliquod signum? Moyses namque clamando ad Dominum, ita ut diceret illi Deus: quid clamas ad me (Exod. XIV) ? fecit in Aegypto signa. Clamando ergo, id est, non sua potestate utendo, sed alieno imperio, virga percutiens divisit aquas, hic autem solo nutu sola voluntate sedens et tacens [Col. 0284A] in vinum bonum convertit illas. «Hoc fecit initium signorum Jesus in Cana Galilaeae, et manifestavit gloriam suam.» Magnum sane ac praeclarum signorum fecit initium, quo tanquam fulgur ea coruscatione feriret oculos hominum, ut ad considerandum coeli faciem attoniti levarent intuitum, id est ad consideranda caetera quoque, quae facturus erat, ad credendum regni Dei adventum diligentes et attenti spectatores credulum converterent animum. «Et hoc, inquit, signo manifestavit gloriam suam,» scilicet ut viderent illi, et audiremus nos «gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre (Joan. I) ,» audiremus procul et crederemus ad justitiam et salutem nostram (Rom. X) . Non enim idcirco venerat lucerna, ut lateret sub modio, sed ut posita super [Col. 0284B] candelabrum, omnibus qui in domo sunt luceret (Matth. V) . Sic et nos, ubi fructus dignus est, id est utilitas animarum, manifestare debemus coram hominibus eam quae in nobis est gratiam ut videant opera nostra bona, et glorificent Patrem nostrum, qui in coelis est (ibid) .»—«Et crediderunt in eum discipuli ejus.» Dictum est hoc loco, quia crediderunt in eum; sed non dictum est quod, relictis omnibus, secuti sunt illum. Nondum enim Joannes missus fuerat in carcerem. ipse autem Jesus antequam Joannes traditus esset, cursum publicae praedicationis ingressus non est, neque matre et affininibus relictis circuibat, praedicando per civitates, et castella, a qua praedicatione ejus caeteri evangelistae, ut superius dictum est, suae post baptismum [Col. 0284C] ejus sumunt narrationis exordia. Quapropter nec discipulis suis hoc praeceperat, quod non nisi prior ipse fecisset, praecipere habebat, scilicet ut relictis omnibus, sua, quae nondum illis praecedendo ostenderat, sequeremur vestigia. Inter quos et hunc Joannem evangelistam relictis nuptiis (ipsius enim istas fuisse nuptias, opinio fere omnium est) ipsum Dominum sequi coepisse arbitramur. Trudunt numque historiae, quod eum de nuptiis volentem nubere vocaverit, et propterea quem a carnali voluptate retraxerat, potioris amoris sui dulcedine donavit. Discipulos ergo jam quidem habebat, quos ad eum maxime Joannis testimonium dirigebat, quibus ipso Joanne coeptum cursum per publica ministeria [Col. 0284D] peragente, privata miraculorum et doctrinae suae aperiebat initia. Unde et subditur: «Post haec descendit Capharnaum, ipse et mater ejus, et fratres ejus, et discipuli ejus et ibi mansit non multis diebus.»

[Col. 0291B] Qui magno feruntur pelago pavidi nautae, placidam sibimet auram imprecati, fixa coelo sidera respiciunt, terraque amissa, tenent coelum, sedentesque ad clavum sideribus currunt. Erratica vero sidera sequi fugiunt, ne aut syrtes naufragosas incidant, aut in regiones ignotas devecti, portus optatos nunquam attingant. Idem nobis, qui Scripturae hujus Evangelicae profundum ingressi sumus, agendum est. Et primo placidius nobis ille Spiritus implorandus est, de quo Psalmista: «Spiritus, inquit, tuus bonus deducet me in terram rectam (Psal. CXLII) .» Deinde doctores sacri mente ac vigilantibus oculis tenendi sunt, qui tanquam Arcturi nunquam occidentis lucida sidera, stabili fide semper fixi steterunt, et lucem fidei fundentes, erroris occasum [Col. 0291C] nescierunt; haereticorum vero lux erratica, longe fugienda est. Sunt enim, ut Apostolus ait, «sidera errantia, quibus procella tenebrarum in aeternum conservata est (Jud. XIII) ;» et quisquis de errore illorum quidpiam sequitur, in nullius Scripturae profundo majus quam in hoc Joannis Evangelio, naufragium patitur. Ipso ergo aspirante, a quo Scripturae fideles universae conditae sunt, felicia sequentes doctrinae catholicae sidera, coepto curramus navigio, nihil metuentes piratas haereticos, quos hoc pelagus non alere, sed aeterno demergere consuevit naufragio. Sequitur:

«Post haec descendit Capharnaum ipse et mater ejus, et fratres ejus et discipuli ejus, et ibi mansit [Col. 0291D] non multis diebus.» Magna moderatione Dominus noster adhuc post tantum miraculum, quo aquas in vinum convertit, paululum subsistit, et praecursorem suum Joannem adhuc praedicantem, usque ad debitum finem praeire permittit, certo loco commanens, suamque praedicationem a publicis conventibus et a circuiendis civitatibus vel castellis suspendens. Hoc jam et superius dictum est, quia priusquam Joannes traditus esset, ipse publicum suae praedicationis cursum distulit, in tantum ut dum praedicare incoepisset Joannes putaretur surrexisse a mortuis. Sic [Col. 0292B] toto hoc anno (qui erat aetatis suae XXXI) paulatim miraculis seorsum exhibitis, viam et ipse praeparat futurae suae praedicationi. Post quem videlicet annum tradito Joanne, et ipse praedicare incipit, unde caeteri Evangelistae exordium fecere suae narrationis. Decollatus est autem idem Joannes (Luc. IX) IV Kalendas Septembris ejus anni qui est XXXII Domini nostri. «Descendit ergo Capharnaum.» Hic descensus ejus non tam declivem terrarum situm quam humilitatis ipsius magnam innuit dignationem; quia videlicet Deus ad homines, sanctus descenderat ad peccatores. Capharnaum namque civitas peccatrix erat, in tantum ut huic quoque exprobraverit ipse postea dicendo: «Vae tibi, Corozain; vae tibi, Bethsaida.» Ac deinceps: «Et tu Capharnaum, nunquid usque [Col. 0292C] in infernum demergeris (Matth. XI) .» Exprobrat autem civitatibus istis; idcirco, quod in eis multae virtutes ab eo factae fuissent et non credidissent. «Descendit ergo ipse et Mater ejus,» videlicet quam postmodum studio praedicationis occupatus, quodammodo erat nesciturus, in tantum ut juxta alium Evangelistam dicenti cuidam: «Ecce mater tua et fratres tui foris stant quaerentes,» dicat ipse: «Quae est mater mea, et qui sunt fratres mei?» (Matth. XII) et caetera. Fratres ejus, qui cum eo descendunt, cognati ejus sunt, quia videlicet mos hic frequens est in Scripturis ut fratres vocentur, maxime in illa gente, hi qui sunt juxta carnem propinqui, verbi gratia, fratrueles sive consobrini. Discipuli [Col. 0292D] quoque aliqui jam illum sequebantur, quos quasi primis doctrinae coelestis imbuebat elementis, ad eam perfectionem nondum adductos, ut eis jam cuncta relinquere praecipiendum esset; quod tunc maxime factum est, quando alios de navibus, alios de diversis negotiis vocans tandem fecit, ut (praeter alios) duodecim essent cum illo. Est autem Capharnaum civitas in Galilaea Gentium (Matth. IV) , sita in finibus Zabulon et Nephtalim, juxta stagnum Genezareth. Interpretaturque Capharnaum villa consolationis. Quapropter populum gentium recte significat [Col. 0293A] cui pro parte illorum quibus crux Christi stultitia visa 127 est, ipse Christus merito improperat; pro parte vero illorum qui eum Dei virtutem et Dei sapientiam credentes receperunt, relictis Judaeis, consolationis suae gratiam dat (I Cor. I) . Quod manifestius secundum Lucam praefiguratum est. Nam cum dixissent illi homines civitatis suae: «Quanta audivimus in te facta in Capharnaum, fac et hic in patria tua. In veritate dico vobis, inquit, multae viduae erant in diebus Eliae in Israel, et ad nullam illarum missus est Elias, nisi in Sarepta Sidoniae ad mulierem viduam (Luc. IV) .» Quibus dictis, cum illi duxissent eum ad supercilium montis, super quem civitas illorum erat aedificata, ut eum praecipitarent: «Jesus autem, inquit evangelista, [Col. 0293B] transiens per medium illorum ibat, et descendit Capharnaum civitatem Galilaeae, ibique docebat eos Sabbatis (ibid.) .» Quem ejus descensum hic evangelista Joannes post multa commemoraturus est. Hoc enim facto praefiguratum est, quia sui, scilicet Judaei, quorum de carne natus est, ad praecipitium mortis illum perdituri [perducturi] essent, et propter hoc ipse transiturus ab eis, et ad fidem [fines] gentium descensurus esset, ut ibi fide Ecclesiae pasceretur, sicut et in eo praefiguratum fuerat quod ad nullam viduarum, quae multae erant in Israel, missus est Elias, nisi in Sarepta Sidoniae ad mulierem viduam, vel in eo quod, eum multi leprosi essent in Israel sub Elisaeo, nemo illorum curatus est, nisi Naaman Syrus (IV Reg. V) . Non enim frustra [Col. 0293C] cum tam terribili juramento haec praeterita commemoraverat illis dicens: «In veritate dico vobis.» Ergo postquam vinum de aqua factum est, Dominus Capharnaum descendit, scilicet in villam consolationis. Quia postquam resurgendo a mortuis, mortalitatis nostrae aquam, in immortalitatis suae vinum transtulit, et dato Spiritu sancto aquaticum litterae sensum, ad spiritualem promovit intellectum: relictis Judaeis ad consolandas gentes transiit. Sequitur:

«Et prope erat Pascha Judaeorum, et ascendit Jesus Jerosolymam.» Itaque non multis diebus, ut ait evangelista, mansit in Capharnaum, id est, forte non totis diebus trium mensium. Nam a die qua [Col. 0293D] constat, ut supra dictum est, factum esse illud signorum initium, aqua conversa in vinum, usque ad sacram Paschae vesperam, anno illo juxta lunae rationem, octoginta octo, vel secundum veriora computistarum exemplaria, tantum octoginta dies fuerunt. Hoc omnino praetereundum non est, quia hic ascensus Domini nostri in Jerosolymam propter illa quae ibi dicta vel facta sunt, inter testimonia divinitatis quae maxime hic evangelista colligere solerter intendit, merito scribi debuit. Nam plerique arbitrantur quidem maximum esse signorum quod Lazarus suscitatus est (Joan. XI) , quod caecus ex utero lumen accepit (Joan. IX) , quod ad Jordanem audita est vox Patris (Matth. III) , quod transfiguratus in monte gloriam ostendit triumphantis (Matth. XVII) . Prudentioribus autem, inter omnia signa quae fecit, hoc videtur esse mirabilius quod unus homo, et illo tempore contemptibilis, et in tantum vilis ut postea crucifigeretur, Scribis et Pharisaeis contra se saevientibus et videntibus lucra sua destrui, potuerit ad unius flagelli verbera tantam ejicere multitudinem mensasque subvertere, et cathedras confringere, et talia facere quae infinitus non faceret exercitus. Igneum enim quiddam atque sidereum radiabat ex oculis ejus, et divinitatis majestas lucebat in facie. Hoc ergo testis Filii Dei, divinitatem testificans ejusdem Filii hominis, recte ad convincendos haereticos omittere curavit. Sed quid sibi vult, quod hic evangelista nunc illum idem fecisse, scilicet vendentes et ementes de templo ejecisse asserit [Col. 0294B] (Matth. XXI; Luc. XIX) , quod secundum alios evangelistas tunc fecit, quando, turbis comitantibus, et pueris Hosanna clamantibus (Marc. XI) , ad civitatem eamdem jam passurus advenit? Nunquid casu unumquodque sicut memoriae primum occurrit, ita primitus describit; tanquam curandum non sit de factorum tempore, dummodo constet de rerum veritate? Hoc fortasse magis opinari liceret, quod secundum intentionem vel propositum suum colligens testimonia divinitatis Christi, quia factum hoc insigne magis caeteris exstitit, prius scribere dignum duxit. Sed hoc vel illud opinari sequens litterae textus non sinit. Nam inferius scriptum est: «Cum ergo venisset in Galilaeam, exceperunt eum Galilaei, cum omnia vidissent quae fecerat Jerosolymis in die [Col. 0294C] festo (Joan. IV) .» Nunquid caeteri evangelistae in recordatione temporis quo istud actum est, omnes erraverunt? An casu concorditer omnes idem de eodem tempore falsum opinati sunt? Absit! An forte propter aliquod mysterium id quod primo anno factum est, ipsi ad ultimum transtulerunt? Sed hoc textus litterae ipsorum suspicari vetat. Nam, secundum Lucam, cum jam passurus Jerosolymam adveniret, et videns flevisset super illam, ingressus templum, coepit ejicere vendentes et ementes (Luc. XIX) , ut videlicet quod futurum praedixerat, idipsum facto suo illos ejiciendo praesignaret. Marcus autem diem quoque magis determinat, quo illos ejecit, scilicet vendentes et ementes, videlicet sequenti die, postquam [Col. 0294D] civitatem jam passurus ingressus est (Marc. XI) . Igitur undique coarctamur ut illud plus quam semel factum esse fateamur, quod vendentes et ementes ejecisse de templo narratur. Et revera fidenter affirmare licet quod non solum novissime, quando passurus ascendit, sed et quoties ascendit ex quo miracula facere coepit, quoties ejusmodi negotiationes, imo latrocinia invenit, zelatus est, et comedit eum zelus domus Domini (Psal. LXVIII) . Nec vero frustra hic evangelista Joannes in eo diversus voluit esse a caeteris, ut quod illi novissimo, hic primo anno factum esse assereret. Nam posset adversarius hoc dicere, quod non divinitatis nutu constricti vel attoniti scribae et Pharisaei quieverint, et lucra sua perire permiserint, sed metu turbarum, quae multae [Col. 0295A] partim cum illo venerant, partim venienti, cum laudibus et ramis palmarum obviam exierant. Ut ergo totum quod factum est divinitatis ejus virtuti indubitanter ascribendum esse sciamus, illo quoque tempore hoc illum fecisse testatur, quo parum notus adhuc, nulla venerat turba comitatus. Sed jam Evangelii verba perscrutemur.

«Et invenit in templo vendentes boves et oves et columbas, et nummularios sedentes.» Sciendum quia, juxta legis mandata, augustissimo in toto orbe templo Domini, et de cunctis pene regionibus Judaeorum illuc populo confluente, innumerabiles immolabantur hostiae, maxime festis diebus, taurorum, arietum, hircorum; pauperibus, ne absque sacrificio essent, pullos columbarum et turtures offerentibus [Col. 0295B] (Deut. XII) . Accidebat plerumque, ut qui de longe venerant, non haberent victimas. Excogitaverunt igitur sacerdotes quomodo praedam de populo facerent, et omnia animalia quibus opus erat ad sacrificia vendebant, ut et venderent non habentibus, et ipsa rursus empta susciperent. Hanc stropham eorum crebra vendentium inopia dissipabat, qui indigebant sumptibus, et non solum hostias non habebant; sed nec unde emerent quidem aves ac vilia munuscula. Posuerunt itaque et 128 nummularios, qui mutuam sub cautione darent pecuniam. Sed quia erat in lege praeceptum (ibid.) , ut nemo usuras acciperet, et prodesse non poterat pecunia foenerata, quae commodi nihil haberet, et interdum forte perderetur, excogitaverunt et [Col. 0295C] aliam tegnam [technam], ut pro nummulariis collybistas facerent. Cujus verbi proprietatem Latina lingua non exprimit. Collyba dicuntur apud eos quae non appellamus tragemata vel vilia munuscula: verbi gratia, frixi ciceris uvarumque passarum, et poma diversi generis. Igitur quia usuras accipere non potuerant collybistae, qui pecuniam foeneraturi erant, pro usuris accipiebant diversas species, ut quod in nummo non licebat, in his rebus exigerent quae in nummis coemuntur; quasi non hoc ipsum Ezechiel praedicaverit dicens: «Usuram et superabundantiam non accipietis (Ezech. XVIII) . Istiusmodi Dominus cernens in domo Patris sui negotiationem seu latrocinium, ardore spiritus concitatus, juxta quod scriptum est in sexagesimo octavo psalmo: [Col. 0295D] «Zelus domus tuae comedit me,» fecit sibi flagellum ex funiculis, et tantam hominum multitudinem ejecit e templo. Hoc praeter exterius factum vere magnum et in testimonium verae et summae divinitatis Christi praedicandum, aliud portendit miseris Judaeis, vere magnum et miserabile malum, vere dolendum, nisi merito accidisset, cruentae civitatis et profanati templi excidium, totumque penitus abolendum ab oculis Dei praesignat veteris sacrificii ritum. Quid enim funiculus ille agit in manu potentis, in manu sapientis? quid nisi Romanum praesignat exercitum, durum ad caedendum, fortem ad ligandum et captivandum? Qui enim quondam per prophetam dixerat: «Vae Assur, virga [Col. 0296A] furoris mei, et baculus ipse est, in manus ejus indignatio mea (Isa. X) ; » nunc per seipsum factus proclamat: Vae magnae Romani imperii bestiae, quae juxta Danielem comedit atque comminuit, et reliqua pedibus conculcavit (Daniel. VII) . Funiculus irae meae lorumque ferreum, et captivandae hujus gentis vinculum ipsa est. Hoc malum portendit illis infaustum prodigium, quod maxime claret ex Evangelio secundum Lucam. Nam (ut ille refert) ingressurus in templum et facturus hoc signum, prius videns civitatem flevit super illam et dixit: «Quia si cognovisses et tu quia venient dies in te, et circumdabunt te inimici tui vallo (Luc. XIX) ,» etc. Cum ergo prius illud extremum pronuntiat excidium, et tunc ad ejiciendos illos de domo Patris sui, factum [Col. 0296B] de funiculis adhibet flagellum, aperte innuit se facto praesignare ipsum, quod verbo praedixerat malum, quod et secundum naturae humanae compassionem deflet, et secundum justam divinitatis suae censuram exercet. Et congrue vindicta, quia plectendi erant, funiculo praefiguratur. Nam ipsi longis peccatorum suorum funiculis circumdabantur (Psal. CXXXVIII) . Quorum longitudo rursus secundum Matthaeum exprimitur. Nam cum dixisset: «Ecce ego mitto ad vos prophetas et sapientes et scribas, et ex illis occidetis et crucifigetis, et ex eis flagellabitis in synagogis vestris, et persequemini de civitate in civitatem,» statim addidit longitudinem funium istorum, quibus circumdabantur dicens: «Ut veniat super vos omnis sanguis justus qui effusus est super terram, [Col. 0296C] a sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariae, filii Barachiae, quem occidistis inter templum et altare. Amen dico vobis, venient haec omnia super generationem istam (Matth. XXIII) .» Igitur in signum atque portentum miseriarum.

«Facto de funiculis flagello, omnes ejecit de templo; oves quoque et boves, et nummulariorum effudit aes mensasque subvertit.» Non curans, si sacerdotum latrocinantium populumque depraedantium lucra perirent.

«Et his qui columbas vendebant dixit: Auferte ista hinc, et nolite facere domum Patris mei, domum negotiationis.» Et hoc valde notandum quod in medio fervore districtionis, in ipsa flamma [Col. 0296D] zeli ardentis, dum sine cura sacerdotum mercimonia projicit, pauperibus, scilicet his qui columbas vendebant (non enim divites, sed pauperes ejusmodi aviculas vendere solent) pauperioribus ergo parcit, ut non exturbet columbas quas vendebant, quas, cum exturbatae evolassent, ipsi consequi non possent, et aliquando damno affecti angerentur, ac jure deplorarent. Illud quoque non praetereundum quod cum in alio evangelista de Scriptura dicat, proferens testimonium: «Domus mea domus orationis vocabitur, vos autem fecistis illam speluncam latronum (Matth. XXI; Isa. LVI) ,» hic dicit: «Nolite facere domum Patris mei domum negotiationis.» Nam illud dixit scribis et Pharisaeis, sive sacerdotibus, qui revera sub specie divini cultus quasi in [Col. 0297A] spelunca latentes, praedam et latrocinium, ut praedictum est, de populo faciebant; hoc autem pauperibus columbas vendentibus loquitur, qui nesciebant quid esset inter dextram et sinistram suam. Caeteruin secundum mysticos intellectus, quotidie Jesus ingreditur templum Patris, et ejicit omnes, tam episcopos quam presbyteros, tam diaconos quam laicos, et universam turbam de Ecclesia sua, et unius criminis habet vendentes pariter et ementes. Scriptum est enim: «Gratis accepistis, gratis date (Matth. X) .»—«Mensas quoque nummulariorum subvertit,» id est altaria, videlicet propter avaritiam sacerdotum nummulariorum mensas appellata. Cathedras quoque vendentium columbas, juxta Matthaeum (ibid.) , evertit, quod juxta simplicem [Col. 0297B] intelligentiam accipere absurdum est. Non enim columbae in cathedris erant, sed in caveis; nec columbarum institores putandum est sedisse in cathedris, sed mystice in cathedris magistrorum dignitas indicatur, quae ad nihilum redigitur, cum mista fuerit lucris. Quod de Ecclesiis dictum est, unusquisque et de se intelligat. Dicit enim apostolus Paulus: «Vos estis templum Dei, et Spiritus sanctus habitat in vobis (I Cor. III) .» Non sit in domo precationis nostrae negotiatio, non vendentium ementiumque commercia, non donorum cupiditas; ne ingrediatur Jesus iratus et rigidus, et non aliter mundet templum suum, nisi flagello adhibito, ut de spelunca latronum et de domo negotiationis [Col. 0297C] domum faciat orationis. Quomodo autem Judaei vel haeretici Hebionitae, id est pauperes, videlicet sensu magis quam nomine, et caeteri, adversum quos maxime fulminat haec secundum Joannem evangelica veritas; quomodo, quaeso, non audierunt imperiosam vocem dicentis: «Et nolite facere domum Patris mei domum negotiationis?» Audierunt Mariam matrem ejus dicentem: «Fili, quid fecisti nobis sic? Ecce pater tuus et ego dolentes quaerebamus te (Luc. II) .» Et idcirco prorumpunt, dicentes Christum ex Joseph semine esse natum (Joan. VI) , et non audierunt quod hic ipse: «Nolite, inquit, facere domum Patris mei domum negotiationis.» Si agni mansueti mitem balatum non audierunt dicentis: «Quid est quod me quaerebatis? nesciebatis quia in his quae Patris mei [Col. 0297D] sunt, oportet me esse (Luc. II) ,» quomodo saltem hunc rugitum leonis non audierunt, in tempestate et turbine vias suas agentis, et omnia terrore aspectus sui subvertentis ac dicentis: «Domum Patris mei nolite facere domum negotiationis.» Non 129 enim leve aut parvum est, quod dicendo domum Patris, addidit mei. Altius quippe est, quam si dixisset tantum: domum Patris. Hoc fere ubique in verbis ejus notandum est, quod cum Patrem nominans addidit meum, de paternitate agit naturae, qua solus et unicus Filius est: et maxime alta sunt et divina quae loquitur, ut illud: «Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V) .» Cum vero Patrem nominans non addidit, meum, de paternitate agit gratiae quae nobis communicatur, vel qua [Col. 0298A] fratres ejus sumus. Et tunc magis humilia de seipso loquitur, ut illud: «Et sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio (Joan. XIV) .» Sequitur: «Recordati vero sunt discipuli ejus quia scriptum est: Zelus domus tuae comedit me.» Extunc recordati sunt hoc de illo esse scriptum, ex quo aperuit illis sensum ut intelligerent Scripturas. Recordati sunt ergo de illo fuisse scriptum, quia viderant impletum: «Zelus domus tuae comedit me (Psal. LXVIII) .» Quod longe sonorius dictum est, quam si dictum fuisset: Zelus domus tuae inflammavit vel accendit me. Infirmitas namque humanitatis ejus orat in illo psalmo quae cum divinitatem in se habitantem ita contegeret, ut inter homines ambulans, hominibus non appareret, repente sic illum commovit zelus [Col. 0298B] Patris sui, ut ipsa infirmitas ejus quasi non compareret, quae hactenus hoc agebat, ut divinitas lateret. Quid enim aliud facere potuisset, si naturae nostrae infirmitatem non haberet? Comedit ergo illum zelus domus Dei, dum divinitatis fulgurantis splendor se exercens naturam infirmam operuit vel abscondit. «Responderunt ergo Judaei et dixerunt ei: Quod signum ostendis nobis, quia haec facis?» Quandiu coelum detonuit, ranae tacuerunt, quandiu Divinitas fremuit, de illo carnis suae habitaculo proclamans: Auferte ista hinc, et nolite facere domum Patris mei domum negotiationis, tandiu Judaei conticescentes, et in palude silentii sui se continentes, contra hiscere nihil ausi sunt. At ubi tonitruum quievit, rursus prorepentes, adhuc tamen [Col. 0298C] quasi iracundo timore, timidaque iracundia trementes et palpitantes: «Quod signum, inquiunt, ostendis nobis, quia haec facis?» Judaei namque signa petunt, non ad Dei, sed ad suam gloriam: scilicet in vanitate sitientes illam qua lactata est antiquitus infantia gentis illius, miraculorum alimoniam; ut possint novis et ipsi prodigiis, sicut et patres eorum, superbire, et cunctis per circuitum nationibus spectaculo esse: non recogitantes quod patres eorum, superbire, et cunctis per circuitum nationibus spectaculo esse: non recogitantes quod patres ipsorum rebelles et increduli, et manna manducare, et in peccatis suis mori potuerint. Aiunt ergo: «Quod signum ostendis nobis?» Ac si dicerent: Moyses signa et prodigia de coelo ostendit, et manna dedit patribus nostris (Exod. XVI) : tu si [Col. 0298D] Christus es, sicut Joanne testificante vulgo coepit jam dici, «quod signum ostendis?» Quid operaris, ut credamus quod Deus, cujus haec domus est, pater tuus sit? Haec illis dicentibus vere non decebat sapientiam Dei ut illis signa daret, qualia vellent ipsi, nihiloque meliores effecti, semper magis ac magis quaererent curiositate insatiabili. Ait ergo: «Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud. Dixerunt ergo Judaei: Quadraginta et sex annis aedificatum est templum hoc, et tu in tribus diebus excitabis illud? Ille autem dicebat de templo corporis sui.» Tria nobis hoc loco disserenda sunt. Primum, cur signum quaerentibus cum multa signa fecerit, solam pro signo respondit virtutem suae resurrectionis. Deinde secundum, cur eamdem resurrectionem [Col. 0299A] vel mortem suam edixit quidem, sed ab eorum, qui signum quaerebant, intellectu abscondit. Tertium, cur non qualicunque figura, sed templi nomine vel similitudine uti voluit. Plane ad rem pertinuit, ut illis dicentibus, «quod signum ostendis nobis, quia haec facis?» illud signum responderit, quod ad discernendam magnitudinem vel eminentiam ejus sufficiens est. Nam idcirco quaestione pulsabatur, quia de templo illos ejecerat, domum esse asserens Patris sui: et hoc ab ipso quaerebatur, quo signo credendum esset illi. Hoc ergo signum respondere debuit, quod sufficeret ad argumentum ejus divinae majestatis, imo quo illis exhibito, cunctos eos de domo Patris et regno ejus expelleret, simulque captivos in omnes gentes disperderet. [Col. 0299B] Unde enim magis veritas divinitatis ejus claruit? unde magis justitia damnationis vel dispersionis illorum constitit, nisi ex eo quod crucifixus ab illis resurrexit a mortuis? Moyses namque et caeteri sancti omnes mortui sunt, et nemo illorum resurrexit: hic autem crucifixus quidem est ex infirmitate nostra, sed vivit nunc ex virtute Dei (I Cor. I) . Et huic quidem, quia «factus est obediens usque ad mortem, mortem autem crucis, donavit Deus nomen quod est super omne nomen ut in nomine Jesu omne genu flecteretur, coelestium, terrestrium et infernorum (Philip. II) .» Illi autem, quia crucifixerunt eum, de domo Dei ejecti sunt, et tanquam oves et boves, quos in templo vendebant et emebant, in praedam et occisionem cunctis gentibus juste expositi [Col. 0299C] sunt. Igitur huic percunctationi illorum, recte pro signo respondit Jesus: «Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud.» Dicis: Cur tanti signi gloriam sic edixit, ut tamen ab his quibus respondebat, non posset intelligi? Vel, si nolebat intelligi, cur non omnino reticuit? Videlicet idcirco non omnino reticuit, sed et hic et multis in locis, alias obscurius, alias manifestius praesignavit, ut hi qui jam erant vel futuri erant digni revelatione mysteriorum regni Dei, in tempore suo recordarentur verborum ejus, et ad cognoscenda vel credenda facta sequentia, dictis ejus praecedentibus adjuvarentur. Unde et subditur: «Cum ergo resurrexisset a mortuis. recordati sunt [Col. 0299D] discipuli ejus quia haec dicebat.» Idcirco autem haec ipsa cum diceret, ab ipsorum quibus loquebatur intellectu removit: quia videlicet, sicut paulo post evangelista narrat, ipse Jesus non credebat semetipsum eis. Tales quippe illos esse noverat, qualibus ipse mysteria consilii sui credere non habebat. Si enim his quibus maxime crediturus erat semetipsum, cum diceret: «Ecce ascendimus Hierosolymam, et Filius hominis tradetur ad crucifigendum, et tertia die resurget (Matth. XX) ;» si, inquam, cum haec diceret, opportuna moderatione sensus eorum, ut non intelligerent, tenuit, et ut verbum istud absconditum esset ab eis, quanto magis insidiatoribus suis quibus nunquam semetipsum crediturus esset, verbum istud abscondere debuit? Et si discipulos suos, [Col. 0300A] nondum Spiritus sancti gratia reformatos, utres veteres esse dixit, et ideo vinum novum non esse infundendum illis (Matth. IX) : quanto magis in haec sepulcra mortuorum, quae pulchra deforis parebant, intrinsecus autem plena erant putredine (Matth. XXIII) , sui puritatem consilii non debebat infundere? Recte igitur illis signa quaerentibus, et hoc omnipotentiae suae signum, nec omnino reticuit, nec nudo sermone, ut palam intelligerent, edixit. Tertium eorum quae proposita sunt illud est: cur non qualicunque figura, sed templi nomine vel similitudine, responsionis suae sensum aperuit. Et quidem hoc dicto inimicos suos «errare fecit, quasi in invio et non in via (Psal. CVI) :» fidelibus autem suis reservavit ea quae recordarentur, et tempore [Col. 0300B] opportuno intelligerent propositi sui mysteria. Errantes enim illi dicunt: «Quadraginta et sex annis aedificatum est templum hoc, et tu in tribus diebus excitabis illud?» 130 Quasi vero ille dicendo: «Solvite templum hoc,» digitum intendisset in illos parietes magnos et pulchros, aut Deus non in alio quam in illo habitaret templo manufacto; cum econtra, templi illius constructor Salomon dixisset: «Ergone putandum est quod vere Deus habitet super terram? Si enim coelum et coeli coelorum te capere non possunt, quanto magis domus haec, quam aedificavi tibi?» (III Reg. VIII.) Sed haec isti surdi intus audierant, qui templum illud exterius videbant: multo magis vero illud attenderant, quod per os ejusdem incarnanda Sapientia de [Col. 0300C] semetipsa dixerat: «Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem (Prov. IX) ,» etc. Cum ergo sic in praesentia veritatis errarent, et oculi eorum sole praesente caligarent, «quadraginta, inquiunt, et sex annis aedificatum est templum hoc:» non primam, sed secundam aedificationem significantes. Primus enim Salomon templum in maxima regni sui pace, decentissimo septem annorum opere perfecit (III Reg. VII) : quod destructum a Chaldaeis, post septuaginta annos (IV Reg. XXV) , ad jussionem Cyri Persae laxata captivitate, reaedificare coeptum est (I Esdr. I) . Sed filii transmigrationis, opus quod principibus Zorobabel et Jesu jubentibus faciebant, propter impugnationem gentium vicinarum, ante quadraginta et sex annos implere nequiverunt [Col. 0300D] (I Esdr. II, III) . Et hi quidem hoc modo in verbo veritatis errabant. Nos autem non solum cum discipulis ejus Scripturae credimus et sermoni quem dixit Jesus, sed in errore illorum dicentium, «quadraginta et sex annis aedificatum est templum hoc,» invitis illis sensum veritatis extorquemus. Hic enim numerus non quidem annorum, sed dierum, perfectioni Dominici corporis aptissime congruit. Tradunt enim naturalium scriptores rerum, formam corporis humani tot dierum spatio perfici, quia videlicet primis sex a conceptione diebus, lactis habeat similitudinem, sequentibus octo convertatur in sanguinem, deinde duodecim solidetur, reliquis decem et octo, formetur usque ad perfecta lineamenta [Col. 0301A] membrorum, et hinc jam reliquo tempore usque ad tempus partus magnitudine augeatur. Sex autem et octo et duodecim et decem et octo, quadraginta et quinque faciunt. Quibus si unum adjecerimus, id est ipsum diem quo discretum per membra corpus incrementum sumere incipit, tot nimirum dies in aedificatione corporis Domini, quot fabrica templi annos invenimus. Unde recte per templum illud manufactum, sacrosanctam ipsius carnem, quam sumpserat de Virgine figurabat. Sed et sanctae Ecclesiae, quae est corpus ejus, et de qua perfidos Judaeos cum flagello justae damnationis erat ejecturus, hic idem nihilominus recte congruit numerus. Ipsa enim de universitate generis humani ex Adam propagati construitur. Nomen autem Adam [Col. 0301B] quatuor litteris, quibus scribitur, hunc ipsum numerum, id est quadraginta sex efficit, si in computo Graeco considerentur. Nam α unum, δ quatuor: et iterum α unum, μ quadraginta significat: qui simul fiunt quadraginta sex. Illud quoque sciendum, quod eisdem quatuor litteris, id est, α δ iterum α et μ : quatuor partes orbis designantur, in quas sparsus est Adam in filiis suis, de quibus universitas Ecclesiae colligitur. Nam in principiis nominum partium mundi, hae quatuor leguntur: videlicet ἄρκτος, quod est septentrio, ab α incipit: et δύσις quod est occidens, a δ et ἀνατολὴ, quod est oriens, ab α_ μεσημβρία, quod est meridies, a μ.

Mystice ergo, quadraginta et sex annos in adjumentum fidei sumentes, detestamur eos, qui hunc [Col. 0301C] annorum numerum infideliter objecerunt. Quia maledicti sunt, eo quod, sicut a patriarcha Jacob in typo Simeon et Levi fuerat praedictum, vasa iniquitatis effecti sunt. Quia in furore suo occiderunt virum, et in voluntate sua suffoderunt murum (Gen. XLIX) . Maxime enim hi, qui fuerant de tribu Levi, scilicet Scribae et Pharisaei, talem occiderunt virum, tanti templi clavis, et lancea suffoderunt murum. His ita jam dictis, notanda est diligenter evangelistae intentio, dicentis: «Hoc autem dicebat de templo corporis sui.» Cur enim hoc tandem intulit, nisi ut haereticos hoc quoque dicto percuteret, Christo Dei Filio linguis vipereis detrahentes; contra quos, ut saepe dictum est, hoc evangelium maxime [Col. 0301D] conscriptum est? Quod ut manifestum sit, quaerere nunc libet ab eisdem haereticis: Cujus, nisi Dei, templum est? Creaturae quippe alicui templum, nec aliquando factum, nec unquam faciendum vel dicendum est. Hic autem proprium templum corpus suum appellat Dei Filius. Quis enim nisi Dei Filius, nisi Verbum incarnatum loquitur: «Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud?» Deus ergo est, quia templum habet: quantumvis econtra gruniant crassae sues, in suis se paludibus volutantes. Et procul dubio dignius est hoc templum Filii Dei, templo illo Patris sui, de quo dixerat: «Nolite facere domum Patris mei domum negotiationis.» Hoc enim templum non manufactum, jam in aeternum dirui non potest: illud manufactum, habitatorem non [Col. 0302A] habens Deum, dirutum est. Et de hoc templo juxta Ezechielem «a latere dextro aqua egressa est, et omnes, ad quos pervenit aqua ista, salvi facti sunt (Ezech. XLVII) .» De illo autem templo a Scribis et Pharisaeis sanguis effluere non cessat, quem sibimet imprecati sunt dicendo: «Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII) .» Sequitur: «Cum autem esset Hierosolymis in die festo, multi crediderunt in eum, videntes signa quae faciebat. Ipse autem Jesus non credebat semetipsum eis.» Isti credentes in eum credendo quoque errabant: ita ut, sicut praedictum est, merito Jesus semetipsum illis non crederet. Nam credebant quidem, quod ipse esset Christus, qui talia coram ipsis operaretur: sed regnum ejus carnaliter aestimantes, [Col. 0302B] humilitatis ejus vias vel regni ipsius mysteria percipere non merebantur. Talium vanitatem Spiritus sanctus redarguit in psalmo dicens: «Vanum est vobis ante lucem surgere, surgite postquam sederitis (Psal. CXXVI) .» Nam ante lucem surgere, quod omnino vanum est, illi appetunt, quia ante tempus exaltari quaerunt, qui non recto ordine ad festivitatem gloriae nituntur, id est, qui non prius humiliantur ut postea merito exaltentur. Sic nempe isti, qui videntes signa quae faciebat Dominus noster, credebant in eum: sic vani volebant venisse et regnare Christum, ut illo rege ipsi, juxta carnalem intellectum suum, fortitudinem gentium comederent, et in gloria eorum superbirent: et hunc ipsum esse Christum credentes, nondum humiliati cum illo jam [Col. 0302C] de exaltatione sibimet applaudebant. Sic et filii Zebedaei, quorum hic Joannes unus est, nondum humiliati jam exaltari volebant, dicentes: «Magister, dic ut unus ad dexteram et alius ad sinistram sedeamus in regno tuo (Matth. XX; Marc. X) .» In vanum ibant, quia lucem praeire volebant, id est ante Christum exaltari quaerebant, et alia via, nec servato ordine, quem ipsa lux disponebat, ad exaltationem properabant. Nam antequam humiliarentur secundum passionem Domini, jam sibi loca eligebant, ubi sederent, unus ad dexteram, et alius ad sinistram. Quare autem non aeque his et illis semetipsum abscondit vel credidit? Filiis namque Zebedaei statim semetipsum credere incipit dicendo: «Potestis [Col. 0302D] 131 bibere calicem quem ego bibiturus sum? (Matth. XX.) » Ac deinceps paulatim illis arcana coelestia committit, maximeque huic Joanni, cui sempiterni secreta Principii, multosque revelationum coelestium thesauros ostendit. Istis autem qui crediderunt in eum, «ipse Jesus, inquit Evangelista, non credebat semetipsum.» Quare ergo hos et illos tam diversa sorte distinxit? Sequitur.

«Eo quod ipse nosset omnes, et quia opus ei non erat, ut quis testimonium perhiberet de homine. Ipse enim sciebat, quid esset in homine.» Firmissima plane ratio atque ad satisfaciendum sufficiens ei qui ab Apostolo didicit, quod non dicat «figmentum ei qui se finxit: Quare me fecisti sic?» (Rom. IX.) Primum vero dicendum, de hac eadem ratione, non [Col. 0303A] vana neque infirma, quia secundum saepe dictam Evangelistae intentionem, adversus haereticos edita est. Quis enim novit omnes homines, nisi «scrutans corda et renes Deus?» (Psal. VII; Jer. XVII.) Cui non est opus ut quis testimonium perhibeat de homine, nisi Deo, cui veraciter dictum est: «Tu solus nosti corda omnium filiorum hominum?» (III Reg. VIII.) Quis denique scit quid sit in homine, nisi Deus? De quo non vane dictum est: Homo videt in facie, Deus autem inspicit cor (I Reg. XVI) . Igitur hic etiam Evangelista juxta propositum suum manifeste Christum esse Deum testatus est, dicendo: «Eo quod nosset omnes.» Si autem omnes novit homines, utique et illos noverat qui crediderunt in eum, signa videntes quae faciebat. Ergo secundum [Col. 0303B] quod eos noverat, discrete cum illis agere debebat, videlicet ut carnalia sapientibus recte spiritualia non objiceret, praesertim cum ejus consilii non sit «sanctum canibus dare, vel margaritas ante porcos mittere (Matth. VII) .» Non enim (quamvis habeat figulus potestatem facere de eodem luto aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam (Rom. IX) , idcirco existimandus est figulus noster erga nos hac uti libera potestate sine praeeunte causa justitiae, videlicet quod idcirco sint multi homines vasa contumeliae, quia noluit illis honorem ostendere notitiae suae. Nempe potius idcirco non vult illis honorem suum infundere, quia sunt ipsi vasa contumeliae. Et, ut manifestius dictum sit, non idcirco quisque male agit, unde pereat, quia Deus illum morti praedestinavit; [Col. 0303C] sed idcirco Deus illum morti praedestinavit, quia male acturum praescivit: sicut contra haereticos liberum arbitrium negantes, copiose disputatum est ab adjutoribus Dei. Nam, teste Apostolo, sicut vocationem praedestinatio Dei, sic praedestinationem ejus praescientia praecedit (Rom. VIII) . Igitur quod ait Evangelista: «Jesus autem non credebat semetipsum eis, eo quod ipse nosset omnes, et quia opus ei non erat ut quis testimonium perhiberet de homine, ipse enim sciebat quid esset in homine,» tale est ac si dicas de provido quovis homine: Noluit vasculis illis vel illis vinum suum infundere, eo quod illa sciret ipse coeno oppleta esse, et non erat illi opus ut quis pro se iret inspicere; [Col. 0303D] ipse enim per semetipsum curavit et potuit introrsum pervidere. Nunc sequentia videamus narrationis Evangelicae.

CAP. III.«Et erat homo ex Pharisaeis, Nicodemus nomine, princeps Judaeorum. Hic venit ad Jesum nocte et dixit ei: Rabbi, scimus quia a Deo venisti Magister. Nemo enim potest haec signa facere quae tu facis, nisi fuerit Deus cum eo.» Hic homo non tam pro natura quam pro ratione dici aestimandus est. Siquidem et illi, quibus Jesus non credebat semetipsum, omnes quidem natura homines erant; sed, quia non rationabiliter quaerebant ea quae nesciebant, quodammodo homines non erant. Hic autem, Deo favente, in his quae vidit et audivit rationis ope usus est, qua sola juvamur, ut brutis [Col. 0304A] animantibus simus dissimiles. Videns enim signa quae Jesus faciebat, et non intelligens ea quae dicebat, non in stultam admirationem evanuit (quemadmodum illi qui dixerant: «Quadraginta sex annis aedificatum est templum hoc, et tu in tribus diebus excitabis illud?») sed ut rationalis homo praeparans se ad percipienda ea quae Dei sunt, forti argumentatione constrinxit se, ita proponens: «Rabbi, scimus quia a Deo venisti Magister;» ac deinde firmissimam rationem subjiciens: «Nemo enim potest haec signa facere quae tu facis, nisi fuerit Deus cum eo.» Quid vero gratiae, quid bonae et praedicandae indolis habet, quod venit ad eum nocte? laudabilis Lictor et venerabilis Exsecutor, multum dissimilis Judaeis (quorum princeps erat) [Col. 0304B] et Pharisaeis (ex quibus erat) qui miserunt ad comprehendendum illum nocte, ad quem audiendum ipse venit nocte! Miserunt illi nocte ut comprehenderent Jesum sine turba; venit hic ipse nocte, ut audiret Jesum sine turba, cui Jesus semetipsum non credebat. Illi hora sua male usi sunt, et potestate tenebrarum; hic doctrinae aptum nocturni silentii bene captavit otium. Et illi quidem comprehendendo et ligando amiserunt Salvatorem Christum; hic interrogando et audiendo invenit et tenuit Christum Dei Verbum. Igitur homo hic erat princeps Judaeorum; ipsi autem Judaei genimina erant viperarum (Matth. XXIII) . Erat hic ex Pharisaeis secundum nomen suum dividentibus et a Deo divisis; sed ab illis exiens uni adhaesit; uni verbo Dei [Col. 0304C] se conjunxit. Unde et contigit illud voce Sapientiae prolatum beatitudinis praeconium: «Beatus homo qui audit me, et qui vigilat ad fores meas, et observat ad postes ostii mei (Prov. VIII) ,» id est: Hic enim ad fores sapientiae nocte vigilavit totis oculis, non minus animi quam corporis, nocte una hic ad fores ejus humano diei clausas vigilavit. Annon sapientiae domus erat illud incarnati Verbi corpus, de quo paulo ante dixerat Judaeis eadem Sapientia habitatrix ejus: «Solvite templum hoc et in tribus diebus aedificabo illud?» Annon clausae erant domus vel templi hujus fores illis maxime irreverenter pulsantibus ac dicentibus: «Quadraginta sex annis aedificatum est templum hoc, et tu in tribus diebus [Col. 0304D] aedificabis illud?» cum et his qui crediderunt in eum clausae essent, Evangelista dicente: «Ipse autem Jesus non credebat semetipsum eis.» Sed hic reverenter accedens, remotis imo et dormientibus illis, quibus secretarium templi hujus non decebat aperiri, vigilans et observans amica voce pulsavit, et habitatricem sacri pectoris sapientiam, ad se per apertos oris ac linguae postes evocavit. Beatus ergo est, quia et tenebrarum filios, quos forsitan adhuc timebat effugiens, lucem in nocte quaesivit et invenit, maximaque ab ore Sapientiae hausit sacramenta nostrae salutis. Sed jam, isto interrogante, respondentis Domini scrutemur verba, nostrisque faucibus et ori nostro dulcia super mel et favum experiamur ejus eloquia.

[Col. 0305A] «Rabbi, inquit, scimus quia a Deo venisti Magister.» Poterat sic scribi: Magister, scimus quia a Deo venisti magister. Sed opportuna linguarum varietate usus est, non solum pro ornatu dicendi, verum etiam gratia sensus elucidandi. Sic enim melius elucescet quod ita dixerit: Scimus quia ad hoc a Deo venisti ut sis magister. Dicitur autem Rabbi, pro excellentia magisterii, cum in Latinum (ut caetera verba Hebraica) verti potuerit, sicut et alia quaedam non interpretata proferuntur, pro excellentia vel dignitate eorum quae significantur: ut, Alleluia, Amen, et si qua hujusmodi reperiuntur. 132 Et quidem jure beatificamus rationabile studium hominis, quod deposito supercilio Pharisaeorum (ex quibus erat), Dominum nostrum adiens, Magistrum illum vocavit [Col. 0305B] vera intentione discendi; sed hoc deesse notamus quod necdum illum Magistrum simul ac Dominum vocare novit, ut jam illis aequaretur, quos approbans ipse: «Vos, inquit, vocatis me, Magister Domine, et bene dicitis; sum etenim (Joan. XIII) .» Verum ignoscendum est illi, et exspectanda est ejus lactens et edentula fides, donec crescat et proficiat, moxque compleatur in illo quod scriptum est: «Et qui appropinquant pedibus ejus, accipient de doctrina ejus (Deut. XXXIII) .» Hoc interim gratulamur, quod illum pedibus appropinquare videmus, dum dicit: «Scimus quia a Deo venisti Magister.» Nemo enim potest haec signa facere quae tu facis, nisi fuerit Deus cum eo.» Illi qui ab hoc eodem magisterio sese elongabant, scilicet Pharisaei [Col. 0305C] (ex quibus et hic erat) qui dicebant: «In Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia (Luc. XI) .» Attamen idem quod iste, idem plane et illi sciebant. Nam de se et illis ait hic: «Scimus quia a Deo venisti Magister.» Idcirco recte arguuntur illi: (Verbum dixisse contra Spiritum sanctum quod non remittetur eis, neque in hoc saeculo neque in futuro (Matth. XII) : quia scientes eum in digito Dei ejicere daemonia, quod et Magi in Aegypto coram Pharaone, Moyse signa faciente, scire poterant. Dixerunt enim: «Digitus Dei est hic (Exod. VIII) .» Scientes ergo illum in Spiritu sancto daemones ejicere, dicebant: «In Beelzebub, principe daemoniorum, ejicit daemonia?» quod idem est ac si dicerent (quod auditu quoque nefas est): Spiritus sanctus [Col. 0305D] Beelzebub est. Ergo, quia tantum ore confessus est, quantum corde intelligere potuit, vidit Jesus, imo et ante viderat quod semetipsum credere deberet huic, eumque verae sapientiae, quae ipse est, secretis admisit. Nam sequitur:

«Respondit Jesus et dixit ei: Amen dico tibi, nisi quis natus fuerit denuo, non potest videre regnum Dei.»—«Amen, amen,» id est, vere vel fideliter. Et congrua sibimet affirmatione incarnata Veritas dicta sua confirmat, ut somnolentum et de futuro non caventem excitet et attentum reddat. Notandum vero quod cum in caeteris Evangelistis, alias crebrius, alias rarius, semper aut simpla haec affirmativa dictiuncula ponatur, in hoc solo Evangelista [Col. 0306A] saepius et eadem semper duplicata reperitur. Quia videlicet quae ab hoc referuntur, majora et diviniora sunt, et idcirco concitatiore, id est, geminato semper affirmationis clamore magis attentum efflagitant auditoris animum. Potest et sic recte intelligi quod Amen dictum sit, pro ipso nomine veritatis, quae est ipse Filius Dei, juxta illud in Apocalypsi: Haec dicit Amen testis fidelis et verus, qui est principium creaturae Dei (Apoc. III) ; et sic dicat: Amen, amen dico vobis, ut intelligas eum dixisse, ego Veritas veritatem dico vobis. Sed jam ipsius verba tanto veritatis firmamento suffulta prosequamur: «Nisi quis natus fuerit denuo, inquit, non potest videre regnum Dei.» Hic jam attenti, quoniam non solos sacramentorum ruminare nucleos, sed et litterarum [Col. 0306B] vellicare corticem vobis [nobis] propositum est. Quaerimus primum, ad quid Dominus hoc responderit? Quia sicut se habet Evangelicae textus litterae, respondendo Nicodemo haec intulit. At ille quaestionem nullam proposuisse videtur, ad quam de videndo regno consequenter responderit Jesus. Quod si ita dixisset: Scimus quia a Deo venisti Christus Rex: nulla de convenientia responsionis quaestio superesset. Igitur nos quoque nostrae noctem ignorantiae discutientes, et cum hoc Nicodemo in adjutorio [auditorio] veritatis vigilantes, primum ab intentione ejusdem Nicodemi viam quaerimus ad audienda, quae dicuntur huic, magna et profunda mysteria regni Dei. Hoc primum nemo qui dubitet Nicodemum non defuisse multis illis, qui, ut supra dictum est, in die [Col. 0306C] festo crediderunt in eum, videntes signa quae faciebat. Quid autem credebant in eum, nisi quod ipse esset Messias quem olim exspectabant venturum Regem magnum, Regem victoriosum? Haec ergo Nicodemi nocte venientis erat intentio, ut ab eo disceret quando vel quomodo in throno David resideret et restitueret regnum Israel. Nec vero ab hac intentione propositio ejus dissonare putanda est, dicentis: «Scimus quia a Deo venisti Magister.» Denique ipsi quoque qui Scripturas a Deo nesciebant, non solum Regem, sed et doctorem justitiae Christum fore sperabant. Unde et loquitur ad eum mulier Samaritana: «Scio quia Messias venit, qui dicitur Christus (Joan. IV) .» Cum ergo venerit ille, [Col. 0306D] nobis annuntiabit omnia. Quanto magis hic, qui erat Magister in Israel, scienter imo recte, hunc quem esse Messiam credebat, Magistrum vocare potuit? Haec igitur perpendentibus valde jucunda et admirabilis elucet ista responsio tam congrue quam vere reddita, ut eloqui summam decebat sapientiam ore proprio: «Amen, amen, inquit, dico tibi, nisi qui natus fuerit denuo, non potest videre regnum Dei.» Quid enim amplius admirari poterant viri barbati, jam filiis suis circumfusi, qui se putarent haereditario propter patres regno Dei jam idoneos, jamque cordis avari sinum laxabant, affluxuris (ut putabant) in illo regno divitiis, atque in contemptum omnium Gentium robustam cervicem erigere fuerant parati? Quid amplius poterant admirari [Col. 0307A] quam id quod, nisi prius nascerentur, non essent visuri regnum Dei? nonne facilius constare poterat apud illos, nullum fore regnum Dei, quam aliquem natum posse denuo nasci? Unde:

«Dicit ad eum Nicodemus: Quomodo potest homo nasci cum sit senex? nunquid potest in ventrem matris suae iterum introire et nasci [ alias renasci]?» Imo quia senex, quia vetus homo est: «Inveteravit enim inter omnes inimicos suos (Psal. VI) ,» idcirco oportet eum denuo nasci, oportet alterari, oportet alia generatione renovari. At ille terreno sensu coelestis hominis dicta penetrare non poterat, idcirco dicebat: «Nunquid potest homo in ventrem matris suae rursus introire et nasci?» Solam enim nativitatem vel generationem illam attendebat (Joan. I) , [Col. 0307B] quae ex sanguinibus et ex voluntate carnis, et ex voluntate viri sit; unde non nascuntur ut sint filii Dei, aut, ut videant homines regnum Dei. Verumtamen hoc impossibile vel regno Dei inutile, non illa objiciebat intentione vel spiritu, quo illi dixerunt superius: «Quadraginta et sex annis aedificatum est templum hoc, et tu in tribus diebus aedificabis illud?» (Ibid. II.) Alioquin nec huic semetipsum crederet Jesus. Pulsabat potius ardore discendi, non obstrepebat livore adversandi. Se potius deficere sensu, quam illum proferre inania arbitrabatur.

«Respondit Jesus: Amen, amen dico tibi, nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto non potest introire in regnum Dei.» Non, inquit, impossibile est, quod proponitur, volentibus introire in [Col. 0307C] regnum Dei. Nec enim dixi quod oporteat hominem «in ventrem matris suae rursus introire et nasci.» Alia nativitas est, qua possibile est hominem quemlibet senem denuo nasci. Possibile est namque aquam homini adhibere, Spiritum sanctum super aquam invocare. Invocatus autem statim adest, et familiare sibi elementum sanctificat, familiare, inquam, nam et «in principio ferebatur super 133 aquas (Gen. I) .» Et omnino impossibile est invocationem nominis ejus irritam fieri, maxime ad hoc opus super aquas, cum nomine Patris et Filii invocati. Itaque non in ventrem matris suae, sed in fontem gratiae Dei potest homo introire et denuo nasci. Alius autem et vere in ventrem matris suae [Col. 0307D] rursus ingreditur, quando in sinum hujus gratiae vera fide reducitur. Mater enim nostra gratia est, mater nostra Dei et beatorum omnium angelorum ejus, una, concors, et dilecta civitas est. De cujus utero tunc male nati et foras projecti sumus quando in primo parente, deserta paradisi requie, propter peccatum expulsi in hoc exsilium decidimus. Cujus nativitatis infelicitatem vir sanctus mystice deplorat dicens: «Pereat dies in qua natus sum, et nox in qua dictum est, conceptus est homo . . . Quare non in vulva mortuus sum, egressus ex utero non statim perii? Cur exceptus genibus? Cur lactatus uberibus?» etc. (Job III.) His enim dictis, quatuor originalis deplangit incrementa peccati, scilicet: suggestionem, delectationem, consensum, defensionem, [Col. 0308A] quibus quatuor modis omne peccatum consummatur. Sic ergo nati ad mortem, recte renasci dicimur ad vitam, quando ejusdem matris nostrae, a qua per peccatum divisi sumus, videlicet supernae Ecclesiae sacramentis per baptismum immergimur. Sic enim a tribus sinistrae generationis gradibus, ad tres nihilominus dextrae generationis gradus transmigravimus, scilicet a diabolo ad Deum: a veteri Adam ad novum, id est, Christum: a propriis carnis nostrae progenitoribus ad sacros Catholicae Ecclesiae ministros vel sacerdotes, per quos ascendere incipimus. Igitur cum dixisset Nicodemus: «Nunquid potest homo in ventrem matris suae rursus introire et nasci?» recte Dominus non negavit hoc posse fieri. Quia videlicet, non quidem [Col. 0308B] secundum carnalem illius sensum potest fieri, sed secundum spiritualis sacramenti veritatem fieri potest, et fit. Sciendum autem non confestim hoc dicto coepisse sacramenti hujus celebrari virtutem, sed nec quandiu idem Dominus noster Deus immortalis homo inter homines deguit, nostram indutus mortalitatem. At ubi resurgendo ipse a mortuis regnare coepit, priorque in regni sui gloriam intravit, tunc primum coeperunt renasci, qui viderunt regnum Dei, videlicet per baptismum commoriendo et conresurgendo illi, data tunc primum regula baptizandi ab eodem dicente: «Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .» Non enim vel per baptismum Joannis, vel per aliquod aliud remedium [Col. 0308C] cuiquam poterat aperiri hic, de quo nunc agitur, introitus regni Dei, priusquam ipse rex per passionem suam acquireret regnum Dei: priusquam per aquam et sanguinem de latere suo profluentem, ipsum conderet sacramentum baptismi, universam Ecclesiam (quae illum apud inferos exspectabat, sicut alio in loco dictum est) eodem sanguine redimens, eademque aqua abluens in peccatorum remissionem (Joan. XIX) . Quoniam autem haec homini circumciso locutus est, et sine ulla exceptione circumcisionis aut praeputii, dixit universaliter: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei,» res ipsa postulare videtur ut quaeramus, imo et quaerentibus cum Apostolo [Col. 0308D] respondeamus: «Quid amplius Judaeo, aut quae fuerit utilitas circumcisionis?» (Rom. III.) Constat enim quia cum haec diceret Dominus, nullus adhuc introiret in regnum Dei. Ergo dum sine exceptione dixit: «nisi quis renatus fuerit,» constat quod et illos oportuerat renasci «ex aqua et Spiritu sancto» qui apud inferos detinebantur, quamlibet fuissent sancti aut justi, et, sicut alio jam loco dictum est, tunc est factum, quando Christus in cruce moriens, Adae debitum solvit, universamque Ecclesiam, quae hactenus fuerat, regeneravit (Colos. II) , ubi mortuus mirabiliter sanguinem et aquam de latere suo profudit (Joan. XIX) , unde illa renasceretur, sicut dormientis Adae lateri costam subduxit, unde Eva fabricaretur (Gen. II) . Igitur de causa vel [Col. 0309A] utilitate circumcisionis ita disserendum est ut pariter intelligamus quod recte ex tunc cessare debuerit, ex quo moriente Christo in cruce, baptismi sacramentum conditum. Circumcisionem pro signo justitiae fidei datam esse, Paulus apostolus testatur, dicens: «Dicimus, quia reputata est Abrahae fides ad justitiam. Quomodo ergo reputata est? In circumcisione, an in praeputio? Non in circumcisione, sed in praeputio. Et signum accepit circumcisionis signaculum justitiae fidei, quae est in praeputio patris nostri Abrahae, ut sit pater omnium credentium per praeputium, ut reputetur et illis ad justitiam, et sit pater circumcisionis (Rom. IV) ,» etc. Hoc manifestum est ex serie libri Geneseos, quod Abraham ante circumcisionem justificatus est per fidem, eadem [Col. 0309B] Scriptura dicente: «Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam,» et amicus Dei appellatus est (Gen. XV) . Hic autem addit Apostolus, quia signo circumcisionis signatus est, dicendo: «et signum accepit circumcisionis, signaculum justitiae fidei (Rom. IV) .» Signatus est quippe tanquam vas justitiae, continens thesaurum fidei, quam Deo jam obtulerat in pretium promissionis, ut hoc signo testamentum ejusdem promissionis firmaretur, et jure teneretur debitor qui promiserat Deus. Cum enim dixisset Deus: «Circumcidetur ex vobis omne masculinum, et circumcidetis carnem praeputii vestri,» statim addidit: «ut sit signum foederis inter me et vos (Gen. XVII) .» Bene ergo Apostolus ait, quia «signum accepit circumcisionis, signaculum [Col. 0309C] justitiae fidei (Rom. IV) .» Quid autem Deus promiserat illi, vel quid credendo justificatus est, ut hoc fidei signum accepit? Hoc utique promiserat Deus, et hoc ille crediderat, quod futurum esset semen ejus sicut stellae coeli, et quod in semine ejus benedicerentur omnes gentes terrae (Gen. XV) . Quae promissio de benedicendis gentibus in semine ejus, prima et ultima allocutione ejus firmata est. Prima namque apparitione praecipiens illi ut egrederetur de terra et de cognatione sua: Benedicens, inquit, benedicam tibi, et multiplicabo semen tuum, atque in te benedicentur universae cognationes terrae (Gen. XII) . Ultima vero, quando filium suum Deo obtulit, vocans illum de coelo, cum interpositione juramenti benedictionem repromittens: «Possidebit, inquit, [Col. 0309D] semen tuum portas inimicorum suorum, atque in semine tuo benedicentur omnes gentes terrae, quia obedisti voci meae (Gen. XXII) .» Unde et repromissio dicitur, quia primo et secundo de benedicendis in semine ejus gentibus promissio facta est. Cum ergo fides Abrahae, quae illi ad justitiam reputata est, in eo fuerit, quod credidit in promissione seminis, et hanc fidem Deus signatam esse voluerit, ubi convenientius, quam in ea parte corporis, per quam semen trajicitur, signari debuit? Solent enim irridentes objicere Judaei, cum dicimus eis, circumcisionem signum fuisse fidei: Cur, inquiunt, non potius in aure, vel in labiis, sive in alia qualibet nuda corporis parte, quam in ea, quae semper operitur, [Col. 0310A] positum est hoc signum, ut melius pateret, si, ut dicitis, pro signo fidei data est? Attamen hoc ipsi negare nequeunt suae Scripturae auctoritate constricti, quin pro signo fidei, sicut praedictum est, a Deo data sit. Eis ergo dicimus: Cum circumcisio fidei signum sit, fides autem in seminis promissione fuerit, nonne 134 convenientius secundum causam in ipso seminis effusorio, quam in alia qualibet corporis parte poni debuit? Igitur, ut praedictum est, cum auctoritate Apostoli, imo et Scripturae veteris, circumcisio fidei signum est. At vero ipsa fides in promissione seminis est. Constat ergo quia circumcisio ejusdem seminis exspectandi professio est, et quisquis circumciditur, semen illud se exspectare profitetur, quod est Christus. Non enim promissio [Col. 0310B] facta est de seminibus quasi de multis, sed de semine uno scilicet quod est Christus (Galat. III) . Quisquis autem se hoc semen profitetur venturum exspectare, profecto negat venisse. Igitur quicunque Christum in carne venisse confitemur, abolita circumcisione, ejusdem Christi Domini nostri solo sacramento indigemus, de quo nunc agit: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto non potest introire in regnum Dei.» Qui si circumcideremur, Christus nobis nihil prodesset (Galat. V) : quia videlicet hoc signo venturum nos exspectare profiteremur, ac per hoc venisse negaremus. Sed dicit ad haec Judaeus: Quod Deus semel in sempiternum statuit, nunquam ipse mutari concedit, aut praecipit. Acquiescimus: Immutabitis enim est Deus. [Col. 0310C] Subjungit itaque: Statuit circumcisionem in pactum sempiternum, in foedus aeternum. Sic enim de illo loquitur ad Abraham: «Et statuam pactum meum inter me et te, et inter semen tuum post te, in generationes suas, foedere sempiterno (Gen. XVII) .» Et post pauca: «Eritque pactum meum in carne vestra in foedus aeternum.» Igitur non est hic a Deo, qui et per semetipsum Sabbatum non custodit, et per baptizatos vel baptistas suos, sempiternum circumcisionis pactum dissolvit. Ita Judaeis argumentantibus illum psalmi versiculum opportune importune decantamus: «Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum, et in retributiones, et in scandalum (Psal. LXXXVIII) .» Hoc enim in illis isto modo impletur, dum Scripturae hujus caeterarumque [Col. 0310D] sacrarum mensa lectionum fit eis in laqueum, ut prave intelligentes illaqueentur, et digna retributione fiat eis, ut scandalizati ad lucem veritatis pervenire non sinantur. Quid enim? Nunquid hoc Scriptura ista praedicat quod Deus circumcidendi ritum indixerit in aeternum? Nascendi et generandi successio aeterna non erit, et circumcidendi lex aeterna esse poterit? Quid ergo? Ipsa Scripturae verba melius inspiciamus, ne ullatenus excusabiles illos esse suspicemur. Quid Deus voluit esse aeternum? Quid statuit ut esset sempiternum? Pactum suum, foedus suum. Quod est illud foedus? quod est illud pactum? Nunquid ipsa circumcisio foedus est aut pactum? Non utique, sed est foederis vel pacti signum. Cum [Col. 0311A] enim dixisset Deus: «circumcidetur ex vobis omne masculinum, et circumcidetis carnem praeputii vestri (Gen. XVII) ,» statim addidit: «ut sit signum foederis inter me et vos.» Non ergo circumcisio foedus, sed signum foederis est. Quantum distat inter testatoris scriptum, et ipsius quod impressit sigillum, tantum distare certum est inter eam quae ad Abraham facta est seminis, quod est Christus, promissionem, et ipsam circumcisionem. Promissio namque seminis, occurrente alacriter fide Abrahae, pactum vel foedus est; circumcisio vero, signum foederis est.

Et, pactum quidem dixit Deus fore sempiternum: cum autem dixisset, «ut signum foederis inter me et vos,» non addidit, aeternum. Tunc enim fortasse [Col. 0311B] recte intelligi utcunque posset, quod circumcisio in aeternum exercenda esset: quod tamen sic impossibile est, sicut generandi vel nascendi successionem aeternam esse verum non est. Nunc autem pactum quidem aeternum est, quia semen aeternum promissum et creditum atque datum est; circumcisio vero, quae pacti vel foederis signum est, nec aeternaliter exerceri potest: nec jam, postquam illud semen quod promissum fuerat venit, exerceri debet. Quaeritur adhuc cur sancti Patres ante adventum Christi non introibant in regnum Dei? Nonne per eamdem fidem fuerant justificati et ipsi? Ad quod respondemus: Cur sacramenti sanctae Ecclesiae, v. g. corporis et sanguinis Domini communioni non admittuntur catechumeni nostri? Nonne [Col. 0311C] corde credunt, et ore confitentur fidem Christi? (Rom. X.) Videlicet, inquis, quia nondum sacro fonte sunt regenerati. Ita plane veteres sancti idcirco ab illa coelesti Ecclesia non debebant in communionem gloriae et visionis Dei recipi: nec fas erat ut inter candorem innocentiae vel charitatis angelicae reciperentur qualescunque humani generis justitiae, quae omnes, testante Isaia, sic erant, sicut «pannus menstruatae (Isa. LXIV) ,» nisi prius lotae essent sanguinis et aquae de Christi latere profluentis inundatione. Adhuc nihilominus adversarius Judaeus objicit: Cum ipse qui vobis baptismum dedit, Christus vester circumcisus sit, qua ratione circumcisionem excluditis, ut non exemplo ejus circumcidamini, [Col. 0311D] priusquam baptizemini? Cur illud nostrae religionis non admittitis, quod in carne sua Christum vestrum admisisse negare non potestis? Mirum si non et illud objiciant, cur non et par turturum, aut duos pullos columbarum offeramus in sacrificium pro parvulis nostris primogenitis, cum et ipse Christus noster hujusmodi hostia, secundum legem Moysi, mundatus sit (Luc. XXII) . Verum praedictam objectionem, et omnium imprudentium hominum ignorantiam, sanus sermo fidei jamdudum obmutescere fecit. Primo namque dicimus cum Apostolo Christum ministrum circumcisionis datum propter veritatem Dei, ad confirmandas promissiones patrum (Rom. V) ; qui et idcirco sub lege factus est, et recte legaliter circumcisus est, ut circumcisus [Col. 0312A] legitimus et irreprehensibilis minister salutis suae gratiam praedicaret (Galat. IV) . Deinde et hoc subjungimus: quia semen, quod Abrahae promissum est (Gen. XV) , ipse Christus est, semen unum, propter quod, donec veniret, generationes computatae sunt, tribus et familiae, cognationes ac domus seorsum distinctae et diligenter observatae sunt (Matth. I; Num. XXXVI) , ne cum Christus veniret, incertum esset quin de semine Abrahae de tribu Juda, de familia Phares, de domo David cujus fidei nihilominus fuerat repromissus, existeret (Psal. LXXXVIII) . At ipse Christus neminem secundum carnem genuit, sed aeterna virginitate carnem suam continens, generationes carnis Abrahae in se uno semine, quod illi repromissum fuerat, consummatas [Col. 0312B] ostendit. Et, si rite attendas, verbum promissionis ultra hoc semen Abrahae, quod est Christus, nulla genealogia carnis ejusdem Abrahae protendi jam debet aut supputari. Igitur sicut Christus neminem secundum carnem genuit, ita consequenter neminem secundum carnem circumcidere debuit. Ab eis, de quibus secundum carnem natus est, recte secundum carnem et circumcisus est, recte nihilominus neminem nostrum secundum carnem circumcidit, quorum neminem secundum carnem genuit. Ubi Christus haeres aeternus datus est, protinus sicut generatio carnis in illo desiit, sic et circumcisio carnis jure deficit. Alterius, id est, spiritualis genealogiae principium ipse, ac proinde alterius quoque sacramenti nobis auctor est. Secundo [Col. 0312C] namque, imo jam tertio, nobiscum Deus in Christo pepigit foedus. Et nota diligenter foederis quod cum hominibus pepigit, foederis, inquam, ejus ternarium nota diligenter incrementum. Primo namque cum Noe; secundo cum Abraham; tertio 135 pepigit cum semine ejus, quod est Christus. Et secundum rem fidemque singulorum variavit, vel magis ac magis prope fecit in singulis foederis sui signum. Siquidem Noe, quia dicente Deo futurum credidit diluvium, credensque obedivit in fabricando arcam, et fecit omnia quaecunque praecepit ei Deus, accepit signum secundum rem fidemque suam congruum (Gen. VI) , scilicet arcum in nubibus coeli positum, dicente Deo: «Ponam arcum meum in nubibus coeli, et erit signum foederis inter me et [Col. 0312D] inter terram, et recordabor foederis mei quod pepigi tecum (ibid. IX) ;» quia videlicet potissimum de nubibus defluxit ipsum quod, loquente Deo, futurum crediderat diluvium. Abraham vero, quia credens obedivit Deo praecipienti, ut egrederetur de terra et de cognatione sua, et promittenti quod benedicens benediceret, et multiplicaret eum, et quod in semine ejus benedicerentur omnes gentes (ibid. XII) , signum accepit foederis Dei, non jam extra se (sicut Noe, qui accepit in nubibus), sed in semetipso; verumtamen in carne exterius, in ea duntaxat corporis parte, per quam, ut supra dictum est, semen traducitur; congrue scilicet, quia in seminis promissione non dubitaverat fide confortatus (ibid. XVII) . Christus [Col. 0313A] tandem, quia non solum fideliter, sed et scienter serviens (nihil enim ignorare poterat),» factus est obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II) ,» accepit, imo et dedit foederis aeterni signum sempiternum, jam neque extra hominem, nec in parte hominis ponendum, sed quo totus homo intus et exterius, visibili sacramento, pariter et invisibili virtute regeneratur et sanctificatur. De quo ut pertractemus, jam ad ipsa lectionis Evangelicae verba redeamus.

«Nisi quis renatus fuerit, inquit, ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei.» Et qui verba Dei ponderare novit, et claro intuitu splendorem divini agnoscit eloquii, longe circumspectius dictum esse liquet: «Nisi quis renatus fuerit ex [Col. 0313B] aqua et spiritu,» quam si dictum esset: Nisi quis fuerit baptizatus. Nam videtur quidem idipsum significare baptizatus, quod renatus ex aqua et spiritu, verum nonnihil differt. Etenim baptizatus quidem est omnis qui renatus est ex aqua et spiritu, sed non e converso, omnis qui baptizatus est, ex Spiritu quoque renatus est. Quod ut manifestum sit, quaerenda est in primis definitio renati. Renatus vero ille est, qui spiritu mentis suae renovatus est, qui veterem hominem cum actibus ejus exuit, et induit novum, qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis (Ephes. IV) . Sed multi illorum qui baptizantur aqua, spiritu mentis suae non renovantur, non deponentes veteris hominis actus, quamvis in aqua demersi, novum se hominem induere [Col. 0313C] profiteantur. Provide ergo Veritas loquitur, dum mavult dicere: «Nisi quis fuerit renatus,» quam, nisi quis fuerit baptizatus.

Quapropter ut Simon Magus baptizatus quidem aqua est, sed Spiritu sancto baptizatus non est (Act. VIII) ; «sanctus enim Spiritus disciplinae effugit illum fictum (Sap. I) ,» ac proinde baptizatus quidem, sed non renatus dici potest: sic et alii multi baptizantur quidem, sed non renascuntur, ac proinde malis fetibus recte comparantur; qui utero quidem concipiuntur, sed non vivificantur, aut vitam inspiratam protinus amittentes abortivi projiciuntur. Et isti quidem illis quoque assimilantur, qui transito mari Rubro in deserto prostrati sunt, et repromissionis [Col. 0313D] terram non introierunt (Num. XIV) . Illi autem qui ex aqua et Spiritu sancto renati, regnum Dei perseveranter introeunt, illis similes sunt, qui mari Rubro et Jordane quoque transito, terram promissionis, praeliorum virtutibus victores obtinuerunt. Illi quoque qui ab haereticis baptizantur, baptizati quidem sunt, nec eis repetitur lavacrum carnis; renati tamen nequaquam sunt, qui jam mortui prodeunt, sed nec unquam vixerunt (Joan. XII) . Unde nec saltem illis fetibus comparantur, qui vivificati in materno utero moriuntur antequam proferantur. Qui tamen, si ad unitatem Ecclesiae revertantur, et per confessionem Catholicae fidei, matri unicae Ecclesiae subjiciuntur, tunc eo, qui in illa sola est, Christi Spiritu vivificantur, et sic inter eos qui ad [Col. 0314A] videndum regnum Dei renati sunt, ipsi quoque computantur. Tantummodo quasi natalibus differunt ab eis, qui in Catholica fide et Ecclesiae baptizati sunt; sed ad regni ejusdem consortium perveniunt. Quemadmodum Gad et Aser, Dan et Nephtalim, de ancillis quidem obscurius nati sunt, sed tamen in divisione terrae, nihilominus aequum distributionis funiculum sortiti sunt. Jam nunc audita propositione, quia, quid necessarium sit ad videndum regnum Dei, Veritas exposuit (Ibid. XVI) ; rationem audiamus, quam subintulit eidem suo, quem erudiendum susceperat, auditori. Sequitur:

«Quod natum est ex carne, caro est; et quod natum est ex spiritu, spiritus est.» Bonus doctor, cui non opus est ut quis eum interroget, non exspectavit [Col. 0314B] ut eum Nicodemus interrogaret: Quare nemo, nisi renatus, possit introire in regnum Dei, sed ultro subtilem valde subtiliter rationem reddidit. «Quod natum est, inquit, ex carne, caro est, et quod natum est ex spiritu, spiritus est.» Haec ratio prudentem et acutum auditorem desiderat. Quia audita hac, tanquam coelestis dialectici, propositione, protinus eodem spiritu, quo renatus est, suggerente, assumat, et dicat: Sed omnes homines ex carne nati sunt, ex carne peccatrice, Deum nesciente, mundum diligente, post concupiscentias suas eunte (Rom. VII) . Regnum autem Dei totum in Spiritu sancto est, totum in spiritu constat et veritate (I Joan. II) , nihil habet terrenum, nihil admittit caducum, nihil vanum habet aut ineptum (Luc. XVII; Joan. IV; Rom. VIII) . Ante omnia tu qui haec loqueris, Rex atque Imperator hujus regni Dei, ex carne quidem natus es, sed non de carne sola. Nam de Spiritu sancto ex carne virginea conceptus et natus es. Proinde tu caro quidem et vera caro es, quia ex carne natus es; sed et spiritus es, quia de Spiritu sancto conceptus es. Caeteri homines tantum caro sunt, quia de sola carne concepti et nati sunt. Cum ita assumpseris tu quisquis es, concludit ille sic: Ergo, inquit,

«Non mireris quia dixi tibi, oportet vos nasci denuo.» Non, inquit, mireris, nam potius mirandum esset, si dixissem hominem non renatum posse introire in regnum Dei: Homo enim non renatus [Col. 0314D] caro est; regnum vero Dei spiritus est. Haec autem, scilicet caro et spiritus, contraria sunt, et haec, inquit Apostolus, sibi invicem adversantur (Galat. V) . Quorum altercantium et invicem adversantium rixam impacatam, homo non renatus non sentit; quia videlicet totus caro est, nihil habens de spiritu adversario carnis. Ubi autem renatus est, et in hac nova generatione adolescit, graves experitur pugnas carnis ac spiritus. Quia condelectabatur quidem legi Dei secundum interiorem hominem, videt autem aliam legem in membris suis, repugnantem legi mentis suae, et captivum se ducentem in lege peccati, quae est in membris suis, et ingemiscens dicit: «Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus?» (Rom. VII.) Quem sic jugiter clamantem, [Col. 0315A] cum liberaverit gratia Dei, adhuc vivens jam non est in carne, nescit passiones, quae per carnem ejus erant operantes, et si quid submurmurat ancilla superba, protinus a domina sua ratione 136 districte affligitur. Cum igitur homo non renatus, ut praedictum est, caro sit, Dei vero regnum spiritus sit, caro autem et spiritus contraria sint, et sibi invicem adversentur, «non mireris, inquit Dominus, quia dixi tibi, oportet vos nasci denuo.» Magis enim mirandum esset, si dixissem: hominem non renatum, qui ex carne natus est, et caro est, posse introire in regnum Dei, quod totum spiritus, id est, spirituale est.

Poterat Nicodemus (utpote rudis et hujus nativitatis gratiam non expertus) respondere ad haec: [Col. 0315B] Quis ergo poterit in regnum Dei introire? Sic enim et discipuli Jesu, cum dixisset ipse: «Facilius est camelum per foramen acus transire quam divitias habentem introire in regnum coelorum (Matth. XIX) ,» audientes mirabantur, dicentes: «Quis ergo poterit salvus esse?» Quorum spei fluctanti statim subveniens, inquit: «Apud homines hoc impossibile est, apud Deum omnia possibilia sunt (Luc. XVIII) .» Ita ergo poterat et hic decidere a spe regni Dei, putando impossibile esse de Spiritu sancto renasci. Unde enim possibile esse putaret homini visibili, ut nasceretur de spiritu invisibili? Nam et hoc apud homines impossibile est. Igitur quia «apud homines quidem hoc impossibile est, apud Deum autem et hoc et omnia possibilia sunt,» protinus adjungit: [Col. 0315C] «Spiritus ubi vult spirat.» Quo dicto gratiam simul et potentiam Spiritus sancti commendat. Nam quod non debet, et vult, gratia est; quod «ubi vult spirat,» omnipotentia est. Et revera nulli hominum quidquam debet hic Spiritus, quia cunctorum pater Adam primus praevaricatus est, et justa lege, Dei regno, de quo nunc agitur, exhaeredatus est. Cumque omnibus regnum Dei juste clausum fuerit, quod quibusdam aperitur regenerante hoc spiritu gratuitae misericordiae, vel misericordis gratiae est; quod vero quibusdam non aperitur, justae vindictae vel vindicis justitiae est. Ait ergo: «Spiritus ubi vult spirat.» Ac si dicat: Ne dicas in corde tuo, quis ascendet in coelum (Deut. XXX) , hunc Spiritum sanctum deducere, ut in illo possimus renasci, et sic in [Col. 0315D] regnum Dei introire? ipse enim gratis et ultro dignatur, et potest aspirare. Qui mox, ut virtute sua, qua «ubi vult spirat,» emiserit se super aquas, mirificum agit opus suae potentiae, ut elementum inanimatum vivificetur, non quidem vita animali, sed virtute spirituali, fiatque janua regni Dei, fiat torus coelestis gratiae, fiatque venter supernae Matris Ecclesiae.

Quod enim agunt viscera materna, ut susceptum semen coalescat et vivificetur, hoc agit elementum hoc superveniente sancto Spiritu, ut homo natus de massa perditionis et mortis, renascatur in coetum viventium et populum acquisitionis (Ephes. II) . Et hoc quidem modo aeque cunctis aspirat, aeque cunctos [Col. 0316A] regenerat, aequaliter universis remissionem peccatorum dat (I Petr. II) .» Deinde vero dona gratiarum non omnibus aequalia vel eadem dat, sed aspirat singulis quando vult, et quomodo vult, et dividit singulis prout vult, alii dans sermonem sapientiae, alii genera linguarum, alii discretionem spirituum (I Cor. XII) , etc. Quo facto, non cessat novus homo, qui renatus est, loqui de regno Dei, cui renatus est, invocare Patrem, a quo regeneratus est, annuntiare verbum, quo refectus est, confiteri in Spiritu sancto quo renovatus est. Unde et nunc Dominus, cum dixisset: «Spiritus ubi vult spirat,» statim addidit:

«Et vocem ejus audis, sed non scis unde veniat, aut quo vadat.» Hoc tunc singulariter Nicodemo [Col. 0316B] dictum est, et indubitanter vere dictum est. Vox enim ista quam tunc ille audiebat, dicentis: «Amen, amen dico tibi, nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto non potest introire in regnum Dei,» etc., vox erat, imo vox est Spiritus sancti, de quo conceptus est hic homo novus, homo coelestis qui haec loquitur, cujus ad similitudinem nos omnes renasci oportet eodem Spiritu (Ephes. IV) , ut regnum ipsius videre possimus. Vox plane haec est Spiritus sancti. Non enim carnalia dicit, sed spiritualia; non humana, sed divina; non terrena loquitur, sed coelestia (I Cor. XV) . Nescit autem Nicodemus unde veniat, aut quo vadat; quia videlicet quo ex tempore, quanta plenitudine super hunc per quem ista loquitur, idem Spiritus requiescat, quale [Col. 0316C] ad regnum, vel quali ordine illum perducere disponat, penitus ignorat. Non enim novit adhuc quod ex ipso suae conceptionis initio septiformi spiritu hic homo sanctificatus sit, quodque eo perventurus sit, ut per eumdem Spiritum sanctum semetipsum offerat Deo, pro omni mundo hostiam vivam in odorem suavitatis, et tali ordine hoc effecturus sit, ut ex aqua et eodem spiritu renati possimus introire regnum Dei. Bene ergo huic ait, «et nescis unde veniat, aut quo vadat,» quia mysteriorum ejus ignarus, spirituale regnum Dei carnaliter exspectabat. Verumtamen hoc et de singulis sentiendum est hominibus juxta rationem vel mensuram donorum, quae operatur unus atque idem spiritus, dividens singulis prout vult (ibid. XII) . Cum enim quempiam habentem [Col. 0316D] aliquid donorum ejusmodi loquentem sive prophetantem audimus, vocem quidem Spiritus audimus, quia spiritualia esse quae dicit, sentimus; sed nescimus unde veniat, aut quo vadat, quia videlicet notum nobis non est quando vel quomodo is qui loquitur gratiam acceperit loquendi mysteria, vel quem ad finem sive fructum processura sit eadem, qua nunc videtur donatus esse, gratia. Unde et protinus subditur:

«Sic et omnis qui natus est ex spiritu.» Parum autem dictum est. Nam non solum is qui audit vocem ejus, nescit unde veniat spiritus, aut quo vadat; verum idem ipse qui loquitur, nescit unde vel quibus ex meritis Spiritum acceperit. Nescit et quo vadat, [Col. 0317A] id est ignorat, utrum aeternam accepturus sit gratiam pro ista temporali gratia. «Nescit enim homo finem suum (Eccle. X) ,» et omnia in futurum tempus reservantur incerta. Paulus quoque non arbitratur se comprehendisse (Philip. III) , et omnino «nescit homo, utrum amore, an odio dignus sit (Eccles. IX) .»

«Respondit Nicodemus, et dixit ei: Quomodo possunt haec fieri?» Non ut incredulus, qualiter haec fieri valeant, inquirit; sed certus complenda esse, quae a tanto magistro audiebat (quippe quem a Deo venisse magistrum modo confessus est) quo ista fieri modo vel ordine possint, sibi postulat exponi. Et quidem poterat Dominus omnia, quae dixerat, ab eo loco quo ait: «Solvite templum hoc, et ego in [Col. 0317B] tribus diebus excitabo illud (Joan. II) ,» manifestius exponere huic discipulo suo, verbi gratia sic dicendo: Hoc corpus meum templum illud est, de quo dixi Judaeis: «Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud.» Solvent enim illud, non quidem jussi, sed permissi; solvent, inquam, per violentiam passionis et crucis. Tunc lancea patefaciet latus templi hujus, et aqua cum sanguine egredietur, et omnes ad quos pervenerit aqua ista, salvi fient (ibid. XIX; Ezech. XLVII) . Pervenit autem et ad mortuos omnes electos invisibilis virtus ejus, videlicet quorum salutis causa et hoc templum corporis mei solvi permittitur. Et haec aqua cum sanguine perveniet ad vivos quoque omnes, qui credituri sunt in [Col. 0317C] me. Ego cum in tribus diebus hoc templum excitavero, id est, a mortuis resurrexero, daturus sum hujus, de qua nunc loquor, necessariae regenerationis regulam, dicendo: «Euntes, docete omnes gentes, 137 baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .» Cum hujus nominis invocatione perveniet ad illos aqua ista, et salvi fient. Cum hac enim dabitur, tam mortuis quam vivis, spiritus remissionis: ut sicut et in corporeis cogitationibus et corporeis quinque sensibus peccatum admissum est, ita corporeo elemento aquae, et incorporeo spiritu emundentur. Aliter enim aperiri non potest regni Dei introitus. Hoc nimirum modo sua dicta manifestius illi exponere poterat. Verum nec huic adeo credebat Jesus semetipsum, sciens [Col. 0317D] quod nec ipse posset talia portare. Nam de hujusmodi suis quoque apostolis ait: «Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo (Joan. XVI) .» His ergo pro tempore suppressis, ait: «Tu es magister in Israel, et haec ignoras?» Opportune non hujus tantum, sed et omnium Scribarum et Pharisaeorum, qui «sedebant super cathedram Moysi (Matth. XXIII) ,» supercilium decutit. Quia videlicet amantes primas cathedras in synagogis, et vocari ab hominibus Rabbi, ipsarum profecto, quarum profitebantur magisterium, verum non habebant intellectum Scripturarum. Si enim veri magistri essent in Israel, Scripturarum notitiam haberent, quomodo haec ignorarent? Quid enim aliud legebant, v. g., et in Ezechiele dicente: «Tollam vos de [Col. 0318A] gentibus, et congregabo vos de universis terris, et adducam vos in terram vestram, et effundam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris, et dabo vobis spiritum novum (Ezech. XXXVI) .» Quid, rogo, aliud scriptura haec loquitur quam idipsum quod nunc ait Dominus: «Oportet vos renasci ex aqua et Spiritu?» Quam vero terram promittit post effusionem aquae et spiritus, dicens: Et habitabitis in terra quam dedi patribus vestris, nisi regnum Dei? quod nunc ait, aliter introire non possemus, nisi sic renati. Idem ergo est ac si dixisset: Nisi prius effundam super vos aquam mundam, et Spiritum meum ponam in medio vestri, non habitabitis in terra quam dedi patribus vestris: imo non introibitis in regnum Dei, [Col. 0318B] quod dederam quondam primis parentibus vestris (Gen. II) . Item in Ezechiele (Cap. XLVII) , quae sunt aquae de templo a latere dextro egredientes, quibus caeterae aquae sanantur, et pisces magni creantur, nisi aquae baptismi, et dona Spiritus sancti quibus de Christi et Ecclesiae ejus templo profluentibus sanantur et renascuntur omnes populi, ut possint introire in regnum Dei? Omitto quod de hac eadem baptismi regeneratione loquens Zacharias: «Et erit, inquit, fons domus David patens in ablutionem menstruatae (Zach. XIII) ,» et caetera talia quae sparsim in Scripturis inveniuntur: quae omnia Scribae et Pharisaei, quorum unus hic erat, ignorantes, falso sibi magistrorum nomen et locum arrogare comprobantur, dicente Domino: «Tu es magister [Col. 0318C] in Israel, et haec ignoras? Quod enim uni dicit, omnibus dicit; quod idem est ac si diceret: Tu ignoras haec, et magister es in Israel? A quorum praesumptione discipulos suos reprimens ait: «Nec vocemini magistri, quia magister vester unus est Christus (Matth. XXIII) .» Vere enim unus et solus magister noster est Christus, «in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Col. II) ,» qui discipulorum suorum sensum per Spiritum sanctum aperuit, ut intelligerent Scripturas, qui «abscondidit haec a sapientibus et prudentibus, et revelavit ea parvulis (Luc. X; Matth. XI) .» De cujus magisterii sui veritate protinus subdit: «Amen, amen dico tibi, quia quod scimus loquimur, et quod [Col. 0318D] vidimus testamur, et testimonium nostrum non accipitis.» Notandum quod cum supra vel infra singulariter loquitur: «Amen, amen dico tibi,» etc., in hoc duntaxat versiculo pluraliter loqui maluit: «quod scimus loquimur, et quod vidimus testamur,» etc. Videlicet quia testari se profitetur, et loquelam suam testimonium nuncupat: testimonium autem unius legitimum non est, sed in ore duorum vel trium testium stat omne verbum. Recte ergo non ait: et quod vidi, hoc testor, et testimonium meum non accipitis: sed «quod vidimus testamur, et testimonium nostrum non accipitis,» seipsum et Patrem intelligi volens, sicut et alibi dicit: «Ego sum qui testimonium perhibeo de meipso, et testimonium perhibet de me, qui misit me, Pater [Col. 0319A] (Joan. VIII) .» Et est sensus: Non, inquit, sicut Magistri, Scribae, et Pharisaei, ex quibus es tu, qui tulerunt clavem scientiae, et nec ipsi introeunt, nec alios introire permittunt (Luc. XI) : non ita nos ex conjecturali praesumptione, sicut hi, qui a semetipsis loquuntur, propriam quaerentes gloriam, et de cordibus suis prophetant. Sed «quod scimus et quod vidimus» rem certam in veritate existentem, verum Scripturarum sensum (quarum profitemur magisterium) «loquimur et testamur.» Quid enim nescit, quid non videt una Patris et Filii Divinitas, in qua consistunt omnia, quae regit et implet omnia? Illud quoque non praetereundum, quod cum uni loquatur Nicodemo, non singulariter ait, ut in caeteris, et testimonium nostrum non accipis, sed [Col. 0319B] «testimonium nostrum non accipitis,» inquit, subaudis: Vos Scribae et Pharisaei, qui in hoc solum vos sapientes et magistros arbitramini, quod vocamini ab hominibus Rabbi, et famae vestrae detrimentum pati metuentes, doctrinam audire, veritati acquiescere dedignamini. Videlicet hoc illi singulariter dicendum non erat, qui ex ipsis quidem erat, sed ex ipsis exiens, hunc ut magistrum qui a Deo venisset, audire desiderabat. Illos autem nolle suum accipere testimonium, argumentando probat, dicens: «Si terrena dixi vobis, et non creditis, quomodo, si dixero vobis coelestia, credetis?» Ac si dicat: Terrena sunt, templum manufactum solvi, et illud in tribus diebus reaedificari. Terrena, inquam, sunt, vestro sensu, id est, sic accepta, quomodo verba [Col. 0319C] sonant exterius, ultra quae vester non ascendit sensus terrenus. Sed vos ista non creditis a me tam brevi temporis spatio posse fieri, videlicet nescientes me Verbum esse, per quod mundus et omnia quae in mundo sunt in sex diebus condita sunt. Hoc, ut dixi, non creditis a me tam cito posse fieri, quod licet majori spatio, id est quadraginta et sex annis, ab hominibus factum, et idcirco opus terrenum est. Revera autem coelestia sunt haec, quia coeleste templum est, quia coelitus aedificatum est, quia non manufactum, sed a Deo conditum est. Quomodo ergo, si dixero vobis, vos illud crucifigendo solvetis, et ego in tribus diebus reaedificabo, resurgendo a mortuis, et extunc incipient homines renasci, resurgendo [Col. 0319D] et ipsi a peccatis suis: si haec et caetera his similia, quae vere coelestia sunt, dixero vobis, credetis? Sequitur: «Et nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis qui est in coelo.» Et hoc, inquit, «Amen,» id est, vere dico tibi, vel idipsum quod jam dixi tibi, neminem nisi renatum ex aqua et Spiritu sancto posse introire in regnum Dei: rursus acquipollenti ratione confirmo tibi quia «nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis, qui est in coelo.» Idcirco expedit universis. ut renascendo ex aqua et Spiritu induant Filium hominis (I Cor. XV) , vel incorporentur illi, ut quia ex carne nati sunt, quia caro sunt, et idcirco in coelum ascendere non possunt, leventur illuc ab eo qui solus ascendere potest in [Col. 0320A] coelum: et quomodo caput membra 138 sequuntur, et «ubicunque fuerit corpus, illuc et aquilae congregantur (Matth. XXIV; Luc. XVII) ,» ita quicunque renascendo ex aqua et Spiritu sancto Christum induunt, et Christo incorporantur, vehiculo divinitatis ejus in coelum subleventur, et cibo visionis ejus aeterno pascantur. Hoc loco maxime Nestoriana haeresis geminato ictu percutitur: quae Christum dividens, alium Filium Dei, alium volebat esse filium hominis. Quomodo enim filius hominis descendit de coelo, cum quando missus est angelus Gabriel ad Virginem, et cum voce ejus Verbum Patris interiorem ejusdem virginis aurem penetravit (Luc. I) , hactenus non filius hominis, sed erat tantummodo Filius Dei? Et quomodo jam tunc erat in coelo, ut [Col. 0320B] diceret, «Filius hominis, qui est in coelo,» cum ista loquens duobus pedibus staret, aut forte complicatus sederet in terra? Quomodo, quaeso, et de coelo descendit filius hominis, et in coelo jam erat filius hominis, nisi quia cum Verbo, quod de coelo descendit, una est persona, qui de terra sumptus est homo: et cum homine loquente in terra, Deus qui et in coelo et ubique est, una eademque persona est? Ergo qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes coelos (Ephes. IV) , unus idemque Filius Dei et filius hominis: Qui et ex eo ascendere potuit, quia non, ut haeretici blasphemare ausi sunt, ex Maria initium sumpsit, sed de coelo, ubi ante Mariam fuerat, in illam descendit. Haec autem omnia Nicodemo dicebantur, ut interim clausa, tanquam [Col. 0320C] sub velamine tegerentur, quia modus quo haec fieri possent, illo etiam quaerente, non exprimebatur. Nam revera nox erat, et ob hoc dicta haec vel quaecunque similia congerebantur, ut orto die, id est clarificato Jesu per resurrectionem et ascensionem ipsius dicta factis, imo dicta et facta Scripturis conferrentur, et tunc demum opportune intelligerentur. Hoc sane in gratia labiorum ejus venerandum est, quod cum dicere potuisset: nemo ascendit in coelum, nisi ego qui sum in coelo, sicut in sequentibus ait: «ita exaltari oportet filium hominis,» cum dicere potuisset, ita me oportet exaltari, sicut et in caeteris pene omnibus locis, familiare est ori ejus, appellare se filium hominis. Et quidem cum [Col. 0320D] hac appellatione, melius humilitatis suavitatem dicta ejus redolent. Quo exemplo docemur nos quoque viciniores jactantiae voces devitare. Verum et praeter hoc est aliud, quod in hoc nomine filii hominis rememorantes amplius delectemur. Etenim proximum atque fratrem nostrum sese vult intelligi, tam frequentem habens in ore suo appellationem filii hominis. Et procul dubio magis hoc modo sese indicat nobis afflinem, quam si se appellaret tantum hominem. Quod ut indubitanter pateat, operae pretium est respondere his qui quaerere solent: cur Deus ob restaurationem generis humani hominem assumens, non de terra plasmavit, quem assumeret, ex qua fecerat Adam, sed ex genere ejusdem Adam, ex massa perdita, veram sumpsit hominis naturam, [Col. 0321A] de semine Abrahae, de stirpe David, de carne vel semine Mariae, licet virginis? Ad hoc breviter respondere libet, quia poterat quidem de terra, quem sibi assumeret, plasmare novum hominem, et esse quidem caro et sanguis, sed non nostra caro, neque noster sanguis: homo quidem, sed non proximus nobis; homo plane, sed non filius hominis. Quapropter nec tam justa esset causa nostrae redemptionis: quippe, cum non eadem peccatum expiaret caro quae peccatum admisit, nec tam recte nostra reputaretur justitia unius hominis, utpote ignoti et a genere nostro alieni. Nunc autem «misericordia et pax obviaverunt sibi (Psal. LXXXIV) ,» quia nos in uno eodemque Christo, et misericorditer divinitas requisivit, et juste nostra caro reconciliavit, [Col. 0321B] cum idem Deus et homo, creator et proximus noster sit. Hoc igitur nobis congrue cognato affectu loquitur in gratia, quae «diffusa est in labiis ejus (Psal. LIV) ,» cum tam crebro tamque familiariter se appellat filium hominis, ut uni et eidem Christo, tanquam Creatori nostro, debitum timorem et honorem exhibeamus: et tanquam proximo occurramus cum fiducia dilectionis. Sequitur: «Et sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis, ut omnis qui credit in ipsum non pereat, sed habeat vitam aeternam.» Ecce qualem vitam, qualem introitum uni, exspectanti regnum Dei, et in illo uno omnibus qui exspectant, vel quaerunt illud, paulatim Salvator ostendit. Dixerat, non nisi renatum posse quemquam videre [Col. 0321C] regnum Dei: renatum autem non undecunque, sed ex aqua et Spiritu sancto spirante ubi voluerit, etc. Magna quidem et alta, quae tamen nondum Nicodemum altius provexerant, ut plus de illo aestimarent, quam primo confessus est, dicens: «Scimus quia a Deo venisti magister.» Nunc autem quod se auditurum non sperabat audire incipit, scilicet quod hic idem magister, non homo tantum, sed et Deus sit. In quem enim alium, quam in Deum credere oportet, imo in quem, nisi in solum Deum credere perniciosum non est? Hic autem qui a Deo venit magister, oportere in seipsum credere, manifeste docet: «ut omnis, inquit, qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam.» Igitur palam de seipso [Col. 0321D] testatur, quia Deus est. Ipse quoque divinitatis suae attestatione perpende, quantam humilitatem redoleat, cum sit altissima professio: «Sicut exaltavit, inquit, Moyses serpentem in deserto, sic exaltari oportet Filium hominis.» Serpentem in figuram sui factum fuisse consentit (Num. XXI) , imo serpentem fieri se praecepisse testatur in figuram sui. Quis enim hoc et caetera fecit, vel fieri praecepit, nisi Deus, nisi Verbum Dei? Hic autem homo, hic ipse Christus, qui haec loquitur, Verbum Domini est, quod ad Moysen et ad omnes sanctos prophetas factum est. Ipse idem ergo, qui fieri mandavit, factum esse testatur in similitudinem sui. Nota historia est: Locutus populus contra Moysen et Dominum, quia taedebat eos itineris, ac laboris: Cur, [Col. 0322A] inquit, eduxisti nos de Aegypto, ut moreremur in solitudine? (Ibid.) Quamobrem immisit Dominus in populum ignitos serpentes, ad quorum morsus et plagas plurimum cum clamarent ad Moysen, et ille oraret ad Dominum: «Fac, inquit Dominus, serpentem aeneum, et pone eum pro signo: qui percussus aspexerit eum, vivet; quod et factum est (Ibid.) .» Hujus signi sui recordata humilitas, quae ut nos ad coelum levaret, semetipsam ad terram deposuit.» Sicut exaltavit, inquit, Moyses serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis. Signi ergo ejusdem similitudo, quae illa nocte Nicodemo praedicta vel commemorata est, nobis in clara die perspicienda tunc est. Et quidem plura sunt quae similitudinem exaltationis hujus filii hominis perficiunt. [Col. 0322B] Primum, quod contra morsum serpentum signum datum est; deinde quod non qualecunque signum, sed serpentis simulacrum propositum est; tertio, quod non lapideum aut ligneum, sed aeneum factum est; quarto, quod aspicientibus solo visu remedium conferebat. Haec enim omnia Domini nostri Principis et Salvatoris, ad dandam poenitentiam et remissionem peccatorum exaltati, quamdam similitudinem perficiunt. Morsus enim 139 serpentum, peccata sunt, quibus plagatum est humanum genus, ex quo primum hominem per serpentem decepit diabolus, quo contra signum datum est, scilicet ipse, qui hic de seispso loquitur Christus. De quo dixit Simeon cum teneret eum in ulnis suis: «Ecce positus est hic in ruinam et in [Col. 0322C] resurrectionem multorum in Israel, et in signum cui contradicetur (Luc. II) .» Quomodo autem, vel a quibus huic signo contradictum est? Videlicet maxime a Judaeis illi contradictum est, dicentibus illum esse magum, maleficum, seductorem (Matth. XXVII; Joan. VII) et hoc inclamando tandiu persisterunt, donec illum in crucem exaltatum, juxta quod propheta praedixerat, inter sceleratos reputarent (Isa. LIII; Marc. XV) . Ergo serpentis similitudo quaedam exstitit, quia nihil aliud de illo dici vel aestimari volebant, nisi magus est, seductor est. Et ipse quidem talis dici et judicari potuit, sed quemadmodum serpens ille forma quidem, imo effigie sola serpens erat, serpentis autem venenum non habebat, [Col. 0322D] ita ipse in similitudine carnis peccati damnatus hominum judicio, et crucifixus est inter peccatores, aut maleficos, sed peccatum non fecit, «nec dolus inventus in ore ejus (I Petr. II; Isa. LIII) .» Hoc idem intelligendum esset, si ligneus aut lapideus serpens factus fuisset. Verumtamen hoc ad mysterium amplius valet, quod aeneus fieri jussus est; tum, quia ut tale simulacrum fieret, non ferro caedente, sed igni conflante actum est; tum, quia natura aeris valde sonora est: praeterea, quia diuturnum est et rubigine corrumpi difficillime potest. Nam Deus homo, non mortali opere, sed veri ignis conflatione, id est, sancti Spiritus operatione conceptus est; et cum hominibus loquens, non ut veri serpentes, id est, susurrones aut detractores, occulte aliquid [Col. 0323A] insibilabat, sed tanquam sonorum aes clare concrepans, publice praedicabat. Sicut ipse de seipso perhibuit: «Ego palam locutus sum mundo, et in occulto locutus sum nihil (Joan. XVIII) .» Et caro ejus, tanquam aenea, nulla cujuslibet vitii rubigine solubilis exstitit. Ad summum, totius perfectio similitudinis in hoc est, quod sicut de illo aeneo serpente dictum est: «Qui percussus aspexerit eum, vivet (Num. XXI) ;» ita et hic de Filio hominis: «Ut omnis, inquit, qui credit in ipso non pereat, sed habeat vitam aeternam.» Haec similitudo in tantum valet apud fidelem populum, desiderantem vivere, abolitis spiritualium morsibus serpentium, ut, sicut serpens ille visibiliter pro signo exaltatus est, et corporalibus aspiciebatur oculis, ita corporaliter [Col. 0323B] quoque Ecclesia exaltet signum hujus Filii hominis; et mente sequens atque explorans absconditum in coelo, corporeis quoque oculis inhaereat visibili ejus signo. Quod Judaei videntes irascuntur, quia videlicet atroci conscientia dissecantur, dum scelus eorum hoc etiam modo maxime publicatur, et in nullo terrarum angulo latere sinitur. Irascuntur ergo et contra nos cantitant: «Simulacra gentium argentum et aurum, opera manuum hominum.» Ac deinceps: «Similes illis fiant qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis (Psal. CXIII) .» Et quidem Davidicum se putant cantare canticum. Sed revera, quoties haec dicunt, secundum intentionem ipsorum serpentina sibila sunt (Ibid. CXXXIX) . Sibilant adversus Dominum et adversus Christum ejus; contra Filium hominis et [Col. 0323C] contra signum ejus. Sed non terreant nos, non nos absterreant, neque avertant oculos nostros, quo minus aspiciamus mente Christum, et oculis reverentibus ejus signum, ut evadamus morsus serpentium, per ora ipsorum blasphema sibilantium (Num. XXI; Jud. V) . «Simulacra, inquiunt, gentium argentum et aurum;» concedimus quia sunt argentum et aurum, id est, sine sensu, sine anima sunt, sicut argentum et aurum. Sed quid ad nos? imo quid ad exaltatum et jure exaltandum hoc Filii hominis signum? nunquid impugnatur per illud Davidicum canticum? Absit. Non enim est simulacrum gentium. Simulcra gentium fuerunt idola Beelphegor, sive Baal et Astaroth (IV Reg. XXIII) , caeterorumque [Col. 0323D] mortuorum, quae patres istorum commisti inter gentes adoraverunt, mentientes, quia deos illos esse vel fuisse dixerunt. Item simulacra Jovis et Neptuni, Martis et Mercurii, sive Saturni ac Veneris, caeterorumque idolorum portenta, simulacra gentium fuerunt, tantummodo aurum erant et argentum. Hoc autem exaltati Filii hominis est signum, quod gentes ignoraverunt, quod nesciebamus nos, cum essemus gentes, ad simulacra muta prout ducebamur euntes (I Cor. XII) . Hoc vero signum non est tantummodo aurum et argentum, sed est veritatis signum (Matth. XXVII) . Hoc illi balbutiant vipereis infantulis suis, quibus thesaurizaverunt sanguinem Christi. Hoc patres categorizent infelicibus puerulis suis, «sicut David, putantes se habere vasa cantici [Col. 0324A] (Amos VI) » et dicant: «Simulacra gentium argentum et aurum,» digitum intendentes in illas basilicas martyrum, ubi exaltatum esse sciunt tale Filii hominis signum, et dicant illis de hoc signo illud esse praecantatum, ut ab ore paterno perditi filii certatim imbibant odium Christi. Nobis autem idem Deus, cujus Propheta hoc dixit de simulacris gentium, nobis gentibus Deus idem per prophetam dicit de hoc signo Christianorum: «Ecce ego levo ad gentes manum meam, et ad populos, dicit Dominus, exaltabo signum meum, vultu in terram demisso adorabunt eum (Isa. XLIX) .» Cantitent ergo quantum volunt, et sui [ alias suo] ipsimet illaqueati cantico teneantur, dicentes: «Similes illis fiant qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis (Psal. CXIII) ,» [Col. 0324B] sintque similes vitulo quem fecerunt in Horeb, et sculptili quod adoraverunt (ibid. CV) . Quia vere mendacium coluerunt, et mendacium locuti sunt, dicentes: «Isti sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti (Exod. III) .» Illis jure similes sunt, videlicet oculos habentes et non videntes, aures habentes et non audientes (Psal. CXIII) . Et ne se ab hoc maledicto immunes putent, et de aliis dictum existiment, non illis objicimus, quae non recipiunt, Paulum apostolum dicentem: «Scimus, quia quaecunque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur (Rom. III) ,» potius Isaiam prophetam audiant, per quem loquitur Deus: «Educ foras populum caecum et oculos habentem, surdum et aures ei sunt (Isa. XLIII) .» Item. «Surdi, audite, et caeci, intuemini ad [Col. 0324C] videndum. Qui caecus, nisi servus? et serdus, nisi ad quem nuntios meos misi?» (Ibid. XLII.) Et ad summum, non solum simulacris suis, sed et Barabbae latroni suo seditioso similes facti sunt, quem elegerunt, crucifigentes Regem suum pacificum, justeque homocidiis ac seditionibus pene consumpti ac dispersi sunt. Nos autem signo, quod adoramus, similes fieri non recusamus, videlicet ut sicut habitatores illorum daemones, in aspectu hujus signi tremunt et fugiunt, ita cum quisque nostrum loquitur illis «inimicis suis in porta (Psal. CXXVI) ,» id est, in exitu vitae praesentis, confundantur et subsistere non valeant, sed avolent longe corvi crocitantes, poenamque nostram esurientes (Isa. IX) , eamque [Col. 0324D] consequi non valentes, coelumque liberum ascendenti Christianae animae hoc signo insignitae, eam citius derelinquunt. Igitur juxta aliud quoque prophetae oraculum dicentis: «Et levate signum ad populos: Ecce Dominus auditum fecit ab extremis terrae (Ibid. LXII) .» Visibiliter quoque exaltemus hoc signum, sicut exaltavit Moyses serpentem in deserto ut non obliviscantur ejus populi, quia non expedit. Quid irascuntur? Ipsi quoque ab hoc dispersi 140 sunt in cunctis nationibus, ne quando populi Christum obliviscantur. Dicit enim ipse in Psalmo: «Deus ostendit mihi super inimicos meos, ne occidas eos, nequando obliviscantur populi mei.» Sed quid? «Disperge illos in virtute tua (Psal. LVIII) .» Itaque licet irascantur, et captivitas ipsorum, et hujus [Col. 0325A] signi exaltatio ubique praedicabit Christum. Et ad hanc exaltationem maxime ivit scelus illorum. Si enim aliter Christum occidissent, nullo modo tam commode potuisset exaltari mortis ejus evidens signum (Joan. VIII) . Si, ut aliquando conati sunt, lapidassent, aut de supercilio montis praecipitassent (Luc. IV) , vel aliquo genere mortium, quibus prophetas occiderunt (Matth. XXIII) , illum peremissent, longe minus evidenter mortis imaginatio proponi potuisset. Nunc autem in qualitate mortis et mentibus est miraculum audacissimi sceleris eorum, et oculis aptum atque evidens propositum imaginationis spectaculum. Vere igitur exaltatus est Filius hominis, quia sic oportuit, ut omnis qui credit in ipso non pereat, sed habeat vitam aeternam. Subjectam [Col. 0325B] rationem contra haereticos, quos maxime hic Evangelista destruens, divinitatis Christi testimonia conscribit, audiamus. Praemissa namque sententia, qua se exaltari oportere, et in se credendum esse pronuntiat, rationem auditor desiderat, quae et Nicodemo praesenti satisfaciat, et haereticorum, qui futuri erant, os obstruat. Ait ergo:

«Sic enim Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret, ut omnis qui credit in ipso non pereat, sed habeat vitam aeternam.» Vix ex parte cognosci, vix per speculum in aenigmate (I Cor. XIII) potest videri nunc ars Magistri hujus, qui a Deo in eo venit, maxime dum insinuare vult, quis ipse aut unde natus sit, vel quam ob causam venerit. Cum enim dixisset se exaltari oportere, et in se credendum [Col. 0325C] esse, rationem auditor tacitus exspectabat (qui in unum et solum Deum credendum esse non ignorabat; quippe, qui princeps Judaeorum erat) qua perdoceretur ut quid in Filium hominis credi oporteat. Nam si credendum in illo est, consequitur, quia Deus est. Hoc ergo consequebatur, ut diceret: «Quia Deus sum, quia Filius Dei sum; quia Dei Patris unigenitus sum.» Et hoc subjungit, sed cum tanto condimento sapientiae et humilitatis, ut illum, non tam seipsum commendare vel gloriam propriam quaerere, quam necessariam audientium salutem optare, manifestum sit. «Sic enim, inquit, Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret.» Nonne hoc dicens rationabiliter ostendit, idcirco in se Filium hominis credendum esse quia sit unigenitus [Col. 0325D] Filius Dei, Patri consubstantialis? Idcirco opportune repetit quod dixerat: «Ut omnis qui credit in ipso non pereat, sed habeat vitam aeternam.» Quantum habet gratiae et pulchritudinis, quod dum causa necessaria poscit ut se fateatur esse Filium Dei, ostentationem declinans, imo declinando se esse quod erat insinuans, ad commendationem dilectionis Dei confugit dicens: Sic Deus dilexit mundum,» cum dicere posset: Tantus ego sum, ut credentem in me totum possim redimere mundum; tanta, inquit, dilectione Deus dilexit mundum, ut pro illo in pretium daret Filium suum unigenitum. Daret, inquit, id est traderet: Filio non parcens ut servum redimeret (Rom. VIII) . Et quis dicere audeat illi: [Col. 0326A] Quare sic fecisti? Nunquid recte adversarius, qui mundum captivum tenuit, criminari potest, quod haec tam misericors dilectio vel diligens misericordia sine justitia vel absque veritate sit? Forte superbus angelus, cum dicimus: «Universae viae Domini misericordia et veritas, audet movere pennam, et aperire os, et gannire (Isa. X) :» falsum est, inquiens. Nam quod «Deus sic dilexit mundum ut Filium suum unigenitum daret,» misericordia sine veritate est, misericordia injusta est. Cui tam fortiter, quam fideliter in suam protervam et obscoenam faciem resistimus dicentes: Nunquid justum erat, ut Dei dilectio cujusquam hominis dilectione minor appareret? Nonne pater noster Abraham, pater enim est noster, et omnium credentium, sive [Col. 0326B] illorum qui ex circumcisione, sive illorum qui ex praeputio sunt (Rom. IX; Gen. XV) in quo justificatus est per fidem tradidit homo, erat ex illa massa, quae tota in Adam perierat? Ecce hic obtulit Deo filium suum, et non pepercit filio suo propter Deum. Nonne ergo salva justitia et veritate, Deus homini debitor esse voluit, ut et Deus propter hominem Filio suo non parceret, quia propter Deum homo filio suo non pepercit? Ubi Deus accepta tanta justitiae causa proclamat: «Per meipsum juravi, quia fecisti hanc rem et non pepercisti unigenito tuo propter me, benedicam tibi et multiplicabo semen tuum, et possidebit semen tuum portas inimicorum suorum, atque in te benedicentur omnes gentes terrae (Gen. XXII) .» Quis dicere audet: Quare [Col. 0326C] sic jurasti? Quare apud hominem damnati generis juramento te obligasti, ut semen illi dare deberes, quod portas inimicorum suorum possideret, in quo benedicerentur omnes gentes? (Ibid. XII.) Nempe et si solius gratiae vel misericordiae est quod prius illum vocavit et hoc semen benedictionis promittens, de Hur Chaldaeorum eduxit; hoc sane jam veritatis quoque et justitiae est, quod in tanta tentatione fideli et emerito, cum interpositione juramenti promisit atque complevit. Igitur tam verax quam misericors Deus, tam constanti veritate quam irreprehensibili misericordia, «sic dilexit mundum ut Filium suum unigenitum daret,» id est, in altitudinem crucis exaltandum traderet, ut omnis qui credit in ipso, videlicet ejusdem patris Abrahae fidem eamdem [Col. 0326D] firmiter tenens, «non pereat, sed habeat vitam aeternam.» Fide namque ille filium obtulit cum tentaretur; et unigenitum offerebat, qui susceperat repromissiones, ad quem dictum est: «Quia in Isaac vocabitur tibi semen (ibid. XXI) , arbitrans quia a mortuis suscitare potens est Deus (Rom. IV) .» Qui igitur credit in Filium Dei unigenitum, quod Deus illum dederit, sicut promisit, et interemptum suscitaverit, et Principem ac Salvatorem exaltaverit, hic eamdem cum illo possidet fidem, eamdem consequitur benedictionem, «ut non pereat, sed habeat vitam aeternam.» Mundum sane quem dilexit Deus, humanum genus accipimus, id est, vivos et mortuos. Mortuos scilicet, qui venturum in fide [Col. 0327A] exspectaverunt; vivos, qui in illum sive ex Judaeis, sive ex gentibus credituri erant. Sic enim ait absque distinctione gentilis ac Judaei universaliter: «ut omnis qui credit in ipsum non pereat, sed habeat vitam aeternam.» Quod quia Nicodemum vel caeteros tunc temporis auditores movere poterat, adhuc adstruit confirmatione subjuncta. «Non enim misit Deus Filium suum in mundum, ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum.» Hoc profecto contra carnalem Judaeorum opinionem intulit, quibus, ut jam dictum est, terrenum regnum et carnale saeculum Christo regnante sperabatur adfuturum, bellis et caedibus gentium cruentum, videlicet per occisiones hominum pacificam pararent sibi victoriam, essentque capientes [Col. 0327B] eos, qui se coeperant. Quo sensu irridendo exspectabant et quidam haeretici mille annorum fabulam, et auream atque gemmatam in terris Jerusalem, instaurationem templi, hostiarum sanguinem, otium Sabbati, circumcisionis injuriam, nuptias partus, liberorum educationem, epularum delicias, et 141 cunctarum gentium servitutem, rursumque bella ac triumphos et superatorum neces. Contra hunc, ut dixi, illorum sensum quo talem exspectaverant regem Christum: «Non, inquit, misit Deus Filium suum in mundum ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum.» Non, inquit, misit illum ut judicet, sed ut judicetur; non ut judicet vel disponat ea quae in mundo sunt, sed ut judicetur et agat ea quae salutis aeternae sunt. Unde cuidam dicenti [Col. 0327C] sibi: «Magister, dic fratri meo ut dividat mecum haereditatem,» respondit sic: «O homo, quis me constituit judicem aut divisorem super vos? (Luc. XII.) » Caeterum in ipsorum potius judicium, qui veniente Messia mundum judicare, gentesque suo subjugare dominio, sperabant se venisse, alio loco testatur dicens: «In judicium veni in hunc mundum, ut non videntes videant, et videntes caeci fiant (Joan. IX) .» Verumtamen nec ista spiritualia sic judicare tunc venerat, sicut judicaturus est in majestate sua; nec saecularia vel carnalia ullo modo judicare habebat, sed ut salvaretur mundus per ipsum: judicandus potius quam judicaturus erat. Hac itaque judicii parte remota, de illo ad quod venit, judicio protinus subjungit: «Qui credit in eum [Col. 0327D] non judicabitur; qui autem non credit jam judicatus est.» Ecce quem non misit Deus in mundum ut judicet mundum, quomodo sedens, imo jam quasi exaltatus et pro signo positus judicat mundum? Claret proinde quia non de omni judicio dixit: «Non misit Deus Filium suum ut judicet mundum.» Nam ecce judicat, ecce discernit: «Qui credit in eum, inquit, non judicabitur.» Recte, juste, fideliter. Qui enim credit in eum, hoc quoque quod supra dixit, quod praeceptum est, credit scilicet quod nisi quis ex aqua et Spiritu sancto renatus sit, non possit introire in regnum Dei. Hoc ille credit, et credendo festinat renasci, renatus autem jam alius homo est, jam novus homo est, jam a vetusto patre recessit, et ad [Col. 0328A] novum accessit, alienatus homo est, alterius semen est (Galat. III; Ephes. IV) . Quare ergo judicabitur? Quare propter Adam morietur? Quare propter peccatum illius a Dei regno exclusus invenietur? Absit, inquit. «Non judicabitur. Qui autem non credit, jam judicatus est.» Ubi? quando? In illo patre suo, in illo peccatore antecessore suo. Quando ille peccavit et judicatus est, quando tunica pellicea indutus et a regno Dei ejectus est (Gen. III) , tunc et iste judicatus, et cum illo cujus «in lumbis erat (Hebr. VII) ,» a regno Dei expulsus est. Et quare, inquis, sic expulsus nunc et in aeternum foris permanet? «Quia non credit, inquit, in nomine unigeniti Filii Dei;» id est, quia non credit quod oporteat eum renasci secundum unigenitum Filium Dei, ut possit [Col. 0328B] introire in regnum Dei. Idcirco is «qui non credit jam judicatus est,» id est, in illa damnatione permanet. Ille autem qui credit, judicatus quidem et ipse tunc est, sed non judicabitur, id est, in illa damnatione non retinebitur.

Diligenter enim advertendum est, cum enim ait, «qui credit non judicabitur,» non hoc negat quin judicandus sit. Haec ergo distinctio est: Qui credit judicatus quidem est in massa, sed non judicatur in propria persona: qui autem non credit, et tunc judicatus est in massa, et in futuro judicabitur in sua persona. Nunc in illum diem, quo is qui credit non judicabitur, et is qui non credit in illa qua judicatus est damnatione retinebitur, in illum scilicet extremi judicii diem mente transpositi, judicem ipsum percunctemur, [Col. 0328C] et hujus judicii causam vel aequitatem ex ore ejus audiamus. Ait: «Hoc est autem judicium, quia lux venit in mundum, et dilexerunt homines magis tenebras quam lucem.»—«Hoc, inquit, est judicium,» hinc homines inexcusabiles sunt, hinc illorum damnatio justa est, «quia lux venit in mundum, et dilexerunt magis tenebras quam lucem.» Si enim lux non venisset hodie, cum diceretur eis: «Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) ;» pater enim vester primus Adam peccavit, qui diaboli consilium adversum me audivit, affectans esse similis mei, et vos in illo pariter judicati estis, quia in lumbis ejus eratis; cum, inquam, hoc diceretur eis, responderent dicentes: Domine, quando primi parentes nostri apertis oculis [Col. 0328D] nudos se esse cognoverunt, quando lux venit ad eos requirens et arguens eos, et dicens primum Adae: «Ubi es? et quis indicavit tibi quod esses nudus, nisi quod ex ligno de quo praeceperam tibi ne comederes, comedisti (Gen III) ?» nunquid nos culpae vel defensionis eorum conscii fuimus qui necdum nati eramus? Si ad nos lux venisset et peccata nostra nobis ostendisset, paenitentiam egissemus, et mala opera recognoscentes ea reliquissemus. Haec fortassis illi hodie dicerent. Nunc a Deo remota est omnis accusatio, et ab illis sublata est omnis excusatio. «Venit enim lux in mundum,» prosecuta est homines mox ut de regno Dei projecti sunt. Plurima illis accendit luminaria, ubi post paternam denudationem nati sunt, et nuditatem [Col. 0329A] suam recognoscentes et poenitentiam agentes, vestitum vel ornatum suum recuperarent. Plurima ejusmodi illis accendit luminaria et ante legem et sub lege, scilicet justos viros, quorum factis, scriptis, vel dictis lucentibus seipsos viderent et agnoscerent, tandemque venit in ipsa substantia lucis, paratum illis ostendens et facilem introitum regni Dei, sed «dilexerunt magis tenebras quam lucem.» Quare? «Erant enim eorum mala opera.» Quae? Fornicationes, adulteria, homicidia, veneficia, comessationes, ebrietates, furta, perjuria, falsa testimonia, et his similia (Galat. V) . Quibus omnibus lux ista inimica est, quae committi prohibet, quibus convenire non potest. Idcirco dum ostendit illis aditum regni Dei, dum praecipit illis ex aqua et Spiritu sancto renasci, [Col. 0329B] et generationem coelestem ingredi, in qua non liceat scortari vel inebriari, polluere vel pollui, concupiscere et rapere vel furari, refugiunt ab ista luce, seque in tenebras suas recondunt, sicut Adam pater ipsorum, et foliis pravae defensionis pudenda opera contegunt, blasphemantes insuper ipsam lucem, suasque defendentes tenebras, vocantes «tenebras lucem, et lucem tenebras (Isa. V) .»—«Omnis enim qui male agit odit lucem, et non venit ad lucem ut non arguantur opera ejus.» Non omnis qui male agit, «omnes enim peccaverunt et egent gloria Dei (Rom. III) ,» sed omnis qui male agit instanter, studiose, perseveranter: omnis utique non qui per ignorantiam vel per infirmitatem peccat, sed qui diligit, qui diligenter defendit iniquitatem, odit istam lucem, et non [Col. 0329C] venit ad eam, ut non arguantur opera ejus: veluti illi, quorum ego lucra dispersi ejiciendo vendentes et ementes de templo (Joan. II) . Nam idcirco lucem istam non recipiunt, idcirco me non audiunt, quia nisi de cupidis et avaris atque rapacibus vel adulteris, munifici, largi atque operosi fiant, et omnino renascantur, ut alii sint, dico illis quod regnum Dei consequi non possint.

Isti tales videntes me ejicere daemonia, et scientes quod illa in digito Dei ejiciam (Matth. XII) , quem Magi quoque coram Pharaone (Exod. VIII) ex operibus cognoscere potuerunt, mentiuntur et dicunt: «In Beelzebub principe daemoniorum ejicit 142 daemonia (Luc. XI) ,» quia videlicet oderunt me veram lucem, et quod ad me venire nolunt, quod lucem [Col. 0329D] praesentem fugiunt, videri volunt ex judicio rationis facere, non ex praesumptione odii vel invidiae.

«Qui autem facit veritatem, venit ad lucem ut manifestentur opera ejus, quia in Deo sunt facta»—«Qui facit, inquit, veritatem,» id est, qui cum Deo sentit et judicat adversus suam, quam odit, iniquitatem, qui condelectatur legi Dei secundum interiorem hominem, et videns aliam legem in membris suis repugnantem legi mentis suae, et captivum se ducentem in lege peccati, quae est in membris suis (Rom. VII) , confitetur, clamat, et ingemiscit; qui taliter cum Deo tribunal ascendit, et sibi ipsi displicens seipsum judicat, et alius esse cupit: hic talis «venit ad lucem,» quid sit bonum sibi indicantem, [Col. 0330A] et regni Dei aditum ostendentem, «ut manifestentur opera ejus,» piae confessionis et verae poenitentiae vocibus «quia in Deo sunt facta.» In Deo utique non contra Deum, non quo modo illorum, qui scienter et per industriam peccant, et peccata sua defendunt. Ipsi namque vel per ignorantiam, vel per infirmitatem peccaverunt, et peccata sua cognoscentes doluerunt, fleverunt, confessi sunt, et salutis suae consilium receperunt, ut renascerentur ex aqua et spiritu, et regenerationem istam custodientes, regnum Dei ingrederentur.

Sane competenti similitudine pro re et tempore usus est. Nam quando haec Nicodemo dicebat, noctis et tenebrarum tempus erat; quod sicut adulteri et scortatores amant noctem, diemque fugiunt, sic [Col. 0330B] omnes impii praesens saeculum diligunt et futurum oderunt, ac mendacio protecti a veritate se abscondunt: econtra sicut operosi ac pudici noctem fastidiunt, diemque tardum aemulo lumine praeveniunt; sic omnes qui ex Deo sunt peccata sua oderunt, justitiamque esuriunt et sitiunt, praesensque saeculum fastidientes, consciam ubique futuri regni Dei veritatem requirunt. Competenti igitur, ut dictum est, similitudine, per comparationem lucis et tenebrarum usus est, cunctos collaudans, qui, quomodo Nicodemus ut in tempore noctis lucem quaerebat veritatis, ita vitae praesentis obscuritatem S. Scripturae illustratione solantur, attendentes illi tanquam lucernae lucenti in caliginoso loco, donec dies illucescat, et lucifer oriatur in cordibus nostris. Illos [Col. 0330C] autem improbans, qui ut se de ignorantia excusent, nolunt intelligere ut bene agant: imo et juxta prophetam: «Dormientes in lectis eburneis, et lascivientes in stratis suis (Amos VI) ,» non inquietentur, neque dimidientur voluptates eorum comminationibus futuri judicii, «prae timore et exspectatione, quae supervenient universo orbi (Luc. XXI) .» Nunc in fine sermonis hujus Dominici praetereundum non est, quia quaeri solet, cur Deus pro mundi dilectione, quod supradictum est, non legatum neque angelum, sed Unigenitum suum dederit. Aiunt enim aliqui: Nonne per Michaelem vel Gabrielem archangelum, sive per aliquem principatuum ac potestatum, thronorum aut dominationum, diabolum debellare potuisset? Cur consubstantialem Filium misit? cur tradidit? [Col. 0330D] cur mortis injuriam subire voluit? Haec illis dicentibus si non aliquid certum respondeatur, quod cunctis claro fine constantissimum comprobetur, non potuisse hominem per creaturam aliquam quamvis fortissimam a diabolo liberari, nisi per solum unigenitum Filium Dei, fortasse nimis ultronea dilectio vel gratia Dei, nimis importuna videbitur ejus humilitas vel indignatio Filii Dei. Et quidem dicimus eis illud Apostoli: «Decebat enim eum per quem omnia, et propter quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat, auctorem salutis eorum per passionem consummari (Hebr. II) ;» sed non illis est satis. Insequuntur enim et dicunt: Quomodo illum decebat, vel cur decebat, si adeo non [Col. 0331A] erat nobis necessaria incarnationis vel mortis ipsius injuria? Ad hoc multa sunt quae dicantur: sed ei qui non ex contentione est, qui acquiescit veritati, sufficiunt pauca de pluribus. Primo dicendum, non aliter genus humanum aqua vel justa redemptione potuisse salvari, nisi is qui ad redimendum vel ad salvandum propitiator accederet, prius ipsam quae peccatum admiserat naturam induisset, ut in ipsa pro cunctis ejusdem naturae reatibus dignam Deo satisfactionem offerret. Hoc autem angelicae naturae omnino impossibile erat, ut scilicet hominis naturam assumeret, ut humana se anima vestiret. Nihilo quippe angelicus spiritus humana subtilior est anima. Unde nec alter alteri, scilicet angelicus spiritus humano spiritui capabilis est, nec alter alterius est capax. Solus denique [Col. 0331B] Deus, spiritus increatus, spiritus incircumscriptus, cum nullius ipse sit capax, omni rationali spiritui sive angelico sive humano capabilis est. Proinde cum quis diabolico dicitur plenus spiritu, non hoc existimandum est quod substantiam humanae animae substantia diabolici spiritus ingressa sit, sed quod in occultas corporis cavernas irrepserit, animamque in suis sedibus deprehensam, tartareis diverberet flagellis, inficiat venenis, vel inflammet incendiis. Quomodo ergo angelus humanam naturam assumeret? qualiter hominis animam qua non est subtilior indueret? Praeterea nec angelica natura nostri comparatione, qui terra sumus, aurum optimum est, ac proinde quilibet angelus non tanto pretiosior est homine, ut venundatus haereditatem aequiponderare [Col. 0331C] posset. Quid enim est angelus secundum naturam, nisi creatura rationalis et immortalis? Plane et homo secundum animam creatura rationalis et immortalis est.

Praeterquam et pulcherrimam corporis fabricam possidet, et utroque scilicet corpore et anima, vitae aeternae beatitudine perfrui potest. Et is cum angelus simplam habeat, homo duplam perennis gloriae stolam habiturus est. Igitur hoc unum nostrae saluti erat necessarium ut Deus, qui dilexit mundum, non legatum mitteret, sed Filium suum daret unigenitum, qui divina potentia faceret quod neque legatus neque angelus facere posset, id est, humanam subtilitate divinitatis suae penetraret animam, totamque sibimet [Col. 0331D] in unam eamdemque personam conjungeret, vel uniret hominis naturam, quam et pro debito Adae dignum pretium, utpote quovis angelo longe et incomparabiliter pretiosior, aeterno Patri offerret, videlicet «electus ex millibus,» eo quod «caput ejus aurum optimum (Cant. V) » sit, id est, Pater ejus solus et verus Deus sit, et ipse ejusdem Patris unigenitus et consubstantialis Filius, ac proinde verus Deus sit. Nonne ergo hoc decebat illum? Nonne hoc opus vere divinum et sufficiens verae Divinitatis argumentum? Nonne hoc opus non minus clementiae quam potentiae capiti ejus aureo gloriosum est insigne, quia voluit et solus potuit nostram assumere naturam, voluit et solus potuit totum genus nostrum in statera crucis gravissime praeponderando comparare? Vere [Col. 0332A] ergo, ut Apostolus ait, «decebat eum, per quem 143 omnia et propter quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat, auctorem salutis eorum per passionem eorum consummari (Hebr. II) .» Nunc ad Evangelicae lectionem seriem redeamus.

«Post haec venit Jesus in Judaeam terram, et illic demorabatur cum discipulis suis et baptizabat.» Baptismi nomen ubicunque positum vel nominatum fuerit, tantae magnitudinis est, ut totum auditoris animum confestim impleat, tantique splendoris, ut proprietatem faciei suae vix perspici nisi ab exercitato inspectatore permittat. Siquidem plerique, lecta vel audita narratione hac, quia «venit Jesus in Judaeam terram et discipuli ejus, et illic demorabatur et baptizabat,» ita majestate nominis complentur, ut non vacet [Col. 0332B] illis cogitare aut quaerere, unde primum ejusdem sacramenti virtus aut utilitas exorta sit. His autem qui fidei sacramentis plenius imbuti sunt, dubium non est, quia baptismi Christi virtus vel auctoritas ab ipsius Domini nostri Jesu Christi morte et resurrectione initium sumpsit; quando jam mortuus sanguinem et aquam de latere suo lanceatus effudit, Paulo dicente quia «quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus. consepulti cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VI) .» De qua re supra in libro secundo plenius dictum est. Cum ergo nunc baptizasse legitur Jesus, quomodo vel qua virtute baptizaverit, quaerimus: [Col. 0332C] maxime propter eos, qui discretionem non habentes, et sola nominis hujus, id est baptismi, reverentia praeoccupati, nullum esse ejus aequivocationem, nisi per litis molestias audire patiuntur. Et quidem difficilius quaestionis hujus finis inveniretur, nisi providus evangelista post aliqua diceret: «Quanquam Jesus non baptizaret, sed discipuli ejus (Joan. IV) .» Nunc ex eo dicto facilior quaestionis exitus aperitur: quia videlicet, cum opposita sint haec, baptizabat et non baptizabat, et utrumque simul esse non possit, liquet profecto quod Jesum baptizasse hoc loco secundum vulgatam opinionem dixit, quam et rursum ponit, ut destruat vel corrigat, cum dicit: «Ut ergo cognovit Jesus quia audierunt pharisaei quia Jesus [Col. 0332D] plures discipulos facit et baptizat quam Joannes, (quanquam Jesus non baptizaret, sed discipuli ejus).» Haec enim dum dicit, priorem sententiam destruit, qua Jesum baptizasse nunc ait, demorantem in Judaea cum discipulis ejus, famamque hanc per discipulos Joannis aemulantes dispersam fuisse innuit, maxime Judaeis invidentibus et invidiam concitantibus. Sicut in sequentibus declaratur per quaestionem, quae ex discipulis Joannis cum Judaeis facta esse narratur. Discipuli namque Jesus baptizabant, quod ipsi revera imputandum erat, quia de ejus auctoritate baptizabant, imo et privilegium supra discipulos Joannis, pro tanti Magistri magnitudine non frustra vendicabant, quia Joannes quidem signum fecit nullum, hic autem tantus erat [Col. 0333A] ut multi crederent in eum, videntes signa quae faciebat. Praeterea, Joannes huic testimonium perhibebat, tantoque minor illo erat et paulatim minuebatur, ut corrigiam calceamenti ejus solvere se indignum fateretur (Marc. I; Matth. III) . Ipsi ergo Jesu imputandum erat quod baptizabant discipuli ejus: verum non ab invidentibus vel calumniantibus, sed a fideliter credentibus, et in magisterio discipulorum digne Magistri gloriam diligentibus. Verumtamen, ut supra quaerere propositum est, quo modo vel qua virtute discipuli Jesu, vel, si mavis, ipse Jesus per illorum ministerium baptizabat? Nunquid eadem regula vel efficacia, qua nunc discipuli ejus, imo per discipulos vel ministros suos ipse baptizat? Non utique eadem regula. Quia neque data fuerat [Col. 0333B] eadem regula baptizandi sine qua nusquam potest agi baptismus Christi; quia non ante, sed post resurrectionem suam tradidit illam, dicens: «Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .» Non ergo eadem efficacia baptizabant, quia necdum apertum erat, de quo jam superius dictum est, vivifici templi latus dexterum, ut inde cum sanguine aqua egrediens, juxta Ezechielem, Omnes aquas sanaret, et virtutem illis regenerationis afferret (Ezech. XLVII; Joan. XIX) . Nondum erat mare Rubrum, id est hujus baptismi sacramentum, Christi sanguine sacratum. Quomodo ergo, qui baptizabantur per hoc mare, quod nondum erat, transisse dicuntur? nondum Agnus erat occisus, et jam filii Israel [Col. 0333C] per mare Rubrum transisse putantur? utquid postea verus iste Agnus occiditur, ejusque sanguine postes consecrantur, si jam Pharaonis et omnium Aegyptiorum primogenita interierunt, et omnes in mari Rubro submersi sunt (Exod. XII; I Cor. X) , id est, si hoc baptismo baptizabant discipuli Jesu, quo nunc, dum baptizamur, omne peccatum, tam actuale quam originale obruitur? Sed dicit aliquis: Idcirco baptizabant discipuli Jesu, ut qui baptizantur, ad futuram Christi redemptionem pertinere mererentur. Hoc sane recte conceditur, dummodo remissionem peccatorum, quae est ipse Spiritus sanctus, neque mortuorum, neque vivorum aliquis ante Christi passionem aliquo baptismate accepisse credatur. Unde in [Col. 0333D] eodem hoc evangelista scriptum legitur: «Nondum erat Spiritus datus, quia Jesus nondum erat glorificatus (Joan. VII) .» Igitur, quia secundum auctoritatem evangelicam non habemus quod discipuli Jesu de praecepto vel regula baptizandi quidquam acceperunt, nisi hoc tantum quod novissime Nicodemo ad se venienti dixerat: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei,» indubitanter tenendum est, quia, non exspectata baptizandi traditione vel regula; quippe quam nec interrogare noverant, nec ullam aliam esse putabant, nisi secundum quam Joannes baptizabat, scilicet in poenitentiam: baptizabant et ipsi quodammodo ab eodem Joanne baptizati fuerant, scilicet absque catechizatione crucis, mortis vel [Col. 0334A] resurrectionis Christi, absque necessaria distinctione personarum, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti: et hoc ipsum quandiu Joannes superfuit. Nam, postquam ille traditus est, et Jesus in praedicationis officium succedens, ut evangelistae Matthaeus, Marcus et Lucas evidenter attestantur (quod jam alio loco dictum est) in Galilaeam venit, nusquam discipuli Jesu baptizasse leguntur (Matth. IV; Marc. I; Luc. IV) . Nec enim hoc illis ante resurrectionem suam praecipiebat ipse Jesus. Et quidem convocatis duodecim apostolis, cum daret illis virtutem et potestatem super omnia daemonia, mittens illos ad praedicandum (Matth. X) ; item et cum alias mitteret septuaginta duos (Luc. X) , nihil de baptizandi ministerio loquebatur eis, sed tantum ut praedicarent [Col. 0334B] dicentes: «Poenitentiam agite: appropinquabit enim regnum Dei (Matth. IV) ,» quod extunc intra nos est, ex quo per mortem Regis nostri Dei et hominis Christi: per mortem, inquam, et resurrectionem hujus magni Regis, princeps mundi hujus judicatus, et foras missus est (Luc. XXIII; Joan. XVIII) . Ubi enim toto tempore praedicationis 144 Christi, id est, a traditione Joannis usque ad passionem ejusdem Domini nostri, discipulos ejus baptizasse, vel ipsum Jesum hoc illis invenimus praecepisse? Igitur cum audimus quia baptizabat Jesus, imo discipuli ejus, non ita magnitudine nominis baptismi opprimamur, ut non discernamus rem ipsam vel faciem ejus, talemque baptismum agi putemus, qualem apostolis a Christo post resurrectionem ejus [Col. 0334C] mandatum esse non dubitamus. Sane Judaeam terram, quo venit, vel ubi demorabatur Jesus et discipuli ejus, illam Judaici regni quartam partem hic appellat evangelista, quam Pontius Pilatus procurabat. In qua Jesus post illa, quae Hierosolymis facta vel dicta sunt, demorabatur, ut dictum est, baptizabat.

«Erat autem et Joannes baptizans in Enon, juxta Salim, quia aquae multae ibi erant, et veniebant, et baptizabantur.» Enon locus est, in quo et Salim vicus octavo lapide a Scythopoli, in campo qui Salomias dicitur. «Ibi, inquit, erat et Joannes baptizans.» Utquid baptizare coeperit Joannes, superius jam dictum est, videlicet ut, illo baptizante, Christus manifestaretur in Israel. Sic enim ipse [Col. 0334D] dixit: «Quia ego nesciebam eum, sed ut manifestaretur in Israel, propterea veni ego in aqua baptizans (Joan. I) .» Cur ergo baptizandi officio non cessabat, quoniam quidem Christus manifestatus erat? «Nondum enim, inquit, missus fuerat in carcerem Joannes.» Opportunius atque rationabilius cesserat, cum in carcerem missus, baptizandi facultatem amisisset, etiam si vellet ac proinde neminem tanquam de mutatione sententiae suae sollicitum redderet, velut qui populum frustra tanto clamore permovisset nonnunquam baptismi usum magis propter unum hominem, quam propter regnum Dei, tam cito desiturus inchoasset. Et quidem hoc tempore opportune sciendum erat, quod propter manifestandum unum [Col. 0335A] hominem Christum baptizans in aqua venisset, sed tempus nunc loquendi non erat, ut hoc et caetera omnia jam diceret. Baptizabat itaque et poenitentiam praedicabat tandiu, donec in carcerem mitteretur. Quo facto, nec discipuli ejus, nec Jesus vel discipuli ejus usquam baptizasse leguntur, donec ipse prior baptizaretur illo baptismo de quo ait: «Baptismo habeo baptizari, et quomodo coarctor usque dum perficiatur? (Luc. XII) .» Baptizandus namque erat passione sua, quoniam et ipse adhuc juxta prophetam sordida habebat vestimenta (Zach. III) , scilicet membra carnis corruptibilia, passibilia atque mortalia, quibus ablatis, vel depositis per exspoliationem mortis, recuperaret eadem per gloriam resurrectionis candida facta, id est, impassibilia [Col. 0335B] virtute immortalitatis.

«Facta est ergo quaestio ex discipulis Joannis cum Judaeis de purificatione et venerunt usque ad Joannem.» Ecce nunc quoque tantus tamque vehemens flavit ventus, ut non solum arundo aliqua, sed et adulta tam arbuscula, ejus impulsu agitari posse videantur. Crescente namque Jesu, et isto jam incipiente minui (quod fieri oportere fuerat et ipse protestatus) aemulati sunt discipuli ejus, Judaeis malitiose sollicitantibus et invidiae flammam concitare volentibus, ut testimonium Joannis, quod perhibuerat de Jesu, discipuli ejus infirmare conarentur, extorquendo videlicet ab illo sermonem de Jesu, qui a priori testimonio dissonare videretur. Verbi [Col. 0335C] gratia: Puta dixisse Judaeos: Ecce habemus duos baptistas, cujus eorum baptismus melius purificat? Cujus, inquiunt discipuli Joannis, nisi ejus, qui aquas istas primus invenit, primusque mortalibus ostendit? Baptista noster non ab hominibus neque per hominem, sed per Verbum Domini, cum esset in deserto solitarius, baptizare didicit, atque inde huc veniens, juniorem illum (ad quem omnes modo veniunt) ut caeteros ipse baptizavit. Econtra Judaei: Nonne magister vester, inquiunt, baptismo suo purificationem baptismi illius praetulit, dicens: «Ego baptizo in aqua, ille vos baptizabit in Spiritu sancto et igni? (Matth. III) .» Nonne se indignum dixit solvere corrigiam ejus calceati? (Luc. III.) Itaque facta quaestione hujusmodi, «venerunt, inquit, ad Joannem.» [Col. 0335D] Nec mirum rudes eatenus discipulos contendisse de purificatione baptismatum, vel dignitate magistrorum, cum et magni apostoli, jam instante passione magistri, contenderint quis eorum videretur esse major in regno coelorum (Matth. XVIII) . Usque ad Joannem venerunt. Multum instanter et animose quaestionem ventilarunt, qui ventosam ejusdem quaestionis machinam usque ad turrim illam perduxerunt, quae fundata erat supra petram altissimam, longe eminentiorem multoque fortiorem arundinibus nostris, quae hujusmodi vento solent quamlibet in partem leviter agitari. Nam, ut noverimus, [Col. 0336A] quod usque ad illum venerint hac intentione, ut eum devocarent a testimonio Christi, verba ipsa satis evidenter hoc innuunt, quae fuerunt hujusmodi: «Rabbi, qui erat tecum trans Jordanem, cui tu testimonium perhibuisti, ecce hic baptizat, et omnes currunt ad eum.» Summa eorum quae ab illis dicta sunt, vel dici potuerunt, ita breviter expressa est, ut in singulis pene dictiunculis vis insita lateat, quae permovere potuisset, nisi solidum, prudentem, et bene, ut praedictum est, in veritate fundatum animum offendisset. Primo (ut saepe ventus urens blando susurro praeludit,) blandiuntur, et dicunt: «Rabbi.» Quo praenomine gaudere sciebant molles auriculas Scribarum et Pharisaeorum; sicut et Dominus: «Amant enim, inquit, primas cathedras in synagogis, [Col. 0336B] et salutationes in foro, et vocari ab hominibus Rabbi (Matth. XXIII; Marc. XII) .» Nusquam enim praeter hunc locum invenimus eum vocatum esse Rabbi; nec ab ipsis qui quaerentes ab illo consilium salutis dicebant: «Quid faciemus et nos (Luc. III) ,» nec ab aliquibus in quibuslibet evangeliorum locis. Quod et si quando dici potuit, et ab Evangelistis, ut superfluum, recte praetermissum est, hoc tamen loco nullatenus omitti debuit, ob significandam magnitudinem praesentis adulationis. Hoc itaque magnifico praenomine praemisso quo ad consensum ipsorum putaretur posse deflecti, ut Domino Jesu studeret sese praeferri [praeferre]: «Qui erat, inquiunt, tecum trans Jordanem,» et caetera. Notandum diligenter quanta arte quamque accuratis agitur insidiis, ut [Col. 0336C] Joannem poeniteat testimonii, quod Domino perhibuit. Duabus namque praecedentibus propositiunculis, duas obliqua excusatione subnectunt, hoc modo: «Qui erat tecum trans Jordanem, ecce hic baptizat, et cui testimonium perhibuisti, ecce omnes veniunt ad eum.» Qui trans Jordanem tecum erat, seque tuis manibus ut minor submiserat, ecce hic in Judaea super te est, et sua seorsum auctoritate baptizat. Et «cui testimonium perhibuisti?» in discreta humilitate, nimium te subjiciens illi et gloriam tuam dans alteri, ecce omnes, te neglecto, veniunt ad eum, tuumque baptismum parvipendentes, illum juniorem certatim expetunt. His et ejusmodi dictis Judaico livore concinnatis hoc agebatur, ut fidelissimi testis [Col. 0336D] animas a veritate, cui testimonium perhibeat, averteretur, atque ita baptizantium rupta concordia, baptismi vel poenitentiae remedium facilius quasi rationabiliter contemni videretur. 145 Nam pharisaei et Judaeorum quamplurimi «spreverunt consilium Dei, non baptizati (Luc. VII) » baptismo Joannis; quippe, qui exspectabant falsi et fallentes, Messia regnante, in regno ejus superbire, non de peccatis suis humiliari, vel poenitentiam agere, gentes universas spoliare, non duas tunicas, aut duplices escas cum gentibus dividere.

[Col. 0337A] Quia revera Joannes lucerna ardens et lucens est (Joan. V) , merito nos in lumine ejus exsultamus, si tamen ipsum lumen ejus agnoscimus, quod Judaei cognoscere noluerunt. Et ideo volentes exsultare ad horam, id est, temporale terreni regni gaudium ab illo, quem Christum esse existimaverunt, festinantes praeripere, competenter exsultare non potuerunt. Est autem lumen ejus, humilis veritas, et vera humilitas, qua totus in corde et in ore praefulgens, veras inanis gloriae, (quae stultis lumen esse videtur,) tenebras admittere non poterat. Cum ergo mittunt, imo et veniunt Judaei ad Joannem, quaestionem, ut praedictum est, de purificatione facientes, et ille testimonium perhibet veritati, bene et laudabiliter in lumine ejus exsultamus, non ad horam, sed verum [Col. 0337B] et integrum diem; non ad tempus, sed ad intemporalem tendentes aeternitatem, dum radiantem per os ejus libenter amplectimur veritatem. Hoc itaque loco quid responderit, audiamus:

«Non potest homo accipere quidquam, nisi fuerit ei datum de coelo.» Ac si diceret: Quid me, o fautores importuni, tantopere vocatis Rabbi? quid majore, quam ego sum, vocabulo me quasi honorantes extenditis? Hoc nomen ejus est, et illi congruit qui solus nullius indiget, qui solus habet docetque hominem scientiam (Psal. XCXIII) , dat praecepta vivendi, legemque vitae ac disciplinae subjecto sibi impertitur homini (Eccli. XLV) . Et hic longe homines excellit, quorum «nemo accipere potest quidquam, [Col. 0337C] nisi fuerit ei datum de coelo.» Omnes enim aliunde acceperunt, singuli de plenitudine alterius donum exspectant proprium (I Cor. IV) . Omnis ergo homo prohibendus est, ne amet vocari ab hominibus Rabbi; quippe cum Moysen nusquam Scriptura sacra hoc nomine appellare consueverit, quia videlicet legem non de suo dedit, sed aliunde, ut daret, ipse accepit (Exod. XXXVI) . Quapropter nolite me vocare Rabbi; sed vocate me discipulum veritatis. Quia profecto, cum et ego sim homo, non potuissem quidquam accipere, nisi fuisset mihi datum de coelo. Nunquid vero nunc primum dico, quod non sim ego Deus, sed tantum homo?

«Vos ipsi mihi testimonium perhibetis, quod dixerim: Ego non sum Christus, sed quia missus sum [Col. 0337D] ante illum.» Quando misistis ab Hierosolymis sacerdotes et Levitas, ut interrogarent me: «Tu quis es?» confessus sum et non negavi, et confessus sum: «Quia non sum ego Christus,» et dixi: «Qui post me venturus est, ante me factus est (Joan. I) ,» et caetera. Quod ergo nunc ita dixerim: «Vos mihi nunc testimonium perhibetis,» in quod dicitis: «Rabbi, qui erat tecum trans Jordanem, cui tu [Col. 0338A] testimonium perhibuisti.» Nequaquaquam ergo nunc primum me purum hominem esse cognovi, quia vos scitis, vos memores estis, et nunc mihi testimonium perhibetis, quod dixerim: «Ego non sum Christus.» Quod si dixissem, profecto plus quam hominem me esse affirmassem. Quia Christus plus quam homo est; quia non tantum homo, sed et Deus et homo est. Quapropter illi soli dicite Rabbi, quia «Magister vester unus est Christus (Matth. XXIII) ,» de quo et dixi jam, et audistis, quia «de plenitudine ejus nos omnes accepimus (Joan. I) .» Illius itaque vos mecum estote discipuli. Quid enim habeo quod non de plenitudine ejus acceperim? Si autem accepi, quid me gloriari vultis, quasi non acceperim? (I Cor. IV.) Soli illi gloria est, quia de nullo accepit, quia plenus [Col. 0338C] est et non illi de coelo datum est, quia coelum ipsum ejus est. Jam nemo mihi molestus sit, si Spiritus potestatem habens ascenderit super me, locum meum non deseram. Locum, inquam, meum, modulum meum non excedam. Novi ego locum meum, hunc scilicet, quia non sum ego Christus, sed missus sum ante illum. Vultis audire quid ille, et quid ego sum? Vultis nunc istud cognoscere per simile quod vobis est bene cognitum?

«Qui habet sponsam sponsus est; amicus autem sponsi, qui stat et audit eum, gaudio gaudet propter vocem ejus. Hoc ergo gaudium meum impletum est.» Nostis hoc quicunque aut nuptias egistis, aut nuptiis interfuistis, quanta sponsi et amici ejus distantia [Col. 0338C] sit. Sed cur, o Joannes amice sponsi, non aperte, sed quasi sub velamine utramque, scilicet divinam et humanam Christi, naturam commemorasti? Poterat enim sic dici: Qui Deus et homo est, ille Christus est. Nam illud quod dictum est: «Qui habet sponsam sponsus est,» non quidem sic accipimus ac si dictum fuisset: Non ego, qui purus homo sum (ut quisquis vestrum) Christus sum, quia Deus non sum; sed ille Christus est, qui et antequam homo esset Deus erat, sed postquam homo factus est, nihilominus secundum suam naturam Deus est, propter assumptam vero hominis naturam, Christus est. Quomodo quilibet sponsus, et antequam sponsam acciperet, vir erat; et postquam accepit illam, nihilominus natura, vel sexu [Col. 0338D] suo vir est, propter conjunctum vero sibi sexum femineum sponsus dicitur et est. Nos ergo sic dictum esse hoc accipimus, et inde Christum esse sponsum cognoscimus, quia non hominem tantum, sed Deum et hominem esse credimus et confitemur. Nam, nisi prius illud crederemus, hodie illud Davidicum praeconium: «Et ipse tanquam sponsus 146 procedens de thalamo suo (Psal. XVIII) ,» caeteraque [Col. 0339A] hujusmodi testimonia Scripturarum nequaquam intelligeremus. At illi necdum credebant, necdum sciebant Christum Deum esse et hominem. Non sic exspectabant Messiam, ut Deum fore crederent, sed hominem, quamvis magnum, tamen hominem tantum. Cur ergo, o Joannes lucerna mundi, non saltem discipulis tuis aperte prius Christum Deum et hominem esse ostendis, quorum tarditatem ipse melius nosti, sed tanquam perfectis, et in fide Christi exercitatis mystica et alta proloqueris, quorum superficiem vix advertere possint? Videlicet quia non jam ante passionem Christi expedit ista praedicari. Nec enim ratio divinitatis admittit eumdem Christum agnosci, quis vel quantus sit, et secundum dignitatem suam honorari vel adorari, [Col. 0339B] priusquam, peracto quod a Patre injunctum est servitio, sedeat ad dexteram Majestatis in excelsis. Hic ordo necessarius erat nostrae salutis, ut priusquam sibimet exigeret ea quae Dei sunt, ageret ipse, vel pateretur ea quae hominis sunt. Unde et cum duodecim apostolis daret virtutem et potestatem super omnia daemonia, et ut languores curarent, et mitteret eos ad praedicandum, non seipsum illis praedicare jubebat, sed hoc tantum, ut poenitentiam homines agerent, et hoc scirent, quia appropinquaret regnum Dei (Matth. X) . Itaque et Joannes, quia quaestionibus pulsabatur, ei ideo de magnitudine Christi (quae est divinitas ejus) omnino reticendum non erat. Rursus vero [quia] sui non erat officii praedicare incarnationem ejusdem Filii Dei, sed tantum [Col. 0339C] baptizare et dicere: «Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum Dei,» sic testimonii sui dicta temperabat, ut et veritatem non taceret, et tamen vulgo dijudicandam aut conculcandam non exponeret. Ait ergo: «Qui habet sponsam sponsus est.» Quod praeter hanc, de qua jam dictum est, latentis intrinsecus mysterii gloriam, quam, juxta Psalmistam, coeli enarraturi erant, ita ut non essent loquelae, neque sermones, quorum non audirentur voces eorum, quorum sonus in omnem terram, et verba in fines orbis terrarum exitura erant, dicendo: «In sole posuit tabernaculum suum, et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo, exsultavit ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII) : [Col. 0339D] praeter hanc, inquam, interiorem gloriam, in superficie quoque utilitatis habet plurimum, quod praesentes quoque aedificare, et a sua poterat nimium carnali aemulatione compescere. Si quidem nemo illorum erat, qui exsecrandum esse nesciret adulterium, ubi paranymphus, sponsum se esse mentitus, creditae sibi sponsae audeat commaculare thalamum. Verbi gratia: Pater Abraham servum suum fidelem esse arbitratus, per Deum coeli adjuratum dirigit, ut uxorem accipiat filio suo Isaac, dans illi quae secum portet de omnibus bonis suis. Ille Rebeccam ad puteum inventam allocutus, et aquas haurientem contemplatus, quia speciosa erat, primo armillas tradens, et inaures appendens auribus, animo illius jam bene praeparato, tandem a parentibus illius obtinet, [Col. 0340A] ut fidei suae credita, domino suo Isaac transmittatur (Gen. XXIV) . Nunquid iste cum servus sit Isaac, si ipsum Isaac se esse mentiatur, puellae pulchritudine delectatus, et Domino suo praeripiat ejus amplexus, impunitus dimittetur? Nemo utique illorum erat, qui nesciret exsecrandum hoc esse facinus, cujus ob magnitudinem servilibus poenarum modis merito puniretur. At nunc, quia servilem conditionem fidelitatis honore supergressurus est, idcirco magnus in domo nuptiarum sponsique domini sui paranymphus stans, et audiens eum et gaudio gaudens propter vocem ejus gratulantis super industria vel sedulitate sua, quod condignam sibi puellam adduxerit: plane huic simile Joannes illud asserit, quod venit ipse in aqua baptizans, [Col. 0340B] parare Domino plebem perfectam. Cum enim dixisset: «Qui habet sponsam, sponsus est; amicus autem sponsi, qui stat et audit eum, gaudio gaudet propter vocem ejus,» conclusit sic: «Hoc ergo gaudium meum impletum est.» Quod gaudium? Hoc videlicet, quod ejus qui habet sponsum, et inde sponsus est, amicus sum, et quod ante illum missus sum; et, quod primitivam discipulorum ejus Ecclesiam, baptismi mei aquas haurientem allocutus, armillis bonorum operum adornavi et inaures appendi, dicendo: «Appropinquabit regnum Dei,» et sic usque ad unigenitum Filium Dei Patris perduxi, dicendo: «Ecce Agnus Dei,» cui mox copulabitur matre sua Sara, id est Synagoga, mortua prae in fidelitate, et implebit faciem orbis semine. «Hoc, [Col. 0340C] inquit, gaudium meum est, et hoc impletum est,» ita ut altius quid non ambiam. Quid mihi dicitis: Tu ipse esto sponsus? Sponsus ille vocetur, et sit cui sponsa debetur. Meum quippe gaudium impletum est in hoc, quod sum sponsi amicus; in hoc quod sto in triclinio et audio eum, gaudens propter vocem ejus, propter testimonium ejus, quod et vos audituri estis, quo me beatificat, dicens: «Inter natos mulierum non surrexit major Joanne Baptista (Matth. XI) ,» etc. Cum ergo haec diceret Joannes eis, qui se supradicta quaestione pulsaverant, et de illo existimari volebant ipso auctore supra id quod ex ipso audiebant et videbant, alii quidem nimium faventes, alii vero malitiose testimonium quod Domino [Col. 0340D] perhibuerat, imitatione vocis ejus infirmare, vel annullare molientes: cum idcirco illis similitudinem de sponso et amico objiceret, nonne semetipsos reprehendere discipuli ejus, qui magistro nimium favebant? nonne intra semetipsos erubescere Judaei poterant, qui testimonium ejus de Christo, quod imminuere tentaverant, econtra potius augeri videbant? Proinde verus ac dignus sponsi paranymphus, integer amicus, digne in aeterno coeli triclinio stat coram illo, et audit vocem ejus, et gaudio gaudet quod ab illo non auferetur. Digne per omnia hic omnibus paranymphus in exemplum proponitur, id est, omnibus qui sponsae Christi, videlicet sanctae Ecclesiae, curam atque regimen sortiuntur, ut nequaquam adulterinis illam oculis contemplentur, et vero sponso [Col. 0341A] ejus copulam furentur. Nam quandiu catholicam illi fidem praedicant, sponsi amici, sponsi vicarii, viri quoque vocantur, et sunt, quia Christus in eis loquitur et ipsius semen est verbum fidei (Luc. VIII) , quod per illos suscipitur. Ubi autem quidpiam eorum, quae a fide Christi aliena sunt, auribus eorum inferre moliuntur, adulteri sunt, quia non Christus in eis loquitur, et velut alieno corpore sponsa commaculatur, cum talibus errorum magistris se submitti patitur. Quam ejus voluntariam passionem Paulus de praecipuis sponsi hujus amici unus, magno clamore redarguens: «Nunquid, ait, Paulus pro vobis crucifixus est, aut in nomine Pauli baptizati estis?» (I Cor. I.) Dicebant enim illi dissensiones habentes inter se: «Ego quidem sum Pauli, [Col. 0341B] ego autem Apollo, ego vero Cephae (ibid.) .» Et hoc modo non quidem Paulus aut Cephas sive Apollo adulterabant sponsam Christi (erant enim fideles ejus ministri), sed pronae in adulterium ejus animae conabantur amicos sponsi sui ad adulterandum provocare. Verum quacunque ex parte, sive ejus quae sponsa dicitur, sive eorum qui amici dicuntur, adulterii proveniat fomes, testimonium hoc verum est, et 147 dissolvi non potest. «Qui habet sponsam sponsus est,» id est, solus ille qui cum Deus esset, humanam sibi naturam unire dignatus est, solus ex omnibus ille, et non alius S. Ecclesiae sponsus est, et quicunque alius [sese] ingesserit, adulter esse potest, sponsus esse non potest. Huic autem, quem sponsi hujus omnes imitantur amici, vero amico satis est, [Col. 0341C] quia magnum est, quia plenum gaudium affert, quod dignus habitus est stare et audire cum, et esse conscius eorum quae cum sponsa geruntur secretorum coelestium. Quid ergo superest? quid de reliquo faciendum est? Ait: «Illum oportet crescere, mo autem minui.» Hactenus, inquit, solo vocis testimonio clamaverim quod ille major me sit, et quod prior me fuerit, deinde rebus evidentibus oportet certum fieri quod non ego Christus, sed ante Christum missus sum: quod ille non ut ego homo tantum, sed et Deus. Hoc enim mihi minui et illi crescere est: non quod mihi collata mensura decrescat, vel ejus immensitas augescat, sed quod in notitiam vobis veniat longe inaequalis utriusque quantitas. Alias autem et vere secundum naturam hominis, [Col. 0341D] quia paulo minor est ab angelis (Psal. VIII) , crescere habet primo signis et prodigiis, deinde ordine mortis, resurrectionis et ascensionis, et sic accipere «nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum (Philipp. II) ,» et in omnes gentes poenitentiam praedicetur, et remissio peccatorum (Luc. XXIV) . Sic omnino fieri oportet, sic expedit, sic necessarium est humano generi, ut adoretur «sedens ad dexteram majestatis in excelsis (Hebr. III) .» Interim me oportet minui, nec [ne] quis confidat in me, puro homine, et ponat carnem brachium suum. Quod mox fieri videbitis, quando traditus et decollatus ad inferos descandam, nihil dignum agens hoc [Col. 0342A] nomine Christi, quod vos mihi importune imponitis. Quibus peractis tunc demum non solum vobis, sed toti mundo decantabitur comparatio mei, quem Christum esse putastis, et ejus qui vere Christus est, contra quem vestris quaestionibus depugnastis: tunc istud scietur et dicetur, quantum illo, quem Filium Joseph dicitis (Luc. IV; Matth. XIII) , minor ego sim, quem Zacharias genuit (Luc. I) , quod vos dissimulantes, pro eo quod ex deserto incognitus, et jamdudum oblivioni traditus adveni, Christum me esse arbitremini, qui de quibusdam secretis et invisibilibus locis advenerim. Nec dubita discretione mea parvitas ab ejus magnitudine distinguetur. Quem enim homo corruptibilis, mutus et loqui non valens, de carne sua genuit, procul dubio minor dicetur, ut [Col. 0342B] est, eo quem Deus incorruptibilis et invisibilis, eloquens et omnia dicendo faciens, de corde suo eructavit. Haec, etc., ubi palam omni mundo coeperint praedicari, sonantibus coelis et gloriam enarrantibus hujus Filii Dei (Psal. XVIII) , tunc indubitanter apparebit quod monte quovis coelum altius sit, quod dies nocte sublustri pulchrior sit, quod sol lucifero splendidior sit. Hoc ejus crementum, ipsa quoque nativitatis ac passionis ejus tempora, modus quoque et locus passionis ejusdem pulchre significant. Non enim natus est vel patitur, quibus temporibus dies minuuntur; non, ut ego Herodes, aut Pilati infausto natalitio; sed in paschali patitur plenilunio; non ad saltationem unius puellae, sed ad clamosam petitionem totius Synagogae; non in abscondito tenebrosi [Col. 0342C] carceris, sed subdio, palam omni coelo, teste omni mundo, extra portam civitatis non decollatus et capite imminutus, sed patulo ligno exaltatus, et extensus (Matth. XIV; Marc. VI) , figura crucis sese orbem quadrifidum ad se trahere protestatur. «Qui desursum venit super omnes est.» Audiant et hoc, etc., quae sequuntur; audiant Judaei, et confusione operiantur haeretici, contra quos maxime hoc Evangelium, ut saepe dictum est, conscribitur, qui Christum ex Maria sumpsisse initium diabolico commentati sunt spiritu: «Qui desursum venit, inquit, super omnes est.» Dixerat quod oporteret illum crescere: rationem subjungit, probans quod merito crescat, quod merito mundus omnis de illo majora, quam de se sentiat. Cur, inquis, ille crescit, [Col. 0342D] cur tu illo crescente minueris? Qui desursum venit, ait, propter hoc ipsum quod desursum venit, quod non ex traduce in utero matris satus est, nec de nihilo, et non aliunde quam de carne Virginis prodiit, sed «in principio erat Verbum et apud Deum erat (Joan. I) ,» et Deus propter hoc digne super omnes est, major omnibus est, excellentior omnibus est, non loco, sed dignitate; nondum corpore, sed honore; nondum carnis impassibilitate, sed gratiae et veritatis plenitudine. Omnes enim de deorsum sunt, et propter hoc ipsum, quod de deorsum sunt, et deorsum venerunt, de terreno patre, quod de terra sumptus est, cujus materia vel initium terra est, et cum gratia Creatoris coelum fieri posset, [Col. 0343A] terra factus est, quam serpens comederet, propter hoc jure infra illum omnes sunt, et ille super omnes est. Unde et subditur: «Qui est de terra, de terra est, et de terra loquitur.» Quid est enim esse de terra, nisi existendi initium habuisse de terra? nihil amplius esse, quam quod sumptum de terrena humani generis massa? Qui ergo est de terra, inquit, id est cujus esse coepit ex terra, de terra est, id est terrenus est, quemadmodum et antecessor ejus, de quo Apostolus: «Primus, inquit, homo de terra terrenus (I Cor. XV) .» Terrenus omnino est omnis, quia terrenum fundamentum, id est terrenum habet initium, ac proinde de terra loquitur, id est terrena sapit, terrenis sensibus involvitur. Quid ergo fieri oportet? quomodo illi subvenitur? Ait: «Qui de [Col. 0343B] coelo venit super omnes est, et quod vidit et audivit hoc testatur.» Qui de coelo venit, et ideo coelestis est, ut ait idem qui supra Apostolus: «Secundus homo de coelo coelestis (ibid.) ;» unde et super omnes est, ut praedictum est, iste; quod vidit et audivit hoc testatur,» videlicet, ut de plenitudine ejus nos omnes accipiamus, et aliquid de coelo loqui sciamus, qui non nisi de terra loquebamur. Ecce aperuit quo tendat, id est ad quid dixerit: «Super omnes est,» vel quomodo, aut super quos omnes. At enim: «Quod vidit et audivit hoc testatur,» videlicet super eos omnes est, qui futurum esse testati sunt regnum Dei, qui aperiendum esse hominibus testati sunt introitum regni Dei. Hoc autem prophetae et reges ante testati sunt, hoc patriarchae et justi exspectantes [Col. 0343C] et praenoscentes, a longe salutaverunt, et de illo posteris cohaeredibus suis praelocuti sunt. Sed nunquid regnum illud viderunt, nunquid regni illius voces audierunt, et inde huc venientes sedentibus in tenebris captivis, qui vincti erant, visa et audita liberi annuntiaverunt? Nunquid de coelo venerunt, et non potius in ista captivitate, qui antea omnino non erant, nati sunt, et toti de terra exorti sunt? Ergo super omnes regni Dei testes, hic testis idoneus est: quia videlicet erat jam antequam huc veniret, et de regno Dei, de regno suo, huc in nostrum exsilium venit. Et cum esset rex illius regni Dei, propter nos, ut illud nobis testaretur et aperiret, in forma servi nasci voluit (Philipp. II) . Unde verissime [Col. 0343D] nunc dictum est: «Et quod vidit et audivit, hoc testatur.» Et quidem prophetae visiones quasdam 148 regni illius videbant, unde et videntes dicti sunt. Sed longe aliud est visiones regni Dei figurativas et aenigmaticas occulta inspiratione videre, aliud ipsum regnum vidisse, et inde huc veniendo, nobis, qui nunquam ibi fuimus, testari vel annuntiare. Ad quid autem dixit hoc discipulis suis, sive Judaeis, cum quibus quaestio facta est de purificatione? Ad quid (illis dicentibus: «Rabbi, ecce hic baptizat et omnes veniunt ad eum») hoc dixit, nisi ut discipuli sui pro se aemulari desinerent, ut Judaei contra veritatem illi insidias machinari desisterent, et potius ad illum Baptistam verum submisso capite omnes venirent? Quod quia facere frigidi prae invidia [Col. 0344A] detrectabant, protinus dolendo subjungit: «Et testimonium ejus nemo accepit.» O consilium malignantium, Synagoga perdita, coetus sceleratus! Ecce qualem legatum, quam legitimum testem, quam fidele testimonium non acceperunt. Indignitas rei praescivit [praescium] cor Joannis alte tetigit, acerbitas sacrilegii mentem tanti domini consciam percussit, ita ut dolens exclamaret: «Et testimonium ejus nemo accepit.» Vere enim testimonium ejus nemo accepit, videlicet quandiu inter homines ambulavit, quandiu praesentia corporali stans in concione hominum testimonium perhibuit veritati, sive in synagogis Judaeorum, sive in praetorio Pilati. Clamat hoc injuria crucis, probat hoc indignitas mortis, qua punitus est velut falsus testis. Sed [Col. 0344B] dicit aliquis: Nemo non accepit ejus testimonium, nam aliqui acceperunt, aliqui in eum crediderunt. Acquiescimus, non negamus, aliqui, utcunque crediderunt, quantumvis incerti et infirmi; dum illum esse Filium Dei confessi sunt, testimonium ejus acceperunt, verumtamen in illo articulo vel hora necessariae testificationis, quanti contestari aut subscribere ausi sunt? Nonne omnes, relicto eo, fugerunt? Nonne percusso Pastore oves dispersae sunt, et solum illum reliquerunt? (Matth. XXVI; Zach. XIII.) Igitur quandiu hic Dominus in forma servi testimonia regni Dei declamavit, quamvis non solum dictis secundum Scripturas, sed etiam mirabilibus factis eadem testimonia confirmavit, testimonium ejus nemo accepit. At ubi rejectus a concilio malignantium, [Col. 0344C] contemptus a judicibus iniquitatis, et punitus ut falsus testis, resurrexit a mortuis, et ascendens in coelum, Deo Patri suo qui illum miserat ea quae perpessus est retulit, statim adjutor testimonii ejus, defensor idoneus Spiritus sanctus advenit, et exinde testimonium ejus nemo non accepit. Tunc comprobatus et agnitus est verus fuisse testis, tunc et exinde crediturus est verus esse Rex, imo Deus verax et vera detulisse jura regno Dei. Unde et subditur: «Qui autem accepit ejus testimonium, signavit quia Deus verax est.» Quis enim est ille beatus, qui accepit ejus testimonium, nisi ille filius salutis omnis populus Christianus, Spiritu sancto insignitus per ministrorum manus quibus dictum est: «Accipietis virtutem supervenientis Spiritus [Col. 0344D] sancti in vos, et eritis mihi testes in Jerusalem, et in omni Judaea et Samaria, et usque ad ultimum terrae?» (Act. I.) Nam quicunque illos audivit, testimonium a superveniente Spiritu sancto in se ipsis habentes, et testificando praedicantes, verbi gratia cum dicunt: «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre (Joan. I) :» haec nimirum et caetera hujusmodi praedicantes, quicunque audivit et baptizatus est in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ille testimonium ejus accepit, et de illo qui eum non negaret, se esse Regem regni Dei, Regem verum et Filium Dei, cum interrogatus se esse non negaret [Col. 0345A] ante faciem Pilati, negatus est et punitus ut falsus testis, de illo utique protestatur quia Deus verax est, quia unus et verus cum Patre et sancto Spiritu Deus est. Hoc protestatur, hoc in corde suo signavit, hoc in fronte sua cum signo crucis depinxit, corde credens ad justitiam, ore confitens ad salutem (Rom. X) . Insipiens Judaeus vel haereticus, qualis fuit Cerinthus, hanc veritatem solvere nititur dicens in corde suo: «Non est Deus (Psal. XIII) .» Sed acceptor testimonii signavit, id est, digna memoria notavit verba testimoniorum ejus, quibus constanter Deus verax esse defenditur. Sic enim in Evangelio suo loquitur, quo modo Deus. Unde et protinus subditur: «Qui est ex Deo, verba Dei loquitur.» Quid enim est verba Dei loqui, nisi sic [Col. 0345B] loqui, quomodo licet soli Deo loqui? Pene huic simile est in Actibus apostolorum de Herode, cum digna reprehensione legitur: Cumque sedisset, inquit, indutus veste regali, populus acclamabat, Dei voces et non hominis (Act. XII) , id est voces, quibus juste et licito acclamandum est soli Deo et non homini; verbi gratia: Rex in aeternum vivens, semper potens, omnipotens, immortalis rex et Deus noster, et similia. Sed illum percussit angelus Domini, eo quod acquievisset immoderato favori populi, et non dedisset honorem Deo, hic autem cum loqueretur verba Dei, cum emitteret voces Dei, exempli causa: «Antequam Abraham fieret ego sum (Joan. VIII) ;» et: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X) ;» et: «Ego et principium, qui et loquor vobis (Joan. VIII) ,» cum iste haec et his similia Dei, et non hominis voces emitteret, virtutum gloria comitabatur comprobans, quia ipse Deus verax esset, non ut praedictus Herodes, qui, cum Dei voces sibi acclamatas admisisset, percussusque et putrescens consumeretur vermibus, ait cum gemitu: Ecce Deus vester, scilicet falsus, id est homo non Deus. Ait ergo: «Quem enim misit Deus, verba Dei loquitur.» Ac si diceret: Qui non communi more naturae in matris uterum ex traduce transfusus est, sed a Deo in hunc mundum venit, missus est, qui non, ut ego vel prophetae omnes, ad hoc natus est ut mitteretur, sed ad hoc missus est ut nasceretur, hic verba Dei loquitur, id est, sic loquitur quomodo Deus et acceptor testimonii ejus ex verbis ipsius corde credulo [Col. 0345D] concipit, quia Deus verax est, quod ex operibus verba consequentibus agnoscere promptum est, et eadem verba divinitatis ejus in sacculo cordis vel memoria signat, ut quoties superbus Goliath, id est Cerinthus vel Arius, sive alius quis haereticus, blasphemat hunc Deum Israel, parata proferat verba haec, tanquam de petra David, lapides limpidissimos et blasphemiam superbiae frontem percutiat (I Reg. XVII) , contestans quia Dei Filius Deus verax est. Non enim hic homo gregarius aut plebeius est, non communi mensura filiorum Adam, aut justorum hominum divisiva gratia circumscriptus est. Hoc est quod sequitur: «Non enim ad mensuram dat Deus spiritum.» Vere non ad mensuram, quia totus, [Col. 0346A] sicut per integram columbae speciem mihi demonstratum est, totus plane Spiritus sanctus cum omnibus donis suis super eum requiescit, quomodo columba super caput ejus ostendit se mihi cum omnibus membris suis (Joan. I) . Non ita cuiquam in cunctis millibus, ex quibus hic unus electus est (Cant. V) , Spiritus sanctus datus est. Nos omnes damnati capitis homines sola Dei clementia perditioni et morti superstites, miseri et egentes, nati infeliciter et a superno Patre extorres, qui rodebamus in solitudine squalentes calamitate et miseria, et esse sub sentibus delicias putabamus, nos 149 olim canes muti, et prae inedia latrare non valentes (Isa. LVI) , pro magno habemus, et nobiscum bene agitur, quod Deus patrum nostrorum Deus [Col. 0346B] appellari dignatus est, nos ipsos, cum canibus gregis sui posuit et refecti de reliquiis ejus (Matth. XV) , aperire os et latrare valeamus. Cuique nostrum macrae scientiolae, tanquam panis siliginei semuncia projicitur, vel propheticae gratiae quadra dividitur, et sua singuli mensura contenti, bene nobiscum actum esse fatentes, foris excubamus. Huic autem homo nobilis, feliciter natus, et antequam in hac forma nasceretur, coelorum Dominus et sanctorum angelorum Imperator designatus, nulla mensura circumscribitur, neque divisivum aliquod indicat munusculum Spiritus sancti. Sed quid? Brevi sententiola grandem vobis differentiam ejus exprimam.

«Pater diligit Filium, et omnia dedit in manu ejus.» Quis nostrum habuit aures audiendi, et audire [Col. 0346C] meruit hoc quod iste magnus praeco dixit stans a longe et stans humiliter cedens majori, scilicet Filio Dei in confractione cordis sui? quid enim iste dicit contemplator viscerum Dei Patris? quid dixit, quid corde reverendissimo et ore religiosissimo profudit? «Pater, inquit, diligit Filium.» Pater juste, mirumne aut injustum est quod tu Filium diligis? quod tu Filium tuum dignum honore ducis? Si vere utique justitiam loquimur, recta judicemus nos filii hominum (Psal. LVII) , quorum «nemo unquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam (Ephes. V) .» Si enim carnem suam quisque diligit, et legitimus Pater Filium suum carne sua progenitum eodem quo seipsum honore dignum ducit, et hoc nemo reprehendit, quanto rectius suam Deus Pater in Filio suo [Col. 0346D] substantiam diligit, et illum consubstantialem sibi eodem quo seipsum honore dignum ducit? Quid enim si corruptibilem nostrae mortalitatis pellem de sinu Patris exiens induit? num ideo minus honorabilis est et ipsi Patri, qui ad hoc illum misit, minus debuit esse amabilis? nonne potius ipsum hominem, quem suo jussu induit, ad dexterae suae consessum sublevare debuit? Ait ergo: «Pater diligit Filium, et omnia dedit in manu ejus.» Filium, inquit, qualis nunc est, scilicet servili forma indutum, cum ipsa servi forma sic diligit, ut omnia dederit in manus ejus, nec unquam judicaturus sit quemquam, sed judicium omne agere velit per illam servi formam, quam Filius suus jussu suo induit. Hoc ipsum [Col. 0347A] et Daniel propheta longe ante protestatur: «Aspiciebam, inquit, in visu noctis, et ecce in nubibus coeli Filius hominis venit, et usque ad Antiquum dierum pervenit et in conspectu ejus obtulerunt eum, et datum est ei regnum et honor, et omnis populus, tribus, et linguae servient ei (Dan. VII) .» Quid igitur aemulamini et dicitis: «Ecce hic baptizat, et omnes veniunt ad eum?» Omnes omnes, et ipsi et ipsi quoque qui ad eum venire nolunt, in manu ejus dati sunt. Cum exaltatus fuerit a terra, omnia trahet ad seipsum (Joan. XII) . Omnes judicio suo faciet assistere, oves quidem ad dext ram, hoedos autem ad sinistram, et hos qui intus, et illos qui foris sunt judicabit: tantum regnum, tantum honorem suum, tantam potestatem, aeternam potestatem Pater dedit illi. Non [Col. 0347B] enim ad mensuram Pater diligit Filium. Si novimus quid sit dilectio Patris, liquet profecto quia totum cor Patris plenum est dilectione Filii nec superesse potuit angulus aliquis in sinu pectoris immensi et incircumscripti, ubi a Filio secluderetur quidpiam magnum vel exiguum de universo thesauro Patris. Quid enim est dilectio, qua Pater Filium, vel Filius Patrem diligit, nisi Spiritus sanctus Patri et Filio consubstantialis? Hoc autem supradictum est: Quia «non ad mensuram dat Deus spiritum.» Ergo non ad mensuram, sed toto corde, tota virtute, tota dilectione, toto spiritu scio [suo] diligit Pater Filium. Quid igitur retineret, vel ubi reconderet quod non daret in manu ejus? Si parentes thesaurizent filiis carnalibus, quanto magis talis parens tali Filio [Col. 0347C] thesaurizasse credendus est coelum et terram, et quidquid in eis continetur. Quanti vero, vel quales coram illo sunt isti thesauri? sic sunt «quasi stilla situlae, quasi pulvis exiguus (Isa. XL) .» Angusti atque inopes mortalium animi adeo magna haec aestimant ut dicant: Ubi erat, et quomodo se habebat antequam ista faceret Deus? In qua solitudine taciturnus absque ullis divitiis, et sine cunctis officialibus morabatur? Haec ideo cogitamus, quia divitiarum ejus solam fecem, id est creaturam, ab illo in tempore et loco conditam, solam prae inopia sensus intuemur. At illi non magis per creaturae multitudinem honoris vel divitiarum cumulus accrevit, nec magis per angelicae vel humanae creaturae diminutus est [Col. 0347D] ruinam, quam si una stilla plenae excidat situlae. Antequam ista faceret, magnus erat Dominus noster, et magna virtus ejus, et sapientiae ejus non erat numerus (Psal. CXLVI) . Quid ergo, inquis, tantopere a praecone suo magnificatur Filius, quod omnia dederit Pater in manu ejus? quid ipse Filius quodam loco exsultans: «Omnia, inquit, mihi tradita sunt a Patre meo (Matth. I) .» Quanta est hic materia exsultationis et gloriae, quod sibi dantur gentes in haereditatem ab eo, coram quo sunt omnes sicut stilla situlae? Sed vere digna est exsultatio vel magnificentia. Quia non gloriatur avaritia, sed exsultat benevolentia; quia non ipsi regnum, sed ipse regno proficit: non ipse nostro servitio sublimatur, sed nostra servitus per ejus dominium liberatur. [Col. 0348A] Ipse dum in nobis regnum accipit, inclinatur; nos dum illi subjicimur colli nostri vincula solvimus. Igitur quod ait Joannes: «Pater diligit Filium, et omnia dedit in manu ejus,» idem est ac si dixisset: Nos omnes natura filii irae fuimus, hic autem unicus dilectionis est filius, et Deus Pater omnium nostrum salutem per manum ejus operatur. Unde et subditur:

«Qui credit in Filium Dei, habet vitam aeternam; qui autem incredulus est Filio, non videbit vitam, sed ira Dei manet super eum.» Ite igitur omnes Aegyptii, ite omnes ad Joseph, et dicite illi: «Salus nostra in manu tua est (Gen. XLVII) .» Haec enim dicit praeco Salvatoris mundi. Haec dicit filii praecursor accrescentis, qui regium currum ejus cum voce [Col. 0348B] praeconia praecurrit: «Qui credit in Filium Dei, habet vitam aeternam; qui autem incredulus est Filio, non videbit vitam, sed ira Dei manet super eum.»

Quid est hoc? Omnes homines in Adam peccaverunt, et ejecti de paradiso Dei ad tenebras devoluti sunt, et Aegyptii, id est tenebrosi, facti, ecce fame pereunt, ecce vitae aeternae panem non invenerunt. Sed jam nunc iste dominatur in tota terra Aegypti. Et qui crediderit in illum, ipse cibabitur pane vitae et intellectus, et potabitur aqua sapientiae salutaris (Eccli. XV) . Illi aperientur horrea paradisi, quae clausa erant guloso homini propter morsum ligni vetiti, et de ligno vitae comedens vitam aeternam habebit. Qui ad illum non ierit, qui in illum non [Col. 0348C] crediderit, «non videbit vitam, sed ira Dei manet super eum.» Ita praefinitum est in triclinio Trinitatis, ubi Filius iste natus praeceptum obedienter accepit, ut fieret Salvator mundi. Omnis terra nostra sterilitate percussa est, cuncta humani generis massa spinarum et tribulorum maledictione damnata est. Quid ergo comedemus nos omnes infelices Aegyptii? 150 Quisquis nostrum, quisquis omnium filiorum Adam, non crediderit in hunc Filium Dei, non confessus fuerit eum Salvatorem mundi, juxta edictum magni Patris, magni Regis Dei, qui illum in currum suum ascendere fecit, «non videbit vitam, sed ira Dei manet super eum.» Quae ira Dei? Illa utique quae super praevaricatorem Patrem ejus descendit: Non [Col. 0348D] enim ait, ira Dei descendit super eum, sed ait, «ira Dei manet super eum.» Olim namque super omnes haereditario jure descendit, et «non est aliud nomen sub coelo datum hominibus (Act. IV; Rom. IX) ;» per quod possit amoveri, nisi iste solus et unicus Filius Dei. Qui ergo incredulus est huic, manet super illum ira Dei, quia, ut dictum est, non nisi per istum potest amoveri. Haec plane salutis aut vitae conditio recens non est; nam et Abraham Pater noster secundum fidem, eodem pacto justificatus est (Gal. III; Gen. XII) . Nisi enim in promissione seminis sui, quod est Christus, credidisset, quod in illo benedicerentur omnes gentes, nec justus nec amicus Dei appellatus fuisset, ac proinde salvus omnino non esset (Rom. IV; Gen. XVII) . Similiter et posteri ejus eadem futuri [Col. 0349A] fide seminis, et ejusdem fidei signo quod erat circumcisio, de quo alias jam dictum est, salvi facti sunt. Quid enim si plurimi signum circumcisionis habentes causam ejusdem circumcisionis nescierunt? Nonne et nunc post abolitam circumcisionem, ex nobis, qui cruci Christi signamur, aliqui praeter solum Christi nomen sacramentorum omnium ignari sunt, aliqui et ipsum Christi Filii Dei nomen per aetatis infantiam invocare nesciunt, tamen quia super eos invocatum nomen ejus in illa aetate morientes salvi sunt. Longe enim aliud est, doctum non esse atque incredulum esse. Igitur universaliter sentiamus dictum, id est, de universitate hominum, antiquorum pariter et novorum, «quicunque incredulus est Filio, non videbit vitam, sed ira Dei manet [Col. 0349B] super eum.» Hactenus arserit et luxerit lucerna haec, viarum Domini praeparatrix, nunc exstinguendum est homicidae et adulteri Herodis sacrilegium (Matth. XIV) , Deo permittente, quia videlicet lux ejus praesenti tempore opportuna non est. Expedit enim ut antequam Christus ejusmodi luce ubique publicetur, oculi Judaeorum obscurentur, et in tenebris insana mente discurrentes offendant ad istum lapidem offensionis (Psal. XC; Rom. IX) , ad petram scandali (I Petr. II) , ut conquassentur et conterantur. Igitur et venerabilis et sponsi amicus secedat jam probatus et emeritus, ut hoc tempore sponsus noster, Deus noster, Deus sit absconditus, et de illo tam sublimia nemo loquatur. Nec doleat, quod quasi indignus amoveatur a solvenda corrigia calceamentorum [Col. 0349C] ejus (Matth. III) , id est, quod non pertingat ad opportunum tempus praedicandae incarnationis ejus. Nam et illi qui calceamenta ejus in Idumaeam extenderunt (Psal. LIX) , id est, qui fidem incarnationis ejus gentibus praedicaverunt, nati erant mulierum. Dixit autem universali enuntiatione ipse sponsus, cujus calceamenta portare desiderabat, quia «inter natos mulierum non surrexit major Joanne Baptista (Matth. XI) .» Non ergo doleat quod velut indignus repulsus sit; nam ubicunque calceamenta ista deportata fuerint, sanguis quoque ejus de carcere et convivio Herodis clamabit, et fidem Christi atque testimonia castitatis magna voce praedicabit. Sequitur:

CAP. IV. [Col. 0349D] «Ut ergo cognovit Jesus quia audierunt Pharisaei quia Jesus plures discipulos facit et baptizat, quam Joannes, (quanquam Jesus non baptizaret, sed discipuli ejus,) reliquit Judaeam et abiit iterum in Galilaeam.» Facit prior ipse Jesus quod docturus est humilitatis magister, et venerando praemonstrat exemplo hoc ipsum quod per habitaculum gratiae suae Paulum dicturus nobis est, ut simus «honore invicem praevenientes (Rom. XII) .» Nam quandiu lucerna haec de qua praedictum est, lucerna clarissima Joannes ardere et lucere potuit (Joan. V) , ut passi sunt filii tenebrarum, ut staret lucens super candelabrum suum, tanto illum honore dignum duxit hic Dominus omnium ut sicut ille non seipsum commendabat praedicatione sua, sed Christum, sic econtra [Col. 0350A] Christus Jesus, illo superstite, nusquam poneret in conspectu populi magisterii sui cathedram per publicae praedicationis officium. Quod si facere voluisset magna utique claritate sua famam illius citius obscurasset, sicut sole meridiano lucernae fulgor exiguus operiri solet. Hoc omnino devitans exemplorum bonorum provisor, nec hoc saltem passus est, ut propter id quod sui quoque discipuli baptizabant, quaestiones augescerent, quae jam, ut supra dictum est, fieri coeperant, sed loco et tempore cedere dignatus est, ut debito cum honore Baptista suus, ad consummationem cursus sui perveniret. Hoc est quod evangelista nunc refert: «Ut ergo cognovit Jesus, quia audierunt Pharisaei, quia Jesus plures discipulos facit et baptizat quam Joannes, [Col. 0350B] (quanquam Jesus non baptizaret, sed discipuli ejus,) reliquit Judaeam, et abiit iterum in Galilaeam.» Qui omnia novit antequam fiant, tunc primum istud cognovisse dicitur, quando quaestio, quae praedicta est, ex discipulis Joannis cum Judaeis facta est. Et recte tunc cognovisse dicitur, quando jam aliis cognoscentibus palam fieri debebat, quod falsis invidorum laudibus non delectaretur, videlicet eadem judicii sui maturitate, qua daemonum testimonia clamantium (Marc. I; Luc IV) . Scimus quia Sanctus Dei es, quia Filius Dei tu es, audire dedignabatur. Hoc enim quod Jesus baptizaret, et plures quam Joannes discipulos faceret, audierunt Pharisaei non habentes aures audiendi, sed omnino surdi ad audiendum verbum Dei, et caeci ad videndam [Col. 0350C] rectitudinem consilii divini. Ipsi namque, ut superius dictum est: «Spreverunt consilium Dei, non baptizati baptismo Joannis (Luc VII) .»—«Excaecavit illos malitia ipsorum, et nescierunt sacramenta Dei (Sap. II) .» Hoc isti tales audierunt quod Jesus baptizaret; malitiosa utique invidia, quod discipuli baptizabant in Magistrum referentes. Non enim Jesus baptizabat, sed discipuli ejus. Quod baptizabant discipuli ejus, hoc satis erat occasionem detrahendi contra Magistrum praeripere festinantibus. Dicebant ergo: Ecce duos Baptistas habemus, nunquid uter que Christus est? Credibilius est, quia neuter. Quid ergo est, nisi erraticus favor indocti popelli, qui prius Joannem Christum esse nobis susurravit nescientibus [Col. 0350D] et nunc eumdem satiata curiositate fastidiens, istum novum consectatur eadem temeritate vel incertitudine judicii? Videte nunc quam contentiose agant isti duo viri, ut contra se invicem nomina sua magnificent in populis. Uter illorum pertinacius apud turbam istam maledictam, quae non novit legem, nomen Christi obtinebit? «Ut cognovit Jesus,» inquit evangelista, quia hoc quod supra dictum est, «audierunt Pharisaei, reliquit Judaeam et abiit iterum in Galilaeam,» non quidem timens illorum malitiam, sed suo secundum hominem priori cedens, et tempus suum, quod illo adhuc praedicante nondum advenerat (Joan. VII) , decenter exspectans. «Iterum, inquit, abiit in Galilaeam.» Signanter addidit, «iterum.» Quia videlicet dudum illuc abierat [Col. 0351A] postquam baptizatum a Joanne spiritus expulerat in desertum (Luc. IV) ; tunc scilicet quando invenit Philippum, et in Cana Galilaeae aquas convertit in vinum (Joan. I, II) . Ut intelligas illum ejus reditum in Galilaeam, a quo caeteri evangelistae 151 incipiunt, non primum, sed alterum esse post ejus baptismum. Hunc ejus reditum diligenti contemplemur intuitu, quia totus figurativus est, et illius aquae rivum, de quo dixerat in Judaea: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei (Joan. III) ;» illius vivae aquae flumen, quae de templo suo egressura erat (Ezech. XLVII) , ubi Judaeorum sacrilegio solveretur, sicut ibidem tunc dixerat illis: «Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud [Col. 0351B] (Joan. II) ,» quo perducturus, quo ejus alveum deflexurus sit, in his quae praesens lectio commemorat, dictis et factis suis mystice praepingit, ductore et viarum ejus dispositore digito Dei. Quod evangelista sic incipit: «Oportebat autem eum transire per Samariam.» Quam ob causam? Illam utique quae longe inferius post hunc ejus transitum his verbis subjecta est: Ipse enim Jesus testimonium perhibuit, quia propheta in patria sua honorem non habet. Ergo, ut verum comprobaret hoc testimonium suum, id est, non aliam ob causam se apud Judaeos honorem non habere, nisi quia patria sua, contribules sui Judaei erant, et prae invidia notum hominem contemnebant, simulque hoc ex opposito, id est ex eo quod in patria non sua divinum honorem habiturus [Col. 0351C] erat, aliam convinceret non subesse causam, nisi commune malum superborum invidiam, «oportebat eum transire per Samariam.» Hoc oportebat, hoc proposito vel cons lio divinitatis ejus congruebat, ut per illos alienigenas iter faceret, et illud quod de nobis, qui alieni a Deo et hospites testamentorum eramus, consilium habebat praefiguraret. Samaritani namque a Judaeis inter alienigenas reputabantur, Samaritanis Judaei non contebantur. Longa retro series duplex causa dissensionis est: prima, quia per manum Hieroboam decem tribus a Juda et a domo David rescissae fuerant, et relicto templo Domini, quod Salomon in Hierusalem exstruxerat, vitulos aureos, quos fecerat Hieroboam, [Col. 0351D] pro Deo coluerant, videlicet instinctu regis sui metuentis ne si juxta legem ter in anno Hierosolymam ascenderent, ut in conspectu Domini Dei sui apparerent, sollicitati a fratribus suis filiis Juda et Benjamin ab illo recederent (III Reg. XII) . Alia causa erat, quia cum easdem decem tribus captivasset Salmanasar, et cum reliquiis illarum de diversis gentibus collectos incolas habitare fecisset, unaquaeque gens fabricata est deum suum, et ita commistae cum gentibus reliquiae Israel, inimicis suis Judaeis majorem contemptus materiam dederant, ut merito viderentur contemptibiles (IV Reg. XVII) . Sed hoc erat propositum Divinitatis, ut Judaeis, qui sacrosanctum corporis ejus templum soluturi erant, ut supra dictum est (Joan. II) , propter perfidiam [Col. 0352A] relictis, salus ad alienigenas transiret. Bene ergo oportebat relinquentem Judaeam transire per Samariam. Factis enim prius loqui volebat, quod postea dictis firmaturus erat. Dicturus quippe: «Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) ,» jam nunc eamdem doctrinam mulieri Samaritanae a se petendam esse innuit, sub nomine aquae in vitam aeternam salientis. Praesentis ergo lectionis mysteria, nobis advenis gentibus desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et favum (Psal. XVIII) , enucleare conemur ipso adjuvante, cujus intimam sub cortice litterae gratiam veneramur. «Venit ergo in civitatem quae dicitur Sichar, juxta praedium quod dedit Jacob Joseph filio [Col. 0352B] suo.» Sichar ipsa est Sichem, sed vitiose ut Sichar legeretur error inolevit, urbs Samaritanorum quae nunc Neapolis dicitur. Samaria quippe civitas regalis erat, quae nunc Sebaste nuncupatur: sed et omnis regio quae circa eam fuit a civitate quondam nomen acceperat. Illic videlicet in Sichem dedit Jacob praedium Joseph filio suo, quando moriens in Aegypto dixit ei: «Dabo tibi partem unam extra fratres tuos, quam tuli de manu Amorrhaei in gladio et arcu meo (Genes. XLVIII) .» Dicendo se eam in arcu et gladio possedisse, arcum et gladium justitiam vocavit, per quam meruit peregrinus et advena, interfecto Sichem et Hemor propter Dinae suae raptum, de periculo liberari (Genes. XXXIV) . Timuit enim, ut in historia legitur, ne vicina oppida et [Col. 0352C] castella, ob eversionem foederatae urbis adversus se consurgerent, et Dominus non dedit eis, ut nocerent illi. Vel certe sic intelligendum: Dabo tibi partem unam, quam emi in fortitudine mea, hoc est in pecunia, quam multo labore et sudore acquisivi. Quod autem ait, «extra fratres tuos,» ostendit absque sorte dedisse eam tribui Joseph. Siquidem eodem loco sepultus est Joseph et mausoleum ejus ibi hodie cernitur. Juxta praedium illud venit Dominus Jesus. «Erat autem ibi fons Jacob.» Fons iste, cum pro raritate fontium vi [vel] jugis aquae, cujus in illa terra plerisque locis praeter cisternas penuria est: tum pro dignitate vel memoria tanti patriarchae insignis et notus erat praesertim ubi inflabatur [Col. 0352D] alter adversus alterum, scilicet Judaeus adversus Samaritanum, et Judaeo de civitate David, temploque Salomonis gloriante Samaritanus de priorum patriarcharum mansionibus (III Reg. VIII) , qui illis in locis habitaverant, sese defendens anhelantem solabatur inopiam. «Jesus ergo fatigatus ex itinere, sedebat hic super fontem. Hora erat quasi sexta.» Hic jam mysteria quaerenda sunt; nam quo modo hic in fonte subjecto relucet solis imago, sic ista Domini Jesu fatigatio vel sessio, fatigationem sessionemque alteram spectat, quam ipse in arcano divinitatis suae meditabatur consilio. Quam ergo fatigationem sui meditabatur? Judaeis dixerat superius: «Solvite templum hoc, et ego in tribus diebus excitabo illud. Hoc autem dicebat de templo [Col. 0353A] corporis sui (Joan. II) .» Hoc utique futurum erat, et hoc illis facientibus Jesus ipse ex itinere humanitatis suae, vera passione, veris doloribus, et vera morte erat fatigandus. Deinde ascenso coelo venturus erat «ad praedium quod dedit Jacob Joseph filio suo extra fratres suos,» id est, relictis Judaeis venturus erat ad gentes, quas Deus Pater in haereditatem daret sibi vero Joseph, cujus typum nomine et actibus gessit filius ille accrescens Joseph. Ad illam haereditatem suam venturus erat Dei Filius, et post acerbam mortis fatigationem, sedendo in magna requie ad dextram Patris sessurus erat, et super hujus haereditatis suae puteum, id est, exsuperaturus universum humanae cupiditatis vel philosophicae sapientiae profundum. Nam ubi quod stultum est [Col. 0353B] Dei, sapientius esse hominibus comprobavit, et per stultitiam crucis sapientes mundi confudit et subjugavit (I Cor. I) , hominumque cupiditates timore suo repressit, quid aliud quam super puteum sedit? Bene ergo postquam Judaeis de templo suo ejectis dicit: «Solvite templum hoc, et ego in tribus diebus suscitabo illud,» relinquens Judaeam, super Samaritanorum sedit puteum. Quia postquam illos de domo et regno Dei expulit, quia sceleratissime solverunt templum corporis sui, et in agone mortis dicenti: «Sitio,» potum obtulerunt fellis et aceti (Joan. XIX) , relinquens illis desertam domum suam, venit ut biberet fidem et salutem gentium, et daret illis aquam vivam, quam egredientem de templo corporis sui soluto Judaei ad se venire passi non sunt. [Col. 0353C] Cum autem sic sedet Jesus, hora sexta est, quia videlicet nunc, dum ipse Dominus omnium ad dexteram Patris residens regnat, sexta 152 mundi solvitur aetas. Sequitur: «Venit mulier Samaritana haurire aquam.» Hoc profecto sitiens et arida gentilitas faciebat, currebat certatim ad illam inanem philosophorum hujus mundi disciplinam, ut vel secundum Stoicos curiositatem, vel secundum Epicureos omnem expleret cupiditatem, sperans in illis esse venam aquarum viventium, id est, in scholis illorum praedicari verae et summae beatitudinis viam. Quid enim Socratis vel Platonis academiam, caeterorumque sectas diversas philosophorum, nisi puteos viventium esse putabant aquarum? Veniens ergo mulier Samaritana haurire aquam, tandem aliquando [Col. 0353D] invenit Dominum sedentem super puteum, quia philosophos suos diu mirata gentilitas, tandem aliquando reluctantem per apostolos suos audivit Dei sapientiam Christum. «Dicit ei Jesus: Da mihi bibere. Discipuli autem ejus abierant in civitatem, ut cibos emerent. Dicit ergo ei mulier illa Samaritana: Quomodo tu, Judaeus cum sis, bibere a me poscis, quae sum mulier Samaritana. Non enim coutuntur Judaei Samaritanis.» Non mulier Jesum, sed mulierem Jesus prior alloquitur, et dum ab illa bibere poscit, non se illam, vel ullum hominem communem aut immundum aestimare profitetur, cum utique et ipse causam eamdem ignorare non posset, propter quam mulier mirata est, quam et evangelista subnectens: «Non enim, inquit, coutuntur [Col. 0354A] Judaei Samaritanis.» In quo parva quidem dignationis ejus scintilla praelucet, sed ejus judicio gratiae ejus immensitas, quae postmodum in cunctis gentibus eadem dignatione diffusa est, praesignata est. Nam quomodo tunc mulierem illam affatu suo praevenit, quae nullam colloquii vel alicujus communionis copiam haberet in omnium gentium contemptoribus Judaeis, et illam prior obsecrare dignatus est, qui sine ejus ope non solum aquam bibere, sed et totum puteum poterat in vinum convertere: sic omnium gentium merita misericordia ejus praevenit, quae alienae et immundae reputabantur ab illo peculiari populo Dei, nimium de suis vel patrum suorum praesumente meritis, et obsecrare dignatus est ut communicarent sibi, maxime dicente Apostolo qui legatione [Col. 0354B] fungebatur pro illo: «Obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo (II Cor. V) .» Quam reconciliationem dum ab Ecclesia de gentibus ultronea vel gratuita legatione petivit, profecto ab illo bibere poposcit, quia salutem ejus sitiens, totis visceribus charitatis illam revera in magna siti attraxit. Quod audientes illae, scilicet gentes, plus quam ista mulier, admiratione et gaudio repletae sunt; sicut in Actibus apostolorum (cap. XV) scriptum est, quia cum legissent apostolorum epistolam, gavisae sunt super consolatione, scilicet quod salvari possent absque circumcisione caeterisque operibus legis, sola Christi fide. Nec illud vacat a mysterio, quod discipuli ejus abierant, de quibus et dicitur, quia «abierant in civitatem, ut cibos emerent,» et solus Salvator cum [Col. 0354C] sola peccatrice et alienigena locutus est. Quando enim gentes primum allocuta est gratia Christi, quando angelum suum ad Cornelium misit (Act. X) , apostoli Christi abierant, neque cum hominibus ejusmodi quidquam de verbo salutis locuti fuerant; sed extraneos illos arbitrati solos filios regni, scilicet Judaeos sibi incorporare volentes, quasi circuibant civitatem, juxta Psalmistam: «Dispersi ad manducandum, et quia non erant saturati, et murmurabant (Psal. LVIII) .» Igitur cum illa mulier admirata dixisset: «Quomodo tu, Judaeus cum sis, poscis a me bibere, quae sum mulier Samaritana? respondit ergo Jesus et dicit ei: Si scires donum Dei, et quis est, qui dicit tibi: Da mihi bibere, tu forsitan petisses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam.» Pulchre [Col. 0354D] divisa sapientia humanae facundiae dignatur nunc uti elegantia, dum ab aqua visibili, cujus ad petitionem se inclinaverat latens in carne majestas, metaphoram faciens, mulieris mentem paulatim sublevando ad petendam Spiritus sancti gratiam leni introductione invitat. «Si scires, inquit, donum Dei, et quis est, qui dicit tibi: Da mihi bibere.» Notanda diligenter series tenorque verborum. Non ait, si scires Deum, non solum quippe Samaritani, sed et plerique gentilium scire poterant, unum esse Creatorem Deum; sed ait: «Si scires donum Dei,» quod profecto non est aliud quam Spiritus sanctus donum Patris et Filii, quem ante Redemptoris adventum miser iste mundus non cognovit. Item non ait: Si scires, quis dicit tibi: Da mihi bibere; quod [Col. 0355A] utique illa scire visu et auditu poterat, eumque sedentem super puteum praetento digito Samaritanis concivibus suis demonstrare; sed ait: «Si scires quis est qui dicit tibi,» id est, qualis essentia ejus est, quantum a caeteris mortalibus differt, quia non filius hominis tantum, sed et Filius Dei est, non homo tantum, sed et Deus est. Et est sensus: Si scires Patrem et Filium et Spiritum sanctum, si audisses nominis ejus evangelium, tu forsitan crederes in eum et peteres ab eo donum Dei, scilicet aquam vivam, id est, baptizareris, ut per gratiam Spiritus sancti acciperes remissionem peccatorum. Jam enim Patrem Deum plerique utcunque sciebant; ipsum autem, qui nunc haec loquebatur, Dei Filium et Spiritum sanctum nesciebant. Quod in exprobationem [Col. 0355B] Judaeorum dictum est, a quibus nunc reversus fuerat, quosque incredulos sciens de templo ejecerat, futurum praesignans quod illis ejectis alienigenas per aquae et Spiritus sancti regenerationem introduceret in regnum Dei, quod postmodum evidenter Nicodemo dixit. Et est huic simile quod Judaicis civitatibus exprobrans dicit: «Si in Tyro et Sidone factae essent virtutes, quae in vobis factae sunt, olim in cinere et cilicio poenitentiam egissent (Matth. X) .» Quod enim de hac Samaritana muliere veritas protestatur, de idololatris universaliter sentiendum est gentibus, quae ubi evangelica praedicatione audire et scire meruerunt donum Dei, et eum qui in apostolis suis loquebatur eis, Christum Filium Dei, poenitentiam egerunt, et Salvatore Christo, donum Dei, [Col. 0355C] vivam aquam, scilicet spiritum remissionis peccatorum petierunt, et in nomine Trinitatis baptizati sunt, sicque una de omnibus gentibus Ecclesia facta est, cujus haec mulier typum gerebat, et qui in persona illius veritas testimonium perhibebat, quod non per malitiam, ut perfida Synagoga, sed per ignorantiam peccaverat. At illa mulier, adhuc circa nomen aquae quam haurire venerat carnali sensu oberrans, «dicit ei: Domine, neque in quo haurias habes, et puteus altus est. Unde ergo habes aquam vivam? Nunquid tu major es patre nostro Jacob, qui dedit nobis puteum et bibit ipse ex eo, et filii ejus, et pecora ejus?» Errabat enim mulier haec in vocabulo aquae vivae, nesciens rivum jugiter fluentem [Col. 0355D] aquae invisibilis, et indeficientem gratiam Spiritus sancti aquam vivam aequivoca appellatione nuncupari. Sed libet jam hujus objectionem Judaeorum objectionibus conferre. Superius, cum illis signa petentibus dixisset quiddam, quod intellectibus eorum videretur impossibile: «Solvite, inquiens, templum hoc, et ego in tribus diebus excitabo illud (Joan. II) ;» illi irreverenter objicientes: «Quadraginta et sex, inquiunt, annis aedificatum est templum hoc, et tu in tribus diebus excitabis illud?» (ibid.) tu autem, inquiunt, homo contemptibilis: dicendo enim tu, superbiam 153 et contemptum exprimunt: homo ergo contemptibilis et crucifigende, tu in tribus diebus excitabis illud? haec autem non hostili irrisione, sed [Col. 0356A] amica percunctatione, reverenti compellatione praemissa: «Domine, inquit, neque in quo haurias habes, et puteus altus est.» Nisi humilem praemisisset vocem Dominum eum compellans, putaremus forte quod tanquam homini alieno utpote Judaeo vasculum suum commodatura non esset ad hauriendum aquam. Nunc autem palam est quod non ipsa Judaeum contemnebat, sed a Judaeo contemni metuebat, quia videlicet Judaei potius evidentem superbiendi materiam habentes, nec vasculis Samaritanorum uti dignabantur: Samaritani vero conscientiae morem gerentes, etsi interdum animosa contentione seipsos consolabantur, satis illis esset non contemni, et ab eorum, qui in se confidebant tanquam Israelitae veri, communione non repelli. Rursus [Col. 0356B] illa Samaritana mulier illi Judaeo, scilicet Domino nostro, nullum aliud vasculum praeter suum praesto adesse videns: «Domine, inquit, neque in quo haurias habes, et puteus altus est;» tanta scilicet altitudine, quanta manu tua attingere non praevales. Altus quippe et quadraginta cubitis, ab ipso latere hominis usque ad summum digitorum extentis. Nonne ergo longius est a salute superbia Judaeorum, quam humilis conscientia Samaritanorum? Hic et illic Praeses justitiae Veritas in templo corporis sui residens, verborumque ac rerum causas in statera appendens, unam aquam de eodem templo corporis sui profluentem, Judaeis non creditam, Samaritanis propinare venit; imo cunctae de Gentibus Ecclesiae, quam, ut saepe jam dictum est, haec [Col. 0356C] mulier Samaritana praefiguravit. Quod illa nondum intelligens, et a Salvatore, quem non cognoscebat, ipsam Samaritanorum aquam Judaico fastu despici, existimans: «Unde ergo habes, inquit, aquam vivam? nunquid tu major es patre nostro Jacob, qui dedit nobis puteum et bibit ex eo ipse, et filii ejus, et pecora ejus?» Ac si dicat: Nunquid qualiscunque Hierosolymitanus major est, mundior aut religiosior patre nostro Jacob? Non. At ille nobis hunc puteum, ille, inquam, non quivis alienigena, sed pater noster tam magnus, tam sanctus, tam mundus, et Deo charus, hunc «nobis dedit puteum, et ipse ex eo bibit, et filii ejus, et pecora ejus.» Unde ergo tu, vel quicunque Judaeus, habes aquam, quam [Col. 0356D] in contemptum hujus aquae, velut mortuae aut immundae, appelles aquam vivam, aut mundam? Notandum quod non ait, qui fodit, sed «qui dedit» nobis puteum. Quia videlicet non legitur Jacob illic fodisse puteum, sed tantum emisse partem agri a filiis Hemor patris Sichem (Gen. XXXIII) , quod praedium ex veritate veteris historiae evangelista refert, ut supra dictum est, Jacob dedisse filio suo Joseph, subjungens de hoc puteo: «Erat autem ibi fons Jacob.» Omnis enim puteus fons, quamvis non e converso omnis fons puteus sit. Et quidem Abraham et Isaac certis locis puteos, fodisse leguntur, quorum etiam plerosque Palaestini invidentes obstruxisse et pro quibusdam tantum contendisse referuntur. Hunc autem puteum, de [Col. 0357A] quo cum Samaritana muliere tanta Salvatoris collatio est, nec Jacob, nec patriarcharum quisquam fodisse memoratur. Recte ergo non dixit, qui fodit, sed qui dedit nobis puteum, fortassis cum ipso praedio pariter a filiis Hemor coemptum, sufficere aestimans ad hujus aquae defensionem, quod ille tantus patriarcha biberit, «et filii ejus, et pecora ejus.» Ad haec Dominus noster mulieris tarditati condescendens, qui noverat se indoctarum magisterium suscepisse animarum, generalem propositionem aquae vivae, cujus nullas esse differentias aut species illa pervidere poterat, ipsam aquam vivam, quam se posse dare dixerat, et illam quam solam mulier ista noverat, propriis differentiis hoc modo determinat: «Omnis qui biberit ex aqua hac, sitiet iterum. [Col. 0357B] Qui autem biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum.» Hae namque differentiae, scilicet iterum sitire et in aeternum non sitire, e contrario modo a se invicem discrepant; velut omnem sitim exstinguere et nullam sitim exstinguere. Quos effectus contrarios in his Domini nostri dictis advertere promptum est. Nam aqua ejusmodi, quam haec mulier haurire venerat, scilicet aqua elementaris, nullam omnino sitim exstinguit; quia qui biberit ex ea, solo corpore refocillato, cum iterum sitiat, inopiam naturae non se explicuisse satis evidenter indicat. Aqua autem illa, quam Jesus dat, corporis et animae sitim aeternam funditus exstinguit, ut apud inferos non sitiat ardens aut ardeat sitiens, sed eodem, qui haec loquitur, Agno duce pergat ad vitae fontes [Col. 0357C] aquarum (Apoc. VII) , et aeternae beatitudinis haustu, cunctam corporis et animae purgans inopiam, non deficiat (Isa. LVIII) omni bono in aeternum. Unde subditur:

«Sed aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam.» Quae est enim haec aqua viva, nisi illa quae, ut supra dictum est, in baptismo Christi percipitur Spiritus sancti gratia? Aqua haec Spiritus sanctus est, aqua haec Deus est. Aqua haec in corde Dei Patris fons vitae est, in ore Dei Filii, gratiae et pacis flumen est, in beatis angelis torrens gloriae est, in electis hominibus inundatio vitae est. Quae a quocunque bibita fuerit, ad matricem suam, aeternae divinitatis abyssum resilit, [Col. 0357D] inferno profundior, terra longior, mari latior, et coelo altior. Illuc, inquam, resilit, inde venit, pariterque bibentis animam, etiamsi in infernum descenderit, saliendo in vitam aeternam sustollit; ubi non esuriat, neque sitiat, et non percutiat eam aestus et sol (Isa. XLIX) . Et antequam illuc saliat, fons in bibente fit, et per sinum cordis rivos sapientiae et scientiae diffundens animaeque totum alveum implens, et paulatim in verbo vitae per meatum oris prorumpens, hortos vicinos areasque longe positas affatim irrigat, talisque anima meretur audire: «Fons hortorum, puteus aquarum viventium (Cant. IV) .» Recte ergo «qui biberit, inquit, ex aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam.»

[Col. 0358A] «Dicit ad eum mulier: Domine, da mihi hanc aquam ut non sitiam, neque veniam huc haurire.» Beata mulier haec alienigena, imo beata Ecclesia de alienigenis collecta (cujus haec typum gestat), merito surrectura in judicio cum generatione mala et adultera, ut condemnet eam (Matth. XII) : «Si, inquit, terrena dixi vobis et non credidistis, quomodo si dixero vobis coelestia credetis?» (Joan. III.) Terreni templi, terrenae aedificationis similitudine usus dixerat: «Solvite templum hoc, et ego in tribus diebus excitabo illud,» et illi terrena, quae sola in his verbis intellexerunt, eum posse facere non crediderunt. Quomodo credidissent si coelestia dixisset, si se coelestem vitam dare posse, si se illos ita portare posse dixisset, ut in vitam aeternam salirent? [Col. 0358B] Sed haec mulier credidit, et confessa est et non negavit. Dixit enim mulier haec, dicit et nunc mulier magna per totum orbem dilatata anhelans et sitiens, sitiens et clamans: «Domine, da mihi hanc aquam.» Credidit ergo propter quod et sic loquitur (Psal. CVI) , ac proinde generatio illa jure, ut praedictum est, hujus comparatione condemnatur. Quid tandem restat? quare tantum bonum differtur? Qui bonum tam optabile petendum 154 a se dixit non rogatus, postulanti simpliciter quare non confestim largitur? Audi quod sequitur:

«Dicit ei Jesus: Vade, voca virum tuum. Respondit ei mulier: Non habeo virum.» Ecce quomodo mulierem peccatricem, quam sciebat non habere virum, quam noverat legitimum non iniisse conjugium, [Col. 0358C] revocat ad cor suum, ut videat in testimonio conscientiae suae, quid facto opus sit, quatenus illud donum Dei mereatur accipere. Poterat dicere: Nisi poenitentiam egeris et peccata tua confessa fueris, quia peccatrix es, et sic egisti; nisi, inquam, poenitentiam egeris, ego hanc aquam non dabo tibi, quia videlicet non nisi poenitentibus et peccata sua confitentibus, et eadem relinquentibus haec sancti Spiritus gratia, hoc donum Dei tribuitur. Hoc Dominus dicere poterat, sed usa est arte sua nostrae salutis opifex Dei sapientia, quatenus nec illam molesta verecundia pulsaret, et tamen necessariam saluti ejus peccatorum confessionem eliceret.

[Col. 0358D] «Vade, inquit, voca virum tuum, et veni huc.» Quid illa reputaret, nisi ad hoc virum suum debere vocari, ne mulier sine viro suo tanquam vitae facultatem perciperet, et hoc a tantae rei largitore recte pensari, quod vir tanti doni particeps esse deberet, cum quo mulier unum corpus esset? Et quidem protinus cucurrisset, si haberet quem virum suum legitime profiteri posset. Sed quid faceret, quae virum non habebat, nec tamen virgo nec vidua erat? Quomodo jam dignam non timeret repulsam, quae tali commonitione cogebatur agnoscere se mulierem non legitime nuptam? Stetit ergo suam agnoscens indignitatem, et confessa est dicens: «Non habeo virum.» Sufficit ista confessionis inchoatio vocanti misericordiae. Non exspectavit aut exegit, ut [Col. 0359A] totum diceret, sed clementiae manum porrigens pepercit pudori, subvenit conscientiae fluctuanti. Nam sequitur:

«Dicit ei Jesus: Bene dixisti, quia non habeo virum. Quinque enim viros habuisti, et nunc quem habes non est tuus vir. Hoc vere dixisti.» Hoc illa mulier bene intellexit, quia vere dixit. Bene et vere nunc quoque Ecclesia dicit, quia quemadmodum illa quinque viris abusa fuerat, et nunc virum non habens, aliquem tamen habebat, quem virum suum nominare non poterat; sic Ecclesia quondam cum Gentilis esset, quinque sensibus corporis luxuriata, in omni concupiscentia carnis et oculorum, quae in mundo est, tandem ad hoc devoluta fuerat, ut pro viro suo legitimo, pro factore et amatore [Col. 0359B] animarum Deo, diabolum reciperet; et in ligno et lapide fornicans cum illo, qui non erat suus vir, sed naturae suae hostis, non amator sed interemptor, non sponsus amoris sed auctor mortis; homicida, non medicus; diabolus, non Deus. Hoc, inquam, vere dixit: Hoc dicendo veritatem locuta est, sicque semetipsam in principio accusans, abluta lavacro et vivam aquam in poculum salutis adepta est. Igitur Magister et Dominus hoc exemplo discipulis suis, hujus aquae vitae ministris imitandus, competenti arte ab ea, quae vivam aquam postulabat, confessionem peccatorum exegit, eamque ad conscientiam suam revocavit dicendo: «Voca virum tuum et veni huc.» Quae protinus peccata illa [Col. 0359C] non abscondit, confessa est nec defendit. Nam quam veraciter eadem narranti consentiat, quam humili conscientia veritati concedat, respondendo manifestat:

«Domine, ut video, propheta es tu.» Quid enim amplius est dicere: Verum est, quinque viros ego habui; aut dicere: «Domine, ut video, propheta es tu?» Denique in hoc palam est quam non invita fateatur, quod inspectatorem conscientiae suae Domini, et prophetae honorat nomine, nullam aliam ob causam vel experimentum, nisi quod secundum pronuntiationis ejus veritatem peccatricem se agnoscebat esse. Una eademque responsione et de se confessa est, quod erat, et de illo quod eum esse intelligere poterat. Minus quidem et longe [Col. 0359D] minus quam illa est confessa, sed confitendo quantum perceperat, dignam se fecit, cui crederet Jesus totum quod erat. Hoc interim praetereundum non est, non tantum futurorum praescientiam, sed et praeteritorum ac praesentium oculorum revelationem recte solere appellari prophetiam. Mulier ista Dominum nihil de futuris praedicentem audierat, sed tantum de praeteritis ac praesentibus occultis cordis sui vera dicere illum sentiens, prophetam esse pronuntiabat. Adeo consuetum erat jam tunc, occultorum revelationem prophetiam nuncupari.

Imo vero, cum istae tres prophetiae partes sint, id est, de praeteritis, de praesentibus et de futuris, ea plurimum valet ad comprobationem prophetici spiritus, [Col. 0360A] qua praesentialiter quis ita convenitur, ut occulta cordis ejus manifestentur. Tunc enim dubitatio homini nulla relinquitur, quin in prophetante solus Deus loquatur praeter quem corda hominum pervidere nemo potest alius. Quod Apostolus commendans ait: «Si omnes prophetent, intret autem quis infidelis vel idiota convincitur ab omnibus, dijudicatur ab omnibus, occulta cordis ejus manifesta sunt, et ita cadens in faciem adorat Deum, pronuntians quod vere Deus sit in vobis (I Cor. XIV) .» Ita plane mulier haec, ubi foris audivit ab homine, quod seipsa noverat intus, secure pronuntiabat quod vere in homine illo esset Deus, et indubitanter dixit: «Domine, ut video, propheta es tu.» Deinde sciens et hoc, quia prophetae [Col. 0360B] per figuras et tropologias loqui consuevissent, carnalem amovit intellectum ab ejus dictis, nec eo sensu quo prius ultra vivam aquam ab illo petivit, potius doctrinam veritatis ab eo quaerere intendit, tanquam a propheta, tanquam ab eo, qui non de corde suo loquendo contentionibus inaniter efferretur, sed per quem, sicut experimento didicerat, loqueretur Deus. Nam praeter sitim corporis ob quam veniebat haurire aquam, habebat quamdam aliam sitim, scilicet sitim audiendi verbum Dei, quam optime noverat ipse adaquator mentium, qui loquebatur ei. Nunquid enim sola peccata ejus noverat, et desiderium animae ejus docilemque humilitatem cordis ejus non noverat? Ut quid ergo dixerat ei: «Si scires donum Dei, et quis est qui tibi [Col. 0360C] loquitur, tu forsitan petisses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam?» nunquid in incerto locutus est? an quia dixit «forsitan petisses,» dubitasse putandus est? Non utique in sermone omnia scientis, universa videntis, forsitan dubitantis significat incertitudinem, sed affirmantis admirationem, sicut et illic: «Si crederetis, inquit, Moysi, crederetis forsitan et mihi (Joan. V) .» Nam et illic duritiam vel incredulitatem Judaeorum, et hic in eorumdem exprobrationem, facilitatem ad credendum miratur alienigenarum. In hac ergo muliere sitim quoque praeviderat audiendi verbum Dei. Cui videlicet siti suae protinus satisfieri deposcit, ubi prophetam illum esse comperit. Nam dicit ei:

[Col. 0360D] «Patres nostri in monte hoc adoraverunt; et vos dicitis, quia Hierosolymis est locus, ubi oportet adorare.» Ac si diceret: Domine, quoniam ut video propheta es tu, jam vero diebus multis propheta non est visus in Israel, loquere nobis ex ore Domini, da nobis consulentibus te responsum justitiae in sermone Domini. Ecce vetus longumque certamen. Vos Judaei non coutimini nobis Samaritanis, et idcirco non coutimini nobis, quia non adoramus in Hierosolymis. Dicitis enim quia tantum in 155 Hierosolymis adorare oportet; et hoc vobis dicentibus patrum nostrorum repugnat auctoritas, quae non leviter contemnitur. Nam patres nostri in monte hocador averunt, et, sine dubio, absque Hierosolymis in templo Salomonis Deum placaverunt, quem in mente [Col. 0361A] hoc adoraverunt. Hic erecto altari Pater noster Jacob invocavit super illud fortissimum Deum Israel, postquam reversus est de Mesopotomia Syriae, et habitavit hic juxta hoc oppidum, emitque partem agri hujus, in qua fixerat tabernaculum, a filiis Emor patris Sichem centum agnis (Gen. XXXIII) . Tu ergo, Domine, quoniam propheta es, quid dicis? Hanc proponendo quaestionem mulier sapiens jam profecto aquam vivam petebat magnique desiderii capacem situlam, inclinata super marginem fontis aeterni, ad hauriendum immergebat plus inventura aquae viventis quam adhuc ipsa posset aestimare. Verumtamen in hac ipsa sui inquisitione, non totum dicit, non totum proponit. Dicendo enim illud, unde locus ille poterat esse venerabilis, videlicet «quia patres [Col. 0361B] nostri, inquit, in monte hoc adoraverunt,» dissensionis vel segregationis causas reticuit. Quia videlicet quod Jeroboam et decem tribus cum eo, ut recederent a Juda et a domo David (III Reg. XII) cui Dominus jurejurando dixerat: «De fructu ventris tui ponam super sedem tuam (Psal. CXXXI) ,» vitulos aureos fecerant, et adorantes dixerunt: «Hi sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti.» Quod factum esse in eadem civitate Sichar, quam Jeroboam reaedificavit historia libri Regum narrat (III Reg. XII) . Praeterea commista fuerant, ut superius dictum est, inter gentes, quas Salmanasar, rex Assyriorum, translatis decem tribubus, reliquiis earum cohabitare fecerat, et, unaquaque gente fabricante Deum suum, didicerant opera eorum, et ob [Col. 0361C] hoc majorem Judaeis contemptoribus suis causam vel materiam contemptus praebuerunt (IV Reg. XVII) . Has, inquam, causas, ista mulier in proposita quaestione reticuit. At illa propriae culpae maculas satis humiliter confessa fuerat. Non ergo vitio sed laudi potius illi est, quod communem gentis suae ignominiam, satis omnibus notam, praedicare non properavit. Dominus autem judex aequitatis postulatus ita respondit:

«Mulier, crede mihi, quia venient dies, quando nec in hoc monte, nec in Jerosolymis adorabitis Patrem.» Veneranda et in timore sancto audienda sunt dicta haec Verbi incarnati, de sancto corporis sui templo suavissime intonantis, et brevi quidem, sed gravi elocutione veram atque se dignam de adoranda [Col. 0361D] Divinitate sententiam proferentis. Et Samaritanos quidem in praeterita contentione inferiores fuisse Judaeis, rationabiliter astruit, sed eosdem rursus in eo consolatur, quod omnem de locorum suorum praerogativa controversiam mox esse tolerandam indicat veris adoratoribus Dei. Cujus consolationis quoque dicta, tam in principio quam in fine distribuens, mira arte dividit illas, in medio collocans oratiunculae suae particulas, quibus Samaritanos absque scientia Deum adorare, dicendo, satis optime percutit. Nam et antequam diceret: «Vos adoratis quod nescitis, nos adoramus quod scimus, quia salus ex Judaeis est,» repetivit et prosecutus est, quod praemiserat dicens: «Sed venit hora et nunc est, quando veri adoratores adorabunt [Col. 0362A] Patrem in spiritu et veritate,» etc. Adeo benevolentiam auditoris infirmi magna dignatione retinere curavit. Nunc singula verba gratiae de ore ejus emanantia pertractanda sunt. «Mulier, crede mihi.» Tibi, inquit, o mulier, dicturus sum quod viris necdum dixi, tibi crediturus sum, qui non credidi meipsum Judaeis, Scribisque ac Pharisaeis sive sacerdotibus adorantibus, imo latrocinantibus in illo magno et pulchro templo Dei, et quod illis facto tantum praesignavi, ejiciens illos cum flagello de domo Patris mei (Joan. II) , verbis autem aperiendum esse necdum credidi, tibi nunc dico: Tibi, o mulier, credo, tuae fidei committo; tu tantum crede mihi nunc interim tanquam prophetae, quoniam prophetam me esse dixisti: mihi, inquam, crede, et necdum [Col. 0362B] dico ut credas in me, quod futurum est, quando aliquid de me quod supra prophetam, imo supra omnem gradum vel dignitatem sit incipies sentire. Hoc mihi crede, quia venient dies, et in proximo sunt, quos patres vestri qui in monte hoc adoraverunt, multi quoque prophetae et reges qui in Jerosolymis adoraverunt et non viderunt, vestri autem beati oculi paulo post videbunt, quando vos qui nunc ut alieni a templo Dei despicimini, vos, inquam, et omnes quicunque de quibuscunque gentibus ad vitam praedestinati estis (Luc. X) , adorabitis Deum, invocantes Patrem, eum scilicet confitendo et adorando pariter Filium, cujus Pater est, per cujus adorationem fiet ut Deus Pater ejus vester quoque sit Pater. Ita, inquam, adorabitis Patrem, non in [Col. 0362C] monte hoc, neque in Jerosolymis, sed in omni loco dominationis ejus, quia videlicet non tantum in hoc aut solum in Jerosolymis, sed «a solis ortu usque ad occasum (Psal. CXII) magnum et horribile erit nomen ejus in gentibus (Malach. I) .» In Jerosolymis autem qui nunc celebris est orationis locus, «lapis super lapidem non relinquetur, qui non destruatur (Matth. XXIV) .» Jam exsultare poterat mulier pro favore suae gentis, existimans quod auctoritate tanti hominis quem prophetam esse credebat, nihilo praeferretur monti Samariae sancta civitas David, templumque Salomonis. Quod tametsi de futuro verum erat, de praeterito tamen futurum non erat. Quapropter humilianda erat de peccato quod in Samaria magis [Col. 0362D] abundaverat, ne inepte laetaretur de superabundanti gratia. Sequitur ergo:

«Vos adoratis quod nescitis, nos adoramus quod scimus, quia salus ex Judaeis est.» Ac si dicat: Vos Samaritani, quod a domo David et a templo Dei recessistis, et in monte Samariae confisi estis, non inde justificati estis quia patres vestri in monte adoraverunt (Deut. XII) , sed inde coinquinati, quia Jeroboam urbem istam hoc est Sichem in monte aedificans, vitulos aureos fecit hic et dixit: «Isti sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti.» Vos, inquam, qui propter cultum vitulorum a templo Dei recessistis, adoratis quod nescitis, dum dicitis adorantes et quid dicatis nescientes: «Isti sunt dii tui, Israel.» Nos Judaei, qui regi nostro [Col. 0363A] adhaesimus, et Deum patrum nostrorum in loco quem elegit adoramus, non nescientes quid dicamus, sed optime scientes, quia salus ex Judaeis est, quia de tribu Juda et de semine David Salvator repromissus est et hoc scientes et ob hoc idem David adhaerentes, Deumque qui juravit ei dicens: «De fructu ventris tui ponam super sedem tuam (Psal. CXXXI) ,» in templo, quod Filius ejus aedificavit adorantes, utique adoramus quod scimus: ad hoc reservati ipsi David, ut ex nobis salus, quae illi repromissa est, oriretur. Sed hactenus in hac contentione adoraverimus: venient dies, «quando neque in monte hoc, neque in Jerosolymis adorabitis Patrem.» Hoc est quod subsecutus repetivit.

«Sed venit hora et nunc est, quando veri adoratores [Col. 0363B] adorabunt Patrem in spiritu et veritate.» Jam venit hora et nunc est, venit et nunc est «tempus acceptabile, dies salutis (II Cor. VI) ,» «quando veri adoratores;» veri, inquam, id est, non quid adorent nescientes, sed veram adorandi scientiam habentes, «adorabunt Patrem non in monte hoc, neque in Jerosolymis,» ut praedictum est, sed «in spiritu 156 et veritate.» Quid dulcius? quid hac veri adoratoris definitione pulchrius? Adorabitis, inquit, Patrem, Spiritum adoptionis filiorum ab ipso percipientes, et in Filii ejus unigeniti membra venientes. Patrem enim in spiritu adorare quid est, nisi spiritum adoptionis filiorum accepisse, in quo clamamus: Abba Pater? (Rom. VIII.) Quid est, [Col. 0363C] adorare Patrem in veritate, nisi in Filio ejus manendo (qui dicit: «Ego sum veritas (Joan. XIV) » Patrem invocare? Idem ergo est ac si dixisset: Veri adoratores manifesta ac necessaria distinctione personarum adorabunt unum Deum, Patrem et Filium et Spiritum sanctum. Cur hoc loco Spiritum veritati praeposuit, nec dixit: Adorabunt Patrem in veritate et spiritu, sed dixit, «in spiritu et veritate?» Videlicet quia sicut «nemo venit ad Patrem nisi per Filium (ibid. ;» nemo agnoscit nisi per Spiritum sanctum. «Nemo enim potest dicere Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII) .» Ipsa quoque vera adoratio, propria sancti Spiritus operatio est: «nam quid oremus, sicut oportet nescimus, sed ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII) .» Proinde opus est, ut homo per praevenientem gratiam accipiat Spiritum sanctum, per quem agnoscat et confiteatur Dominum Jesum in carne venisse, quod est recta via per Filium ad Patrem venire. Bene ergo non dixit: Adorabunt Patrem in veritate et spiritu, sed «in spiritu, inquit, et veritate.» Caeterum, ubicunque invocavit hoc nomen recto ordine et evangelica traditione, primo continuatim Pater et Filius, et deinde tertia persona Spiritus sanctus, eo videlicet respectu quia ab utroque, id est, a Patre et Filio procedit Spiritus sanctus. Sequitur:

«Nam et Pater tales quaerit, qui adorent eum.» Crede mihi, inquit, quia jam illa «hora venit, et sic Patrem adorabunt veri adoratores.» Nam ecce nunc inpraesentiarum tales quaerit Pater, qui adorent [Col. 0364A] eum; quaerit accensa lucerna, quaerit diligenter domo eversa (Luc. XV) . Ecce lumen Divinitatis suae posuit in testa carnis humanae, et a sanctuario suo incipiens domum suam evertit, falsos adoratores ejiciendo, quia domum suam (quae domus orationis est) facerent speluncam latronum (Matth. XXI) , et exinde quaerit per totum mundum veros adoratores, qui adorent eum, non in carne, sed in spiritu; non in latrocinio, sed in veritate. Evertetur templum et civitas Jerosolymorum (Matth. XXIV) , non stabunt luci et delubra Gentilium, dividentur contra se familiae populorum, rumpentur foedera cognatorum, duo in tres, et tres in duos seperabuntur, filia adversus matrem, et nurus adversus socrum (Matth. X) ; et sic omnimoda commotione domo eversa, tales procul [Col. 0364B] dubio Pater inveniet qui adorent eum. Non tales factos inveniet qui adorent eum, sed inveniet in lucis et in delubris idolorum, quos tales faciat, ut adorent eum. Nam idololatras inveniet rapaces, ebriosos, fornicarios, caeterisque vitiis obsessos, sed abluet eos, sed sanctificabit eos in spiritu suo et in veritate sua (I Cor. VI) . «Non congregabo, inquit, conventicula eorum de sanguinibus, nec memor ero nominum eorum per labia mea (Psal. XV) .» Idololatrae sive fornicarii nominabantur, sed vocabit eos nomine alio, in quo qui benedictus est, benedicetur super terram (Isa. LXV) . Dicis: Quare tales Pater quaerit adoratores? quare neque in monte hoc, neque in Jerosolymis adorabimus Patrem? Audi quod sequitur:

«Spiritus est Deus, et eos qui adorant cum in spiritu [Col. 0364C] et veritate oportet adorare.» Quamvis ita recte possit accipi: Spiritus sanctus est Deus, videlicet ut spiritus subjectum, et Deus sit praedicatum; rectius tamen hoc loco Deus subjectum, et Spiritus intelligitur praedicatum; nec aliud esse quod dixit: «Spiritus est Deus,» quam si dixisset: Deus est Spiritus; quomodo et ibi: «Et Deus erat Verbum;» non aliud sine dubio intelligimus, quam si dixisset: Et Verbum erat Deus. Nunc enim non id agitur adversus Spiritus sancti blasphematores, et idcirco falsos atque impios Dei Patris adoratores, ut propria sancti Spiritus persona Deus esse defendatur, sed agitur adversus carnales et sanguinolentos adoratores, quod Deus verus, quem se legitime adorare jactitant, [Col. 0364D] non sit caro, sed Spiritus; et ideo non manducandis taurorum carnibus aut epotando hircorum sanguine delectatur (Psal. XLIX; Hebr. IX) ; imo non in loco quaerendus, sed in Spiritu sancto adorandus, et in veritatis confessione sit invocandus. Hoc ergo astruit, quia Deus Spiritus est. Vere enim Spiritus est non solum corporis sensus, sed et subtilitatem excedens omnis Spiritus; Spiritus incircumscriptus, quia in nullo loco concluditur, neque ut Humaniformii putant, humanorum similitudine membrorum disterminatur. Spiritus enim omnium spirituum fortissimus, omniumque spirituum, quorum utique Creator ipse est, subtilissimus, nullius capax, capabilis autem prae subtilitate suae naturae, rationalibus, id est, tam angelicis quam humanis spiritibus. [Col. 0365A] Et hoc aequaliter de tota Trinitate sentiendum est, quia profecto tam Pater et Filius quam et Spiritus sanctus Spiritus est; nec idcirco tertia Divinitatis vice persona Spiritus sanctus dicitur, quod sola persona haec sit Spiritus, sed quia procedit ab utroque, id est, Patre et Filio, idcirco nomen hoc ab utroque sortitur, ut dicatur Spiritus sanctus. Nam, ut praedictum est et Pater Spiritus, et Filius Spiritus est, et Pater sanctus, et Filius sanctus est. Atque inde mutato vel composito nomine Spiritus sanctus dictus est. Igitur quia «Deus Spiritus est, et, eos, inquit, qui adorant, in spiritu et veritate oportet adorare,» id est, in Spiritu adoptionis filiorum clamare: Abba Pater (Rom. VIII) , in Filii confessione honorare Patrem, ut supra dictum est. [Col. 0365B] Oportet enim os in confessione veritatis aperire, et Spiritum attrahere, atque in illo dicere Dominum Jesum, atque confiteri illum in carne venisse (I Cor. XII) . Alioquin «qui mactat pecus quasi qui excerebret canem; et qui offert thus quasi qui benedicat idolo (Isa. LXVI) .» Sive Judaeus, sive Samaritanus, vel quilibet schismaticus, praecidens se ab unitate Spiritus quia non est verbum veritatis in corde ejus et in ore ejus (Rom. X) , id est, quia non credit corde ad justitiam, quod est adorare Patrem in spiritu, et non confitetur ore ad salutem, quod est adorare eumdem in veritate. Judaeus, inquam, sive haereticus aeque ut paganus, nullatenus inter veros Patris adoratores reputantur.

Cum ergo, inquis, Deus a patribus nostris in carnibus [Col. 0365C] et sanguine holocaustorum aut victimarum se adorari voluit, nunc spiritu et veritate mavult adorari, cur tunc alios vel diversos quam nunc quaesivit? aut nunc alios quam tunc adoratores requirit? Ad haec, inquam: Permisit quidem, sed non jussit Deus in ejusmodi sacrificiis se adorari; permisit, inquam, non praecepit; pertulit, non voluit. Respexit interdum oblata, nunquam quaesivit offerenda. Jamdudum ab omni hujusmodi objectione Dominus per prophetas suos defendit se. Dicit enim per Jeremiam: «Holocaustomata vestra addite victimis vestris, et comedite carnes, quia non sum locutus cum patribus vestris, et non praecepi eis in die qua eduxi eos de terra Aegypti, de verbo holocaustomatum et victimarum, sed hoc Verbum praecepi eis dicens: [Col. 0365D] Audite vocem meam (Jer. VII) ,» etc. Item per Isaiam: «Holocaustomata, inquit, arietum, et adipem pinguium, et sanguinem vitulorum, et 157 agnorum et hircorum nolui (Isa. I) .» Cum veniretis ante conspectum meum, quis quaesivit haec de manibus vestris, ut ambularetis in atriis meis? Igitur quales nunc quaerit, quales nunc esse praecipit, tales Deus, qui spiritus est, semper adoratores quaesivit, nec voluit unquam aut dedignatus est aliter quam in spiritu et veritate adorari. Porro carnales erant homines filii Israel ex Aegypto egredientes, assueti secundum Aegyptios caeterasque gentes holocaustomata victimis addere, carnesque comedere. Praeterea nec Spiritus datus, nec veritas [Col. 0366A] de terra orta fuerat, in qua deperent sicut oportet adorare. Concessit ergo pro tempore et pro hominum qualitate, ut adoratores qualescunque mactarent et comederent sacrificiorum carnes, posita lege de sacrificiis propter transgressiones, tanquam paedagogus (Gal. III) adolescentem petulantem cohiberet lex, donec gratia veniret, aleret figura, donec veritas illucesceret, faveret umbra, donec res clara succederet. Nunc Spiritus datur et in proximo est, nunc veritas adest, quia «gratia et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. I) .» Nunc venit fides per quam verus adorator exstitit Abraham pater noster, et ipsa quaeritur, amoto paedagogo, quae ex spiritu et veritate est, in qua adoravit Abraham, ut praedictum est, in qua adorare oportet [Col. 0366B] cunctos veros adoratores. Ubi non est Judaeus neque Graecus (Gal. III) , imo quod magis ad rem jam attinet, non est Judaeus neque Samaritanus, non servus, neque liber, non masculus neque femina, sed omnia in omnibus cum spiritu suo veritas (Col. III) . Sequitur:

«Dicit ei mulier: Scio quod Messias venit, qui dicitur Christus. Cum ergo venerit ille, nobis annuntiabit omnia.» Hoc interim memori mulier mente volvebat quod dixerat: «Venient dies,» et repetendo: «Venit, inquit, hora et nunc est.» Nec inscia erat quin de Christi adventu loqueretur, cujus in diebus justitia et abundantia pacis orietur (Psal. LXXI) . Legem quippe et prophetas Samaritani recipiebant, ex quorum praeconiis scire poterant [Col. 0366C] venturum Christum doctorem justitiae; primo Mose dicente: «Prophetam suscitabo eis, inquit Dominus, de fratribus tuis similem tui, et ponam verba mea in ore ejus, loqueturque ad eos omnia, quae praecepero illi. Qui autem verba ejus quae loquetur in nomine meo audire noluerit, ego ultor existam (Deut. XVIII) .» Hinc illa: «Scio, inquit, quia Messias venit,» subaudis, qui nos doceat alia legislatione: eodem Mose loco supradicto attestante ac dicente: «Prophetam suscitabit vobis Dominus ex fratribus vestris, ipsum audietis tanquam me.»—«Cum ergo venerit, inquit, ipse nobis annuntiabit omnia.» Sane quod interpositum est: «qui dicitur Christus,» non mulier dixit, sed evangelista, ut nomen hebraicum [Col. 0366D] interpretaretur, interposuit, quia Messias Hebraice, Christus Graece, unctus dicitur Latine. Unctus autem est regali pariter et sacerdotali gratiae plenitudine, unctus prae consortibus suis (Psal. XLIV) , id est prae cunctis filiis hominum. «Non enim illi ad mensuram dat Deus Spiritum (Joan. III) .» Cum venerit, inquit, ille talis, ipse nobis annuntiabit omnia: ecce quomodo explorat quod audierat, ecce quomodo se audisse dissimulat, ut iterum et amplius audiat. Et quidem ait se scire quia venient dies, et quia Messias venturus est; dissimulat autem se audisse, ut iterum audiat, «quia venit hora et nunc est.» Sic ori suo parcendo melius interrogabat, sic modesta non molesta interrogatione melius pulsabat. Dicit autem ipse: «Omnis qui [Col. 0367A] petit accipit, qui quaerit invenit, et pulsanti aperietur (Matth. VII; Luc. II) .» Nonne Judaei superius quaesierunt et pulsaverunt dicentes: «Quod signum tu ostendis nobis quia haec facis (Joan. II) ?» et non invenerunt, nec aperte audire digni fuerunt. Quare? quia non cum fide, sed infideliter quaesierunt; non modeste, sed moleste pulsaverunt. Haec autem humiliter quaesivit, fideliter petiit, modeste pulsavit. Sequitur ergo:

«Dicit ei Jesus: Ego sum qui loquor tecum.» Ego, inquit, qui loquor tecum sum ille Messias; ego vobis annuntiabo omnia. Ecce quomodo huic alienigenae seipsum credidit, quem Judaeis non crediderat, ostendit illi honorandum nominis sui thesaurum, quod in patria sua, scilicet in Judaea necdum [Col. 0367B] prodiderat, ne mox quod futurum erat, pretiosam nominis ipsius margaritam porci conculcarent, et hoc sanctum canina rabie blasphemantes corroderent (Matth. VII) . Hoc enim in exprobrationem illius patriae suae fiebat, in qua, sicut Evangelista posterius dicturus est, honorem se non habiturum perhibebat, videlicet ex opposito patriae non suae, id est, gentilitatis, in qua non solum tanquam propheta, sed tanquam Deus Dei Filius honorem divinum habiturus erat, quod jam a praesenti effectu comprobat. Honoratus est enim ab his alienigenis Samaritanis, ubi Christum se esse dixit. Inhonoratus est et crucifixus a contribulibus suis, ubi signa et prodigia fecit in eis, quae nemo alius fecit [Col. 0367C] (Joan. XV) . Sequitur:

«Et continuo venerunt discipuli ejus, et mirabantur quod cum muliere loqueretur. Nemo tamen dixit: Quid quaeris, aut quid loqueris cum ea?» Hoc miraculum tunc quidem coepit facere discipulis suis Dominus Jesus, in eo, quod ex Judaeis natus, qui non coutebantur Samaritanis, mulieri Samaritanae in colloquia jungi dignabatur; perfecit autem post resurrectionem suam, eo quod Petro per excessum ostensis animalibus, sive reptilibus et serpentibus dicendo: «Macta et manduca, et, quod Deus sanctificavit, tu commune aut immundum ne dixeris (Act. X) ,» neminem hominem communem aut immundum dicendum esse ostendit. Et tunc quidem tanquam Magistro et Domino reverentiam [Col. 0367D] exhibentes tacuerunt, «et nemo illorum dixit: Quid quaeris, aut quid loqueris cum ea?» Cum autem in nationes gratia sancti Spiritus effusa esset, cum super Cornelium et caeteros gentiles, qui loquente Petro audiebant verbum, Spiritus sanctus decidissot, et loquerentur linguis magnificantes Deum (Act. X) , tunc vero mulier magna, scilicet, Ecclesia de gentibus, quae per hanc Samaritanam significabatur, magno testimonio defensata est, ut timerent, dicente Petro: «Ego quis eram qui prohiberem Deum, et glorificarent Deum dicentes: Ergo et gentibus poenitentiam ad vitam dedit (Act. XI) .» Nunquid enim Christo, vel Spiritui ejus dicere auderent: Quare introisti ad viros praeputium habentes?

[Col. 0368A] «Reliquit ergo mulier hydriam suam, et abiit in civitatem, et dicit hominibus illis: Venite et videte hominem, qui dixit mihi omnia quaecunque feci; Nunquid ipse est Christus?» Eleganter satis in hac muliere praefiguratum est qualiter Prophetam hunc patria non sua, scilicet Ecclesia de gentibus honoratura sit. Ubi audivit dicentem illum: «Christus ego sum qui loquor tecum,» continuo sitim suam, propter quam venerat haurire aquam, prae gaudio vivae aquae quam invenerat, oblita est, hydriam suam reliquit, ut expeditior curreret, totamque civitatem attonitam reddidit, clamando cujusmodi hominem reperisset, vel quid ab illo audisset. Audito namque Christi nomine, primitiva gentium Ecclesia, statim curam carnis in concupiscentiis [Col. 0368B] facere oblita est (Rom. XIII) , cupiditatem suam vel curiositatem, quam inanis philosophia (Col. II) seu fluxus rerum temporalium voluptatibus implere satagebat, abjecit, omnique onere deposito, solum Christi nomen pectore et ore bajulans, 158 mundum omnem clamore boni nuntii complevit, invitans ad credendum, festinans ad generandum spiritualium turbam filiorum. Et quidem tunc vix pauci admodum mirati sunt, aut attenderunt saltem, quod illa mulier prae festinatione felicis gaudii suam hydriam reliquisset. At vero ubi mater nostra Ecclesia, quae prior nobis Jesum foris invenire meruit, et intrantibus, ut supra dictum est, apostolis, imo etiam indignantibus quibusdam ex circumcisione fidelibus gratiam ejus (Act. XI) , id est spiritum [Col. 0368C] accepit, ita protinus omne saeculi onus abjecit, ut miraculum grande fieret cunctis mundi amatoribus, cunctis saeculi potestatibus, regibus, judicibus, gentibus universis, maximeque suis secundum carnem cognatis vel affinibus. Nec vero solummodo omnibus miraculum, sed et pleraeque parti, imo et toti diabolicae civitati, cujus caput Roma, cujus superbiae cornu Nero tunc erat, furoris fuit incendium, causa tumultus, et irarum occasio, seditionum et saevissimae persecutionis incitamentum. Omnibus poenis, omnimoda effusione sanguinis cogebant illam, ut reciperet suam, quam abjecerat hydriam. Praevaluit virtus aquae vivae, dulci ebrietate sopitam exsuperans carnem, mentemque laetificans vigilantem, [Col. 0368D] ita ut non solum cupiditates abjectas rursus bibere non appeteret, sed et ipsa animarum vasa fictilia, scilicet corpora sua, penitus abdicarent. Sic multitudo martyrum coronata est. Interea clamore non cessante dicentium: «Venite et videte hominem,» credite in Christum Dei Filium, verum Deum et verum hominem, exierunt mali cives civitatis diaboli, et facti sunt boni cives civitatis Dei. Unde et subditur:

«Exierunt de civitate, et veniebant ad eum.» Hoc quoque in exprobrationem patriae ejus positum est. Gens enim sua et pontifices Pilato traditum extra civitatem ejecerunt, et ab eis qui signa ejus multa et magna viderant, ejectus «extra portam passus est (Hebr. XIII) ,» hi autem alienigenae et [Col. 0369A] ignoti, qui nec verbum quidem ullum ab eo audierant, quanto minus signa viderant, hi, inquam, propter hoc solum, quod ab una muliere audierant, dicente: «Quia dixit mihi omnia quaecunque feci,» multum honorantes eum, exibant de civitate sua, et veniebant ad eum. Amplius autem nunc, ubi jam a praedicta patria sua usque ad finem, id est usque ad mortem, mortem autem crucis (Phil. II) , inhonoratus est. Nos vero qui illum non vidimus, sed tantum in auditu auris didicimus, quod, sicut Apostolus ait, «Jesus ut sanctificaret per semetipsum populum, juxta portam passus est, eximus ad eum extra castra, improperium ejus portantes (Hebr. XIII) .» Nunc, inquam, amplius exprobrandum est malis, et digne perditis agricolis, quod Dominum [Col. 0369B] vineae, Dominum suum extra vineam ejicientes occiderunt (Matth. XXI; Luc. XX) , et idcirco recte ablatum est illis regnum Dei, et datum est genti, id est gentilitati facienti fructus ejus. Quia de civitate, «quae vocatur spiritualiter Sodoma et Aegyptus (Apoc. II) ,» sive Babylonia meretrix, de civitate, inquam, diaboli, quae civitati Dei supernae Hierusalem semper adversatur, exivit populus Dei, deflens et confitens, quod peregrinus sit et advena super terram (Hebr. II) , clamando ad alterutrum: «Exeamus ad eum extra castra, improperium ejus portantes. Non enim habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus (Hebr. XIII) .»

«Interea rogabant eum discipuli dicentes: Rabbi, [Col. 0369C] manduca. Ille autem dixit eis: Ego cibum habeo manducare, quem vos nescitis.» Superstitionis Judaicae hoc erat, quo discipuli Jesu mirabantur de illo, quia cum muliere Samaritana loqueretur, et tamen cibos quos a Samaritanis emerant, illi ad manducandum offerebant. Verum fuerit haec carnalis vel qualiscunque, superciliosa tamen justitia Scribarum et Pharisaeorum, ut ab alienigenis coemerent quidem, sed nullatenus praeparatos ab illis cibos aut potum propinatum perciperent. Illud omittendum non est, propter quod hoc, caeteraque, ut jam dictum est, acta vel conscripta sunt, videlicet quod Scribae et Pharisaei gentes despectui habentes, et cuncti pene Judaei salutem earum odio habentes, [Col. 0369D] gaudebant tamen quod ipsi reges et principes locum persaepe summo honore dignum ducerent, et templum maximis muneribus illustrarent, interdum et de suis reditibus praestarent sumptus ad ministerium sacrificiorum pertinentes. In hoc, inquam, gaudebant, cum haberent manus pollutas Christi sanguine, hujusmodi sacrificia offerentes, adhuc tamen fideles, qui erant ex circumcisione de illorum privilegio cum gentibus altercabantur, Judaeorum tantummodo conversionem, velut mundum cibum, Christo contendentes esse offerendum, gentiles autem, sicut Petro per visum ostensum est, velut immunda quadrupedia terrae (Act. IX) , indignos reputantes. Cum interea quidam de haeresi Pharisaeorum qui crediderant, surgentes dicerent: non solummodo [Col. 0370A] circumcisionem, sed et totam legem Mosi oportere servari (ibid.) , quid aliud discipuli Jesu, nisi cibos importunos offerentes, dicebant ei: «Rabbi, manduca?» Sed econtra clamat ipse in psalmo: «Nunquid manducabo carnes taurorum, aut sanguinem hircorum potabo (Psal. XLIX) ?» Nequaquam: «Non accipiam de domo tua vitulos, neque de gregibus tuis hircos, quoniam meae sunt omnes ferae silvarum, jumenta in montibus et boves. Cognovi omnia volatilia coeli, et pulchritudo agri mecum est. Si esuriero non dicam tibi; meus est enim orbis terrae, et plenitudo ejus (ibid.) .» Sed quid? «Immola Deo sacrificium laudis (ibid.) .» De quo profecto vero sacrificio, ciboque sibi congruente protinus dicit: «Ego habeo cibum manducare, [Col. 0370B] quem vos nescitis.» Revera namque nesciebant, quod abjectis cibis et potibus, variis baptismatibus et justitiis carnis (Marc. VII) , veri adoratores adoraturi essent Patrem in spiritu et veritate quod vere est verum sacrificium laudis Deo Patri et Filio et Spiritui sancto immolare. Nesciebant, inquam, nam hoc illis non praesentibus, sed absentibus dixerat Dominus mulieri Samaritanae. Unde et mirantes dicebant ad invicem:

«Nunquid aliquis attulit ei manducare?» Eodem modo in verbis ejus carnali sensu caligabant, cum diceret eis: «Ego habeo cibum manducare, quem vos nescitis,» quo et Samaritana mulier, cum de aqua viva a se petenda vel danda loqueretur ei. Non ergo mirum quod illa in aquae vocabulo haesitavit, [Col. 0370C] cum isti in cibi nomine nihil velociores ad intelligendum fuerint. In hoc sane miram dignationem operae pretium attendere sapientiae Dei, quae sic parvulis condescendit, ut non omittat qualemcunque rem occasio sibi objecerit, quin per ejus similitudinem illis introducendi studio, quasi prae oculis exhibeat invisibilia mysteria regni Dei. Quid enim omittit qui non regum nuptias, nec piscatorum sagenas, non margaritas negotiatorum (Matth. XIII) , nec veteres uteros vinariorum (Luc. V) , non ficus (Marc. XIII) aut vineas, neque granum sinapis (Luc. XVII) , nimirum inter minuta praeterit olera? Ita de singulis similitudines coelestium carnalibus explicat, ut tanquam in notis et vulgaribus speculis solis imaginem videant, qui ejus splendore aegris oculis [Col. 0370D] ferre non sustinent. Sic nunc mulieri aquam haurienti sub nomine aquae de gratia locutus est Spiritus sancti, ut ex commoditatibus aquae visibilis quam hauriebat, virtutem perpenderet aquae 159 invisibilis, quam nesciebat. Sic nihilominus cibos offerentibus incorporeos, de corporeo loquitur cibo, ut ex corporea refectionis similitudine, ostendat voluntarium, imo et optabile sibi esse operari opus salutis nostrae. Quod quia non adverterunt prima ejus dictione, dixerunt enim: «Nunquid aliquis attulit ei manducare?» protinus subsecutus adjungit: «Meus cibus est ut faciam voluntatem Patris mei, ut perficiam opus ejus.» Quo dicto patenter indicat quam spontanea in operando [Col. 0371A] salutem nostram Deo Patri obedientia deserviat, et quod magis delectetur in hac obedientia, quam aliquis esuriens, dum oblatis cibis dicitur ei: Manduca. Et recte plus. Nam corporeis cibis sola caro quae defecerat reficitur, iterum defectura; per hanc autem obedientiam sic refici habebat mortalis et passibilis in Christo natura humana, ut resurgens a mortuis jam non moriatur, «mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI) .» Quae est enim voluntas Patris, nisi illa de qua paulo ante mulieri Samaritanae dixit: «Nam et Pater tales quaerit, qui adorent eum?» Quid, inquam, vult, aut quid quaerit Pater, nisi veros adoratores habere qui adorent eum in spiritu et veritate? Sed tales per Filii passionem inventi sunt, tales adoratores per crucem et sanguinem [Col. 0371B] Filii Deo Patri acquisiti sunt. Cum ergo dicit: «Meus cibus est ut faciam voluntatem Patris mei,» hoc, ut praedictum est, per congruam similitudinem magnifice exprimit, quanto desiderio consummando operi salutis nostrae intentus sit. Et quidem constat sanctos homines, qui spiritum adoptionis filiorum acceperunt (Rom. VIII; Gal. IV) , cum magna dilectionis dulcedine operari opus fraternae salutis, etsi quidem a timore servili incipiunt in amore filiorum consummari, quod est juxta Psalmistam dilatato corde currere viam mandatorum Domini (Psal. CXVIII) . Verumtamen nemini illorum adeo dulcis est labor operis, ut omnino recte dicat: «Meus cibus est» quod facio voluntatem Dei. Non enim quidquam impassibile habet substantia hominis, cujus respectu [Col. 0371C] dicere possit laborem vel afflictionem in opere Dei sic sibi delectabilem esse, ut cibus suus debeat appellari. Constat quippe, tam ex anima et corpore, quod utrumque est procul dubio passibile. Ideoque cum quis tribulatur, patienter et suavitate conscientiae suae reclinatur, quia pie vivit in Christo (II Tim. III) , necdum recte dicitur cibo suo vesci, quia nondum ipsa merces operis reficit, sed sola consolatur eum spes, in alio repositae mercedis, ut non deficiat, sive lacescat [lassescat] sub illa qua totus, id est in anima et corpore, premitur vi tribulationis. At vero Christus non totus erat passibilis, neque tantum ex anima et corpore, quae utraque passibilia tunc erant, sed ex divinitate quoque constat impassibili. [Col. 0371D] Et cum subiret acerbam passionem mortis, faciendo voluntatem Patris, non totum, quod Christus est, id est divinam simul et humanam naturam, transverberabat vis doloris, sed natura quidem hominis vero dolore cruciabatur, natura vero Dei charitate sua cum Patre suo pascebatur, qua et semper pascitur. Pascebatur, inquam, et saturabatur opprobriis, non ut martyres sancti in gaudio spei, sed ut martyrum et sanctorum omnium Deus, in praesentia sempiternae et incommutabilis rei. Quid enim unquam speravit? quid unquam non habuit is, per quem omnia facta sunt, Filius Dei? Nunquid operarius conductus fuit? Nunquid praemium sperans evangelizavit? Nunquid usquam tale quid dixit, quale apostolus Paulus? «Necessitas, inquit, mihi [Col. 0372A] incumbit; vae enim mihi est, si non evangelizavero; si enim volens hoc ago, mercedem habeo; si autem invitus, dispensatio mihi credita est (I Cor. IX) .» Quapropter et hoc nusquam de illo dictum est, quod praemium acceperit, sicut solet dici de omnibus sanctis, quibus Deus mercedem laborum suorum reddidit (Sap. X) , quia videlicet ipse sanctorum omnium remunerator et remuneratio est sedens ad dexteram Patris: ubi quamvis natura humana gloria et honore, quem non habuerat, coronata sit (Psal. VIII) , natura tamen Divinitatis, quae illam naturam provexit, ita nos jure tenet reverentia sui, ut recte fateamur quia Christus Dominus quidquid secundum hominem accepit, non aliunde, sed de insita sibi divinitate accepit, ac proinde mercede donatum illum [Col. 0372B] dicere fas non sit. Igitur sancti omnes, quandiu hic exsulant, ubi a divinae visionis convivio gementes jejunant, quamlibet voluntarie, quantolibet cum amore, quod bonum est ad omnes operentur (Gal. VI) , sive inviti pro dispensatione credita, sive volentes, et ideo mercedem apud Deum repositam habentes, evangelizent (I Cor. IX) , nemo tamen illorum recte dicit: «Meus cibus est, ut faciam voluntatem Dei,» solus autem ille qui non aliunde mercedem sperabat, sed in seipso habebat, dicente propheta: «Ecce merces ejus cum eo, et opus illius coram illo (Isa. XL) ,» solus, inquam, ille, qui in opere suo jam divinitate sua pascebatur, veraciter dicere potuit: «Meus cibus est, ut faciam voluntatem ejus qui misit me, ut perficiam opus ejus,» quia videlicet Dei Filius [Col. 0372C] impassibilis, in ipsa passione carnis, quam voluntate Patris assumpsit, dum perficeret opus ejus, opus nostrae redemptionis, opus nostrae salutis, plene atque perfecte delectabatur cum illo propter nos in plenitudine charitatis. Nostra quoque qualiacunque bona opera, nostra fides et dilectio, caeteraque talia, nunc interim cibus ejus sunt, postmodum vero noster cibus erit visio ejus, ubi implebit quod promittere dignatus est, «ut edatis, inquit, et bibatis super mensam meam in regno meo (Luc. XXII) .» Unde ordinate in Apocalypsi loquitur: «Si quis audierit vocem meam, et aperuerit mihi januam, introibo ad illum, et coenabo cum eo, et ipse mecum (Apoc. III) .» Cibamus enim eum, quoties eamdem voluntatem [Col. 0372D] Patris usque ad finem, scilicet aedificando alterutrum facimus, donec ipse qui est caput super omnia membra Ecclesiae, quae est corpus ipsius, plenitudo ejus omnia in omnibus adimpleatur (Ephes. I) . Sicut enim adimpletur imperator, si quotidie ejus augeatur exercitus, et fiant novae provinciae, et populorum multitudo succrescat, ita et Dominus noster Jesui Christus, in eo, quod sibi credunt omnes, et per dici singulos ad fidem ejus veniunt, ipse adimpletur in omnibus, et quicunque hanc voluntatem Patris cum illo faciunt, ipsi illum cibant, et juxta alium evangelistam faciunt illum proficere aetate et sapientia et gratia, non solum apud Deum, sed etiam apud homines (Luc. II) . Cur autem nunc primum hujusce cibi sui mentionem fecit? Nam si hactenus discipulis [Col. 0373A] suis cibos sibi offerentibus consuevisset ista commemorare, non utique nunc errassent in verbis ejus, dicendo: «Nunquid aliquis attulit ei manducare?» Cur ergo nunc primum dixit, «meus cibus est, ut faciam voluntatem ejus, qui misit me,» nisi quia nunc primum tempus et locus commonuit, videlicet exeuntibus de civitate, et venientibus ad eum alienigenis, scilicet Samaritanis, erga quos et omnes gentes haec erat voluntas Patris, ut operante Filio, fierent veri adoratores sui? Gratulabatur namque Filius in illo cibo suo, in illa voluntate Patris, licet patriam suam, in qua inhonorandus erat, scilicet Judaeos, quorum detrimento sibi parabatur ille cibus, ut est gentium salus, Judaeos, inquam, falsos adoratores, templo diruto, et civitate Jerosolimorum 160 [Col. 0373B] subversa, ejiciendos humano fleverit affectu (Luc. XIII) . Itaque cum Samaritanos exeuntes et venientes ad se videret, permanens in metaphora gratulabundus, ad modum divitis, cui jam matura messis cibos plurimos pollicetur, hoc modo coepta prosequitur:

«Nonne vos dicitis quia quatuor menses sunt, et messis venit? Ecce dico vobis, levate oculos vestros, et videte regiones, quia albae sunt jam ad messem.» Ecce nesciebamus, quo tempore Dominus relicta Judaea, ut supra dictum est, postquam ascenderat Jerosolimam instante solemnitate paschali, reversus sit in Galilaeam, transiensque per Samariam, haec fecerit vel dixerit, quae praesens Evangelii lectio commemorat. Sed nunc ex eo, quod ait: «Nonne vos [Col. 0373C] dicitis quia quatuor menses sunt, et messis venit,» ex hoc, inquam, colligimus quia circa mensem, qui apud nos Februarius dicitur, hunc transitum fecit. Mensem siquidem, qui apud nos Maius dicitur, plena messis in illis est regionibus. Unde et in festivitate Hebdomadarum, quae et Pentecostes dicitur, novum sacrificium, id est, panes primitiarum duos de duabus decimis similae ex omnibus habitaculis secundum legem offerri jubebantur (Lev. XXIII, Num. XXVIII, Deut. XVI) . Igitur ex quo Dominus aquam in vinum convertit in Cana Galilaeae, et nunc quando revertitur iterum in Galilaeam, annus exactus est, qui est aetatis ejus tricesimus primus, Joanne adhuc superstite de quo supra dictum est quia «erat baptizans [Col. 0373D] in Enon, juxta Salim, ubi et quaestio facta est ex discipulis ejus cum Judaeis de purificatione (Joan. III) . Quando autem vel quo hujus anni tempore sequentis idem Joannes traditus, aut quandiu ab Herode custoditus sit, certum non habemus, quia de Scripturis colligere non possumus. Nunc ad expositionis ordinem redeamus. «Nonne, inquit, vos dicitis, quia adhuc quatuor menses sunt, et messis venit?» Sic tanquam eos refellere velit, more coarguentis acrius, sub interrogatione proponit, ac si praeter suam spiritualem messem, nullam aliam, nullam omnino noverit. Et revera nullam messem aliam sua vel discipulorum suorum commemoratione dignam judicat, quamvis per ipsum, per quem omnia facta sunt, hoc etiam fiat, ut messis illa, de [Col. 0374A] qua dicebat, haec singulis annis proveniat. Si enim propter Evangelium patrem, et matrem, fratresque, ac sorores oblivisci ac relinquere praecipit ei, qui se dignum esse cupit (Matth. X, Luc. IV) , ne pro affectu carnali retardetur ab intentione coelesti, quanto magis eamdem ob causam vel studium recte discipulos suos scire aut recordari nolebat, quando illa messis veniret: Quae profecto, nec si inde tacerent, tardius, nec si inde loquerentur, citius maturesceret? Aliter quippe veraciter dicere non possumus: «Nostra autem conversatio in coelis est (Phil. III) ,» nisi coelestium meditatione ita occupati simus, ut non vacet nobis cogitare aut loqui de terrenis, ita intenti agriculturae Dei, ut superfluum arbitremur loqui de naturalibus terrenae agriculturae incrementis, [Col. 0374B] ita inhiantes faciendae voluntati Dei, ut negligamus cibos corporis. Recte ergo quasi coarguens: «Nonne, inquit, vos dicitis, quia adhuc quatuor menses sunt, et messis venit?» Et protinus adjungit: «Ecce dico vobis, levate oculos vestros, et videto regiones, quia albae sunt jam ad messem.» Oculos vestros, inquit, oculos interioris hominis, levate ab hac messe, quam ego comedere non veni, ad quam ego vos operarios non conduxi, et videte, non regionem unam, non Judaeam solam, patriam meam, in qua ego Domini aut possessoris honorem habiturus non sum, sed videte plures regiones gentium, regiones omnium nationum, quam albae sunt jam ad messem. Quia sicut dominis regionum cibi ipsorum praesto sunt, quando regiones ipsae albae sunt [Col. 0374C] ad metendum messem, ita mihi, cui postulanti a Patre gentes in haereditatem datae sunt (Psal. II) , cibus copiosus, quem habeo manducare, nunc in promptu est, quando gentes ipsae tractabiles sunt jam ad suscipiendam fidem. Notandum in sermonibus Domini duas messes inveniri: Unam de qua nunc loquitur, scilicet praedicationem Evangelii, cujus messores sunt apostoli (Matth. IX; Luc. X) ; aliam, de qua idem alibi loquitur, quam et appellat consummationem saeculi, cujus messores angeli sunt (Matth. XIII) . Quas, cum in pluribus differant, in eo quoque differre manifestum est, quod illa, quam appellat finem saeculi, messis tantummodo est, haec autem alio quidem respectu messis, alio autem satio dicitur. Satio namque dicitur, futurae messis respectu, id est [Col. 0374D] consummationis saeculi. Quia sicut homo paterfamilias seminat bonum semen in agro suo, cum autem dormirent homines, inimicus homo superseminat forte zizania, et utraque sinuntur crescere usque ad messem, et tunc zizania ligantur in fasciculos ad comburendum, triticum autem reconditur in horreum, sic Filius Dei praedicans Evangelium, filios regni Dei fecit, cum quibus diabolo superseminante, succrescunt filii nequam. In fine autem saeculi per ministerium angelorum colligentur, et a bonis mali, tanquam zizania a tritico, separabuntur. Messis vero dicitur eadem Evangelii praedicatio, temporis anterioris respectus quando patriarchae et prophetae sancti «euntes ibant et flebant mittentes semina [Col. 0375A] sua (Psal. CXXV) .» Quia videlicet quantum laetitia metentium suavior est labore seminantium, tantum beatitudo apostolorum, qui Christum praesentem viderunt, et loquentem audierunt, et sic nobis annuntiaverunt, longe plenior atque jucundior exstitit beata spe patriarcharum et prophetarum, qui venturum praefiguraverunt aut praedixerunt. Et in hac quidem messe, paleae simul cum granis deferuntur ad aream (Mal. III) , in illa autem tenebit Dominus messis ventilabrum suum in manu sua, et mundabit aream suam, paleas igni inexstinguibili tradens, triticum autem suum purum in horreum suum recondens (Matth. III) . Igitur quod ait: quia regiones jam albae sunt ad messem, idem est ac si dixisset: Quia jam dociles sunt ad suscipiendam Evangelii [Col. 0375B] praedicationem. De qua messe et alibi dicit: «Messis quidem multa, operarii autem pauci. Rogate ergo dominum messis ut mittat operarios in messem suam (Luc. X) .» Hujus messis operarios discipulos suos esse volebat, et ad hoc opus excitabat, cum diceret eis: «Levate oculos vestros, et videte regiones, quoniam albae sunt jam ad messem.» Et adjecit:

«Et qui metit, mercedem accipiet, et congregat fructum in vitam aeternam.» Aequam Dominus messis messoribus suis legem praescribit. Operarius, inquit, qui metit pro labore suo, et mercedem accipit, «et fructum congregat in vitam aeternam.» Primum, mercedem accipit, et deinde congregat fructum in vitam aeternam. Haec nempe merces illa [Col. 0375C] est de qua et alibi dicit: «In quamcunque domum intraveritis, ibi manete, edentes et bibentes quae apud illos sunt. Dignus est enim operarius mercede sua (ibid.) .» Quam cibi legem robustissimus messor Paulus defendens, quamvis potestate uti nollet, ne quod offendiculum daret Evangelio Christi (I Cor. IX) . «Quis, inquit, militat suis stipendiis unquam? Quis plantat vineam et de fructu ejus non comedit? Quis pascit gregem, et de lacte ejus non manducat? An et lex haec non dicit? Scriptum est enim in lege Mosi: Non alligabis os bovi trituranti (ibid.) .» Ac deinceps: 161 «Si nos vobis, inquit, spiritualia seminavimus, magnum est si vestra carnalia metamus? Nescitis, quoniam qui in sacrario operantur quae de sacrario sunt edunt? qui altari deserviunt, cum altari participant?» [Col. 0375D] (I Cor. IX.) Ita et Dominus ordinavit his, qui Evangelium annuntiant, de Evangelio vivere. Ergo «qui metit et nunc mercedem accipit,» scilicet necessariam vitae praesentis alimoniam, «et fructum congregat in vitam aeternam,» id est, in futuro quoque aeternam accipit mercedem, «unusquisque propriam secundum suum laborem (I Cor. III) .» Alioquin veritas Dei non staret, non confirmarentur promissiones patrum. Unde eadem similitudine, quae proposita est, adhuc subditur:

«In hoc enim est verbum verum, quia alius est qui seminat, et alius qui metit; ut et qui seminat simul gaudeat et qui metit.» In hoc, inquit, Verbum verum est, in hoc veritas Dei permanet, in hoc [Col. 0376A] promissiones patrum confirmatae sunt, quia semen regionum, quae, sicut dixi, jam albae sunt ad messem, id est, benedictionem universarum gentium, quae jam in adventu meo praesentem habent eamdem benedictionem, alius quondam seminavit, alius nunc metit. Quod enim est hoc verbum, nisi quod ad Abraham, ad Moysen et ad omnes sanctos prophetas factum est, quod in semine eorum benedicerentur omnes gentes? (Gen. XVII.) Et in quo verum est hoc verbum, nisi quia sicut illis promissum et ab illis creditum est, sic me adveniente completum est? Illi namque credentes et sperantes, credendo et sperando, fidem et spem suam in propagationem carnis suae, tanquam in bona terra gratiae Dei committentes, seminaverunt euntes et flentes, et [Col. 0376B] semina sua mittentes (Psal. LXXI) . Flendo et seminando profitentes, quod peregrini essent et advenae super terram (Psal. CXXV) , et non haberent hic manentem civitatem, sed futuram inquirerent (Hebr. XIII) . Hoc modo laboriosam hiemem passi, seminaverunt et non messuerunt. Etenim defuncti sunt omnes, non acceptis repromissionibus, sed a longe aspicientes salutaverunt eas, et ecce nunc alii metunt, scilicet vos, qui promissionum, quae ad illos factae sunt, praesentem habetis effectum. Non, inquam, illi messuerunt, non illi repromissiones acceperunt, Deo pro vobis aliquid melius providente, ut ne sine vobis consummarentur. Hoc est enim quod sequitur: «Ut et qui seminat, simul [Col. 0376C] gaudeat et qui metit (Hebr. XI) .» Unde et eos beatificans protinus subjungit:

«Ego misi vos metere, quod non seminastis. Alii laboraverunt, et vos in labores eorum introistis.» Sententia haec cum illa congruit, qua idem Salvator ait: «Beati oculi, qui vident quae vos videtis. Dico enim vobis, quia multi reges et justi voluerunt videre quae vos videtis, et non viderunt; et audire quae vos auditis, et non audierunt (Luc. X) .» Vere enim beati oculi discipulorum, qui nunc videbant regiones, quod albae essent jam ad messem, qui hoc audiebant, quod in hoc opus conducti essent, ut meterent, quod alii seminaverunt:

«Ego, inquit, misi vos metere, quod non seminastis.» Id est, ad hoc vos elegi et posui vos, ut [Col. 0376D] catis et fructum afferatis quem non seminastis. Nunquid enim vos tale quid passi estis, qualia pertulerunt Abraham et caeteri patres, qui seminaverunt. Nunquid vos de terra et de cognatione egressi estis, et peregrini vel hospites in terra aliena fuistis, ea spe ut vobis extra civitatem domumque vestram seminantibus, surgeret messis, id est benedictio, qua universae cognationes terrae benedicuntur? (Gen. XII) . Nunquid vos scientiam, sive prophetiam habuistis, aut hujus benedictionis semen prophetando seminastis? Non est ita, sed alii laboraverunt, et vos homines sine litteris et idiotae (Act. IV) , qui hactenus agrum Dei, nec verbo, nec opere excolere sciebatis, in labores eorum introistis, ut quod ab illis est seminatum, per vos conferatur in borreum, [Col. 0377A] id est, quae illis promissa est universarum benedictio gentium, a vobis praediceretur impleta esse et annuntietur per universum mundum. Sequitur:

«De civitate autem illa multi crediderunt in cum Samaritanorum, propter verbum mulieris testimonium perhibentis: Quia dixit mihi omnia quaecunque feci.» Locus iste cum illo comparandus est, quo longe superius dictum est: «Cum autem esset in Jerosolymis in die festo,» videlicet in patria sua, inter contribules suos, «multi crediderunt in eum, videntes signa quae faciebat (Joan. II) .» Hic et illic multi crediderunt in eum, inquit evangelista, causasque subjecit longe diversas. «Illi, inquit, crediderunt in eum, videntes signa, quae faciebat;» isti propter verbum mulieris testimonium perhibentis, [Col. 0377B] Quod omnino in suggillationem Judaeorum legendum est, quemadmodum et illud quod ait Apostolus: «Quia Judaei signa petunt, et Graeci sapientiam requirunt (I Cor. I) .» Quia videlicet Judaei dum signorum vanitatem quaererent, decepti sunt: gentiles vero, dum rationabili sapientiae sermone delectati sunt, veritati libenter acquieverunt. Quid si coram eis aquam in vinum convertisset vel tale quid apud illos fecisset, qualia multa fecit in patria sua, scilicet in Galilaea vel in tota Judaea; si castella vel civitates eorum circuiens docuisset, et non potius praecepisset apostolis suis, cum mitteret eos ad praedicandum: «In viam, inquiens, gentilium ne abieritis, et in civitates Samaritanorum ne intraveritis (Matth. X) ,» videlicet ne occasionem [Col. 0377C] daret Judaeis, quasi rationabiliter contemnendi Evangelium, quibus missum fuerat hoc verbum salutis? Unde non mirum quod quidam Samaritanorum postea sic offensi sunt, ut quadam die non receperint eum, pro eo, quia facies ejus erat euntis in Jerusalem: non tamen omnes illi, vel discipulis ejus inhospitales fuerant: Nam «abierunt, inquit evangelista, in aliud castellum (Luc. IX) .» Denique Judaei nullam vel levem occasionem blasphemandi praetermittebant. Siquidem cum improperantes dicere coeperint illum Samaritanum (Joan. VIII) , propterea quia locutus est cum eis, et mansit nunc apud illos biduum, antequam Joanne tradito, publicum suscepisset praedicandi officium; multo magis, [Col. 0377D] si apud illos praedicans et miracula faciens cum discipulis suis commaneret, occasionem quasi legitime contemnendi Evangelium praebuisset. Quid ergo, inquam, quantam putas messem de gentibus collegisset, si eo tempore tam Samaritanis quam caeteris gentibus, per seipsum praedicare decrevisset? Quapropter cum patriae suae civitatibus exprobraret, poterat idem, quod de Tyro et Sidone, de Samaria quoque dicere, quia «si in Samaria factae fuissent virtutes quae factae sunt in vobis, olim in cinere et cilicio poenitentiam egissent (Matth. XI) .» Ergo, quia non propter signa quae nulla viderant, sed propter id quod dictum est, crediderunt in eum. Audi quod sequitur:

«Cum venissent ergo ad cum Samaritani, rogabant [Col. 0378A] eum ut ibi maneret, et mansit ibi duos dies.» Et hoc, ut caetera, manifeste in comparatione Jerosolymorum dictum est (Joan. XII) . Cum enim civitatem ultro introisset (Matth. XXI) , et in templo docuisset, et multi credidissent in eum (Luc. IV) , «videntes signa quae faciebat, non tamen Jesus credebat se ipsum illis (Joan. II) .» Hoc nempe sciendum quod tantae fuerit paupertatis, et ita nulli adulatus sit, ut in urbe magna, nullum hospitem, nullam 162 inveniret mansionem, sed in agro parvulo apud Lazarum, sororesque ejus habitaret, scilicet in Bethania, qui eorum viculus erat, jam tunc utique reipsa experimento capiens, quod in patria sua, cujus civitas illa erat praecipua, nullum habiturus esset honorem. In illa quippe civitate, [Col. 0378B] vel patria sua, vulpes foveas habebant, et volucres coeli nidos; id est, malitiosi ac superbiae pennis elati spiritus maligni, mentium infidelium hospitia compleverant et in illis cubilibus habitabant. Filius autem hominis non habebat ubi caput suum reclinaret (Matth. VIII) , id est, quorum fidei, divinitatis suae nomen vel sacramentum crederet, et propter hoc in eadem civitate, ubi erant sancta, patriae suae recte nec una saltem nocte hospitari aliquando dignatus est. At vero gentes, audito ejus Evangelio, vulpes illas et volucres de foveis et nidis, id est, de cordibus suis templisque et aris effugare habebant, et ita demum capiti Filii hominis reclinatorium praeparare, et idcirco nunc apud illos alienigenas tali ordine, imo tali praefiguratione dignatus est [Col. 0378C] commanere. Mansit autem apud illos duos dies. Quia videlicet Ecclesiae suae duo praecepta charitatis insinuans, et in praesenti et in futuro saeculo semper commanet, et in utroque saeculo, tanquam in duobus totis diebus ejus, illi gratia non defutura est.

«Et multo plures crediderunt propter sermonem ejus, et mulieri dicebant: Quia jam non propter tuam loquelam credimus; ipsi enim audivimus, et scimus quia hic est vere Salvator mundi.» Non frustra hic evangelista, cui sublimiora quaeque scribere propositum est, haec quae leviora videntur, tam diligenter prosecutus est. Supra dixit: Quia propter verbum mulieris crediderunt, nunc multiplicatis [Col. 0378D] credentibus, dicebant, inquit mulieri: «Quia jam non propter tuam loquelam credimus.» Utrumque scribere curavit, et quia propter verbum illius crediderunt, et quia jam non propter loquelam ejus credere se dixerunt. Cur hoc, nisi quia de illo per mulierem quidem primitus audierunt, sed ne levitate duci et omni vento doctrinae circumferri viderentur, ipsius Salvatoris verba judicio propriae rationis diligenter examinaverunt (Ephes. IV) . Propter quid autem credimus si non jam propter tuam loquelam credimus? «Ipsi enim audivimus, et scimus, quia hic est vere Salvator mundi,» Notanda sane magis ac magis rationabilis celeritas alienigenarum ad credendum. Nec propter verbum mulieris, nec idcirco quod signa viderunt, scire vel credere [Col. 0379A] se asserunt: «Sed audivimus, inquiunt, et scimus.» Quid enim audierunt nisi ex ore ejus sapientiae sermonem, nisi ex gratiosis ejus labiis veritatis verbum? Quid audierunt nisi veritatem, et mansuetudinem, et justitiam, propter quae mirabiliter illum dextera sua deducit? (Psal. XLIV.) Audierunt veritatem docentis, mansuetudinem ad credendum invitantis, justitiam non accipientis personam Judaei sive Samaritani, neminem aspernendum, velut immundum judicantis quacunque ex gente sit. Nonne ergo manifesta nobis haec res gesta per omnia congruit; nobis, inquam, qui non vidimus, sed tantum «audivimus et scimus, quia hic est vere Salvator mundi?» Nonne ipse Salvator de nobis adversus patriae suae duritiam contestatur et dicit: «Populus [Col. 0379B] quem non cognovi, servivit mihi, in auditu auris obedivit mihi?» (Psal. XVII.) Nonne illa patria sua jam nunc, sicut per Moysem Deus praedixit (Deut. XXXII) , incipit ad aemulationem adduci in non gentem, in gentem insipientem, et in iram mitti? Hinc enim coeperunt magna, et maligna aemulatione alienigenis irasci, dicentes illi: «Non Judaeorum tantum Deo, sed et gentium (Rom. VIII) ;» non Judaeorum tantum, sed et totius mundi Salvatori, uti nunc Samaritani confessi sunt: «Nonne benedicimus nos, quia Samaritanus es tu, et daemonium habes?» (Joan. VIII.) Sed aemulentur quantum volunt, irascantur et maledicant quantum ex diabolo per odium nostri conceperunt. Nam Christus (quem nos secundum carnem non novimus) secundum [Col. 0379C] spiritum apud nos requiescit, et duos dies, id est, in praesenti et in futuro saeculo permansurus, caput suum reclinavit, quia nos audivimus, et solo auditu credentes, «scimus quia hic est vere Salvator mundi.» Et verum utique canticum illi mulier nostra ad puteum, ubi aquam vivam accepit, ubi hydriam suam reliquit, et voluptates suas oblita est, imo et sanguinem suum fudit; verum, inquam canticum illi decantavit, dicens: «Dilecte mi, apprehendam te, et ducam te in domum matris meae, et in cubiculum genitricis meae. Ibi me docebis praecepta Domini (Cant. VIII) .» Vere enim martyrum nostrorum multitudo, quae civitatem diaboli omnia relinquendo, vitam quoque ipsam corporalem contemnendo, [Col. 0379D] egressa est, nunc illum in domum matris suae, in cubiculum genitricis suae introduxit, dum in communem coetum ritumque gentilitatis, in ipsa secreta templorum, ubi cum illa cubitabat turba malignorum spirituum, nomen et cultum ejus abduxit, et ut susciperetur, ejectis illis clamando, testificando et moriendo evicit. Sequitur:

«Post duos autem dies exiit inde, et abiit in Galilaeam. Ipse autem Jesus testimonium perhibuit, quia propheta in sua patria honorem non habet.» Diligenter advertenda est haec ratiuncula, sicut in exordio lectionis hujus dictum est, ut certissime pateat, cui propositioni sit subjuncta. Nec enim respondet illi versiculo, cui in serie litterae conjungitur; illi, inquam, quo dictum est: «Post duos dies [Col. 0380A] exiit inde et abiit in Galilaeam.» Nam si ita continuare velis, quare inde exiit et in Galilaeam abiit. «Ipse enim Jesus testimonium perhibuit, quia propheta in patria sua honorem non habet» profecto rationem nimis a propositione discordem, eique repugnantem intulisti, cum Galilaea omnisque Judaea, quae non coutebatur Samaritanis, ejus patria fuerit. Ita ergo continuandum est: «Dixi superius, inquit evangelista, quia reliquit Jesus Judaeam, et abiit iterum in Galilaeam,» et adjeci: «Oportebat autem eum transire per Samariam.» Dicis itaque mihi: Ad quid eum illo transire oportebat? Ad haec, inquam: Pro magno negotio oportebat, pro magnae rei experimento oportebat. Rem ipsam praesenti oratione aperui, rem, inquam, ipsam ita subjunxi: [Col. 0380B] «Ipse enim Jesus testimonium perhibuit, quia propheta in patria sua honorem non habet.» Hanc utique rem si recte attendis, liquet profecto, quod utiliter et opportune per Samariam, per illam patriam non suam transire voluerit, et duos dies apud illos alienigenas commanens, honorem sibi ab eis impensum pro experimento testimonii sui admiserit. «Propheta, inquit, non habet honorem in patria sua.» Alius evangelista, ut sensum magis exprimeret, paululum commutavit hujus testimonii verba, dicens: «Quia propheta non est sine honore, nisi in patria sua (Matth. XIII) .» Idem ergo est, ac si dicat: Me prophetam, imo prophetarum Dominum, non aliam ob causam haec patria inhonorat, nisi quia est patria mea. Nam si in Tyro et Sidone facerem [Col. 0380C] virtutes, quas facio in hac patria mea, profecto in cinere et cilicio, poenitentiam agendo me honorarent (Matth. XI) . 163 Hoc testimonium perhibuit Jesus. At illi testimonium hoc, ut caetera non accipiebant, verbis ejus non credebant. Ut ergo sicut alibi de alio testimonio dicit: «Si verbis meis non creditis, operibus credite (Joan. X) .» Item et de hoc eodem testimonio possent illi irrefragabiliter audire, oportebat eum transire per Samariam, et experimento locum dare, quo comprobaretur verum esse testimonium ipsius, et juxta hoc honorem illum habiturum esse in gentibus, ut qui invidebant, viderent et confunderentur, viderent, inquam, invidentes, et inviderent adhuc. Qui autem credebant, viderent et laetarentur: viderent, inquam, [Col. 0380D] et magis ac magis credendo justificarentur. Sequitur:

«Cum ergo venisset in Galilaeam, exceperunt eum Galilaei, cum omnia vidissent quae fecerat Jerosolymis in die festo. Et ipsi enim venerant ad diem festum.» Hoc jam ipsius testimonio repugnare videtur quod eum Galilaei excepisse dicuntur. Honorem quippe haec locutio resonat. «Exceperunt, inquit, Galilaei, cum omnia vidissent quae fecerat Jerosolymis in die festo.» Sed hujus honorationis qualitatem vel finem ex alio evangelista colligamus. Iste quippe regressus Jesu in Galilaeam ille est a quo caeteri evangelistae praemissa tentatione ejus initium faciunt. Quomodo eum, vel quo fine excipiendo honoraverunt? [Col. 0381A] Ait Lucas: «Et omnes testimonium illi dabant, et mirabantur in verbis gratiae, quae procedebant de ore ejus (Luc. IV) .» Ecce honorifica exceptio. Sed protinus additur: «Et dicebant: Nonne hic est filius fabri?» (Ibid.) Item: «Quanta audivimus de te facta in Capharnaum, fac et hic in patria tua (ibid.) ,» id est, in civitate Nazareth, ubi natus et nutritus es. Quorum curiositati quia non satisfaciebat, «repleti sunt, inquit, omnes in synagoga ira, et surrexerunt et ejecerunt illum extra civitatem, et duxerunt illum usque ad supercilium montis, ut praecipitarent eum (ibid.) .» Igitur cum vano honore, id est, sine amore illum exceperunt, non ut illum honorarent, sed ut miraculis ejus suam ipsi curiositatem pascerent. Quam et hic evangelista [Col. 0381B] non praeteriit. Cum enim dixisset: «Exceperunt eum Galilaei,» protinus causam exceptionis hujus addidit, dicens: «Cum omnia vidissent, quae fecerat Jerosolymis in die festo.» Ob hoc, inquit, exceperunt eum, imo et, sicut ait praedictus Lucas evangelista, «omnes testimonium illi dabant.» Ubi notandum quia non dixerunt: quanta audivimus de te facta in Jerosolymis, fac et hic in patria tua, ne se tantae civitati aequare velle viderentur, sed «quanta audivimus de te facta in Capharnaum,» ubi videlicet non multis diebus manserat antequam imminente Pascha Jerosolymam ascenderet. Verum quocunque modo, tamen exceperunt eum. Quid ergo sequitur:

«Venit ergo iterum in Cana Galilaeae, ubi fecit aquam in vinum.» In hoc quoque dicto sacratissimam [Col. 0381C] dispositionem hujus orationis, scilicet evangelistae Joannis recte miramur, imo incarnatam Dei sapientiam, quae hoc primo suae manifestationis anno tali ordine processit, qualem hic non immerito scriptis commendare curavit. Qui videlicet annus, nunc fere exactus est, ex quo imminente Pascha, Jesus Jerosolymam ascendit. Nam et paulo post, eadem instante solemnitate, rursus illuc ascensurus est. Quid enim toto hoc anno, quo necdum tradito Joanne, publicum praedicandi officium non exercuit, quid, inquam, hoc anno, nisi futurae praedicationis, sive instantis salvationis, a tempore suae passionis usque ad finem saeculi ordinem, quo processura esset, in suis actibus praepingit, et quasi extensis quibusdam [Col. 0381D] disterminat lineis? Habebat quippe in proposito, in aeterno divinitatis consilio, fixum atque immobile decretum, legem de Sion et verbum Domini educere de Jerusalem (Isa. II) , scilicet ut pateretur, sicut oportebat, et resurgeret a mortuis tertia die, atque exinde praedicaretur in nomine ejus poenitentia et remissio peccatorum in omnes gentes, incipientes ab Jerusalem (Luc. XXIV) , ut quia caecitas eventura erat in Israel interim plenitudo gentium subintraret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI) . Hoc plane per totum hunc annum in seipso praefiguravit. Nam ascendens Jerosolymam in solemnitate paschali, eamdem passionem et resurrectionem suam, per templi solutionem ejusque excitationem in tribus diebus maturandum praesignavit [Col. 0382A] (Joan. II) . Deinde poenitentiam et remissionem peccatorum, quae in nomine ejus praedicanda erat, loquens cum Nicodemo definivit dicens: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei (Joan. III) ,» etc. Postea commanens in Judaea, ut cognovit quod detraherent sibi; jam enim caecitas contingebat in Israel, reliquit Judaeam, et ad Samaritanos divertit, quos inter alienigenas reputabant Judaei. Ecce tandem in Galilaeam redit, tandem iterum ex Cana Galilaeae venit ubi vinum de aqua fecit. Nota diligenter: Non de Samaria ad templum Jerosolymorum rediit, unde vendentes et ementes ejiciendo, vetus sacrificium abjecit, licet et illa civitas prima ejus fuerit, sed ab alienigenis, ubi duos dies commoratus [Col. 0382B] est in Galilaeam, imo, in Cana Galilaeae rediit, ubi vocatus ad nuptias aquam in vinum convertit. Nam ad Israel salus revertetur, cum plenitudo gentium subintroierit; ad templum autem, id est ad hostiarum sanguinem suscipiendum, vel circumcisionis ritum, Christus nunquam rediturus est. Nonne ergo salutis nostrae opifex, rerum, quas facturus erat, toto hoc anno', quasdam secundum hunc evangelistam umbras praemisit? Ad patriam autem suam, de qua naturam hominis natura Dei assumens, nuptias fecit, et «tanquam sponsus procedens de thalamo suo (Psal. XVIII) ,» aquam nostrae corruptionis in vinum vertit incorruptionis, revertetur circa finem saeculi, ut nunc circa finem hujus anni in Cana Galilaeae rediit. Quid ergo nunc [Col. 0382C] illic fecerit, audiamus, et in exteriori ejus opere interius mysterium perquiramus.

«Et erat quidam regulus, cujus filius infirmabatur Capharnaum. Hic cum audisset quia Jesus adveniret a Judaea in Galilaeam, abiit ad eum, et rogabat eum ut descenderet et sanaret filium ejus. Incipiebat enim mori.» Regulus iste, qui accessit ad Dominum Jesum, rogans ut descenderet et sanaret filium ejus, a superiori anno nosse poterat quod illum ad sanitatem conferendam, prout vellet comitaretur effectus. Nam et hic superius evangelista dixit quod, antequam ascenderet Jerosolymam, imminente Pascha, mansit in Capharnaum aliquantis diebus (Joan. II) , et caeteri evangelistae non tacent [Col. 0382D] quod ibi multas virtutes fecerit (Matth. XI) , in tantum quod dicerent ei concives sui: «Quanta audivimus de te facta in Capharnaum, fac et hic in patria tua (Luc. IV) .» Cum ergo de virtute illius bene comperta non dubitaret, cur eidem dicenti: «Domine, descende, ut sanes filium meum, dicit Jesus: Nisi signa et prodigia videritis, non creditis.» 164 Non enim leviter accipiendum est quod gravissima Veritas patriae suae dixit, quod uni regulo loquens, toti suae genti pluralis numeri verbo dixit.

Cum ergo credere et fidem habere paria vel idem sint, primum ponenda et aperienda est definitio fidei, statimque liquebit quod regulus iste et sanitatem filii quaerere, et tamen nondum credere potuerit. Paulus apostolus cum de fide plura diceret, [Col. 0383A] eamdem fidem definiens: «Est autem fides, inquit, sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI) .» Non, inquit, fides earum quae praesentes sunt, et corporaliter videntur, sed «sperandarum est substantia,» id est possessio, rerum non apparentium, sed earum, quae nondum apparent, est argumentum, id est, certitudo rerum. «Quod enim videt quis, quid sperat?» (Rom. VIII) . At vero signa illa quae faciebat Dominus Jesus, quae videre potuerat iste regulus, quaeque sibi impartiri precabatur, res erant praesentes, res erant apparentes. Ergo illarum rerum fides non erat, id est signa illa videre, illa signa scire, et de illis dubitare non posse, credere non erat, fides non erat. Quae autem erant res non praesentes, res non apparentes, [Col. 0383B] quarum fidem volebat haberi dicens: «Nisi signa et prodigia videritis, non creditis?» Videlicet illae, de quibus loquebatur, quas annuntiabat nescientibus, pro quarum annuntiatione (quia apparentes non erant, quia corporaliter non videbantur), prophetam se dicebat: «Propheta, inquiens, in patria sua honorem non habet.» Verbi gratia: «Appropinquabit, inquit, regnum Dei (Marc. I) ;» et: «Messias jam venit (Joan. III) ;» et: «Sic dilexit Deus mundum ut Filium suum unigenitum daret (ibid.) ;» et: «Ego sum, qui loquor vobiscum (ibid.) ;» et: «Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis, ut omnis qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam (ibid.) .» Haec et hujusmodi res, [Col. 0383C] partim quidem praesentes, partimque futurae erant, sed corporalibus oculis non videbantur et ideo non apparentes erant. Has ergo res auribus audiendi audire, auribus cordis suscipere, de his praeeunte rationis judicio non haesitare, credere erat, fidem habere erat. At illi non audiebant, et cum loqueretur quod sciebat, cum testaretur hoc quod viderat, illi testimonium ejus non accipiebant, licet signa multa ab eo fieri viderent (Matth. XIII) . Bene ergo non ait tantum «nisi videritis,» sed «nisi signa et prodigia videritis, non creditis.» Quod profecto cum acerba, ut dignum est, vituperatione dixit, quia comparatione illorum justificati fuerint Samaritani supra memorati, quibus non dignabantur couti, [Col. 0383D] quia paulo ante apud illos fuerat non sine honore, quia crediderunt in eum, non propter signa et prodigia (nulla enim viderunt), sed propter prophetiam quidem credere coeperunt, qua dixerat mulieri omnia quaecunque fecit, sed deinde propter sermonem ipsius sanum et verum, multo plures crediderunt, dicentes: Non quia signa vidimus, sed quia audivimus et scimus quia hic est vere Salvator mundi. Nonne ipsi scilicet contribules sui maxime audierunt, imo et quotidie audiebant, et proinde scire poterant? Nonne saltem testimonia Joannis satis facere illis debuerant, quem omnes sciebant esse prophetam? Recte igitur hoc illis in tempore improperabat, quia Samaritani, ut jam dictum est, comparatione illorum de proximo justificati fuerant, [Col. 0384A] imo et omnes gentes paulo post magnifice justificandae erant.

Ipsi namque a fide patrum nimium degenerabant. Nunquid enim Abraham propter signa et prodigia credidit? Nunquid, quando dixit ei Deus: «Egredere de terra et cognatione tua, et benedicam tibi, et multiplicabo, atque in semine tuo benedicentur universae cognationes terrae (Gen. XII, XXII) ;» nunquid, inquam, dixit Abraham: Quod signum tu ostendis mihi, quia hoc praecipis, vel hoc promittis mihi ut credam tibi? Quod si objicias quorumdam scripta, quae non sunt authentica, quibus fertur de igne Chaldaeorum divinitus eductus fuisse, et hoc illi pro signo potuisse sufficere, dic quae signa et prodigia Deus illi ostenderat, ut fiduciam habens in [Col. 0384B] ignem se projici intrepidus permitteret? Quod signum aut prodigium acceperat? ut Deo saepius promittente semen, in quo benedicerentur omnes gentes terrae, non infirmaretur fide, nec consideraret corpus suum emortuum, et sterilem vulvam Sarae? (Rom. IV) . Nunquid saltem hoc pro signo, sive spei suae solatio acceperat, ut ambo grandaevi, ille centenarius, illa nonagenaria, non senescerent, aut frigescerent? Denique saltem hoc, ut Sarae sterili muliebria, id est menstrua fieri non desinerent? Ergo degeneres, inquit, vos, ergo tanto patre indigni, ergo deteriores omnibus alienigenis, qui nisi signa et prodigia videritis, non credetis. Sed dicitis: Visne ut frustra vel leviter credamus tibi? Num [Col. 0384C] credere debemus omni spiritui (I Joan. IV) ? Te dicente quod Christus sis, quod Filius Dei sis, qualiter experiemur quod verum dixeris? Ad haec inquam: Plane experimini, sed quomodo lex praecipit. Probate, sed legitime. In lege enim quid scriptum est? Quomodo legitis? «Quod in nomine Domini, inquit lex, propheta praedixit, et non evenerit, hoc Dominus non est locutus, sed per tumorem animi sui propheta confinxit, et idcirco non timebis eum (Deut. XVIII) .» Nunquid autem et lex itidem non dicit: «Si surrexerit in medio tui propheta, aut qui somnium se vidisse dicat, et praedixerit signa atque portenta, et venerit quod locutus est, et dixerit tibi: Eamus et sequamur deos alienos, non audies verba prophetae illius aut somniatoris [Col. 0384D] (Deut. XIII) .» Fateor, inquam, quia et hoc dicit, sed de somniatore, de propheta, qui suadet tibi post deos alienos ire, hoc dicit: Alius locus est, aliud mandatum est prophetae, qui confitetur se in nomine Domini venire, et verum prophetat cum ista professione. Sic enim ait: «Prophetam de gente tua et de fratribus tuis, sicut me suscitabit tibi Dominus Deus tuus, ipsum audies, ut petisti a Domino Deo tuo in Oreb (Deut XVIII) .» Ac deinceps: «Qui autem verba ejus quae loquetur in nomine meo audire noluerit, ego ultor existam (ibid.) .» Et subinde: «Quod si tacita, inquit, cogitatione responderis, Quomodo possum intelligere verbum, quod non est locutus Dominus? hoc habebis signum. Quod in nomine Domini propheta ille praedixerit, [Col. 0385A] et non evenerit, hoc Dominus non locutus est, sed per tumorem animi sui propheta confinxit, 'et idcirco non timebis eum (ibid.) .» Itaque secundum legis mandata non per figmenta, neque prodigia, sed per verbum verum experire, ut scias, o patria mea, quod credere debeas, verbi gratia, cum dico tibi: «Solvite templum hoc, et ego in tribus diebus excitabo illud,» imo cum aptius [apertius] dico, et dicam, quia occisus, post tres 165 dies resurgam (Matth. XXVII) , si non evenerit quod dico, hoc Dominus non locutus est, imo ego qui loquor Dominus non sum. Interim antequam illud fiat, cum dico vobis, quod «cogitatis mala in cordibus vestris (Matth. IX) ,» et caetera talia cum dico, redeuntes ad cor vestrum, si intelligitis ita [Col. 0385B] esse rem in cordibus vestris, ut dico, scitote quia Dominus locutus est, et vera sunt caetera, quae omnia in nomine Domini vobis loquor. Sic enim legitime Samaritani paulo ante veritatem examinaverunt una muliere praedicante: «Venite et videte hominem qui dixit mihi omnia quaecunque feci.» Quis enim alius, nisi Dominus Deus occulta cordium perspicit? Alumni legis sapite legem, Propheta tam ille qui loquitur quidem in nomine Domini, sed mentitur, quam ille, cujus quidem verbum quod locutus est evenerit, sed locutus est in diis alienis; hic, inquam, et illae pariter contemnentur, imo et occidentur. Qui autem et in nomine Domini loquitur et verum verbum loquitur, hic timendus est, huic [Col. 0385C] per omnia credendum est. Sed voces econtra signis et prodigiis experiri vultis, aliqui, imo pene cuncti signa de coelo quaeritis, videlicet ut si Christus ego sum (Matth. XXIV) , si propheta ille ego sum, de quo dixit Moyses, ut praedictum est, «Prophetam suscitabit vobis Dominus Deus de fratribus vestris, ipsum audietis tanquam me (Deut. XVIII) ;» si, inquam, propheta ego ille sum, haec signa et prodigia quaeritis et rursus idem vel simile quod propter vos fiat Romanis signis et portentis illis, quae propter patres vestros facta sunt, interemptis Aegyptiis Et quidem generationi huic malae et adulterae, quae tentando hujusmodi signa «quaerit, signum non dabitur, nisi signum Jonae prophetae, ut sicut ille fuit in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus (Matth. XII) ,» [Col. 0385D] et tunc demum illo praedicante, triduanam poenitentiam egit Ninive, et illa reservata exaruit cucurbita, quae obumbrabat super caput Jonae (Jon. III) , ita sit «filius hominis in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus (Matth. XII) » et tunc demum in nomine ejus poenitentia et remissio peccatorum praedicetur in omnes gentes (Luc. XXIV) , illisque trina mersione baptismatis, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) , et ita salvatis, ista patria mea, haec generatio mala disperdatur.

Attamen vobis paucis, quicunque residui estis, qui non tentantes, sed necessitatem habentes, signa quaeritis, signa fient plura et majora, quam petitis, ut audiant gentes, quae solo auditu contentae erunt et dicant: «Audivimus et scimus, quia hic est vere [Col. 0386A] Salvator mundi.» Igitur cum dixisset Dominus: «Nisi signa et prodigia videritis, non creditis,» dicit ad eum regulus: «Domine descende priusquam moriatur filius meus.» Quid aliud perito diceret medico regulus iste? medico, inquam, qui cum sit homo et non Deus, opus habet per semetipsum ad lectum aegroti accedere, et tam visu oculorum, quam tactu venarum, genus morbi dignoscere, et secundum morbum antidotum dare. Accesserat ad Dominum, rogans eum ut descenderet, et sanaret filium ejus, et illo differente: «Domine, inquit, descende priusquam moriatur filius meus.» Videlicet non credebat, quod ab illo resuscitari posset, si moreretur, nec tantam fidem aut humilitatem habebat, ut diceret, velut ille beatus Centurio, qui [Col. 0386B] non erat de Israel: «Domine, non sum dignus, ut intres sub tectum meum, sed tantum dic verbo, et sanabitur filius meus (Matth. VIII) .» At Jesus non descendit, sed mansit in eodem loco, et tanquam Deus, qui «omnia quaecunque voluit, fecit (Psal. CXIII) ,» sanitatem filio ejus sola voluntate, in qua universa sunt posita, restituit, et tanquam Propheta verbum verum dicit, quo secundum legem praedictam probari debeat, quia de corde suo confingat nihil.

«Ait enim: Vade, filius tuus vivit.» Hoc denique unum idemque dictum, et vera de praesentibus prophetia est, et sicut ex servis suis idem regulus postmodum comperit, imperium vitae est. Constat [Col. 0386C] vero, quia de minori miraculi hujus parte, id est de prophetiae veritate sancti Prophetae digne secundum legitimam probationem, de qua supra dictum est, magni habiti sunt. Verbi gratia: Samuel, quando dixit Sauli inventas esse a inas, et verum dixit, quas tamen ipse non invenit (I Req. X) . Itemque Elias qui regi Achab multam pluviam mox affore dixit, et verum dixit, nec tamen illam opere suo, aut dedit aut fecit (III Reg. XVIII) . Igitur cum incomparabiliter majus sit opus vitae, et virtutis, et potenti imperio facere, et vero verbo annuntiare, quam opus non suae virtutis, vero tantum verbo nuntiare, merito generationi malae et adulterae improperatur, quia sepulcra prophetarum honorabant, quos patres illorum occiderant et Dominum [Col. 0386D] prophetarum verbis blasphemis inhonorabant, quem et implendo mensuram patrum suorum occisuri erant (Matth. XXIII) . Quanta enim majora his ostendit illis opera et non crediderunt? Attamen regulus iste prophetiam simul et potentiam operis hujus diligenter investigans, seram licet fidem habuit. Sequitur enim: «Credidit homo sermoni quem dixit et Jesus, et ibat.» Credidit nunc interim sermoni ejus, paulo post comperta non sola virtute sermonis, sed et potentia loquentis, non solum sermoni ejus credidit, sed et in idipsum tanquam in Deum, Dei Filium credidit. Nam et hoc sequitur:

«Jam autem eo descendente, servi occurrerunt ei, et annuntiaverunt, dicentes: Quia filius ejus viveret.» [Col. 0387A] Jam ex hoc praenuntio scire potuit regulus iste, quod fidelis Jesus propheta esset Domini, quia videlicet juxta legalem definitionem (Deut. XIII) , et nihil loquebatur in diis alienis, sed potius invitabat auditores ad dilectionem Creatoris, et verum sibi verbum dixerat de vita filii sui. Hoc, inquam, scire poterat, etiam si casu aliquo vel medicina se absente illata, filius suus convaluisset. Sed non eo contentus fuit. «Interrogabat ergo horam ab eis, in qua melius habuerit.» Videlicet scire cupiebat, utrum eodem verbo quo dixerat ei Jesus: «Filius tuus vivit,» eodem, inquam, verbo virtutis suae salutem portasset, ut ad filium suum febre fugata tam cito rediret. Sciebat quippe horam illam, et diligenti memoria tenebat, ex industria notatam certoque [Col. 0387B] tenore apud animum suum defixerat, ut si hora recuperatae sanitatis illa esset, in qua dixit ei Jesus: «Filius tuus vivit,» jam de divina illius magni prophetae potentia non dubitaret, quod esset ipse Filius Dei, quod esset Rex Israel. «Et dixerunt ei: Quia heri hora septima reliquit eum febris. Cognovit ergo pater quia illa hora erat, in qua dixit Jesus: Filius tuus vivit, et credidit ipse, et domus ejus tota.» Bene quidem quod per occasionem unius filii, salus patri et toti domui facta est. Sed quid magnum fuit quod pro tali vel tanto signo credidit tota domus unius reguli? Non enim signum hoc parvum fuit, per quod se ubique esse, ubique posse et sola voluntate cuncta perficere satis evidenter ostendit. Nam et idcirco ab hoc evangelista 166 praeteriri [Col. 0387C] non debuit, qui pene sola divinitatis Filii Dei testimonia, pro causa saepe dicta congessit. Quid ergo tantus hic evangelista nunc es suum ampliavit, ut declamaret nobis, quia credidit ille et domus ejus tota, nisi quia domus illa erat de incredula hujus magni Prophetae patria? «Ipse enim Jesus, ut supra dictum est, testimonium perhibuit (Joan. II) , quia propheta in patria sua honorem non habet.» Hic autem regulus, et tota domus ejus, ad hoc luce rationis perduci potuerunt, ut invidentiae tenebras evaderent et hominem patriae suae non tantum ut prophetam, sed ut prophetarum Dominum credendo honorarent, et honorando crederent. Similiter quando convertit aquas in vinum: «Crediderunt, [Col. 0387D] inquit, in eum discipuli ejus,» cum pro quantitate miraculi fructus esset valde exiguus. Ergo et quod hic ait evangelista: «Credidit ipse et tota domus [Col. 0388A] ejus,» et illic: «Crediderunt in eum discipuli ejus,» pro quantitate quidem operum, parvum commemorat fructum, verumtamen non contemnendum respectu patriae suae, quod esset nimium difficilis ad credendum. Et hoc quidem Salvatoris beneficium, in uno reguli filio, ut legitur, ita factum est. Caeterum, sicut archisynagogi filia quae tunc mortua est, quando mulier a fluxu sanguinis liberata est (Matth. IX) , recte Synagogam significat, quae tunc prae infidelitate et invidia vitam suam reliquit quando gentilitas a peccatis suis, in Christum credendo, recessit; ita nihil prohibet in filio reguli mystice eumdem populum Judaicum accipi, cum supradicta mulier Samaritana manifeste typum Ecclesiae de gentibus praetulerit, qua in Dominum credente hic incipiebat [Col. 0388B] mori. Nam sicut archisynagogus, qui procidens ad genua Jesu, rogavit pro filia, ita aeque et regulus nobilem fidem patrum, Abraham, Isaac et Jacob recte significat, quae pro salute illius populi ad Christum et Dominum Patrem, antiquis meritis intervenit. Quam illorum fidem, dum in fine saeculi respicit, in eo, quod reliquiae Israel salvae fient (Rom. XI) , recte illis dicit: «Nisi signa et prodigia videritis, non creditis.» Nisi enim praedicantibus Henoch et Elia, instantis jam jamque subsecuturi judicii signa et prodigia viderint, multo majora quam nos, qui neque Redemptoris signa vidimus, neque venturi judicii signa et prodigia adhuc videmus, non credent (Apoc. XI) . Quapropter tunc illorum minoris laudis vel gratiae fides erit, ut eidem populo [Col. 0388C] recte dicatur et illud, quod in typum ejus Apostolo Thomae dictum est: «Quia vidisti me, credidisti; beati qui non viderunt et crediderunt (Joan. XX) .» Sed et illud, quod dictum est: «Quia heri hora septima reliquit eum febris,» quod et mulier Samaritana sexta hora in Dominum sedentem super puteum credidit, pulchre huic mysterio congruit. Quid enim est hora septima, nisi post solis ascensum ejusdem solis descensus? Sexta quippe hora sol altissimus est, nec nisi descendendo septimam facit horam. Igitur sexta hora mulier Samaritana Dominum agnovit et credidit: Hora vero septima filium reguli febris reliquit, quia videlicet, ascendente in coelum Christo sole justitiae, Ecclesia de gentibus credidit. Judaicus vero populus, illo descendere [Col. 0388D] incipiente, id est, signa et prodigia descensus sui praemittente, crediturus est.

[Col. 0387D] Hunc evangelistam Joannem per aquilam significatum esse (quod pene cunctis notum est) recte Spiritui sancto placet. Christum quippe solem justitiae gyrantem per circuitum et in circulos suos [Col. 0388D] revertentem (Eccle. I) , id est, omnia disponentem, et in secreto consilio cuncta praevidentem, claro intuitu contemplatus est, viasque ejus in hoc Evangelio, tanquam in horologio, lucida rationabili ungula [Col. 0389A] [virgula] depinxit, ut sapientiae ejus circuitum, consiliorumque ejus circulos diligens lector, quanquam lippientibus utcunque speculetur oculis. Ita quippe itinera, et facta quaedam describit Filii hominis, ob insinuandum consilium ejusdem Filii Dei, quemadmodum ob investigandum ascensum, seu descensum solis, geometricales quosdam circulos sibi depingere solent astronomici. In quo illud maxime notandum, quod nullum Paschale festum praeterit, et velut si ab Orientali linea sursum versus progressionarios solis gradus computes, ita semper ab hoc festo secundum facta et dicta, et circa maxima et necessaria versatur sacramenta Christianae fidei. Sunt autem quas commemorat, tres trium annorum solemnitates, quarta solemnitate [Col. 0389B] excepta, in qua passus ipse ac sepultus, resurgensque a mortuis, eadem quae superioribus annis docuerat, perfecit; et de seipso condidit salutis nostrae sacramentum. De Pascha primi anni jam dictum est, quia Jerosolymam ascendens primum, et maxime necessarium vitae nostrae tantum verbis aperuit instrumentum, dicens: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto non potest introire in regnum Dei (Joan. III) », et 167 caetera. Ac deinde commoratus in Judaea, detrahentibus Judaeis, invidentibus Pharisaeis, divertens in Samariae civitatem tandemque rediens in patriam suam, mystice praesignavit, quibus vel quo ordine ejusdem regenerationis, ut supra dictum est, derivaret gratiam. Ecce hoc secundo anno, eodem [Col. 0389C] festo ascendens Jerosolymam, veniens ad probaticam piscinam, eamdem quam praeterito anno verbis tantum commendaverat, factis quoque praefigurat baptismi sui potentiam ac deinde per occasionem factorum ejus, adversantibus et calumniantibus Judaeis, dum veritatem divinitatis suae defendit, firmum nobis fidei verbum contrahit, in quo tota ejus baptismi virtus consistit. Tertio, nihilominus anno circa solemnitatem eamdem, facto convivio de quinque panibus et duobus piscibus, ita quinque millia hominum per occasionem cibi illius, non minus necessarium saluti nostrae commendat sacramentum, dicens: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non [Col. 0389D] habebitis vitam in vobis (Joan. VI) ,» et caetera. Quarto anno in eadem solemnitate, ut praedictum est, patitur, videlicet ut superioribus annis docuerat, ut nos in morte ejus baptizaremur, et carnem ejus ad manducandum, et sanguinem ad bibendum acciperemus. Adeo sanctam et veram veteris Paschae rationem comprobat, ut in qua veterum fulgebat memoria Dei beneficiorum, in eadem solemnitate novorum conderet veritatem sacramentorum. Igitur hoc mense principio mensium, qui juxta solem istum visibilem primus est in mensibus anni, quid fecerit, quid dixerit iste festivus nobis sol justitiae, in hoc (ut coeptum est) evangelicae lectionis speculo contemplemur.

CAP. V.«Post haec erat dies festus Judaeorum, [Col. 0390A] et ascendit Jesus Jerosolymam.» Hic evangelista paschale festum non aperte exprimit, dum dicit indefinite: «Erat dies festus Judaeorum, et ascendit Jesus Jerosolymam,» sed ex superioribus festum Paschale fuisse colligitur. Nam aliam ob causam superius (ubi mulieri Samaritanae est locutus) dixit discipulis suis: «Nonne vos dicitis, quia adhuc quatuor menses sunt, et messis venit?» (Joan. IV.) Constat vero, quia ubi non plus quam quatuor menses ante messem intersunt, paschalis festivitas non plusquam duobus mensibus longe abest, quo utique spatio temporis alia festivitas nulla occurrit, qua secundum praeceptum Legis, omne masculum deberet apparere ante conspectum Domini (Exod. XXIII; Deut. XVIII) . Igitur et [Col. 0390B] hoc paschale festum est, quo nostrorum, ut praedictum est, et posterius liquebit, sacramentorum principium repetitur.

«Est autem Jerosolymis probatica piscina, quae cognominatur Hebraice Bethsaida, quinque porticus habens.» Piscina non a pisce dicta est (sicut nec fiscina a fisco, nec mutina a muto) nisi forte per antiphrasim, eo quod pisces minime habeat. Erat autem aqua gemino lacu insignis, quorum alter plerumque impletur imbribus hibernis, alter rubris est discolor aquis, unde [in qua] hostiae lavabantur. Quamobrem probatica quoque dicta est. Graece namque probata, Latine oves dicuntur. Unde, ut praedictum est, piscina haec probatica dicitur, eo quod ibi hostiae lavarentur. «Quae cognominatur, inquit, [Col. 0390C] Hebraice Bethsaida.» Notandum quod non ait: quae cognominatur probatica. Quod si dixisset, videretur idem dici Graece, probatica, quod Hebraice, Bethsaida; sed est, inquit, probatica, id est, lavandis hostiis accommodata, quem sensum sermo latinus uno verbo non resonat: «Cognominatur autem Bethsaida,» quod Latine dicitur domus frugum. Cujus nominis secundum res subsequentes magnum est mysterium. «Quinque, inquit, porticus habens;» in hoc tantum continetur mysterium, ut quamvis per homines factum, tamen a Deo recte credatur provisum, quatenus hujus numeri porticus illic haberentur. Cur enim illic habebantur? Sequitur: «In his jacebat multitudo magna languentium, caecorum, surdorum, aridorum, exspectantium [Col. 0390D] aquae motum.» Id est, ad hoc piscina haec porticus istos habebat, ne multitudo languentium ad coelestis remedii opificem piscinam excubans, tectum non haberet, ne opem supernam exspectare non liceret, aestu urente, vel turbine aut pluvia de sub uvido urgente. Longa enim erat supernae visitationis exspectatio, de qua protinus subjungitur:

«Angelus autem Domini secundum tempus descendebat in piscinam, et movebatur aqua. Et quicunque primus descendebat in piscinam, sanus fiebat a quacunque detinebatur infirmitate.» Ideo tunc evidenter praesentes sanctae civitati, et templo praesides aderant virtutes, antequam [ add. ob] admissum in Salvatorem crudele necis sacrilegium, recessisset [Col. 0391A] ab eis omne coeli praesidium, quo facto, ut Josephus quoque testatur, auditae sunt eaedem virtutes conclamantes: «Transeamus ex his sedibus (L. VII, cap. 12, De bell. Jud.) .» Notandum vero, quod non esu hostiarum quae illius piscinae aqua lavabantur, sed ex eadem qua et hostiae lavabantur, aqua sanabatur unus, quicunque post motionem ejus primo descendisset infirmus. In his, inquam, ut praedictum est, tantum continetur mysterium tantumque praefiguratum est sacramentum, quanto opus habebant, quae coelesti templo inferendae erant hostiae vivae, scilicet animae et corpora sanctorum, quanto opus habemus omnes nos homines, qui universi ex primo parente nostro verum languorem, veram et omnimodam tam corporis, [Col. 0391B] quam animae contraximus infirmitatem. «Scimus enim et credimus;» credimus, inquam, «propter quod loquimur (Joan. III) ,» quia Dominus noster Jesus Christus, qui vocatur juxta prophetam magni consilii Angelus (Isa. IX) , de coelo venit, id est, non de deorsum, ut caeteri homines, sed de sursum, non de terra, ut primus homo terrenus, sed de coelo venit homo coelestis (I Cor. IV) ; quia non de matre, juxta quosdam abortivos haereticos initium habuit, sed a Deo venit, a Patre exivit, apud quem erat antequam formaretur terra et orbis (Psal. LXXXIX) . Venit, inquam, in populum Judaeorum, de illo carnem assumens et eodem de sensu suo, dum praedicat et annuntiat salutem et pacem, [Col. 0391C] mota est gens inquieta, et gravissimae veritatis ejus impatiens, et versa in seditionem, tradidit morti vitae aeternae largitorem (Rom. VI) . Qua ille morte sua, vitae mundo condidit sacramentum, ut in morte ejus baptizaretur genus humanum, id est, omnes qui diversis retro temporibus collecti, quinque libris Mosaicae legis testificatam hactenus exspectaverunt gratiam Dei (Gen. XLIX; Deut. XXXIII) . Hujus plane mysterii figuram praeferebat illa magna et divina res. Unde et hic evangelista Joannes, supernae charitatis diligens inspector, recte illam non praetereundam arbitratus est. Piscina quippe illa sacra, in qua, ut praedictum est, hostiae lavabantur, universas populi Judaeorum caeremonias, universum veterum sacrificiorum [Col. 0391D] ritum significat. Quae cum umbrae essent futurorum (Coloss. II) , ita, antequam Christus descenderet et in semetipso legem impleret, neminem justificare vel ad perfectum adducere poterant (Hebr. 7) , sicut piscina illa ante descensum 168 angeli neminem sanare poterat. Quae, sicut quinque porticibus cingebatur, in quibus jacebat multitudo languentium, motum aquae exspectantium; ita lex Moysi, cujus quinque libri sunt, peccatores interim cohibebat, sacrificiis illis obumbraticis emundari non valentes, donec veniens Christus ea, quae sacrificiis eisdem praefigurabantur, in veritate perficeret. Vel certe, quia non solum illos, qui sub lege Moysi fuerunt, sed et cunctos, qui ante legem et ab initio mundi electi per fidem Deo complacuerunt, Christus Dei Filius salvare [Col. 0392A] venit, et omnibus erat necessaria passio Christi, bene «quinque porticus» erant, et in omnibus languentes jacebant, exspectantes «aquae motum;» quia videlicet ante adventum Christi, a quo sexta mundi aetas incipit, quinque aetates fuerunt; quarum in nulla defuisse credendum est fideles et justos viros, qui circa eamdem spem repositi, salutarem nostri Redemptoris exspectabant adventum. Quorum omnium unam eamdemque fidem recte significabat ille unus (Ephes. IV) , qui prior descendebat in piscinam, et sanabatur. Nam unus Dominus, una fides, unus in omnibus electus est Spiritus, et idcirco electorum omnium, sive mortuorum, sive vivorum, sive ante, sive post passionem Christi vocatorum, una Ecclesia et unum corpus [Col. 0392B] est (I Cor. X) . Igitur in hoc loco tam pulchra, tam splendida suae passionis figura illustrato, Dominus quid fecerit audiamus. Sequitur:

«Erat autem quidam homo ibi, triginta et octo annos habens in infirmitate sua.» Recte quidem, ut a sanctis doctoribus expositum est, hic homo tanto tempore languidus, peccatorem significat scelerum suorum enormitate pressum; cui, quia dilectio Dei et proximi deest, et idcirco per poenitentiam convalescere non potest, bene hujus infirmitas triginta et octo annos habet, et a quadragenario numero, qui poenitentiae dicatus est, binario differt. Verum, quoniam per hujus occasionem Sabbatum Judaeorum solvitur, et eadem Sabbati carnalis solutio magna, et Christianae fidei necessaria [Col. 0392C] ratione defenditur, non contenti sumus scire quod peccatorem significet; sed et quem, qualem, quantumque, id est, quam late diffusum figuret, nosse oportet. Quia videlicet, dum ille grabbatum suum Sabbato portat, non leve est, quod Dominus ipse, qui jusserat, advocatus ejus factus est, disputando adversus illos robustos legis aemulatores Judaeos, quasi pro Sabbato Dei aemulantes, revera autem prae invidia seipsos dissecantes, dum unius saluti detrahunt, alterius virtuti vel gloriae invidentes. Igitur sicut ille unus, qui post motionem aquae primus in piscinam descendere poterat, priorem populum recte siguificat, id est Israelitas, quorum est adoptio, et testamentum, et legislatio, [Col. 0392D] quorum patres, ex quibus Christus secundum carnem (Rom. IV) , qui est super omnia Deus benedictus in saecula; ita nihilominus iste, qui hominem non habebat, ut cum mota fuisset aqua, mitteret eum in piscinam, populum significat gentilium, qui cum et ipse in Christum crederet, et baptizari vellet, nemo apostolorum, sicut in actibus apostolorum de Cornelio legitur, unitati illorum, qui ex circumcisione erant, illum admittere audebat. (Act. X) . Cujus rei mysterium, quia nostra res est, in praesenti lectione subtilius perscrutandum. «Erat, inquit, quidam homo ibi, triginta et octo annos habens in infirmitate.» Ubi aqua illa mota fuerat et unus descendebat in piscinam, ibi erat et homo iste. Quia videlicet, ubi et passio Christi celebrata [Col. 0393A] est et baptismi sacramentum illi priori populo tradebatur, jam ex tunc gentilis populus, fama tantae salutis audita, gratiam eamdem postulabat, triginta et octo annos habens in infirmitate, id est, olim desperatus, perdita corporis et animae temporali et aeternali salute, fraudatus vitae praesentis pariter et futurae veritate. Nam per triginta annos, qui numerus annorum plena viri aetas est, vitae praesentis perfectio; per octo annos, vitae futurae aeternitas (cujus octo sunt beatitudines, quaeque octava mundi aetate perficietur) recte figuratur. Sed gentilis populus, et praesentem vitam se non posse retinere sciebat et futurae nullam spem habebat. Igitur magnus iste languidus triginta et octo annos in infirmitate habebat; quia et praesentem vitam [Col. 0393B] laboribus, et oneribus cito consumebat, et futurae resurrectionis spem nullam habebat. Ut autem iste languidus tam verus, tanquam a salute remotus, calamitatem suam agnosceret, magisque ac magis ingemisceret, grandis illum commotae aquae sonus excitabat, magnumque gaudium illius, qui ante se descendens curatus fuerat. Nec vero tantum ex eo quod in omnem terram sonus ille exivit, et in fines orbis terrae (Psal. XVIII) descensus illius magni Angeli auditus est, illud cognoverat; verum et ex eo quod penes eadem piscinam et intra porticus ejus, idem languidus aderat. Illo quippe tempore, quando hic nostrae pacis nuntius, hic Dei Filius de coelo descendit, et seditione contra illum excitata, ut passione sua salvos nos faceret, intraverunt aquae [Col. 0393C] usque ad animam ejus, et venit in altitudinem maris, et tempestas demersit eum (Psal. LXVIII) ; illo, inquam, tempore Romanorum militum centuriones, quinquagenarii et decuriones intra Judaeae sinus habebantur. «Erat ergo quidam homo ibi, triginta et octo annos,» ut praedictum est, «habens in infirmitate.»

«Quem cum vidisset Jesus [ textus addit jacentem] et cognovisset quia multum tempus haberet, dixit ei: Vis sanus fieri?» Quibus putas oculis illum, qui per hunc hominem significabatur, magnum languidum Jesus vidit, quos vel quantos habet oculos in capite suo? Septem. Ipse est enim lapis ille, in quo septem oculos Zacharias propheta se vidisse testatur (Zach. III) , qui sunt septem spiritus Dei, [Col. 0393D] quorum omnis plenitudo corporaliter habitans in illo requiescit (Col. II) . Istis oculis gratiae vel misericordiae, quae non est alia quam ipse Deus noster Spiritus sanctus, vidit istum languidum cum ascendisset in coelum, prospiciens «de excelso sancto suo, de coelo in terram aspiciens, ut audiret gemitus compeditorum, ut solveret filios interemptorum (Psal. CI) .» Tunc, inquam, prospexit, tunc vidit et cognovit, quia multum tempus haberet, id est, sensum pietatis suae se sensisse probavit quia tempus miserendi ejus adesset. Quem ejus respectum pulchre per hoc innuit, quod praedicto homini familiariter dicit: «Vis sanus fieri?» Et quidem desiderium pauperum jam exaudierat et praeparationes [Col. 0394A] cordis eorum audierat auris ejus (Psal. IX) .» Quomodo ergo patentem omnibus unius languidi voluntatem nescire poterat? Verum ad hoc interrogat, et ad hoc solum dicit: «Vis sanus fieri?» ut ostendat quod de homine nihil amplius debeat quaeri, id est, non qualis persona, vel ex qua gente sit, sed hoc solum, utrum peccata sua relinquere justitiamque velit operari. Nam «in omni gente qui timet Deum et operatur justitiam, acceptus est illi (Act. X) .»—«Dicit ei languidus: Domine, hominem non habeo, ut, cum mota fuerit aqua, mittat me in piscinam.» Homo iste necessarius, qui languidum 169 mittat in piscinam, id est peccatorum ad Dominicae passionis applicet sacramentum, ipse Christus vel aliquis vicarius est, verbi gratia, Petrus vel [Col. 0394B] Paulus, in quo loquitur Christus (II Cor. XIII) , imo totus concors apostolorum vel sacerdotum chorus, quorum est officium docere et baptizare: quod profecto est languidum in piscinam passionis Christi fecundam aeternae salutis dimittere. Sed hunc hominem languidus gentilium populus revera non habebat, quippe contradicentibus his qui ex circumcisione erant fidelibus, et contensiose asserentibus Christum non pertinere ad gentes, sed ad solum genus Abrahae cui repromissus est. Hoc profecto languidus iste tunc dolebat, quando Cornelius orans et eleemosynas faciens regnum Dei quaerebat (Act. XI) , quia nec ad Simonem, qui cognominatur Petros, mittere noverat vel audebat, nec eidem Petro adhuc reptilia vel serpentia terrae de coelo fuerant ostensa, [Col. 0394C] quod in ejusmodi piscina lavare, et sic mactare et manducare deberet omnia (Act. X) . Bene ergo ait languidus, «quia hominem non habeo, ut, cum mota fuerit aqua, mittat me in piscinam.» Et quasi quaereretur ab eo cur hominem quem optabat, hominem tam necessarium non haberet, protinus adjungit:

«Dum venio enim ego, alius ante me descendit.» Quod profecto secundum illius causam, cum quo tunc loquebatur Jesus, non satis rationabiliter videtur subjungi. Non enim quia, dum veniret, alius ante illum descendebat, idcirco hominem non habebat, sed quia hominem non habebat a quo mitteretur, ideo in piscinam descendere non poterat. Melius ergo secundum id quod per illud significabatur, ipse litteralis sermo procedit, quia videlicet gentilis [Col. 0394D] populus idcirco hominem non habebat qui mitteret illum in piscinam, quia, dum veniret ipse, alius ante ipsum descendebat, id est idcirco Christi gratiam percipere non poterat, nec apostolis illum admittere licebat, quia, dum rogaret sibi aditum salutis aperiri, hi qui ex circumcisione erant, moleste nimis obviabant, dicentes, «quia, nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salvi fieri (Act. XV) ,» neque ad Christi gratiam admitti, et ita dura conditione repellebantur, dum diceretur eis ipsos ad Christum non pertinere, nisi prius universae legi Moysi subjicerentur. Sed adversus hanc illius prioris populi invidentiam opportune adest prolocutor Christi, magnusque gentium advocatus Spiritus sanctus, [Col. 0395A] et antequam gentiles in illam Dominicae passionis piscinam, id est in baptismi ejus, quo in morte ipsius baptizamur (Rom. VI) , sacramentum descendissent, cecidit super eos, et erant loquentes linguis, et magnificantes Deum (Act. X) . Ac deinceps, sicut visum est eidem Spiritui sancto ejusque apostolis, definitum est ne quis ulterius tentaret imponere jugum cervicibus discipulorum, quod neque ipsi potare potuerunt, neque patres eorum (Act. XV) . Recte ergo Dominus, dum ista futura, imo per semetipsum disposita et mox facienda, praevidet, dicit illi languido qui in piscinam descendere non poterat, ubi alius sanatus fuerat:

«Surge, totle grabatum tuum et ambula. Et statim sanus factus surrexit, et sustulit grabatum [Col. 0395B] suum et ambulabat. Erat autem Sabbatum in illo die.» Cur enim Sabbato, illi «quem omnipotens verbum imperio suo sanat, grabatum suum portare imperat, quod apud Judaeos fieri non licebat, dicente lege de die Sabbati: «Non inferetis onera per portas vestras (Jer. XVII) .» Cur, inquam, hoc imperat, nisi ut ostendat inimicis suis Judaeis mox adfurum ut sicut per prophetam praedixit, non solum Sabbati, sed et omnium solemnitatum illorum stercus super vultus illorum projiciat (Mal. II) . Hoc enim postmodum coepit fieri auctoritate Spiritus sancti, signa et prodigia facientis, ubi omnes a servitio legis absolvit, interpretibus voluntatis ejus sanctis apostolis, dicentibus: «Quia visum est Spiritui sancto et nobis, nihil ultra vobis imponere [Col. 0395C] oneris, quam haec necessaria, ut abstineatis ab immolatis simulacrorum et sanguine et suffocato et fornicatione. A quibus custodientes vos, bene agetis. Valete (Act. XV) .» Sed cum Sabbatum carnalem non curandum esse Dominus opere injuncto innuit, cur tali modo, id est deportatione grabati, quam alio quolibet modo istud significare maluit? Plane nonnihil aut parum boni operis per illam grabati vectationem significavit. Non enim quidpiam ejus laboris aut oneris in hoc fas est suspicari, sub quali laborantibus quodam loco dicit: «Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) .» Siquidem labor ille et onus illud infirmorum est qui non sunt sanitatem consecuti, non alius sine dubio labor quam amor hujus [Col. 0395D] mundi qui nondum curatos multis oneribus curvat et deprimit. Igitur onus illud hic significat quod quisque portat, Sabbatum Domini legitime celebrat. Proinde primo sciendum est quia, sicut in homine illo qui curatus est populum gentilium intelligimus, quondam absque fide in peccatis suis jacentem, nunc autem in fide stantem et in bonis operibus ambulantem, ita in grabato ejus universum apostolorum et praedicatorum Christi ordinem recte accipimus. Nam sicut homo et cum aegrotat grabatum suum portat, et cum jam sanus est, in eodem diurno labore competenti sumno recreatur, ita populus gentilium et cum infidelitate langueret, per apostolos et praedicatores sanctos ad Christum magna [Col. 0396A] dilectionis suavitate deportatus est, et cum jam per justitiam fidei sanatus est, eorum nihilominus meritis vel exemplis, doctrinis quoque vel monitionibus in opere bono, ne deficiat, confortatur, et a nibus in opere bono, ne deficiat, confortatur, et a quotidianis solvitur excessibus. Hoc autem ita vicissim portat, ut cum illi spiritualia seminaverint, jure carnalia metere debeant (I Cor. IX) . Huic ergo magno languido jam sanato cum dicitur: «Tolle grabatum tuum et ambula,» idem est ac si dicatur: Da operam ut grabato tuo non ingratus appareas. Eos quippe in quorum spirituali praedicatione requiescis, tua carnali sustentare debes substantia: «Dignus est enim operarius mercede sua (Luc. X) .» Fecit homo imperata, sanus factus confestim surrexit et sustulit grabatum suum, et ambulat. Quid verius? [Col. 0396B] quid manifestius? Palam omni mundo grabatum suum portat et ambulat. Sanctos apostolos vel apostolicos viros, in quorum fide meritisque et exemplis requiescit, non solum in vita ipsorum suscepit, et competenti alimonia supportavit, sed etiam post obitum illorum memorias ipsorum debito cum honore veneratur, et amplius possessionibus dilatat, ut successoribus vel imitatoribus eorum nihil [in] corporalibus desit, in quorum spirituali ministerio suam animam reclinavit. Ita profecto huic homini grabatum suum portare jubebat Jesus, cum diceret Paulus, imo ipse qui Paulo loquebatur Christus Corinthiis [Romanis], de ministerio quod fiebat in sanctos Jerosolymis: «Placuit, inquit, eis et debitores sunt eorum. Nam si spiritualium eorum participes [Col. 0396C] facti sunt gentiles, debent et in carnalibus ministrare eis (Rom. XV) .» Igitur cum languido illi Dominus secundum magnitudinem potentiae suae dixisset: «Surge,» recte juxta beneplacitum voluntatis suae hoc addidit, ut diceret: «Tolle grabatum tuum et 170 ambula.» Imperium ejus, et velox sanitas, et sanitati prompta comitatur obedientia. Erat autem, inquit, Sabbatum in illo die.

«Dixerunt ergo Judaei illi qui sanus factus fuerat: Sabbatum est, non licet tibi tollere grabatum tuum.» Hoc revera dixerunt, ut hypocritae, de quibus bene prophetavit Isaias: «Populus hic labiis me honorat, cor autem illorum longe est a me (Isa. XXIX; Matth. XV) .» Nam nisi, ut in caeteris, [Col. 0396D] ita et in isto cor eorum longe esset a Deo, non tam male honorem ejus dividerent, labiis pollutis stercus solemnitatum suarum praedicantes, corde autem splendidae divini operis gloriae invidentes. Quid enim? Unde hic homo sanitatem receperat? Ex Sabbato illorum, an ex virtute ejus cujus praecepto grabatum suum portabat? Imo, ut ad illum magnum languidum per totum orbem diffusum, sermo recurrat, gentilis populus unde spiritum accepit, ex operibus legis, an ex auditu fidei? Sic enim Apostolus Judaeis et pseudoapostolis fascinantibus illum magnum et famosum grabati sui portatorem, et dicentibus: Sine circumcisione et legalibus caeremoniis, licet baptizati sitis, non potestis salvi fieri, cum suum jam pene esset oblitus hic homo curatorem, [Col. 0397A] a quo sanitatem receperat, sic, inquam, ingemiscens: «O insensati, inquit, Galatae, quis vos fascinavit, non credere veritati? Ante quorum oculos Jesus Christus proscriptus est, in vobis crucifixus. Hoc solum volo a vobis discedere: Ex operibus legis spiritum accepistis, an ex auditu fidei?» (Gal. III.) Spiritum enim se accepisse sciebant, quod manifestum erat ex operatione virtutum. Unde et protinus subdidit: «Qui ergo tribuit vobis spiritum, et operatur virtutes in vobis, ex operibus legis, an ex auditu fidei?» (Ibid.) Item post aliqua: «Currebatis bene, quis vos impedivit veritati non obedire?» (Gal. V.) Videlicet currebant accepta sanitate, qui ante jacebant, portantes jugum suave et onus leve (Matth. XI) , id est opera justitiae, quibus nullo modo debuisset [Col. 0397B] homo sanus Sabbata Judaeorum, quae Deus odit, praeponere, veridico propheta Isaia testante: «Neomeniam et Sabbatum, et festivitates alias non reram. Iniqui sunt coetus vestri, Kalendas vestras et Sabbata vestra odivit anima mea, facta sunt mihi molesta (Isa. I) .» Ac deinceps: «Manus enim, inquit, vestrae plenae sunt sanguine (ibid.) .» Verum ille homo saepe dictus, scilicet gentilis populus, jam sanatus, id est in Christo baptizatus, sed rudis et Scripturarum imperitus (unde et partim fascinari potuit non credere veritati) nesciebat haec et caetera testimonia prophetiae et Scripturae ignorabat, quod tanto odio Deo festivitates et Kalendae cunctaeque Judaeorum caeremoniae, ex quo de sanguine Christi, quo plenas manus Judaei habent, sunt pollutae, et idcirco [Col. 0397C] non poterat de ea quae in Christo est fide, rationem reddere, nec vero poterat ipsum Christum praesentia corporali adire, ut audiret vim patiens, quod in tali contentione respondet pro se. Bene ergo subditur:

«Respondit eis: Qui me sanum fecit, ille dixit mihi: Tolle grabatum tuum et ambula. Interrogaverunt ergo eum: Quis est qui dixit tibi: Tolle grabatum tuum et ambula? Is autem qui sanus effectus fuerat nesciebat Jesum quisnam esset.» Vide nunc in primis adversarios Christi, quam insipientes in ipsa interrogatione sua sint, et iniqui. Ille homo qui sanus effectus fuerat, et de tam longaeva infirmitate repente tam perfecte convaluerat, ut grabatum suum valentibus humeris et collo irreflexo portaret, bimembrem illis responsiunculam reddiderat, dicens: [Col. 0397D] «Qui me sanum fecit, ille mihi dixit: Tolle grabatum tuum et ambula.» At illi partem unam vel membrum ab auditu suo excluserunt, hanc scilicet qui me sanum fecit. Aliam vero partem, id est ille mihi dixit: «Tolle grabatum tuum et ambula,» protinus ex ore ejus rapientes, linguarum suarum sagittis confodiendum pro signo sibi posuerunt. Non enim dixerunt: Quis est qui te sanum fecit? sed dixerunt: «Quis est ille qui dixit tibi: Tolle grabatum tuum et ambula?» Illud quippe manifestum tantae virtutis beneficium disparere mallent, utpote laudis et gloriae ejus causam vel materiam non levem, hoc autem sciri, hoc audiri vel publicari idcirco studebant, quia videbatur eis quod quasi legitima [Col. 0398A] accusatione in calumniam trahere possent. Similiter postmodum cum diceret gentilis populus sanatus, id est per fidem Christi justificatus qui me sanum fecit, qui mihi spiritum dedit (Act. XV) , et in me virtutes operatur (Gal. V) , ille mihi dixit per apostolos suos: Judaicas non cures caeremonias, nec eorum observes Sabbata, tamen diligas Dominum Deum tuum toto corde, tota anima, tota virtute, deinde proximum sicut teipsum (Matth. XXII) , quod est revera surgere et tollere grabatum tuum. Cum, inquam, haec diceret, econtra non dicebant adversarii Christi, Judaei vel pseudoapostoli: Quis est qui operatur in vobis virtutes? nullam quippe rationem inde audire, vel mentionem fieri volebant, sed hoc dicere audebant: Quis est qui vobis praecipit [Col. 0398B] non observare Sabbata, vel cunctas Mosaicae legis respuere caeremonias? et non timebant detrahere Christi gratiae, sanctorum apostolorum contemnere personas. Verbi gratia dicentes: Petrus idiota et homo sine litteris est (Act. IV) , et Paulus de Christi apostolis nullus est (Gal. II) , et his similia. Quorum fabulas et genealogias et profanas vocum novitates, stultas quoque et sine disciplina quaestiones, quae generant lites et ad nihil sunt utiles, nisi ad subversionem audientium (I Tim. I; II Tim. II) , quia nec devitare studuerunt, nec per scientiam Scripturarum evacuari potuerant, recte et hoc dictum est, quia is qui sanus fuerat effectus, nesciebat Jesum quisnam esset. Si enim fecissent [scivissent], nequaquam potuissent ab illo fascinari [Col. 0398C] non credere veritatem. Quam imprudentiam iste culpans Apostolus: «Evigilate, inquit, justi, et nolite peccare. Ignorantiam enim Dei quidam habent. Ad reverentiam vobis loquor (I Cor. XV) ,» etc. Proinde recte dicimus ignorationem Scripturarum ignorationem Christi esse. Quia videlicet absque Scripturis, Novi pariter ac Veteris Testamenti, impossibile est hominis animam stare, ut nullo circumferatur vento doctrinae (Ephes. IV) . Nesciebat ergo quamvis sanus factus, id est in Christo baptizatus primitivus gentium populus, quisquam esset Jesus, id est quantus, quam potens, quam vere Deus, quam vere etiam Sabbati Dominus (Matth. XII) . Cur vero nesciebat? Ait evangelista:

«Jesus enim declinavit a turba constituta in loco.» [Col. 0398D] Valde notandum quod non idcirco Jesus declinaverit, quod ille eum nesciebat, sed idcirco Jesum ille nesciebat, quia Jesus declinaverat. Unde enim Jesus declinaverat? A turba, inquit, constituta in loco. Non a loco in quo erat te in quo virtutem sanitatis operatus fuerat, sed a turba quae in loco erat declinaverat. Nihil verius. Quis enim locus est, in quo salutem operatur Jesus, nisi sancta Ecclesia ejus? Sed a nullo loco Jesus declinat, nusquam localiter declinat. Ubique enim est, cum sit Deus, in omni loco est. Quanto magis ab Ecclesia sua, quae locus ejus est, nunquam declinat: Deus, inquit Psalmista, in loco sancto suo (Psal. LXVII) , id est in Ecclesia sancta sua. Sic enim sequitur: «Deus qui inhabitare facit unius moris in domo (ibid.) .» [Col. 0399A] Ergo non a loco Jesus declinaverat. 171 Sed quid ait evangelista? «A turba, inquit, constituta in loco declinaverat,» id est, ab illis declinaverat qui turbam faciebant in loco suo, in domo sua, in Ecclesia sua. Non ergo mirum, si is qui sanatus effectus fuerat nesciebat Jesum quisnam esset, cum et Jesus propter turbam declinasset. Verbi gratia cum alius diceret: «Ego sum Pauli; alius: Ego sum Apollo; alius: Ego vero Cephae (I Cor. I) ,» et propter haec schismata, caeterasque haereses non poterat simplex fidelis scire quis Jesus esset, non poterat cito rationem certam obtinere, quam de Christo teneret, vel quam contra veros adversarios Christi, et falsos aemulatores legis redderet. Quid tandem fecit Jesus turba sedata? Quid [Col. 0399B] in pace fecit, qui in turba et tumultu mentium scissuram declinavit? Sequitur:

«Postea invenit eum Jesus in templo, et dixit illi: Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat.» Interim dum turba est in loco, et Judaei de Sabbato suo calumniantur, is qui sanus effectus est, templum ingreditur, ubi videat Jesum, vel videatur a Jesu. Quia videlicet dum ab haereticis vel pseudoapostolis pulsatur quaestionibus novus credentium populus, necessitate urgente Scripturarum thesaurus discutitur, et fidei veritas aperitur, et ita in pace Ecclesiae, qui fuerant hospites et advenae, jam cives sanctorum, jamque domestici Dei conversantur (Ephes. II) . Non enim deerant hospitibus istis, vel advenis ardentis dona [Col. 0399C] naturae, praeclara scilicet ingenia, quae Spiritu sancto adjuta, ex lectione Scripturarum via recta possent templum veritatis adire, ubi certa fide offerrent victimas justitiae. Nam quemadmodum ignis interdum consopitus, suisque cineribus obrutus, flatu agente recandescit, et quanto vehementius urgetur, tanto efficacius convalescit, sic eadem novae Ecclesiae bona indoles, quanto plures et majores adversantium lites pertulit, tanto magis profecit, et tanto Scripturarum notitia praeclarius enituit.

Hoc quoque non praetereundum quod illum hominem sanum quidem Dominus per semetipsum fecit, sed non per semetipsum in templum introduxit. Quia videlicet per semetipsum quidem peccata dimittit [Col. 0399D] et super gentiles primo tempore, ut supra dictum est, gratiam suam ostendit (Act. X) ; verum non per semetipsum vel per angelum suum, sed per hominem Petrum in Ecclesiae suae communionem, per baptismum aquae, omnes, qui jam Spiritum sanctum acceperant, intromittere voluit. Igitur ubi illum populum suum per medias turbas haereticorum vel contradicentium Judaeorum in omnem fidei plenitudinem adduxit. Dicit ei: «Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat.» Hoc a principio non dixit quando sanum illum fecit, quia profecto, cum adhuc tenera esset gentium fides, non pulsanda minis, sed lactanda erat blandimentis, et multa de vetusta consuetudine per discretionem dissimulanda erant ad tempus, in spiritu [Col. 0400A] mansuetudinis, quae tunc opportunius virga ferirentur postquam Christus plene formaretur in illis (Gal. IV) . Sic populo Israel non in Aegypto Dominus legem dedit, sed signis et prodigiis suis oblectavit, quibus captivatorem ejus Pharaonem verberavit (Exod. VII) , donec illos educens per mare Rubrum traduceret submersis Aegyptiis (Exod. XIV) , et tunc demum legem exeruit dicendo: Qui fecerit hoc, morte moriatur, et sanguis ejus super caput ejus (Exod. XXI) . Ita plane renascentem in Christo infantiam animarum, nutricula vel mater Dei gratia primo lactavit, ut praecedentem remissionem peccatorum gratanter acciperent; deinde forti districtione coercuit, ne confitentes se nosse Deum, factis negarent (Tit. I) . Bene ergo non a principio, sed [Col. 0400B] nunc tandem dicit homini in templo, jam noli peccare, ne deterius aliquid tibi contingat. Quia procul dubio melius fuisset nunquam veritatis viam agnoscere, quam post agnitionem retrorsum redire (II Petr. II) . Sed et illud notandum quod cum triplicem ob causam soleat Dei voluntate infirmitas evenire, videlicet aut ut probetur patientia meritumque augeatur justi, aut quia peccavit ut purgetur camino molestiae corporalis, aut ne peccet obstante vel renitente vinculo infirmitatis. Hic homo, de quo praesens lectio commemoravit, idcirco tot annos habuisse in infirmitate sua credendus est, quia peccaverat, cum ei dicat Dominus, «jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat.» Quod et ipsum ad praedictam similitudinem populi gentium patenter [Col. 0400C] accidit. Ipse est enim minor ille filius, qui peccavit in coelum, et coram patre, dum accepta portione paternae substantiae, quae eum contingebat, peregre profectus, devoravit omnia vivendo luxuriose, tandemque uni civium adhaesit, et porcos pavit. Cui revertenti, et adhuc longe agenti pater occurrit, et in osculum ruens super collum ejus incubuit (Luc. XV) , dum, ut supra dictum est, gentilibus adhuc foris positis, id est necdum baptizatis, Spiritus sancti gratiam manifeste tribuit (Act. X) . Bene ergo ille talis homo propter peccata sua in infirmitate jacens, tali modo Judaeis irascentibus, sanus factus est, quia filius iste, qui suam ob culpam mortuus fuerat et perierat invidente fratre suo, revixit et inventus est (Luc. XV) . Quid tandem fecit [Col. 0400D] iste, qui prius interrogantibus Judaeis respondere nescivit, quis vel quantus esset ille qui dixit ei: «Tolle grabatum tuum et ambula,» id est bene operando ne cures Judaeorum Sabbata? Quod fecit nunc, postquam salvatorem suum cognovit verum esse Deum, verum esse Dei Filium. Sequitur:

«Abiit ille homo et nuntiavit Judaeis quia Jesus esset qui fecit eum sanum.» Melius et fidelius quam Judaei rem iste divisit. Illi namque cum audissent ab eo: «Qui me sanum fecit, ille mihi dixit: Tolle grabatum tuum et ambula,» partem illam quam criminari non poterant silentio suo praeciderunt, quia non dixerunt: Quis est qui te sanum fecit, sed dixerunt: «Quis est ille qui dixit tibi: Tolle [Col. 0401A] grabatum tuum et ambula?» Hic econtra partem eamdem quam criminabantur illi, silentio praeterit, et partem nulli patentem reprehensioni nuntiat insidiatoribus illis, dum annuntiando non dicit quia Jesus esset, qui dixit illi, «Tolle grabatum tuum,» sed quia Jesus esset qui fecit eum sanum. Hoc plane nunc facit, nunc annuntiat Judaeis fidelis populus Christi, nomen et virtutem Salvatoris sui ejusdem Christi Filii Dei, nunc etiam nolentibus et invitis, importune Scripturarum veritatem impingit. Et si non proficit ut convertat eos, exsultat tamen quia, scienter et constanter proloquens, eosque convincens de lege ipsorum et prophetis confundit, et obmutescere facit imprudentiam perfidorum, ut videant recti et laetentur, et omnis iniquitas oppilet os suum [Col. 0401B] (Psal. CVI) . Et notandum quia non in templo erant Judaei, quibus ille homo nuntiavit. Sic enim dictum est: «Abiit ille homo, et nuntiavit Judaeis.» Nunc abiit, imo quia abiit, cum eo non erant in templo Judaei. Nunc enim quando sumus nos in templo Dei, quando sumus in Ecclesia Patrum et justorum omnium qui ab initio mundi fuerunt veri adoratores Dei, Judaei foris sunt, Judaei magno flagello iracundiae Dei ut mali negotiatores, ut male negotiantes latrones, foras ejecti sunt. Nos interdum eximus ad eos, et rogamus ut veniant nobiscum in templum. Sed frustra. Ipse enim, dum nos intus vitulum saginatum comedimus, 172 foris persistentes, et audientes symphoniam et chorum, solo auditu cruciantur, et pertinaci livore torquentur, donec ipse pater [Col. 0401C] exeat et per semetipsum rogare dignetur (Luc. XV) . Nunc ad rem tempore illo gestam redeamus, et nos qui secundum illam praefigurationem in veritate sanati sumus, nostrae, qua sanati sumus, fidei firmamenta ex ipsius qui nos sanavit, ore colligamus. Sequitur:

«Propterea persequebantur Judaei Jesum, quia hoc faciebat in Sabbato. Jesus autem respondit eis: Pater meus usque modo operatur, et ego operor. Propterea ergo magis quaerebant eum Judaei interficere, quia non solum solvebat Sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo.» Summum deinceps silentium, et cum attentione benevolentiam ab omni docili et reverenti [Col. 0401D] anima res postulat, quia vere in hac oratione sua non sibi, sed nobis consulens, propria seipsam ratione propter nos defendit summa Dei sapientia. Vere etenim in communi adjutorio totius mundi, tali nobis et propter nos perorat defensione, cum elocutione grandi pariter et humili, ut et sapientibus vel eloquentibus saeculi non desit in contextu divinae orationis artificium quod demirentur, et idiotis fidelibus majestas vel claritudo sensuum nuda sit, qua illorum infantia, vel simplicitas competenter aedificetur. «Propterea, inquit, persequebantur Judaei Jesum, quia haec faciebat in Sabbato,» etc. Ecce in his verbis evangelista syllogismum compegit, cujus nobis distinguere partes operae pretium est, non ut syllogisticae artis nugas in tanto opere magnificemus, [Col. 0402A] sed ut ejus intentionem sensumque nostro utcunque intellectu consequi possimus. «Propterea, inquit, persequebantur eum Judaei, quia haec faciebat in Sabbato.» Quid hic evangelista proponit, nisi Judaeos mirabiliter faciles et pronos fuisse in necem Salvatoris, in tantum caecos et verae rationis expertes, ut hujusmodi opus salutis et requiei, manifestum opus solius divinae virtutis pro transgressione computarent Sabbati sui, pro transgressione, inquam, non qualicunque, sed tali vel tanta, ut salutis auctorem dignum praedicarent morte, non aliam ob causam, nisi quia salutem operaretur Sabbati die. Quid enim est Sabbatum, nisi requies, vel quam ob causam datum est, nisi ut operarius fessus caeteris septimanae diebus uno die requiesceret, et [Col. 0402B] tamen victum diurnum a suo patrefamilias ex debito perciperet? Sic enim in lege scriptum est: «Sex dies operaberis, septimo die cessabis, ut requiescat bos et asinus tuus, ut refrigeretur filius ancillae tuae et advena (Exod. XX) .» Ergo non nisi ad requiescendum miseris servientibus, et ad reparandos artus solutos Sabbatum datum est, id est requies. Sed hoc opus Domini, et caetera ejus opera requiem vero labori languentium miserorum optatissimam succedere faciebant, veris angoribus diu desideratum refrigerium substituebant. Ergo caeci et caeca crudelitate saevi homicidae perditi, multum a vera requie longe recesserant, multum a pietate disparati erant; qui talem ob causam persequebantur salutis opificem, Dei gratiam. Ubi evangelista sic proposuit, [Col. 0402C] protinus assumpsit. «Jesus autem, inquit, dixit eis: Pater meus usque modo operatur, et ego operor.» Illud, inquit, quod haec faciebat in Sabbato, jam sufficiebat ad exacuendam illorum crudelitatem, ut tanquam bestiae erectae vaderent intentae atque inhiantes ad bibendum ejus sanguinem. At ille hoc dixit eis, quod valde majus, quod illorum invidenti superbiae longe esset intolerabilius: «Pater meus usque modo operatur, et ego operor.» Hoc assumpto protinus concludit sic: «Propterea ergo magis quaerebant eum interficere.» Si, inquit, propter illud invidentes persequebantur eum, multo magis invidere et persequi habebant, si quid majus ex illo acciperent. Sed hoc longe majus est Patrem suum [Col. 0402D] Deum dicere quam tale quid in Sabbato facere. Perpende ergo qui minoribus majora conferre nosti, quantum istud filios hominum, malos filios malorum, tota humanitate exuerit, ut dentes eorum et arma et sagitta ad invicem prae furore colliderentur, et lingua eorum gladius acutus (Psal. LVI) , sanguinem sitiens, longe extra dentes et labia protenderetur. Sed jam nunc ipsa verba lectionis explananda sunt.

«Propterea, inquit, persequebantur eum Judaei, quia haec faciebat in Sabbato.» Revera satis faciles ad malum, satis et nimium veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem (Psal. XIII) . Attamen cur ista tam saepe faciebat Dominus in Sabbatis? Nunquid ut provocaret eos, hanc illis dabat offensionem? Nunquid quia mortem suam fore sciebat [Col. 0403A] utilem, idcirco provocabat eos ad effundendum suum sanguinem? Absit! Sed ipse lucerna erat, et idcirco ut luceret in tenebris, in mundum venerat. Constat vero quia sicut ipse ait: «Nemo accendit lucernam et in abscondito ponit, sed super candelabrum, ut omnes qui in domo sunt, vel ingrediuntur domum, lumen videant (Matth. V) .» Bene ergo in oculis omnium lucem operum suorum propalare debebat, bene in synagogis et in templo, quo omnes Judaei conveniebant, operari et docere illum decebat. At illi non qualicunque die, sed Sabbatis, neomeniis, aliisque festivitatibus, celebres conventus agebant. Oportebat ergo ut Sabbatis quando domus plena erat, id est templum vel synagoga, quando ingrediebantur omnes feriati, ad quos lucerna haec missa fuerat. [Col. 0403B] Oportebat, inquam, ut tunc super candelabrum suum stans, operaretur opus suae claritatis ut expanderet lumen corporaliter inhiantis [inhabitantis] in se plenitudinis divinitatis (Col. II) , ut oculi simplices in lumine ejus gauderent, et oculi nequam excusationem de peccato non haberent (Joan. XV) . Haec enim lucerna nullum oculum ob sui praesentiam nequam esse faciebat, sed tantum a simplici oculo distinguebat, quemadmodum tu, quilibet bonus artifex, per ostensionem artis tuae neminem invidum esse facis, sed tantum ab effectis deprehendis et discernis, quis invidus, quis erga te benevolus sit. Cum igitur in praesentia lucis, oculi nequam totum corpus tenebrosum haberent (Matth. VI) , adeo ut lucem in tenebris lucentem non modo non comprehendere, [Col. 0403C] sed etiam exstinguere vellent, persequebantur enim illum Judaei, propterea quia haec faciebat in Sabbato, dicit eis: «Pater meus usque modo operatur et ego operor.» Brevis sententia, mirabilis causa, quia et persecutores suos in jus vocabat, et nos benevolos sibi, sicut lucerna fulgoris illuminat. Benevolos namque sibi nos bonis operibus effecit, quorum unum illud, quod nunc languidum sanavit, ad captandum benevolentiam pertinuit. Nam quod ait: «Pater meus usque modo operatur, et ego operor,» nostri oratoris pro nobis perorantis, sapientiae Dei narratiuncula est, verbis lucida et brevis, sensu magna et mirabilis, cujus partem illam quae est «et ego operor,» toto sequenti sermone argumentosa [Col. 0403D] veritas ob confirmationem nostrae fidei constanter et veraciter defendit. Audite, Judaei, audite legem aequitatis, postulat homo iste quem vos persequimini, quem vos ob hujusmodi causam interficere quaeritis, qua senatum orbis terrae benevolum sibimet effecit. Die Sabbati reprehensus de opere qualicunque non se de qualitate operis quamlibet [quamvis] laudandi defendit, sed 173 dejure suo secundum natales suos causam legitimam constituens, vestrum, imo totius orbis publicum auditorium non subterfugit. Vos omnes ex Abraham nati, et omnes post Abraham estis; hic autem ex Abraham quidem natus est, sed et ante Abraham est, et non sic operatur in Sabbatis, ut vos, cum bovem vel asinum adaquatis, nonnihil negligentes in [Col. 0404A] hoc Sabbatum, id est, requiem ancillae vel advenae vestri vestrum pecus solventis et adaquantis, et idcirco non vult sub aequali vobiscum lege teneri (Matth. XII) . Habetis legent, estis quidem legisperiti; habetis judices, si vere utique justitiam loqui et recta judicare velint (Psal. LVII) . «Pater meus, inquit, usque modo operatur.» Non indicat nunc primum quis vel ubi Pater suus sit, sed hac re jamdudum vobis intimata, maxime per testimonium Joannis id quod sequitur, «et ego operor,» defendere intendit. Et illud plane concedere oportet. Nec enim negare potestis quin ille talis Pater ejus, qualem jamdudum audistis, «usque modo operetur.» Nonne ille usque modo in Sabbatis vestris fecit «solem suum oriri super bonos et malos, et pluit super justos [Col. 0404B] et injustos?» (Matth. V.) Nonne, cunctis diebus nullis festivitatibus exceptis, occidit et vivere facit (I Reg. II) ? percutit et sanat, et quacunque die apprehenderit hominem dignum morte, quacunque die peccator in manus ejus inciderit, non est Sabbatum quod illum de manu ejus eruere possit (Num. XIII) . Nam ut hoc taceam quod a substituendis animalium fetibus vel nutriendis terrae fructibus, non magis Sabbato quiescit, quam prima vel secunda Sabbati. An putatis quod vos, dum in Sabbatis vestris onera peccati per portas vestras (Jer. XVII) , id est, per sensus vestros infertis, qui utique cum sint portae et fenestrae corporis, ingredietur mors per ipsos usque ad interiora ventris, cum, inquam, ejusmodi onera portatis et longis iniquitatis funiculis trahitis (Isa. V) , putatis dum vos ista facitis in Sabbatis, et dum in Sabbato homicidium adversum me pertractatis, quod Pater meus tunc interim otiosus sedeat (Psal. LXVIII) , quia Sabbatum et non vos de libro suo deleat; imo peccatum vestrum «stylo ferreo in ungue adamantino (Jer. XVII) » scribat forti opere et profunda Scriptura quam in sempiternum nemo deleat? Palam ergo est, quia «Pater meus usque modo operatur,» et quod non ita requieverit die septimo ab omni opere, ut cuncta quae creavit desinat magis Sabbato quam alia die gubernare? Defendam itaque meipsum, dicens: «Et ego operor;» si adversamini, vera ratio, rationalis veritas vinculo suo conatus vestros alligabit. Vos enim a Joanne, quem [Col. 0404D] consulendum esse judicastis, quasi propositum, audistis quod Deus Pater meus sit, vos a me assumptum refellere non potestis, quin ille Pater meus operetur usque modo in die Sabbati. Concludo ergo, dicens: Igitur «et ego operor.» Quid enim? num ita vos insanire audebitis, ut odio vel despectu Filii Patrem quoque condemnetis et persequamini, quia non vacat ab operibus vitae vestrae necessariis vel a regimine totius mundi in die Sabbati? Rursus legaliter astruere non poteritis quod Filius minus liber Patre suo sit, quod Filius Patre suo minus legitimus etiam Sabbati Dominus sit. Quis enim filius legitime natus patri suo natura vel conditione postponitur? Nunquid Pater alterius vel diversae substantiae quam ejusdem, cujus et ipse est, Filium generare potuit? [Col. 0405A] Facere quidem aliud potest quam id quod ipse est, sicut vestrum quidlibet dum pingit vel plasmat, aliud profecto quam quod ipse est facit; sed dum generat, profecto aliud quam id quod ipse est, generare natura non concedit. Me autem solum Pater non fecit, sed genuit; sicut vobis idem Joannes qui supra dixit: «Unigenitus qui est in sinu Patris ipse enarravit (Joan. I) .» Ille unigenitum Dei me esse perhibuit. Igitur et ego operor in Sabbato, quoniam minus liber, minus legitimus non sum Patre meo. «Propterea ergo, inquit, magis quaerebant illum Judaei interficere, quia non solum solvebat Sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo,» videlicet dicendo: «Pater meus usque modo operatur,» aequalem se facit scilicet subjungendo: [Col. 0405B] «Et ego operor.»

«Respondit itaque Jesus, et dixit eis: Amen, amen dico vobis, non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem.» Haec dicta quamdam impotentiam insufficientis naturae resonare videntur, sed si recte advertas veram, certam stabilemque Filii Dei omnipotentiam praedicare comprobantur. Quae cum vero sensu fuerint perspecta, clarebit, et quam recte quamque optime responderit ita Jesus quaerentibus se interficere. Et hoc primo sciendum quia fecunda oratrix sapientia Dei, ab hoc loco usque ad id quod longe inferius dicit: qui vero mala egerunt in resurrectione judicii, firmissimis argumentis utitur, utpote nobis verba faciens ad confutandas adversarias partes Judaicae [Col. 0405C] vel haereticae pravitatis, et id ad confirmandam veritatem suae divinitatis, necessariam omni Christiano homini. «Non potest, inquit, Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem.» Quis unquam angelorum aut hominum hoc de seipso protestari potuit? quid enim Deum Patrem videt quis facientem, nisi omne bonum? quid vero aliud est quod ille non facit, nisi omne malum? Quod videlicet qui facit, a semetipso facit, quia solus facit, quia seorsum extra Deum et Patrem facit. Quis ergo sive angelorum, sive hominum, ita castum cor potest se habere gloriari, ut dicat quod a seipso quidquam facere non possit? Nam et angelica natura malum potuit facere et facit; et humana natura malum potuit facere et fecit. Et quidem sancti angeli firmati sunt, [Col. 0405D] et quia, malo angelo quidquam a seipso faciente, id est, malum faciente, ipsi Deo principi suo adhaerere maluerunt, hoc in remunerationem acceperunt, ut deinceps malum facere non possint, quia, cum possent facere, noluerunt. Verum hoc non est per naturae ipsorum potentiam, sed per divinae voluntatis remunerantem gratiam. Proinde, etsi recte dicatur quod jam a seipsis quidquam facere non possint, attamen non illud verum est adjungere quod facient quaecunque viderint Patrem facientem. Te igitur, o Ari, cujus mortui quoque et in inferno sepulti, nomen fetori et honori est, toti magnae et sanctae civitati Dei; te, inquam, Filii Dei defensio praesens oppugnat; te haec vox ejus accusat; te verum hoc ejus [Col. 0406A] testimonium verberat; te hic ejus clamor aeterna decollatione condemnat. Tu enim eumdem Filium Dei creaturam dixisti; tu factum esse inclamasti; tu, tempus erat, quando non erat adinvenisti; tu, convertibilem (heu pollute et immunde!), id est, de bono ad malum aeque ut angelicam vel humanam naturam deflexibilem esse delatrasti. Denique cum haec Judaeis diceret, jam hic horrisonus furor tuus in auribus ejus erat; jam te inter illas Judaeorum turbas tumultuantem et vesanientem audiebat; jam adversus blasphemias tuas seipsum defendendum suisque fidelibus succurrendum esse sentiebat. Ait ergo: «Amen, amen dico vobis, non potest Filius a seipso facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem.» Quid est hoc, o Ari, nisi idem ac si [Col. 0406B] dixisset: Non est Filius convertibilis, id est, de bono ad 174 malum flexibilis? Quid enim unquam vidit Patrem suum intus vel foris, in coelo et in terra facientem, nisi valde bona (Gen. I) ? Sed ipse non potest quidquam a seipso «facere, nisi quod viderit Patrem facientem.» Ergo, non nisi omne bonum Filius facere potest, ergo de bono in malum mutabilis aut flexibilis non est, ergo convertibilis non est. Et vos itaque, o Judaei, quod illum quasi absque Patre suo quidquam facientem, solum propter Sabbata vestra persequimini? Cum Patrem ejus usque modo operantem culpare non audeatis, cur Filium interficere quaeritis? Forte dicitis: Deus Pater, quoniam lege Sabbatorum non tenetur, semper operetur, quia nonnisi bonum unquam operatur, [Col. 0406C] nec evenire potest, ut malum operetur: Amen, amen, inquit, dico vobis, nec Filius unquam nisi bonum operatur, nec fieri potest ut aliud vel aliter quam Pater operetur. Ergo consequens est ut et ipse semper liber operetur, ut nulla Sabbati lege teneatur, ut etiam ipse Sabbati sit Dominus. Sed adhuc parum est. Nam hac prima propositiuncula concessa, constat quidem quod Filius nihil nisi bonum facere queat; sed nondum consequi videtur quod nullum bonum factum sit a Patre absque Filii cooperatione. Rationem ergo subjungit, ex qua constet quod in praedicta propositione nihil omnino exceperit.

«Quaecunque enim ille fecerit, haec et Filius similiter facit.» Hoc diligenter intuendum est quia non [Col. 0406D] solum id quod praedictum est, sed tria pariter magnifica nobis hac brevi oratiuncula perscribit, scilicet quod haec ipsa faciat quae Pater fecit, et non alia, et non partem aliquam ex eis, sed omnia, et quod non dissimiliter, id est, quod Patre faciente, per naturalem omnipotentiam, non faciat Filius per accidentalem, vel indultam sibi gratiam; quod Patre faciente impassibiliter, non faciat Filius passibiliter; quod Patre faciente inconvertibili imperio, non faciat Filius convertibili artificio. Hoc, inquam, diligenter intuendum est quia non dixit: Facit alia, sed haec; quia non dixit: Similia, sed similiter. Proinde non sic accipimus Patrem et Filium, quemadmodum duos artifices, magistrum et discipulum, [Col. 0407A] illum facientem, istum in alia materia magistri opus imitantem, sed Deum Patrem omnia facientem, et cum illo Deum Filium eadem cuncta componentem. Ipse enim Filius Patris sapientia Dei est ac proinde non aliter sine dubio intelligendum est id quod nunc de seipso dicit Filius, quam illud quod alibi Dei sapientia de seipsa loquitur: «Quando praeparabat coelos aderam; quando certa lege et gyro vallabat abyssos; quando aethera firmabat sursum et librabat fontes aquarum; quando circumdabat mari terminum suum, et legem ponebat aquis, ne transirent fines suos; quando appendebat fundamenta terrae; cum eo eram cuncta componens, et delectabar per singulos dies, ludens coram eo omni tempore; ludens in orbe terrarum, et deliciae meae esse [Col. 0407B] cum filiis hominum (Prov. VIII) .» Igitur cuncta quae Pater facit, non minus Filii quam Patris opera sunt. Sed et adhuc parum dictum est. Nondum enim satis aperte claret unde sit illa tam concors societas tamque socialis concordia, ut alter sine altero, id est, Pater sine Filio, vel Filius sine Patre nil faciat. Sequitur ergo:

«Pater enim diligit Filium, et omnia demonstrat ei quae ipse facit.» Hoc jam alio loco in testimonio, quod perhibuit Joannes, dictum est quia Pater diligit Filium, scilicet non alia dilectione, nisi Spiritu sancto, qui Spiritus sanctus Patris et Filii dilectio est: «Diligit, inquit, Pater et Filium, et demonstrat ei omnia quae ipse facit.» Ut quid illi demonstrat? nunquid ut sciat quod prius nesciebat? absit! [Col. 0407C] Quomodo enim a quoquam sua potest instrui sapientia? Et nunc enim dictum est et omnibus notum est, quia Filius est Dei sapientia. Utquid ergo demonstrat ei omnia quae ipse facit? Plane non ut sciat, sed ut dijudicet omnia. Et quidem aliud quoque dicendum est, sed hoc verum est, quia non ad hoc ut sciat, sed ut dijudicet, demonstrat illi omnia. Non enim facere quidquam vult, nisi quod Filio suo primum placeat antequam faciat. Quid ergo? Num istic derogatur Patri, tanquam Filii dijudicationem in operibus suis exspectanti? absit! Imo plurimum laudis ascribitur. Quis enim non laude dignum ducat sapientem quempiam opere sibimet proposito, quod bona voluntas facere suggerit, vel ad quod [Col. 0407D] agendum bonum studium protrahit, sedere sibimet apud se, et cum mente sua vel ratione pertractare opus quod praeparat sciat, ut quo fine vel fructu illud faciat? Quin etiam postquam aliquid fecit, quod accuratum, vel irreprehensibile esse velit, rursus sensui suo nonnunquam ingerit ut ad unguem perficiat, si quid abesse deprehenderit. Quid autem est Filius Patris, nisi ejus sapientia, quae, ut praedictum est, quando praeparabat coelos aderat, cum eo componens omnia? Bene ergo et laudabiliter Filio Pater demonstrat omnia quae ipse facit, quod profecto aliter intelligendum non est quam illud quod alibi in laude ejus Scriptura dicit: «Omnia in sapientia fecisti (Psal. CIII) .» Hanc demonstrationem digitus Dei per scriptorem legis Moysen in [Col. 0408A] initio libri Geneseos aperte exprimit Singula namque opera Deus primum ipse facit, deinde singula videt et de singulis judicat, quia bonum est. Videlicet Pater in sua persona operatur, in Filio suo (utpote qui est sapientia sua) singula videt, in bona voluntate sua, scilicet in Spiritu sancto delectatus dicit, quia «bonum est.» Cumque omnia sapientiae ejus, id est, Filio demonstrata placeant et singulorum facta dierum bona judicentur in solo secundi diei opere tacetur, scilicet ubi aquae superiores a subterioribus dividuntur, maximeque illud quod praemissum est, «divisitque lucem et tenebras (Gen. I) ,» et laude boni secluditur. Nam antequam dicat: «Divisitque lucem et tenebras,» laudatio solius lucis praemittitur, dicente Scriptura: «Et vidit [Col. 0408B] Deus lucem quod esset bona,» atque ita sine laude extrinsecus subjungitur, «divisitque lucem et tenebras (ibid.) .» Denique in hoc mundanae fabricae, visibili opere, cum divideret Deus lucem a tenebris vel ab aquis aquas, damna invisibilis patriae respiciebat, ubi mali angeli peccando tenebrae facti, a luce, id est, a bonis angelis divisi sunt, et multitudines adversae a multitudine angelorum in supernis persistentium, velut istae elementares aquae, aeterno firmamento divisae sunt. Cujus divisionis imago est eadem divisio aquarum, eadem divisio lucis et tenebrarum visibilium. Itaque cum caetera demonstrata sibi quae Pater faciebat, bona judicaret sapientia Dei, de hoc solo, ut praedictum est, divisionis opere tacuit, quia videlicet in divisione nullius [Col. 0408C] erat significatio boni. Igitur «Pater diligit Filium et demonstrat ei omnia quae ipse facit,» quia profecto cum omni diligentia sapientiae suae ad honorem ipsius omnia facit et secundum beneplacitum illius universa distribuit. Attamen notandum quod non de praeterito tempore dixit, et demonstravit ei omnia quae ipse fecit. Quod si dixisset, de praedicta solummodo creatione dixisse putaretur quod tunc illi demonstraverit, quando illas ut essent creavit. Sed praesenti tempore: «demonstrat, inquit, ei omnia quae facit,» quod utique non arbitrandum est dictum 175 esse ab eo sine magno rei pondere ad praesens tempus pertinentis. Quid enim nunc dum ista dicit incarnatus Filius, facit Pater ejus? Facit [Col. 0408D] utique instaurationem omnium, quae in coelis et quae in terra sunt. Per quem, nisi per ipsum Filium? Quem proposuit ipse, sicut Apostolus ait: «Ipse dispensationem [dispositionem] plenitudinis temporum instaurare in Christo omnia quae in coelis sunt, et quae in terra sunt in ipso (Ephes. I) .» Quomodo ergo non demonstrat ei hoc ipsum, quod non facit nisi per ipsum? quomodo non demonstrat ei nostram salutem, per cujus obedientiam proposuit faciendam esse salutem? Nonne de his quae facienda sunt, mandatum dare idipsum est, ea quae facienda sunt demonstrare? Plane neque grammaticos, neque oratores sive dialecticos arbitramur posse cum oratione refragari, quin omnis praeceptio demonstratio sit. Nam et demonstratores artium, praeceptores [Col. 0409A] appellare solemus. Multo magis ergo praecipientem dicimus demonstrare. Omnis enim qui praecipit vel mandatum dat, utique demonstrat, sed non econverso, omnis qui aliquid demonstrat, praeceptum vel mandatum dat. Dicit autem ipse Dominus alio loco: «Et sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio (Joan. XIV) .» Quod cum diceret, utique ad passionem ibat, qua instauranda erant «omnia, quae in coelis et in terra sunt in ipso,» scilicet ruinae angelorum in coelis, de hominibus, qui prius restaurantur in terris. Igitur bene et proprie, secundum communem quoque sermonem: «Pater, inquit, diligit Filium, et omnia demonstrat ei quae ipse facit,» quod non est aliud quam si dixisset: Et per obedientiam ejus restaurationem omnium [Col. 0409B] facit. Honestius quoque et magis proprie dixit, demonstrat ei, quasi dixisset: Praecipit vel imperat ei. Solemus enim inferioribus et servitium jure debentibus imperare, comparibus autem rem quam oporteat ab uno nostrum fieri, rectius dicimur demonstrare quam praecipere aut imperare. Est autem Patri compar Filius, quia videlicet in Trinitate omnium creatrice et gubernatrice nihil omnino dispar est. His igitur pro posse explicatis, sequentia videamus. Sequitur:

«Et majora his demonstrabit ei opera, ut vos miremini.» Quoniam, inquit de his quae me nunc videtis facere, male admiramini stulta [stultitia] quippe dementati, et hostiliter invidentes, me occidere quaeritis, propterea quod, me jubente, languidus [Col. 0409C] in Sabbato sanus surrexit et sustulit grabatum suum et ambulavit. Propterea dico vobis: «Majora his demonstrabit Filio Pater opera, ut vos miremini,» id est, digna admiratione fiant in vobis. Demonstrabit, inquam, nunc mihi et omnibus meis, in rei evidentia, quod olim demonstrabit mihi in praescientia. Deus enim ostendit mihi super inimicos meos, ne occidas eos, ne quando oblivisicantur populi mei. Et ego respondebo illi: «Disperge illos in virtute tua, et depone eos protector meus, Domine (Psal. LVIII) .» Hoc, inquam, ostendit, hoc demonstravit, hoc praecepit mihi, et ego sic respondi et sic petivi, et ipse effectum ejusdem petitionis demonstrabit mihi, id est, faciet me quoque faciente [Col. 0409D] pariter. «Quaecunque enim ille fecit, haec et ego, ut supra dixi, facio similiter.» Sed ipsa majora jam audite opera. Dixi vobis: Quia majora in his quae nunc videtis, mihi Filio suo demonstrabit Pater opera. Et vere majora. «Sicut enim Pater suscitat mortuos, et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat.» Magnitudinem demonstrationis, qua Filio demonstrat Pater vivificare quos vult; magnitudinem, inquam, vel onus, quod Judaei ferre non valentes, malo suo mirantur, intellectu nostro apprehendere non possumus, nisi primum noverimus, qui vel quales sint mortui, quos Pater suscitat et vivificat, et Filio demonstrat ut similiter faciat. Nunquid de Lazaro dicit vel caeteris, quos iterum morituros suscitavit? Et quidem majus fuit illos suscitari quam [Col. 0410A] languidum triginta et octo annos habentem in infirmate sua sanari, sed ea longe majora sunt, ad quae nos mittunt hujus sequentia lectionis, quae nescire non possunt Judaei, quaeque, velint nolint, coguntur mirari. Nam totum pondus hujus oneris in eos vertitur his duabus clausulis, quas ita interposuit in praecedenti versiculo, cum dixisset: «Et majora his demonstrabit ei opera,» mox adjungens: «ut vos miremini,» in sequenti cum dixisset: «Sic et Filius quos vult vivificat.» mox rationem hanc subjiciens: «Neque Pater judicat quemquam,» etc. Igitur isti quos Pater suscitat et vivificat, illa morte mortui intelligendi sunt (Rom. V) , quae invidia diaboli per peccatum introivit in mundum (Sap. II) , qua omnes per unum hominem mortui in anima mortales [Col. 0410B] et quotidie morientes in corpore et in utroque aeterna digna nascuntur condemnatione (I Cor. XV) . Ab ista duplici morte per gratiam Dei salvantur electi, quorum patres et principes, Abraham, Isaac et Jacob, fuisse scientes Judaei, de illorum superbiebant meritis, sibi solis vitam deberi; gentes autem omnes ad eamdem non pertineri arbitrati. Jamque vitam eamdem redditam patribus suis sibique repositam autumabant secundum promissiones Dei Patris, quem videlicet dicebant, quia Deus noster est, absque notitia vel nomine Filii, sine quo Pater nihil facit, nam «demonstrat ei, ut supra dictum est, omnia quae ipse facit.» Ait ergo: «Sicut enim Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat.» Quo dicto utramque percutit erroris partem, [Col. 0410C] scilicet, et quod patres suos jam absque necessaria Filii operatione consummatos esse et quod se solos ad Deum vel haereditariam vitam autumabant pertinere. Ac si dicat: Qua gratia simul et omnipotentia mortuos et de mortuorum congerie natos Pater vocavit ad vitam, ante manifestationem Filii (prius enim Pater quam Filius hominibus innotuit) eadem gratia simul et omnipotentia Filius in hoc tempore suae manifestationis, quos vult ad vitam revocat, de eadem perdita massa generis humani. Auscultate quid vel quomodo dixi: Non enim dixi: Sic et Filius ipse filios Abrahae vivificat (Gen. XII) , ne vanam opinionem vestram confirmem, quod Judaeorum tantum salus aut vita sit, sed dixi: «Quos vult vivificat,» [Col. 0410D] scilicet sive Judaei sive gentiles sint, sicut Pater quos voluit de gentilibus, de Chaldaeis, ante Filii demonstrationem, videlicet patres vestros, nullo ex debito ad sui notitiam vocavit. Nam et patres de communi massa, de gentibus in primo parente damnavit, ad gratiam suam vocavit. Sane praetereundum non est quod eos qui fuerunt ante adventum Filii, recte Pater suscitare et vivificare dictus sit; quia, tamen si Pater illos non sine Filio vocavit, tametsi aliqui ex eis prophetico spiritu cognoverunt Filium Patris, tali tamen vocatione vocati, tali lege instructi sunt, ut nequaquam per illam patenter agnosci et publice praedicari, Dei Filius potuerit. Et notandum quod de Patre duo verba, scilicet suscitat et vivificat dixit: De Filio autem unum [Col. 0411A] Verbum, id est, vivificat, inquit. Pater quippe non eodem tempore quo patribus innotuit, non, inquam, eodem tempore salutis opus perfecit in illis, dum melius aliquid pro nobis disponit, inquid Apostolus, «ut ne sine nobis consummarentur (Hebr. XI) .» Filius autem eodem tempore, quo mundo innotuit, salutem nostram coepit facere 176 simul et perfecit. Unde illi recte dicuntur primum beata spe suscitati, et deinde longo post tempore reipsa vivificati. Nos autem qui in plenitudine temporis sumus, solummodo vivificati recte dicimur et sumus. Quia videlicet uno eodemque tempore credimus, et vitam quam in Adam perdidimus, per Spiritum remissionis peccatorum regenerati accipimus. Bene ergo de Patre loquens: «Suscitat, inquit, et vivificat.» De [Col. 0411B] Filio autem solum ait: «Et vivificat.» Et sine ulla exceptione gentilis, aut Judaei: «Quos vult, inquit, vivificat,» nulli quidquam debens, sed sola voluntate gratuita, vel voluntaria gratia juste morti addictos, misericorditer ad vitam revocans: Quod non dissimiliter a Patre se facere subjecta ratione comprobat.

«Neque enim Pater judicat quemquam, sed judicium omne dedit Filio.» Proinde, inquit, Filius nec in hoc dissimiliter a Patre quemquam facit, quod absque distinctione gentilis ac Judaei (Malach. I) , circumcisionis et praeputii: «quos vult vivificat» quia nec ipse Pater secundum genus, aut secundum carnem quemquam judicat, id est, discernit vel distinguit, quod vel maxime ex eo patet, quod Abraham cum in praeputio esset, amicum suum illum appellavit, [Col. 0411C] et Esau cum circumcisus esset, odio habuit (Rom. IX; Malach. I) , Sed quid? «Omne, inquit, judicium dedit Filio.» videlicet ut tam in praesenti quam in futuro judicio praesideat. Et in praesenti quidem occulta ejus divinitas; in futuro autem manifesta judicet ipsa, quam assumpsit, et quae tam a malis quam a bonis videri possit forma servi. In quo ergo apud ipsum discernimur? Quaenam est lex judicii, vel quod edictum judicis et regis hujus? Sequitur: «Ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem.» Ecce quanta cum suavitate rationis fortitudinem judicii sui loquitur sapientia Dei Jam incipit judicare superbam atque injuriosam praesumptionem Judaeorum, convincens illos inhonorare [Col. 0411D] Deum suum, quem multum se honorare putabant in stercore Sabbatorum caeterarumque solemnitatum suarum, quod jamjam juxta prophetam projiciendum erat super vultus eorum (Malach. II) .

«Qui non honorificat Filium, non honorificat Patrem, qui misit illum.» In quorum concione hominum sententia haec non staret, prolata ore senatoris sive causidici, spectare ad gloriam patrum honorem filiorum, et econtra, laedi patres in injuriis filiorum: Patres quippe filios diligunt, et affectus eorum in illis reconditi sunt, unde et suavius in filiis honorem suum sentiunt et in eisdem acerbius injurias suas recipiunt. At illi cum in templo manufacto Patrem de carnibus taurorum, quos offerebant, et sanguine hircorum Hebr. IX) , honorare se dicerent, et Sabbata ejus [Col. 0412A] praedicarent, saevo sacrilegio Filium, in templo corporis sui non manufacto habitantem, persequebantur et interficere quaerebant, praesertim cum ipsi misissent ad Joannem, et testimonio quod ille perhibuit veritati, scirent ipsum esse Filium Dei, quamvis ille testimonium ab hominibus non acciperet, ex operibus quae ipsi faciebant in nomine Patris sui, testimonium habens majus Joanne. Mentiebantur ergo, quia non solum secundum coelestem veritatem, sed et secundum communem sensum hominum vel morem, quia non honorificant Filium, non honorificant Patrem qui misit illum. Proinde nequaquam arbitrentur quod ad Deum Patrem pertineant, imo nec ad ipsum, quem Patrem suum esse mentiuntur Abraham. Non dicant, sufficit [Col. 0412B] nobis sic adorare quomodo adoraverunt patres nostri (Joan. VIII) , qui absque isto Filio Deum unum adorantes, amici ejus appellati sunt et coelestia beneficia cum signis et prodigiis multis et magnis consecuti sunt. Ne, inquam, caeca superbia falsi hoc dicant: Nunquid enim aliqui patrum sine fide et spe seminis, quod Abrahae promissum est, in quo benedicerentur omnes gentes, Deo placuerunt? Quod autem hoc semen est nisi Christus? Nonne fidem habentes seminis hujus in carne sua, qua parte semen ipsum naturaliter traducitur, signum circumcisionis acceperunt, ut illo tali signo testimonium haberent, quod hoc semen benedictionis se exspectare profiterentur? Sed de hoc jam alio loco plenius dictum est. Non ergo seipsos decipiant. Non enim Pater illos [Col. 0412C] de manu Filii liberabit. Ille quippe omne judicium Filio dedit, Psalmista testante qui dicit: «Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis (Psal. LXXI) ,» videlicet lege praescripta, quam subjunxit, dicens: Ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem. Omnes, inquam, qui vivificari volunt, qui cupiunt sublevari de congerie mortuorum. Quisquis ille sit, sive Judaeus sive gentilis, si vivere cupit, nihil diminuat, nihil detrahat Filio de universo honore Patris. Neque hanc faciat injuriam Patri, ut dicat eum aliud genuisse quam id ipsum quod ipse qui genuit. Qui enim jussit «ut terra proferret herbam virentem et afferentem semen juxta genus suum, lignumque faciens fructum, et habens [Col. 0412D] unumquodque semen suum secundum speciem suam, itemque ut homo gigneret ad imaginem et similitudinem suam (Gen. I) .» Qui, inquam, haec jussit et statuit, praeceptumque posuit et non praeteribit (Psal. CXLVIII) ,» quomodo sine sacrilegio dici potest, quod extra speciem suam vel contra genus suum solus ipse Filium generaverit? Si enim (ut Arius incontinenti ore dicere praesumpsit) cum sit ipse inconvertibilis vel incommutabilis, Filium convertibilem sive commutabilem genuit; profecto contra genus speciemve suam fructum protulit, nec in semetipso retinere potuit id quod rebus omnibus, quis ipse creavit, potenter indulsit. Sed his omnibus malitiae et nequitiae vocibus jam dudum explosis, quas antiquus persecutor Filii Dei diabolus pater [Col. 0413A] mendacii ex propriis locutus (Joan. VIII) , nequissimis auditoribus suis insusurravit, quaecunque sunt honoris, quaecunque gratiae et veritatis, quaecunque verae integritatis et perfectae charitatis vocabula cum sensus veritate, Patri et Filio communicamus. His exceptis, quae personarum necessaria distinctio singulis propria reservare postulat, ut uterque Deus verus et Dominus, increatus, immensus, aeternus, omnipotens, sine initio et sine fine, inconvertibilis atque incommutabilis, a cunctis fidelibus vitam desiderantibus corde ad justitiam credatur, et ore ad salutem aeternam praedicetur, pari honore, aequali gloria, indissimili laude (Rom. X) . Igitur per hanc honorificentiam Filii facta et completa voluntate Patris, adeamus cum fiducia ad thronum [Col. 0413B] gratiae ejus, ut misericordiam consequamur et gratiam inveniamus in auxilio opportuno (Hebr. IV) , testimonium habentes salutis nostrae necessarium, quod non consentanei simus antiquo peccatori, qui consurrexit adversus hunc Filium Dei, et primum hominem eadem praesumptione consurgere fecit, dum eumdem Filium, qui solus vere est similitudo Dei Patris, quique solus Altissimo similis est, non honorificarunt, dicentes: «Altissimo similes erimus et nos (Isa. XIV) .» Qua intentione cum praeceptum transgressus esset Adam, Deus unus, Pater et Filius, et Spiritus sanctus cum lugubri ironia sic loquitur: «Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum (Gen. III) ,» id est, revera vacuus a veritate scientiae, nihilque [Col. 0413C] habens verae sapientiae, dum plus appetit sapere quam oportet sapere. Diabolo quoque sub eadem 177 ironia Ezechiel propheta sic improperat: «Aurum opus decoris tui, et foramina tua in die qua conditus es, praeparata sunt. Tu cherub extentus et protegens (Ezech. XXVIII) ,» etc. Nam quia aureae, id est divinae substantiae se esse praesumpsit, et cum foramina ejus praeparata essent, id est rationalitas, qua Dei capax esse poterat, maluit aurum falso videri quam pretiosus esse lapis, et auro vero ligari maluit cherub, id est, plenitudo scientiae videri, et super cousubstantiales spiritus, a seipso tanquam ad propagandum eos extendi, quam coaequalis esse illis et cum eis laudare veram sapientiam, in qua Deus [Col. 0413D] omnia facit. Unde cum ironia, ut praedictum est, dicitur ei: «Tu cherub, extentus et protegens,» cum revera infatuatus sit, et quantum cum caeteris habere potuisset de vera sapientia perdiderit, sicut paulo post propheta idem exprobrans illi: «Elevatum est, inquit, cor tuum in decore tuo, perdidisti sapientiam tuam in decore tuo (ibid.) .» Non enim nunc primum diabolus huic Filio Dei detrahere coepit, cum per ora Judaeorum et haereticorum tantas adversus illum blasphemias evomit, sed ab initio homicida exstitit odio, quo occiderat Filium Dei et quod implevit per Judaeos (Joan. VIII; I Joan. III) , ubi illum in ea natura invenit, in qua posset actu quoque perpetrare scelus homicidii. Item, non nunc primum hoc praeceptum datur hominibus, omnes honorificent [Col. 0414A] Filium, sicut honorificant Patrem. Quid enim est quod dixit Deus primo homini: «De ligno scientiae boni et mali ne comedas,» nisi quod sub velamine litterae carnalibus ejus temporis, quo haec scripta sunt, hominibus absconditum est, dixisse Deum, adversus sapientiam Dei, sicut diabolus se extulit, non te extollas? Non enim revera in illo ligno illa virtus erat, ut gustato fructu ejus tantam scientiam haberent homines, ut essent «sicut dii, scientes bonum et malum» (quod ab effectu palam nimis datur agnosci), sed mendacii pater ista confinxit et mentitus est, quia non sic aperti sunt eorum oculi, ut essent «sicut dii,» sed in hoc duntaxat aperti sunt oculi eorum, ut se nudos, id est, honore pristino spoliatos esse cognoscerent eo quod divinum [Col. 0414B] honorem praeripere gestissent. Sed et illud diabolicae blasphemiae est, quod non dixit: Eritis sicut Deus, sed «eritis, inquit, sicut dii (Gen. I) ,» videlicet inseparabilis Trinitatis odio, quo nunc usque per ora Judaeorum vel haereticorum, Deum Patrem et Filium ejus Deum nobis confitentibus, oblatrat, dicens nos plures colere deos. Potest quidem sic intelligi dictum esse lignum scientiae boni et mali, eo quod gustu ejus per inobedientiam praecepto, futurum erat ut experimentum haberet homo, non solum boni, sed etiam et mali. Verum non ea spe homo comedit, ut experiretur mala, id est, ut subjaceret malis, sed ut juxta promissum serpentis similis fieret Deo, quem nil potest latere boni aut mali. Quapropter illud quoque lignum ironice dictum est «lignum scientiae boni [Col. 0414C] et mali.» Igitur non novo consilio nunc primum indicitur hominibus, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem, verum mirabili cum fenore nostrae humilitatis praeceptum redditur, quo Filio Dei debitus honor exigitur, ut summae sapientiae Dei sensum nostrum inclinemus et subjiciamus. Nam quia subesse contempsit homo sapientiae Dei, coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt creanti (Psal. CXLV; Prov. VIII) , et cuncta cum Patre componenti, nunc ab eodem exigitur, ut se subjiciat de femina nascenti, et sic honorificent in cruce pendentem, sicut honorificandum esse sentit Patrem in sua majestate, absque carnis susceptione, vel mortis passione rutilantem. Sed hujus honorificentiae praemium [Col. 0414D] vel utilitas ex subsequentibus diligentius pensanda est. Non enim adhuc ex superioribus satis aperte liquet, qualiter, id est, qualem ad vitam mortuos aeque ut Pater, vivificet; quae profecto tota honoris impensi Filio Dei remuneratio est. Sequitur ergo:

«Amen, amen dico vobis: Quia qui Verbum meum audit et credit ei qui misit me, habet vitam aeternam, et in judicium non veniet, sed transiet a morte ad vitam.» Verbum ejus, id est doctrinam ejus, sic accipere debemus adversus supradicti diaboli mendacium, velut antidotum medici veri et optimi contra mortiferum serpentis haustum, jamque imbibitum medullis omnibus venenum. Ille namque homicida noverat, quod si homo consilium ejus audiens, [Col. 0415A] non crederet illi qui dixerat: «Quacunque die comederitis ex eo morte moriemini (Gen. I) ;» et hoc sciens persuasit ut comederet, et comedenti cum morsu pomi venenum aeternae mortis infudit. Hic econtra sciens quod si homo avertat aurem suam ab illa lingua coinquinata, et ab illo verbo mendacii (Ezech. V; I Petr. V) , et humiliter sub potenti manu Dei, credens illi semper verum dicenti, vitam recuperare possit, quam in primo parente perdidit, ait ergo: «Amen, amen dico vobis, quia qui Verbum meum audit, et credit ei qui misit me, habet vitam aeternam.» Ecce qualem honorem suum quaerit Filius Dei, ecce quomodo cum Patre vult aequaliter vel similiter honorificari. Verbum suum audiri, Deo Patri vult credi. Quo fructu suo vel commodo? Nullo, sed [Col. 0415B] ut vitam aeternam suus habeat auditor. Ergo gratia pro homine laborat. Notandum enim quod tanquam in conflictu stans testes duos profert, videlicet seipsum et Patrem dicens: «Qui Verbum meum audit, et credit ei qui misit me.» De quibus alibi sic dicit: «Nonne scriptum est in lege vestra quia duorum hominum testimonium verum est?» (Deut. XVII.) «Ego sum qui testimonium perhibeo de me ipso, et testimonium perhibet de me qui misit me Pater (Joan. VIII) .» Hos, inquam, duos testes nunc audiendos offert. Operabatur, vera secundum Scripturas loquebatur. In loquela veritatis seipsum, in operibus mirabilibus praesentabat Patrem suum. Sic enim alibi dicit: «Pater autem in me manens ipse fecit opera.» Item: «Opera quae mihi Pater ut perficiam ea, [Col. 0415C] ipsa testimonium perhibent de me, quia Pater me misit (Joan. XIV) ,» vel certe in praesenti Evangelio seipsum in antiquis Scripturis, quas illi refellere non poterant, testem adhibet Deum Patrem suum. Sic enim paulo inferius dicturus est: «Opera quae dedit mihi Pater, ipsa testimonium perhibent de me,» quae profecto opera sunt, quae per ipsum praedicantem et a mortuis resurgentem, et deinceps per evangelizantes ejus apostolos facta sunt. De Patre autem confestim subjungit: «Et qui misit me Pater, ipse testimonium perhibuit de me.» Quod testimonium? Scrutamini Scripturas, etc. Igitur magna dicturus, magna et necessaria expositurus illa scilicet de quibus supra dixerat: «Majora his demonstrabit opera [Col. 0415D] ei, ut vos miremini,» satis opportune duos testes idoneas contra suos oblocutores statuit, satisque magnam et optabilem pro solo auditu testium remunerationem promittit. Totus mundus, cujus contra principem foras ejiciendum judicium nunc agitur, coelestis hujus rhetoris rationem, semetipsum nostri causa legitime defendentis, intentis cordis auribus exaudiat. «Qui, inquit, Verbum meum,» id est, praesens audit Evangelium, «et credit ei qui misit me,» videlicet quod sicut promisit Abrahae et sicut per prophetas suos praedixit, Pater Deus miserit me. Qui, inquam, audierit quod nunc dicturus sum, et cum Pater, qui in me manens ipse facit 178 opera, verum Verbum me dixisse comprobaverit, a mortuis resuscitandum me, credet ei et suscipiet me, jam [Col. 0416A] ille, quisquis sit, «habet vitam aeternam.» Et ut certius sciat quid dixerim, ne hoc suspicetur quis, quod dixerim ego, non illum carnem suam corruptibilem unquam depositurum; plus et melius est quod dicam, quia in judicium non veniet, id est, in damnationem generi humano, propter peccatum Adae debitam, non incidet. Illud quoque sciat non me dixisse quia ad judicium non veniet; omnes enim praeter illos, qui legem non acceperunt, ad judicium venient, tribus ordinibus distinctis: scilicet, alii judicandi et damnandi, alii judicandi et salvandi, alii nullatenus judicandi, sed judices et senatores cum Domino suo sessuri: quarta parte hominum, id est, illis qui sine lege, ut praedictum est, peccaverunt sine lege cendemnatis; sed hoc me dixisse noverit, [Col. 0416B] quia in judicium non veniet, id est, debitam ex paternae praevaricationis praejudicio damnationem non incidet. Sed quid? Transit a morte in vitam. Nec dico nunc quod transiet a morte in vitam, sed hoc dico quia Verbum meum audiendo et credendo ei qui misit me, jam transit a morte animae. Non dico ad vitam, ut stet secus illam, sed a longe prospiciat et salutet illam, sic ut Abraham, Isaac et Jacob, et caeteri patres, qui a longe prospexerunt et salutaverunt illam et defuncti sunt omnes, non acceptis promissionibus hujus; sed hoc dico, quia transit in ipsam vitam brevi transitu, quippe cum ipsum transire non sit aliud quam renasci ex aqua et Spiritu sancto. Credendo enim dum baptizatur transiit et regeneratus est, et veteri novus (Ephes. IV) , de perdito [Col. 0416C] inventus, de mortuo vivus factus est (Luc. XV) . Nam et si corpus mortuum, id est, mortale est, propter peccatum, spiritus jam vivit propter justificationem (Rom. VIII) . Sed dicitis: Quis te audiet? aut quando istud quod loqueris fiet? quis denique nostrum auditu tuo, quis vita indiget? Ad haec, inquam. «Amen, amen dico vobis quia venit hora, et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei, et qui audierint vivent.» Si mortui estis, imo cum mortui sitis, mortem vestram agnosceretis, vos primi ex mortuis audieritis et audiendo primi a morte animarum vestrarum resurgeretis. Nunc autem dicitis, quia vivitis, jam nunc aliis mortuis, ut ipsi audiant inclamandum est. Et hoc erit mirabile quod illi qui tanto [Col. 0416D] profundius in mortem descenderunt, quanto longius a Deo vivo recedentes, deos mortuos adoraverunt, audientes vivent, et uno eodemque auditu excitati, tam originalis peccati quam omnium actualium peccatorum aeternam mortem effugient et de tam longinquo mortis barathro, unum breve fidei Verbum confitendo, in arcem salutis, in medium vitae exsilient. De hujusmodi mortuis nunc dico, de hoc transitu illorum ad vitam nunc loquor. Alioquin si de mortuorum universali resurrectione nunc loquerer universaliter, omnes mortui audient, dixissem; neque ita determinassem, dicendo: «Et qui audierint vivent.» Non enim in illorum arbitrio est audire et vivere, sed ex necessitate desuper veniente, erit omnibus audire et resurgere. Nunc autem non omnes [Col. 0417A] audient, «non enim omnium est fides (II Thes. III) ,» sed plerique audient, «et qui audierint vivent.» «Illa hora jam venit et nunc est.» Olim in prophetis loquens Pater dicebat: Quia veniet, nunc in Filio suo loquens dicit: «Quia venit et nunc est.» Audient, inquam, vocem Filii Dei, non autem videbunt formam servi, formam Filii hominis. Vocem, inquam, audient non solum Patris, aut vocem Dei, sed «et vocem Filii Dei,» id est, vocem simul Patris et Filii Dei; et idcirco nunc recte dixerim: «Vocem Filii Dei,» cum alias me appellare consueverim Filium hominis, quia videlicet non secundum hominem ad illos pergam, sed secundum divinam majestatem ubique praesentem, et non in Deum tantum, sed in me Filium Dei credent, atque ita Verbum Dei «audientes, sicut [Col. 0417B] praedictum est, vivent.»—«Sicut enim Pater vitam habet in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso. Et potestatem dedit ei judicium facere, quia Filius hominis est.» Praesentis loci sensus lucidissimus, ita pravas haereticorum mentes obnubilat, quemadmodum sol quanto splendidior est, tanto magis sordidos oculos, lipporumque palpebras putres reverberans, pene excaecat. Quid enim pulchrius aut jucundius hac ratiocinatione sanis effulgeat oculis, ubi praemissa vivificantis mortuos potentia Filii Dei, talis ratiuncula succinit? Hac namque bene perspecta, liquet etiam, quam rationabiliter omne judicium dederit Filio Pater.

At vero haereticus malitiae pulvere caecatus, ubi legit - Quia Pater Filio vitam dedit habere in seipso, [Col. 0417C] et quia potestatem dedit ei judicium facere; unde, inquit, aequalis est Patri Filius, qui non viveret, nisi Pater illi vitam daret; qui non judicaret, nisi Pater potestatem faceret, judicium illi concederet. Qui haec dicens, utique ignorat qua de re agatur; nescit omnino intentionis caput, nec videt totius rationis corpus, cujus membra violenter discerpere conatur. A quo si perconteris, quomodo Pater in semetipso vitam habere dicatur, cum ipse vita sit, profecto respondere idoneum nil poterit ac proinde suomet judicio convincetur, quod consequenter nec illud intellexerit, quomodo vitam eamdem Filio in semetipso habere dederit. Igitur ad elucidandam praesentem sententiam, cum ipsius qua deprompta est, divinae [Col. 0417D] rationis ope accedendum est: «Sicut enim, inquit, Pater vitam habet in seipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso.» Nequaquam illud nostrae considerationis praeterire debet oculum quo [quam] diligenter litterae lineamenta compaginata sunt, dum non ait absolute: Sicut habet Pater vitam in semetipso. Quod patenter nobis innuit, scientiam hanc praecedentis esse subsecutivam, et causa illius approbandae, quod apud rhetores maxime usitatum est, rationabiliter esse subjunctum. Praecedens autem sententia haec erat. «Amen, amen dico vobis quia venit hora et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei, et qui audierint vivent.» Denique ad hanc ejus propositionem illi auditores, imo adversatores insanire poterant cur non dixisset: Mortui [Col. 0418A] audient vocem Dei, sed cum diligenti distinctione personarum. «Audient, inquit, vocem Filii Dei.» At ille in hoc stabat, ut vitam mortuorum non minus de Filio quam de Patre pendere comprobaret, nec posse quemquam suscitari, nisi Filium aeque ut Patrem honorificaret. Hoc, inquam, intendebat, non illud quomodo ipse Pater viveret, aut quomodo Filium vivificasset, quod vel in praesenti sententia suspicari, qua dicit: «Sicut enim habet Pater vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso,» stultum et erroneum est. Non enim de vita Dei, qui ipse sibi vita est; non de vivificatione Filii Dei, qui aeque sibi vita est, sed de suscitatione et vivificatione mortuorum sermo est. Cum ergo dixisset: «Mortui audient vocem [Col. 0418B] Filii Dei,» videlicet Filii aeque, ut Patris vocem, ad vivificandos mortuos necessariam esse perhibens, rationabiliter subjunxit, dicens: «Sicut enim habet 179 Pater, in semetipso vitam sic dedit et Filio vitam habere in semetipso.» Ac si dicat: Idcirco dixi, quia «mortui audient vocem Filii Dei,» in qua dictione clara est distinctio personarum Patris et Filii, quia «sicut Pater habet vitam in semetipso,» scilicet vitam hominum, id est, virtutem vel operationem effectivam vitae hominum mortuorum, et non aliunde petit, nec alicubi habet nisi in semetipso, «sic dedit et Filio vitam habere in semetipso,» id est, partem maximam operationis ejusdem illi imposuit, ut et ipse mortuos vivificaret in semetipso, videlicet non ut Paulo, aut Cephae, sive Apollo, [Col. 0418C] quibus et si datum est vitam habere, id est vivificare, mortuos nulli tamen eorum datum est eamdem vitam habere in semetipso. Nec potest qui quemquam vivificare per injunctum sibi vitae officium, nisi cooperante Deo. Quod per similitudinem Paulus exprimens: «Ego, inquit, plantavi, Apollo rigavit, Deus autem dedit incrementum (II Cor. III) .» Aequalis igitur Patri Filius est, cui Pater dedit vitam habere in semetipso, id est, quem misit vivificare mortuos de semetipso. Et quia multum laboris illi imposuit, plusque in vivificandis mortuis persona Filii laboravit: «est enim Filius hominis,» id est, homo factus est solus in persona sua Filius Dei, idcirco potestatem quoque dedit ei judicium faciendi. [Col. 0418D] Cum enim Deus hominem faceret non ignorans, sed optime sciens quod peccando moriturus esset, opus ejusdem hominis beata Trinitas ita sibimet distribuit, ut Pater conderet, Filius redimeret, Spiritus sanctus igniret. Non enim absque magno consilio (quod cum summa reverentia dicendum est) sancta Trinitas hominem facere dignata est, distributa propria parte operis cuique personae, quamvis inseparabilis Trinitas inseparabiliter operetur, tam plasmationem quam redemptionem, quam et instructionem vel illuminationem humanae substantiae. Hanc distributionem in eo debemus intelligere, quod dictum est in consilio Trinitatis individuae: «Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I; Psal. CIII) .» Patris quippe opus [Col. 0419A] proprium exstitit prima creatio hominis quam partem operis sibi assumpsit; nullatenus tamen absque cooperatione Filii, cum hominem sicut et in omnia sapientia fecerit, quae est hic Filius Dei, neque absque cooperatione Spiritus sancti, cum per illum in faciem cordis ejus spiraculum vitae inspiraverit (Gen. II) , ut conderetur homo non solum ad imaginem Dei, id est aeterni sive rationalis, sed etiam ad similitudinem Dei, id est, ut haberet unde esset Deo similis vel imitator bonitatis Dei. Redemptio vero hominis, cujus ministerium Pater Filio dedit, proprium est opus ejusdem Filii Dei. Solus quippe Filius in persona sua incarnatus vel homo factus est, solus pro redemptione hominis passus et mortuus est, et resurrexit, cooperante tamen utraque [Col. 0419B] persona, Patris et Spiritus sancti. Nam et Pater illum de secretis suis misit in uterum Virginis, et de Spiritu sancto, id est, de operatione Spiritus sancti eadem illum Virgo concepit. De Spiritu sancto vel ejus operatione propria dicendum erit in aliis hujus Evangelii locis. Haec distributio vitae hominum hic intelligenda est, quam videlicet vitam «sicut Pater in semetipso,» sic et Filius nullius indigens, habet in semetipso. Quod profecto ex Scripturae sacrae verbis patenter innuitur. Cum enim dicitur, «quia Deus formavit hominem de limo terrae,» et subjungitur: «et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae (Gen. II) ,» quid aliud innuitur, nisi quia substantiam quidem hominis aliunde, quam de seipso fecit, sed bonam et beatam [Col. 0419C] vitam in semetipso habens, de semetipso in faciem cordis ejus inspiravit? Cum autem Filius hominem redimens, sacramenta salutis et vitae ejus, id est, sanguinem et aquam de semetipso effudit, jamque redivivus in faciem discipulorum suorum insufflavit (Joan. IX) , nonne et ipse vitam nostram in semetipso se habere potenter ostendit? Igitur quia vita nostra, quae cum Christo abscondita est in Deo (Colos. III) , sicut in integrum a Filio restituta est post mortem, quae invidia diaboli in mundum introierat (Sap. II) , sicut a Patre ante mortem illam constituta fuerat; et dante, id est praecipiente Patre factum est, dicente alibi Filio: «Et sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio,» recte nunc dictum est, quia: «Sicut Pater vitam in semetipso, [Col. 0419D] sic dedit et Filio vitam habere in semetipso.» Et quia Filius in persona sua majore opera non sine crucis et mortis injuria, redemit hominem, cujus et lutum ipse assumpsit homo dignatus fieri (Joan. XIV) ; majore, inquam, opera in eo quod haec obedienter pertulit, quam Pater in eo quod hominem de luto plasmavit, recte nunc additum est: «Et potestatem dedit ei judicium facere, quia Filius hominis est.» Unde et haeres dicitur, non mortui Patris, sed mortuae haereditatis quam, quia Deo Patri perierat, Filius resuscitans iterum possidet jure illa ejus haereditas dicitur et est, cujus vitae dispendio reparata est. Cum autem dicit: «Et potestatem dedit ei judicium facere, quia Filius hominis est,» et [Col. 0420A] nihilo dominatio Patris diminuta est, quin potius honori ejus proficit Filio data potestas judicandi, dum Filius judicando regnum, ut ait Apostolus, tradat (I Cor. XV) , id est, acquirat Deo et Patri, primum acto judicio mundi, quo princeps mundi hujus, illo per mortem suam triumphante, foras ejicitur (Joan. XII) ; deinde peracto finali judicio, post quod erit finis, ut idem Apostolus ait, cum tradiderit et acquisierit regnum Deo et Patri (Joan. XXI) , et tunc ipse Filius subjectus erit ei qui sibi subjecit omnia, ut sit Deus omnia in omnibus; subjectus, inquam, non subjectione servili, sed amore inseparabili, non specie diversitatis, sed unitate individuae charitatis: inferior quidem secundum naturam hominis, compar secundum naturam Dei, et sic honorificandus [Col. 0420B] semper, sicut et Pater gloria et honore aeterni imperii. De quo finali judicio mox subditur:

«Nolite mirari hoc, quia venit hora, quando omnes, qui in monumentis sunt, audient vocem ejus. Et procedent qui bona egerunt, in resurrectionem vitae; qui vero mala egerunt, in resurrectionem judicii.» Nolite, inquit, mirari hoc, quia non bona vestra est admiratio; non enim haec admiramini, tanquam verba vitae et virtutis, sed tanquam insaniam daemonium habentis. Nolite ergo mirari, quia parva sunt haec comparatione majorum, quae visuri estis, ut vos miremini, ut videntes turbemini timore et stupore horribili (Sap. V) , ut juxta prophetam videatis, et ignis devoret hostes manus [Col. 0420C] Domini (Isa. XXVI) . Magnum quidem est venisse horam illam et nunc esse, quam videre voluerunt et non viderunt multi reges et prophetae (Luc. X) ; magnum, inquam, et mirum est, mortuos audire vocem Filii Dei et vivere. Magnum, inquam, hoc est; sed multo majus est, venire horam de qua non dico, quia nunc est; sed dico tantum, «quia venit,» id est, imminet jam et appropinquat, et sine dubio futura est, «in qua omnes, qui in monumentis sunt;» omnes, inquam, sive mortui sive vivi, id est, sive peccatores sive justi, qui in monumentis sunt sepulti, et solutis vel aridis corporibus in cinerem suum reversi, «audient vocem ejus,» in jussu imperiosae suae majestatis, in voce archangeli et [Col. 0420D] tuba Dei de coelo descendentis (I Thes. IV) , virtutibus coelorum commotis (Matth. XXIV) , coelique ac terrae cardinibus concussis, 180 et ita manifeste venientis igne in conspectu ejus ardente, et in circuitu ejus tempestate valida, et coelos desursum, et terram ad discernendum populum suum advocante (Psal. XLIX) . Quid tum? Nunquid mortui illi, qui modo vocem Filii Dei audire et vivere, id est, a morte animae per fidem et per lavacrum regenerationis et invocationem sancti Spiritus. (Tit. III) resurgere nolunt et ideo non resurgunt (Eph. IV) : nunquid, inquam, isti vocem ejus tunc non audient, aut quia resurgere nollent, non resurgent? Non est ita, sed omnes tam inviti quam et volentes, horamque illam desiderantes, et in illo [Col. 0421A] die judicii fiduciam habentes, resurgent et procedent.

Paulo ante cum de resurrectione prima, id est de conversione peccatorum loquerer, sicut non dixi tantummodo, «venit hora,» sed addidi, «et nunc est;» sic non dixi, omnes mortui audient, sed tantum «mortui audient vocem Filii Dei et vivent.» Nunc enim non omnes mortui me audiunt, non omnes ab infidelitate ad fidem, ab iniquitate ad justitiam resurgere volunt. Et quia non volunt, non resurgunt. Nunc autem cum de resurrectione secunda loquor (II Cor. V) , universaliter dico, quod «omnes vocem Filii Dei audient, et omnes, qui in monumentis sunt,» procedent. Qui bona fecerunt, in resurrectionem vitae, videlicet quia nunc prima [Col. 0421B] voce audita, id est primo adventu Filii Dei suscepto, prima resurrectione vivere incipiunt, et tunc in ipsam rem vel speciem vitae pervenient, cujus in spe nunc ambulant per fidem. Qui vero mala egerunt, in resurrectionem judicii, id est damnationis, procedent, ut damnationis sententiam recipiant, eadem justitia et veritate, qua praedamnati sunt in Adam, quia vocem primam Filii Dei nunc invitantis, ut ab illa haereditaria morte per fidem resiliant, dum tempus est, audire recusant. Sequitur:

«Non possum ego a meipso facere quidquam. Sicut audio, judico, et judicium meum verum est, quia non quaero voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me.» Hic danda opera videtur, quatenus [Col. 0421C] distinctas partes confirmationis vel confutationis hujus, tanquam bene discreta pulcherrimi corporis lineamenta propius sub lectoris oculos admoveamus. Ecce enim ad caput rediit et argumentationis partes ex una complexione cingit, dum dicit: «Non possum ego a meipso facere quidquam.» Nam et in capite hujusce defensionis dixerat: Non potest Filius a seipso facere quidquam. Ut ergo totum litterae corpus magis conspicuum, sensuumque vel intentionis clarior sit aspectus, ad intelligendum, praetereundum non est, quia quod solent elaborare et vix consequi studiosi rhetores, ubi rem locupletam et omni amplificatione dignam nacti fuerint; hoc in praesenti sermone adversus illos [Col. 0421D] fortes Sabbatorum defensores, et salutis accusatores ultro importat coelestis sapientiae comes et famulatrix eloquentia dives, sed ita majestate rerum, de quibus agitur, operta, ut pene non compareat. Non enim sicut in rebus humanis, ubi effertur illa pomposa et astuosa domina; ita in divinis rebus ipsa eadem eloquentiae facultas condecorat, maxime ubi ipsa Deo coaeterna sapientia per semetipsum eis, qui sibi eloquentes videntur colloqui, et humana dignatur contexere verba. Res quippe humanae tenues atque exiles, et interdum obscuratae vel turpes splendida elocutione illustrantur, aut utcunque palliantur; res autem divinae grandes et fulgurantes, desuper elocutionem quamlibet pulchram suis abscondunt splendoribus. Adeo tamen, [Col. 0422A] ubi res postulat, invenitur communita, ut in occursum ejus muta vel insipiens appareat omnis hominum eloquentia. Perpende igitur quia praesenti in negotio, dum causa posita confutat adversarios, ostendit cur Sabbatorum lege teneri non debeat, et confirmat quod rectissime, cum dixisset: «Pater meus usque modo operatur,» subjunxerit, «et ego operor.» Absolutissimam enim, id est, quinque partibus perfectam argumentationem edidit, scilicet propositione, ratione, confirmatione, exornatione, complexione.

Propositio est, qua dixit: «Amen, amen dico vobis, non potest Filius a seipso facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem.» Ratio est sententia quam protinus subdidit: «Quaecunque [Col. 0422B] enim ille fecerit, haec et Filius similiter facit.» Confirmatio est ea quae mox sequitur: «Pater enim diligit Filium et demonstrat ei omnia quae ipse facit.» Exornatio est ab eo quod ait: «et majora his demonstrabit ei opera, ut vos miremini;» usque ad id quod novissime tractatum est: «Qui vero mala egerunt, in resurrectionem judicii.» Exornatio, inquam, non tam verborum quam rerum, non tam sententiarum quam coelestium fulgurum nihil habens accurati leporis, sed tota terribilis, et divini plena timoris. Haec autem sententia qua dicit: «Non possum ego a meipso facere quidquam; sicut audio, judico, et judicium meum verum est, quia non quaero voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me,» praedictarum partium [Col. 0422C] complexio est, partes easdem breviter ad sensum docilis, attenti ac benevoli auditoris, cui haec dicanda vel scribenda esse noverat, recolligens. Ac si diceret: Si ergo non facio ego, nisi quod videro Patrem facientem; si quaecunque ille fecerit, haec et ego similiter facio; si denique Pater omnia demonstrat Filio quae ipse facit, et si adeo «majora his demonstrabit ei opera, ut vos miremini;» videlicet ut «sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificet,» et caetera, etsi adeo inconvertibilem atque incommutabilem novit eum, ut omne judicium illi dederit, et hoc reipublicae suae tutum fore comprobavit, ut potestatem daret illi judicium facere. Ergo, inquam, verum est, credibile et dignum fide jam quod sicut [Col. 0422D] in prima propositione dixi; et nunc iterum dico: «Non possum ego a meipso facere quidquam» id est, extra Deum, seorsum extra verum per semetipsum divisa voluntate mea a voluntate Dei Patris, «non possum facere quidquam,» sicut angelus refuga vel sicut primus homo praevaricator facere potuit et fecit, utpote qui erat uterque creatura, et proinde convertibilis: factura, et idcirco mutabilis.

Nam sive angelus sive homo, quandiu aliquod accidens admittit ab essentiali bono aversus, tandiu a semetipso operatur; verbi gratia: cum dicit malum bonum, et bonum malum, cum inique judicat, condemnans justum et justificans impium, [Col. 0423A] unde enim haec nisi a semetipso facit, cum in essentia rerum aliter sit (Isa. V) ? Et haec quidem et caetera hujusmodi homo, si multum est justus, cum possit facere non vult; si autem parum justus est vel ad justitiam nunc primum dispositus, nec adhuc ejusdem justitiae habitum indutus; parum, inquam, justus si est, facere non audet, Deus autem sicut nulli vitio nullisque omnino accidentibus subjacet, ita summe justus tale quid omnino facere non potest. Igitur cum dico: «Non possum ego a meipso facere quidquam,» tale est ac si dicam: Non possum facere quidquam iniquum, non possum pervertere aut supplantare judicium. Sed quid? «Sicut audio, judico;» id est, secundum causae judicandae meritum, [Col. 0423B] vel rei quae judicatur, essentiam judico ac 181 proinde cum in judicando nihil a meipso faciam, judicium meum verum est, videlicet dum, ut praedixi, me judicium faciente, procedent ex monumentis, «qui bona fecerunt, in resurrectionem vitae, qui vero mala egerunt, in resurrectionem judicii.» Proinde quicunque bona agit, sive ille Judaeus sive gentilis sit, non vereatur quod me judicante, a meipso quidquam procedat in resurrectionem judicii; et quicunque mala agit, nihilominus, sive ille Judaeus sive gentilis sit, non se decipiat inani spe, quod me quidquam a meipso faciente procedat in resurrectionem vitae, «quia non quaero voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me.» Sicut nunc, quando videns miseram civitatem Jerusalem, [Col. 0423C] fleo super illam humano affectu (Luc. XVI) , nec tamen quaero voluntatem meam, ut propter fletum meum ab illa mali dies avertantur, sed «sicut audio, judico.» Clamor enim illorum, vehementior clamore Sodomorum (Gen. XVIII; Math. XI) , ascendit ad me, et idcirco magis attendo quid justitiae debeatur, quam quid meus humanus velit aut defleat affectus, sic in illa processione mortuorum ex monumentis, non quaeram voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me, id est, non condescensionem sequor naturae humanae, sed rectitudinem teneo divinae justitiae. Igitur apud animos eorum, qui hanc evangelicam lectionem sapienter legunt vel audiunt, confutata falsitas et confirmata veritas est. Unde consentit [Col. 0423D] ratio, judicat fides, ut Patre operante usque modo, qui nulla Sabbatorum lege tenetur, ipso quoque Filius licenter et potenter operetur, qui a semetipso quidquam facere non potest, qui malum quid vel injustum admittere non potest. Unum adhuc superest magnae oratrici sapientiae Dei, quae nobis et propter nos verba facit nobis, et propter nos artem adversus artem componit, ut habeat veritas fidei sanum non sine arte sermonem, adversus artificis mendacii loquacitatem. Unum, inquam, adhuc superest, id est; conclusio vel epilogus, qui et protinus sequitur per amplificationem rei, illustrandae veritatis et adaugendi Judaici criminis causa sequitur

«Si ego testimonium perhibeo de me, testimonium [Col. 0424A] meum non est verum. Alius est qui testimonium perhibet de me.» Hoc enim et caetera quae sequuntur veritatis hujus firmamenta, maxime ab auctoritate sumpta sunt, quibus commemorat defensionem vel testificationem sui curae fuisse et esse Deo Patri, qui illum testificatus est, et antequam veniret testimonio Scripturarum, id est, legis et prophetarum, et nunc praesentem commendat et defendit evidentibus testimoniis operum mirabilium; simulque et horrendum scelus deinceps ostendit Judaeorum, qui venientem illum in nomine Patris sui non susceperunt, alium autem venientem in nomine suo suscipient. Ait ergo: «Si ego testimonium perhibeo de me, testimonium meum non est verum.» Ac si dicat: Ecce omnia palam audistis. [Col. 0424B] Ego apud vos verba faciens et haec dicens, ut vos salvi sitis, non vestro vel aliorum more hominum, verbis accuratis benevolentiam vel favorem vestrum captare studui, sed exhibito verae virtutis opere, cunctorum hominum benevolentia digno, id est, sanato toto homine a longaeva infirmitate, auditorium postulavi, et qualescunque vos esse scirem ad audiendum, non propter vos tantum, sed propter eos qui audituri sunt, causam meam dixi. «Pater meus usque modo operatur, et ego operor,» eamdemque causam dividens, id solum quod in controversia est, scilicet quod et mihi aeque ut patri liceat in Sabbato operari, tam consueta hominibus argumentationis firmitate quam coelesti veritate defendi. Nunc et deinceps examinate legitime, id [Col. 0424C] est, sicut lex praecipit, verba hujus testimonii. «Si ego testimonium perhibeo de me,» id est, si a meipso veni, si non veni et loquor in nomine Domini, sed solus ego meipsum proprio et solo defendo testimonio, testimonium meum non est verum, id est, verba quae loquor non habebunt effectum, et tunc sicut lex dicit, hoc habebitis signum, quod verbum quod dico, Dominus non locutus est (Deut. XVIII) . Sed non est, nec erit ita. «Alius est qui testimonium perhibet de me,» videlicet Deus Pater, ipse de quo vobis nunc dico. «Pater meus usque modo operatur et ego operor.» Alius, inquam, id est, alia ejusdem, cujus et ego sum substantiae persona est. Alioquin non recte diceretur [Col. 0424D] alius; non enim de diversis, impariumque substantiarum individuis dicitur unius et alius, sed hoc unum et hoc aliud. Dico autem quia ille est alius, ut in pluribus personis, unitas substantiae, personarum pluralitas intelligatur. Ille, inquam, alius testimonium perhibet de me. «Et scio quia verum est testimonium ejus, quod perhibet de me.» Scio, inquam, et testimonium perhibenti de me testimonium perhibeo, quia testis verax est et verum testatur de me. Non enim sum sicut caeteri homines, quorum nemo scit, utrum amore an odio dignus sit (Eccle. IX) , et cui omnia in futurum reservantur incerta. Quinimo et si spiritum adoptionis filiorum acceperunt (Rom. VIII) , et ipse Spiritus testimonium reddit spiritui illorum, quod sint filii Dei, testimonium [Col. 0425A] illud, non tam verum aut justum quam gratuitum et indebitum dicendum est; quia non est debiti sed gratiae, non justitiae sed misericordiae, non est enim testimonium comparium, sed inclinatae dignationis monimentum. «Ego autem» non «in iniquitatibus conceptus sum»—«etenim» non «in peccatis concepit me mater mea (Psal. L) ,» «nec possum a meipso facere quidquam, nisi quod video Patrem facientem. Ergo testimonium quod perhibet de me, verum est,» justum est, debitum est et utique testimonium comparium atque ideo legitimum, sed nondum aperte dixi quis ille sit.

«Vos misistis ad Joannem, et testimonium perhibuit veritati.» Et fortassis idcirco nunc existimatis quod hic sit ille alius, de quo nunc dixi: Quod [Col. 0425B] non ab alio majore quam ab illo testimonium habeam. «Ego autem non ab hominibus testimonium accipio; sed haec dico, ut vos salvi sitis.» Notate quod dico, «quia testimonium ego ab hominibus non accipio.» Quid enim? nunquid hoc dico quod velim claudere ora hominum testimonium perhibentium? nunquid ego aspernor angelum meum ad hoc missum ante faciem meam, ut testimonio suo praepararet viam meam? (Malach. III; Marc. I.) Non est ita, sed diligenter animadvertite, quae dico. Non dico, quia testimonium hominis, vel per homines perhibitum non accipio, sed «testimonium ab hominibus non accipio;» nam testimonium hominum bonorum et veracium, non ab ipsis hominibus sed a Deo est, et per homines quidem perhibitum, [Col. 0425C] sed Dei testimonium est. Quid est enim ab hominibus vel secundum homines testimonium accipere, nisi laudem, quae non ex Deo profecta, sed ex hominibus nata et conflata est, quaerere. Hoc autem testimonium Joannis, quando misistis ab Jerosolymis sacerdotes et levitas ad eum, ut interrogarent eum: «Tu quis es?» (Joan. I.) Joannis quidem testimonium fuit, sed non ex Joanne fuit, id est, per Joannem quidem depromptum, sed a Deo Joanni insinuatum fuit. Dico ergo: «Et testimonium ab hominibus non accipio, sed haec dico ut vos salvi sitis,» id est, 182 non propter gloriam meam dico, quis alius meus testis sit, sed propter salutem vestram, ut credentes testimonio Dei salvemini. [Col. 0425D] Cui simile est, si dicas vir justus, et alienus ab omni hypocrisi. «Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit (Matth. VI) .» Ego non idcirco faciam justitiam meam coram hominibus ut videar ab eis, sed idcirco lucet lux mea coram hominibus, ut videant opera mea bona et glorificent Patrem Deum qui est in coelis (Matth. V) . Alioquin similis essem vobis, quorum totus Judaismus in carne, et manifesta tota in carne circumcisio est, cujus laus non ex Deo, sed ex hominibus est. Sed «maledictus homo, inquit propheta, qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, ut a Domino recedat cor ejus. Erit enim quasi myricae in deserto (Jer. XVII) ,» videlicet quibus nomen est ab amaritudine et nascuntur in solitudine. [Col. 0426A] Erit, inquam, sicut myricae, id est, carebit divinae bonitatis dulcedine, procul foras ejectus a sanctorum hominum conversatione, et non videbit, cum venerit bonum et habitabit in solitudine in deserto, in terra salsuginis et inhabitabili. Haec siccitas et salsugo longe est a me. Nam ego habitabili charitate et fertili semper virens veritate, idcirco haec dico, «ut vos salvi sitis;» idcirco, inquam, ut vos credentes salvemini, legitima defensione utens, illum qui testimonium perhibet de me, profero vobis in publicum auditorium totius mundi. Idcirco sicut jam coepi persistam adhuc in eodem quod apud vos vel apud caeteros homines fortissimum est, genere loquendi, faciendo tanquam syllogismum, id est, argumentosum et indissolubilem [Col. 0426B] sermonem veritatis. Ut vero et probabili argumento instructi cognoscatis, quia «testimonium ab hominibus non accipio» quia «claritatem ab hominibus non accipio,» sed ea solummodo intentione testimonium vel testem meum profero, ut vos credentes salvi sitis; non ut vos homines me in solio regum vestrorum inthronizare festinetis; ecce dico vobis, quia «vos misistis ad Joannem, et ille testimonium perhibuit veritati.» Tanti apud vos ille habitus est, ut consulendum illum judicaretis, tanquam revera accepturi testimonium ejus, et quidquid ille dixisset proculdubio credituri. Ab illo ergo judicio vestro nunc vos convenire incipiam, ut si non credideritis, inexcusabiles sitis. Dico itaque: «Ille erat lucerna ardens et lucens.» Revera mittendum [Col. 0426C] fuit ad illum ad quem misistis, et cum ejus testimonio quaerenda et indubitanter agnoscenda erat praesens facies veritatis. Magnus enim ille, et major illo inter natos mulierum non surrexit (Matth. XI) . Verum tanta magnitudo ejus sic propter me ab illo est, «qui testimonium perhibet de me,» quomodo causa viae tenendae vel rei agendae, testa nocturnis in tenebris illuminatur, participatione igneae substantiae. Nam sicut testa non suapte lucet natura, sed aliunde flammam capit, ut lucerna sit, sic Joannes non ille alius erat, «qui testimonium perhibet de me,» sed ab illo missus erat, ejusdem testimonii verba suo gestans in corde flammato et lucido ore. Inde «erat lucerna,» non lux ipsa vel ipsius [Col. 0426D] lucis substantia; «lucerna, inquam, ardens et lucens,» ardens intrinsecus testificandae veritatis amore, lucens extrinsecus, verbo et opere, quandiu filii tenebrarum passi sunt, qui nunc lucernam talem intra claustra tenebrosi carceris abdiderunt. Lucens quippe per publicam virtutis praedicationem invitabat vos ad veram et aeternam exsultationem. «Vos autem voluistis exsultare ad horam in luce ejus.» Hoc interim negari nequit, hoc oportet concedi, quia magnus ille erat et fideli sermone lucidus; quia testimonium vel baptismum ejus, vestra quoque aestimatione de coelo erat, non ex hominibus. Vos autem in hoc reprehendo (nec enim studio captandae benevolentiae vel favoris vestri, ut ad consensum veri testimonii vos alliciam, vitia vestra praetereo) reprehendo, [Col. 0427A] inquam, quod dum lucerna haec ad aeternam futuri regni gloriam vos invitaret, «voluistis potius exsultare ad horam in luce ejus,» id est, temporalem praesentis regni praeripere felicitatem, videlicet regnum Christi quem vos illum esse, vel certe praecursorem Christi Eliam existimatis, carnali sensu terrenum fore sperantes. Attamen qualiscunque vestra de Christo opinio sit, vel qualiscunque exsultatione vos tali lucernae applaudere volueritis, nunc interim nihil mea interest. Illud a me propositum a vobis concedi oportet, quia refelli non potest, quod cum vos, ut praedixi, miseritis ad illum, magnus utique vestro quoque judicio habitus est, et quem vos digne consulendum judicastis profecto respondentem, auditu indignum, [Col. 0427B] rationabiliter judicare non potestis.

«Ego autem habeo testimonium majus Joanne.» In hac assumptione mea tota victoriae palma consistit, ut cum rationum firmamenta contentiosum auditorem, vel acquiescere, vel obmutescere fecerint, protinus concludam dicens: Quia claritatem ab hominibus non accipio. Quod non est aliud quam quod supra dixi, et probare coepi: «Quia ego testimonium ab hominibus non accipio,» nec enim opus habeo. Dico ergo subsequenti probaturus ratione: «Quia ego testimonium majus habeo Joanne:»—«Opera enim quae dedit mihi Pater ut perficiam ea, ipsa opera quae facio in nomine Patris mei, testimonium perhibent de me, quia Pater me misit.» Pater, qui, ut supra dixi, [Col. 0427C] dedit Filio vitam habere in semetipso, sicut ipse vitam habet in semetipso, dedit mihi eidem Filio quaedam opera, ut perficiam ea, videlicet jam coepta, quae cum perfecta fuerint audient ea surdi, et videbunt caeci (Luc. XVIII) , si vos audire et videre nolueritis, et clamabunt lapides, si vos loqui recusaveritis (Luc. XIX; Psal. X) . Quae sunt illa opera? Magna utique et exquisita in omnes voluntates Patris mei opera sunt haec, praedicto homine multo majora: opus incarnationis; opus nativitatis, opus miraculorum, quae in vobis feci et quae nemo alius fecit; opus passionis; opus resurrectionis; opus ascensionis meae et effusionis Spiritus sancti, quae omnia cum ego perfecero, vos abscondere non poteritis, coelis enarrantibus hanc gloriam Dei, et [Col. 0427D] annuntiante firmamento haec opera manuum mearum, ita ut non sint «loquelae neque sermones, quorum non audiantur voces eorum, ut in omnem terram exeat sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) .» Haec opera dum ego facio in nomine Patris mei, id est, in ea professione quod ego Filius Dei sim, et Deus Pater meus sit, verum utique et legitimum habeo testimonium quod ille revera sicut dico Pater meus sit, neque vos contemnentes me, ullam idoneam vel legitimam excusationem habebitis, cum fiat verbum quodcunque loquor in eodem quod profiteor in nomine Domini. Praeterea: «Et qui misit me Pater, ipse testimonium perhibuit de me.» Quando autem vel [Col. 0428A] ubi testimonium perhibuerit de me, paulo post dicam. Prius enim ut describam personam illius Patris, ut exprimam dignitatem testis et tunc demum exponam antiquitatem vel constantiam testimonii. Non enim hic, de quo loquor, est ille pater meus Joseph, quem vos patrem meum dicitis, quem videre ut hominem potuistis, cujus vocem audire et non magni pendere potuistis (Luc. III, IV) . Sed quid? «Neque 183 vocem ejus unquam audistis, neque speciem vidistis.» Ecce quanto major Joanne hic. Joannis quippe, et vocem audire, et speciem utpote hominis mortalis atque corruptibilis videre potuistis; vocem articulatam, et aere plectroque linguae formatam, speciem circumscriptam atque visibilem; et praeter horridam eremitici vestitus [Col. 0428B] asperitatem pene in nullo vestri dissimilem. At ille Pater meus neque vocem elementarem, neque speciem habet circumscriptam aut visibilem (Exod. XXXIII) . Deus enim est non homo, spiritus est et non caro. Nam et si patres aut prophetae vocem ejus audierunt, et si quidam eorum facie ad faciem Deum viderunt (Num. XII) , nunquam tamen illum sua substantia videre potuerunt, nunquam propriam ejus vocem aut loquelam, nisi mente audierunt. Ille talis testimonium perhibuit de me.

«Et Verbum ejus non habetis in vobis manens, quia quem misit ille, huic vos non creditis.» In hoc reatus vester est, in hoc peccatum vestrum manet, quia «Verbum ejus non habetis in vobis manens,» quod ex eo liquet, «quia quem misit ille, [Col. 0428C] huic vos non creditis:» Nam et si «neque vocem ejus unquam audistis, neque speciem ejus vidistis,» attamen verbum ejus audistis, legem ejus accepistis, prophetas ab eo missos habuistis, et illos quidem legendo, eum de quo loquor, qui misit illos, qui per illos locutus est, et legem dedit, labiis honoratis, cor autem vestrum longe est ab illo (Matth. XV; Marc. VII) . Quia verba ejus ore quidem profertis, sed non ea in corde vestro (Isa. XXIX) , quasi in libro scripsistis; propter quod dico, quia verbum ejus in vobis, id est, intrinsecus in libro cordis vestri, in internis animae vestrae sensibus non habetis. Hujus rei manifestum indicium in eo est quod vos «huic, quem misit ille, non creditis.» Huic, inquam, non alii, sed huic, id est, mihi qui nunc praesens sum, qui [Col. 0428D] cum illo quondam locutus in lege et prophetis, ecce adsum. Hic enim ego sum, quem ille misit; non ut essem, qui non eram, sed ut visibilis fierem, qui aeque ut ille invisibilis eram; ut corpus assumerem, qui incorporeus eram; ut homo fierem, qui Deus eram. Sed «huic vos non creditis.» Ne ergo putetis quod Verbum ejus in vobis manens habeatis, dum contra me Sabbata vestra defenditis, habentes in cordibus vestris putredinem laboriosae iniquitatis. Proinde sic estis, ut sepulcra dealbata, quae foris pulchra parent oculis videntium, intrinsecus autem plena sunt ossibus mortuorum (Matth. XXIII) . Nam sicut illa deforis pulchra esse, et intus plena esse possunt putredine, sic vos et in Sabbatis vestris [Col. 0429A] vacare, et totam legem Moysi ore lectitare, et Verbum Dei potestis in vobis manens non habere. Ecce dixi vobis quis «ille sit alius, qui testimonium perhibet de me,» major utique homine, major incomparabiliter Joanne. Dicitis nunc mihi: Quando ille, vel quale testimonium perhibuit de te? Ad haec inquam: «Scrutamini Scripturas, quia vos putatis in ipsis vitam aeternam habere. Et illae sunt quae testimonium perhibent de me, et non vultis venire ad me, ut vitam habeatis.» O surdi et caeci, qui ad audiendum et videndum adducti, et sedentes in synagogis, ubi omni Sabbato testimonium illud personat, nubes discurrentes manu attingitis, et earum tonitruum non auditis, et discurrentia fulgura non videtis (Isa. IX) . Utquid volumen legis [Col. 0429B] magnum inerti collo bajulatis et pulchros prophetarum codices delicatis manibus levigatis? Non vultis introrsum aspicere, non vultis audire, imo et videntibus dicitis, nolite videre; et audientibus, nolite intelligere (Psal. XXXV) . O igitur rei judicii, rei superni concilii, rei gehennae ignis (Matth. V) , «Scrutamini Scripturas» falsi et fallentes; «quia vos putatis in ipsis vitam aeternam habere,» id est, hoc vobis ad vitam sufficere, quod illas legendo labiis, Deum honoratis alieno corde. Non est ita, sed scrutamini eas, consulite illas, voluntatem illarum quaerite, intentionem earum attendite, audite et videte, qua vobis vitam promittant conditione, qua via, quo duce. Illae vobis respondent, «et illae sunt quae testimonium perhibent de me,» imo ipsae sunt [Col. 0429C] testimonia quae Pater perhibet de me. Sed quid ego dico scrutamini illas? Jamdudum scrutati estis, et me monitorem audire dedignamini, cum ex vobis sint magistri sedentes super cathedram Moysi, Scripturas optime perscrutati, ut nec iota unum, nec unus apex de omni lege illos effugerit, unde sua possint lucra venari, sive mentam, sive anethum, sive cyminum decimandum sit (Matth. XXIII) . Non ita caeci estis ut oculos non habeatis, non ita surdi estis ut aures vobis non sint. Unde dixi per prophetam, imo et paulo post rebus dicturus sum ipsis eamdem prophetiam: «Educ foras populum caecum et oculos habentem; surdum et aures ei sunt (Isa. XLIII) .» Scrutati ergo estis Scripturas, et hoc scitis, [Col. 0429D] quia «illae testimonium perhibent de me, et non vultis venire ad me, ut vitam habeatis.» O igitur Pharisaei, vere secundum nomen vestrum divisores, sed male dividentes, scilicet culicem liquantes, et camelum glutientes, quomodo in Scripturis vos vitam habere putatis, dum in exiguis lucrosae justitiae minutiis, decimando videlicet mentam et anethum (Matth. XXIII) , dilatando phylacteria et magnificando fimbrias curam omnem impenditis, et in his fiduciam habentes, tanquam inde vivere possitis, ad me camelum oneriferum venire non vultis, ut me portante morticina peccatorum vestrorum, vitam habeatis? Impii et caeci, desertores vitae et salutis, ubi haec duo constant, unum quia «illae,» scilicet Scripturae sunt, «quae testimonium perhibent de me;» [Col. 0430A] et aliud, «quia non vultis venire ad me, ut vitam habeatis.» Ubi, inquam, haec duo constant, quomodo tertium stabit, scilicet, in ipsis vitam aeternam habere, quod vos putatis? Surdi, audite, et caeci, intuemini ad videndum. Alioquin clamabo lapidibus istis, et ipsi audientes et videntes respondebunt. Dicamque eis: Quomodo tacent isti filii Abrahae, saltem vos, o lapides, clamate, vos justitiam loquimini, vos recta judicate, ut possint de vobis suscitari filii Abrahae (Luc. III; Matth. III) , dicite, inquam. Scripturae illae, in quibus isti se putant vitam aeternam habere, «illae sunt, quae testimonium perhibent de me.» Quod si se scire dissimulent, coarguet eos Herodis sacrilegi homicidium, cui quaerenti me ad perdendum, nativitatis meae locum [Col. 0430B] ostendentes optime scierunt (Matth. II) , verum de praedictis Scripturis proferre testimonium. Clamamus, inquiunt, eos non nescire, quia Scripturae illae sunt quae testimonium perhibent de te, et nobis durantibus hoc ipsi diffiteri non poterunt. At illi nolunt venire ad me, ut vitam habeant. Quid ergo? quis, inquiunt, concludere hic illos nesciat? quis non videat validis repugnaculis vanam spem illorum dirutam esse, qua putant se in Scripturis vitam aeternam habere, «potiusque illos Verbum Dei in semetipsis manens,» sicut ipse dixisti paulo ante, non habere? Nunc ad rem redeam. Plane et firmissime id confectum est, «testimonium me habere majus Joanne.» Superius quoque jam dictum fuerat, nullo abnuente, Joannem, ad quem vos misistis, [Col. 0430C] vestro quoque judicio magnum fuisse, lucernam ardentem et lucentem 184 exstitisse, et illum mihi testimonium perhibuisse. Causa autem haec posita fuerat, ut me demonstrantem vana hominum gloria non delectari, me dicente: «Ego testimonium ab hominibus non accipio,» sed haec dico, «ut vos salvi sitis.» Igitur sicut dixi, testimonium ab hominibus non accipio,» sed haec dico, «ut vos salvi sitis,» sic nunc eodem sensu concludo.

«Claritatem ab hominibus non accipio, sed cognovi vos, quia dilectionem Dei non habetis in vobis.» An putatis quod idcirco me praedicem esse Filium Dei, quia vestris suffragiis attolli, vestrisque festinem laudibus commendari? Existimatis quod [Col. 0430D] unquam idcirco me zelus comederit, vel quod propter hoc increpem duritiam cordis vestri, quia non jamdudum super solium David et super regnum ejus me sedere fecistis, celsoque tribunali extollendo (uti regibus terrae mos est fieri) regem Christum me esse voce praeconia declarastis? Non est ita, sed idcirco iram thesaurizatam repono vobis, «quia cognovi vos dilectionem Dei non habere in vobis.» Nunquid ergo claritatem a vobis accipere contendo? videlicet soli lucere in coelo et mundum illuminare non licebit, nisi vos illi candelabrum coeli fabricaveritis, miseri homines, tenebrae et non lux; tenebrae, inquam, et exiles umbrae, nonne ego, ut jam demonstravi, testimonium habeo majus lucerna ardente et lucente Joanne? At ille claritatem a vobis [Col. 0431A] adeo non accepit, ut volentibus exsultare ad horam in luce ejus, et claritatem ejus supra quam erat vestris adulationibus augere (existimabatis enim illum Christum esse) flatus vestros inanes repelleret dicendo: «Genimina viperarum, quis ostendit vobis fugere a ventura ira?» (Matth. III; Luc. III.) Quanto magis ergo ego claritatem a vobis non accipio? An quia me vobis negantibus ego fidelis permaneo, et meipsum negare non possum, idcirco vanae gloriae non deservio, nec vobis aliter placebo, nisi viae veritatis et vitae, quae sum ego, radios hominibus abscondero? Quae est ita tam malitiosa vestra intentio? nunquid venit lucerna, ut in abscondito ponatur, vel sub modio, et non potius super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt? (Matth. V) . Igitur [Col. 0431B] neque «claritatem ab hominibus accipio,» neque claritatem quam dedit mihi Pater hominibus abscondo, sed sicut lucerna fulgoris stans super candelabrum meum, et omnem simplicem oculum illustrabo, ut totum corpus ejus lucidum sit (Matth. VI) , et omnem oculum nequam publicabo, ut appareat omnibus totum corpus ejus quam tenebrosum sit, quales estis vos, quos ego cognovi, quia dilectionem Dei non habetis in vobis, quia: «Ego veni in nomine Patris mei, et non accipitis me; si alius venerit in nomine suo, illum accipietis.» Hic enim fructus malae arboris, hic malus thesaurus est cordis. Quid ergo? Nisi prius malum gustassem fructum, non cognovissem radicem arboris malae, non cognovissem amaritudinem vitis alienae? (Jer. II.) Nisi prius [Col. 0431C] diceretis, non est hic a Deo, qui Sabbatum non custodit et daemonium habet, et insanit; postremo nisi persequeremini et occidere me quaereretis (Joan. VIII, IX) , nescirem adhuc, quia Verbum Dei non habetis in vobis manens, vel quia dilectionem Dei non habetis in vobis: imo et antequam sepulcrum gutturis vestri pateat, et os vestrum maledictionem et amaritudinem despumet, quae sunt in corde vestro, oculi mei vident, et in libro meo omnia scripta sunt (Psalm. V, XIII; Jer, XV) . Nunquid hoc solum, quod non facitis, non accipientes me, video nunc in corde vestro et in libro meo scribo? Nempe et hoc et aliud quod nondum fit, jamdudum vidi et scripsi. Dico enim: «Si alius venerit in nomine suo, illum accipietis.» Adeo scio vos expertes Verbi Dei, [Col. 0431D] adeo judicio cordium cognovi vos exsortes dilectionis Dei, ut et hoc jamdudum noverim, quia quanto nunc odio persequimini et occidere quaeritis me, qui «veni in nomine Patris mei,» id est, in hac professione, quod Deus Pater meus sit, et ille me miserit et hoc palam facio, dum non gloriam mundi quaero, sed gloriam Dei, tanto stultitiae vestrae tripudio suscipietis hominem peccati, filium perditionis, qui veniet in nomine suo, id est, efferet se praesumptione sua, dum adversatur et extollitur supra omne quod dicitur Deus aut quod colitur (II Thess. II) , ita ut in templo Dei sedeat tanquam sit Deus. Illius enim spiritus estis «et ego novi,» ut cito acquiescatis mendacio, qui ad veritatem surdi, indociles [Col. 0432A] et caeci estis, amici tenebrarum et rebelles luminis, amantes gloriam mundi, quam per homicidia vobis ille dilatans odientes gloriam Dei, qua ego verbo et exemplo praedicans vobis odio sum gratis. Et vos quandoque criminis vestri magnitudinem videbitis, qui nunc non accipitis me venientem in nomine Patris mei, venientem benedictum in nomine Domini, ita extolletur ille, quem vos suscipietis; et hoc tantum dicens, hoc solum profitens cum testimonio vestrae legis, quia est in me nomen Domini. Ego enim sum angelus ille, de quo dicit Deus et Dominus legis Moysi: «Ecce ego mitto angelum meum qui praecedat te et custodiat in via, et introducat ad locum quem paravi. Observa eum et audi vocem ejus, nec contemnendum putes, quia [Col. 0432B] non dimittet cum peccaveris, et est nomen meum in illo (Exod. XXIII) .» Et, inquam, ille angelus sum, angelus pacis et consilii, angelus vitae et veritatis (Isa. IX) . Et est in me nomen Domini (Matth. VI; Marc. XII) . Nam excepto eo, quod ille Pater et ego sum Filius; ille genitor et ego genitus; quodcunque ejus est nomen, in me est, et aeque ut ille nuncupor Dominus, Deus omnipotens, increatus, immensus, aeternus, et quodcunque aliud nomen de vero Deo praedicatur, quem vos dicitis, quia Deus noster est, et non cognovistis eum. Vos ergo peccatum vestrum apprehendet, et peccatum vestrum vos invenietis, quia non accipitis me testem veritatis (Luc. XVI) , suscepturi autem estis principem vanitatis, utpote qui toti carni et vanae gloriae dediti estis (Prov. II) . [Col. 0432C] Proinde crimen ejusdem vanae gloriae, quod in me falso intorsistis, nunc ego retorqueo veraciter in vos cum poena peccati. Dico enim: «Quomodo potestis vos credere, qui gloriam ab invicem quaeritis, et gloriam quae a solo est Deo, non quaeritis? Peccatum quippe est quod gloriam ab invicem quaeritis. Sicut et magistri vestri Scribae et Pharisaei, qui omnia faciunt ut videantur ab hominibus amantes primos recubitus in coenis, et primas cathedras in synagogis, et salutationes in foro, et vocari ab hominibus Rabbi (Matth. XXIII; Luc. XI) ; imo quod gloriam ex vobismetipsis turpem et immundam quaeritis, velut omnes ethnici, quorum Deus venter est, et gloria in eorum pudendis, quorum Deus Mammon est (Matth. VI) , et gloria in rebus pessimis. Laetantur enim et exsultant [Col. 0432D] cum malefecerint. Peccatum, inquam, vestrum hoc est, poena autem peccati haec redditur, quia perinde excaecati credere non potestis et «venire ad me ut vitam habeatis.» Credere vel venire ad me gloriamque ab invicem quaerere, valde sibi invicem adversantur et repugnant, simulque esse non possunt. Consequuntur 185 autem se invicem, gloriam ab invicem quaerere et gloriam quae a solo est Deo non quaerere; sic econtra sibi consentiunt, seque invicem consentiunt, credere vel venire ad me, et gloriam quae a solo est Deo quaerere. Quae enim est illa quae a solo Deo est gloria, nisi testimonium bonae conscientiae? (II Cor. I.) Haec utique vera gloria est, quia non potest fallere. Quae autem ab invicem est [Col. 0433A] gloria, fallit semper unde et falsa et vana est. Ergo illam gloriam veram, scilicet bonam conscientiam; gloriam, inquam, et honorem vobis thesaurizare, id est, credere vel venire ad me non potestis, quandiu ab invicem quaeritis; nec aliam ob causam ad me venire non vultis, nisi quia in vanitate longe a Deo gloriamini. Igitur falso suspicamini me testimonium vel claritatem accipere velle ab hominibus, a quo tam longe est gloriae cupiditas ut ad me venire non possit quicunque ab hominibus gloriam quaerit, et ego in vos veraciter et juste retorqueo crimen hoc, qui gloriam ab invicem quaerendo ita caecati estis, ut veritatem audire non possitis, imo et gloria Dei vobis odio sit. Quid deinde? putatis, accusante conscientia, quod vobis talionem redditurus [Col. 0433B] sim? Vos enim observatis me, et circuitis observantes, ut inveniatis unde accusatis me, et in hoc exacuitis, ut gladium, linguas vestras et intenditis arcum rem amaram, ut sagittetis in occultis immaculatum (Psal. VII) ; et non invenitis quod de regno vel gloria vestra tantum habeam cupiditatis, quantum possit sagitta pungi, id est, legitima accusatione ante caesares vel praesides vestros declamari. Ego autem habeo multa de vobis loqui et judicare. Quid ergo? et ego vos aequali vicissitudine accusaturus sum? Non.

«Nolite putare quod ego accusaturus sim vos apud Patrem.» Putate, imo et scitote causam vestram longe in pejus cecidisse, quia non misit me Pater accusare, sed judicare. Non mihi ut accusatori verba dedistis, non a qualicunque exploratore perspecti [Col. 0433C] estis, sed incidistis in manus judicis, sed apud me estis rei majestatis, sed incidistis horrende in manus Dei viventis. Hic Filius Dei, cui vos non creditis, ad quem vos venire non vultis ut vitam habeatis, cui Pater omne judicium dedit, quia Filius hominis est, ecce ad audiendas causas processit. In judicium enim in hunc mundum venit, ut principem mundi foras ejiciat et omnes ejus sequaces in diem malum reservet, in diem occisionis (Jer. XII) , sicut propheta praedixit. Ecce, inquam, Judex idemque Rex ad audiendum processit, vosque vincti peccatis, ante conspectum ejus adducti estis. Nolite ergo putare quod ego accusaturus sim vos apud Patrem. Servabitur quoque vobis apud me idem, qui in judiciis vestris mos est, ut non sit unus idemque accusator [Col. 0433D] et judex. Ego autem, sicut jam dixi, quod vos credere non vultis; ego, inquam, ego sum Judex. Accusatorem ego attendo contra quem nullus aderit defensor. Non enim accusator deest. «Est qui accuset vos Moyses, in quo vos speratis.» Me judice praesidente, Moyses accusat vos. Nova res nunc a me, vobisque inopinata, dicta est. Vos enim in Moyse speratis. Quidni? Vos etenim, Discipuli Moysi nos sumus (Joan. IX) , dicitis; vos de cathedra Moysi pendetis (Matth. XXIII) , et cum surdis auribus audiatis dicentem: «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota mente tua et ex totis viribus tuis, et proximum tuum sicut teipsum (Deut. VI) , totamque legem in his duobus mandatis pendentem [Col. 0434A] et prophetas (Matth. XXII) , post dorsum vestrum projeceritis, in solis phylacteriis dilatatis et magnificis fimbriis totos Mosaicos vos esse putatis (Matth. XXIII) . Itaque et hoc speratis, quod, si ego apud Patrem vos accusavero, et Pater quidpiam durum super vos molitus fuerit, stabit Moyses pro vobis, et antiqua fortitudine Deum tenebit, et cum dixerit Pater: «Dimitte me, ut irascatur furor meus contra eos, et deleam eos (Exod. XXXII) ,» confortabit Moyses brachium suum, et tandiu complexu stringet illum, dicens: Dimitte peccata populi tui, donec respondeat: Dimisi propter verbum tuum. Non est ita. Non enim hic agitur judicium, ut Pater judicet, et me accusante Moyses excuset; sed ego Judex, Pater enim non judicat quemquam. Ego, inquam, Judex; [Col. 0434B] Moyses autem accusator est, crudelis et clamosa conscientia vestra testis unus; sanguis meus, quem vos persequimini (jam enim interficere me quaeritis), sanguis, inquam, meus clamans in coelum de terra, quae aperiet os suum (Gen. IV) , et suscipiet illum de manu vestra, testis alius est, et econtra defensor nullus est. At vos in Moyse speratis, quasi ille peccatores et impios, vestri similes fovere consueverit. Nonne et quando Deum tenuit, ut praedictum est, stans in confractione, idem in nimia mentis humilitate in conspectu ejus, ut averteret iram ejus; nonne, inquam, priusquam manus suas ad Deum expanderet, suas manus manusque omnium filiorum Levi consecravit in mortibus vestris, qui soli de tanto numero accesserunt ad eum dicentem: Qui Domini [Col. 0434C] est, jungatur mihi? Nonne et tabulas scriptas digito Dei, valde iratus confregit, vitulumque vestrum, Deum vestrum aureum, coram quo saltantes lusistis, contrivit et minuit, et in fluvium projiciens, ex eo vobis potum maledictionis dedit, et viginti tria millia de numero vestro occidit? Qui igitur sic iratus est, ubi coram vitulo vestro vidit vos saltantes, et ludentes, chorosque ducentes, quanto magis nunc vos rebelles et incredulos populumque durae cervicis, ille idem justa accusatione confringet, quemadmodum tabulas illas lapideas (quibus utique duriora vestra sunt corda) justo zelo confregit? Sceleratius enim nunc Barabbam latronem, homicidam, seditiosum mihi praeferre habetis (Matth. XXVII) , quam tunc Deo, qui vos eduxerat de terra Aegypti, vitulum [Col. 0434D] conflatilem praetulistis (Psal. CV) , et mutastis gloriam vestram in similitudinem vituli fenum comedentis, tunc ludentes atque cantantes, nunc tumultuantes, et crucifige, crucifige conclamantes. Quapropter sicut illae priores tabulae manibus Moysi confractae, et aliae denuo de monte, instar priorum incisae sunt, sic accusatione Moysi vos prior populus jamjam condemnabimini et alia gens major et melior in tabulis cordis carnalibus aeternam excipiet Scripturam digiti Dei (II Cor. III) . Non enim in vanum Moysi tunc dictum est: «Cerno quod populus iste durae cervicis sit, dimitte me, ut irascatur furor meus contra eos, et deleam eos, faciamque te in gentem magnam, quae hac major et robustior est (Exod. XXXII.) » Audiet quippe denique Moysen alia gens, vobisque abjectis et justa damnatione confractis, orbis terrae doctor hic erit, non in obscuritate litterae, sed in spiritus claritate (II Cor. II) . Nam sicut cum prioribus tabulis facies ejus non refulsit, sed cum acceptione tabularum posteriorum splendida facta est ex collocutione Dei (Exod. XXXIV) , ita ut patres vestri admirantes timerent et fugerent, ita nunc in doctrina novi populi vobis praeferendi, ex collatione Evangelii glorificabitur lex, radiis gratiae et veritatis, quam dum praedicabitur, vobis [vos] ferre non valentes, toti adversi fugietis. Et hoc scitote, quia quod 186 tunc dictum est illi de peccato vituli, verumtamen in die ultionis visitabo et hoc peccatum eorum nunc implebitur, ita ut cum omni [Col. 0435B] sanguine justo, qui effusus est super terram, veniat et illud peccatum super generationem istam. Est igitur qui accuset vos Moyses, in quo vos ore superbo speratis et corde incredulo ab illo receditis, cum illo vobis, imo cunctis gentibus, contra vos clamet: Qui Domini est, jungatur mihi. «Si enim crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi. De me enim ille scripsit. Quia si litteris illius non creditis, quomodo verbis meis credetis?» Ecce qualem ad conclusionis finem disputatio veritatis delectabilis et victoriosa pervenit, ecce qualiter adversarias partes, et si non vicit, ut flecteret, vicit ut confringeret. Putabant se esse filios Abrahae, dicebant se Judaeos esse, sperabant in Moyse, adeo prompti fautores Moysi, ut quaererent interficere Filium Dei [Col. 0435C] (Exod. XXXII; Matth. XIII) . Nam propterea persequebantur eum, quia haec faciebat in Sabbato. Confregit illos, ita ut non possint stare, convicit illos Moysi non credere, nec Judaeos esse, sed esse in synagoga Satanae. «Si crederetis, inquit, Moysi (Exod. XXXII) , crederetis forsitan et mihi.» Exposuit cur a Moyse vel unde essent accusandi, videlicet quia non crederent Moysi. Et miro modo dicit: «In quo vos speratis,» subdendo: «Si enim crederitis.» Sperare namque non potest, qui non credit. Mirum ergo videri potest, quod hinc illos non negat credere, hinc rursus eosdem causatur non credere. Proinde res nunc exigit illam quae a sanctis Patribus recte perspecta est, non praetermittere distinctionem fidei. Audenter dicunt, quia sine fide neque [Col. 0435D] infidelis vivit. Nam si infidelem percunctari velis, quem patrem vel quam matrem habuerit, protinus respondet illum atque illam. Quem si statim requiras, utrum noverit quando conceptus sit vel quando natus, nihil horum se nosse fatebitur, et tamen quod non vidit credit. Nam illum patrem illamque se matrem [Col. 0436A] habuisse, absque dubitatione testatur. Itaque fatentur, quod et infidelis habeat fidem. Habent etenim infideles fidem, sed utinam in Deum; quam utique si haberent, infideles non essent, cum itaque sit et fides, quam infideles quoque habere possunt; et fides, quam qui habent, infideles non sunt, recte Judaei et sperare in Moyse, et Moysi redarguuntur non credere. Nam secundum fidem, quam et infideles habere possunt, optime tenebant et nunc tenent Judaei, nobiles et sanctos patres se habuisse, Abraham, Isaac et Jacob, principes ac duces, reges quoque ac sacerdotes, et turgidam spem magno vento superbiae gestabant, de illorum meritis nimium praesumentes, cunctasque gentes et immundas et ignobiles rigida nimium cordis cervice despicientes. At [Col. 0436B] vero spem in Deum vel fidem, per quam Abraham caeterique patres justificati sunt, illos non habere vel habuisse satis usque hodie, manifestum est. Recte igitur cum dixisset Dominus: «Est qui accuset vos Moyses, in quo vos speratis,» protinus adjecit: «Si enim crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi.» Ubi dicendo forsitan, acerrime duritiam cordis eorum ad credendum expressit. Quippe cum et electi ex illis, apostoli bene credentes Moysi, et exspectantes promissum per prophetas regnum Dei, tam difficiles ad credendum sibi fuerint, ut et ipsos increpaverit dicens: «O stulti et tardi corde ad credendum in his quae locuti sunt prophetae (Luc. XXIV) .» Itaque licet posito hoc antecedenti: «Si crederetis Moysi,» consequens sit: «crederetis et [Col. 0436C] mihi,» tamen quia potuit in discipulis quoque ejus fieri, ut credentes Moysi, non statim crederent et huic, sed ingenti opera strui oportuit, ut crederent hunc esse, de quo Moyses scripsit, recte ait: «Crederetis forsitan et mihi.» Unde et subsecutus, non dixit: Quod si verbis meis non creditis, quomodo litteris ejus credetis? Potuit enim fieri, ut credens quis litteris Moysi, necdum continuo verbis ejus crederet, sed firmissime dixit: Quod si litteris ejus non creditis, quomodo verbis meis credetis? Sicut enim litteris Legislatoris jamdudum sepulti non credunt, verbi gratia dicentis: «Ecce ego mitto angelum meum,» et caetera usque: «et est nomen meum in illo (Exod. XXXII) ,» quomodo verbis ejus praesentis, de ipsis nati, et inter ipsos nutriti crederent, [Col. 0436D] ipsum nomen in seipso esse profitentis, id est, Deum Dei Filium se esse asserentis, cujus respectu Deus Pater nominandus sit vel aliquod nomen proferentis, quod non est, nisi solius Dei: verbi gratia, cum diceret: «Ego principium qui et loquor vobis (Joan. VIII) .»

[Col. 0435D] Praelibati anni curriculo, quod deinceps fecerit, quaeque dixerit Dominus Jesus, ab hoc Evangelista [Col. 0436D] praetermittuntur; quia videlicet eorum satis multa in caeteris evangelistis habentur. Hic namque annus [Col. 0437A] ille est in quo initium Dominicae praedicationis ordiuntur. Sequentis ergo anni, qui ultimus est, vitae mutabilis, vitae incommutabili semper in se viventi narrationem ingreditur, tanto plus splendoris habentem quanto vicinius spectat, mox affuturam post finem ejusdem anni Dominicae passionis et resurrectionis sempiternam lucem. Tunc enim vere nobis omni nube discussa, benigna solis aeterni claritas emicuit, quando verus iste Agnus, ut auferret peccata mundi, mortem nostram moriendo destruxit, et vitam resurgendo reparavit (I Cor. XV) . Hujus autem beneficii claritatem praesentis anni praemittit, in eo maxime quod Dominus noster necessariam vitae nostrae, suae carnis escam, suique sanguinis potum commendans: «Nisi manducaveritis, inquit, carnem [Col. 0437B] Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI) .» Igitur habito cum Judaeis fideli et omni acceptione digni sermonis conflictu, haec evangelicae narrationis lectio sequitur.

CAP. VI.«Post abiit Jesus trans mare Galilaeae, quod est Tiberiadis, et sequebatur eum multitudo maxima, quia videbant signa quae faciebat super his qui infirmabantur.» Non praepositive, post haec abiit, sed absoluto adverbio, «post abiit,» legendum. Non enim ab Jerosolymis, ubi facta vel dicta fuerant ea, quae supra memorata sunt, abiit Dominus Jesus trans mare Galilaeae, ut faceret vel diceret ea quae praesenti continentur lectione. Nam et quando post [Col. 0437C] abierit illuc et hic Evangelista patenter innuit, dicendo: «Erat autem proximum Pascha, dies festus Judaeorum,» videlicet circa finem anni praelibati, et unde quo vel cur abierit et ista fecerit, evangelista Matthaeus evidenter aperit. Videlicet unde nisi de patria sua, Nazareth, ubi «non fecit virtutes multas propter incredulitatem illorum (Matth. XIII) .» Cur autem inde abiit, nisi quia scandalizabantur in eo? Dicebant enim: «Nonne hic est fabri filius? nonne mater ejus dicitur Maria, et fratres ejus Jacobus et Joseph, et Simeon, et Judas? et sorores ejus; nonne omnes apud nos sunt? Unde ergo huic ista omnia?» (ibid.) Herodes quoque tetrarcha fama ejus audita: «Hic est, inquit, Joannes Baptista, ipse surrexit a mortuis, et ideo virtutes operantur in eo (Matth. XIV) .» Propter haec a patria sua discedens, qualem in locum «abiit trans mare Galilaeae?» In locum, inquit, desertum seorsum. In his omnibus mysteria continentur, nunc interim litteram prosequamur. «Abiit, inquit, trans mare Galilaeae, quod est Tiberiadis.» Primo dicendum juxta historiam, quia mare Galilaeae, quod multis pro diversitate circumjacentium regionum vocabulis distinguitur, illis tantum in locis mare Tiberiadis vocatur, ubi Tiberiadem civitatem, aquis, ut aiunt, calidis salubrem ab occidente praemonstrat. Siquidem interfluente Jordane, duo de viginti passuum millibus in longum, et quinque extenditur in latum. Solum hoc miraculum de omnibus, quae ab aliis dicta sunt, ab hoc Evangelista [Col. 0438A] iteratum est. Quare? Videlicet, ut secundum auctoris intentionem et opus pariter et causas operis perscriberet. Nam cum haec visibilia faceret Dominus invisibilium instantia rerum miro modo, ut ait ipse, coarctabatur usque dum perficerentur, et quemadmodum ex abundantia cordis os cujusque nostrum loquitur, sic ipse secundum divinae majestatis suae opera, quae intus meditabatur, foris miranda operabatur. Denique cum cibus suus esset, facere voluntatem ejus qui miserat illum (Luc XII; Matth. XII; Joan. V) , et perficere opus ejus, nunquid oblivisci aliquando poterat eumdem cibum suum, quin semper dictis et factis ruminaret illum? At nunc prope erat; prope, inquam, id est, post annum futurum erat, ut secundum praedictam voluntatem [Col. 0438B] Patris, mare Galilaeae, id est, amaritudinem iniret transmigrationis suae, videlicet transeundo ex hoc mundo ad Patrem per amaram passionis et mortis tribulationem (Joan. XIII) , ac deinde sequentes se per fidem turbas populorum secundum animas refecturus erat sanctarum cibariis Scripturarum simulque secundum corpus et animam, ut utrumque vitam haberet, daturus in escam necessarium corporis et sanguinis sui sacramentum. Hoc manifeste praesenti facto prophetavit, manifestiusque scilicet sequenti sermone confirmavit. Unde constat homines istos tanto miraculo refectos, non a semetipsis, sed nutu divino dixisse: «Quia hic est vere propheta, qui venturus est in mundum,» ipsumque [Col. 0438C] Evangelistam hoc ipsum intendere, cum praemittit, dicens: «Erat autem proximum Pascha, dies festus Judaeorum,» quia videlicet in Paschali solemnitate transeundo, ut jam dictum est, ex hoc mundo ad Patrem relicturus erat nobis sequentibus se, in escam et potum, ut praedictum est, corpus et sanguinem suum. Bene ergo miraculum hoc, cum ab aliis dictum esset, ab hoc evangelista iteratum est, ut causas ejus per subsequentia Domini verba plenius exponeret. Sed jam ad mysteria veniendum est. «Abiit, inquit, trans mare 188 Galilaeae quod est Tiberiadis. Ecce palam est quia abiit, quia reliquit domum suam, dimisit haereditatem suam. Reliquit, inquam, domesticos suae carnis, falsos et semetipsos fallentes discipulos Moysi, quibus supra dixerit: [Col. 0438D] «Quod si litteris ejus non creditis, quomodo verbis meis credetis?» et longe abiit quo voluit, ad suscitandos mortuos quos voluit, ad dandam vitam omnibus a quibus aeque ut Patrem honorificandum se novit (Joan. V) . «Abiit autem trans mare Galilaeae,» id est, transmigravit amara via et difficili navigatione, scilicet portatus ligno crucis, qua tamen et triumphavit omnes fructus suae passionis, quod videlicet mare est Tiberiadis. Quia quod omnibus notam est, passus est sub Pontio Pilato praeside Tiberii Caesaris, nobisque magnae gentium multitudini, ejusdem crucis navigium, ad sequenda vestigia sua dereliquit. Quicunque enim illum sequimur in morte ejus baptizamur, consepulti cum illo per baptismum [Col. 0439A] in mortem (Rom. VI) , ut quomodo surrexit ipse a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Quare autem nos tantae multitudinis populus illum sequimur? «Quia videbant, inquit, signa quae faciebat super his qui infirmabantur.» Quis ex nobis omnibus qui illum sequimur, non infirmabatur? Quis non in originali peccato Adae, sine dubio additis et suis actualibus peccatis moriebatur? Nam et si propter peccatum originale aeque omnes, sive Judaei, sive Gentiles moriebamur, etenim de Judaeis quoque fuit «fuimus, inquit Apostolus, filii irae sicut et caeteri (Ephes. II) ,» etsi, inquam, omnes infirmabantur homines, nos maxime infirmi eramus, cum spem non habentes longe essemus a Deo. Unde et de nobis recte dictum est: [Col. 0439B] «Multiplicatae sunt infirmitates eorum, postea acceleraverunt (Psal. XV) .» Illa utique non curiositati, sed saluti nostrae data signa, signa misericordiae et gratiae vidimus; quia ubi abundavit peccatum superabundavit gratia (Rom. V) ; nos idololatrae, quorum multiplicia fuerunt peccata, multipliciora per Spiritum sanctum ejus accepimus gratiarum dona, ut sanati expediti curreremus, et currentes non lassaremur, laborantes non deficeremus. Equidem sunt plerique qui religionem Christianam non idcirco sequuntur, viderunt videlicet quia hujusmodi signa, quibus infirmae animae curantur, magisque illecti sunt temporalibus commodis, quae cum sint officiales sacramentorum Christi, de altario consequuntur, quam delectati spiritualium pietate donorum, quibus, ut [Col. 0439C] jam dictum est, infirmae animae sanantur, fuerunt et in illa multitudine magna quam plurimi, qui Dominum non revera sequebantur, propter signa quae faciebat super his qui infirmabantur, nec tam delectabantur pia congratulatione quam trahebantur Judaico more ad ea capienda, quae postmodum ab ipso Domino murmurantes quaesierunt, vel quaerentes murmuraverunt. Quod ipse illis paulo post exprobrans: «Venitis, inquit, ad me, non quia vidistis signa, sed quia manducastis ex panibus et saturati estis.» Attamen qualibet diversa mente, magna tunc secuta est, magna nunc sequitur multitudo Dominum Jesum.

«Subiit ergo in montem Jesu, et ibi sedebat cum [Col. 0439D] discipulis suis.» Ergo, inquit, quia trans mare abiit, idcirco ipse quoque in montem subiit, quia videlicet propter hoc illum Deus exaltavit, quia «factus est obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II) ;» et idcirco super omnes coelos coelorum caput exaltavit, quia de torrente passionis in via bibit (Psal. CIX) . «Ibi sedebat cum discipulis suis,» procul dubio in magna solemnitate contemplationis, habens coram se opus suum, et religioso corporis habitu exprimens praeparationem gloriae et honoris, in quo sedere habebat «ad dexteram majestatis in excelsis (Hebr. I) ,» et quod ubi foret ipse, illic essent simul et discipuli sui. Si enim omnis vita sapientis meditatio mortis est, cum utique nesciat homo finem suum (Eccl. IX) , quanto [Col. 0440A] magis ipse qui noverat et pro velle suo disponebat cursum suum, et finem suum, quem latere non poterat, quae utilitas esset in sanguine suo, dum descenderet in corruptionem (Psal. XIX) , cunctas humanitatis suae vias secundum eumdem finem suum coram se habebat? Quam congruo autem tempore procedebat Evangelista pulchre innuit, ita subjungens: «Erat autem proximum Pascha dies festus Judaeorum.» Festo quippe Judaeorum die, qui dicitur Pascha (Exod. XII) , id est transitus, quando Agnus brutus, in figura hujus veri et rationalis Agni immolabatur et ejus sanguine postes consecrabantur, et sic transitus filiorum Israel per mare Rubrum celebratur, tenendus erat hic idem Dominus et omnibus sequentibus se viam maris Rubri, id est [Col. 0440B] baptismi, per mortem suam paraturus, et omnia quae nunc tam praeeunte miraculo significat quam et subsequenti sermone commendat, in semetipso completurus. Bene ergo secundum intentionem operantis Domini pertinuit ad diligentiam scribentis ut diceret: «Erat autem proximum Pascha, dies festus Judaeorum.»

«Cum sublevasset ergo oculos Jesus, et vidisset quia multitudo maxima venit ad eum, dicit ad Philippum: Unde ememus panes, ut manducent hi? Hoc autem dicebat tentans eum; ipse enim sciebat quid esset facturus.» Ut conjunctionis interpositae vim teneas, memoriter illud sciendum est quod idcirco transierit et in montem subierit, ut turbae sequerentur; imo idcirco mortis amaritudinem passus [Col. 0440C] sit, et in coelum ascenderit, ut nos ejus vestigia sequentes ad thronum gratiae per ipsum fiducialiter accederemus (I Petr. II; Hebr. IV) . «Cum ergo sublevasset, inquit, oculos.» Sublevati oculi Jesu fenestrae salutis, et patentes misericordiae januae sunt, per quas gratia et veritas emittitur; sublevatio oculorum Jesu, praesens miserorum compassio est. Quo contra Psalmista de his, quorum viscera crudelia misereri nolunt et parcere nesciunt: «Oculos suos, inquit, statuerunt declinare in terram (Psal. XVI) .» Et quidem peccata patrum nostrorum («qui peccaverunt et non sunt, nos autem iniquitates eorum portavimus (Thren. V) » hoc merebantur, ut Jesus oculos suos, in iram juste depressos, minime [Col. 0440D] sublevaret, sed extra debitum justitiae misericorditer de nobis recogitans, cum esset in sinu Patris, «prospexit de excelso sancto suo,» et postmodum coelo iterato receptus, aspectus erat de coelo in terram, ut audiret gemitus compeditorum, ut solveret filios interemptorum (Psal. CI) .» Unde et alibi Psalmista: «Oculi, inquit, ejus super gentes respiciunt (Psal. LXV) .» Sublevatis igitur gratiae suae oculis, quid dixit aut quid fecerit? Unde, inquit, ememus panes, ut manducent hi? Equidem tunc unum ex discipulis, quos ad justitiam magister pietatis erudiebat, hoc modo tentavit, non ut sciret, quantum fidei jam haberet; quippe qui juxta hunc eumdem evangelistam sciebat quid esset in homine, et idcirco «non erat ei opus ut quis testimonium perhiberet [Col. 0441A] de homine (Joan. II) ;» sed ut manu inquisitionis suae tentando et per vocem responsionis eliciendo ignorantiam ejus ipsi ostenderet, quomodo benevolus cujusque artis praeceptor, interdum discipulum interrogat, non quod de ignorantia illius dubitet, sed ut ad interrogationem evigilet, et ipse jam attento efficacius demonstret. Caeterum 189 omnium doctorum cunctum ordinem, qui sanctae Ecclesiae vice ejus praesunt, nunc usque acrius interrogat et tentat. Cum enim eis, utique servis suis tradit «bona sua, et uni quidem dat quinque talenta, alii duo, alii vero unum, et unicuique secundum propriam virtutem (Matth. XXV) ,» vel cum aliquem «constituit super familiam suam, ut det illis in tempore tritici mensuram (Luc. XII) ,» quid aliud quam [Col. 0441B] interrogat et tentat, id est, re ipsa indicat, qui bonus et fidelis, quis autem nequam servus sit? Nam si nihil accepissent hi, qui nunc probi vel qui suomet judicio reprobandi sunt, semetipsos nescirent. Sunt autem plerique qui, dum libenter vacant otio, de auditorum tarditate causantur. Quorum modicam, quam in spiritualibus habent, fidem, adhuc in corporalibus habens:

«Dicit ei Philippus: Ducentorum denariorum panes non sufficerent eis, ut unusquisque modicum quid acciperet.» Tale namque est hoc ac si dicant hi quibus Evangelii dispensatio credita est: Omnium magistrorum veterum pariter et novorum doctrina non quidquam efficiet, ut gens stolida et antiqua, fame audiendi Verbum Dei praemortua, [Col. 0441C] modicum quid fidei vel Christianae religionis accipiat. «Dicit ei unus ex discipulis ejus Andreas, frater Simonis Petri: Est puer hic unus, qui habet quinque panes hordeaceos et duos pisces. Sed haec quid sunt inter tantos?» Quis iste puer fuerit, vel cujus in obsequium, utrumne Christi et discipulorum ejus, an quorumlibet e turba, venalia haec portaverit, juxta historiam ignoramus. Caeterum quacunque in solitudine, quacunque in deserti, id est, saeculi hujus regione, turba gentium Christum sequitur trans mare baptismi ejus, ut videat signa quae facit super his qui infirmabantur, diversis peccatorum languoribus, illuc adest puer stultitiae magnitudine cunctis notus, scilicet ille Judaeorum [Col. 0441D] «populus, qui pro eo quod non habuit scientiam, captivus ductus est (Isa. V) ;» populus, inquam, dissipatus, puer sensu, sed malitia veteranus, qui sanguine Christi pollutus, cecidit in ore gladii sub Tito et Vespasiano imperatoribus, et in omnes gentes captivus ductus est. Quocunque Christum turba credentium secuta est (I Cor. XIV) , illuc iste puer deportavit se, cum integros quinque Mosaicae legis panes, id est totidem libros; duos quoque pisces, id est prophetas omnes et Psalmos, Legem simul et Evangelium testificantes, vel unum eumdem Christum regem simul et sacerdotem, claris praeconiis concinentes. Illos Scripturarum panes ac pisces, collo servili bajulat nec manducat, sudat sub onere litterae, nec attingit manu vel dente medullam spiritualis [Col. 0442A] intelligentiae. Non ergo sibi sed omni mundo portat, ut omnis homo vel quaeque gens testimonia Christi, quam antiquissima sint, de vicino audiat: ut non dicat paganus sive haereticus, a nobis conficta esse quaecunque de Christo contra eos proferimus testimonia; quaecunque de rege et sponso suo Catholica contra omnes veritatis adversarios praedicat Ecclesia, nec negare queat idem puer stultus, suo convictus onere, id est lege sua. Nam quemadmodum filii Ruben, Gad, et dimidiae tribus Manasse, nolentes transire cum caeteris filiis Israel ad habitandum trans Jordanem, et citra ipsum caulas ovium fabricantes et stabula armentorum, nos ipsi, inquiunt, armati et accincti pergemus ad praelium ante filios Israel, donec introducamus eos [Col. 0442B] ad loca sua, usque dum possideant haereditatem suam, nec quidquam quaerimus trans Jordanem, quia jam habemus possessionem nostram, et ita egerunt (Num. XXXII) ; sic iste populus, qui noluit nobiscum transire Christi baptismum, tamen hic inter nos est, portans non sibi, ut praedictum est, sed nobis omnes Scripturas legis et prophetarum, quae uno eodemque sensu cibus et arma nobis sunt, neque dimittunt nos, donec perveniat ad victoriam auditorium nostrum, sive contra paganum sive haereticum, sive etiam contra ipsum armaturae nostrae portatorem quidquam dicendum sit vel agendum. «Est igitur puer unus hic, habens quinque panes hordeaceos et duos pisces,» id est quinque Moysi libros, sub tenacissima litterae palea, granum spiritus [Col. 0442C] continens, Prophetasque et Psalmos Christum testificantes. Sed haec quid sunt inter tantos? Videlicet si ita permaneant, quomodo iste puer illos circumportat, permodicum et nimis parum est. Esurientium quippe multitudo magna est, et in ipsa multitudine aliqui sunt magni, id est, magnae capaces scientiae, oratores atque philosophi. Nam et de ipsis nonnulli veniunt ad fidem Christi. At illae Scripturae secundum litteralem sensum non valde magnae sunt. Quid enim magnum apponeretur avido convivae, id est, cuilibet philosopho vel oratori, vocato et sedenti ad mensam Christi, cum non nisi secundum litteram legeretur illi, quia «Abraham duos habuit filios, unum de ancilla et [Col. 0442D] unum de libera (Gen. XII; Galat. IV) ;» vel quia minor ex filiis Isaac, scilicet Jacob, astu matris majori filio benedictionem praeripuit, contectus hirsutis haedorum pelliculis? (Gen. XXVII.) Sic et in plerisque gestis, mandatis, sive holocaustis adeo macra littera est ut quamlibet esurienti vel Dei Verbum desideranti, in ipso desiderio fastidium generare possit, nisi ad Christi manus implenda haec Scriptura pervenisset.

«Dixit ergo Jesus: Facite homines discumbere.» Conjunctio litterae quae sic posita est: «Dixit ergo Jesus,» illi assumptioni ut conclusio respondet quam supra Evangelista posuit, dicens: «Hoc autem dicebat tentans eum. Ipse enim sciebat quid esset facturus.» Statimque aliud assumit sic: «Erat autem fenum multum in loco.» Mox iterum per conclusionem subjungitur: [Col. 0443A] «Discubuerunt ergo viri.» Sed quanticum panes essent tam pauci? Sequitur: «Numero quasi quinque millia.» Nam revera, quia tentando dixerat: «Unde ememus panes, ut manducent hi;» et quia sciebat quid proposuisset, vel «quid esset facturus,» consequebatur, ut postquam tentavit illum, faceret homines discumbere, et quia «fenum multum erat in loco,» commodius ibidem homines poterant discumbere. Itemque per conclusionem sequitur: «Accepit ergo Jesus panes.» Nam quia tanti erant homines et tam pauci panes, utique oportebat, ut ipse illos suis manibus acciperet, ut gratias ageret, aut juxta alios evangelistas benediceret. «Et cum gratias egisset, distribuit discumbentibus.»—«Cum, inquit, gratias egisset,» (videlicet [Col. 0443B] ut nos de perceptis vel percipiendis coelestium gratiae donis, exemplo suo gratias agere praedoceret), «distribuit discumbentibus.» Quotidie quidem Dominus Jesus sequentibus se, unicuique juxta beneplacitum gratiae suae panem coelestis doctrinae distribuit, hoc praecipiens universis, ut discumbant super fenum, id est, ut reprimant vitia carnis. Quia videlicet «omnis caro fenum et omnis gloria ejus tanquam flos feni (Isa. XL) .»

Quando autem sacram Scripturam, quae ut praedictum est, per panes istos figuratur, in manibus suis acceperit, recte quaeritur et citius invenitur. Tunc enim illam, videlicet sanctam Scripturam, qua nos pascit, in manibus suis accepit, quando ipse juxta Joannis Apocalypsim 190 verus Agnus assistens [Col. 0443C] in medio throni, et quatuor animalium et semorum, id est, in medio Ecclesiae, homo factus apparens in testimonio doctorum omnium veterum pariter et novorum, tanquam occisus, imo revera occisus, sed denuo vivus, habens cornua septem et oculos septem, qui sunt septem spiritus Dei missi in omnem terram, ab ipso recepto in coelum, venit per incarnationis mysterium et passionis ac resurrectionis suae triumphum, usque ad dexteram sedentis super thronum; et sic veniendo vel eundo accepit librum de dextera sedentis super thronum, et aperuit illum (Apoc. V) , id est, universam Scripturam sanctam divinitus inspiratam, de divina potentia suscepit in semetipso complendam, cujus videlicet tota circa [Col. 0443D] salutem nostram in natura hominis assumpta, dispensatio praedicti libri apertio, id est, sanctarum Scripturarum adimpletio est. Non enim intelligerentur Scripturae, nisi in illo fuissent impletae. Tunc ergo Scripturarum panes in manibus suis accepit Dominus Jesus, quando secundum Scripturas incarnatus passus est, et resurrexit: tunc, inquam, acceptis panibus gratias egit, quando ita, ut dictum est, Scripturas implendo, semetipsum obtulit Patri, in sacrificium gratiae et veritatis. Igitur acceptis panibus «cum gratias, inquit, egisset, distribuit discumbentibus.»—«Similiter et ex piscibus quantum volebat.» Idem tam de Moyse quam de omnibus Prophetis et Psalmis, populum suum sufficienter instruxit, «aperiens illis sensum, ut intelligerent [Col. 0444A] Scripturas, primum illis apostolis, deinde per ipsos (Luc. XXIV) ,» imo qui eamdem gratiam, qua et ipsis successoribus vel auditoribus eorum sufficientia de Lege et Prophetis et Psalmis adinventa subministrant evangelicae fidei. Unde in caeteris evangelistis signanter expressum legimus: «Quia cum benedixisset et fregisset, dedit discipulis suis panes, discipuli autem turbis (Matth. XIV; Marc. VI; Luc. IX.) »

«Ut autem impleti sunt, dixit discipulis: Colligite, quae superaverunt fragmenta ne pereant.» Magnum quidem in facto exteriori divini beneficii est miraculum, verumtamen quotidianis operibus Dei non magis admirandum. Majus enim totius mundi gubernatio est miraculum, quam de quinque panibus saturatio quinque millium hominum. Itaque [Col. 0444B] non tam mirandum erat vel est, hoc facere potuisse Deum, quam gaudendum illum, qui haec facere posset, venisse in hunc mundum, hominemque factum esse verum Deum Dei Filium. Illud quoque reverenter audiendum et diligenter observandum est, quod ait: «Colligite quae superaverunt fragmenta ne pereant,» non solum in dispensatione Verbi Dei (in quo maxime cavendum est, ne nimis importune et absque discretione infirmis aut fastidiosis auditoribus ingeratur) verum etiam in usu vel victu panis hujus visibilis, quo corpus pascitur, curandum est ne nobis saturatis pereat, quod esurientibus potest prodesse pauperibus. Cujus enim, nisi Dei donum est panis quoque iste, quo carnaliter reficimur? Non ita simus incauti pensatores divinae [Col. 0444C] altitudinis, ut cum dicimus Patri secundum institutionem Filii sui: «Panem nostrum quotidianum da nobis hodie (Luc. XI) ,» non arbitremur panem istum visibilem quo sustentamur in corpore, et hanc solemnem petitionem vel ad curam tanti Patris pertinere. Quis enim vice ejus habet curare, si curam ipse habere non dignetur de sustentatione hujus miserae vitae nostrae? Proinde cum dicimus: «Panem nostrum quotidianum da nobis hodie,» triplicem debet panem nostrae devotionis humilitas intendere. Primum, scilicet panem (Deut. VI; Matth. IV) spiritualem, id est, omne verbum quod procedit ex ore Dei, quo noster homo interior vivit. Deinde panem Dominici corporis, quo interior simul et exterior [Col. 0444D] homo in vitam aeternam convalescit, et subinde panem carnalem, quem et ipsum idem Deus et Pater omnium, homini immerito de terra producit, operanti terram in sudore vultus sui (Gen. III) , qui nisi peccasset poterat absque labore frui ultroneis paradisi deliciis. Siquidem et ipse Dominus praesentibus turbis omnem hujus triplicem panis largitatem eodem tempore aperuit. Loquebatur enim illis de regno Dei, quod est panem spiritualem frangere esurienti. Refecit eos carnalibus epulis, et deinde praedicavit eis ut esurirent et sitirent cibum et potum sanguinis sui. Igitur quod nunc ait: «Colligite quae superaverunt fragmenta ne pereant;» reverenter, ut praedictum est, audiendum et diligenter est observandum in omni pane quem tripliciter, ut jam diximus, [Col. 0445A] vitae nostrae et saluti gratia ejus providit, videlicet ne sublimia nimium et fortia praedicemus infirmis, ne indignis indiscrete tradamus Eucharistiam Dominici corporis et sanguinis, ne abundantiam nostram in carnalibus cibis, quae aliorum inopiam supplere possit, aut in superfluitate abutamur, aut per incuriam perire patiamur.

«Collegerunt ergo et impleverunt duodecim cophinos fragmentorum ex quinque panibus hordeaceis, quae superfuerunt his qui manducaverant.» Redarguta ergo discipulorum est tarditas et fides adhuc permodica, qui dicebant: «Ducentorum denariorum panes non sufficere eis, ut unusquisque modicum quid acciperet;» et de quinque panibus ac duobus piscibus, «sed haec quid sunt inter tantos?» [Col. 0445B] Imo et juxta alios evangelistas, consilium incompetens dabant omnipotenti misericordiae et misericordi omnipotentiae dimittere turbas ut irent in castella villasque proximas, et emerent sibi escas (Matth. XIV; Luc. IX) . Acrius vero et multo maxime redargutus est ille nullius fidei puer, Judaicus populus, sensu parvulus et malitia nimium vetus, ut ad aemulationem adduceretur in non puerum, in puerum insipientem, dum videt panes divinae Scripturae, quos volebat solus portare, nec tamen curabat manducare sibi ablatos et toti mundo communicatos. Juxta quod idem Dominus noster alibi dicit: «Amen dico vobis, quia auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus (Matth. XXI) ,» videt et invidet, saturatas esse suis panibus gentes, [Col. 0445C] quarum refectionem, id est, aeternam refectionem odit, et inter comedendum ora manusque crescere jugiter medullam hordei, ita ut armaria conviventium plena sint explanationum libris, cujus videlicet hordei paleam asperrimam ore languido famelicus lambit et puerili dente rodit. Cur autem in duodecim cophinos magis quam in alium numerum fragmentorum abundantia succrevit? videlicet quia duodecim erant apostoli, numero suo praefigurantes universos sanctae Ecclesiae doctores, quorum fideli ministerio tractandus erat vitalis iste Scripturarum panis (I Cor. III) . Constat vero nec dubium esse sinit veritas promittentis, quod omnis «servus fidelis et prudens, quem constituit Dominus supra familiam [Col. 0445D] suam, ut det illis cibum in tempore (Matth. XXIV) ,» cum ita fecerit, praemium condignum reportabit. Et, juxta aliam parabolam quia habuit, «dabitur ei et abundabit (Luc. XIX) .» Igitur quia et «unusquisque propriam mercedem accipiet secundum suum laborem (I Cor. III; V Psal. LXI) ,» recte saturatis omnibus duodecim fragmentorum cophini superfuerunt, ut unusquisque discipulorum 191 qui ministraverant, suum reportaret cophinum. «Illi ergo homines, cum vidissent, quod fecerat signum, dicebant: Quia hic est vere propheta qui venturus est in mundum.» Et nos igitur de quibus scriptum est: «Edent pauperes et saturabuntur, et laudabunt Dominum, qui requirunt eum (Psal. XXI) ;» nos, inquam, qui requisivimus cum [Col. 0446A] trans mare baptismi sui illum secuti, nunc interim in hac regione deserti, triplici, ut praedictum est, pane ab illo quotidie refecti, laudemus illum vera laude dicentes: «Quia hic est vere Propheta qui venturus est in mundum,» quia magnum et evidens fecit nobis signum (Psal. XXXIX) , superatis aquis, quae intraverunt usque ad animam ejus, id est, victa morte, quia resurrexit, et in coelum ascendit, misitque nobis famelicis gratiam suae benedictionis, scilicet Spiritum sanctum quo panes suos multiplices nobis manducabiles, id est, Scripturas sanctas intelligibiles fecit, et hoc modo misit in os nostrum vocem confessionis, canticum laudis, hymnum novum gratiarum actionis. Nos enim adventitiae et peregrinae gentes, id est nos, inquam, sumus illi [Col. 0446B] quibus Psalmus dicit: «Dicant nunc (Psal. CXVII) ,» qui redempti sunt a Domino, quos «redemit de manu inimici (Psal. CV) ,» de regionibus congregavit eos: Nos denique errabamus in solitudine, in inaquoso (Psal. CVI) , soli sine Deo, procul a civitate Dei, in siccitate, aquam non habentes supernae sapientiae, viam civitatis, id est, auditum regni Dei, non invenientes, sed nec quaerere scientes, esurientes et sitientes, et animae nostrae in malis tabescebant, ipsam suam inopiam nescientes prae turbatione et ebrietate, qua omnis sapientia nostra devorata est. Dicamus itaque: «Quia hic est vere Propheta, qui venturus est in mundum.» Vere enim non cecidit in terram unum verbum ex omnibus quae locutus est, quae de seipso praedixit, quae nobis pollicitus [Col. 0446C] est. Et ex his quae jam facta sunt, scimus indubitanter et illud quod futurum est, quia «venturus est in mundum,» scilicet ad judicandum omne saeculum, ad regnandum in saecula saeculorum (II Tim. IV) . Attamen illi homines, qui viderunt hoc signum et haec de illo dixerunt, non eo sensu dixerunt; sed cum essent carnales, temporali ejus beneficio delectati, quod tamen mirabiliter fecit, ita dixerunt: «Qui venturus est in mundum,» ac si dicerent: Qui hujus mundi gloriam, et temporale jamjam nobis viventibus accepturus est regnum Judaeorum. Nam sequitur:

«Jesus ergo cum cognovisset quod venturi essent, ut raperent eum et facerent super se regem, [Col. 0446D] fugit iterum in montem ipse solus.» Videlicet diligentes hoc saeculum, et sapientes ea quae carnis sunt, hoc in illo amaverunt, quod praedicto miraculo experti sunt, scilicet posse illum omni ubertate rerum pascere populum suum, locupletare regnum Judaeorum, totumque divitiis vincere vel acquirere mundum, et ad hoc venisse illum quondam promissum et exspectatum Regem magnum, Regem invictum, dominaturum «a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum (Psal. LXXI) .» Et audebat turba quinque millia hominum inconsultis principibus (si tamen consulendi essent, et secundum Deum consulere scirent), audebat, inquam, unius Agni fiducia, qui et ipse longe aliud intendebat, conspirare ad incursandum universum [Col. 0447A] mundum, magnam utique silvam ferarum frementium, illamque terribilem et fortem nimis bestiam se posse capere praesumebat, quae juxta Danielem comederat atque comminuerat, et nunc reliqua pedibus suis, nemine resistere audente, conculcabat (Daniel. VII) . At ille non venerat reges occidere, sed regibus juste regnandi scientiam praedicare; non regna terrarum tributis et vectigalibus premere, sed quod deerat regibus et populis, de thesauro regni coelorum vitae aeternae donaria proferre. Longe alium debellaturus erat hostem, quam Tiberium Caesarem, aliamque capturus bestiam quam Romam, tunc temporis Judaeorum dominam. Igitur veram quidem laudem illi homines declamaverunt dicentes: «Vere hic est Propheta qui venturus est in [Col. 0447B] mundum,» sed «beatus populus qui scit jubilationem (Psal. LXXXVIII) .» Illi, qui gustaverunt bonum Dei verbum quod per illum panem significatum est, unde isti homines saturati sunt (Hebr. VI) ; qui, inquam, gustaverunt virtutes futuri saeculi, quo iste Propheta magnus revera «venturus est in mundum,» alio sensu laudem eamdem ructuant, aliter ad Deum currunt, alio longe desiderio festinant ad ejus regimen, et alio modo regno Dei vim faciunt, et per violentiam diripiunt (Matth. XI) , quotidie dicentes in oratione. «Adveniat regnum tuum (Luc. XI) .» Caeterum non valde mirum, homines populares illius temporis (quod et apostoli sperabant, quod ipse esset restituturus temporale regnum Israel) ita sensisse de illo magno rege Israel (Act. I) , cum usque [Col. 0447C] hodie quam plurimi ex eis, qui magnifice praedicant spirituale Christi regnum, et optime per scientiam noverunt, quia regnum ejus non est hinc, persaepe propter solum temporalem cibum qui perit, currunt et rapiunt Christum, et inclamant eum regem suum jurgantes fortiter, et ejus domui, quae est Ecclesia, vim inferentes (Matth. XIV; Joan. XV) . Quantas enim turbas hujusmodi homines regi Christo, et regno ejus praesenti Ecclesiae fecerunt? Videas plerosque sacerdotes caeterorumque ordinum sacri altaris ministros, tanto tumultu ac strepitu officia regni Dei praeripere, quanto vix solent chiliarchi, centuriones sive pentarchi, pro temporalibus regni honoribus strepere, invicemque adversari et invidere. De qualibus utique tam acerrime quam verissime potest [Col. 0447D] dici, quia omnes, quae sua sunt quaerunt, non quae Jesu Christi. Jesus ergo illud praesens tunc cognoscens, et istud praenoscens quid fecit? «Cum cognovisset, inquit Evangelista, quod venturi essent, ut raperent eum, et facerent regem super se, fugit iterum in montem ipse solus.» Plane hoc faciendo, et illos quidem homines de manu Caesaris vel tetrarchae ejus Herodis liberavit, contra quos illis advocatus esse non deberet, si extra fidelitatem debitam quidquam, tanquam pro se facerent, praesertim cum diceret eis: «Reddite, quae sunt Caesaris, Caesari, et quae sunt Dei, Deo (Matth. XXII) ,» et seipsum calumniam pati non permisit. Quam etiam pro nulla occasione sagittarii malitiae composuerunt, [Col. 0448A] ut sagittent in occultis immaculatum (Psal. LXIII) , dicentes Pilato: «Quia regem se fecit, omnis qui seipsum regem facit, contradicit Caesari; si hunc dimittis, non es amicus Caesaris (Joan. XIX) .» Quanto magis, si non praeoccupasset eos fugiens, si sustinuisset donec illum raperent et regem conclamarent, occasionem calumniae rapuissent adversarii? Plane hoc adjecissent, dicentes, quia ut secum conjurarent, illos in desertum locum oduxisset. Verum per hoc ipsum quod fugit, altius quid mystice innuit. Quia qui Christum propter aliud, quam propter ipsum sequuntur, fugit ab eis Christus, fugit veritatis Spiritus, sicut ab illo damnato Simone fugit, offensus eo, in quo totus erat, felle amaritudinis (Act. VIII) . Quo autem fugit ab istis? in montem, [Col. 0448B] in summam coeli altitudinem. Illuc fugit, illic se abscondit ab his, illic se continet a raptoribus et grassatoribus istis, non quod illuc ante impetum ipsorum non ascenderit, sed quia non inde super illos ulla donorum suorum parte respicit, 192 et circa viles sarcinulas occupatos, scilicet ventri et turpi lucro deditos (I Cor. VI) , despiciens solis illis se impendit, nec nimis alte se ab illis submovet, qui dicere possunt: «Nostra autem conversatio in coelis est (I Tim. III; Philipp. III) .» Nec mora palam omnibus est, quod ab illis Christus fugerit, quod illos Spiritus Christi reliquerit. Turbatur namque turba, et facit haereses et schismata: sed haec postmodum melius declarabunt sequentia. Sequitur:

«Cum sero autem factum esset, descenderunt [Col. 0448C] discipuli ejus ad mare. Et cum ascendissent navim, venerunt trans mare Capharnaum.» Alius evangelista refert manifestius, hoc factum esse jubente Jesu. «Jussit, inquit, Jesus discipulos suos ascendere in naviculam, et praecedere eum trans fretum, donec dimitteret turbas. Et dimissa turba ascendit in montem solus orare (Matth. XIV) .» Ascendentibus navim discipulis, et tempestatem passuris (Psal. LXVIII) , ipse Christus, quem trans ipsum mare fuerant secuti, simul non ascendit, sed in montem remanet, quia videlicet postquam semel fluctus nostrae mortalitatis transiit, et aquae mortis semel intraverunt usque ad animam ejus, jam ad ipsas passionis aquas non revertitur: «Resurgens quippe ex mortuis, jam non moritur, mors illi ultra non [Col. 0448D] dominabitur (Rom. IX) .» At vero nos, qui illum transeuntem aquas secuti sumus, baptizati videlicet in morte ipsius, consepulti cum illo per baptismum in morte (I Cor. X) ; nos, inquam, aquas adhuc multas transire et mare longum arare debemus, id est, tempestates tribulationum aut certe vitiorum pati, quas et constanter ferre et superare jubemur, ad omnes tentationes praeparati. Bene ergo, ut Matthaeus evangelista testatur (XIV), hoc ipsum jussit Dominus Jesus significans, quod et illi discipuli ejus, et quicunque vellent illum pie vivendo imitari, se recepto in montem coeli, laboraturi forent in fluctibus saeculi, probandi ad aquas contradictionis, et exaudiendi in abscondito tempestatis, ad quos [Col. 0449A] videlicet fluctus non esset ipse reversurus cum eis, nisi per praesentem omnipotentiam auxilii sui. Quia vero et hoc idem evangelista non solus dixit, quia orare in montem ascendit, praetereundum non est, quia nec tunc, cum adhuc mortalis esset oravit, nec modo cum immortaliter regnat a dextris Dei, interpellat pro nobis (Rom. VIII) absque maxima distantia omnimodae orationis qua homo orare Deum debet (I Tim. II) , aut unquam debuit. Quam videlicet orandi distantiam Lucas quodam loco exprimens: «Et erat, inquit, pernoctans in oratione Dei (Luc. VI) ,» videlicet cum esset Filius, Deum Patrem reverenter orabat, Deus ipse reverendus et pro sua reverentia exaudiendus, cujus vita et mors sacrificium pro nobis et jugis oratio exstitit (Hebr. II) . [Col. 0449B] Immortalitas autem ejusdem nunc idoneum nostrae fiduciae patrocinium est, in qua non jam, ut oret, prosternitur, sed sedens ad dexteram majestatis in excelsis (Hebr. I) , in eo pro nobis recte interpellare dicitur (Rom. VIII) , quod in semetipso nostram Deo Patri substantiam semper praesentat fidelis perorator, justusque ac potens advocatus (I Joan. II) . «Cum, inquit, ascendissent navim, venerunt trans mare Capharnaum.» Hoc secundum regulam quam Tichonius recapitulationem appellat, intelligendum est. Prius enim anticipatur quod trans mare Capharnaum venerint, deinde narratur qualiter venerint. Sic illud in Genesi per anticipationem dicitur: «Et creavit Deus hominem ad imaginem suam, ad imaginem Dei creavit illum, masculum et feminam [Col. 0449C] creavit eos (Gen. I) .» Posterius namque narratur qualiter primo hominem de limo terrae formaverit, ac deinde unam de costis ejus in mulierem aedificaverit. Item cum dixisset Scriptura (de gene rationibus filiorum Noe loquens): «Ab his divisae sunt insulae gentium in regionibus suis, unusquisque secundum linguas et familias in nationibus suis (Gen. X) ,» inferius narrat qualiter divisae sunt, dicendo: «Erat autem terra labii unius, et sermonum eorumdem. Cumque proficisceretur de oriente (Gen. XI) ,» etc. Sic, inquam, et hoc loco rei gestae anticipatur, moxque ipsa res gesta hoc modo narratur.

«Et tenebrae jam factae erant, et non venerat ad eos Jesus.» Ac si dicat, sicut dixi: Quia cum sero factum esset, ascenderunt discipuli ejus in navim, [Col. 0449D] item et nunc dico: Quia tenebrae factae erant quando ascenderunt in navim, «et non venerat ad eos Jesus,» quia videlicet in monte remanserat, quo, sicut ante jam dixi, propter turbam fugerat ipse solus. «Mare autem, magno vento flante, surgebat.» Hoc et tunc factum est, et saepe fit, ut vento elementari flante, mare exsurgat, et quanto vehementior flatus inhorruerit, tanto magis intumescat, vagasque undas collidat et involvat. Tunc deprehensa in fluctibus navicula, nunc in coelum erigitur, nunc in abyssum demergitur (Psal. CV) , et, ut ait quidam:

«Cum ergo remigassent quasi stadiis viginti quinque aut triginta, vident Jesum super mare ambulantem, et proximum navi fieri, et timuerunt.» Matthaeus evangelista dicit, quia quarta vigilia Dominus ita venerit (Matth. XIV) . Est autem quarta [Col. 0450B] vigilia noctis fere pars ultima, quia videlicet quatuor sunt vigiliae, tribus horis per singulas deputatis, quas castrorum vigiles lege militari commutando excubias, et vicissim vigilando servare consueverant. Igitur et in hoc mysterium est, quod discipuli tempestatem passuri vespere ingrediuntur, et mane Salvatoris adventu visitantur. Quia a vespera persecutionis vel peccati adversitate, mane vero pacis vel justitiae passim in Scripturis significat prosperitatem, juxta quod ait Psalmista: «Ad vesperum demorabitur fletus, et ad matutinum laetitia (Psal. XXIX) ,» id est, secundum peccatum Adae (Gen. III) , qui post meridiem declinante jam die, requisitus et peccator inventus est, demorabitur adversitas mortalitatis, et secundum Christi justitiam, qui destructo [Col. 0450C] peccato per mortem suam (Hebr. II) , matutino surrexit, laetitia succedit immortalitatis et incorruptionis. Sane quod ait: «Cum remigassent quasi stadiis viginti quinque aut triginta,» magnitudinem spectat miraculi, quod cum illis ascendentibus navim Jesus non venisset ad eos, tanto spatio usque ad illos super mare ambulaverit. Nam cum littora curva sint, et nonnullis in locis latus continentis tenuem producat in aequore linguam, quocunque ex tractu littoris Jesus mare ascenderit magno satis spatio super aquas ambulavit. Si de sinuoso littoris secessu ascendit, triginta stadiis ambulavit, si magis introrsum productum littus tenuit, viginti quinque stadiis mare ambulando calcavit.

Item si mysticum sensum hic in istis numeris [Col. 0450D] attendere libet, quando in tentationibus subvenit, sive a perfectione boni operis sive a fide quoque sanctae Trinitatis, ut persecutionibus exturbatos visitet, grandem cursum suae dignationis 193 perficit, et a longe dejectos in profundum animos de longinquo aeternae stabilitatis suae littore, auxiliatrix gratia procurrit. Nam viginti quinque stadiorum numerus, cum totus sit quadratus ex quinario in se ducto compositus (quinquies enim quinque viginti quinque faciunt) perfectionem boni operis intrinsecus significat, quod quinque sensibus corporis perficitur, et quinque libris Moysi commendatur. Tricenarius autem numerus, quem secunda unitas, id est, denarius perficit, tertio repetitus, [Col. 0451A] evangelicam Trinitatis fidem recte figurat. Itaque dum Christiano vi persecutionis vel occultae tentationis a bono opere depulso Christus subvenit, quasi viginti quinque stadiis elongato et abstracto subvenit: cum autem ei, qui fidei quoque damna incurrit, miseratus appropinquat, quasi triginta stadiis longe jactatam naviculam liberat. Et timuerunt, inquit, imo prae timore clamaverunt juxta alium evangelistam, quia putaverunt, quod phantasma esset.

«Ille autem dixit eis: Ego sum, nolite timere. Voluerunt ergo eum accipere in navim, et statim fuit navis in terra ad quam ibant.» Hoc loco hic evangelista praetermittit, quod Matthaeus non tacuit, quia Simon Petrus magnae fidei et dilectionis ardens erga Dominum Jesum: «Domine, inquit, si tu es, jube [Col. 0451B] me venire ad te super aquas,» et illo dicente: «Veni, descendens de navicula ambulabat super aquas, ut veniret ad Jesum (Matth. XIV) .» Hoc contra suos inimicos quosdam haereticos (qui ab erroris sui qualitate, Phantastici dicti sunt) veritas utiliter providit, ne deesset Christianae fidei os aut spiritus, quo phantasticam quoque blasphemiam leviter exsufflare posset. Fuerunt autem haeretici, qui Dominum nostrum non verum et solidum, sed phantasticum corpus habuisse dicerent, hoc argumento nimis infirmo abutentes, quia super aquas ambulavit. Si, inquiunt, super aquas ambulavit, phantasticum et non verum corpus fuit. Hoc dixerunt tam imperiti quam impii, tam hebetes quam audaces. Nam ejusdem auctoritatis veritas, ejusdem et eadem [Col. 0451C] veritatis auctoritas, Petrum refert ibidem super easdem ambulasse aquas, et non ante coepisse mergi quam timeret (Matth. XIV) , videns ventum validum venientem, fortassis in signum et portentum futurae negationis, quia dicturus erat, flante magno vento diaboli in praetorio diaboli: «Non novi hominem, nescio quid dicis (Matth. XXVI) .» Consequitur ergo, ut Petrum quoque verum fuisse hominem, verumque corpus habuisse denegent, quia et ipse super aquas ambulavit easdem. Sed Petrum verum fuisse hominem, imo purum hominem, id est, solummodo hominem, non etiam Deum fuisse, negare non poterant. Consequebatur ut hostes et negatores verae humanitatis Christi obmutescerent, quia non poterant [Col. 0451D] uno eodemque pro facto, de Christo et Petro contraria rationabiliter praedicare, scilicet unum ambulantem super aquas, verum et purum hominem exstitisse, alium autem, quoniam idem fecisset, verum hominem non esse, verum corpus non habuisse. Tandem discipulis Jesu tranquillitate reddita, optato littore potitis, cum enim vellent eum accipere in navim, «statim, inquit Evangelista, fuit navis ad terram ad quam ibant.» Notandum diligenter est, quadrifariam distinctas miserorum necessitates, et nihilominus quadrifariam distinctionem misericordiarum Domini confitentium illi (quas in psalmo centesimo propheta contexuit) in his Domini nostri factis eodem ordine praefiguratas esse, quo idem propheta [Col. 0452A] illas dulcisona digessit confessione. Propheta namque spirituali oculo praevidens gratiam Dei, in tempore beneplacito vocantis, justificantis et magnificantis eos, quos praescivit et praedestinavit (Rom. VIII) , conformes fieri imaginis Filii sui, nosque intuens, qui «a solis ortu usque ad occasum, in aquilone et mari,» longe a Deo eramus dispersi, primam vocationem nostram Domino confitens: «Erraverunt, inquit, in solitudine in inaquoso, viam civitatis habitaculi non invenerunt esurientes et sitientes, anima eorum in ipsis defecit. Et clamaverunt ad Dominum cum tribularentur, et de necessitatibus eorum eripuit eos (Psal. CVI) .» Quod utique in eo fit quod per regenerationem aquae et Spiritus sancti deducimur in viam rectam, ut eamus in civitatem habitationis [Col. 0452B] quam aliter invenire non possemus, sicut ipse ait: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest intrare in regnum Dei (Joan. III) .» Hoc autem praefiguratum in eo supra dictum est, quod abeuntem Dominum trans mare Galilaeae, multitudo magna est secuta. Secunda distinctio misericordiarum in psalmo haec est: Quia «contrivit portas aereas, et vectes ferreos confregit (Psal. CVI) ,» id est, actualia peccata quae post baptismum quamplurimi lethaliter incurrunt, prae suae fortitudinis spiritu ad poenitentiam peccatores excitando dissolvit, suscipiens eos de via iniquitatis eorum, mox ut propter injustitias suas humiliantur et assumunt poenitentiae luctum. Item et hoc in eo praefiguratum est, quia «faciebat signa Dominus [Col. 0452C] noster super his qui infirmabantur,» ut videntes turbae, celerius se sequerentur. Tertia nihilominus earumdem misericordiarum confessio illorum est, qui famem simul et taedium habentes audiendi verbum Dei, cum fuerint prius et per baptismum ab omni peccato, et postmodum per poenitentiam ab iteratis criminibus justificati, rursus appropinquant morti, obliviscentes manducare panem suum, id est, prae taedio non valentes aspicere illum, in quo vere vivit homo, panem Scripturarum (Deut. VI) . De quibus continuo Psalmus praedictus ita subjungit: «Omnem escam abominata est anima eorum, et appropinquaverunt usque ad portas mortis (Psal. CVI) .» Non enim sicut fames panis ejus, quo solus exterior [Col. 0452D] homo vivit, sic se habet fames quoque panis spiritualis, qui est sermo Dei. Siquidem in fame panis hujus corporalis grave desiderium est, in saturitate fastidium; in fame autem panis illius, id est verbi Dei, grave est fastidium, in saturitate desiderium. Bene ergo de ejusmodi dictum est: «Omnem escam abominata est anima eorum, quia videlicet siliquas gentilium poetarum, aridumque et vacuum Tullianae facundiae fenum, tanquam grandes delicias esuriunt, Scripturas autem prophetarum et sanctorum Patrum tanquam inanem paleam fastidiunt ⁜ (3) .» Quod quidam magnus Divini conviva sermonis jam effectus, si quando, inquit, in memetipsum reversus, Prophetas legere tentassem, sermo horrebat incultus, [Col. 0453A] quia lumen caecis oculis videre non poteram, quod tamen non oculorum culpam putabam esse, sed solis. Sed de hujusmodi quoque necessitatibus ac tribulationibus Dominus, ut in his quoque confitentur illi misericordiae ejus, liberavit eos: «Et misit, inquit, verbum suum et sanavit eos et eripuit eos de interitionibus eorum (ibid.) ,» ut panem Scripturarum et ipsi manducantes et aliis frangentes, sacrificarent sacrificium laudis et annuntiarent opera ejus in exsultatione. Et hoc maxime in supradicto miraculo significatum est, dum de paucis panibus refecti homines illi hoc opus laudaverunt et annuntiaverunt, «quia hic est vere Propheta qui venturus est in mundum.» Quartum necessitatis periculum, vel quarta confessio misericordiarum, rectorum vel praelatorum [Col. 0453B] sanctae Ecclesiae est, qui dum inquietis turbis praesunt, multis curarum persecutionumque 194 fluctibus tribulantur, tandemque auxilio Domini visitantur, et de necessitatibus educti suis magnifice laetificantur. Ipsi namque sunt de quibus continuo Psalmista: «Qui descendunt, inquit, mare in navibus, facientes operationem in aquis multis, ipsi viderunt opera Domini et mirabilia ejus in profundo (ibid.) .» Horum periculum, id est spiritus procellae, dicente, id est, permittente Domino, stat et invalescit ut exaltentur fluctus ejus, ut qui nunc per contemplationem ascendunt usque ad coelos, repente descendant usque ad abyssos seditiosis turbis agentibus, turbenturque et moveantur sicut ebrius, et omnis sapientia eorum devoretur (ibid.) . Nam et [Col. 0453C] Moysi sapientia tali conturbatione devorata est, quia exacerbaverunt spiritum ejus, et distinxit in labiis suis, quia videlicet solita fide tunc non est locutus ad aquas contradictionis. Horum, inquam, periculum et subvenientium misericordiarum laudabile miraculum in eo significatum est, quod discipulis navigantibus, ut praedictum est, «mare magno vento flante surgebat,» et Dominus ambulans super aquas, veniensque ad eos, statuit procellam ejus in auram, et siluerunt fluctus ejus, et laetati sunt, quia siluerunt, et deduxit eos in portum voluntatis eorum (Psal. CV) . «Statim» enim, ut praedictum est, «fuit navis ad terram ad quam ibant.» Sequitur:

«Altera die, turba quae stabat trans mare vidit, [Col. 0453D] quia navicula alia non erat ibi nisi una, et quia non introisset cum discipulis suis in navim, sed soli discipuli ejus ascenderant. Aliae vero supervenerunt naves a Tiberiade, juxta locum ubi manducaverunt panem, gratias agentes Domino.» Vidit, inquit, turba quia navis alia non erat ibi, nisi una, et quia non introisset cum discipulis suis Jesus. Hoc aperte dictum est. Sed quando hoc turba illa vidit? «Altera, inquit, die,» videlicet quando nec ipsa navicula jam ibi erat, utpote quam praecedente vespera discipuli sui ascendentes, ut supra dictum est, venerunt Capharnaum. Ergo non corporali tunc visioni, sed visu vidit memoriae. Igitur simplici quidem elocutione, sed aperta satisque clara significatione sanctus Evangelista nobis innuit turbam illam multum attonitam, [Col. 0454A] valde sollicitam trans mare stetisse, et comperto a supervenientibus quod Jesus cum discipulis suis esset trans mare in altera parte, conjecturali collatione miraculum quod non viderant investigasse, videlicet praeterita respiciendo, scientes nullam aliam naviculam ibi stetisse, Jesum autem, cum discipulis suis non ascendisse. Igitur aut pedibus illum super mare ambulasse, aut in modum Eliae, quem Spiritus Domini plerumque de loco ad locum transferebat (I Reg. XVIII) , istum quoque, quem vere magnum Prophetam esse paulo ante dixerant, Spiritu Domini trans mare raptum fuisse.

«Cum ergo vidisset turba, quia Jesus non esset ibi, neque discipuli ejus, ascenderunt naves et venerunt Capharnaum quaerentes Jesum. Et cum invenissent [Col. 0454B] eum trans mare, dixerunt ei: Rabbi, quando huc venisti?» Ergo, inquit, quia aliae naves supervenerunt, et sic transfretandi facultatem habuerunt ad quaerendum Jesum, ascenderunt ut quaererent eum, et invento: Quando, inquiunt, huc venisti? non ausi dicere: Quare huc tam cito venisti? Nam intentionem qua illum quaerebant, vel consilium quod in deserto conceperant, ut raperent eum et facerent regem super se, tutum fore nondum arbitrabantur, in civitatibus prodere, quippe nondum confirmati, nec consensu ejus animati, ut postulabat negotium tantae rei. Maluissent ergo tardasse illum in deserto, donec acclamato vel sublimato super se rege, datisque sacramentis militaribus, bellicisque ordinatis functionibus, primum in ipsum tetrarcham [Col. 0454C] Galilaeae Herodem, deinde in caeteros regni Judaici tetrarchas armati signa inferrent, sicque liberato regni Davidici solio, Romam ipsam cum toto, quod sub illa erat mundi imperio, tanti principes facti rege suo praeeunte subjugarent, sicque implerent prophetiam dicentem: Et possidebit domus Jacob, qui se possederant. «Respondit Jesus et dixit: Amen, amen, dico vobis, venistis ad me, non quia vidistis signa, sed quia manducastis ex panibus et saturati estis.» Fidei quaerenti intellectum eorum quae ab hoc Veritas dicere incipit, ante omnia scire convenit (in quantum possibile est) qua intentione ea dixerit, illamque prae oculis habere, ut in luce ejus faciem agnoscat, ejusque verbi qualis sit, et adversus omnem [Col. 0454D] corporis et sanguinis Christi inimicum, haereticum judicare vel discernere queat indubitanter, qualis non sit. Est autem hoc in ejus intentione considerandum quod eadem via, per quam vita exclusa, morsque admissa est, mortem excludere, vitamque homini reducere parat, scilicet per credulitatem rei, quam constat invisibilem esse, nec humana ratione posse comprehendi. Scimus enim quia primi parentes nostri acquieverunt diabolo mendaci, et mendacium (cujus ipse pater est) loquenti ac dicenti: «Nequaquam morte moriemini. Scit enim Deus, quia quacunque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum (Gen. III) .» Nunquid dixerunt, Quomodo potest hoc lignum oculos nostros aperire, scientiam boni et [Col. 0455A] mali afferre, deos nos efficere? Hoc igitur sciendum est, quia quemadmodum peritus medicus secundum morbi naturam, quam novit, antidotum temperat, et dicit aegrotanti, quia tale venenum bibisti, vel talem herbam aut quamlibet rem malam comedisti, nisi hoc illi contrarium sumpseris, vivere non poteris. Sic Auctor vitae, cum dicit: «Nisi manducaveritis carnem meam, et biberitis sanguinem meum, non habebitis vitam in vobis.» Hoc per summam justitiam intendit ut, quantum homo mendacio credidit, tantum credat veritati; quantum credidit deceptioni superba praesumptione, tantum credat redemptori humili subjectione, tanta fide comedat panem, et bibat calicem Christi, quanta infidelitate comedit fructum vetitae arboris, ut de isto credat plus quam [Col. 0455B] videre possit, qui de illo plus quam videbat, et omnino plus et aliud quam esse poterat, nulla ratione adductus credidit. Sed jam ad ipsa vitae aeternae verba veniendum est: «Amen, amen dico vobis, inquit, venistis ad me, non quia vidistis signa, sed quia manducastis ex panibus et saturati estis.» Rex iste, qui non ab hominibus fit, sed homines ad regnum suum colligit, non reges de soliis suis ejicit, ut sedeat ipse pro illis, sed cupiditatem evertit, et charitatem construit in cordibus nostris. Nam quod istis hominibus dicit, omnibus cupiditatis satellitibus dicit; in quibus tametsi Christum sequi vel Deum quaerere videantur, tamen tunc vere cupiditas regnat, si Deum propter aliud quam propter ipsum quaerunt aut sequuntur. Cum igitur audimus dicentem regem [Col. 0455C] istum: «Venistis ad me non quia vidistis signa, sed quia manducastis ex panibus et saturati estis,» ad cor suum quisque nostrum redeat et interroget semetipsum, qua mente ad thronum vel mensam ejus adeat, id est, quid desiderans ad sanctum altare ejus accedat. Sunt illic signa quae fecit Jesus, sunt et panes quibus qui accedunt, pascuntur, et qui nihil aliud esuriunt, saturantur. Signa quae facta sunt super his qui infirmabantur, illa sunt 195 quibus sanamur, mysteria incarnationis, nativitatis, passionis, resurrectionis et ascensionis ejusdem Domini nostri Jesu Christi. Qui propter haec veniunt gaudentes et gratias agentes, quod ea videre meruerunt tempore quidem praeterita, virtute [Col. 0455D] autem semper praesentia, et sancto desiderio pascuntur in his, non illos tanquam raptores suimet rex Christus refugit, sed ille cives et domesticos suos agnoscit (Ephes. II) , ut faciat illos invenire quod quaerunt, quia jam intra illos est regnum Dei (Luc. XVII) , jam sunt ipsi intra regnum charitatis. Panes autem regis ejusdem Christi; panes, inquam, multi non unus panis; non enim de illo uno pane qui est ipse Christus, sed de panibus ejus nunc agitur. Panes ergo Christi regis sunt illi, qui pro mercede constituti, justa et antiqua lege debentur his qui altario deserviunt (Deut. XXV) . Qui soli huic mercedi inhiant et ob hanc solam sacri altaris ministerio se ingerunt, raptores regis et pervasores regni sunt, importunum ornantes solium, intempestivum portantes [Col. 0456A] subsellium (I Cor. IX) . Dicit eis Rex tam acriter quam sapienter: «Amen, amen dico vobis, venistis ad me non quia vidistis signa, sed quia manducastis ex panibus, et saturati estis.» Ac si dicat: Vos utique non me, sed mea diligitis; non quod ego sum, sed quod est sub me, quaeritis, non mei sed mensae meae vos estis amici. «Manducatis ex panibus» meis, et sufficit vobis, «saturati estis.» Non enim justitiam esuritis aut sititis, sed solo ventre ducimini, solam curam carnis facitis in concupiscentiis (Rom. XIII) . Et haec est beatitudo vestra, totaque saturitas, ingredi pompatice domum Domini, comedere «agnum de grege, et vitulos de medio armenti (Amos. VI) .» Cum nihil aliud quaerentes canitis ad vocem psalterii, sicut David putavit vos [Col. 0456B] habere vasa cantici, et nihil patimini super contritione Joseph. Vere enim non compatimini; neque compassione charitatis pascimini in contemplatione signorum quae videtis, id est mysteriorum quae in altari commemoratis, nihilque omnino patimini super contritione dicentis: «Haec quotiescunque feceritis, in mei memoriam facietis (Matth. XXVI) .» Quid igitur dicam, quo facto, regem, quem quaeritis, non rapaci cupiditate, sed ordinata charitate apprehendere possitis.

«Operamini non cibum qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam.»—«Operamini, inquam, non cibum qui perit.» Cibus ille quo saturati estis, propter quem vos ad me venitis, ut iterum saturemini, quia iterum esurienti quotidie perit, et quoties [Col. 0456C] intrat in os, toties in ventrem vadit; «in ventrem» inquam, et non in mentem «vadit, et in secessum emittitur (Matth. XV) ,» et sic perit. Talem cibum non dico, ut operemini, non commoneo ut pro illo solliciti sitis, non invito vos, ut propter illum ad me veniatis. Non enim ad hoc, in hunc mundum veni, ut impleam horrea vestra saturitate hujusmodi, et vino torcularia redundent, unde amplius «graventur corda vestra in crapula et ebrietate, et curis saeculi (Luc. XXI; Matth. VI) .» Jam quippe sufficit diei vestro malitia sua haec, ita ut diem illum praevidere non possitis, qui tanquam laqueus superveniet universo orbi, sed illum potius cibum dico ut operemini, «qui permanet in vitam aeternam,» id est, qui in [Col. 0456D] hac mortali vita manducatus, ad hoc valet, ad hoc proficit, ut vitam det mundo aeternam. Hunc talem cibum operamini, «quem Filius hominis dabit vobis.» Dabit, inquam, non dedit, ne forte talem cibum vel tales cogitetis panes, quales manducastis, ut praedixi, et saturati estis, quia videlicet non aliud esuritis, quia vos esuriem sitimque justitiae non habetis (Luc. XXI) . Illum vobis cibum benedictione sua multiplicatum dedit, non dabit, nec assuescetis, hoc rege, in otio, ciborum abundantia crapulari, remota jam a vobis poena, qua juste operatur homo terram in sudore vultus sui (Gen. III) , hunc autem cibum non dedit, sed dabit, cum vos opus eo cibo dignum operati fueritis. Tunc, inquam, et non ante vobis dabit. Quare? «Hunc enim Pater signavit [ textus addit [Col. 0457A] Deus].» Idcirco non nisi operantibus dabit hunc cibum Filius hominis, quia «Pater hunc signavit,» hunc a communibus signis certo et proprio signo suo distinxit, ut cum alios cibos omnes bonis ac malis operantibus et otiosis communes fecerit, eadem largitate, qua solem istum visibilem facit «oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos (Matth. V) ;» solum hunc panem, hunc cibum, de quo nunc loquor vobis, nunquam dare velit nisi dignis, id est, operantibus opus Dei. Ita signavit, ita clausis omnibus coelorum portis apud se continuit, ut non cum cibis communibus patiatur a canibus vel porcis inveniri. Quo autem signo, hunc signavit? Magno plane et reverendo signo, scilicet nomine suo. Dixit enim de hoc pane vivo: «Et est [Col. 0457B] nomen meum in illo (Exod. XXIII) .» Nomen quod est Dominus Deus ac Dei Filius, hujus panis proprium signum est. Cui enim angelorum et hominum dixit aliquando: «Filius meus es tu, ego hodie genui te?» (Hebr. I; Psal. II.) Haec et hujusmodi nomina quaecunque sunt divinae naturae, proprie panis hujus signa, imo unum proprium signum sunt. Praeterea signavit hunc eumdem nondum quidem in re, sed jamdudum in praedestinatione, mox autem signabit in re, signo quod omnes videbitis, quando coquetur hic panis igne passionis, ut absque signo suo quod est sua crux, non detur ad manducandum alicui, nec ab aliquo possit nisi per hoc signum agnosci aut inveniri, capi vel manducari. Igitur cum dixisset Dominus: «Operamini cibum qui permanet [Col. 0457C] in vitam aeternam, «jam nil superesse videbatur operariis illis tam promptis, qui quaesierant rapere illum, et facere regem super se, nisi ut designato sibi opere admitterentur ad promerendum cibum, qui non posset perire. Nam in se moram nullam fore, avida spe praesumebant, quin facerent quidquid praeciperet largitor tanti stipendii Rex.

«Dixerunt ergo Judaei: Quid faciemus ut operemur opus Dei?» Sed istis tam fortibus tanquam humerosis regni Dei operariis, quam non asperum jugum, quam non grave onus Rex iste imponat audiamus. «Respondit Jesus et dixit eis: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum quem ille misit.» Hoc opus Dei tantae suavitatis ac lenitatis jugum vel [Col. 0457D] onus est, ut ei nulla saeculi libertas, aut otium valeat comparari. Deliciosum opus certe, et dulce omni homini, si scirent omnes filii Adae dulcedinem ejus experiri, evaporato sensu carnis, vel inflatione miserae vanitatis, quae ex prima radice, id est, ex primo parente in cunctos humani generis ramos et fructus nimis pertinaciter sese effudit. Hoc enim opus et non aliud, datum est primo homini, quando «tulit eum Dominus et posuit in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret eum (Gen. II) .» Quid enim laboris arbitramur illi fuisse injunctum ab eo quod dictum est, «ut operaretur et custodiret eum?» Putamusne quod impositum fuerit illi hoc operis, ut operando, in sudore vultus sui vesceretur ex omni ligno paradisi, aut ut poma paradisi custodiret [Col. 0458A] ne dirutis sepibus aliquis praedo nocturnus illa decerperet? Ergo quod dictum est: «Ut operaretur et custodiret eum,» hoc esse intelligere debemus, ut Creatori suo in laude et gratiarum actione fidelem animum gereret, plusquam Deum quam 196 ullam Dei creaturam diligeret, et credendo consilio ejus, paradisum servaret sibi, ne peccando habitationem ejus amitteret. At ille ingratus, cum antequam operandi praeceptum accepisset, mercede operis donatus esset (prius enim in paradisum tulit eum Deus foris plasmatum quam operandi daret illi praeceptum), ingratus, inquam, suave jugum, et leve onus abjecit Dei et Domini Creatoris sui. Quid enim asperitatis aut gravitatis habebat, imperio credere dicentis: «Ex omni ligno quod est in paradiso comedes, de ligno [Col. 0458B] autem scientiae boni et mali ne comedas. Quacunque enim die comederitis ex eo, morte moriemini (ibid.) .» Igitur opus Dei omni otio suavius, hoc est, «ut credatis, inquit. in eum quem ille misit.» Hoc maxime et ipsa definitio credendi in eum palam dabit intelligi. Quid est enim in Deum credere, nisi Deum non propter sua, sed propter seipsum diligere? Nam qui Deum propter aliud quam propter seipsum quaerunt (quemadmodum isti, qui veniebant ad Dominum Jesum quia non signa viderunt, sed quia manducaverunt ex panibus, et saturati sunt) nec Deum diligere, nec in Deum credere dicendi sunt. Aliud enim est credere Deo, credere Deum, et credere in Deum. Possunt quidem credere Deo vel credere esse Deum, sed credere in Deum nullatemus [Col. 0458C] dicendi sunt. At illi, qui Deum non propter temporale emolumentum, sed propter ipsum diligunt, vere in Deum credere dicendi sunt (Rom. VIII) . Et hi profecto gustaverunt gustuque suavi experti sunt hoc opus Dei, quod est credere in Dei Filium, opus esse sine labore, jugum sine asperitate, onus sine gravitate. Ergo quod ait: «Ut credatis in eum quem ille misit,» idem est ac si dixisset: Ut non propter panes quos manducastis, sed propter meipsum ad me veniatis. Sed omnes amici hujus mundi non eo spiritu aguntur, ut confitentes Christum dicere possint ei: Non tua, sed teipsum quaerimus.

«Dixerunt ergo Judaei: Quod ergo signum tu facis, ut videamus et credamus tibi? quid operaris? [Col. 0458D] Patres nostri manducaverunt manna in deserto, sicut scriptum est: Panem de coelo dedit illis manducare.» Nonne ergo Veritas verum dixit, quod isti homines veniebant ad eum, non quia viderant signa, sed quia de panibus manducaverant, et saturati fuerant, id est, quia non illud propter quod signa faciebat, sed ipsa signa quaerebant ea maxime, quae non animae sed ventri proficerent. Cum enim dixissent: «Quod signum tu facis, ut videamus et credamus tibi? quid operaris?» continuo quasi Jesus interrogasset: quod signum vultis ut faciam vobis? «Patres nostri, inquiunt, manducaverunt manna in deserto,» videlicet quidquid fecisset aut dixisset ad veram pertinens vitam, nihil actum crederent, nisi ultroneis divitiis impleret eos usque ad omnem [Col. 0459A] nauseam. Et vide nunc quam irreverenter pulsant Dominum vani tentatores, quasi jam illum in consortium adduxerint suae vanitatis, a conclusione incipiunt sic: «Quod ergo signum tu facis?» Ac si dicant: Dixisti hoc esse opus Dei, ut credamus in te quem ille miserit. Magnam profecto gloriam quaeris, nec parvo signo tibi debet concedi. «Quod ergo signum tu facis? quid operaris? An quia de quinque panibus hordeaceis quinque millia hominum semel satiasti? Hoc valde parum est ad hoc ut credamus tibi. Majus fuit quod «patres nostri manducaverunt manna in deserto,» non panem de terra creatum, sed de coelo datum, non quatuor aut quinque millia hominum, sed exceptis parvulis et mulieribus, sexcenta millia pugnatorum, non semel aut bis, sed totis [Col. 0459B] quadraginta annis (Exod. XVI) . Quid tale tu operaris? Nunquid tu mandasti nubibus desuper et januas coeli aperuisti, et pluis nobis manna ad manducandum et panem coeli das nobis, ut panem angelorum manducet homo, et cibaria habeamus in abundantia? (Psal. LXXVII.) Nonne haec contulit nobis Moyses, et tu majora quoque conferre debes, si te, ut asseris, «misit Deus Pater.» Non minoribus, imo majoribus signis ut credamus tibi efficere debes. Hoc modo tentantes, ipsa tentationis pressura putabant extorquere se posse quidquid ille facere poterat, quasi se continere non valens et festinans ad gloriam, mox talia facturus esset signa, qualia superba ipsorum cupiditas ambiebat. Equidem nec nunc cum homo factus esset, manus ejusdem Domini, [Col. 0459C] qui coram patribus eorum illa fecit mirabilia, erat invalida, ut iterum plueret super eos sicut pulverem carnes, et sicut arenam maris volatilia pennata et caetera faceret talia; sed, sicut illi tentatores horum tentatorum patres non potuerunt satiari a miraculis, nisi solis mortibus suis, tentantes et murmurantes tandiu, donec desertum implerent cadaveribus suis; ita isti filii illorum nullo miraculorum genere vel multitudine satiari potuissent, nisi solo signo Jonae (Matth. XII) , quo ita contriti et destructi sunt, cum templi et sacerdotii sui veteribus umbris, quomodo cucurbita, quae obumbrabat capiti ejusdem Jonae, sub uno solis ictu exaruit (Jon. IV) . Si enim postquam Filius hominis tribus diebus et tribus noctibus in corde terrae fuit, in statu suo Judaea [Col. 0459D] vel Synagoga permansisset, non magis quievissent adversus Dominum et adversus Christum ejus insanire, quam patres eorum, nisi in deserto prostrati fuissent, cessassent tentando, murmurando, adversus Deum consurgere. Quid ergo saturatis illis et superflua quaerentibus aeterni ac necessarii Dominus convivii dicat: Omnis famelicus exaudiat, qui non propter cibum pereuntem, sed propter eum qui «permanet in vitam aeternam» ad tantum Regem accedere, et coram illo semper assistere desiderat. «Respondit ergo Jesus et dixit eis: Amen, amen dico vobis, non Moyses dedit vobis panem de coelo, sed Pater meus dat vobis panem de coelo verum.» Non, inquit, patres vestri, non Moyses patrum vestrorum [Col. 0460A] illorum omnium, qui manna manducaverunt, maximus, «dedit vobis panem de coelo, sed Pater meus;» non dico dedit, sed praesenti tempore «dat vobis panem de coelo verum;» panem, inquam, verum, id est non pereuntem, sed permanentem in vitam aeternam. Sicut scriptum est, dicitis, panem de coelo dedit illis manducare (Psal. LXXVII) . Vere dico vobis, non sicut haec Scriptura prophetica dicit, tunc factum est, quando manna manducaverunt patres vestri, sed sicut futurum erat ut aperirentur januae coeli quae propter peccatum antiquum clausae fuerant humano generi; et ut panem angelorum manducaret homo, tunc praefiguratum est, quando illo pane patres vestri aliti sunt in deserti (Exod. XVI) . Nam sicut aqua illa, quae tunc de petra [Col. 0460B] percussa profluxit, ut biberent patres vestri (Exod. XVII) , romphaeam quae ante paradisum posita est non exstinxit (Gen. III) , sic illud manna nec cibus angelorum exstitit, nec vitam angelicam patribus vestris dedit. Hoc loco silendum non est, male quosdam ignotos, sed absconditi nominis homines opinari, suis quoque defendere dictis et scriptis, panem verum et potum quem in sancto altari sumimus nihilominus patres illos manducasse tunc temporis et bibisse, et nihilo magis hoc esse verum corpus et sanguinem Christi, quam fuit illud manna quod ille populus comedit, et illa aqua quam de petra 197 productam non solus populus, sed jumenta biberunt. Huic errori suo pro maximo argumento adhibent auctoritatem Apostoli dicentis: «Et omnes [Col. 0460C] eamdem escam spiritualem manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritualem biberunt. Bibebant autem de spirituali consequente eos petra; petra autem erat Christus (I Cor. X) .» Itaque cum praesenti veritatis auctoritate, dicentis: «Amen, amen dico vobis: non Moyses dedit vobis panem de coelo, sed Pater meus dat vobis panem de coelo verum,» adversus hanc detestabilem praesumptionem, quamlibet paucis respondendum est. Primoque dicendum, Apostolum non eo sensu dixisse quo isti accipiunt, «et omnes eamdem escam spiritualem manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritualem biberunt,» neque dictiunculam relativam, scilicet eamdem escam vel eumdem potum ita posuisse, ut referri velit ad illam escam illumque potum, de quo ipse [Col. 0460D] Dominus: «Hoc est, inquit, corpus meum; hic est sanguis meus (Luc. XXII; I Cor. XI) .» Sed eamdem, inquit, escam manducaverunt, et eumdem potum biberunt Dathan et Abiron, quam Moyses et Aaron. eamdem utique Core quam Caleph aut Josue. Hoc enim intendit Apostolus ea lectione, ut sollicitum reddat omnem hominem, ne se arbitretur jam comprehendisse, quia consecutus est sacramenta fidei Christianae. Nam haec omnia, inquit, in figura facta sunt nostri, videlicet ut antiquis sciamus experimentis, quod, licet omnes baptizati simus in eodem nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et omnes manducemus idem corpus et sanguinem Christi, non tamen arbitrandum nobis sit, quod aeque omnibus [Col. 0461A] nobis beneplacitum sit Deo, quomodocunque vivamus, qualiacunque post baptismum operemur. Quia, quemadmodum cum omnes illi eisdem signis, eisdem, inquam, mali, quibus et boni fuerint glorificati, in pluribus tamen eorum non beneplacitum est Deo, ut introduceret eos in terram repromissionis; sic nimirum non complacebit ei, ut introducat nos in regnum Dei, si fuerimus concupiscentes malorum, quemadmodum et illi concupierunt; si fornicati fuerimus, sicut quidam ex ipsis fornicati sunt; si tentaverimus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt; si murmuraverimus, sicut quidam ex ipsis murmuraverunt. Igitur textus apostolicae litterae nemini succurrit, volenti accipere sic eamdem escam et eumdem potum esse dictum, ut referat ad identitatem [Col. 0461B] cibi et potus vivifici, quem sumimus in commemorationem Domini nostri Jesu Christi. Sed neque illud, quod escam et potum spiritualem idem apostolus dicit. Nam si aliter velis accipere escam et potum spiritualem, quam in figura spirituali contingentem, et idcirco non naturali rerum ordine, sed spirituali virtute prodeuntem; ipse apostolus in eisdem litteris te constringit, quantumvis recalcitrantem. Dicit enim paulo post: «Haec autem omnia in figuris contingebant.» Si omnia, utique et illa esca et ille potus in figura contingebant. proinde non magis illud manna panis iste verus erat, nec magis ille potus idem erat, quod iste vitalis potus, quem vere Christi sanguinem credimus et confitemur, quam illa «petra Christus erat;» petra utique inanimata et insensibilis, [Col. 0461C] quam Moyses virga percussit. Nam universa, ut jam dictum est, contingebant in figura, quae profecto nusquam valet idem quod ipsa res quam figurat, sicut umbra non est idem, quod ipsa rei vel corporis substantia. Sed dicit adversarius: Nimirum et iste panis quem in altari consecramus, figura est panis vivi, qui de coelo descendit, non ipse panis vivus. Cujus, quaeso, auctoritate canonica fretus, Catholicis hoc infers auribus? Nunquid ubi dixit ipse panis vivus de pane quem tenebat in manibus: «Hoc est corpus meum,» dictum est aliquid tale quale dixit Paulus, ubi cum dixisset: «Petra autem erat Christus,» etc. «Haec autem, inquit, omnia in figura contingebant illis?» Nempe si ipse Christus aut evangelista vel apostolus auctor [Col. 0461D] esset dictionis hujus, non tu esses redarguendus. Etiamsi dicat quis figuratam esse locutionem, qua dicetur posterius: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis,» non nobis adversatur, quia videlicet ista figuratio locutionis veritatem rei non perimit, quemadmodum in parabola seminantis, verba parabolica rem non perimunt vere seminantis. Quae enim est definitio figuratae locutionis? Nempe cum aliud in voce sonat, aliud intelligendum est, figurata locutio est. Plane ergo etsi praedicta locutio figurata est (aliter enim Judaeis sonuit, aliter Christus sensit) rem ipsam figuratio non perimit, sed ipsa potius figuratio re permanente perimitur, cum de [Col. 0462A] pane et vino signanter dicitur. «Hoc est corpus meum; hic est sanguis meus.» Ibi enim sensus Judaicus perimitur, quia luce clarius est, quod sicut intelligebant, Christus manducandus non est. Putabant enim, quod concidi vellet carnem suam, et manducari, in qua coutebatur quinque sensibus, quemadmodum conciditur caro agni, et comeditur. Ibi, inquam, figuratio haec perimitur et permanet sensus verbi consonus, scilicet quod panis in veram substantiam corporis ejus divina virtute convertatur. Quod si cuiquam impossibile esse videtur, scilicet ut panis, qui hoc anno crevit e terra, corpus Christi fiat, et quod vinum, praesentibus expressum acinis, vertatur in sanguinem Domini, consequitur, ut aquam quam paulo ante de Rheno ac Tiberi, vel [Col. 0462B] quolibet fonte hausit, crucis et passionis Christi sacramento signatam, non credat illam esse, quae de latere ejus lanceato cum sanguine fusa cucurrit (Joan. XIX) , ad hoc, ut per baptismum suum lavaret nos a peccatis nostris, ut cum hoc quoque negaverit, si ex toto corde ethnicus et publicanus, sit homo haereticus, post primam et secundam admonitionem a cunctis devitandus (Luc. XVIII; Tit. III) . Sed illud cur non credat, cum omnis aqua, sive maris, sive fluminum, aut fontium, cisternarum aut paludum; omnis, inquam, aqua undecunque sumpta vel producta, secundum substantiam sit una? Cum igitur, undecunque sumpta sit, crucifixi Domini sacramento admota fuerit, rationi fidelium nulla dubietas subest, quin ipsa eadem sit, quam, ut supra dictum [Col. 0462C] est, Dominus noster de latere suo profudit. Quid autem secundum substantiam nisi aqua est? Aqua nempe a radicibus imbibita, per vites ascendit, et calore solis paulatim vegetata, vinum fit. Item cum ex quatuor elementis homo compositus sit, sanguis utique in illo ex aquae substantia est. Itaque vinum et sanguis ex eadem substantia sunt humoris, et neutri horum ignis quoque deest elementum. Nam et sanguis calidus, et vinum fervidum est. Solummodo colore et sapore differunt, quae profecto cum accidentia sint, nullius in divinis actibus momenti sunt. Substantiae quippe non accidentia computantur in numero creaturarum. Cum igitur vino verbum crucis et passionis Christi accedit, quae ratio vetat, ut non idem sanguis, qui pro multis in [Col. 0462D] remissionem peccatorum fusus est, debeat credi? An quia non colorem, saporem assumit sanguinis, quemadmodum quando corrumpitur in intestinis corruptibilis hominis, et 198 sanguis horridus visui quoque fit? Nempe incorruptibile verbum, jamque incorruptibilis et immortalis Christus, sic vinum suum sanguinem effecit, ut rei visu et gustu blande nihil inferat corruptionis. Nihilominus substantia panis quatuor elementis confecta, multo magis cognata est vere humano corpori Christi, quam fuerit manna, quod in aere jussu Dei concretum supra castra Israel pariter cum rore descendebat (Exod. XVI) . Frumentum de terra natum est et blandis favoribus aeris aspiratum permaturuit, non sine [Col. 0463A] aqua, pluvia, et calore solis. Sed ut hoc taceam, rursus ut fieret panis, aqua commistum, et igne decoctum est, et ita substantia panis peracta est. Cum ergo panis ille vivus, qui de coelo descendit, quem, ut supra ipse dixit, Pater signavit, cum, inquam, eodem signo quod ipse est, signat hunc panem, qui ut omnes novimus, nuper crevit in terra, et signanter dicit: «Hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur (I Cor. XI) ,» audes dicere aliud esse quam Christi corpus? Veritas dicit: «Hoc est corpus meum,» et addit, «quod pro vobis tradetur,» et tu dicis non est idem corpus? Nempe si non est idem corpus, si non est idem qui de coelo descendit panis vivus, non est hoc corpus quod pro vobis traditur. Sed jamdudum liquet omnibus, in quo sensus tuus [Col. 0463B] haereat carnalis totusque animalis, ideoque non percipiens ea quae sunt Dei (I Cor. II) , videlicet quia nec panis, nec vinum, aliquid de exteriori specie mutavit, idcirco sapere non potes, nec vis, quod vere factum sit corpus et sanguis Domini. Consequitur ergo, ut cum albus episcopus te forte Maurum hominem baptizaverit, non credas te ipsum apud Deum factum esse, quod est is qui te baptizavit, scilicet quod de filio diaboli, factus sis filius Dei (Rom. VIII) ; de filio mortis, filius vitae; de filio irae (Ephes. II) , filius gratiae sempiternae (Gal. VI) ; pro eo quod capillus tuus niger non refloruit, faciesque tua totiusque corporis cutis aethiopica, secundum colorem ejus, qui te baptizavit, non retinuit [renituit]. Quod si concedere perhorrescis, ne infideli deterior [Col. 0463C] sis, et mavis confiteri quod quamvis de exteriori specie nihil mutaveris, vere de alio corpore diaboli (quod est omnis massa perditorum) in aliud corpus Christi, quod est Ecclesia, transieris, crede et hoc, quia panis iste visibilis, et vinum, quibus ex rebus temporaliter vivis, quamvis nihil de exteriori specie mutatum sit, in alium transierint, et in illum cibum potumque conversa sint, qui angelorum victus est, quo pascuntur immortaliter, quia videlicet tam in hoc, quam in illo sacramento, verba quae loquitur nobis Dominus, spiritus et vita sunt, id est, non carnaliter, sed spiritualiter, non secundum crassitudinem carnis, sed secundum mentis nostrae spiritum, renovationem et resurrectionem totam perficiunt. [Col. 0463D] Sed quid dicemus magnis et magnificis parvulorum magistris, quibus interdum suavius redolet Platonis Academia quam haec vivifica Domini mensa; quid, inquam, dicimus eis, ubi totis viribus intenti ad expugnandam veritatem Dominici corporis et sanguinis, magnorum sententias doctorum coram attulerint, dicentium: Hunc panem significavit manna; hunc panem significat altare Dei, sacramenta illa fuerunt, sacramenta haec sunt; in signis diversa sunt, in re quae significatur paria sunt, itemque aliud illi manducaverunt, aliud nos sub specie visibili, quod tamen idem significat virtute spirituali? Haec enim et his similia de non contemnendis sumere videntur auctoribus. Secundum quos et Apostolum audi, inquiunt: «Patres nostri omnes sub nube fuerunt, et [Col. 0464A] omnes mare transierunt, et omnes in Moyse baptizati sunt, in nube et in mari, et omnes eamdem escam spiritualem manducaverunt, et omnes eumdum potum spiritualem biberunt. Bibebant autem de spirituali consequente eos Petra: Petra autem erat Christus (I Cor. X) .» Quid igitur respondebimus eis? Et quidem jam superius dictum est, eamdem escam et eumdem potum nequaquam Apostolum ad hanc escam et ad hunc potum, quem de Christi mensa sumimus, referre voluisse, habitatoremque ejus Spiritum veritatis et gratiae longe alio sensu verba haec protulisse, videlicet, ut intelligas quod eamdem escam manducaverint, et eumdem potum biberint Datan et Abiron, quem Moyses et Aaron; eumdemque Chore, quem Caleph aut Josue. Alioquin si dicas, [Col. 0464B] vel Apostolum dixisse intelligas, eamdem escam illos in illis umbris manducasse quam et nos manducamus hoc tempore revelatae gratiae, et dicas cum supradicta quorumdam auctoritate, manna illud, et hunc panem mensae Christi, in signis diversa, et in re quae significatur paria esse (et caetera quae supra dicta sunt) ac proinde fatearis, hunc panem non magis quam illud manna corpus esse Christi, nec plus spiritus habere virtutis, consequitur plane, ut dicas sacrificia agnorum et arietum, novo sacrificio panis et vini fuisse sanctiora, veteresque panes propositionis digniores hoc pane, qui ponitur et sacratur in mensa Christi (Levit. XXI; II Reg. XII) . Praedicta namque sacrificia longe sanctiora fuerunt quam illud manna (Exod. XVI) , vel aqua illa, quae de percussa [Col. 0464C] fluxit petra; quippe cum de sacrificiis, vel propositionis panibus non nisi mundis, et sacerdotibus, aut Levitici generis hominibus edere liceret; illud autem manna indifferenter cuncti manducare, et illam aquam, utpote nulla divini nominis invocatione sanctificatam, licet spiritualem, id est, non naturali ordine, sed spirituali virtute productam, vel spiritualis potus significativam, jumentis aeque ut hominibus bibere, et canibus quoque lambere impune licuerit. Scriptum est enim: «Egressae sunt aquae largissimae, ita ut populus biberet ac jumenta (Num. XX) .»

Sed per Christi gratiam non eo usque altissime sapiant isti sapientes, qui tantis objectiunculis mensam [Col. 0464D] Domini diverberant; ut praedicent jumentis, non dico et brutis animalibus, quae aquam illam et ipsa biberunt, sed jumentis, quae «computruerunt in stercore suo (Joel. I) ,» et canibus qui revertuntur ad vomitum suum (Prov. XXVI) , suibus quoque lotis in volutabro luti (II Petr. II) , hunc panem vel potum Dominicum indiscrete tradendum esse praedicent, quomodo, ut praedictum est, illo pane, cui comparatum esse volunt hunc panem Dominicum, et illa aqua populus ac jumenta communiter uti potuerunt, neque hoc modo irritum faciant ejusdem quoque Apostoli judicium dicentis: «Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit?» (I Cor. XI.) In collatione sententiarum de corpore et sanguine Domini beati Ambrosii sententiam digne [Col. 0465A] palmam obtinere indicatum est, dicentis inter caetera: «Liquet igitur, quod praeter naturae ordinem virgo generavit, et hoc quod conficimus corpus ex virgine est. Quid hic quaeris naturae ordinem in Christi corpore, cum praeter naturam sit ipse Dominus Jesus Christus partus ex Virgine? Vera utique caro Christi est, quae crucifixa est, quae sepulta est, verum ergo carnis illius sacramentum est.» Item: «Sicut verus est Dei Filius, Dominus noster Jesus Christus, non quemadmodum homines per gratiam, sed quasi Filius ex substantia Patris, ita vera caro, sicut ipse dixit, quam accepimus, et verus potus est.» Igitur etiam si angelus de coelo nobis evangelizet supra dicta 199 Apostoli verba, quoniam «patres nostri omnes sub [Col. 0465B] nube fuerunt, et omnes mare transierunt, et omnes in Moyse baptizati sunt (I Cor. X) ,» et caetera, sic exponendo, quod haec ipsa quae tunc in illa umbra vel in illa nocte facta sunt, ejusdem fuerint virtutis, cujus ista sunt sacramenta, quae nunc in die salutis fide Christi rutilante fiunt (Gal. I) , vel eo cibo potuque sive baptismo, quo baptizati sunt in Moyse, nube et in mari, magis illos consummatos fuisse quam posteriores, inter quos Samuel et David, qui per mare non transierunt, neque manna manducaverunt; si, inquam, etiam angelus de coelo haec evangelizet, non illum tanquam lucis angelum, non in hac sententia, tanquam Christi audiemus Apostolum. Quod et si quis sanctorum Patrum tale quid alicubi dixit, quod a praesumptoribus in adversum [Col. 0465C] praeripi potuerit (sicut mos eorum est, qui cum venando aliquid apprehendere quiverint, quod vibrare queant ex adverso veritatis, adversarii magis exsultant quam sicarius cum civem aut collegam conciderit), sunt ejusdem alia pleraque scripta, quae fidelis lector diligenter conferens periclitanti fidei citius subvenire valeat, verbi gratia, idem quem tenent adversae quasi patronum sententiae, dicit in David, quia commutans vultum suum ferebatur in manibus suis (I Reg. XXI) , nihil aliud sine dubio, quam seipsum tulisse, ait, verum David, id est, Christum in manibus suis, cum tenens panem et vinum diceret: «Hoc est corpus meum, hic est sanguis meus (Matth. XXVI) ;» qui et paulo post [Col. 0465D] dicturus est in hoc eodem Evangelista, «et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita (Joan. VI) .» Nonne hic idem evangelista Joannes dicit in Apocalypsi: «Si quis apposuerit ad haec, apponat super illum Deus plagas scriptas in libro isto, et si quis diminuerit de verbis prophetiae libri hujus, auferat Deus partem ejus de libro vitae, et de civitate sancta, et de his quae scripta sunt in libro isto?» (Apoc. XXII.) Nunquid vero minus timenda est hic illa maledictio, ut non detrahamus vel apponamus quidquam verbis dicentis: «Hoc est corpus meum quod pro vobis tradetur; hic est sanguis meus novi testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum?» (Matth. XXVI.) Cum enim illo dicente, «hoc est corpus meum,» nos subauditionem [Col. 0466A] apposuerimus, dicentes, figurativum vel per similitudinem dictum. Cum, inquam, illo dicente, «hoc est corpus,» nos dixerimus, hoc significat corpus, nonne multum est quod apponimus vel prava demutatione detrahimus, et sensum generamus, quem tantus auctor, Deus et homo, nusquam est locutus, nec ascendit unquam in cor ejus? Nempe cum objicit quis, suisque scriptitat in schedulis, quod itidem dixerit eadem Veritas: «Ego sum vitis;» tam audacter quam imperite in argumentum mendosum illud attrahit, cum statim subsequentia verba dicentis: «Sicut palmes non potest fructum ferre a semetipso nisi manserit in vite; sic nec vos nisi in me manseritis (Joan. XV) ,» manifeste per similitudinem dictum compellant intelligi, praesertim cum [Col. 0466B] non signanter dixerit: «Ego sum haec vitis,» sicut signanter dixit: «Hoc est corpus meum, hic est sanguis meus,» apposita protinus descriptione verae proprietatis, de corpore inquiens, «quod pro vobis tradetur:» De sanguine autem, «qui pro multis effundetur.» Igitur ne veniant super nos plagae novissimae, neque apponimus neque diminuimus quidquam divinae definitioni vel descriptioni, quam incarnatum Verbum ore proprio deprompsit; imo quia perfecta charitas foras mittit timorem (I Joan. II) , non tam plagarum timore quam veritatis amore confitemur, quia panis iste corporeus, postquam signaverit eum Pater, et vinum hoc expressum acinis praesentibus, mox ut eodem signo signatum est, per manus Ecclesiae dicentis: «Ut nobis corpus et [Col. 0466C] sanguis fiat dilectissimi Filii tui Domini nostri Jesu Christi,» etc. usque «in mei memoriam facietis:» Corpus et sanguis ejus, qui hujus traditionis auctor est, et hoc sacrificium ipse Christus est, cujus passione, ut sacrificium fieret, a Deo Patre in veritate signatum est. Dicat nunc aliquis: Quid ergo manducaverunt veteres sancti, ut vitam aeternam haberent? Si non praeterito tempore dedit, sed praesenti dat Pater panem de coelo verum, quem nisi manducaverimus non habebimus vitam in nobis, quomodo nunc vitam habent beati patriarchae, vel prophetae sancti, omnesque anteriores electi, qui antequam Pater hunc panem daret, defuncti sunt, non accepta promissione, et idcirco non potuerunt manducare? [Col. 0466D] (Hebr. XI.) Quid enim? Nonne per unum idemque peccatum, mors in omnes homines transiit (Rom. V) ; et tam illi qui praecesserunt quam hi qui subsequuntur Christi adventum, in uno omnes peccaverunt? Num ergo peccatum emundari mortemque aboleri oportuit aliter illis quam nobis? aliter nobis quam illis? Aut «nunquid Dominus supplantat judicium, vel omnipotens subvertit quod justum est (Job VIII) ,» ut non secundum modum communis culpae adhibeat communem omnibus medicinam justitiae, sed secundum mutabilitatem voluntatis suae variet ordinem vel effectum vitae aeternae; verbi gratia ut dicat: Vos primi, sola fide perficimini; vos alii, per circumcisionem consummamini; vos tertii, nisi baptizemini, et nisi carnem meam manducetis et sanguinem meum [Col. 0467A] bibatis, non habebitis vitam in vobis? Huic objectioni opportune respondendum est: Cum primum nemo sit, qui dubitet, sanctos omnes ab origine mundi exspectasse hunc Redemptorem generis humani, nec aliter eos potuisse Paradiso restitui, nisi venisset prius hic Agnus tollere peccata mundi, illud quoque scire oportet, quod ob causas antiquas, certas et notas, cum his duobus salutis nostrae sacramentis necessariis, scilicet baptismo corporisque et sanguinis sui cibo potuque illum venire oportuerit. Nec enim aliud tunc intendit, cum secundum justitiae simul et misericordiae suae consilium immutabile, primum hominem lapsum per cibum vetitum requisivit, dicens: «Quare hoc fecisti?» (Gen. III) videlicet stirpem ejus tandiu persecuturus, donec culpam eamdem [Col. 0467B] humiliter recognitam, et pia confessione damnatam ipse gratiae suae flumen aboleret, et sic demum verum vitae lignum, quod ipse est adversus cibum illum quem praesumpsit, comedendum apponeret. Aliter quippe destrui non poterat peccatum illud quod homo credens diabolo plus quam Deo, cibum vetitum superba intentione comedit, nisi ut iterum plus credens Deo quam diabolo, econtra cibum imperatum humili subjectione comederet idem homo.

Ut ergo justa ratione peccatum destrueret justitia sempiterna, peccatorem ejectum e vestigio subsecuta est inexhausta misericordia, nec ante revocare destitit, donec in filiis hominum fidem inveniret et humilitatis voces sibimet respondentes audiret. Coeperunt enim homines miseriis eruditi, malitiam [Col. 0467C] serpentis deceptoris agnoscere (Gen. IV) , et cum exsecratione refugere, et in condemnationem cibi illius, quem ab illo persuasus homo contra Deum comederat, sacrificia decimasque, et hostias pacificas Deo Creatori offerre, cupientes cibi illius maledictionem talium comestione sacrificiorum, cum invocatione divini nominis expurgare. Sed non poterat 200 brutum pecus, verbi gratia, simplex et innocens agnus, quem in condemnationem malitiosi et noxii serpentis obtulit Abel; non poterat, inquam, pro offerente se homine brutum pecus loqui, justitiam non poterat offerenti se conferre, quam non habebat, vitam aternam. Ita ergo praeparatis esurientibus, cum sinus Abrahae jam ex ipsis esset impletus, patefactis [Col. 0467D] in plenitudine temporis coeli januis, dedit Pater hunc panem vivum et verum, panem signatum, panem angelorum. Qui causam habens eamdem cur veniret, quam habuit in paradiso, cum primum hominem requireret, scilicet ut cibo, per quem homo periit, oppositum cibum daret, praecedente merito humilitatis et fidei, praecepto Patris adversus lignum scientiae boni et mali ipse fructus vitae aeternae in ligno crucis pendere voluit, et per passionem mortis, mortuorum simul et vivorum cibus fieri, ut suo quique modo comederent eum, tam mortui quam vivi. Decerptum quippe illum de arbore crucis manu Patris, ipso dicente: «Pater, in manus tuas commodo spiritum meum (Luc. XXIII) ,» comederunt illum animae sanctorum, eo videlicet modo, quo et [Col. 0468A] angeli eumdem comedunt; comederunt, inquam, veram divinitatem, et vere aperti sunt oculi eorum, et exinde viderunt Deum, quem antehac nemo vidit unquam (Joan. I) . Corpora quoque illorum in monumentis jacentia, virtute cibi hujus non caruerunt, mox ut eodem ventre quo tenebantur et ipsa, receptum est corpus ejus, sicut Jonas in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus (Joan. II) . Nam virtute hujus cibi factum est, ut multa ex ipsis resurgerent in testimonium futurae universalis resurrectionis. Qui utique (non ut quidam existimaverunt) iterum morituri resurrexerunt, de quibus ait Evangelista: «Quia venientes in civitatem sanctam post resurrectionem ejus apparuerunt multis (Matth. XXVII) .» Quod videlicet absurde diceretur de iterum [Col. 0468B] morituris, verbi gratia, de Lazaro (Matth. XI) vel de filio viduae, qui non apparuerunt multis, sed omnibus visibiles et contrectabiles, atque omnino consimiles sive compassibiles fuerunt sub conditione mortali, comedentes atque bibentes, et habitantes in domibus suis. Vivi autem comedunt modo, ut praedictum est, sibi congruo, comedunt ejusdem passionis salutem secundum traditionem ipsius Domini signantis panem et vinum, ut edant pauperes et saturentur, et laudent Dominum, qui requirunt eum (Psal. XXI) ; edent, inquam, pauperes grandem eleemosynam Regis regum, quam dat ipse non aliam quam seipsum, nondum in sua specie. «Per fidem enim nunc ambulamus, et non per speciem (II Cor. V) ,» ut vera fide manducantes cibum vitae [Col. 0468C] aeternae, culpam evadamus parentum nostrorum, qui manducaverunt decepti vana spe et nimia credulitate divinitatis praeripiendae. Igitur non alio remedio veteres consummati sunt sancti, et alio subvenitur novis, sed quo sanguine simul cum aqua profluente de latere Christi emundata est universitas illorum in ipsa hora Dominicae mortis (I Joan. I) , eodem nos emundamur singuli, et eodem aquae elemento undecunque sumpto cum verbo ejusdem crucis et sanguinis, «in quo nos, inquit Joannes, lavit ille a peccatis nostris (Apoc. I) .» Et quem illi agnum in ara crucis torridum, illa sacratissima vespera, simul omnes in inferno positi velociter comederunt (Exod. XII) , impleta prophetia, quae dicit: «O mors, ero mors tua, morsus tuus ero, inferne (Ose. XIII) .» Etenim non [Col. 0468D] active dictum est, mordebo te, vel ero mordens te, sed passive: «Morsus tuus, inquit, ero, inferne;» quem, inquam, agnum in inferno mortui comederunt, nos eumdem suum quique temporibus, et locis manducamus, ut cum illo in aeternum vivamus. Quod si quis a nobis quaerat: Quomodo panis, qui hoc anno de terra creatur, corpus Christi sit, quod in cruce pependit, et vinum, quod praesentibus expressum est acinis, ille sanguis ejus sit, quem de latere suo fudit? (Joan. XIX.) Interrogemus eum, quomodo Filius hominis, qui utique de femina conceptus, et de terra natus est, de coelo descenderit? vel quomodo antequam in coelum ascenderet, jam in coelo esse potuerit, juxta veritatem ipsius dicentis: «Et nemo [Col. 0469A] ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo Filius hominis qui est in coelo (Joan. III) .» Hoc profecto, si quid sapit, respondere poterit, quod propter unitatem personae Dei et hominis Christi illud rectissime dictum sit, quia videlicet unus est Christus, Filius hominis cum Filio Dei, «qui de coelo descendit,» quique cum esset in terra, nihilominus et in coelo, et ubique erat; quippe quem locus nullus concludit, quia incircumscripta est natura Divinitatis. Ergo verbis paululum demutatis dicamus ei: «Nemo te sublevat in coelum, nisi hic panis, qui descendit de coelo,» hoc corpus Domini quod pependit in ligno, et hic sanguis ejus qui effusus est pro omni mundo. Nempe, si priorem sententiam videt, de isto non video quid dubitet. Unitas enim Verbi, unum [Col. 0469B] efficit corpus Christi, ut illud quod tunc in cruce pependit, et istud quod nunc Ecclesiae fides ore sacro conficit, unum corpus sit; una, inquam, caro, et unus sanguis sit. Proinde non ita simus incauti adulatores beati Augustini, ut cum dicat ille, sacramentum et rem sacramenti, unitatem corporis Christi, quod est Ecclesia, rem dicens esse sacramenti, panem autem Dominicum hujus rei sacramentum: statimque acquiescamus eis, qui hanc divisionem in patrocinium sui sensus arripiunt, dicentes: Sacramentum, id esse sacrae rei monimentum, et hoc modo nullum faciamus locum Dominicae definitioni quam ita est elocutus: «Hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur; hic est sanguis meus, qui pro vobis effundetur.» Etenim Ecclesia quidem corpus [Col. 0469C] Christi est, sed non illud corpus, quod pro vobis traditum est; siquidem Ecclesia non pro seipsa tradita est. Quod si panis mensae Domini, non nisi hujus sacrae rei, scilicet unitatis Ecclesiae monimentum est, multo magis, nec ipse corpus illud est, quod pro nobis traditum est. Itaque quantascunque volunt similitudines hinc accipiant dicentes: Quia, sicut multis ex granis conficitur unus panis mensae Domini et sicut multis ex acinis confluxit vinum calicis Christi, sic ex multis hominibus consistit, et tamen una est Ecclesia Dei, vel quaecunque talia et apte inveniant, et utiliter proferant, dummodo fundamentum permaneat quod positum est (I Cor. III) , praeter quod aliud nemo ponere potest, ab ipso dicente de pane et calice vini: «Hoc est corpus meum [Col. 0469D] quod pro vobis tradetur; hic est calix sanguinis mei, qui pro vobis effundetur (Matth. XXVII) .» Hoc fundamento fidei non bene custodito, illam praedicationem Domini dicentis: «Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet et ego in eo (Joan. VI) ;» quidam ita reciprocant: Qui manet in me, et ego in eo, hic manducat carnem meum, et bibit sanguinem meum: illo sensu praeoccupati, quod manere in unitate fidei, hoc sit manducare carnem, et bibere sanguinem Christi, et adeo non necessariam sibi arbitrantur esse ad salutem corporalem Dominicae mensae communicationem. Sed quid si omnes hoc idem dicant, et omnes hoc idem sapiant? Nonne otiosa reputabitur illa traditio Domini, [Col. 0470A] 201 et ad nihilum redigetur, ut nusquam observetur modus ille, manducandi, et bibendi, quem ipse ore suo praedocuit, sub ipso articulo sacrosanctae passionis? Pereat igitur a corde Christiano hic sensus, quem importat haec inutilis reciprocatio. Hoc plane Christus non docuit, «sed qui manducat, inquit, carnem meam, et bibit sanguinem meum,» eo videlicet modo quo traditurus sum, corde credendo ad justitiam et ore manducando ac bibendo ad salutem, hic «in me manet et ego in eo,» ita ut jam non sint duo, sed una caro (Ephes. II) . Manducare namque et bibere, causa efficiens est, effectum autem, ut «in me maneat et ego in eo;» at ille «qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI) .» Non nemo indigne manducare [Col. 0470B] potest, sed nemo indigne manducare debet. Panis namque semel consecratus, nunquam postea virtutem sanctificationis amittit, aut Christi caro esse desinit, sed non prodest quidquam (Joan. VI) indigno, cujus «fides sine operibus mortua est (Jacob. II) ,» et idcirco Spiritum qui vivificat (Joan. VI) , non habet, quo ore percipiat. Quid enim mirum est, si terra terram comedat? Quid autem caro Christi, remota Divinitate, nisi terra nostra est? Proinde quicunque carnem Chiristi comedat, non expavescimus, certi, quid de nostro sumpserit, quid de suo sit Dei Filius. Quo ergo devenit, quod indignus manducat et bibit? Hoc certe, sicut ante nos dictum est, pium sit et salutare credere per membra diffundi, ita ut non sit obnoxium secessui. Sed hoc plus [Col. 0470C] habet dignus ab indigno, quia huic ad salutem, illi proficit ad judicium.

Nunc ad ordinem coeptum sermo revertatur, et cum veritate praesentis lectionis evangelicae escam potumque Dominici corporis et sanguinis, ut coeptum est, pertractando manducemus, manducando pertractemus. «Amen, amen, inquit, dico vobis, non Moyses dedit vobis panem de coelo, sed Pater meus dat vobis panem de coelo verum.» Siquidem illum qualemcunque panem, quem patres vestri in deserto manducaverunt (Exod. XVI) , panem utique vel cibum periturum, et quotidie pereuntem, non ipse Moyses aliis dedit, sed cum aliis ab eodem Deo accepit, «qui dat escam omni carni (Psal. CXXXV) .» Quare ergo verum panem de quo loquor, Moyses [Col. 0470D] dare non potuit, sed Pater meus dat vobis? Sequitur: «Panis enim [verus] Dei est, qui descendit de coelo et dat vitam mundo.» Vera et firma ratio plane comprobans, quod vere panis hic Moyse major sit, nec ab illo dari potuerit, sufficiensque ad demonstrandum panis ejusdem substantiam definitioni tribus perfecta incrementis, videlicet quod Dei sit, quod de coelo descenderit, quod vitam det mundo. Si dixisset: Panis enim Dei est, nec plus addidisset, non illum a communi pane decrevisset, nam et omnis panis, quem terra profert, Dei donum est, Dei creatura est. Etenim «Domini est terra et plenitudo ejus (Psal. XXIII) .» Addidit ergo: «Qui descendit de coelo.» Sed et si non plus adjecisset, necdum satis [Col. 0471A] istum panem definisset, nam et Judaei cum dixissent: «Patres nostri manducaverunt in deserto manna,» protinus adjecerunt: «Sicut scriptum est: Panem de coelo dedit eis manducare.» Et quidem illum panem pluit Dominus de coelo, non tamen aethereo, sed de coelo aerio, per quod volantes aves, volucres coeli dicere solemus. Et verbo [verbum] quoque descendit, quod hic positum est, de illo pane dictum est, quia cum descenderet ros mane super castra, descendebat pariter et manna (Exod. XVI) . Adjecit ergo et tertiam hujus panis differentiam, quae non sinat illum communem intelligi cum pane aliquo, dicens: «Et dat vitam mundo.» Quod vitam dat, et non uni genti, sed universo mundo vitam dat, hoc maxime pondus pretiumque panis hujus [Col. 0471B] commendat, et singularitatem demonstrat. Quid enim est vitam dat, nisi mortuos vivificat? Hoc certe manna non magis facere potuit, quam panis ille quem singulis annis terra profert seminanti. Nec enim pani illi vel aquae quam petra produxit, ulla vita inerat, quamvis fabulose quidam dixerunt, quod petra sequeretur de loco ad locum castra filiorum Israel, ex occasione dictionis apostolicae, qua dixit: «Bibebant autem de spirituali consequente eos petra (I Cor. X) .» Etenim non lapis inanimatus post castra volvebatur, sed torrentis alveus de petra productus, populum secundum viam qua ituri erant, nutu Dei derivatus consequebatur (Num. XXI) . Igitur panis hujus veri, quem Pater dat, plena definitio est; et nec plus nec minus dictum est quam oportet. [Col. 0471C] Panis Dei est, id est, non ex hominibus, sed ex Deo est, imo et angelorum quidem et hominum cibus est, sed nec angelorum nec hominum donum est, et non ex ipsis, non pro ipsorum meritis, sed pro gratia Dei. Et hic sponte sua descendit de coelo, quo ascendere non poterat Moyses, ut inde illum deferret huc, «datque vitam mundo,» id est angelis et hominibus, ut viventes angeli comedant, et nunquam moriantur morte qua mortuus est diabolus; comedant homines mortui et a duplici morte corporis et animae resuscitentur. Multo ergo major Moyse panis hic, satisque constat, quia talis ab illo dari non potuit. Sed isti convivae terreni a ventre et cibo qui perit, oculos non sublevantes, panem hunc, panem Dei, «qui de coelo descendit,» et vitam dare mundo [Col. 0471D] jam venit, non attendebant, utpote surdi et indociles auditores legis dicentis: «Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit ex ore Dei (Deut. VIII) .» Unde haec reputabant quod spirituale quid loqueretur eis.

«Dixerunt ergo Judaei: Domine, semper da nobis panem hunc.» Hunc, inquiunt, videlicet qualem te intelligimus habere, panem semper da nobis, ut non necesse habeamus in sudore vultus aratro terram vertere, semina sulcis credere, et in saturitate panis et otii securitate non sit opus penuriam ullius rei praecavere. Attamen talis propositio qualicunque spe attentos illos fecerat, nec enim solummodo concesserant verum esse panem, quem a Patre dari [Col. 0472A] Dominus dixerat, sed et nimis avide audientes acceperunt, venisse panem Dei de coelo, qui daret vitam mundo. Jam ipse doctrinae ordo postulabat, ut panem ipsum clara et evidenti assumptione demonstraret, ut vel murmurantes illi et non credentes, in aeterna semetipsos fame concluderent, ut credentes et ad ipsum venientes, vitam aeternam manducarent. «Dicit autem eis: Ego sum panis vitae. Qui venit ad me non esuriet, et qui credit in me non sitiet unquam.» Ac si dicat: Ecce quia de vero pane audistis inhianti desiderio, sinus vestros laxastis dicentes: «Domine, da nobis semper panem hunc,» et nolite rursus claudere vel constringere, dum dico vobis, quis panis ille sit, et longe aliud ostendo, quam vos speraveritis. «Ego sum [Col. 0472B] panis vitae.» Jam in vestro arbitrio est, accipere et habere panem hunc.» Nolite obdurare corda vestra, sicut in irritatione secundum diem tentationis in deserto, ubi tentaverunt me patres vestri (Psal. XCIV) ;» sed venite ad me, et non esurietis; credite in me, et non sitietis. Paravit Pater in conspectu vestro mensam (Psal. XXII) , si vos verum panem esuritis, si veram refectionis aquam sititis. «Sed dixi vobis, 202 quia vidistis me, non creditis.» Hoc, inquam, dixi vobis, novi enim vos, quod non propterea, quia signa vidistis, sed propterea quia «de panibus manducastis, et saturati estis,» venistis ad me, et nunc dico: «Quia vidistis me,» et audistis verba aeternae vitae, et «non creditis,» sed tantummodo signa videre, non illud [Col. 0472C] propter quod signa fiunt, videre vel credere vultis, tantummodo panes manducare ciboque perituro saturati, et non cibum «qui permanet in vitam aeternam,» curatis operari. Quid ergo? Quid faciet hic verus panis, quoniam vos ad illum manducandum venire non vultis? Audite jam: «Omne quod dat mihi Pater ad me veniet, et eum qui venit ad me, non ejiciam foras.» Poteram ego dicere: Omnis quem dat mihi Pater ad me veniet; sed vos fastidiosi Judaei, quorum saturitas et crapula Pharisaicae superstitionis verum panem fastidit, de vobis solummodo me dixisse arbitremini, videlicet tanquam vos habeat solos exspectare hic panis Dei, quoniam filii Abrahae estis, et manducatores alios, nisi vos habiturus non sit.

[Col. 0472D] Dixit ergo: «Omne quod dat mihi Pater;» omne, inquam, sive bonum, sive malum, sive mundum, sive immundum, sive circumcisio sive praeputium, omnis sexus, omnis conditio ad me veniet, «et eum qui venit ad me,» undecunque veniat, qualiscunque veniat, dummodo veniat, id est credat, «non ejiciam foras.» Faciam quod fecit homo ille, qui cum fecisset coenam magnam et vocasset multos, quoniam illi coeperunt simul omnes se excusare: «Exi, inquit, in vias et sepes, et pauperes ac debiles, caecos et claudos introduc huc (Luc. XIV) .» An putatis quod panis iste verus frustra de coelo descenderit, nisi vos illum comederitis, et quod a pransoribus derelictus ad mensam coeli, frustrato propter [Col. 0473A] vos consilio suo referendus sit? Non est ita, sed implebit mihi Pater domum turba famelicorum, hoc pane saturari cupientium, et quotcunque ille mihi dederit, quicunque illo revelante, panem istum agnoverit, licet catellus veniat sub mensa colligere micas, non eum ejiciam foras. «Quia descendi de coelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me.» Quod ergo descenderim de coelo, quod panis vivus et verus sim, hoc dixi vobis, et adjeci: «Quia vidistis me, et non credidistis (Matth. XI) .» Hoc sane, «ut non faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me,» vos reprehendere non potestis, quem profecto Deum esse non dubitatis. Nam et si de coelo me descendisse non conceditis, attamen a Deo missum, id est, [Col. 0473B] Prophetam magnum, qui venturus sim in mundum, paulo ante confessi estis. Hoc, inquam, non reprehenditis, ut «non faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me.» Quid est enim non voluntatem ejus, qui, ut dico vere, misit me, sed voluntatem propriam facere, nisi propria utendo potestate, injuste aliquid disponere, non rerum merita pensare, sed praejudicia faciendo, bonum malum, vel malum bonum dicere, tenebras pro luce, et lucem pro tenebris ponere (Isa. V) . Hoc ergo vos improbare non potestis quod «non faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me.» Proinde coeptam prosequar causam, ut rationabiliter vos ab aeternae vitae convivio seclusos, et alios admittendos esse ostendam.

[Col. 0473C] «Haec est autem voluntas ejus, qui misit me Patris, ut omne quod dedit mihi, non perdam ex eo, sed resuscitem illud in novissimo die.» Sed hoc vobis adhuc forte clausum est, nec intelligitis quid sit illud: «Omne quod dat mihi Pater.» Dico ergo idem manifestius: «Haec enim est voluntas ejus qui misit me Patris, ut omnis qui videt Filium et credit in eum, habeat vitam aeternam.» Quod dixi: «Ut omne quod dedit mihi,» idem est quod nunc dico: «Ut omnis, qui videt Filium, et credit in eum.» Sed idcirco sic et sic dixi, ut sciatis non magis circumcisionem, quam praeputium, signum esse illorum, «quos dedit mihi Pater,» quos vult, ut non perdam, quos vult habere vitam aeternam, [Col. 0473D] sed sola fide discerni, solo amore Filii recognoscendos esse quos ille mihi Filio suo salvandos dederit. «Omnis qui videt Filium,» qui oculos cordis non claudit contra illum, sed videt, et videns gaudio gaudet, «et credit in eum,» ipse est illud quod «dedit mihi Pater.» Et cum sit «voluntas ejus qui misit me, Patris,» ut non perdam quid ex eo quod ipse mihi dederit, sed resuscitem illud in novissimo die, ego non ita econtrario faciam voluntatem meam, ut respuam quemquam, eo quod non sit semen Abrahae, vel quia non sit insignitus circumcisionis charactere? Si autem omnis, qui videt et credit, vitam habet aeternam pro voluntate Patris, quanto magis, qui non viderunt et crediderunt aeterna vita digni sunt? Omnis ergo, sive qui corporali praesentia [Col. 0474A] me habens videt opera quae facio in nomine Patris mei, et credit, sive qui rationis intuitu videbit et credet, videlicet cum sibi annuntiatum fuerit, jam habet vitam aeternam, jam ex eo quod credit, transiit, ut supra dixi, de morte in vitam, «et ego resuscitabo eum in novissimo die.» Et nunc jam habet vitam aeternam, videlicet resuscitatus secundum animam et in futuro quando omnes, qui in monumentis sunt audient vocem Filii Dei et procedent, ego ex nomine vocans, resuscitabo eum, et de massa vel congerie morte aeterna mortuorum, in resurrectionem judicii procedentium, discernam illum. Ego enim sicut panis vitae, sic et resurrectionis quoque corporum dator sum. Ad hoc valebit ei venisse ad me, vel credidisse in me, ut a duplici corporis [Col. 0474B] et animae morte resurgat, et, sicut supra dixi, amplius non esuriat, neque sitiat (Joan. V) .

«Murmurabant ergo Judaei de illo, quia dixisset: Ego sum panis, qui de coelo descendi, et dicebant: Nonne hic Jesu filius Joseph, cujus nos novimus patrem et matrem? quomodo ergo nunc dicit: Quia descendi de coelo?» Hoc est peccatum illorum, de quo excusationem non habent. Nam nescire quod descenderit, vel quomodo descenderit de coelo, non adeo mirum erat, praesertim cum vulgata opinione putaretur esse filius Joseph, sed de illo murmurare, et non potius cum illo agere, vel ab illo quaerere, ut scire mererentur, de illo, inquam, murmurare peccatum erat, per quod merebantur viam veritatis nunquam invenire. Non enim hoc erat notitiam ejus [Col. 0474C] quaerere, sed invidiae flammam adversus illum superbiae et indignationis spiritu conflare. Sic et patres eorum non ex eo Deum provocaverunt, quod escas petierunt, sed ex eo quod tentando et murmurando petierunt, sicut ait Psalmista: «Et tentaverunt Deum in cordibus suis, ut peterent escas animabus suis, et male locuti sunt de Deo, et dixerunt: Nunquid poterit Deus parare mensam in deserto (Psal. LXXVII) ?» etc. Igitur et hi tentatores filii tentatorum, id est, murmuratores filii murmuratorum, non ex eo Christum Dominum offenderunt, quod illum esse filium Joseph opinati sunt, sed ex eo quod cum opera coelestia faceret, et se de coelo descendisse diceret, maluerunt ad invicem de illo murmurare, 203 quam ab illo descensus ipsius mysterium [Col. 0474D] intentione discendi humiliter quaerere. Non enim parvum superbiae contemptum redolet, quod eum hoc loco ex nomine feriunt dicentes: «Nonne hic est Jesus filius Joseph,» videlicet multum adversa sibique repugnantia noverant haec esse, de coelo, ut aiebat ipse, descendisse, et, quod vulgo opinabantur, filium Joseph esse. Rursus omnino sibi consentiebant, et consequentia erant, de coelo illum descendisse, et Dei Filium, qui de Patre multa illis supra dixerat, existere. At illa diabolica conflagrati invidia Patrem Deum, cujus auctoritatem contemnere non possent, in verbis ejus se advertisse dissimulabant, et quod solum sciri volebant, Jesum videlicet hominem filiumque Joseph et Mariae esse, importune et mendose describebant.

[Col. 0475A] «Dixit ergo eis Jesus: Nolite murmurare invicem. Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, attraxerit eum.» Murmurantes corripiens, ne forte non intellexerint magnifice Patrem alium, majorem quam est Joseph, illis, imo contra illos se habere astruit: «Nemo, inquit, potest venire ad me,» videlicet ad quem cum venerit quis, ut supra dixi, non esuriet, neque sitiet; nemo, inquam, potest venire ad hoc, ut «non esuriat neque sitiat, nisi Pater qui misit me, attraxerit eum.» Hoc plane majus est quam Joseph. Quia dixerant: «Nonne hic est filius Joseph?» Imo et omni homine hoc majus est. Quis enim hominum quemquam attrahere potest ad manducandum, sicut manducari oportet hunc panem vivum et verum? Ipsum attrahi [Col. 0475B] quid sit quaeramus, et liquido patebit, quod nemo quemquam attrahere possit, nisi solus Deus. Attrahi ad Christum panem vivum et verum, id est, esurire ac sitire justitiam, tantumque habere fastidium vel odium omnis injustitiae, ut talem vacet illi esuriem sitimque tolerare. Ad haec autem quis idoneus? Cujus in manu cor cujusquam est, ut hoc in illo possit efficere? Nunquid Pauli? nunquid Apollo? nunquid Cephae? Nunquid in manu est cujusdam omnium verbo Dei ministrantium, ut dum praedicando Dei verbum, quasi frangit panem vivum, det mortuis manducandi et vivendi desiderium? Nempe sicut Paulus plantavit, Apollo rigavit, Deus autem incrementum dedit (I Cor. III) , et sicut: «Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt, [Col. 0475C] qui aedificant eam (Psal. CXXVI) ,» sic in vanum praedicatores frangunt panem vivum, nisi Deus in mentibus auditorum, sanctum ejusdem panis excitet desiderium. Igitur ad Christum quemquam attrahere, id est, esuriem sitimque justitiae cuiquam dare, cum nemo possit nisi Pater, ac proinde majus sit hoc omni homine, scilicet quemquam ad Christum attrahere, satis magnifico ab effectu probare incipit, quod Pater suus longe major quam Joseph sit. Verumtamen et hoc sciendum, quia haec attractio non minus Filii quam Patris gratiae opus est. Nam, et de seipso hic idem Filius: «Et ego, inquit, si exaltatus fuero, omnia traham ad me (Joan. XII) .» Et eidem sponsa sua, scilicet Ecclesia, dicit in Canticis: [Col. 0475D] «Trahe me post te (Cant. I) .» Cur ergo nunc de sola persona Patris dixit, quod oporteat eum, qui ad se venit, ab illo trahi? Videlicet quia de Patre Jesu murmuratio suborta, vel ventilata est a dicentibus: «Nonne hic est Jesus filius Joseph?» Opportune primum de Patre ait: «Nemo potest venire ad me, nisi Pater qui misit me attraxerit eum,» quod idem est ac si diceret: Nemo potest hunc panem manducando vitam aeternam habere, nisi credendo amaverit, vel amando crediderit: non Joseph, sed Deum Patrem meum esse, et ab illo me esse missum de coelo, ut nascerer de matre virgine. Deinde de non inaequali cum Patre sua potestate protinus subjungit: «Et ego resuscitabo eum in novissimo die.» Hoc et supra dixit se facturum, [Col. 0476A] cum ejusdem voluntate Patris, quia videlicet quod illic dixit: «Omne quod dat mihi Pater, ad me veniet;» et haec est voluntas Patris mei, «qui misit me, ut omne quod dedit mihi, non perdam ex eo, sed resuscitem illud in novissimo die.» Hoc idem murmurantibus illis graviori pondere repetiit: «Nemo, inquiens, potest venire ad me, nisi Pater qui misit me, attraxerit eum;» murmurantes et invidos terribili praenuntiatione excipiens ab illis quos Pater sibi daturus sit. At illi quos Pater iste non trahebat, eo videlicet modo quo jam dictum est: non enim idcirco venerant ad eum, quod esurirent ac sitirent justitiam, sed quia, sicut ipse ait, manducaverant de panibus et saturati fuerant, adhuc indignantes murmurare poterant, et ad invicem dicere: «Et [Col. 0476B] quis ille Pater est, vel quis ex vobis omnibus, qui homo sit, ad istum, ut credat in eum attrahendus vel cogendus est?» Adversus hujusmodi contemptum illorum, insigni propositione subjungit:

«Est scriptum in Prophetis: Et erunt omnes docibiles Dei.» Hoc maxime in Jeremia scriptum est his verbis: «Post dies illos, dicit Dominus, dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam; et ero eis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum. Et non docebit ultra vir proximum suum, et vir fratrem suum dicens: Cognosce Dominum; omnes enim cognoscent me a minimo eorum usque ad maximum, ait Dominus (Jer. XXXI) ,» etc. Nunc enim postquam impletum est, quod idem propheta praemiserat dicens: «Ecce dies venient, dicit [Col. 0476C] Dominus, et feriam domui Israel, et domui Juda foedus novum non secundum quod pepigi cum patribus vestris in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti, pactum quod irritum fecerunt (ibid.) ,» etc. Nunc, inquam, postquam dedit legem suam in visceribus nostris; et in cordibus nostris Spiritu sancto scripsit eam (II Cor. III) , non docet ultra vir Judaeus proximum suum, ut facit proselytum, dicens: «Cognosce Dominum.» Omnes enim a minimo usque ad maximum, id est, a rusticano usque ad scribam doctum, cognoscunt id, de quo nunc agitur, quid talis vir nescit, scilicet Deum Patrem habere, et in hunc mundum misisse Christum Filium, et sic docibiles Dei sunt. Hoc [Col. 0476D] enim nunc agitur, ut praedictum est, adversus illos murmuratores, quod Deus Christi sit Pater, dicentibus illis: «Nonne hic est Jesus filius Joseph?» Ait ergo: «Est scriptum in prophetis, Et erunt omnes docibiles Dei.» Et ut manifestius fiat in quo docibiles Dei futuri sint, protinus adjungit: «Omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me.» Ac si dicat: Et omnes quicunque docibiles Dei fuerint, hoc ab illo discent, ut credant in me. Omnis enim «qui habet aures audiendi (Matth. XIII) ,» quas exigit doctrina Dei, et intrinsecus discit (ubi non vox hominis perstrepit, nec penetrat caro et sanguis, sed sola revelatio Patris, qui est in coelis), non potest se avertere a Filio Dei, sed «venit ad me,» inquit, credit in me, astringitur mihi insolubili vinculo [Col. 0477A] dilectionis, festinat inter membra mea computari, ut idem, cujus ego natura filius sum, ipse quoque in spiritu adoptionis filiorum «Abba Pater (Rom. VIII) » clamare possit, quo videlicet Spiritu praeveniente, docibilis Dei modo supradicto factus est. «Non quia Patrem vidit quis, sed [nisi is] qui est a Deo, hic vidit Patrem.» Non, inquit, ex eo quod dixi: «Omnis qui audiit 204 a Patre, et didicit, venit ad me,» consequitur aut colligi debet, quod Pater meus visibilis sit, aut corporaliter, ut homo adiri potuerit, et audiri, quomodo vos indignationis et invidiae fumantes nebulam murmuratis, quod dixerim: «Quia descendi de coelo,» cum Joseph pater meus sit, quem vos scutum cordis arripuistis, ne a Patre meo quidquam audire vel discere possitis. [Col. 0477B] Pater meus ille est «quem vidit hominum nemo, nec videre potest, qui lucem habitat inaccessibilem (I Tim. VI) .» Nam et si patrum aliqui Deum vidisse leguntur, non in sua tamen substantia viderunt, aut videre potuerunt, sicut Moysi dicenti: «Si inveni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi teipsum, ut videam te manifeste,» responsum est: «Non poteris videre faciem meam, non enim videbit me homo et vivet (Exod. XXXIII) ,» cum utique Scriptura eadem de eodem Moyse praemisisset: «Loquebatur autem Dominus ad Moysen facie ad faciem, sicut loqui solet homo ad amicum suum (ibid.) .» Sane de beatis angelis hoc intelligendum non est, quin visione Dei perfruantur. Non enim hic de illis agitur, sed de hominibus, quorum nemo Deum vidit unquam; [Col. 0477C] quia stabat paries inimicitiarum, id est, originale peccatum inter homines et Deum, solvendus in carne Christi per passionem mortis (Joan. I) , ut posset ab hominibus Deus videri. Ait ergo: «Non quia Patrem vidit quis;» et adjecit: «Nisi qui est a Deo, hic vidit Patrem (Ephes. II) .» Hic, inquit, qui non est ab homine, cujus esse non incoepit ab Joseph, sicut vos dicitis, adversum me murmurantes; hic, inquam, scilicet ego, vidit Patrem ex cunctis filiis hominis, quia solus ab illo sum, videlicet natus, non factus. Alioquin non valeret haec differentia, quia dixi: Nisi qui est a Deo, cum omnes homines a Deo facti sint, quorum tamen illum vidit nemo. Notandum quippe est quoties ita absolute positum [Col. 0477D] invenitur, a Deo vel ex Deo esse, ut non sit additum, factum vel creatum, subaudiendum esse natum, etiamsi de hominibus sermo sit, ut illud: «Qui ex Deo est, verba Dei audit, propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis (Joan. VIII) .» Subaudiendum est enim, nati, imo renati, videlicet ex eo quod nativitate regenerantis gratiae quis indignus est, verba Dei audire non potest. Cum ergo dicit: «non quia Patrem vidit quis, nisi hic qui est a Deo,» subaudiendum est natus vel genitus illa videlicet generatione vel nativitate, quae non gratiae, sed naturae est, non enim ait: Nisi hi qui sunt a Deo, sed de uno seipso, hic, inquit, qui est a Deo, subaudis, solus per naturam natus vel genitus, solus coaeternus et consubstantialis Filius. Nam nisi propriam [Col. 0478A] hic accipias Filii Dei generationem, in eo quod ait: «Nisi, qui est a Deo, hic videt Patrem,» consequitur quod omnes qui ex Deo sunt, viderint Deum. Sed nos omnes, qui spiritum adoptionis filiorum accepimus (Rom. VIII) , ex Deo nati sumus, et filii Dei nominamur et sumus (I Joan. III, VII) , sed nondum apparuit quid erimus, et tamen nemo nostrum vidit Deum. Ergo hic qui est a Deo, et proinde vidit Patrem, hic ita a Deo, quomodo unigenitus, quomodo solus consubstantialis, Filius unicus, filius, inquam, solus naturalis. Nam caeteri omnes adoptivi sunt. Sequitur:

«Amen, amen dico vobis, qui credit in me habet vitam aeternam.» Postquam in assumptione qua dixerat: «Ego sum panis vitae, qui venit ad me, non [Col. 0478B] esuriet, et qui credit in me, non sitiet unquam,» consistens veritas murmurantes, et concedere nolentes usque ad victoriam redarguit, Cerinthum quoque et alios qui nondum erant, haereticos praedamnans, quia, dicturi erant, Christum non de coelo descendisse, sed de Maria existendi initium habuisse, vel etiam ex Joseph genitum fuisse, nunc tandem forti conclusione majestas Verbi aeterni coepta perficit, impios confundens, pios autem ad manducandum seipsum panem vitae aeternae alliciens: «Amen, amen, inquit, dico vobis, qui credit in me, habet vitam aeternam.» Hoc utique ex praecedentibus constans, et verum esse fidelibus perspicuum, infidelibus autem inexpugnabile est. Si enim «Pater det panem de coelo verum, qui descendit de coelo,» [Col. 0478C] et dat vitam aeternam, et ego ille sum panis vitae, ergo «qui credit in me, habet vitam aeternam.» Idcirco superius vobis dicere coeperam: Operamini non cibum qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam: hoc est opus Dei, ut credatis in eum quem ille misit. Interturbastis dicentes: «Quod ergo signum tu facis, ut videamus et credamus tibi? quid operaris? Patres nostri manducaverunt in deserto manna.» Proinde dixi vobis, quia «ego sum panis vitae,» nunc iterum dico: «Ego sum panis vivus [vitae]. Patres vestri manducaverunt manna in deserto, et mortui sunt. Hic est panis de coelo descendens, ut si quis ex ipso manducaverit, non moriatur.» Conferte effectus, videte panis utriusque [Col. 0478D] distantias. «Patres vestri manducaverunt manna et mortui sunt;» patres vestri, inquam, mali, patres malorum, murmuratores, patres murmuratorum, infideles, patres infidelium, quamvis omnes eamdem escam spiritualem manducaverint et eumdem potum spiritualem biberint, quem et boni patres bonorum (quales fuerunt Moyses et Aaron) «manducaverunt manna et mortui sunt,» imo cum essent mortui mala morte peccati, manducaverunt, et manducando non revixerunt, sed illo cibo saturati ad inferos descenderunt, in tantum mortui secundum interiorem hominem, ut quidam eorum, vitam retrahentes adhuc exteriorem, absorpti a terra, et operti humo de medio multitudinis perierint (Num. XVI) . Quid ergo, inquis: Illi qui manducant hunc panem [Col. 0479A] non moriuntur? Dixisti enim: «Hic est panis de coelo descendens, ut si quis ex ipso manducaverit, non moriatur.» Nonne et omnes qui manducant hunc panem de quo dicis: «Hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur,» et qui bibunt calicem tuum, de quo dicis: «Hic est sanguis meus (Matth. XXVI) ,» nonne, inquam, isti manducantes et bibentes omnes quidem secundum carnem, multi vero etiam secundum animam moriuntur? in quo ergo panem hunc praefers illi, quem patres manducaverunt, pro eo quod manducantes manna et bibentes aquam de petra mortui sunt omnes quidem secundum carnem, aliqui vero etiam secundum animam? Concedimus enim multos ex eis mortuos esse secundum animam, sicut ait Spiritus sanctus in David: [Col. 0479B] «Ipsi vero non cognoverunt vias meas, quibus juravi in ira mea: Si introibunt in requiem meam (Psal. XCIV) .» Quamvis etenim dixerit, aliqui illa morte qua prostrata sunt cadavera illorum in deserto consumptum fuisse peccatum eorum (Num. XIV) , sic intelligentes quod scriptum est: «Non judicabit Deus bis in idipsum (Nahum I, sec. LXX) ,» quod temporali morte puniti omnes evadunt mortem aeternam, aliorum tamen meliorem tenemus sententiam dicentium, quia quosdam flagella damnant et non liberant, videlicet eos, de quibus per prophetam dicitur: «Percussi eos nec doluerunt, attrivisti eos et renuntiaverunt accipere disciplinam (Jer. V) .» His, inquiunt, flagella ab hac vita inchoant, et in aeterna percussione perdurant. Unde per Moysen [Col. 0479C] Dominus dicit: «Ignis succensus est in furore meo et 205 ardebit usque ad inferni novissima (Deut. XXXII) .» Itaque et juxta prophetam eumdem dicentem: «Et duplici contritione contere eos (Jer. XVII) ,» plerosque illorum in corpore simul et in anima perisse concedimus: praesertim cum illis exacerbantibus Deum exacerbatione tentationis in deserto et cognoscere nolentibus vias ejus, juraverit ipse, ut praedictum est, in ira sua, quod non introirent in requiem suam (Psal. CXIV) . In quo igitur hunc panem, quem qui manducant, nihilominus moriuntur, praefers illi quem manducaverunt patres illorum, et mortui sunt. Ad haec inquam: Attende diligentius, nunquid ullam fecit exceptionem patrum malorum sive bonorum? Nonne universali [Col. 0479D] enuntiatione dixit: «Patres vestri manducaverunt manna et mortui sunt?» Patres enim vestri, inquit, non solum murmuratores vel infideles mortui sunt, sed etiam justi, et quantolibet fideles patres omnes vestri mortui sunt, ea videlicet ex causa qua omnes homines moriuntur in Adam. (I Cor. XV.) Et hoc dico, quia, quamvis manna manducaverint, nihilominus omnes eadem in morte detenti sunt, sicut et antiquiores illorum patres, vel ipsorum juniores, qui manna non manducaverunt, quia diebus illis non fuerunt. Dixi ergo: Quia patres vestri manna manducaverunt, et nihilominus mortui sunt (Gen. XLIX) , quam illi qui non manducaverunt, nihilominus apud inferos propter originale [Col. 0480A] peccatum detenti sunt, quam illi qui ante vel post illud manna, hinc ad populos suos per viam universae carnis adducti sunt (III Reg. II) . Non per illud manna liberati sunt, neque ascenderunt ad convivium angelorum, ut visione Dei perfruerentur, qua beati angeli aeternaliter vivunt, quam in patre suo Adam omnes homines perdiderunt. Sed «hic est panis de coelo descendens.» Et ad quid de coelo descendit? «Ut si quis manducaverit ex ipso, non moriatur.» Nam qui non manducaverit morietur, imo jamdudum mortuus in Adam, ab illa ejus haereditaria morte non liberabitur. Et quidem mortuorum multitudo plurima est a corporibus separatorum, hunc panem exspectantium apud inferos, quo fraudavit eos peccando pater ipsorum. Magna [Col. 0480B] deinceps ventura est multitudo gentium hunc panem dum adhuc in corpore sunt flagitantium, jamque dum adhuc in carne vivunt manducaturi sunt. Utrisque scilicet et illis qui jamdudum defuncti sunt, et his qui adhuc viventes in carne sunt vel erunt, ecce parata est a Patre meo mensa in conspectu ipsorum (Psal. XXII) . Dico enim vobis: «Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi. Si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum.» Quoniam convivae Patris mei per mortem dissipati sunt, propter vetitum cibum quem manducavit pater ipsorum, et animae quidem apud inferos, corpora vero in sepulcris sunt; dissipabor et ego panis angelorum, et secundum illam substantiam qua pascuntur angeli, pergam ad inferos, ubi animae [Col. 0480C] esuriunt, et secundum corpus eodem terrae ventre reconditus, quo recondita sunt corpora illorum, illic ego tribus diebus et tribus noctibus, sicut fuit Jonas in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus (Matth. XII; Jon. II) , unde et animae visione Dei recreatae reviviscent, corpora vero nunc quidem multa, in futuro autem cuncta resurgent (Matth. XVI) . Deinde residuis, id est, quos praesens adhuc saeculum in carne retinet, dabitur hic idem panis in ea specie quae viventibus congrua est, id est, in vero sacrificio panis et vini secundum ordinem Melchisedech.

«Et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita.» Summa haec sit consolatio pauperibus quibus spiritus Domini veniens super me, evangelizare [Col. 0480D] misit me (Isa. XVI; Luc. IV) ; summa, inquam, et incomparabilis congratulatio sit haec gentibus terminisque terrae (Psal. II) quos in haereditatem vel possessionem postulans accipiam a Patre. Quia nihil minus habebunt de hoc pane vitae, quam antiqui patres, quibus hunc panem signavit, «et dedit Pater qui misit me.» Nam descendens ad illos ut reficiantur ex me, cum infernus me momorderit, et ego morsus ejus factus fuero (Ose. XIII) , mors mortis in visceribus ejus conclusus, additus esurientibus sanctis vel justis, ut vivificentur universi, tunc ego dabo panem istis residuis, in quo non deest veritas ejusdem carnis meae vel corporis, quod eductum de ventre ceti, salvum et integrum residebit aeternaliter [Col. 0481A] ad dextram Patris. Panem eumdem angelorum me tribuente manducabit vivens homo, modo sibi congruo, quem dat Pater his qui recesserunt, ut manducent et resurgant, nunc quidem animae, corpora quidem in die novissimo. Animadvertendum est hoc loco, cum utrobique valeat, et nunc vertibilis [convertibilis] sit haec propositio: «Et panis quem ego dabo caro mea est.» Etenim sive carnem de pane praedices hoc modo: Et panis, (quem ego dabo dicens, accipite et comedite,) caro mea est, vel corpus meum est; sive carnem de pane praedices, ita et caro mea, quae mortua ventre terrae glutienda est, panis est, quia refectis mortuis vitam et resurrectionem datura est, cum, inquam, quocunque vertas, sententia vera sit, ordo tamen litterae [Col. 0481B] personarumque vel temporum mutatio exigit, ut panis subjectum, et caro praedicatum debeat accipi. Nam hactenus de persona Patris dixerat, quod ille panem verum daret, et ipse Filius panis esset. Nunc ipse panis vivus et verus ad suam personam per futurum tempus verbi ejusdem transitione facta: «Et panis, inquit, quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita.» Et revera quem Pater dedit panem angelorum, ut carnem assumeret et moreretur, quatenus vivificaret, ipse panis coelestis panem terrenum nobis dat, quem viventibus et quibus manducari potest, vitam det aeternam in carnem suam transmutat. Et sic Verbum quod est panis angelorum, caro factum est, non mutatum in carnem, sed assumendo carnem; sic idipsum Verbum jamdudum [Col. 0481C] caro factum, panis visibilis fit, non mutatum in panem, sed assumendo, et in unitatem personae suae transferendo panem. Proinde sicut de carne nostra, quam Virgo Maria peperit, vere fatemur propter unitatem personae, quae [quia] Deus est, sic nihilominus de pane isto visibili, quem ejusdem Verbi invisibilis Divinitas assumens, in carnem suam transfert, vere et catholice confitemur, quia corpus Christi est. Ait ergo: «Et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita,» videlicet ut mundus redemptus manducet et vivat, emundata prius per baptismum veteris quem serpens dedit et persuasit, sibi macula. Igitur ab effectis liquet, quanto melior hic panis sit illo, de quo dixerant: «Patres nostri [Col. 0481D] manducaverunt manna et mortui sunt.» Hic autem est panis de coelo descendens, ut si quis ex ipso manducaverit, non moriatur. Sane cum dicit: «Qui manducat hunc panem, vel qui manducat meam carnem,» semper digne subaudiendum est. Quemadmodum quoties dicitur in Scripturis sanctis: Angelus Domini, vel Spiritus Domini, nec additur malus, sine dubio bonus angelus, vel bonus Spiritus intelligitur. Ita nimirum quoties dicitur: «Qui manducat et bibit,» et non indigne, procul dubio digne subaudiendum est. Proinde et quod dixit: «Patres vestri manducaverunt manna et mortui sunt,» quoniam absque bonorum vel malorum patrum 206 distinctione, dixit, sciendum est quia quantumcunque bene manducaverint aliqui ex illis, tamen [Col. 0482A] omnes mortui sunt, id est, ab haereditaria morte, qua in Adam omnes moriuntur, per illud manna liberati non sunt, sed per hunc panem omnes vivificantur electi, qui vel antequam hic panis de coelo descenderet, fuerunt mortui, vel postquam descendit nati sunt, eidem morti obnoxii. Sequitur:

«Litigabant ergo Judaei ad invicem dicentes: Quomodo potest hic nobis carnem suam dare ad manducandum?» Et supra quando dixit: «Ego sum panis vitae,» murmurabant, et nunc quando dicit: «Et panis quem ego dabo caro mea est,» rebelles et increduli Judaei ad invicem litigant, nusquam duram eruditi sunt flectere cervicem, ad interrogandum veritatis Magistrum, videlicet eo modo, quo percontari solent hi qui scientiam veritatis [Col. 0482B] esuriunt ac sitiunt, sed murmurant, sed litigant, sed verba aeternae vitae blasphemantes, insaniae deputant. Num ergo istis diceret, quomodo posset carnem suam dare ad manducandum? Litigabant ad invicem, murmurabant ad invicem, et consilium sapientiae Dei, non ab ipsa Sapientia Dei, sed murmurando et litigando quaerebant ad invicem: quid nisi malum discerent ab invicem? «O homo, inquit Apostolus, tu quis es, qui respondes Deo?» (Rom. IX.) Talibus enim qui non amore discendi interrogant, sed intentione adversandi disputant, nihil aliud dicendum est, nisi ut tanquam indigni sapientiae responso procul absistant. «Dicit ergo eis Jesus: Amen, amen dico vobis: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in [Col. 0482C] vobis.» Ergo, inquit, quoniam vos nequaquam esuritis, animas sursum in coelum suspenditis, unde panis iste descendit, ut revelet vobis Pater qui est in coelis, quod revelare non potest caro et sanguis (Matth. XVI) , sed litigatis ad invicem cordibus impacatis, hoc tantum vobis dixerim, quod «nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis.» Quis autem est modus manducationis, non meum est aperire vobis. Sanctum enim hoc est, quod litigiosis canibus dandum non sit: margaritae sunt, quae videlicet, ne conculcentur, ante porcos mittendae non sunt (Matth. VII) . Nondum saltem servi estis, qui reverentem aurem Domino praebeatis: nedum amici, [Col. 0482D] quibus solis notum facere habeo ritum vel ordinem, causasque divinas hujus epulationis. Hoc ergo tantillum scitote, quia «nisi manducaveritis non habebitis vitam in vobis.» De hoc cibo corporis et potu sanguinis Domini, haec a sanctis doctoribus data est sententia, quam et velut pro maxima vel prima definitione adversus idem corpus et sanguinem Domini, nimium festini lectores et immaturati praeripuere doctores. Hunc, inquiunt, cibum, et potum societatem vult intelligi corporis et membrorum suorum, quod est sancta Ecclesia, in praedestinatis, et vocatis, et justificatis, et glorificatis sanctis et fidelibus ejus. Quid enim? Nunquid ab eisdem patribus ibidem tacitum est, hujus rei unitatis corporis Christi quod est Ecclesia, sacramentum esse [Col. 0483A] panem et vinum quod in Dominica mensa praeparatur, et de mensa Dominica sumitur? Quid autem est vel unde dicitur sacramentum, nisi a sacrando, eo quod rem istam, id est, corpus Christi quod est Ecclesia consecret, et consecrando efficiat unitatem? Nam sicut dicimus ornamentum hoc vel illud, eo quod ornet, et vestimentum eo quod vestiat, et caetera similia; sic Domini corpus quod in altari sumimus, et sanguis ejus, praedictae unitatis recte sacramentum dicitur, eo quod illo cibo potuque visibili in unam Christi Ecclesiam, quae sit corpus ejus, plenitudo ejus, invisibiliter consecremur. Igitur praedictam sententiam nullatenus pro maxima definitione vel descriptione manducandi carnem et bibendi sanguinem Domini accipimus, praesertim cum [Col. 0483B] ipse ore proprio, quando voluit, quibus voluit, quosque dignos judicavit, tam diligentem definitionem vel descriptionem dederit, ut nemo dialecticorum vel philosophorum unquam diligentius definire substantiam, vel quodlibet individuum quiverit. Nam quod solent facere illi, cum primarum quamlibet rerum substantiam designare volunt, verbi gratia, cum aequivocationem determinantes, contra argumentorum sophisticas importunitates dicunt, Alexander rapuit Helenam (cogimur enim nunc talium in tanto negotio meminisse nugarum, et sagittantes parvulos repercutere sagittis parvulorum), cum, inquam, dicunt: Alexander rapuit Helenam, quoniam potest opponi: Alexander non rapuit Helenam, Alexander Philippi rex Macedo, non rapuit [Col. 0483C] Helenam; determinantes dicunt: Alexander is de quo nunc agitur Trojanus Priami filius, rapuit Helenam; hoc idem summa sapientia fecit, ubi ostendere voluit, quomodo carnem suam nobis ad manducandum dare possit: «Hoc est, inquit, corpus meum.» Et addidit: «Quod pro vobis tradetur.» Item: «Hic est sanguis meus,» et adjecit: «Qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum.» Totumque modum manducandi carnem suam et bibendi sanguinem suum perscribens: «Hoc, inquit, facite in meam commemorationem (Luc. XXII) .» Proinde cunctis figurarum vel similitudinum nebulis amotis, non corpus quodlibet, non corpus Christi quod est Ecclesia; sed illud corpus Domini, quod pro nobis traditum est, nos [Col. 0483D] manducare, et illum sanguinem, qui pro nobis fusus est in remissionem peccatorum, nos bibere indubitanter credimus et quod fecit ipse, hoc idem in commemorationem ipsius scimus et bene scimus nos facere, id est, carnem ipsius manducare et sanguinem bibere. Et quamlibet sancta Ecclesia corpus Christi sit, et sic ex multis hominibus consistat, quemadmodum panis ille, quem vere dicimus corpus Christi, multis constat ex granis; et vinum illud quod vere dicimus sanguinem Christi, ex multis confluxit acinis; non tamen idipsum corpus Christi est Ecclesia quod pro nobis traditum est, quam propriam differentiam saepe dictum corpus, quod est panis vitae aeternae, semper auctore Christo retinet. [Col. 0484A] Igitur «nisi manducaveritis, inquit, carnem meam, et biberitis sanguinem meum,» hoc videlicet quod dicturus sum facientes in meam commemorationem, non habebitis vitam in vobis. Sane qui vel tenerrima cohibentur infantia, priusquam ex hac luce migrant, quam munducare aut bibere possint; vel qui articulo temporis constringuntur, sicut nonnulli confessores, quos nec baptizari aqua, persecutionis et mortis instantia permisit, non praejudicantur hac sententia veritatis. Nec enim judicatur apud Deum non manducasse, nisi qui manducare noluit, qui non curavit, qui neglexit. De sensibus enim et de voluntatibus judicat Deus, quae in infantibus edentulis malae esse non possunt, et in ejusmodi confessoribus cum bonae sint, non fraudantur [Col. 0484B] effectu, quia manifeste Christi communicant passionibus. Proinde nec parvulos, quos aetatis impotentia manducare vetat, qui mox ut baptizati fuerint, ab hac luce migrant aeternae vitae exsortes arbitramur, nec praeventos a persecutore 207 confessores pios, in sanguine suo baptizatos, corpori Christi communicasse, vel calicem Domini bibisse, quod ad vitam aeternam proficiat dubitamus. Sequitur:

«Qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam. Et ego resuscitabo eum in novissimo die.» Non, inquit, vos vestrique similes, quique murmuratores et litigiosi, vitam habebitis in vobis, sed ille unus populus meus, qui mihi unitur unitate spiritus, una Ecclesia [Col. 0484C] mea, quae «manducat carnem meam et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam.» Haec enim summa est causa aeternae vitae effectiva, manducare carnem meam et bibere sanguinem meum, non manducare autem carnem meam et non bibere sanguinem meum, antiquae perfidiae est argumentum, qua primi parentes hominum, serpenti quam Deo credere maluerunt. Nec enim differt in culpa, non credidisse, quod manducantes de ligno vetito morerentur, et non credere, quod manducantes carnem meam et bibentes sanguinem meum, ordine praescripto, ab eadem morte liberentur. Qui ergo manducat et bibit recte antiquae mortis poena se exuit, et qui non manducat aut non bibit, nihilominus juste relinquitur in antiquo judicio paternae [Col. 0484D] praevaricationis. Notandum vero, quod cum superius dixerit: «Haec est voluntas Patris mei, qui misit me, ut omnis qui videt Filium, et credit in eum, habeat vitam aeternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die;» hic itidem sub eadem distinctione, prius, inquit, «habet vitam aeternam,» et deinde subjungit: «et ego resuscitabo eum in novissimo die:» videlicet ne quis existimet se absque corporis et sanguinis ejus cibo potuque visibili vitam utramque corporis et animae, sola fide recuperasse, et isto Sacramento non egere, hoc ipsum repetivit, procul dubio contestans, quod non vere credat, quisquis manducare et bibere contemnit. Nam quantumvis fidelis, et Catholicae professionis homo sis, [Col. 0485A] si manducare et bibere recuses de hoc cibo potuque visibili, eo ipso quod tibi hunc necessarium non esse praesumis, a societate membrorum Christi, quod est Ecclesia, te praecidis, neque recte credis in eum, cujus in hoc cibo potuque ab ipso tam diligenter commendato, derogas auctoritati. Nonne primi parentes nostri, et prius intrinsecus invisibiliter corrupti spiritu diaboli, contra Creatorem suum intumuerunt, et deinde per serpentem suasi, visibili quoque cibo perierunt? Ita plane oportet poenitentem hominem, ut prius invisibili fide subjici Creatori, corde credendo ad justitiam, et ore confitendo ad salutem, et deinde visibili quoque cibo, et potu vitae aeternae necessariam perficere justificationem (Rom. X) . Nec illud quoque vacat ab [Col. 0485B] ordine justitiae, quod prius dum manducat; jam habet vitam aeternam, scilicet in anima, Deo vivens per justitiam, et deinde: «Et ego resuscitabo eum, inquit, in novissimo die.» Nam et saepe dicti primi parentes nostri, et prius aeterna morte animae intrinsecus, et deinde morte quoque corporis extrinsecus mortui sunt. Etenim «quacunque die comederitis ex eo, morte, inquit, moriemini (Gen. II) ,» sine dubio morte animae, ac deinde sententiam quoque corporeae mortis acceperunt ab ipso Deo dicente: «In sudore vultus tui vesceris pane tuo, donec revertaris in terram, de qua sumptus es, quia terra es, et in terram ibis (Gen. III) .» Recte ergo, et servato ordine justitiae: «qui manducat, inquit, carnem meam, et bibit sanguinem meum, [Col. 0485C] jam habet vitam aeternam,» quia jam vivit secundum animam, secundum carnem vero morietur quidem, sed «ego resuscitabo eum in novissimo die.»

«Caro enim mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus.» Verus, inquam, cibus, et verus est potus, quia verum est quod pollicetur, quia vera spes est, qua manducatur et bibitur. Unde et constat cibum hunc, cibo illi contrario modo esse oppositum, quem homini primo serpens obtulit, quia videlicet cibus ille, cibus fuit mendacii, quia falsum fuit, et falsum est, quod ille cibus pollicitus est, quia cum vana promissione datus, et vana spe divinae similitudinis consequendae manducatus est. Sed nondum manducatoribus carnis suae, et bibitoribus [Col. 0485D] sanguinis tantum promisit ista veritas; quantum in persuasione cibi vetiti pollicita est ista falsitas. Nam divinitatem promisit: «Aperientur, inquiens, oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum (ibid.) .» Sequitur ergo: «Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet et ego in eo.» Hic perspicue divinitatem pollicetur carnem suam manducantibus et sanguinem suum bibentibus et illusionem nequissimi nebulonis qui dixit:»Comedite et eritis sicut dii (Ibid.) » non sine magno cruciatu ejusdem illusoris, serio loquens in verum effectum convertit. Quid enim nobis hoc dicto hic Dei Filius unicus pollicitus est, nisi ac si aperte dixisset: Dii eritis, et filii [Col. 0486A] Excelsi omnes (Psal. LXXXI) . Et notandum quod non ejusdem verbis deceptoris usus est dicentis: «Eritis sicut dii,» nec omnino sic dicere debuit: «Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum,» erit sicut Deus, vel erit similis Altissimo; sed «in me manet, inquit, et ego in eo.» Quis enim est, vel esse potest sicut Deus? Ille namque nullius indiget, nullius ope vel gratia Deus est. Sed quis ita praeter illum, naturae suae sufficientia Deus esse potest? Sic angelus voluit esse Deus, et factus est diabolus. Sic deitatem appetere sunsit homini, et hominem hominis honore spoliavit. Tam hic quam ille, cum voluit esse sicut Deus, voluit sine gratia vel adjutorio melioris esse Deus, et hac voluntate uterque a Deo divisit se. Quid ergo esset, nisi Dei [Col. 0486B] adversarius? Econtra, consortium vel gratia Dei deos efficit, et filios Excelsi. Gratiam ergo et communicationem Dei commendans ei, qui manducat carnem suam et bibit sanguinem suum, «in me maneat, inquit, et ego in eo.» Quis autem ego, nisi Deus, nisi Dei sapientia, nisi vera, summa et sempiterna Divinitas? Ergo is, in quo maneo ego, Divinitatem in se transfusam habens, Deus factus est, filius Excelsi renatus est. Non est sicut Deus, quia videlicet unus et solus est Deus, neminem habendo in se, unde factus sit Deus, sed est Deus me habendo in se manentem, unde fit Deus. Nam audi quid sequitur. «Sicut misit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem, et qui manducat me, ipse vivet propter me.» Ecce Deorum adoptivorum et [Col. 0486C] Dei unici dissimilitudo similis, et similitudo dissimilis: «Sicut, inquit, misit me vivens Pater, et ego vivo propter» ejusmodi «Patrem, sic et ille qui manducat me, vivet propter me.»

Sed quomodo misit me vivens Pater, vel quomodo ego vivo propter viventem Patrem? Misit me dico vivens Pater, id est, genuit me immortalis Pater. Nam in eo me misit, quod genuit. Si vestrae paterentur incircumcisae aures, cum dico misit, dicerem apertius genuit, sicut in psalmo testatur ipse, dicens ad me: «Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II) .» Dico ergo quia misit, quod et ipsum vos audire vix patiamini: «Misit, inquam, vivens Pater me,» quod non est aliud quam genuit et incarnari voluit me: «Et ego vivo propter Patrem,» [Col. 0486D] id est, propter hoc Deus vivens, Deus immortalis sum, Deus 208 impassibilis, Deus iucommutabilis sum, quia talem habeo Patrem, quia talis Pater me misit, quia talis Pater me genuit. Et «sicut ego vivo propter hujusmodi Patrem,» sic et is, «qui manducat me vivet propter me,» id est, idcirco sempiterne et beate vivet, idcirco Deus et filius Excelsi est, quia «manducat me, quia maneo ego in eo, et ipse in me.» Ecce, inquam, similitudo Divinitatis, similitudo vitae et aeternitatis, similitudo deorum adoptivorum et unici Dei. Sed haec, ut praedictum est, similitudo dissimilis est. In quo? Videlicet quia causae diversae sunt. Quare «ego vivo propter Patrem?» Quia vivens [Col. 0487A] ipse Pater misit, id est, genuit me. Quare vivet homo propter me? Quia manducat me. Non ego manducavi Patrem ut viverem, sed vivo propterea, quia Pater in seipso vivens et nullius indigens, genuit me, nihilominus in meipso viventem, et nullius indigentem. Homo autem non propterea vivit, quod Pater illum genuerit, sed idcirco ut vivat, manducat me, quem solum Pater genuit. Est ergo, ut praedictum est, dissimilitudo similis, et similitudo dissimilis, unici Filii multorumque filiorum Excelsi, dum hic vivit, quia genitus est; illi autem vivunt, quia manducant eum qui genitus est. Attamen nihil hac differentia perdunt, quoniam etsi nati dii non sunt, manducantes me, qui natus Deus sum, mecum unum corpus fiunt. Proinde non suspiret homo, qui [Col. 0487B] aeternum vivere vellet, quod abegit Deus hominem praevaricatorem factum, ne sumeret de ligno vitae, et viveret in aeternum. Nam ecce «habet panem verum,» de quo «si quis manducaverit, vivet in [Col. 0488A] aeternum,» imo gaudeat, quod non est permissus, ut comederet tunc de ligno vitae, et viveret in aeternum. Si enim tunc comedisset, sic viveret in aeternum, quomodo vivit ille cujus suasu comedisset. Econtra, si nunc vivet in aeternum, quomodo vivo ego propter quem vivet, quo tribuente manducat, ut vivat propter me. Sequitur: «Hic est panis de coelo descendens, non sicut manducaverunt patres vestri manna, et mortui sunt. Qui manducat hunc panem vivet in aeternum.» Brevi epilogo colligit atque enumerat partes superiores et commemorat quibus de rebus hactenus verba fecerit, ut earum memoria renovetur atque redintegretur in animo auditoris. Haec enim eodem ordine quo nunc in conclusione recelligit superius exposuit; videlicet, quod panis [Col. 0488B] ipse verus de coelo descendit, quod non fuerit manna, quod manducaverunt patres illorum, et mortui sunt. His ergo pro posse decursis reliqua sequenti volumine transigenda sunt.

[Col. 0487B] De Domino nostro Jesu Christo in servo ejus [Col. 0487C] David, eodemque Patre ipsius secundum carnem Spiritus sanctus praelocutus est, dicens: «Juravit Dominus et non poenitebit eum, tu es Sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) ;» hujus autem Melchisedech ordo fere nulli incognitus est, scilicet quia regresso Abraham a caede regum, protulit, non carnes sanguinemque hircorum aut vitulorum, sed panem et vinum (Gen. IV) : «Erat enim, inquit Scriptura, Sacerdos Altissimi, et benedixit ei,» hoc videlicet dicto magnifice innuens quod tali ordine ritum sacerdotii Altissimi praecurrerit. Hujus ordinis sacramentum praefulgidum, sub velamine legis reconditum, hoc loco dum Dominus noster, rex et Sacerdos verus retegit, tantis oculos hominum radiis ferit, ut intendere non [Col. 0487D] valentes, toti fugiant aversi, quemadmodum in typum talium hominum olim fugerunt patres ipsorum, non valentes ferre claritatem vultus Moysi, quia splendida facta fuerat ex collocutione Dei (Exod. XXXIV) . Si etenim reverberati sunt claritate hujus veritatis isti filii illorum murmuratores et litigiosi, non quod claritas sempiterna rationali creaturae naturaliter noxia sit, sed quia creaturae ratio suos irrationabiliter polluit et sordidavit oculos terrenis concupiscentiis, ita ut lumen suum videre non possit. Nam qui se averterunt, quantum cum auxilio Dei possunt, ab ea quae in mundo est, concupiscentia carnis et concupiscentia oculorum (I Joan. II) , his amica et dulcis est Divinitatis claritas; et si ex parte infirmantur atque reverberantur, non tamen fugiunt, non [Col. 0488] murmurant, non litigant, sed exspectant donec [Col. 0488C] «veniat quod perfectum est, et evacuetur quod ex parte est (I Cor. XIII) .» Haec jam tunc in illis hominibus praecurrentia fuerunt, qui audiebant Dominum Jesum, sicut sequentia declarabunt. Sequitur: «Haec dixit in Synagoga, docens in Capharnaum.» Synagogam illam murmurosam et litigiosam, in qua dixit haec Dominus noster, illis qui audiebant econtra dicentibus: «Quomodo potest hic nobis carnem suam dare ad manducandum,» non incongrue magni doctores aiunt, per illum regem Achis praesignatam fuisse, ad quem venit supradictus David, fugiens Saulem, qui et vocatur Abimelech, secundum titulum psalmi XXXIII, quando et commutavit vultum suum, et dimisit eum, et abiit. Namque dixit Synagoga illa: «Quomodo potest hic nobis carnem suam dare [Col. 0488D] ad manducandum? «Recte intelligitur in isto praedicti regis nomine Achis. Achis enim intepretatur quomodo est. Quia vero Synagoga eadem, quae Filium Dei non recipiebat, eumdem ipsius Patrem, Deum suum esse profitebatur, recte Filius idem in praedicti psalmi titulo mystice appellat eam Abimelech, quod interpretatur, Patris mei regnum. Quod immutavit vultum 209 suum David, illud nobis innuit, quia veterem ordinem sacerdotii secundum Aaron, immutaturus erat hic verus David, Rex et Sacerdos noster secundum ordinem Melchisedech. Achis autem, quod interpretatur quomodo est, istius, ut jam dictum est, Synagogae typum gessit, dicentis, quomodo hic nunc dicit, quia de coelo descendit, quomodo carnem suam ad manducandum et sanguinem [Col. 0489A] suum ad bibendum nobis dare poterit. Nam haec rebellione fidem illius pulsantis, in corda sua dum non admittit, quasi tympanizantem et impingentem in ostia civitatis David dura incredulitate repellit. Quapropter dimisit eum, scilicet Achis sive Abimelech, dicentem: «Quare adduxistis hominem insanum? dimitte illum hinc, et ne egrediatur domum meam (I Reg. XXI) .»

Nam revera dimisit eam et abiit; dimisit, inquam, Synagogam, et ad Ecclesiam de gentibus abiit, pro eo quod immutationem vultus ejus, id est praedictam veteris sacerdotii, translationem ferens, insaniae deputavit, ita ut per illud quod ibidem de eodem David dictum est, et defluebant salivae in barbam, nihil melius intelligi queat, quam quod infantilia [Col. 0489B] vel inepta, more infantium, quibus dum loqui conantur, salivae in mentum defluunt, Dominus noster illis videbatur loqui, cum diceret: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis,» unde lectionis hujus evangelicae sequentia sic habent: «Multi ergo ex discipulis audientes, dixerunt: Durus est hic sermo, quis potest eum audire?» In Psalmo praedicto, cujus in titulo per immutationem vultus Davidici mutatio nobis, ut jam dictum est, innuitur veteris sacerdotii. Dicunt pauci illi, qui aliis retrocedentibus, adhaerent hic vero Sacerdoti: «Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) .» Isti autem multi, et omnes quos nomine multitudinis sancta Scriptura denotare consuevit, ut ibi: [Col. 0489C] «Multi vocati, pauci vero electi (Matth. XX) .» Itemque: «Annuntiavi et locutus sum, multiplicati sunt super numerum (Psal. XXXIX) ;» isti, inquam, multi et multarum palearum cumuli, dicunt: «Durus est hic sermo, quis potest eum audire?» Videlicet sicut contrario spiritu aguntur in mente, et resistunt Spiritui Dei, sicut verba bonorum verbis de hoc sacramento dicunt contraria. Dicunt illi: «Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus,» dicunt illi: «Durus est hic sermo.» Ecce quam contrarii sunt, et quam contraria dicunt. Sicut [sic] enim contrarius est sermo durus suavi, sicut amaro dulcis, sicut aspero mitis. Plane usque hodie contraria ista non desunt, quae tunc in illa Synagoga [Col. 0489D] dicta sunt. Illis quidem durus erat hic sermo, quo dixerat: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis.» Primum quia sic intelligebant secundum carnem, quam soli sapiebant, quod concidi et sic manducari oportere dixisse carnem suam quemadmodum consueverant concidere et manducare carnes agni, seu cujuslibet bruti pecoris, et bibendum esse sanguinem suum, quomodo nec animalis cujusquam sanguinem gustare lex permittit, dicens: «Non comedetis cum sanguine (Gen. IX; Lev. III) ,» et juxta sensum vel doctrinam ejus neminem posse vitam habere in se, nisi fecisset. Quod tam auctoritate legis divinae quam communi sensu omnium hominum constabat horrendum et exsecrandum facinus [Col. 0490A] esse, atque ideo non modo ad consequendam vitam non valere, sed etiam eidem vitae omnino contrarium vel repugnans existere. Deinde et haec illos movere poterat cum ejusmodi sensum haberent, quod, etsi ullo modo fas esse potuisset, sic illum concidi et manducari sanguinemque ejus ebibi, vix paucis sufficere, ut unusquisque modicum quid acciperet, atque ideo vix centum homines ad vitam pertingere posse, cum copiosa multitudo hominum ad vitam pertinentium nulli, nisi soli Deo, numerabilis sit. Et quidem non adeo mirum fuerit, rudes discipulos tantum mysterium capere nequivisse, cum adhuc pueri essent (I Cor. III; Hebr. V) , eisque lacte magis quam solido cibo tunc temporis opus esset, sed inde culpandi erant, et inde judicium pro temeritate [Col. 0490B] incidebant, quia non sui sensus tarditatem vel impotentiam, sed Magistri sermonem incusabant et duritiae arguebant. Illis, inquam, isto sensu durus hic sermo videbatur, istis autem qui hodieque murmurant et litigant cum veritatem corporis et sanguinis Domini defendimus, alias ob causas magnam videmur sonare duritiam. Nam praeter superius dictas, et pro posse repercussas difficultates, non sermonis, sed cordis ipsorum, quibus bonus et suavis sermo iste durus esse videtur, cum argumentosa fide per auctoritatem evangelicam arctati fuerint, ut negare non possint, hoc Domini corpus illud esse, quod pro nobis traditum est, et hunc ejus sanguinem illum esse, qui pro nobis effusus est, cum, inquam, [Col. 0490C] hoc illis constanter astruxerimus, ergo, inquiunt, si non figurate, sed revera panis iste Christus dicitur vel est, quotidie Christus patitur, et toties moritur, quoties panis iste in commemorationem ejus frangitur. Et «hic, inquiunt, sermo durus est,» etiam si Paulus non diceret: «Christus resurgens ex mortuis, jam non moritur, mors illi ultra non deminabitur (Rom. VI) ,» quis hunc sermonem possit audire? Haec et hujusmodi dicere illos experimento dicimus [didicimus]. Econtra quibuscunque revelat non caro et sanguis, sed Pater, qui est in coelis (Matth. XVI) , quoscunque attrahit ille ad Filium dulci attractione, id est revelatione Spiritus sancti, dicunt, ut supra dictum est, et sentiunt non durum, sed suavem esse sermonem hunc, quia videlicet gustaverunt [Col. 0490D] et viderunt, et nobis dicunt: «Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) .» Illi quidem qui tunc erant necdum scientes quomodo fieri possent ea quae audiebant, tamen sermonis ejusdem suavitatem sentiebant, ita ut postmodum dicant: «Domine, ad quem ibimus, verba vitae aeternae habes (Joan. VI) ,» quia videlicet humili benevolentia sanatum habentes cordis palatum, hoc de illo sapiebant, quod adipe et pinguedine veritatis et sapientiae non carebant, ea quae jam reverendae auctoritatis magister dignabatur proponere, et submissa mente exspectabant, donec eadem ipse dignaretur exponere. At vero, postquam et ipse sub ipso suae passionis articulo manducandi corpus et bibendi sanguinem suum, modum illis vel ordinem tradidit, [Col. 0491A] et deinde Spiritum veritatis misit, qui doceret illos omnem veritatem (Matth. XXVI; Act. II; Joan. XIX) ; deinceps et ipsi sermonis hujus suavitatem gustaverunt et nobis gustandum dictis pariter et scriptis apposuerunt. Adjuvante autem eodem spiritu, ut nos quoque gustare et sapere possimus, sicut caetera, sic et illam supradictam objectiunculam jure explodendam improbamus, qua dicunt nobis, quia si revera panis iste Christus est, ergo contra praedicti Apostoli sententiam et contra omnem fidem, toties Christus patitur vel moritur, quoties hic panis in mensa Dominica frangitur. Non ita consenuit fides nostra, neque adeo caligaverunt oculi ejus, ut non videat se frangere panem Dei, et integrum servare Filium Dei, quomodo senex Abraham videre potuit, [Col. 0491B] ut et arietem percuteret, 210 et filium arae superpositum non laederet.

Licet panis iste visibilis cum invisibili Filio Dei unum factus sit, aries autem ille cum Isaac, pro quo eidem arae impositus est (Gen. XXII) , unum esse vel fieri non poterit; nam Dei Filius, id est Deus et homo, habet in se virtutem effectivam, qua sibi uniat panem istum visibilem. Isaac autem illum sibi concorporare, salva utraque substantia, non poterat arietem. Proinde illic in figura immolatus est Isaac in ariete, hic in pane et vino immolatur Dei Filius in carnis et sanguinis sui veritate. Nonne, sicut eodem gladio pater Abraham immolavit arietem, quem eduxerat ad immolandum filium, sic sacerdos cum astante populo panem et vinum in altari positum [Col. 0491C] ejusdem, qua Christus passus est, crucis et passionis verbo transverberat? Nesciant hoc, qui non credunt eumdem Dominum nostrum, tunc maxime in medio nostrum adesse, et cum ipse dixerit: Ubicunque fuerint duo aut tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum; tum vero multo magis in medio nostrum adesse et altari suo incumbere, ubi non quocunque, sed ad Taciendam hanc propriam et maximam commemorationem ejus, tota fide suis instrumentis, armata convenimus. Nam nos gustavimus et vidimus, ideoque murmurantes ac dicentes: «Durus est hic sermo,» non audivimus, econtra respondentes, nequaquam, sed revera, «suavis est Dominus.» Igitur eadem quae hactenus in Ecclesia [Col. 0491D] toleratur discordantium et contraria dicentium permistio, ita tunc in illo discipulorum parvo coetu multum diversa mente Dominum nostrum audiebat. Nam et qui dicebantur discipuli, deterius murmuraverunt caeteris Judaeis. Magis quippe diffidentiam suam exprimunt, dicendo: «Durus est hic sermo,» quis potest eum audire? quam illi dum dicerent: «Quomodo potest hic nobis carnem suam dare ad manducandum?» Hoc videlicet quod discipuli dicunt, non solum murmurosae vel litigiosae contentionis, sed et rebellantis desperationis est. «Sciens autem Jesus apud semetipsum, quia murmurarent de hoc discipuli ejus, dixit eis: Hoc vos scandalizat?» Apud semetipsum, inquit, id est, nullo egens indice, sciebat, qui et qui essent murmurantes; non tunc [Col. 0492A] primum scivit, cum jam murmurarent, sed antequam diceret mysterium hoc, propter quod murmuraverunt, sciebat ut Deus, qui discipulorum suorum dociles Dei essent, et benevolentiam discendi habentes dignam coelesti magisterio reverentiam intimo cordis auditu gererent. Attamen pro exprimenda indignitatis magnitudine, quasi nunc primum comperta illorum infidelitate, sub admiratione interrogans: «Hoc, inquit, vos scandalizat?» Nonnulla enim admiratione dignum est, quod panis vivus et verus, et secundum se vitalis atque suavis, secundum illos lapis et petra sit, «lapis utique offensionis et petra scandali (II Petr. II) ,» ita ut effendentes in illum conquassentur, et sic eodem desuper veniente conterantur et sic eodem quo ad [Col. 0492B] vitam nutriri pane debuerant, tanquam duro lapide offensionis usque ad mortem scandalizentur (Matth. XXI; Luc. XX) . Proprie namque vel maxime scandalizari est, a bono proposito per alicujus occasionis offendiculum retrorsum converti. Hoc enim maximum scandalum in illo tantae suavitatis pane percussi sunt, quippe qui, ut paulo post subditur, abierunt retrorsum, et jam non cum illo ambulabant. Hoc ergo recte admirans suavis Dominus: «Hoc, inquit, vos scandalizat?»

«Si ergo videritis Filium hominis ascendentem, ubi erat prius.» Deficit hoc loco congrue sermo, quasi iratae mentis scandalum illorum motu illo vel animadversione dignum exprimens, cui sermonis [Col. 0492C] defectio congruit: Ergo, inquit, quoniam et vos, qui dicebamini discipuli mei non secundum disciplinae ordinem appropinquantis pedibus magistri, ut aure submissa exspectantes de doctrina vitae aeternae accipere digni judicemini, sed econtra scandalizamini, et propositionem meam indisciplinate calumniamini, idcirco non ego vobis eamdem propositionem aperiam, cujus solutionem vos nequaquam digna quaestione pulsando consequi meremini. Hoc nunc dico quod vobis ipsis consentientibus constat valde repugnare vestro carnali sensui, scilicet ascensurum Filium hominis ubi erat prius. Nam Filium hominis ascendere in coelum, et carnem ejus sic manducari, sanguinemque ejus sic bibi, quomodo vos intelligitis, omnino repugnantia sunt, simulque esse vel fieri [Col. 0492D] nullatenus possunt. Et Filium hominis dico, non Filium Dei, ne me existimetis dixisse, quod carne devorata morsibus vestris, id quod residuum est, scilicet, incorporea natura sola in coelum ascensura sit. Quod si videritis imo, quia videbitis, nam, etsi retrorsum abeuntes, videre non mereamini, ascendam in coelum videntibus illis, qui mecum perseverabant usque in finem discipulis meis (Matth. X, XXIV) . Attamen ascendisse me videbitis tunc, quando venientem cum nubibus (Apoc. I) , cum tota carne sua, hunc eumdem Filium hominis videbit omnis oculus, tunc intelligetis quod injuste sermonem hunc duritiae coargueritis, quod male senseritis, quod pejus (non exspectata magistri doctrina) nimis cito retrorsum scandalizati abieritis. Notandum quod cum illa natura, [Col. 0493A] secundum quam est filius hominis, de matris utero initium habuerit, et Christus ante illam Incarnationem nequaquam homo vel filius hominis, sed tantum Deus Dei Filius exstiterit, tamen Filium hominis prius in coelo fuisse asserit, quo iturum ascensurus sit, videlicet tam hoc dicto, quam illo, quo ait: «Et nemo ascendit in coelum nisi qui descendit de coelo, Filius hominis qui est in coelo (Joan. III) ,» unitatem personae in se uno Christo Deo et homine voluit commendare. Quod ignorans Nestorius, et ideo jure ignorandus, beatam Mariam vetuit vocari Dei genitricem, eo quod Christi, non divina sed humana tantum de carne ejus sumpta sit natura. Ita Christum unum in duos christos, alterum Deum, alterumque hominem male divisit, cum idem Filius hominis, et prius fuerit in coelo, quo postmodum [Col. 0493B] ascendit, et jam esset in coelo secundum divinitatem, cum adhuc in terra loqueretur secundum humanitatem. «Qui descendit, inquit Apostolus, ipse est et qui ascendit (Ephes. IV) .» Sequitur:

«Spiritus est qui vivificat, caro autem non prodest quidquam.» Haec sententia priorem illam nequaquam destruit aut infirmat, qua dixit: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis,» et caetera, sed sensum carnale male intelligentium castigat, nihil manducandae carnis suae veritati detrahens. sed, eidem carni spiritum quoque carnis ejusdem simul manducandum superadjiciens. «Spiritus est, inquit, qui vivificat, caro autem non prodest quidquam.» Ac si dicat: Eo modo, quo vos intelligitis illud quod supra dixi: «Nisi manducaveritis [Col. 0493C] carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis,» nullius animantis caro cum vita sua potest manducari, vel sanguis ebibi. Hoc ab homine ut possit fieri, vel a bestia dum fit, notum est animal trucidari. Ego nulli hoc pacto carnem meam ad manducandum daturus sum. «Caro» enim mea, nisi vivens et cum spiritu 211 suo manducetur, «non prodest quidquam.» Caro sola, caro sine spiritu «non prodest quidquam;» nam «spiritus est qui vivificat.» Cum ergo haec dicit, nunquid sensum destruit scriptum in superioribus dictis? Imo supplet et perfici, ne talia carnis ejus frusta nos in fractione panis Dominici manducare [Col. 0493D] arbitremur, qualia membra ejus deposita de ligno, et posita sunt in monumento, scilicet carnem sine anima, sine spiritu, sine vita. Talis «caro non prodest quidquam,» imo et majori sacrilegio ventres suos Judaei polluissent, si, postquam crucifixissent, cum dentibus suis exanime corpus in vasissent, permittente illo qui daturus non erat, «Sanctum suum videre corruptionem (Psal. XV) ,» et sic eum manducarent, quomodo intellexerant isti, qui scandalizabantur, non valentes ferre quasi durum sermonem. Talem omnino, id est, exanimem carnem et sanguinem existimare nos vetat in pane et calice suo dicens: «Spiritus est qui vivificat, caro autem non prodest quidquam.» Quis autem est spiritus, qui carnem istam, ut manducantibus prosit, vivificat? [Col. 0494A] Ait: «Verba quae ego locutus sum vobis, spiritus et vita sunt.» Verba, inquam, quae locutus sum et loquor vobis, quaecunque sunt de me, ex quo descendit Filius hominis, usquequo descendat ubi erat prius, verba incarnationis, nativitatis, passionis, resurrectionis, ascensionis meae, spiritus et vita sunt, spiritus vivificans, vita vivens, et verum vitae verbum. Haec in pane, de quo dicturus sum: «Hoc est corpus meum,» et in vino, de quo dicturus sum: «Hic est sanguis meus,» invisibiliter operantur, ut vera caro mea sit, et sanguis meus, non mutata specie exteriori, sicut et in singulis hominibus spiritualiter, id est, nihilo immutato de extrinsecus corporis accidentibus, hoc agunt ut membra mea sint, renovati scilicet spiritu mentis, et de multis a corpore diaboli separatis una fiat Ecclesia, quae alio respectu [Col. 0494B] corpus meum, plenitudo mea, dicatur et sit. Haec tria sunt sermonis hujus incrementa, quorum intelligendorum sola fides est meritum. Nam ipsorum intellectus verae et magnae fidei dignum est praemium. Primum est illud, in quod isti fidem non habentes tanquam in durum lapidem offenderunt. «Nisi manducaveritis carnem meam, et biberitis sanguinem meum, non habebitis vitam in vobis.» Sequens est illud, quo carnalem sensum illorum percutit, reputantium, quod carnem suam sine spiritu suo manducari vellet, videlicet quomodo manducatur caro cujuslibet pecoris, quae nullatenus cum spiritu suo, nullo modo, nisi mortificata, viventibus manducantium intestinis proficit: «Spiritus est, inquit, qui [Col. 0494C] vivificat, caro autem non prodest quidquam.» Tortium est, quo spiritum et vitam ipsam, quae sola manducabilis est, desinit. Nulla enim vita praeter hanc vitam viventibus captabilis est, nec ejus spiritus aut vitae quisquam, nisi rationalis spiritus capax est: «Verba, inquit, quae locutus sum vobis; spiritus et vita sunt.» Haec, inquam, tria quae dixi, quae et nunc latius reciprocanda sunt, ut magis ac magis perspicuum fiat, quam pulchra et rationabili veritatis arte gradatim connexa sint. Hoc jamdudum intelligimus, quia «verba quae locutus est, spiritus et vita sunt.» Sed qualis spiritus, qualis vita? Primum et hoc dicendum, quia verba, quae multa locutus est, unum verbum sunt; unum, inquam, verbum, quod et ipsum caro factum est. Illud unum verbum multis [Col. 0494D] verbis, id est, multis elementaribus et articulatis sonis locutus est, multis mysteriis incarnationis, nativitatis, passionis, resurrectionis et ascensionis suae in ora nostrarum animarum immisit. Haec verba ejusmodi sunt, imo hoc unum verbum ejus virtutis est quod semper manducari, et nunquam possit consumi, videlicet, quia Verbum Domini manens in aeternum (Isa. XL) , ubi comestum fuerit, de bona terra animae rursus pullulat et in magnam segetem resurgit; sicut et aqua illa quae est Spiritus sanctus, cum bibita fuerit, statim fons in potoris pectore scaturit, et in vivae aquae flumina profluit. Et, ut praedictum est, hujusce spiritus aut vitae solius, solus est capax rationalis spiritus, soli haec vita rationali spiritui capabilis est. Propter quod recte et vero [Col. 0495A] cibus et potus ejus dicitur. Sed hoc Verbum caro factum est, et nunc in carne visibili quinque sensibus functa, apud illos multos murmurantes et litigantes, paucos autem credentes praesentia verba faciebat (Joan. IV, VII) . Igitur jam neque spiritus, id est Verbum; Verbum enim aeque uti Pater et Spiritus sanctus, unus Deus spiritus est, jam, inquam, neque spiritus, id est Verbum sine carne, neque caro sine spiritu potest manducari: quia nec potest Verbum sine incarnationis suae debita laude amari vel adorari. Sed rursus nullius animantis caro, ut supra dictum est, cum spiritu suo manducari potest. Cum enim manducatur, vel ut manducetur, a spiritu suo separatur, id est, occiditur. Ab hac ergo tali manducatione auditores suos repellit: «Spiritus, [Col. 0495B] inquiens, est qui vivificat, caro non prodest quidquam.» Restabat utique in eo quod ait: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis,» etc., modum quemdam exspectare manducandi et bibendi, quos simul caro cum spiritu, spiritus cum carne possit manducari ut homini carne et spiritu mortuo simul utrumque prosit. Quem illi modum exspectandum esse intellexissent, si crederent, quia vero increduli erant, impatientes fuere ad discendum. Nam sequitur:

«Sed sunt quidam in vobis qui non credunt.» Ac si dicat: Non quia durus est meus sermo, idcirco quosdam vestrum scandalizat, sed quia vos aliqui infidelitate obdurastis corda vestra, idcirco sermoni meo videtur inesse duritia. Et non ideo non creditis quia non intelligitis, sed ideo non intelligitis quia [Col. 0495C] non creditis. «Si enim non credideritis, inquit Scriptura, non intelligetis.» Proinde et nos, non quia intelleximus credimus, sed credimus ut intelligamus. Quia revera sicut Deus et homo unus est Christus, sic et iste panis visibilis consecratus, cum illa carne quae pependit in cruce, una caro est, unum est Christi corpus. Et quia sicut in vera carnis morte divinitas nihil passa est, sic ubi in altari verum Christi corpus immolatur, frangitur et manducatur, eadem Christi humanitas, quae semel passa est et resurrexit, «nihil patitur, nec enim jam moritur, mors illi ultra non dominabitur» (Rom. VI) . Quantum potuimus adjuvante Deo, panem sanctum et calicem, quem de altari sumimus, verum et vivum [Col. 0495D] Agnum Dei esse suomet ex balatu comprobare curavimus, ad hoc se jugiter inibi praesentantem, ut nos et lanis suis operiat, et carnibus reficiat. Comedimus quantum potuimus, scilicet caput cum pedibus et intestinis, id est, tam divinitatem quam humanitatem, et subtilia mysteriorum ejus dicta vorantes, nihiloque omnino quod solido fidei dente consequi valuimus, relinquentes. Si quid tamen residuum est, igni comburimus, id est Spiritui sancto committimus, quia videlicet hujus Agni omnia mysteria nequaquam ratione omnimoda comprehendere possumus. Nobiscum ejus gratia bene agitur, si quantum ad aeternam salutem necessarium est, consequi et certum tenere valemus. Sequitur:

«Sciebat autem Jesus qui essent credentes, et quis [Col. 0496A] traditurus 212 esset eum.» Plane hoc sciebat ut non ex eventu aliquo, vel casu, sive conjecturae humanae momento, sed ab initio, id est ab aeterno. Nam ante mundi constitutionem praescivit et praedestinavit eos, qui vocandi erant sancti, et immaculati in conspectu ejus (Ephes. I; I Petr. I) . «Et dicebat eis: Propterea dixi vobis: Nemo potest venire ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo.» Quia sunt, inquit, quidam in vobis, qui non credunt, et ego hoc sciebam ab initio, propterea dixi supra: «Quia nemo potest venire ad me, nisi Pater qui misit me,» attraxerit eum: et nunc iterum dico idipsum verbis paululum immutatis, sensu permanente: «quia nemo potest venire ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo.» Idcirco autem nunc idipsum [Col. 0496B] repetivit, quia, quod tunc dixit, profecto nunc verum esse liquet ab isto affectu quo illi scandalizantur. Nam, si Pater illos attraxisset, si eis ut ad Filium venirent, a Patre datum fuisset, id est, si discipulos ejus fieri benevolentia divinitus inspirata persuasisset, credentes et credendo gustantes suavitatem illam, quam, qua trahuntur omnes electi, magis ac magis traherentur et ipsi. «Ex hoc multi discipulorum ejus abierunt retro, et jam uno cum illo ambulabant.» Ecce audiant hoc illi, qui maxime ecclesiarum localium, id est coenobiorum, archimandritis detrahunt, quoties gregis sui patiuntur detrimentum, et cum ipsi vacent otio, temere operarios Dei dijudicant, ubi aliquos ex eis, qui hortatu ipsorum conversi sunt ad saeculum relabi conspiciunt: [Col. 0496C] Videte, inquiunt, quam indiscreti sunt, quam temere et inconsiderate homines vocant, et accedentes suscipiunt, et votivis promissionibus apud Deum obligari compellunt, quanta rursus nimietate vel duritia susceptos et sibi subditos scandalizantes (Matth. XIII) , in deterius cogunt praecipitium, per omnia Pharisaeorum similes, qui circuibant mare et aridam, ut facerent unum proselytum, et denuo faciebant eum filium perditionis duplo quam seipsos (Matth. XIII) . Quid isti dicerent, quomodo laborantibus et animarum lucra quaerentibus insultarent, quoties quidpiam detrimenti in ejusmodi sustinent, si non et Christo tale quid contigisset? Quomodo derogarent retia mittentibus piscesque, tanquam malos [Col. 0496D] bonos concludentibus, si solos pisces bonos admisissent, et eorum imprudentiae vituperantes imputarent, quod tales admisissent, quorum discordibus tumultibus retia rumperentur, aliis seditiones facientibus, aliis ebrietates, fornicationes, et his similia sectantibus, aliis per haereses quoque et schismata sese ab unitate fidei praecidentibus? Bene ergo hoc et Christo contigit, imo Christus hoc et sibi contingere voluit, ut bonos malosque permistos haberet et tandiu sustineret, donec malos a bonis, tanquam paleas a granis proprii vitii ventus auferret, quod nemo comprehendere auderet, ut quando bonae voluntatis homines, bonos a malis discernere nescientes, bonos simul et malos admitterent, tandiu perpessuri, donec illos supremum judicium ad invicem [Col. 0497A] discernerent, nemo reprehendere deberet. Hominis namque est clamare et strepitum extrinsecus ad aurem facere, Dei autem solius, manu invisibili cor audientis apprehendere et ad Christum attrahere. Nunquid exigendum est ab aliquo, ut ipso Christo ad lucrandas animas verbo et opere sit efficacior? Propterea quoties tale quid nobis contingit, quia et Christo contingit, dicimus cum eo: «Nemo potest venire ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo.» Sequitur:

«Dixit ergo Jesus ad duodecim: Nunquid et vos vultis abire?» Et vos, inquit, quos dedit mihi Pater, quos attraxit Pater ad me, quibus datum est a Patre meo ut veniretis ad me, «nunquid vultis abire?» Quod utique non interrogat ut sciat, sed [Col. 0497B] sub interrogatione attentius confirmat, quod ex eis quos dedit sibi Pater quemquam non perdat, simulque confessionem necessariam opportune, aliis diffidentibus, exigit ab eis qui credentes erant, quia videlicet, sicut «corde creditur adjustitiam,» sic «ore confessio fit ad salutem (Rom. X) .» Respondet Simon Petrus: Domine, ad quem ibimus? Verba vitae aeternae habes; et nos credimus et cognovimus, quia tu es Christus Filius Dei.» Plane hoc futurum erat in Christi Ecclesia, ut scandalizatis et scandala facientibus Antichristianis qui multi ex nobis exierunt (Joan. IV) , sed non erant ex nobis, excuterent se et invicem cohortarentur dilectores Christi, et seditiosa perfidorum importunitate inquietati, largius [Col. 0497C] atque sonorius confessionem vere fidei, dictis et scriptis declamarent universo orbi, non ante defuturi, donec Satanam cum illis satellitibus suis, «sicut fulgur de coelo cadentem (Luc. X) ,» scriptis veridicis atque authenticis confutarent et pia sui profusione sanguinis enecarent. Hujus autem Ecclesiae fidelis unitatem fidemque, hic et alibi Petrus exprimit, voces primus emittit, unde et a petra (supra quam eadem Ecclesia fundatur) nomen sortitur, et magna laude suae confessionis honoratus, simul regni coelorum claves accipere meretur (Matth. XVI) . Igitur et hoc quod ad duodecim apostolos emissa interrogatione solus pro omnibus respondet, toti universaliter unicae Ecclesiae ascribendum est. Dicit enim una perfecta et formosa (Cant. I) dilecto suo Christo [Col. 0497D] sponsa Ecclesia, turmis adolescentularum stipata: «Domine, ad quem ibimus,» videlicet in tantis Arianae nequitiae caeterarumque pestium seditionibus non indicabis ubi pascas, ubi cubes, revelante nobis veritatis tuae spiritu, et post greges sodalium tuorum vagari incipiemus? «Verba vitae aeternae habes,» id est, verba vitam aeternam portantia tu habes, «et nos credimus et cognovimus, quia tu es Christus Filius Dei vivi.» Non ante cognovimus et post credimus, sed primum credimus et exinde cognovimus, quia videlicet non cognitio fidem, sed fides praecedit cognitionem. Fides namque meritum, cognitio autem Filii Dei praemium est fidei. «Respondit eis Jesus: Nonne ego vos duodecim elegi, et ex vobis unus diabolus est?» Quare Agnus mansuetus multis [Col. 0498A] discipulorum relabentibus, in paucos qui remanserunt, tam acriter invehitur: Nunc enim potius familiariter viderentur esse collaudandi, praesertim cum accepisset ab eis eamdem confessionem magnae fidei, quam alibi digna laude beatificaverat, dicens: «Beatus es Simon Bar-Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui est in coelis (Matth. XVI) .» Et quidem beatificantis gratiae praeconium est, quod dicit: «Nonne ego vos duodecim elegi?» Sed magnae severitatis et increpationis est, quod et hoc ipsum sub interrogatione pronuntiat, et protinus adjungit terribiliter, «et ex vobis unus diabolus est.» Quare ergo in tali articulo, cunctos tam terribili unius denotatione percutit; quem dum nominatim non exprimit, universos premit, unumquemque [Col. 0498B] pro semetipso nimis aegre sollicitum reddit? Non enim illum talem conscientiarum judicem saepe compertum, falli existimare poterant, non proximorum conscientias singuli comprehendere valebant, non sua quique merita (cum de futuro incerti essent, et tam multos desipere viderent magni pendere audebant. Quare, inquam, hoc voluit, nisi quia sic expediebat eis? Nullius quippe peccati mortificatione sic indiget humana infirmitas, quam illius, ubi ceciderunt 213 qui operantur iniquitatem, qui expulsi sunt, nec potuerunt stare. Quod autem est illud peccatum, nisi pes superbiae? «Non veniat mihi, inquit Psalmista, pes superbiae, et manus peccatoris non moveat me (Psal. XXXV) .» Nam ubi venerit ille vagus et instabilis [Col. 0498C] superbiae pes, qui utique venire solet ex nimia securitate vel praesumptione justitiae, statim vanum et improvidum hominem manus, antiqui peccatoris foris invenit, ubi illum a bono proposito, Deo, «(qui superbis resistit (Jac. IV) ,» averso, celeriter movere possit. Ut igitur «filii hominum in tegmine alarum Domini sperent (Psal. XXXV) ,» et de semetipsis humiliter sentientes non exaltent, animam suam, opportune in casu aliorum sollicito timore deprimuntur, nosque omnes exemplo erudimur, ut cum paries proximus ardet de nostra re timeamus, id est, dum cadunt qui nobiscum stare videbantur, nos, qui adhuc stare videmur, similem nobis casum evenire posse, humiliter consideremus.

[Col. 0498D] «Dicebat autem de Juda Simonis Iscariotis.» Judas Iscarioth, vel a vico in quo ortus est, vel a tribu Issachar vocabulum sumpsit. Dicitur autem et Simonis, subauditur filius vel propinquus, ad distinctionem Judae alterius, qui et ipse ad distinctionem hujus, dicitur Judas Jacobi, subauditur frater, qui et alio nomine vocatur Thaddaeus apostolus. Hunc vero Judam evangelista recte diabolum appellatum esse comprobare volens, idoneam rationem subjungit, dicens. «Hic enim erat eum traditurus, cum esset unus de duodecim.» Etenim diabolus, non naturae, sed pessimi accidentis Graecum nomen est, et interpretatur deorsum fluens. Quo nomine recte appellatur angelus ille damnatus et perditus, qui, cum bene esset conditus, spirituum in altitudine [Col. 0499A] coeli conversantium maximus, vitio suo deorsum fluens per superbiam ad profundum inferni devolutus, factus opere et dictus est nomine diabolus. At vero Judas deorsum fluxit, et ipsam ejus defluxionem Evangelista patenter expressit, dicens: «Hic enim erat eum traditurus, cum esset unus de duodecim.» Quis enim nesciat gradum apostolicum excelsiorem esse cunctis ordinibus sanctorum, tam veterum quam novorum? Item quis ignoret traditionis, qua infelix ille tradidit Dominum, scelus esse profundissimum? Igitur cum et Sapientia dicat: «Cum maledicit impius diabolum, maledicit animam suam (Eccli. XXI) ,» videlicet, eo quod anima impii doersum fluxerit, et non aliter, nisi deorsum fluendo, impia facta sit, recte Dominus istum impietatis signiferum. [Col. 0499B] cujus anima totis conatibus in perditionis suae locum profundum, a sublimi apostolici culminis honore defluebat, diabolum appellat, quo adhuc in hypocrisi apostolicum munus exsequente nequior nemo retro abierat. Hunc perditionis filium cur Dominus ad apostolatum elegerit, plerique disputant, si malae intentionis illum esse noverat, quem utique, qualis esset, ignorare non poterat, qui novit omnia. Et sunt nonnulli qui bonum illum fuisse contendant ante ruinam, alioquin non decuisse Dominum nostrum, ut vocaret illum ad tanti ordinis gratiam. Si enim inquiunt, in ministris Christi et dispensatoribus mysteriorum Dei reprehensibile et illicitum judicatur eis, quos indignos esse noverint, manus imponi (I Tim. V) ; praecipiturque illis, ut nemini [Col. 0499C] manus cito imponant, id est, nisi ex bonis operibus praecedentia merita videant; quanto magis summe justus, et summa justitia, nulli indigno committere debebat sacra apostolici ordinis ministeria? Ergo, inquiunt, ante ruinam bonus erat; apostolico fastigio non minus caeteris coapostolis dignus erat. Nec enim, inquiunt, aut falli potuit, ut indignitatem ejus nesciret, aut indigna agere ut indigno sanctum ministerium delegaret, suosque illi familiarius loculos committeret. Utrisque una responsione satisfaciendum est. Primum quaerimus ab eis: Utrum hodie Judas aliquis ad apostolicum, id est, episcopale officium pertingat; imo, quia Judam ante apostolatum, nonnulli, ut praedictum est, bonum fuisse contendunt, [Col. 0499D] utrum nemo nisi bonis apostolicis sese sacramentis immergat. Plane diffiteri nequeunt, quin plurimi et mali esse, et tanto munere fungi, Deo permittente, praevaleant. Qui et Judae in nullo dissimiles, pecunias, quarum cupiditate Christo adhaerent, sibimet aggregant, et sacros loculos in potestate habentes, Ecclesiae redditus sacrilego raptu exportant. Quid ergo? nunquid ignorans aut injuste disponens tales admittit Christus et sacramenta sua per eos operatur? Itaque, cum hodie nonnullus admittere comprobetur, quos malos esse certum est, ex ipsorum fructibus claret, infirmum esse argumentum, quo dicunt, bonum fuisse Judam ante ruinam, cum illum apostolum fecerit Christus. Verumtamen solertius indaganti necdum satisfactum est. Nam adhuc [Col. 0500A] objicere potest sic: Recte quidem Christus Judam persequentem sustinuit, cujus casu statum aliorum firmius in timore et humilitate fundaret, quippe cujus praeceptum est, ut boni malos quos corrigere non valent, tollerent aequanimiter (Matth. V, Rom. XII) . Abel enim esse renuit quem Cain malitia non exercet (Gen. IV) . Sed rursus ejusdem praeceptum est, ut sanctum canibus non demus (Matth. VII) ; et qui correptionem non recipit, sit nobis «sicut ethnicus et publicanus (Matth. XVIII) .» Ipse autem Judam, non qualemcunque carnem, non qualemcunque ethnico similem, sed diabolum esse noverat. Nunquid ergo sancta illi vitae sacramenta tradere debuerat. Ad haec, inquam, salutis nostrae sacramenta, in Christi passione, morte et resurrectione [Col. 0500B] condita sunt. In passione quippe, id est, sub ipso passionis ejus articulo, corporis, et sanguinis ipsius eucharistia primum ab illo loco consecrata est. De baptismo quoque quaerentibus perspicuum est (sicut ubique et maxime contra quosdam Graecorum sanctae Romanae Ecclesiae defendit auctoritas) quia conditum est in morte et resurrectione ejus, in qua juxta Paulum et nos baptizamur «et sepelimur per baptismum, ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VI) .» Nunquid antehac discipulos suos baptizare misit, aut praedictum corporis et sanguinis sui sacramentum illis tradidit? Baptizasse quidem non Jesum, sed discipulos ejus legimus, adhuc Joanne superstite et baptizante (Joan. IV) , sed, postquam ille [Col. 0500C] traditus est, et Jesus in opus praedicationis successit, nec ipse nec quisquam jussu ejus baptizavit, nec baptizandi regulam ipse ante resurrectionem tradidit. Sed Judas ad horam illam non pervenit qua Christus pro suis passus est; quibus ipse ait: et ego vadam immolari pro vobis, nec apostolatus signaculum, id est, Spiritum sanctum cum eis accepit, quem tunc primum in remissionem peccatorum dedit, quando resurgendo glorificatus est, insufflans et dicens: «Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remittuntur eis (Luc. XXII; Joan. XX) .» Et de hoc quidem haud dubium est quia Judas non interfuit, scilicet neque dum Christus immolatus est pro suis; neque dum resurgens Spiritum suum dedit [Col. 0500D] illis. De participatione autem corporis et sanguinis ejus, potest aliquis opinari, quod ille interfuerit. Sed profecto diligentius evangelistarum narratione doctorumque considerata diversitate, citius deprehendi potest, 214 huic quoque sacramento illorum nequaquam interfuisse. Nam, cum accepisset buccellam, qua traditor designatus est, exivit continuo: quam utique buccellam, nec evangelistarum, nec doctorum quisquam consentit panem fuisse Dominici corporis; cum autem continuo exierit (Joan. XIII) , profecto constat quia, sicut praedictum est, corpori et sanguini Christi non communicavit. Nam non ante, sed post typicum Pascha, cujus buccella denotatus est, fuerat impletum, et Agni carnes cum apostolis comederat, assumpsit panem, qui confortat cor hominis, [Col. 0501A] et ad verum Paschae transgressus est sacramentum, ut quomodo in praefiguratione ejus Melchisedech summi Dei sacerdos, panem et vinum offerens, fecerat, ipse quoque in veritate sui corporis et sanguinis repraesentaret. Quod cum ex caeteris evangelistis ordine manifesto perspicuum sit, solus Lucas quibusdam aliter sentiendi occasionem dedit, non quod typici Paschae (Luc. XXII) et sacrae eucharistiae praedictum ordinem praeposteravit, vel minus aperte dixerit quam caeteri, sed quia verba, quae de traditore suo Dominus in coena dixit, iste solus tardius scripsit, quam caeteri, id est, per anticipationem sacrae eucharistiae traditionem praescribens, verba quae in priori coena dixerat, verbis quae post dicta sunt, contexuit. Cum itaque Judas dispositus quidem [Col. 0501B] ad apostolatum fuerit, sed per nulla vitae sacramenta ad ejusdem ordinis habitum pervenerit, universa bonitatis ejus argumenta deficiunt, et nihil est in quo Christi, Judam ad tempus admittentis, recte gradientibus obsit exemplum. Igitur hic filius perditionis nunquam bonus fuit, nec de bono electo malus factus est, sed quia malus erat, idcirco ad opus necessarium ab eo, qui malis bene uti novit, electus est, et apud illum semper pro malo habitus est; malo, inquam, non nequitia naturali, sed vitio accidentali. Quod si quis officio praedicandi, et signa faciendi bonum illum fuisse dicat, concedimus ei. Nam et episcopi mali, quantumvis moribus mali sint, quandiu fidem catholicam tenent, officio, quod agunt, bonae arbores sunt. De quorum electione, qua [Col. 0501C] et Judas judicio divino electus est, sunt multa quae dicantur, sed fastidiosam prolixionem [prolixitatem] devitantes, evangelicam seriem prosequamur.

CAP. VII.«Post haec ambulabat Jesus in Galilaeam. Non enim volebat in Judaeam ambulare, quia quaerebant eum Judaei interficere. Erat autem in proximo dies festus Judaeorum, Scenopegia.» Christum Dominum suae pariter ac nostrae vitae et mortis habentem imperium, eo tempore et ordine voluisse pati, et intrare in gloriam suam, quo passus et mortuus est, et resurgendo ad paternae gloriae profectus est dexteram, lex et prophetae testantur, quod ipse praemisit, quos ipsius praedocuit Spiritus, quorum testimonium non tacet, quandiu evangelica [Col. 0501D] Christi gloria praedicatur. Nec enim aliud prophetae praedixerunt, quam quod in voluntate ejus praefixum, in Spiritu sancto praeviderunt, nec aliam mortis speciem potestas ejus admittere habebat, nisi quam eisdem sanctis prophetis speculantibus jamdudum apud se praeordinaverat. At vero Judaei nequaquam mysterium voluntatis ejus scientes, sed caecum furorem suum sequentes, quaerebant eum quomodocunque interficere; verbi gratia: Nunc praecipitare (Luc. IV) , nunc lapidibus illum volentes obruere (Joan. VIII) , non curantes aliud dummodo de medio tolleretur, et hoc solum dicentes: «Quando morietur, et peribit nomen ejus?» (Psal. XL.) Igitur, quia pertinebat ad eum mortis suae tempus, modumque necessarium, nostraeque causae competentem [Col. 0502A] praevidere, «ambulabat Jesus, inquit evangelista, in Galilaeam.» Non enim volebat ambulare in Judaeam, quia quaerebant eum Judaei interficere.» Equidem litterae superficies infirmitatem sonat non contemptibilem, quam fideles ejus imitari debeant rationabiliter, dum tempus vel causa postulat, declinando mortem; sed sequentia lectionis magis aliam quae praedicta est, innuunt ipsius se subtrahentis intentionem, quam evangelista mox incipit commendare, dum dicit: «Erat autem in proximo dies festus Judaeorum Scenopegia.» Ac si dicat: Non mori metuens, sed, sicut ait Psalmista, «sol cognovit occasum suum (Psal. CIII) ,» tempus aliud mortis suae praefixum habens, in Judaeam ambulare et interfectoribus suis locum dare nolebat. De quo tempore suo [Col. 0502B] paulo post ait: «Tempus meum nondum advenit.» Scenopegiam quippe, id est tabernaculorum festivitatem in septimo mense, non suum, sed praecursoris sui Joannis tempus esse noverat, quo ille patri Zachariae per angelum praenuntiatus, et postmodum sterili utero conceptus est. Suum autem tempus ipso verus Agnus Dei Paschalem primi mensis solemnitatem, in quo Deo Patri pro omni mundo sacrificium fieret, jamdudum prospexerat, quo nihilominus tempore idem ipse ab angelo annuntiatus, et in utero virginis conceptus fuerat. Nam revera secundum regulares cunctorum computistarum circulos constat, quia sexta feria, quota die primus homo conditus est, mense Paschali, id est, luna jam nova, octavo Kalendas Aprilis, Jesus Christus Dominus [Col. 0502C] noster, Agnus Dei, pro reparatione universae salutis conceptus est, evangelizante angelo beatae Virgini. Hoc igitur tempus, suae vitae et mortis suae dispositor Dominus recte sustinens, nolebat ad hunc diem festum Scenopegiae ascendere, id est, eo tempore transeundo ex hoc mundo ad Patrem, gloriam suae immortalitatis intrare (Luc. XXIII) . Cum autem dicat Evangelista singulariter: «Erat dies festus Judaeorum,» non tamen uno, sed pluribus illam festivitatem diebus agendam fuisse, intelligendum est. Sic enim de ipsa in lege scriptum est. «A quintodecimo ergo die mensis septimi, quando congregaveritis omnes fructus terrae vestrae, celebrabitis ferias Domini septem diebus. Die primo, et die octavo erit Sabbatum, id est requies.» Et de causa [Col. 0502D] ejusdem festivitatis paulo post subjungit: «Mense septimo festa celebrabitis, et habitabitis in umbraculis septem diebus. Omnis qui de genere est Israel, manebit in tabernaculis ut discant posteri vestri, quod in tabernaculis, habitare fecerim filios Israel, cum educerem eos de terra Aegypti (Levit. XXIII) .» Faciebant itaque Judaei tabernacula ad similitudinem tabernaculorum, in quibus habitaverant, cum educti de Aegypto peregrinarentur in eremo, et celebrabant diem festum, magnam solemnitatem, velut reminiscentes beneficia Domini, qui Dominum erant occisuri.

«Dixerunt ergo ad eum fratres ejus: Transi hinc, et vade in Judaeam, ut et discipuli tui videant opera tua, quae tu facis.» Isti fratres Jesu, propinqui vel [Col. 0503A] consanguinei sunt, qui gloriam hujus mundi amantes, et veram coelestis hominis gloriam suo sensu terreno mentientes, vanum illi dilatandae gloriae dabant consilium, ut videlicet festinans innotescere cunctis, daret operam tam solemni non deesse conventui, nec ostentandis parceret miraculis. Nam haec festivitas una de tribus erat, in quibus omne masculum Israel coram Domino apparere lex jusserat (Exod. XXIII) . Suo ergo sensu sapientiam Daei praecedere, viamque illi ostendere praesumentes. Cum hoc dixissent, sinistram intentionem suam perversa ratione conati sunt 215 firmare, dicentes: «Nemo quippe in occulto quidquam facit, et quaerit ipse in palam esse.» Vera quidem sententia est, neminem ratione utentem adeo sibimetipsi dissidere. Nam revera manifeste [Col. 0503B] repugnantia sunt, velle hominibus innotescere, et facta nobilia celare, quemadmodum si quis velit pariter, et in nocte esse, et solem habere; sive lucernam Domini clare ardere, et lumen ejus videri a nemine. Sed haec eadem sententia non suo tempore dicta est: Nam Dominus noster, nec in occulto quidquam faciebat, quia nihil quod occultum esse vellet agebat, nec eo modo quo illi arbitrabantur, in palam esse quaerebat. Quia non ab hominibus claritatem accipere, sed hominibus claritatem dare volebat; non hominibus placere, sed se homines ad placendum Deo erudire venerat. Igitur vera quidem, sed vana, imo et perversa, atque alieno spiritu prolata est. Quam et adhuc illi confirmare nituntur, subjungentes: «Si haec facis, manifesta teipsum [Col. 0503C] mundo.» Id est, si non haec facis, non manifestas teipsum mundo. Adhuc ea quae dixerunt isti, talia videri poterant, qualia dicere debuerunt fratres boni ac fideles, nec indigni fratribus illis, quos novimus apostolos Christi, viros utique apostolicae sanctitatis et fidei. Sed adversus hanc opinionem audi, quid evangelista subjunxit: «Neque enim fratres ejus credebant in eum.» Utique illi dignae memoriae fratres ejus, quos, ut jam dictum est, apostolos novimus, scilicet Jacobus Alphaei, qui cognominatus est Justus, Simon quoque Chananaeus, et Judas qui et Thaddaeus dicitur, credebant in eum. Nam apostolorum omnium, solo Juda diabolo excepto, fuit paulo superius illa vox Simonis Petri, etenim pro [Col. 0503D] omnibus ille unus respondit: «Domine, ad quem ibimus? Verba vitae aeternae habes, et nos credimus, et cognovimus quia tu es Christus Filius Dei.» Sed isti «fratres ejus, inquit evangelista, non credebant in eum.» Igitur haec verba illorum non tam benevolentiam testantur quam invidiam, quia non multum curantes, si interficeretur, qui utique odium Judaeorum adversus illum ignorare non poterant.

«Dixit ergo eis Jesus: Tempus meum nondum advenit, tempus autem vestrum semper est paratum.» —«Omnia tempus habent, ait Ecclesiastes.» Ac deinceps: «Tempus flendi, tempus ridendi, tempus plangendi et tempus saltandi (Eccle. III) .» Audiant hoc stulti, qui concionantem in plateis sapientiam despiciunt, et qui nec aures, nec oculos [Col. 0504A] habent in capite suo, sed in finibus terrae non discernunt tempora haec, quod non dixit tempus ridendi et tempus flendi, sed primum tempus flendi, deinde tempus ridendi; prius tempus plangendi, et postea tempus saltandi (Prov. I; Eccle. II) . Haec, inquam, tempora, quia non discernunt, intempestivos praeripiunt risus, et injussis atque immaturis tripudiant atque lasciviunt saltationibus, et ideo nondum status rerum commutatur. Oportet enim praesentem statum decedere, aliumque longe diversum et contrarium succedere, necesse est de risu ad fletum, de saltatione transire ad planctum. At vero illae futurae civitatis Rex, cujus «regnum de hoc mundo non est (Joan. XVIII) ,» novit sibi et suis prius flendum et post ridendum; prius plangendum, [Col. 0504B] et postmodum esse exsultandum. Ait ergo: «Tempus meum nondum advenit, tempus vestrum semper est paratum.» Quid igitur? Cum venerit tempus tuum, quaeres in palam esse, et manifestabis teipsum mundo? Ita plane faciam, sed ipsa manifestatio mea longe alterius gloriae et honoris erit quam vestra gloria, et brevis honor vestri hujus temporis. Vos enim ad gloriam tenditis, malis operibus mundi adulando: ego ad gloriam proficiscar, mala mundi opera detestando. Hoc est quod sequitur:

«Non potest mundus odisse vos. Me autem odit, quia ego testimonium perhibeo de illo, quia opera ejus mala sunt.» Nullo magis contrario modo differre possunt quaecunque differentia sunt. Sunt autem haec manifeste contraria, quae sic opposcit, [Col. 0504C] dicens: «Non potest mundus odisse vos, me autem odit.» Et utique mundus hoc loco haud dubium, quin significet dilectores mundi, qui (ut epistola sua hic idem Joannes asserit) pro eo quod sunt dilectores mundi, constituuntur inimici Dei (I Joan. II) . Item cum causam odii talem subjungerit: «Quia ego testimonium perhibeo de illo, quia opera ejus mala sunt;» constat sine dubio, quod econtra, cur eos mundus odisse non possit, illa causa sit, quia testimonium perhibent, quod opera ejus bona sint. Igitur illorum consultores suos multum a suo sensu dissentire, tam fortiter quam suaviter ostendit sapientia Dei, ita ut duo quaelibet magis ab invicem differre non possint, simulque quod futurum est innuit; scilicet, manifestationem suam sic processuram, [Col. 0504D] quomodo potest admittere odium, videlicet quod antequam exaltet caput de torrente in via bibiturus sit (Psal. CIX) . Et adjungit illud quod [quo] consequentibus talibus nil potest dici: «Vos ascendite ad diem festum hunc, ego non ascendo ad diem festum istum, quia tempus meum nondum impletum est.» Et, o quantum pondus est fortitudinis in hac suavitate conclusionis! Revera nunc quoque meminit quod in Ecclesiaste dixerit, haec ipsa sapientia Dei: «Tempus tacendi et tempus loquendi (Eccle. III) .» Nam cum tempus fuerit, loquetur talibus. Illud in eodem asperrime dixit: «Vae tibi, terra, cujus rex puer est, et cujus principes manc comedunt!» ut econtra de semetipso et suis subjungeret: «Beata [Col. 0505A] terra cujus rex nobilis est, et cujus principes vescuntur in tempore suo, ad reficiendum et non ad luxuriam!» (Eccle. X.) Quid enim sunt isti dilectores mundi, quorum tempus paratum est in stoliditate terrenae ambitionis, quid, inquam, sunt, nisi terra quam serpens comedit? (Gen. III.) Et quis puer terrae illius rex, nisi ille tam vetus quam fatuus stultitiae pater, cujus cor matura sapientia Dei nequaquam ulla ex parte possidet? Principes vero qui mane comedunt, potentes et superbi dilectores mundi sunt, de quibus Dominus: «Principes quidem exstiterunt, et non cognovi (Ose. VIII) ,» qui dum hac in vita sua bona recipiunt, ut in futuro crucientur, quasi mane comedunt, ut hora coenae a consortio comedentium secludantur. Econtra terra [Col. 0505B] illa, terra viventium (Psal. XIV) , quam Dominus super maria et flumina, id est, super amaricantes populos et saevientes saeculi principes, fundavit in fide et praeparavit in operibus bonis, beata est, cujus rex nobilis, utpote verus et consubstantialis Filius Dei idemque secundum carnem filius David, solusque filius Virginis. Cujus principes, quos idem rex nobilis exemplo suo sic disposuit, ut mane operentur sobria mente negotia regni, et in tempore suo comedant ad reficiendum et non ad luxuriam, quia videlicet in hoc alieno tempore non luxuriati sunt, sed laboraverunt, audiunt regem suum dicentem sibi, dum discumbere parat ipse in tempore suo: «Et ego dispono vobis, sicut disposuit mihi Pater meus regnum, ut edatis et bibatis super mensam [Col. 0505C] meam in regno meo (Luc. XXII) .» Istis igitur et cunctis vanae gloriae matutinis ascensoribus, quia non desunt praeconia Scipturarum, ex quibus audiant quid eos consequantur, satis est hunc regem 216 nobilem in sua persona graviter et parce dixisse: «Vos ascendite ad diem festum hunc, ego non ascendo ad diem festum, quia tempus meum nondum impletum est,» id est, ut voslibet [vos ut] exaltamini quantum potestis, antequam humiliemini, et humiliemini postquam exaltati fueritis. Nam «ego non ascendam» in praesenti, neque exaltabor, antequam humilier «usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II) .» Sequitur:

«Haec cum dixisset, ipse mansit in Galilaea. Ut autem ascenderunt fratres ejus tunc et ipse ascendit, [Col. 0505D] non manifeste, sed quasi in occulto.» Actus diversos uno verbo ascensionis hoc loco aequivocari perspicuum eum, id est, alio sensu dictum esse a Domino: «Vos ascendite, ego non ascendam,» et alio nunc ab evangelista dici: «Ut autem ascenderunt fratres ejus, tunc et ipse ascendit,» videlicet ipse secundum illorum sensum, qui dixerant: «Ut et discipuli tui videant opera tua quae facis, et si haec facis, manifestas teipsum mundo.» Respondit se non ascensurum, id est sublime de seipso spectaculum, gloriam quaerendo praebiturum. Evangelista vero simpliciter viam communem, ut solet, eodem verbo expressit, secundum terrae situm, eo quod venientibus Jerosolymam, in montana Judaeae [Col. 0506A] foret ascendendum. Qui et distantiam ascensus hujus et illius, quem praedicti fratres intenderant, curavit apponere, dicens: «Non manifeste, sed quasi in occulto.» Quare autem non manifeste, sed quasi in occulto? Videlicet quia tempus ejus nondum advenerat, quia tempus ejus nondum impletum fuerat. Quid ergo ubi venit, impletum est tempus ejus, quomodo ascendit? Plane non in occulto, neque quasi in occulto, sed manifeste. Tunc enim turba multa, quae convenerat ad diem festum, cum audisset, quia venit Jesus Jerosolymam, acceperunt ramos palmarum, et processerunt obviam ei, et clamabant: Hosanna, benedictus qui venit in nomine Domini, Rex Israel. Utique tunc impletum erat tempus ejus, quia collecto concilio pontifices et [Col. 0506B] Pharisaei dixerant: Quia «expedit ut unus moriatur homo pro populo (Joan. XII) ,» et ab illo die cogitabant eum interficere, videlicet quasi cum judicio legitimo, et ea morte qua volebat ipse, scilicet, crucis patibulo definierant eum interficere. Nam antea quaesierant eum quidem Judaei multoties interficere, sed non ita ut implerentur Scripturae, et ideo, sicut paulo ante dictum est, «nolebat in Judaeam ambulare, quia quaerebant eum Judaei interficere.» Et cum tamen ambulasset illuc et vellent eum, sicut post dicendum est, Judaei lapidare, noluit mortem admittere, quia non sic implerentur Scripturae (Joan. VIII) . Tunc ergo impletum est tempus ejus, et idcirco non ascendit in occulto, sed manifeste, acclamantibus turbis, magno Regi, magno Filio Dei, [Col. 0506C] magno et nobili filio David. Quid ergo? ergone praedictum tunc patrum suorum consilium approbavit, et juxta sensum illorum mundo manifestari voluit? minime, quia laus ista non ex hominibus, sed ex Deo fuit. Cui enim nisi Deo dictum est in psalmo: «Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem (Psal. VIII) .» Haec autem prophetia tunc adimpleta est. Cum enim indignantus Pharisaei dicerent: «Audis quid isti dicunt?» respondit eis: «Utique. Nunquid legistis: Quia ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem (Matth. XXI; Luc. XIX) .» Igitur neque tunc quando cum publicis laudibus ascendit, sed quodam quidem respectu in occulto, quodam autem manifesto, et non [Col. 0506D] in occulto. Nam quia sicut in tempore suo facturus erat, non ita et modo cum regiis laudibus ascendit, in occulto ascendit. Quia vero non sic ascendit, ut latere vellet, non in occulto ascendit. Bene ergo cum hac temperativa distinctiuncula quasi in occulto dictum est. Sequitur:

«Judaei ergo quaerebant eum in die festo, et dicebant: Ubi est ille?» Ergo, inquit, quia non viderunt eum cum fratribus suis, id est, cum cognatione sua venisse, quaerebant eum male solliciti «Judaei, qui quaerebant eum interficere.» Et dicebant: «Ubi est ille?» Vide nunc genimina viperarum (Matth. III) , quanto saeviant veneni praecordialis ardore, dum non dicunt, ubi Jesus, sed, ubi ille? Nunquid enim ejus quem quaerebant interficere, poterant nomen [Col. 0507A] nescire? Ergo cordis illorum habitator homicida diabolus, sic eos agebat, ut, odio dictante, nomen salutis non possint, imo nollent attingere. «Et murmur multus de eo erat in turba.» Murmur multus, id est, multa erat dissensio; multa, inquam, quia multorum rumoribus susurrata, sed non tam vehemens tamque animosa, ut et seditio fuerit recte dicenda. Nam seditio recte dicitur, ubi partibus adversus alterutrum conflictantibus divisa respublica hostili discordia periclitatur, ita ut laborante officio non leviter praesidiali possit sedari tumultus. Unde et juxta etymologiam seditio, quod sit sine ditione, dicta sit. Quae ubi accidit, perimitur persona, propter quam evenit. Datur enim ei inimicis occasio major accusandi, et judici necessitatis [Col. 0507B] fit audiendi. At vero puer iste electus, super quem Deus Pater posuit spiritum suum, ut judicium gentibus proferat, non contendit neque clamavit, nec audita est foris in plateis vox ejus (Isa. XLII) , et omnimoda mansuetudine egit ac providit, ut propter se nulla unquam oriretur causa seditionis (Luc. IV) . Non igitur seditio facta est, sed timida dissensio submurmuravit ad sonum odii vel invidiae Judaicae, dum velut anathematizati nominis hominem quaererent eum, dicentes: «Ubi est ille?»

«Quidam autem Judaei dicebant, quia bonus est; alii autem dicebant: Non, sed seducit turbas.» Ex hac sensuum discordia murmur multus erat. Quid si isti qui dicebant, «quia bonus est,» hoc etiam dicere scirent vel auderent, quia Filius Dei est? [Col. 0507C] Utique non jam utcunque murmur multus, sed animosa fuisset oborta seditio. Sed hoc solum dicebant, et vix dicere audebant, «quia bonus est;» nam sequitur:

«Nemo tamen palam loquebatur de illo propter metum Judaeorum.» Nemo, inquit, videlicet eorum qui dicebant: «Quia bonus est,» palam loquebatur de illo propter metum Judaeorum, scilicet eorum qui dicebant, «Non, sed seducit turbas.» Et notandum quod cum hi pariter atque illi Judaei sint, eos tamen qui Dominum quaerebant interficere, tam hic quam in omnibus persecutoribus ejusdem Domini nostri, evangelista Judaeos appellare consuevit, ad distinctionem turbae, quae vel ipsum consequebatur, vel [Col. 0507D] adversus eumdem nihil iniquum moliebatur. Quorum causa ut manifestior fiat, sciendum et illud est quia tribus significationibus recte hoc Judaeorum nomen aequivocari, et hanc esse deterrimam, quam hoc loco evangelista vult intelligi. Dicuntur enim recte Judaei, quicunque sunt confessores veritatis, videlicet secundum interpretationem hujusce nominis. Judaeus enim confessor interpretatur. Unde divinitus provisum non dubitamus, ut haec Domini causa crucifixi super caput ejus scripta, Graece, Hebraice et Latine poneretur: «Jesus Nazarenus, rex Judaeorum (Joan. XIX) ,» quia maxime tribus illis linguis testimonia sua personat per totum orbem catholica fides Christianorum confessorum, contraria huic intellectui significatione Judaeos dicimus [Col. 0508A] istos incipientes malignos, homicidas, 217 effusores sanguinis Christi, qui usque hodie maledicunt Christum in synagogis suis, haereditariam a parentibus suis super se portantes eumdem sanguinem Christi. Dicimus enim eos Judaeos, non quia sunt, sed quia Judaeos se esse dicunt, mentientes, cum sint in synagoga Satanae (Apoc. III) . Media significatione, id est, quae nec bona, nec mala sit; nam in Christo Jesu nec circumcisio, nec praeputium nec gentilis, nec Judaeus, sed sola fides requiritur (Galat. V) . Media, inquam, significatione Judaeos dicimus omnes, quicunque carnali generatione sunt Judaici generis, simulque eos qui cum essent Benjamine stirpis remanserunt in parte Davidici regni, ad quorum distinctionem caeteri Israelitae dicti sunt [Col. 0508B] Samaritani, quibus, ut in hoc evangelista dictum est, non coutebantur Judaei. Qua significatione hic appellatos esse Judaeos non conceditur in hoc multo murmure turbarum, cum, ut praedictum, illi quoque fuerint Judaei, quorum nemo palam loquebatur de illo propter metum Judaeorum. Sequitur:

«Jam autem die festo mediante, ascendit Jesus in templum, et docebat.» Ille qui, ut paulo ante dictum est, «nolebat ambulare in Judaeam, quia quaerebant eum Judaei interficere,» quique tamen ascendit, sed quasi quasi in occulto et non manifeste, ecce «ascendit,» non in remotum civitatis angulum, sed «in templum;» non saltem privata die, sed «die festo mediante,» non saltem clauso ore sub silentio absconditus, sed in splendida doctrinae [Col. 0508C] auctoritate conspicuus. Nunquid hoc in loco vacat illi perfidiae, Dominum majestatis Christum timiditatis arguere vel impotentiae, videlicet quod mortem timens, et quantum poterat declinare studens, noluerit in Judaeam ambulare? Aut nunquid mutabilitate usus est, fuitque in illo, est et non, ut prius noluerit illuc ambulare, et postea propter verba talium fratrum suorum mutatus est ut ascenderet, quo noluisset ascendere. Ergo magis in hoc quoque facto dicamus de Deo, Dei Filio, quia apud ipsum est sapientia et fortitudo (Job XII) . Nam sapientiae solius divinae est quam hominum nemo potest comprehendere, quod tempus mortis suae novit nondum advenisse, et idcirco non vult [Col. 0508D] in Judaeam ambulare, mortisque ministris licentiam vel opportunitatem sceleris permittere. Fortitudinis vero est, quod in medium inimicorum suorum ascendit, et docet in festo mediante quodammodo jubens morti inhianti, ut foris excubet, suumque promissum exspectet, morituri arbitrio frenata, et imperii ejus capistro ligata. Nec enim errabit in tuta potestatis suae conscientia qua et Herodi mandaverat quaerenti se occidere. «Ita, inquiens, dicite vulpi illi: Ecce ejicio daemonia, et sanitates perficio, hodie et cras et tertia die consumor (Luc XIII) ,» et nunc docens in domo Patris sui, sua quondam habitatione, quae nunc sibi facta erat spelunca hyenae (Jer. XII) , quodammodo dicebat morti importunae. Ecce inservio doctrinae [Col. 0509A] praesenti festo scenopegiae, et postmodum futuro festo Enceniorum, et in tertio Paschae festo secum mors agonizor.

«Et mirabantur Judaei dicentes: Quomodo hic litteras scit, cum non didicerit?» Admiratio Judaica poenalis impatiens ad audiendum, detrahentis invidiae livor est, qua urgente, dum sapientiae docentis, nequeunt obviare, saltem ex praesumptione magisterii nituntur personam illius premere. Quod si talem patrem familias hi maxime, qui clavim scientiae tulerant (Luc XI) , aegerrime ferebant, omnes scientiae thesauros obtinere (Colos. II) et indignabantur quod quidquam sciret is qui non per ipsos introisset, quanto magis domesticos suos ab illis infestandos esse noverat, quando in [Col. 0509B] eodem doctrinae miraculo inciperent majora facere, seipso tamen illis dona tribuente? Nam ipse in templo illorum docens una tantum lingua, nihilominus ad unam tantum loquebatur gentem, credentibus autem in se, vadens ad Patrem, hoc daturus erat, ut omnibus linguis omnium gentium magnalia Dei loquerentur, nec solum loquerentur, sed etiam quod majus est scriptis homines quondam sine litteris et idiotae (Act. II) ; scriptis, inquam, cuncto mundo ipsum annuntiarent inexpugnabilibus, et post ipsos eorum sequaces viri orthodoxi, gratiam donationum habentes a Spiritu sancto dividente singulis prout vult (I Cor. XII) . Proinde quoniam et domestici ejus talia multo magis erant audituris a notis suis egregiam ipsorum scientiam fastidientibus [Col. 0509C] tale responsum oportebat ab illo dari, quale sufficienter et vocem: formaret, et dignam defensionem pararet illis quoque invidiam sustinentibus. Sequitur ergo:

«Respondit eis Jesus, et dixit: Mea doctrina non est mea, sed ejus qui me misit.» Quid hac responsione verius? quid ad descendendam sanae doctrinae dignitatem fortius? et ad leniendam invidiam (si tame leniri possit) suavius? «Mea, inquit, doctrina non est mea,» subauditur, sicut doctrina Pharisaeorum (Matth. XV) , doctrina sua est, quia videlicet doctrinam, sensumque suum in plerisque doctrinae Dei non communicant docentes servare mandata hominum (Rom. VII) . Dei quippe [Col. 0509D] traditiones propter suas traditiones deliquerunt legemque sanctam, justam et bonam, lucris suis, et voluptatibus propriis servire compellunt. Prophetia quoque pseudoprophetarum prophetia sua est, quia profecto non spiritui Dei spiritum suum, vel voci Dei, vocis suae commodaverunt organum, sed prophetant de corde suo dicentes: «Haec dicit Dominus (Jer. XXVII) ,» cum Dominus non miserit eos, talium ex opposito liquet quantum ad rem attineat quod ait: «Mea doctrina non est mea.» Simul namque intelligi vult quod subaudiendum sit contrario, vestra doctrina non est Dei, sed vestra. Et omnino quoniam et mea doctrina, et non est mea dixit, sic intelligendum est, ac si dixisset: Mea doctrina non ex homine, sed ex Deo est. Alioquin [Col. 0510A] locus non esset adversativae conjunctioni, cum qua subjunxit, dicens: «Sed ejus qui me misit.» Igitur hodie quoties de infimis quilibet aliquem assequitur doctrinae gradum, ut valeat cum Jesu ascendere in templum, et in medio Ecclesiae aperire os suum, si qui vitio Judaico fastidiant illum, quia forte magnos et insignes Cathegetas, longa terrarum spatia non circuivit, nec quaerendo peregrina studia relegit, et ob hoc dicant: «Quis est hic, vel quomodo litteras scit, cum non didicerit?» sufficit illi ad defensionem, si verum dicere queat quod sua doctrina non sit sua, sed ejus cujus est omnis vera doctrina. Hac enim magna distantia catholicam profitens doctrinam, universas haereses anathematizat. Haereticorum quippe (qualis fuit Arius vel [Col. 0510B] Macedonius, sive Donatus) caeterorumque professio ista non est, quibus contra «aquae furtivae dulciores sunt (Prov. IX) » illis fontibus vel aquis, quas juxta Psalmistam emittit Deus, et quae inter medium montium pertranseunt (Psal. CIII) , id est, singulis illis magis placet propria, quam illa quae omnium sanctorum communis est catholica atque apostolicae fidei doctrina. Dicat itaque unicus Dei Filius qui extra Patrem nihil docet atque operatur; dicat, inquam, ipse, quod unumquemque doctorem sanctae Ecclesiae dicere vult: «Mea doctrina non est mea,» id est non facit haereses et schismata, quomodo faciunt eorum doctrinae, qui novitates vocum amantes (I Tim. VI) , derelinquunt traditiones Dei 218 propter traditiones suas (Matth. XV) . Amplius autem [Col. 0510C] ex subsequentibus sensus iste declaratur. Ait enim: «Si quis voluerit voluntatem ejus facere, agnoscet de doctrina, utrum ex Deo sit, an ego a meipso loquar.» Ut ergo praeeunti sententiae sequens ista manifestius concordet, primum quid sit a semetipso quemque loqui, pervidendum est. Philosophorum sententia est, quorum definitiones contrariae sunt, et ipsa esse contraria quam et ita convertere licet, ut dicas, quae contraria sunt, eorum definitiones esse contrarias. Sunt autem haec manifeste contraria, nec simul possunt esse, scilicet quemque a semetipso loqui, et doctrinam ejus ex Deo esse. Contrario namque modo haec ipsa Sapientia nunc opposuit, cognoscet, inquiens, de doctrina, «utrum ex Deo [Col. 0510D] sit, an ego a meipso loquar.» Igitur definitiones a semetipso loquentis contrarias esse oportet definitionibus ex Deo loquentis. Est autem ex Deo loqui, sic loqui quomodo spiritus veritatis suggerit, id est non de corde proprio quidquam confingere, sed sicut corde sentitur, ita et ore veritatem proferre. Igitur econtra a semetipso quemque loqui, mendacium loqui est; prophetare quemque de corde suo quae non mandavit Dominus, nec ascenderunt in cor ejus a seipso loqui est (Jer. XXIII) . At vero Deus noster cum dixisset: «Et mea doctrina non est mea,» data experiendi via, «cognoscet, inquit, de doctrina, utrum ex Deo sit, an ego a meipso loquar.» Igitur quod ait: «Mea doctrina non est mea,» idem est ac si dixisset: Mea doctrina non est fallens sive [Col. 0511A] falsa. Nunc demum videndum est, qualem dederit facultatem experiendi, utrum, sua doctrina; sua, id est, fallens sive falsa sit, an ex Deo, id est, vere et veridica sit. «Si quis, inquit, voluerit voluntatem ejus facere, cognoscet de doctrina utrum ex Deo sit, an ego a meipso loquar.» Hoc audiat consilium, qui discretivum quaerit veritatis intellectum. Velit facere voluntatem Dei, ut cognoscere possit voluntatem Dei, optet ambulare viam Dei, ut mereatur videre viam Dei. Caecus enim est, nisi primo simplici benevolentia cordis oculum purgaverit: «Collyrio, inquit Dominus, inunge oculos tuos, ut videas (Apoc. III) .» Nam quod videre non potest excaecatus in splendore veritatis, oculorum est culpa, non solis. Igitur doctrinam Dei, qui non discernunt, excusationem non habent, quia videlicet [Col. 0511B] ex ipso errore suo sibi testes sunt, quod desiderium non habeant faciendi Dei voluntatem, quod utique si haberent doctrinam quae ex Deo est, ultro amarent. Sequitur:

«Qui a semetipso loquitur, gloriam propriam quaerit, qui autem quaerit gloriam ejus qui misit illum, hic verax est, et injustitia in illo non est.» Harum sententiarum singulae singulas in subauditione habent sibi contrarias. Nam lecto, qui a semetipso loquitur, gloriam propriam quaerit, subaudiendum est, qui autem a semetipso loquitur, eo quod doctrina ejus ex Deo sit, hic Dei gloriam quaerit. Itemque subaudiendum est: «Qui gloriam propriam quaerit, hic mendax est, et injustitia in illo est, et deinde legendum: «Qui autem quaerit [Col. 0511C] gloriam ejus qui misit illum, hic verax est, et injustitia in illo non est;» haec enim sibi invicem repugnantia sunt, simulque esse non possunt, scilicet, a semetipso quemque loqui et veracem esse; itemque gloriam propriam quaerere, et justitiam in illo esse; sicut econtra, doctrinam cujusque ex Deo esse, et mendacem illum esse; itemque gloriam Dei quaerere et justitiam Dei in illo non esse, omnino repugnantia sunt, et nusquam simul esse possunt. Diabolus quippe, qui a semetipso loquitur, cum enim loquitur mendacium ex propriis loquitur, quia mendax est, et pater ejusdem mendacii (Joan. VIII) , quod loquitur, verax esse non potest, et quia gloriam propriam quaerit, non enim voluit cum Deo, [Col. 0511D] sed econtra Deum gloriari, dicens: «Ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo (Isa. XIV) ,» et idcirco justitia in illo esse non potest. Similiter homo inquantum, vel quandiu a semetipso loquitur, in tantum, vel tandiu verax esse non potest. Et in quantum vel quandiu gloriam propriam quaerit, vel Arius, vel alius quilibet haereticus, in tantum, vel tandiu justitia in illo esse non potest. Econtra «Christus quia non a semetipso loquitur, sed quod vidit et audivit hoc testatur (Joan. V) ,» idcirco mendax esse non potest, et quia non propriam gloriam quaerit, sed et Patris et Spiritus sancti aeque, ut suam communiter gloriam quaerit, idcirco injustitia in illo esse non potest. Similiter homo in quantum, vel quandiu non loquitur [Col. 0512A] a semetipso, mendax recte dici non potest, et in quantum vel quandiu non suam, sed Dei gloriam quaerit, in tantum, vel tandiu injustus recte dici non potest. Igitur tam valido quam vero divinae rationis monumento Dominus noster perversos suimet miratores repellit, dicentes: «Quomodo hic litteras scit cum non dedicerit,» et omnem hominem, doctrinam sive psalmum, sive apocalypsum habentem, et spiritu ac mente mysteria loquentem (I Cor. XIV) , quomodocunque sciat vel undecunque didicerit, defendit opportune, neque quis dicere audeat eo praesente, quis est hic? Et hactenus quidem sapientia, quae plane litteras scit, cum non didicerit, secundum illorum dicta respondit, jam vero quae sequuntur, cogitationibus quoque tacitis, [Col. 0512B] quae illum latere non poterant hoc modo respondere curavit.

«Nonne Moyses dedit vobis legem, et nemo ex vobis facit legem? Quid me quaeritis interficere?» Nam revera cum alia dicerent, alia cogitabant, id est, cum litteras ejus mirarentur, mortem ejus mente tractabant. Et vide quam mirabilem illis talionem reddidit. Mirantibus eis quomodo litteras sciret, cum non didicerit, miratur ipse, quomodo nemo ex illis faceret legem, cum legem acceperint. Quod in eo mirabantur illi, laudanda erat potentia Divinitatis: Quid miratur ipse illis [in illis] detestanda erat audacia praevaricationis. Laudabile namque erat scire litteras cum non didicerit, detestabile erat legem non facere, cum legem acceperint. [Col. 0512C] Quid autem irrationabilius quam quod ubi dixit: «Et nemo ex vobis facit legem,» statim subjecit: «Quid me quaeritis interficere?» Sine ratione enim videretur, praevaricatores legis addicere et praevaricationis modum non exprimere. Bene ergo cum dixisset, et nemo ex vobis facit legem, mox subsecutus ait: «Quid me quaeritis interficere?» Repugnantia quippe sunt, nec simul esse possunt, et legem facere, et hominem velle occidere. Lex enim ait: «Non occides (Exod. XX) .» Sed rursus eadem lex jubet reum interfici, verbi gratia; prophetam deceptorem ubi convictus fuerit falsum locutus esse in nomine Domini (Deut. XIII) . Recte igitur providus legis et defensor, idemque legis Dominus et auctor, crimen probaturus, quod objecerat dicens: «Et [Col. 0512D] nemo ex vobis facit legem,» non ait enuntiando, quia quaeritis me interficere. Interdum quippe licebat et justum erat, cum lege interfici, videlicet damnabili causa praeeunte, sed ait interrogando: «Quid me quaeritis interficere?» Ac si dicat: Concedo legem facere eos qui occidunt, ubi causa non deest, cur legitime occidant. Sed qualem ob causam me quaeritis interficere? nunquid me prophetam arrogantia depravatum esse comprehendistis loquentem in 219 nomine Domini, quod Dominus non praeceperit? (Deut. XIII,) aut nunquid ex nomine deorum alienorum locutus sum vobis? Nunquid in nomine Domini praedixi verbum quod non evenerit, et hoc vel illud signum habetis legitimum quod me Deus [Col. 0513A] non miserit? Cum dico regulo: «Filius tuus vivit (Joan. IV) ,» cum dico de caeco nato: «Neque hic peccavit neque parentes ejus (Joan. IX) ,» sed ut manifestantur opera Dei in illo, et caetera quaecunque praedico eveniunt, quae et ipse praedicens facio, faciens praedico. «Quid ergo me quaeritis interficere?»

«Respondit turba et dixit: Daemonium habes; quis te quaerit interficere?» Ecce isti sunt canes, de quibus hic opprobrium hominum et abjectio plebis propter nos factus, in psalmo dicit: «Quoniam circumdederunt me canes multi (Psal. XXI) .» Frustra laborat hic intentio describentis. Neque enim hunc latratum nequissimorum canum verbis posset ullo modo consequi. Sed hoc mirari licet, qualiter isti [Col. 0513B] homicidae insipientes et maligni, homicidium quod mente pertractant, cum tanta responsionis amaritudine, et negando confitentur, et confitendo negant. Ita sibi contrarii sunt, tanta vi veneni ardentis insaniunt. Quae enim res generare solet homicidium nisi odium? Quando autem aliquod homicidium majori odio perpetratum est, quam quod indicat hoc amarum et nequissimum convicium? Igitur superfluum fuisset ad convincendum eos verbis contendere dicendo: «Ego daemonium non habeo,» sed verum dico, quia vos me quaeritis interficere, cum ipsi satis aperte grassantes odio venenum evomerent tali responsione. Proinde quod coeperat dicendo: «Quid me quaeritis interficere,» prosequitur subjungendo: «Unum opus feci et omnes miramini.» [Col. 0513C] Quo de opere dicat, paulo post ipse manifestat dicendo: «Quia totum hominem sanum feci in Sabbato.» Hoc opus illi mirabantur, id est, magnifice inter se quaerendo velut magnum et inauditum scelus, tanquam pro lege Dei, magno zelo indignabantur. Nam quod hic ait: «Et omnes miramini,» paulo post repetens eamdem admirationem vocat indignationem, dicendo: «Mihi indignamini, quia totum hominem sanum feci in Sabbato.» Ait ergo: «Unum opus feci, et omnes miramini.» Percontante illo atque dicente: «Quid me quaeritis interficere?» id est quam causam habetis, unde possitis accusare interficientes me? poterant secundum machinationes suas respondere illi: Quia non es tu a Deo, qui Sabbatum non custodis. Sed jamdudum [Col. 0513D] experti fuerant, hoc ipsum ab illo multo magis in seipsos posse retorqueri, quia multoties dixerat eis: «Hypocritae, quis vestrum non solvit bovem vel asinum, et ducit eum ad aquandum die Sabbati?» et similia (Luc XIII; Matth. XII) . Proinde irati tacuerunt, imo et tacendo pejus insanientes iracundam odii flammam vomuerunt. Opportune ergo ipse causam eamdem, ut rationabiliter defendat, illis tacentibus indicat, et protinus eamdem defensionem hoc modo inchoat.

«Propterea Moyses dedit vobis circumcisionem, non quia ex Moyse est, sed ex patribus, et in Sabbato circumciditis hominem.» Tota causae defensio in ultima clausula constituitur qua dicit: «Et in [Col. 0514A] Sabbato circumciditis hominem.» Propterea, inquit, quia «unum opus feci, et omnes miramini, et mihi indignamini;» propterea, inquam, jam nunc legitima defensione utens, dico vobis: «Moyses dedit vobis circumcisionem,» id est, sicut caetera, sic et hoc mandavit vobis, ut circumcidatis hominem. Non dico quia ex Moyse est, nam ante Moysem, ex patribus est, scilicet Abraham, Isaac, et Jacob; ex patribus, inquam, id est, ex eo quod sunt patres, quod crediderunt semen se accepturos, in quo benedicerentur omnes gentes (Gen. XVII) . Similiter et Sabbatum Moyses dedit, non quia ex Moyse est, sed ex Deo, id est, ex eo quod requievit Deus die septimo ab omni opere suo, et benedixit die septimo (Gen. II) , cum ita diversis ex causis circumcisionem [Col. 0514B] et Sabbatum, unus idemque Moyses scripto dederit vobis, et antiquior Sabbati quam circumcisionis causa sit, et circumcisio quidem ex patribus, Sabbatum vero ex Deo sit, in Sabbatis circumciditis hominem, ut non solvatur lex Moysi, absque ulla exceptione Sabbati, jubet hominem die octavo circumcidi. Ad haec inquam.:

«Si circumcisionem homo accipit in Sabbato, ut non solvatur lex Moysi, mihi indignamini, quia totum hominem sanum feci in Sabbato?» Totum, inquam, hominem sanum feci in Sabbato, circumcisio vera, quanquam bonum opus est, et ideo non est violatio Sabbati, non tamen totum hominem sanum facit. Nam, et si interiorem sanat hominem in his duntaxat, qui causam tenent, cujus circumcisio [Col. 0514C] signum est, scilicet Abrahae fidem, non tamen exteriorem sanat, sed potius laedit et dolore afficit hominem. Ego autem dum hoc opus facio in Sabbato, propter quod mihi indignamini, verbi gratia, dum dico huic: «Tolle grabatum tuum et ambula (Joan. V) ,» alii vero: «Extende manum tuam (Matth. IX) ,» alii vero: Caeco nato lutum super oculos pono (Joan. IX) , «totum hominem sanum facio,» quia videlicet dum extrinsecus redintegro, intrinsecus ad fidem informo videntibus cunctis, quod non humano vel communi medicorum opificio, sed divina virtute rem perficio. «Nolite judicare secundum faciem, sed justum judicium judicate.» Et quidem vir despectus, et novissimus virorum ego [Col. 0514D] consideratus sum, et aspectus meus in me non est (Isa. LXIII) . Moyses vero vir magnus, et spectandae memoriae, vir antiquus, et primus populi Dei dux, cujus facies ex collocutione Dei splendida facta est (Exod. XXXIV) . Sed enim praecepit lex quam dedit idem Moyses, non considerandum personam pauperis, nec honorandum esse vultum potentis; sed «juste, inquit, judica proximo tuo (Levit. XIX) .»

Igitur, «nolite judicare secundum faciem, sed justum judicium judicate,» id est, non faciem Moysi, faciemque vel praesentem personam Filii hominis, sed merita rerum pensate. Circumcisio, quam dedit vobis Moyses, ut praedictum est, filios Abrahae (Gen. XVII) , qui fidem ejus sequuntur, interius quidem sanat, ne pereat anima illa populis [Col. 0515A] suis, sed exterius vulnerat: Non ergo totum hominem sanat. Unum autem et solum opus quod feci in Sabbato, interius hominem et exterius sanat, probante exteriori sanitate, quod habebat Filius hominis in terra potestatem dimittendi peccata, quae est interior sanitas, cujus circumcisio spem per promissum semen Abrahae, quod est Christus, praeparat. Quid igitur quaeritis me interficere, nullam aliam habentes causam, nisi «quia totum hominem sanum feci in Sabbato?» Quod ad haec illi tacuerint et infirmitatem causae suae, licet inviti, considerantes, iras suas ad tempus continuerint sequentia patenter innuunt. Nam sequitur:

«Dicebant ergo quidam ex Jerosolymis: Nonne hic est quem quaerunt occidere? Ecce nunc palam [Col. 0515B] loquitur, et nihil ei dicunt.» Ac si aperte diceretur: Judaei quidem quibus dixerat Jesus: «Quid me quaeritis interficere?» responderunt: «Daemonium habes, quis te quaerit interficere,» et nunc eodem Domino Jesu pro se rationem reddente, tacebant, et eo palam loquente nihil ei dicebant; sed adeo verum illud erat, ut quidam ex Jerosolymis qui utique non per famam didicerint, vel per opinionem sciebant, sed praesentes, ipsi praesentium 220 conspirationes et conventicula oculis viderant et auribus audierant, mirarentur quod nunc eo praesente et palam loquente nihil ei dicerent. Et dicebant: «Nunquid vere cognoverunt principes quia hic est Christus?» Tanta quippe mutatio, tanta Judaeorum taciturnitas videbatur non evenisse sine causa maxima: [Col. 0515C] Nunquid ergo, inquiunt, principes se errasse intellexerunt, et ipsis resipiscentibus, Judaei qui quaerebant hunc occidere, nihil dicunt ac faciunt, quemadmodum post magnam tempestatem, ventis cessantibus, fluctus feri maris sedato fervore conquiescunt. Adhuc existimari poterant isti Jerosolymitae, qui haec dicebant de illis esse, qui credebant in eum, et sic dixisse: «Nunquid vero cognoverunt principes quia hic est Christus?» ut subaudiendum esset, sicut et nos cognovimus, nisi repugnaret, quod sequitur: «Sed hunc scimus unde sit. Christus autem cum venerit, nemo scit unde sit.» Et paulo post de eisdem dicitur: «Quaerebant ergo apprehendere eum, et nemo in eum misit manus, quia [Col. 0515D] nondum venerat hora ejus.» Igitur non credendo dixerunt: «Nunquid vere cognoverunt principes quia hic est Christus,» sed argumentando obsistere conati sunt, ne Christus esse crederetur. Nam velut metuentes, ne forte principes cognoverint et acquieverint credere quod ipse esset Christus, protinus assumunt id quod essentiae Christi repugnare videatur: «Sed hunc scimus unde sit; Christus autem cum venerit, nemo scit unde sit.» Cui assumptioni si concessum sit, continuo conclusioni datur locus, ut dicatur. Igitur et principes errant, si videntur sibi cognovisse quod ipse sit Christus. Verum haec sententia constans aut firma non est quam assumpserunt, unam solam Christi naturam, scilicet humanam considerantes, juxta quam dicere [Col. 0516A] poterant: «Sed hunc scimus unde sit, Christus autem cum venerit, nemo scit unde sit.» Nam et si revera homo erat Galilaeus de civitate Nazareth, non tamen erat, ut putabant, filius Joseph, de quo et saepe improperabant ei dicentes: «Nonne hic est filius fabri?» (Matth. XII) sed erat filius Virginis Dei. Ergo non recte neque constanter assumpserunt dicentes: «Sed hunc scimus unde sit,» quippe qui solam in illo naturam carnis attendebant, nec ipsam bene noverant. Ergo ne inexpugnati ad conclusionem procurrentes, viderentur sibi inexcusabiles, obviandum erat eis velociter. Quod et factum est. Nam sequitur:

«Clamabat ergo Jesus in templo dicens: Et me scitis, et unde sim scitis, et a meipso non veni, sed [Col. 0516B] est verus qui misit me, quem vos nescitis.» Haec dicens Jesus, non frustra clamabat, quia videlicet clamore, id est forti praedicatione, res digna erat. «Et me, inquit, scitis, et unde sim scitis,» etc. Ac si diceret: Secundum hominem quidem et me Jesum esse scitis, et hominem Galilaeum esse scitis, sed est alia in Christo, id est, in meipso natura, secundum quam nemo vestrum scit unde sim, et secundum illam naturam nunc dico, quia «a meipso non veni,» videlicet quomodo venturus est ille iniquus homo peccati, filius perditionis, cujus adventus erit secundum operationem mendacii, sed est verus qui misit me, quem vos nescitis, quia videlicet, sicut alio loco jam dixi: «Neque vocem ejus unquam audistis, neque speciem ejus vidistis (Joan. V) .» [Col. 0516C] «Ego scio eum, qui ab illo sum, et ipse me misit,» scio et bene scio eum, utique ab initio antequam, talis ego fierem, qualem me vos scire potestis, dicentes: «Sed hunc scimus unde sit.» Et unde hoc mihi quod scio eum; videlicet, quia ab illo sum, utique non eo modo quo et vos ab illo estis, qui tamen, ut praedixi, illum nescitis. Vos enim ab illo estis facti vel creati, ego autem simpliciter et absolute sum, quia non me creavit aut fecit, sed genuit, et ut talis fierem, quem scire vos possetis, ipse me misit. Ne igitur dixeritis, vel me hoc solum esse quod scitis unde sim, vel Christum illum solum esse quod nemo sciat unde sit, id est nec solum Filium hominis, nec solum Filium Dei, sed utrumque simul, et quod [Col. 0516D] scire potestis unde sit, et quod nemo sciat unde sit, id est, Filium hominis pariter et Filium Dei. Haec dicens Dominus, aestimationem illorum de Christo non solum non diminuit, sed et in majus auxit. Illi namque non eo respectu dixerunt: Christus autem cum venerit, nemo scit unde sit, nec eo sensu legere soliti erant: «Generationem ejus quis enarrabit (Isa. LXIII) ,» ut sentirent illum esse consubstantialem Filium Dei, sed in caeteris plerisque traditiones suas praeferebant traditionibus Dei, sic et hanc opinionem suam, qua dicunt isti: «Christus autem cum venerit, nemo scit unde sit,» praetulerant Scripturis propheticis. Traditio quippe illorum erat, Christum media nocte venturum in similitudinem Aegypti temporis, quando Pascha celebratum est [Col. 0517A] (Exod. XII) , et exterminator venit, et Dominus super tabernacula transiit, et sanguine agni postes consecrati sunt, et sic eum venturum, non tanquam Deum et hominem, sed tanquam purum, licet magnum, hominem. In hac opinione occupati, suo sensu dixerant: «Christus autem cum venerit, nemo scit unde sit,» licet principes sacerdotum et Scribae percontanti Herodi, ubi Christus nascetur, respondere noverint. «In Bethleem Judae; sic enim scriptum est per Prophetam (Matth. II) ,» et caetera. Insipientes et maligni, qui scire poterant unde esset Christus tunc quando quaerebatur ad occidendum; nunc autem nesciunt, et nescire volunt unde sit Christus, dum quaeri inciperet ad credendum. At vero Christus non se de ignotis vel secretis regionibus, [Col. 0517B] ubi olim translatus fuerit, sed ab eo venisse asserit, et illic prius fuisse, quam de Maria nasceretur, vel in Galilaea conversaretur, quo respicientes dicebant: «Sed hunc scimus unde sit.» Igitur aestimationem illorum non minuit, sed plus quam de Christo aestimare poterant, de seipso pronuntiavit.

«Quaerebant ergo eum apprehendere, et nemo misit in illum manus, quia nondum venerat hora ejus.» Quamvis caeci et surdi essent, et ideo forte non satis clare advertere potuissent in praedicto clamore veritatis, utramque scilicet divinam pariter et humanam commendatam esse naturam Christi; quippe, cum hodieque plerisque nostrum hujusmodi sermo non adeo sit ad intelligendum facilis; summam [Col. 0517C] tamen ejus vel intentionem facile erat intelligi, videlicet hoc eum dixisse quod Christus ipse deberet credi. Sed hoc solum magnae invidiae et odio ingenti exasperando suffecit, quemadmodum camino ardenti permodicum olei satis est injecisse, ut flamma furens repenti exundari ac diffundi possit. «Ergo quaerebant eum apprehendere,» videlicet ut vincerent sua rabie, quia vincebantur ejus ratione. Sed «quia nondum venerat hora ejus;» hora, inquam, non fatalis, ut mathematici putant, sed hora a seipso vitae et mortis Imperatore praefinita, «nemo misit in illum manus.»—«De turba autem multi crediderunt in eum, et dicebant: Nunquid Christus, quando veniet, plura signa faciet, quam quae hic [Col. 0517D] facit?» Multitudines, quae de regionibus vel exteris civitatibus convenerant ad diem festum, turbam hic appellat, videlicet ad distinctionem eorum, qui ex Jerosolymis erant, qui et supradicto 221 modo altercantes et clamante Jesu, ut jam dictum est, amplius insaniente, eum apprehendere quaerebant. Illi quia erant stipula, et principes eorum vel Pharisei ignis, pariter succensi ardebant in Salvatorem. Turba vero praedicta, quae convenerat, pro quanto ad hoc incendium longius vel propius accedebat, pro tanto magis vel minus odii furentis igne calebat. Itaque, multi, quos quasi longius stantes ille ignis invidiae non afflaverat, crediderunt in eum, et dicebant. «Nunquid Christus quando veniet, plura signa faciet quam quae hic facit?» Ac si dicerent: [Col. 0518A] Christus quando veniet, utique ex signis magnificis quae facturus est, cognoscendus est. Sed, nunquid plura vel majora his quae hic facit, vel ipse facturus est, vel exigi ab ipso opus erit? Igitur, quoniam et Christum se esse dicit et hoc tantis comprobat, signis, rationem non videmus, cur in eum credendum non sit: «Audierunt turbam murmurantem de illo haec, et miserunt principes et Pharisaei ministros, ut apprehenderent eum.» Audierunt principes et Pharisaei turbam murmurantem, id est, non excitatam in seditionem, sed leniter submurmurantem eo quod ab eorum invidia diversam generent voluntatem. At vero ipsi ad omnem ventum hiabant, quasi idoneam desiderantes occasionem, ut haberent unde illum apud Romanum praesidem quasi legitime [Col. 0518B] accusarent. Igitur audito, quod de turba multi crederent in eum, et de illo diversis sententiis partes divisae murmurarent, quia supradicto conflictu de Sabbati solutione, illo defendente se, ipsi causa ceciderant, suamque rationem infirmam esse cognoverant, nunc respiraverunt quia seditionem propter illum factam criminati se posse sperabant, licet praedictum turbae murmur, longe a seditione distaret, unde civitatibus vel rebus publicis solet timeri periculum. Itaque «miserunt ministros, ut apprehenderent eum:—Dixit autem eis Jesus: Adhuc modicum tempus vobiscum sum, et vado ad eum qui me misit.» Judaeis quaerentibus eum, ut supra dictum est, apprehendere, principibus et Pharisaeis nunc mittentibus, ministris quoque venientibus illum [Col. 0518C] apprehendere, haec invictae majestatis suae conscius locutus est Jesus. «Adhuc, inquit, modicum tempus vobiscum sum.» Conscius, inquam, potestatis suae, nec ignorans quibus vinculis ligatum vel quo circulo naribus infrenatum teneret (Job XL) , cubantem in cordibus illorum praepositum mortis diabolum, dixit haec et caetera quae sequuntur. Ac si diceret: Tam cito vultis me comprehendere, sic festinatis occidere (Luc. XIII) , et quia gravis sum vobis ad videndum, jam nunc in coetu viventium properatis excludere me. Sustinebitis et exspectabitis paulisper, donec perficiam sanitates et impleam tempus meum, et interim velit nolit agitator vestri, dux mortis et inferni, vivens ego cum viventibus, mortalis cum mortalibus vobiscum ero, inter vos ambulabo [Col. 0518D] (Deut. XXXII) . Cum perfecero opus meum, mala voluntas vobis innata est, facultas danda est. Facitote ut libet. Sed cum feceritis, nolite gaudere, nolite exsultare. Nam vestro scelere ab hac vita ejectus, «vado ad eum, qui misit me.» Quid deinde? Jam nunc dico vobis.

«Quaeretis me et non invenietis, et quo ego vado vos non potestis venire.» Vos qui nunc me quaeritis, vos qui nunc tantam stimulante invidia causam habetis, ut me quaeratis; nolite putare quod, postquam me occideritis, causa haec cessare debeat, propter quam me nunc quaeritis. Non ita erit. Sed tunc multo magis ego ad aemulationem vos adducam in non gentem, in gentem insipientem, in iram vos [Col. 0519A] mittam. Jam nunc una quidem turba unius gentis vel terrae hujus plebecula submurmurat, quibusdam credentibus et dicentibus: «Nunquid Christus cum venerit, plura signa facturus est quam quae hic facit;» tunc autem «a solis ortu usque ad occasum. laudabile erit nomen Christi Domini (Psal. CXII) ,» et laudabunt eum omnes gentes, laudabunt eum omnes populi (Psal. CXVI) , et tunc implebitur quod scriptum est: «Et dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum; coram illo procident Aethiopes, et inimici ejus terram lingent (Psal. LXXI) ,» etc. Tunc utique majori quam nunc invidia quaeretis me, cupientes nomen meum exstinguere, sed frustra. Nam «quo ego vado, vos non potestis venire.» Nunc «ubi ego [Col. 0519B] sum, vos potestis venire,» imo, quia ego ad vos veni, vos me potestis invenire, et post modicum etiam poteritis apprehensum de vestra terra viventium conterendo ejicere. Verum hoc vobis facientibus, «ego vado, quo vos non potestis venire,» sed nec saltem lapidem illuc poteritis jacere. Quaeretis tamen me ardentissima persecutione, et servos meos quidem occidetis, flagellabitis, crucifigetis, lapidabitis, et de civitate in civitatem persequemini (Matth. XXIII) . Me autem contingere non poteritis, sed sospes ego, cum alios occideritis, alios substituam testes meos, ut magis ac magis gens insipiens aemulemini.

«Dixerunt ergo Judaei ad semetipsos: Quo hic iturus est, quia non inveniemus eum? quis est sermo [Col. 0519C] quem dixit, quaeretis me et non invenietis, et ubi ego sum, vos non potestis venire? Nunquid in in dispersionem gentium iturus est, et docturus gentes?» Ad semetipsos hoc dixerunt et non ipsum interrogaverunt, nec enim in humilitatis arcem, quae superbis mentibus ardua nimis est, saltem tantillum, aspirare poterant, ut ab ipso quidquam intentione discendi quaererent. «Nunquid autem in dispersionem gentium iturus est, et docturus gentes?» O Judaei, vitae desertores et salutis inimici, timor quem timetis, vobis eveniat et quod veremini vobis accidat! Adeo ne timetis ne si post Christum totus mundus cat, et gentibus Deus innotescat, vestra singularis gloriam depereat? Hoc enim vobis praesaga [Col. 0519D] mens vestra praedicabat, quod si juxta prophetiam Jacob Christus venisset (Gen. XLIX) , qui exspectatio gentium foret, vestra de unius Dei cultu tanquam unicornium, singularis superbia super terram se ultra magnificare non apponeret. Igitur et vos abundatia cordis ad vosipsos locuti estis, quia quod timebatis propter quod Christo invidetis, et nequaquam non videndo sed invidendo persequimini, ore maligno eructastis nequitia crapulati. Ibit in dispersionem gentium, et docebit gentes, et dum vos hoc praecaventes quod avertere volentes ipsum occideritis, tunc super equos suos et quadrigas salvationis ascendens, tota salute secum a vobis transmigrante, in dispersionem gentium aequitabit (Habac. III) . Mors ipsa via est vitae ad gentes proficiscenti. Sic [Col. 0520A] Jonas non per aridam transivit in Ninivem civitatem magnam (Jon. II; Matth. XII) , sed mare ingressus, moxque abysso vallatus et pelago coopertus atque post triduum de ventre ceti revocatus, tandem ambulavit in Ninivem magnam, et praedicando commovit et conturbavit illam, ut sanaretur per poenitentiam triduanam, et ita, salvata Ninive, exaruit cucurbita quae obumbraverat capiti Jonae, videlicet in typum vestri, quorum Synagoga templumque vel Sancta sanctorum, quondam Dei tabernaculum Gentilium Ecclesia florescente exaruit.

Sic 222 Haemorroyssa tangente fimbriam vestimenti Domini et a fluxu sanguinis liberata confestim archisynagogi filia mortua est (Matth. IX) , quae tunc profecto nata fuerat, quando in infirmitatem [Col. 0520B] incidit mulier praedicta. Nam et puella erat annorum XII. Et haec mulier habebat in infirmitate annos XII. Quid sibi vult hoc? videlicet quod tunc Synagoga in Abraham, Isaac et Jacob nata est, quando gentilitas in idololatriam defluere incipiebat, et ecce gentilitate ab ejusdem idololatriae fluxu sanata per fidem Christi, retro accedendo et fimbriam vestimenti ejus tangendo, id est, post ascensionem ejus in eum credendo; gentilitate, inquam, per fidem sanata, emoritur in infidelitate Synagoga prae invidia. Igitur verum est, quia in dispersionem gentium iturus est, et docturus gentes. Et quoniam vos per timidam invidentiam quasi divinantes ejus rei mentionem fecistis, jam nunc in semetipso praefigurare non distulit, qualiter vel in quo in dispersionem [Col. 0520C] gentium iturus, et gentes docturus sit. «In novissimo autem die magnae festivitatis, stabat Jesus et clamabat, dicens: «Si quis sitit, veniat ad me et bibat.» Novissimus hujus festivitatis dies octavus est. Sic enim de hac festivitate scriptum est: «Primus et octavus dies erit celeberrimus atque sanctissimus (Levit. XXIII) .» Significat autem nunc in mysterio Domini stantis et clamantis eodem anno secuturam Paschae festivitatem, utique novissimam Veteris primamque Novi Testamenti; quia profecto post illam Paschalem vesperam, qua Dominus cum discipulis suis typicum Pascha mox tradendus manducavit, quidquid Judaei celebraverunt, non jam festivitas aut solemnitas, sed, juxta prophetam stercus [Col. 0520D] solemnitatum debet nuncupari (Malach. II) . In illa namque novissima festivitate magna, stetit Jesus in conspectu Patris, preces supplicationesque, ut ait Apostolus, offerens cum clamore valido et multis lacrymis (Hebr. V) ; dum percussus violentia passionis, sicut praefiguratum est in illa petra, quam Moyses virga percussit (Exod. XVII; Num. XX) , effudit nobis de semetipso, quod biberemus, primum aquam qua ablueremur, et sanguinem suum quo potaremur deinde insufflando Spiritum sanctum dans apostolis (Joan. XX) , et juxta alium evangelistam, «aperiens illi sensum, ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV) :» quod est vere bibere salutares aquas. Deinceps persistit clamans vehementer, clamans gentibus cunctis, et quodammodo dicens: «Si quis [Col. 0521A] sitit, veniat ad me et bibat,» dum receptus in coelum, dato Spiritu sancto coelos commovit, qui enarrarent gloriam Dei, ita ut non essent loquelae neque sermones quorum non audirentur voces eorum, ut in omnem terram exiret sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) . Totus quippe sonus sive narratio eorum, clamor erat Jesu, invitantis ut omnes sitientes venirent ad aquas, et accipere properarent gratiam Spiritus sancti, in remissionem peccatorum, et deinde, dividente prout vult (I Cor. XII) eodem spiritu, biberent de lege et prophetis, per fidem Evangelii salutarem, quam prius non habebant, abundantiam Verbi Dei. Igitur bene in novissimo die magnae festivitatis stabat Jesus, et clamabat dicens: «Si quis sitit, veniat ad [Col. 0521B] me et bibat,» quia cunctis hominibus cujusque gentis vel conditionis desiderantibus salvari, extunc non solum aperuit salutis aditum; sed etiam altisona praedicatione cunctos invitavit ad bibendum vitae salutis poculum. Et adjecit: «Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae.» Scriptura Proverbiorum est, quae sic dicit sensu eodem, verbis paululum diversis. Nec solum hoc, sed et quod praemissum est eidem Scripturae concinit. Nam quod hic dixit: «Si quis sitit, veniat ad me, et bibat;» hoc ibi sic dictum est: «Bibe aquam de cisterna tua, et fluenta putei tui (Prov. V) .» Et quod hic subjunxit: «Flumina de ventre ejus fluent aquae vivae,» hoc ibidem sic subjunctum est: «Deriventur fontes tui foras, et in plateis [Col. 0521C] aquas tuas divide (ibid.) .» Ergo sic Scriptura dicit: «Flumina, inquit, aquae vivae fluent de ventre ejus, qui credit in me.» Ac si dicat: Quid male solliciti estis, dicentes: «Nunquid in dispersionem gentium iturus est, et docturus gentes?» An putatis quod si me occideritis, illud praecaventes, jam non sit, qui gentibus salutem, quam illis invidetis, annuntiet? Non est ita. Nam qui credit in me, per ipsam mortem, qua vos me occidetis, accipiet spiritum sapientiae et scientiae et implens mundum abundantia doctrinae evangelicae, non sinet, uti vos vultis, nomen meum perire, vel dispersioni gentium Dei notitiam deesse. Quod et factum est. Ecce quam multi credentium biberunt aquam sapientiae salutaris de cisterna legis, et fluenta viva de puteis Evangelii, [Col. 0521D] et derivati sunt fontes eorum foras, et largis expositionibus in plateis aquas suas diviserunt. Illi qui jam tunc in eum primi credebant, scilicet apostoli, primi biberunt, et de illo primitivae Ecclesiae paradiso, primum quatuor Evangeliorum flumina fluentia, et Epistolarum fontes derivati, totum mundum notitia Divinitatis impleverunt, et postmodum tanti doctores bibendo impleti sunt, et scribendo refuderunt, ut Judaei dolentes satis videant esse impletum, quod invidentes, divinaverunt, scilicet Christum venisse in dispersionem gentium. Haec autem aqua viva sancti Spiritus gratia est. Nam protinus subjunxit evangelista: «Hoc autem dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum.» [Col. 0522A] Etenim Spiritus sanctus usitato in Scripturis vocabulo aqua, et interdum cum additamento aqua viva nuncupatur. Humana vero anima terra dicitur, videlicet pro similitudine: quia, sicut aqua terram irrigat et infusione competenti germinare eam facit, sic sancti Spiritus gratia substantiam humanae animae, per semetipsam inopem et sterilem, donorum suorum fuentiis necessariis irrigat, et beneficio suae visitationis infusam, fide et bonis operibus fecundat. Quam visitationem Psalmista per hanc similitudinem postulans dicit: «Anima mea sicut terra sine aqua tibi (Psal. CXLII) .» Et bene dona sancti Spiritus, non modo aquae vivae, sed fluminibus aquae vivae assimilavit, dicens: «Flumina de ventre ejus fluent aquae vivae.» Nam quomodo aqua viva propriam [Col. 0522B] certamque habet venam, et de fonte suo nascitur, fluendo autem nomen accipit, ut flumen vocetur; sic donorum distributiones, quae in sancta Ecclesia sunt, omnes ab uno Spiritu tanquam ab uno fonte prodeunt, sicut ait Apostolus: «Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XII) .» Perseverando autem in eadem Ecclesia per succedentes generationes, ab ipso Christo usque in finem saeculi, tam per doctrinam quam per manuum impositionem eo operante occulta inspiratione, et sic de aliis, vel per alios emanando in alios, quasi flumina longos alveos efficiunt. Et singulari quidem numero cum dicitur flumen ut Psalmista: «Fluminis, inquit, impetus laetificat civitatem Dei (Psal. XLV) ,» ipsa substantia vel persona [Col. 0522C] sancti Spiritus intelligitur. Plurali autem numero flumina cum dicuntur ut hic: «Flumina de ventre ejus 223 fluent aquae vivae (Joan. VII) ,» donorum ipsius distributiones apte significantur. Flumina quoque non solum aquae, quae possit intelligi qualiscunque, sed flumina vivae aquae dicuntur, videlicet ut hac propria differentia distinguantur ab aquis pharisaicae vel haereticae doctrinae, quae revera sunt mortuae; nec flumina, sed cisternae veteres rectius sunt appellandae. De quibus per prophetam Dominus dicit: «Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas veteres, quae aquas non valent continere (Jer. II) .» Hoc ergo, inquit evangelista, dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum. Nam revera credentes in eum, scilicet [Col. 0522D] Dei Filium, sic erant accepturi hunc spiritum, ut dona ejus de ventre illorum fluerent, tanquam flumina, quod hactenus ab initio saeculi non fiebat. Quamvis enim dona sancti Spiritus antiqui patres haberent, non tamen de illis fluebant, tanquam flumina in illam de qua nunc agitur, gentium dispersionem; sed una in gente ista dona gratiarum, tanquam uno in vase continebantur exceptiones aquarum. Isti autem credentes in eum, scilicet apostoli, et post illos apostolici viri, sic acceperunt hunc Spiritum sanctum ut praedicando, baptizando, manus imponendo, maxima de ventre suo flumina profunderent per mundum universum. «Et fluent, inquit, de ventre ejus;» de ventre inquam, id est, [Col. 0523A] de intimis animae, ubi Deus interno sentitur amore, seipsum infundens conjugi castae, ubi spiritum hunc imbibit anima de viri sui Dei se impraegnantis pectore. Quod dum fit, multum differt ab eis quorum solo ex ore verbotenus fluit ubertas doctrinae, corde intrinsecus suimet oris verba, per amorem non sentiente, de qualibus recte dicat Dominus: «Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Isa. XXIX; Matth. XV) .» Notandum vero quod non ait, «de spiritu» quem acceperant, sed «quem accepturi erant, credentes in eum.»—«Nondum enim erat Spiritus datus, quia Jesus nondum fuerat glorificatus.» Glorificatio Jesu, ob quam, donec facta esset, differebatur datum Spiritus, illa intelligenda est quae opposita sit ignominiosae nuditati [Col. 0523B] Adae, propter quam ab humano genere adversus fuerat hic idem Spiritus gratiae (Gen. III) . Scimus autem quae causa illum ignominiae impleverit, et nudum inter hostes, imo nudatum ab hoste, inimicum Dei constituerit, videlicet inobedientia praesumptuosa, qua lignum vetitum temeravit, dum Deo subesse diffugit, et affectat similitudinem Dei. Igitur obedientia Jesu Christi, qua Deo Patri semetipsum pro omni mundo obtulit, glorificatio ejus est (Ephes. V) , quia vere sic illa passione glorificata est, nudata quondam, humana natura, quomodo glorificatur quis, dum pontifex factus sancto altari assistit in veste sacrata (Hebr. V) . Et quidem veste adhuc corruptibili, id est carne mortali adhuc assistens Patri Pontifex noster, semetipsum ad horam obtulit, sed [Col. 0523C] nunc eadem immortali carne resumpta eidem Patri suo pro nobis assistit. Ab hinc de ventre ipsius qui hoc ipsum loquitur dicens: «Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae,» de ventre, inquam, id est de profunda divinitate ejus, coeperunt fluere duo vivae aquae flumina, id est hujus sancti Spiritus duo data: primum videlicet, quod est remissio peccatorum; alterum, quod est diversarum distributio gratiarum. Nam ipsa die qua resurrexit, sero apparens apostolis, «insufflavit, et dixit eis: Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis (Joan. XX) ,» etc. Assumptus autem in coelum, ubi captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus (Ephes. IV) , non omnibus eadem, sed alios quidem apostolos, alios [Col. 0523D] evangelistas, alios doctores, alios ponens prophetas in Ecclesia sua (ibid.) , eisdem usque in finem saeculi perseverantibus donorum suorum fluminibus eodem ordine, ut primum baptizati remissionem peccatorum per sanctum Spiritum accipiamus, quod datum aequaliter operatur in omnibus: deinde diversarum dona gratiarum, quae non eadem sunt omnibus, sed «unus atque idem Spiritus dividit singulis prout vult (I Cor. XII) .» Non enim, ut plerique existimant, tunc illos apostolico Christus ordine consecravit, quando ante passionem suam, «convocatis duodecim discipulis suis, dedit illis potestatem spirituum immundorum, ut ejicerent eos, et curarent omnem languorem et omnem infirmitatem [Col. 0524A] (Matth. X) ,» quod non ita esse, multis argumentis comprobatur. Primo, quia non est haec tota definitio apostolici ordinis, potestatem habere daemones ejiciendi, languoresque sive infirmitates curandi, et caetera hujusmodi signa faciendi. Alioquin et alii septuaginta duo discipuli omnes apostoli fuerunt [fuissent], qui videlicet ipsi quoque potestatem eamdem acceperunt, unde gloriabantur, quando reversi sunt cum gaudio magno dicentes: «Domine, etiam daemonia nobis subjiciuntur in nomine tuo (Luc. X) .» Deinde quia apostoli Novi Testamenti, primi pontifices vel episcopi sunt, ipsum autem Novum Testamentum, non nisi Christi sanguine et morte conscriptum vel confirmatum est (Hebr. X) . Quomodo ergo Novi Testamenti episcopi ordinarentur, [Col. 0524B] antequam ipsum Novum Testamentum conscriberetur? Vel quomodo summus Pontifex, Christus, alios pontifices vel episcopos consecraret sibi vicarios, antequam suo prior ipse fungeretur officio? Nempe si illos ante passionem Christi consecratos esse velis, tale est ac si dicas congruum fore, si quilibet pontifex noster, quoniam ipse jam consecratus est, ubicunque vel quomodocunque presbyteros aut episcopos suos consecrare velit, extra legitimum tempus vel ordinem sacrificii absque vestibus sacris. Nempe Dominus noster plane quidem erat antequam pateretur, magnus pontifex unctus sancto Spiritu et virtute, ab ipso initio conceptionis suae (Isa. LXIII; Luc. IV) , sed sacras vestes sacerdotii sui non induit, priusquam sacrificium ipse [Col. 0524C] fieret, id est immortalitatis gloria non se vestivit, priusquam per passionem mortis, membra corruptibilia deponeret. Antea, juxta typum propheticum, ipse «Jesus indutus erat sordidis vestibus (Zach. III) ,» sed in ipsa passionis suae hora sic a Patre de ipso dictum est: «Auferte vestimenta sordida ab eo.» Dictumque est ei: «Ecce abstuli a te iniquitatem tuam, et indui te mutatoriis.» Item: «Ponite cidarim mundam super caput ejus. Et posuerunt cidarim mundam super caput ejus, et induerunt eum vestibus (ibid.) .» De hac sordidorum vestimentorum, id est mortalium membrorum exspoliatione, et glorioso immortalitatis vestitu, ait hic ipse magnus Sacerdos Jesus: «Ignem, inquit, veni mittere [Col. 0524D] in terram, et quid volo, nisi ut accendatur (Luc. XII) ;» statim subjungens: «Baptismo habeo baptizari, et quomodo coarctor, usque dum perficiatur? (ibid.) .» Videlicet ut subaudias, quod ignis ille, id est Spiritus sanctus, non ante sit dandus quam illud perficiatur. Itaque sacris vestibus nondum indutus erat Jesus. Rursus nec ante hoc erat tempus vel ratio, sacrum oleum, vel chrisma, super illos effundendi, sicut petra illa in deserto, non ante flumina vel torrentes inundantes fundere habebat quam ex jussu Dei percuteretur virga (Exod. XVII; Num. XX) . Nihilominus et apostoli necdum talem induerant vestem, in quo sancto altari assistere, et ab illo magno Pontifice sacri olei vel chrismatis 224 unctionem id est sancti Spiritus effusionem, [Col. 0525A] ratio vel ordo consentiret illos accipere. Nati quippe ut essent in delicto paternae praevaricationis, necdum remissionem peccatorum acceperant, quod nemini dubium est, nisi forte quis putet quod aliter quam per Christi mortem potuerit ulli homini, sive gentili, sive Judaeo dari peccatorum remissio. Sed hoc a fide Christi alienum est. Proinde constat quod apostolicae vel omnes ecclesiasticae ordinationes, et omnino cunctae Spiritus sancti donationes, non ante, sed post glorificationem Jesus effusae sunt, quia videlicet hic erat ordo necessarius, ut prius passione Christi redimerentur, et post ab eodem Pontifice suo, sancta immortalis gloriae stola vestito [Col. 0526A] apostolica illis gratia conferretur, per geminam, de qua jam dictum est, effusionem sancti Spiritus. Igitur, ut ait evangelista, «Spiritus nondum fuerat datus, quia Jesus nondum fuerat glorificatus.» Non, inquam, datus erat ullo [illo] modo ea largitione, qua peccata remittuntur. Ea tamen qua divisiones gratiarum distribuuntur, datus quidem fuerat prophetis vel patribus, sed non eo modo ut recte flumen vocaretur. Nam quantulacunque illa donatio, non in gentium dispersionem valebat fluere, sed in una continebatur gente, largitatem istam, quae per Christum danda erat, praenuntians spiritus prophetiae.

[Col. 0525B] Agones Domini nostri Jesu Christi egentibus nobis intelligentia opus est: «Beatus enim, inquit Psalmista, qui intelligit super egenum et pauperem (Psal. XL) ,» ipsum utique intelligi volens, «qui, cum dives esset, pro nobis pauper factus est (II Cor. VIII) .» Ipse namque in eodem psalmo loquitur, quod nunc tractare coepimus: «Inimici mei dixerunt mala mihi: Quando morietur, et peribit nomen ejus?» (Psal. XL.) Ipse manifeste seipsum exprimit dicens: «Qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem (ibid.) .» Quis autem misericordia vel charitatis compassione purgatum habens cordis oculum, non intelligat quam non parvi aut levis sit certaminis hoc ipsum, quod stans in medio superborum ac divitum inimicorum [Col. 0525C] suorum, mala sibi dicentium, egenus et pauper iste apud cogitationes illorum, pro sua contemptus paupertate, divinitatis suae divitias ore proprio cogebatur praedicare, et de seipso testimonium perhibere? Si enim sub silentio semetipsum absconderet, frustra nobis advenisset, quia videlicet sine praedicante nemo nostrum audisset, nemo credidisset (Rom. X) , atque ita nemini adventus ejus profuisset: laborabat ergo sustinens semetipsum praedicare. Hoc enim faciens apud superbos, quantae putas subjacebat invidiae? Quicunque ab ipso didicit mitis esse et humilis corde (Matth. XI) , et idcirco tanto magis gravatur suam virtutem praedicare, quanto magis humiliter sentiens odit ventum jactantiae, ipse sentit utcunque quanti laboris sit huic egeno et [Col. 0525D] pauperi stare in illo tali templo, et coram inimicis mala sibi dicentibus quis esset vel unde opprobria exprobrantium sibi recepturus edicere (Psal. LXVIII) . Igitur, ut verae beatitudinis participes simus, super hunc egenum et pauperem intelligere studeamus, et tunc nos verum lectionis intellectum assecutos arbitremur, cum mala, quae audit vel patitur, compatienti corde perceperimus. Sequitur: «Ex illa ergo turba cum audissent hos sermones ejus dicebant: Hic est vere propheta. Alii dicebant: Hic est [Col. 0526B] Christus. Quidam autem dicebant: Nunquid a Galilaea Christus venit? Nonne Scriptura dicit quia ex semine David, et Bethlehem castello, ubi erat David, Christus venit? (Mich. V) . Dissensio itaque facta est in turba propter eum.» Sanctis viris nonnunquam dissensio multitudinis occasio fuisse legitur evasionis. Nam et Paulo apostolo pene tale quid contigit, qui dum staret in medio multitudinis, et sacerdotes atque omne concilium convenissent adversus eum, «sciens quia una pars esset Sadducaeorum et altera Pharisaeorum, exclamavit in concilio: Viri fratres, ego Pharisaeus sum, filius Pharisaeorum, de spe et resurrectione ego mortuorum judicor. Et cum haec dixisset, facta est dissensio, et soluta est multitudo. Jussitque tribunus milites descendere, et rapere [Col. 0526C] Paulum de medio eorum (Act. XXIII) ,» videlicet volente Domino ut servaretur: «Sicut enim, inquit, testificatus es de me in Hierosolymis, sic te oportet Romae testificari (ibid.) .» Imo sic vel universaliter sanctae Ecclesiae contigit, quia, dum universae iniquitatis et multitudo in multas haereses divisa est, et adversus alterutrum discordans semetipsam impugnat, evadit per medias divisiones fides catholica. Quod etiam veteri miraculo praefiguratum est, salvo altioris quoque sacramenti intellectu, quando ad ingressum filiorum Israel, mare Rubrum divisum est (Exod. XIV) . Traditum namque est majoribus quod in illa digressione maris, singulis quibusque tribubus filiorum Israel, singulae aquarum divisiones [Col. 0526D] factae sint, et propria unicuique tribui in mare aperta sit via. Idque ostendunt ex eo quod in psalmo scriptum est: «Qui divisit mare Rubrum in divisiones (Psal. CXXXV) .» Per quod plures divisiones docentur factae secundum singularum tribuum viam. Quod ergo in Ecclesia sua futurum erat, videlicet ut inter dissidentes haereticorum sectas catholica fides incolumis persisteret, hoc in seipso Christus praefigurare dignatus est, dum ubi miserant principes et Pharisaei ministros, ut apprehenderent cum, ad praedictum clamorem ejus dissensio [Col. 0527A] 225 in turba propter eum facta est, et ipse apprehensus non est. Nam et hoc sequitur: «Quidam autem volebant apprehendere eum, sed nemo misit super illum manus.» Nam revera volentes eum tenere timebant, «ne forte tumultus fieret in populo (Matth XXVI) , ne de manibus eorum, populi liberaretur auxilio. Quod timentes, et maxime divinitus coerciti, tandiu sunt a conatu suo repressi, donec eis «Judas illum traderet sine turbis.»—«Venerunt ergo pontifices et ministri ad Pharisaeos.» —«Ergo,» inquit, quia dixerat Dominus, qui necdum pati dignabatur: «Adhuc modicum vobiscum sum (Luc. XXII) ,» et volebat adhuc et dictis et factis implere, quae supererant, implere oculos et aures eorum, et sufficienter inexcusabiles eos facere, [Col. 0527B] quibus gravis etiam erat ad videndum; «venerunt» ministri immunes a crimine, pleni admiratione. «Et dixerunt eis illi: Quare non adduxistis eum?» Non parvam exspectationem, vel attentionem evangelista innuit pontificum et Pharisaeorum, tam prompta percontatione dicentium, «quare non adduxistis eum?»—«Eum,» inquiunt, superfluum habentes dicere Jesum, cui protinus adducendo, ut putabant, palam erat praesentem inhiare conventum. «Responderunt ministri: Nunquam sic locutus est homo sicut hic homo loquitur.» Vere «nunquam sic homo locutus est.» Homines quippe quicunque sapientiae vel scientiae sermonem habuerunt, de plenitudine hujus omnes acceperunt (Joan. I) . Sed eo [Col. 0527C] magis inexcusabiles sunt, quia tantam sapientiam audierunt, et non obaudierunt, qui talem hominem viderunt et inviderunt. Quid igitur retributionis habebunt? Illud utique quod per os David pronuntiat spiritus prophetarum, vel omnium justorum, qui minus quidem hoc homine, sed tamen bona et salutaria locuti sunt: «In salicibus, inquiunt, in medio ejus,» scilicet Babylonis,» suspendimus organa nostra, quia illic interrogaverunt nos, qui captivos duxerunt nos, verba cantionum (Psal. CXXXVI) .» esti namque homines, filios quidem Hierusalem se esse putant, oculos quoque ad videndum, et aures habere ad audiendum, legitimumque Mosaicae sive propheticae cantilenae rationabiliter discernere, vel comprehendere sonum. Sed revera salices sunt Babylonis, [Col. 0527D] vitiosa radice ripis haerentes fluminis, id est decurrentibus voluptatibus saeculi, solum habentes in verborum foliis virorem Judaicae professionis, a fructu autem boni operis steriles, ita ut terram quoque tanto tempore frustra occupaverint (Luc. XIII) . Suspendentur ergo in eis, id est propter eos tacebunt organa prophetarum et omnium veritatis praedicatorum, ne audiant verba cantionum, quae vane interrogaverunt, et cum isto summae divinitatis organo, cum isto homine qui sic loquitur quomodo nunquam locutus est homo, ad gentes ibunt et ipsis cantabunt. Nam isti nimis impatientes sunt ad audiendum, nullum de illo bonum volentes audire testimonium. Unde et subditur: «Responderunt eis Pharisaei: Nunquid et vos seducti estis?» Et vos, [Col. 0528A] inquiunt, qui ex nobis estis, quos arbitramur aliquid prudentis habere ingenii, nunquid tam cito seducti estis? Quasi vero jam legitimo deprehensum esse judicio seductionem esse quidquid audissent ab homine isto, sic loquente quomodo nunquam locutus est homo. Cui malignae intentioni, quia nulla est quae suppeditat rationis vis, protinus sub interrogatione obliqua illud intorquent, quod pro ratione volunt accipi, vere seductores, et ipsi a maligno spiritu seducti. «Nunquid aliquis ex principibus credidit in eum, aut ex Pharisaeis?» Ac si dicerent: Seductos vos esse in eo quod ejus estis sermonibus delectati ex hoc solo constans est, quod nemo credidit in eum ex principibus aut ex Pharisaeis. Quae ratio quam infirma, vana et inepta sit probari nullis [Col. 0528B] opus est argumentis. O ergo caeci, duces caecorum, caeci, inquam, caecis ducatum praebentes, ut pariter in foveam cadant (Matth. XV) . Nonne principes isti, Isaia testante, principes sunt Sodomorum, et populus iste populus est Gomorrhae? (Isa. I.) Exspectandi ergo sunt tanquam scientiae clavim habentes, ut nemo quamvis oculos habens introeat (Luc. II) , nemo quamvis aures habens audiat nisi hujusmodi principes ad videndum vel audiendum habeat praecessores? «Nunquid, aiunt, aliquis in eum credidit ex principibus aut ex Pharisaeis? Sed turba quae non novit legem, maledicti sunt.» Videlicet pro hoc ipso quod legem nesciunt, maledictionibus illis illo subjacere judicant, quas Moyses in Deuteronomio [Col. 0528C] legem non custodientibus praescribens: «Maledictus, inquit, qui non permanet in sermonibus legis hujus, nec eos opere perficit (Deut. XXVII) ,» etc. Sed profecto turba illa verius contradixisset. Istud vanitatis consilium et haec Ecclesia malignantium (Psal. XXV) , quae non facit legem, maledicti sunt. Turba enim haec, ut supra dictum est, multitudo, quae de civitatibus et regionibus convenerat ad diem festum, hic intelligi debet, quos falsi illi et fallentes Hierosolymitani, penes quos erat templum, et Sancta sanctorum, velut agrestes in sui comparatione aestimabant. «Dicit ad eos Nicodemus, ille qui venit ad eum nocte, qui unus erat ex ipsis: Nunquid lex nostra judicat hominem, nisi audierit ab ipso prius, et cognoverit quid faciat?» Cur non hic [Col. 0528D] aperta defensione dixit quod sentiebat, et quod dudum veniens ad eum nocte dixerat, videlicet quod non seductor esset, sed Magister a Deo venisset (Joan. III) , etc. Videlicet, quia timiditatis nox adhuc in corde ejus erat, et necdum securitatis dies illuxerat. Nec mirum, «nondum enim, ut praedictum est, erat Spiritus datus, quia Jesus nondum fuerat glorificatus,» et idcirco necdum de ventre ejus, sive apostolorum flumina aquae vivae saltem usque ad publicum circuitum unius Synagogae fluere poterant, quae Jesu glorificato et Spiritu dato usque in dispersionem quoque gentium fluere habebant. Ergo causam, vel invisam non ausus palam defendere personam, sed rursus non ferens impudentem, malitiam tantum usurpare injustitiae licentiam. «Nunquid, [Col. 0529A] ait, lex nostra judicat hominem, nisi audierit ab ipso prius, et cognoverit quid faciat?» Non utique, sed econtra praecipit non facile credendum esse quod audieris. Videlicet hoc dicto coargui non potest, velle defendere hominem, cum verba sonent potius justae ac sanctae legis defensionem. Justa quippe non esset lex, si praejudicia fieri juberet aut permitteret. Itaque timidus quidem, sed providus in tutam confugit arcem, dum pro homine loquens pro lege videtur patronam ferre sententiam. Attamen quoniam intentio ejus callidam audientium nequitiam latere non poterat, hostiles assultus non omnino evasit. Nam sequitur: «Responderunt, et dixerunt ei: Nunquid et tu Galilaeus es?» Nonne ergo verum est, quia «dixit injustus ut delinquat in semetipso [Col. 0529B] (Psal. XXXV) ,» id est, sciens et videns, proposuit coetus Pharisaicus permanere in peccato suo? Nonne et hoc verum est, quia «noluit intelligere ut bene ageret?» (ibid.) Hoccine est velle intelligere audiendi suggestionem, vel legalis judicii mentionem non posse sustinere? Homo Pharisaeus et princeps Judaeorum, ausus in tali causa facere legitimi judicii mentionem, uno dicto suum coram illis odorem fetere fecit, et hostili calumniae patuit. Non enim parvam odii spirat abundantiam, quod tam cito 226 dictus est Galilaeus, eo quod homini Galilaeo favere videretur. Jam quippe propter odium Jesu, ipsum nomen Galilaeae putabat illis, nares subsannantes habentibus. «Nunquid, aiunt, et tu Galilaeus es? Scrutare et vide, quia propheta a Galilaea non surgit.» [Col. 0529C] Ecce in retributionem et scandalum sic quoque impletur illud, quod Propheta praedixit: «Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum (Psal. LXVIII) ,» Scriptura, quam scrutati sibi esse videntur, locum praedixit, ubi nasceretur iste propheta magnus, de quo Moyses scripsit (Deut. XVIII) : «Et tu, inquit propheta, Bethlehem terra Juda, nequaquam minima es in principibus Juda, ex te enim exiet dux, qui regat populum meum Israel (Mich. V) .» Sed illud tacuit, quod exiturum esset edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universus orbis, et ituri essent omnes, ut profiterentur singuli in suam civitatem, et quod ascensurus esset Joseph de Galilaea in civitatem David, quae vocatur Bethlehem, ut profiteretur [Col. 0529D] cum Maria desponsata sibi uxore praegnante, et cum essent ibi, implendi forent dies ut pareret (Luc. II) . Hoc modo mensa sua nunc eos illaqueavit, quia videlicet oculos suos compresserunt ne viderent, et aures suas aggravaverunt ne audirent (Isa. VI) . Ecce enim praeterita non respicientes, et praesentia tantum oculis nequam aspicientes, laqueum sibimet hoc modo texuerunt. Christus secundum Scripturas ex semine David et castello Bethlehem nasciturus est, hic autem Jesus homo Galilaeus est. Igitur hic homo propheta non est, Christus non est. Hoc modo obscurati sunt oculi eorum, ne videant (Psal. LXVIII) . Quid enim: Nunquid repugnantia sunt haec, Christum ex semine David, et castello Bethlehem nasci debere, et eumdem [Col. 0530A] in Galilaea nunc habitare? Scrutentur ergo Scripturas ipsi, ut videant quia non sic scriptum est per prophetam: In te enim natus habitavit, sed «ex te enim exiet dux, qui regat populum meum Israel (Mich. V.) .» Sequitur: «Et reversi sunt unusquisque in domum suam.» Quia telas araneae texuerant, idcirco leviter solutum et dissipatum est eorum conventiculum, et ad unam objectiunculam infirmae causae conscientia diverberati, unusquisque in domum suam reversi sunt, ut iterum in cubilibus suis aliud ineuntes consilium, ova rumperent aspidum et confoverent quod erumperet in regulum (Isa. LIX) .

CAP. VIII.«Jesus autem perrexit in montem oliveti, et diluculo iterum venit in templum, et docebat.» Et hoc quoque futurorum umbra est, et [Col. 0530B] quod adversariis dissipatis et in domunculas suas abeuntibus, pergit in monte Oliveti Jesus, et iterum redit in templum, et docet, quia videlicet futurum erat ut, frustratis consiliis eorum qui quaesierunt animam ejus, dicentes: «Quando morietur, et peribit nomen ejus (Psal. XL) ,» ascensurus erat in montem Oliveti, imo de monte Oliveti in altitudinem coeli (Act. I; Luc. XXIV) ; daturus inde Spiritus sancti oleum, id est verum scientiae lumen, et laborum dolorumque requiem, et hoc facto reparatum per apostolos suos habiturus erat cum adversariis suis aperte praedicationis conflictum (Act. IV, V) . «Et omnis populus veniebat ad eum, et sedens docebat eos.» Die praeterito stabat Jesus, inquit evangelista, et «clamabat,» nunc autem «sedens docebat,» [Col. 0530C] quia videlicet sic futurum erat ut prius «stans,» id est in passione agonizans clamaret, sicut superius dictum est, et postmodum gloriam suam ingressus, atque ad dexteram Patris residens, misso Spiritu veritatis doceret nos omnem veritatem (Joan. XVI) . «Adducunt autem Scribae et Pharisaei mulierem in adulterio deprehensam, et statuunt eam in medio, et dixerunt ei: Magister, haec mulier modo deprehensa est in adulterio; in lege autem Moyses mandavit nobis, hujusmodi lapidare. Tu ergo quid dicis? Hoc autem dicebant tentantes, ut possent accusare eum.» Quia pridem Nicodemus timide quidem, validum tamen iniquitati illorum secundum legem fecerat obstaculum, dicendo: [Col. 0530D] «Nunquid lex nostra judicat hominem, nisi audierit ab ipso prius et cognoverit quid faciat?» Idcirco nunc reparatis artibus summo studio nituntur illum constituere legis adversarium, ut nemo deinceps contra ipsorum audeat mutire consilium. Quid enim arbitrarentur nisi illum observandam suae mansuetudinis famam, ne popularium favorem amitteret, a veritatis et justitiae tenore declinaturum, et tale quid dicturum, qualia dicere solitus erat: «Nolite judicare et non judicabimini, nolite condemnare et non condemnabimini (Matth. VII) .» Haec nempe et hujusmodi pietatis ac mansuetudinis hortamenta praedicando, populi favores acquisivisse videbatur, ut pius et mansuetus, et hinc esse quod tantis quotidie turbis stipabatur, ut, volentes eum [Col. 0531A] comprehendere, metu populi cohiberentur. Huic ergo famae suae studentem dicturum illum putabant ut dimitterent peccatricem. Haec autem pietas statim pateret crimini, ut dicerent illi robusti aemulatores legis: «Hostis legis es, contra Moysen locutus es, imo contra cum qui per Moysen legem dedit, et proinde tu ipse lapidandus es.» Igitur ut in scelere suo sanctae legis vindices se pronuntiare possent, et sic omnes os obstruerent, idcirco cum praedicta machinatione adduxerunt, et coram illo statuerunt mulierem peccatricem. Sed hoc modo captantes in animam justi, et sanguinem innocentem condemnare capientes (Psal. XCIII) , elusi sunt, ita ut justo nocere non possent, et peccatricem de manibus amitterent, imo peccatrice apud justum, misera apud misericordiam [Col. 0531B] in templo remanente, foras ipsi confusione operti exirent. Quis hoc factum non miretur? quis hanc veritatis et misericordiae victoriam non veneretur? Sic nimirum futurum erat ut, post illa quae supra scripta sunt, adducerent Scribae et Pharisaei peccatricem mulierem, scilicet Ecclesiam de gentibus in templum ad Christum, corporis et animae suae liberatorem, et ea peccatorum accipiente remissionem, ipsi cum mala conscientia foras irent, et cum invidiae suae tormento a gratia exciderent. Cum enim ipsi Dominicum corpus clavis confixerunt, et lancea percusserunt, quid aliud quam verum Dei templum aperuerunt? Et cum per legem et prophetas, quamvis inviti, praedicant, sic oportuisse fieri ob salutem omnium gentium, quid aliud quam [Col. 0531C] adulteram gentilitatem, quae virum suum legitimum scilicet Creatorem suum reliquerat, et cum diabolo fornicata fuerat, adducunt ad Christum? Tu igitur, Christe, speciose Rex in omnibus prospere procedis et regnas, propter veritatem et mansuetudinem, et justitiam et deducet te mirabiliter dextera tua (Psal. XLIV) , tuique in omnibus eluduntur inimici, scilicet genimina viperarum Judaei, cum principe quo dracoue, «quem formasti ad illudendum ei (Psal. CIII) .» Sed jam ad narrationem historicam redeamus. «Jesus autem inclinans se deorsum, digito scribebat in terra.» Quid hoc ad rem pertinebat, ut vocibus praesentium interrogatus, digito scriberet in terra, quod facere solitus non erat? Videlicet quia laqueo parato intenti erant, mansuetum [Col. 0531D] et misericordem capere, modum stringentes, statim post primam propositionem Mosaicae auctoritatis, subjuncta assumptione, dicendo: «In lege autem Moyses mandavit nobis hujusmodi lapidare.» At ille non paulo majorem se Moyse esse noverat, quippe cujus spiritu, vel, quod manifestius 227 nunc ad rem attinet, cujus digito, sicut in Deuteronomio habes, scriptam in tabulis lapideis legem accepit Moyses. Igitur ut se non debere vel posse Moysi auctoritate constringi significaret, congrue nunc et opportune sese inclinans, digito scrihebat in terra, innuens tam sapienter quam humiliter, quod Dominus legis, quod major esset quam Moyses.

«Cum autem perseverarent interrogantes eum, [Col. 0532A] erexit se, et dixit eis: Qui sine peccato est vestrum, primus in illam lapidem mittat, et iterum se inclinans scribebat in terra.» Nota sententia est, et celebris universo orbi, quam edixit hic, non quilibet archisenator aut consul, scilicet ipse rex et imperator curiae coelestis, tantum habens veritatis, quantum mansuetudinis, nec plus alleviata suavita e miserationis quam aggravata librato pondere judicii. Sed quare et sententiam daturus prius in terra digito scripsit, et data sententia denuo scripsit? Utique quia ipse est, qui, ut praedixi, digito, id est, praecepto suo praecepta legis in tabulis scripsit lapideis, et prioribus tabulis propter peccatum vituli confractis, alias denuo scripsit: Hic et illic magnarum signa rerum diversa sunt, res autem [Col. 0532B] quae significantur caedem sunt. Quid enim tabulae priores, quae propter peccatum confractae et projectae sunt (Exod. XXXII, XXXIV) , nisi dura Judaeorum corda propter incredulitatem projicienda, significaverunt? Item, quid nunc prima ad scribendum inclinatio, et protinus data significat sententia dicentis: «Qui sine peccato est vestrum. primus in illam lapidem mittat,» nisi legem eamdem et Judaeos praevaricatores ejus, quorum os ex eo recte obstruitur, ne adversus gentes glorientur (Rom. II) , quia legem acceptam non custodisse convincuntur? Unde et subditur: «Audientes autem, unus post unum exibant, incipientes a senioribus.» Itaque et quod illic secundae tabulae instar priorum praecisae, et digito Dei scriptae sunt, et quod hic iterum Jesus [Col. 0532C] inclinans se scribebat in terra, novae gratiae Scripturam significat, qui nunc Spiritu Dei scribitur in tabulis cordis carnalibus (II Cor. III) . Novam igitur Ecclesiam, quae de gentibus collecta est, Synagoga foras a templo luminis aeterni recedente, haec, ut praedictum est, mulier praesignat quae Scribis et Pharisaeis mala conscientia convictis, et foras exeuntibus, sola cum Salvatore relicta est. Sequitur:

«Et remansit solus, et mulier in medio stans.» Sed ecce fortassis dum altiora mysteria requirimus, dicat quispiam scrutator litterae studiosus: Quamodo insipientes et maligni impii thesaurizatores irae Dei, tam cito ad unius responsionis vocem, solum Jesum et mulierem in medio stantem reliquerunt; num [Col. 0532D] sese introrsus respexerunt, et humili conscientia peccatores se agnoscentes, peccatricem dimiserunt? Ergo ne in tanta iniquitatis abundantia, mens eorum talem potuit admittere sensum, et sic ad obicem pietatis quiverunt offendere «pedes eorum veloces ad effundendum sanguinem?» (Psal. XIII.) Ad haec, inquam: Non sic offenderunt, non sic ab intentione sua conquieverunt, non eo sensu conticescentes: «Unus post unum exierunt.» Sed quid? Utique quia talem ejus audierunt responsionem, de qua nullam spem accusationis habere possent, idcirco confusi coepta reliquerunt. Unde et evangelista cum dixisset: «Unus post unum exibant,» statim adjunxit, «incipientes a senioribus.» Seniores enim quanto majores ac vetustiores, tanto ad calumniandum [Col. 0533A] instructiores et ad cognoscendum verbum quod calumniari nequirent perspicaciores, ubi responsum ejus audierunt, primo validum et inexpugnabile esse praesenserunt, et idcirco primo loco cesserunt. Nam, ut supra dictum est, cum scirent illum mansuetum esse et pium, imo cum scirent eum poenitentiam praedicare, publicanum quoque vocasse, et cum peccatoribus quoque manducare (Matth. IX) ; unde et improperantes ei dicebant, «quod esset homo vorax, et potator vini, amicus publicanorum et peccatorum (Matth. XI) ;» cum, inquam, haec scirent, nec ignorarent quod adversus Pharisaei cogitationes peccatricem aliam dudum defendisset, quae tetigerat pedes ejus (Luc. VII) , arbitrabantur quod et istam adulteram defensurus [Col. 0533B] esset, talem utique personam qualem signanter lapidari jusserat lex, unde et damnarent eum veluti reum qui legem solvere contenderet. At ille nec ad dexteram nec ad sinistram declinans, talem sententiam dederat, quam nec infirmare lex divina, nec contemnere ratio posset humana. Illis hujus sententiae fortitudinem considerantibus, et ob hoc nihil se proficere sentientibus, remansit cum Jesu sola mulier in medio stans, et ab illis exeuntibus relicta est causa ejus, tanquam laqueus inutilis et recte inefficax, qua proposita sic Jesus uno sapientiae responso, capreae, hinnuloque cervorum similis (Cant. II) , in altum exilierat, ut eum nulla canum istorum consequi posset astutia. Igitur isti Jerosolymitae, ut putabantur, aemulatores legis, revera [Col. 0533C] autem principes Sodomorum per prophetam dicti, exeuntes reliquerunt miseram, non quia suam recognovere miseriam, sed quia quilibet de illa fecissent, non haberent unde accusarent misericordiam (Isa. I) .

«Erigens autem se Jesus, dixit ei: Mulier, ubi sunt qui te accusabant? Nemo te condemnavit? Quae dixit: Nemo, Domine. Dixit autem ei Jesus: Nec ego te condemnabo.» Quamvis a tentatoribus insidiosis fuisset judicare postulatus, tamen, quia revera «ipse est, qui constitutus est a Deo judex vivorum et mortuorum (Act. X) ,» praesto se esse indicat, nec ullo modo diffitetur se judicem, et penes se judicandi esse legem ac potestatem, dum sententia dicta et accusatoribus egressis: «Mulier, inquit, [Col. 0533D] ubi sunt qui te accusabant?» etc. Non enim erat excusatio judicii, quod dixerat: «Qui sine peccato est, primus in illam lapidem mittat,» quomodo illud, quod cum dixisset ei quidam de turba: «Magister, dic fratri meo, ut dividat mecum haereditatem, respondit: O homo, quis me constituit judicem aut divisorem super vos? (Luc. II.) Nam terrena quidem lucra dispensare aut judicare non venerat, sed ad remittenda vel retinenda peccata judicium omne a Patre acceperat (Joan. V) . Quod ergo ait: «Mulier, ubi sunt qui te accusabant?» Judicis veritatem vel judicii maturitatem resonat, quia profecto judicium legitimum non recusat, sed accusatores non legitimos venisse comprobat. Oportet [Col. 0534A] enim tam accusatores quam testes sine crimine esse in omni, sive divinae, sive humanae legis justo examine. At illi criminosos se esse fuga sua confessi sunt, dum judice quaerente testes sine crimine, qui primi secundum legem lapidem mitterent, omnes exierunt. Igitur judex iste est qui sedet super thronum (Psal. IX) et judicat aequitatem, nihil prorsus agens extra jus legemque judicii, dum deficientibus accusatoribus coeptamque causam relinquentibus, ita demum decedenti judicio misericordiam subrogans: «Nec ego te condemnabo,» inquit; verum haec ipsa misericordia non sic peccata remittit, ut tribuat quoque licentiam peccandi, sed idcirco judicium suspendit, ut vacet peccatori cum fructu poenitentiae recedere a peccatis. Unde et protinus [Col. 0534B] subdit: «Vade, et amplius noli peccare.» In una eademque sententia misericordia et veritas obviant sibi, justitia et pax invicem osculantur (Psal. LXXXIV) . Nam quod ait: «Vade,» misericordiae et pacis est, quod adjungit et amplius «noli peccare,» 228 veritatis et justitiae. Ita vivorum et mortuorum judex aequissimus, neque solum judicium comminatur, neque solum misericordiam pollicetur, sed cunctorum hominum rationes, tanquam statera justa, misericordia simul et judicio, veluti duabus discriminat lancibus. Omnis anima, universa Ecclesia, quondam per adulterium diabolo subjugata, ex eo se lancem judicii superexaltare confidit, si non inanis, sed fide et actibus bonis onusta misericordiae graviter incumbit. Sequitur:

[Col. 0534C] «Iterum ergo Jesus locutus est eis, dicens: Ego sum lux mundi. Qui sequitur me, non ambulat in fenebris, sed habebit lumen vitae.» Ergo, inquit Evangelista, quia tantopere nitebantur Scribae et Pharisaei annihilare praesentem gratiam Dei, et auferre de medio testimonium veritatis, ora cunctorum obstruendo, verbi gratia, dicentes: «Nunquid et vos seducti estis, et nunquid et tu Galilaeus es (Joan. VII) ,» et ita metu illorum deficiebat omne testimonium hominum, ipsemet, de quo per prophetam fuerat praedictum: «Ecce testem populis dedi eum, (Isa. LV) ,» solus in testimonio persistens, iterum locutus est eis dicens: «Ego sum lux mundi.» Hoc, inquam, iterum locutus dixit eis, id est, hoc dicto illud iteravit, quod pridie stans et clamans dixerat [Col. 0534D] eis: «Si quis sitit, veniat ad me,» etc. Sic enim dictis illis ista consonanter cohaerent et consonant, quae nunc iterum loquitur dicens: «Ego sum lux mundi,» etc. quo in psalmo, cum dictum esset: «Quoniam apud te est fons vitae,» statim subjunctum est: «Et in lumine tuo videbimus lumen (Psal. XXXV) .» Christus enim Dei sapientia nobis uno eodemque actu, et poculum et lumen est, quia videlicet quisquis aqua hujus sapientiae imbuitur, statim clarifico sensu a cunctis errorum tenebris liberatur. Ac proinde recte et hic de seipso loquens, cum dixisset: «Si quis sitit, veniat ad me, et bibat,» hoc ipsum iterans: «Ego sum, inquit, lux mundi,» et in psalmo Propheta cum dixisset di [Col. 0535A] illo: «Quoniam apud te est fons vitae,» statim subjunxit: «Et in lumine tuo videbimus lumen.» Bene ergo Evangelista non ait solum: «Jesus ergo locutus est eis, dicens,» sed signanter: «Iterum ergo, inquit, Jesus locutus est eis dicens: Ego sum lux mundi.» Et vide quam breviter quamque magnifice expressit, nihil invidiam impiorum hominum posse nocere gloriae Dei (I Thess. V) . «Ego, inquit, sum lux mundi.» Ac si diceret: Quid vos impii noctis et tenebrarum filii, claritati vel magnae opinioni meae suffragia mortalium tollere laboratis? (Matth. V) . Nunquid non deridendi essetis, si solem istum visibilem de sublimibus circulis suis toti mundo lucentem exsufflando exstinguere, vel aerem pugnis verberando de magno candelabro coeli dejicere, [Col. 0535B] et sub modio recondere conemini? Nempe huic simile est hoc, quod nomen meum delere, vel famam meam exstinguere contenditis. Ego enim sum lux mundi. Ergo ridiculi talpae vel vespertiliones oculos quidem vestros claudere, et me veram lucem non videre potestis, sed totius mundi oculos eruere, vel istam ejus lucem exstinguere, nequaquam praevalebitis. Ego, inquam, lux, non unius tantum Israeliticae gentis, sed lux totius mundi, «lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) ,» lux sine qua nemo unquam angelorum vel hominum potuit vel potest videre Deum, cujus extorres quicunque sunt sive angeli, sive homines, tenebrae sunt. Proinde dixi et dico quia «qui sequitur me, non ambulat in [Col. 0535C] tenebris» erroris vel ignorantiae, sed habebit lumen vitae, et hoc habendo, ipse quoque lucem fundet imitatoribus suis, ut merito talibus dicatur: «Vos estis lux mundi,» lux videlicet illuminata, non ipsa lucis substantia.

«Dixerunt ergo Pharisaei: Tu de teipso testimonium perhibes, testimonium tuum non est verum.» Revera magnum de semetipso testimonium perhibebat (Joan. III) , et nunc dicendo: «Ego sum lux mundi, qui sequitur me non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae» et supra verbis aliis, sed eodem sensu: «Si quis sitit, veniat ad me et bibat, qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII) .» At illi [Col. 0535D] hoc in animo suo proposuerant, ut nullum de illo testimonium audirent, et quantum poterant conabantur, ut quomodocunque fontem vitae obstruerent, et claritatem luminis hujus exstinguerent (Joan. IX) ; quippe qui male agebant et idcirco lucem oderant, et ad lucem venire nolebant, ne arguerentur opera ipsorum, opera noctis et tenebrarum. Dixerunt ergo: «Tu de teipso testimonium perhibes, testimonium tuum non est verum.» Ac si dicerent: Contra Scripturam, quae dicit: «Laudet te alius, et non os tuum (Prov. XXVII) ,» laudas et magnificas teipsum, testimonium perhibendo de teipso, testem non habens praeter te alium, ac proinde testimonium tuum non est verum, neque legitimum. Propterea inquit propheta: «Audite [Col. 0536A] verbum Domini, viri illusores, qui dominamini super populum meum, qui est in Jerusalem. Dixistio enim: Percussimus foedus cum morte, et cum inferno pepigimus pactum (Isa. XXVIII) .» Tanto quippe studio, vitae et veritatis os opprimitis, tanquam mortis et inferni foederati sitis. Mirantibus ministris loquelam hujus hominis, imo Dei pariter ei hominis, dixistis: Nunquid et vos seducti estis? Nicodemo quoque compari vestro, quia modicum quid de judicii legitimo ordine fuerat ausus mutire, os protinus obstructum est a vobis dicentibus: «Nunquid et tu Galilaeus es (Joan. VII.) » Turba credentium a vobis anathematizata est, dicendo: Nunquid aliquis ex principibus credidit in eum aut ex Pharisaeis? Sed turba haec, quae non novit legem, [Col. 0536B] maledicti sunt. Cum ita vobis obstrepentibus testem non habeat hominem praeter se solum, ipsius quoque nunc os obstruere, et vocem ejus vultis suffocare, objiciendo quasi crimen vanae gloriae, quod proprio seipsum magnificet ore. Ita contenditis adjutores mortis et inferni, ne quis mortuorum exaudiat vocem Filii Dei et vivat, ne lucem suam mundus per fenestras vocum ejus perspiciat, et infernales tenebras relinquat. Nequaquam ita fiet, sed delebitur foedus vestrum cum morte, et pactum vestrum cum inferno non stabit. Sequitur: «Respondit Jesus et dixit eis: Et si ego testimonium perhibeo de meipso, testimonium meum verum est, quia scio unde veni et quo vado. Vos autem nescitis unde veni, et quo vado.» Nesciunt infelices isti, [Col. 0536C] quam multa hic fortitudine contendat cum eis, et quanta premat eos mole magnitudinis suae, dum ad unum objectum illorum quo ejus detestantur testimonium suum, et testimonium verum, et justum pariter defendit esse judicium. Videlicet agnoscere habebant qualem detestarentur testem, eum scilicet quem ejusdem causae suae visuri erant judicem. «Et si ego, inquit, testimonium perhibeo de me ipso, testimonium meum verum est.» Ordo verborum et sensus hic est: Testimonium meum verum est, quamvis ego testimonium perhibeam de meipso.

Et revera si quis testimonium perhibeat de semetipso, non statim consequitur, ut testimonium [Col. 0536D] ejus falsum sit. Alioqui Moysis et prophetarum consequenter falsum dicetur fuisse testimonium, quia singuli de semetipsis, quod a Deo missi erant, testati sunt (Exod. XXXIII; Jer. III) . Nec enim aliter hoc scivit quis hominum, nisi per testimonium ipsorum. Sciendum quippe est quod licet nemo hominum, praeter hunc Deum et hominem Jesum Christum, sciat de semetipso, unde venerit, aut quo vadat, quia videlicet nescit 229 quomodo factus, vel quem ad finem venturus sit, tamen et si testimonium perhibet quis de semetipso, intantum testimonium ejus verum est, inquantum scit a quo vocatus, et ad quod opus vocatus sit. Verbi gratia, quomodo cum de seipso Paulus dicit: «Paulus servus Jesu Christi, vocatus Apostolus, [Col. 0537A] segregatus in Evangelium Dei (Rom. I) , » vel maxime, quod alibi dicit: «Quoniam multi gloriantur et ego gloriabor (II Cor. I) ,» caeteraque his similia. Igitur quia tam spiritus verax quam et spiritus mendax, de seipso testimonium perhibet, vitiosum est argumentum dicentium: «Tu de teipso testimonium perhibes, testimonium tuum non est verum.» Proinde duas propositiunculas, quas veluti invicem repugnantes, et in eodem simul esse non valentes male in affirmationem vel negationem diviserant, dicendo: «Tu de teipso testimonium perhibes, testimonium tuum non est verum.» Hic verax sui defensor et mendacium correptor componit, et in unam redigit affirmativam propositionem, dicendo: «Et si ego testimonium perhibeo de meipso, testimonium [Col. 0537B] meum verum est.» Statimque subjuncta ratione idipsum comprobat, dum dicit: «Quia scio unde veni, et quo vado.» Qua ratione sicut veritatem testimonii sui confirmat, sic per oppositum ejus, id est, per hoc quod subsequitur: «Vos autem nescitis, unde veni, et quo vado,» falsitatem eorum, qui hoc ipsum testimonium suum reprobabant, oppugnat. Nam, cum procul dubio sint opposita haec: «Quia scio unde veni et quo vado, vos autem nescitis, unde veni et quo vado,» sicut verum est testimonium ejus, ex eo, quia scit unde venerit et quo vadat; sic econtra testimonium quod dicunt contra Jesum, falsum esse constat, ex eo, quia nesciunt, unde venerit et quo vadat. Scire autem de seipso unde venerit, proprium ejus est, qui non de nihilo [Col. 0537C] neque de non existentibus temporaliter factus est, ut nos, sed de increata Patris essentia sine tempore natus est, per quem ut essemus, creati sumus omnes nos. Scire etiam, quo vadat, nihilominus proprium ejus, quia videlicet non alius quam ipse vias suas disposuit, quas in hac mortalitate homo factus propter nos, ambulare dignatus est. Nos enim nescimus, unde venimus; quippe qui nec illud scire possumus, qualiter in utero concepti coaluimus, neque posthac quid futuri sumus nosse valemus. Quia «nescit homo finem suum (Eccle. IX) ,» et omnia in futurum tempus reservantur incerta. Proinde cum dicit: «Ego sum lux mundi,» verum est tetimonium ejus, quia scit unde venerit. Et cum ait: «Qui [Col. 0537D] sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae,» profecto verum de seipso testatur, securus quia scit et quo vadat, vel quo se sequentem perducat. Caeterum, nemo omnium de illo quidquam scit, nisi quantum ab ipso didicit; ac proinde quisquis de illo aliud dicit, quam quod ab ipso accepit, testis falsus est; et, quia non sequitur eum, ambulat in tenebris, quemadmodum isti qui dixerant: «Tu de teipso testimonium perhibes, testimonium tuum non est verum,» ad quorum obstruendum os sola haec sufficit confutatio, qua dicit: «Vos autem nescitis unde veni, et quo vado.» Quod dictum est ad refellendam carnalem illorum opinionem, qua dixerant supra, sed hunc scimus unde sit: «Christus autem cum venerit nemo scit, unde sit.» Nec [Col. 0538A] vero, quia postmodum responderat eis dicens: «Et me scitis, et unde sim scitis,» idcirco nunc sibi contrarius putandus est praesenti loco, cum dicit: «Vos autem nescitis unde veni et quo vado.» Sequitur enim:

«Vos secundum carnem judicatis, ego non judico quemquam.» Ac si dicat: Scitis quidem, quia homo Galilaeus ego sum, et dicitis: «Nonne hic est Jesus filius Joseph et Mariae, et fratres ejus ac sorores nonne apud nos sunt?» (Matth. XIII; Luc. IV.) et quia partim verum est hoc, propterea supra dixi: «Et me scitis, et unde sim scitis (Joan. VII) .» Sed hoc vestrum scire quantum est? Vos enim hoc ipsum secundum carnem sapitis, et secundum carnem judicatis, id est, secundum paupertatem et exiguitatem parentum [Col. 0538B] meorum Mariae et Joseph, fratrum quoque meorum ac sororum, id est, propinquorum carnalium, personam meam attenditis, et supra id quod visibile est in me nihil audire vel intelligere vultis, itaque multo me inferiorem pensatis regibus vestris, prophetis quoque vestris, quos occiderunt patres vestri, vos autem me persequendo sepulcra illorum aedificatis, et mensuram patrum vestrorum implere festinatis. Dico ergo: «Quia vos secundum carnem judicatis.» Ego vero poteram quidem et ipse secundum carnem judicare, sed «non judico quemquam.» Poteram quippe sic econtra dicere, quia secundum carnem quoque major Moyse (Matth. XXIII) ; major, inquam, et nobilior quovis rege vel [Col. 0538C] principe, secundum carnem quoque ego sum. Quia non quemadmodum omnes vos, et universi patres aut principes vestri communi more naturae, de corrupta muliere, sed de Virginea nobilitate, ex regia stirpe David secundum carnem natus sum. Ita, inquam, poteram et ego secundum carnem quoque omnes homines, utpote in peccatis conceptos, et de corruptione natos, me inferiores judicare, sed «non judico quemquam.» Nunc enim veni non judicare, sed judicari.

«Et si judico ego, judicium meum justum est, quia solus non sum, sed ego et qui misit me, Pater.» Et si tandem, inquit, judico ego, videlicet postquam judicatus fuero, tunc enim natales meos tam secundum divinitatem quam secundum humanitatem [Col. 0538D] judicare me oportebit, ut praedicentur in universo mundo, «et si, inquam, tandem judico ego, judicium meum justum est.» In quo? Videlicet «quia solus non sum, sed ego et qui misit me Pater.» Non, inquam, sum solus, scilicet, quomodo ille alius, qui venit in nomine suo, quem vos accipietis, qui vere solus erit et solus veniet, quia Deus illum non mittet, sed a semetipso veniet, neque cum Deo aget, sed «adversabitur et extolletur supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur (II Thess. II.) » Ego autem a meipso non veni, sed Pater misit me, et ego in ejus communione permaneo, nihil a meipso faci ns, nihil a meipso judicans. Proinde quaecunque ego testificor, quaecunque judico, [Col. 0539A] ille praesentibus et subsequentibus operibus verum comprobat testimonium meum, verum et justum esse defendit judicium meum. Notandum in vera humilitate et humili veritate Filii Dei, quod in omnibus verbis suis tenorem hunc servat paternae communionis, de qua nunc dicit: «Quia solus non sum, sed ego et qui misit me Pater,» ita ut nusquam absolute quidquam de sola sua loquatur persona, sed sic semper profiteatur, quod est, ut simul paternae personae sociali et indivisa charitate intentionem faciat. Quod recte considerantibus nullam vobis excitare potest nebulam error Sabellianus. Quam haeresim patripassianam dicimus; quae unam solummodo Divinitatis personam confitens: Una, inquit, cademque persona Patris, quando vult [Col. 0539B] Pater est, quando vult Filius est, quando vult Spiritus sanctus est. Ita personas confundens, solum Patrem vel solum Filium confitendum esse contendit. Verum hoc loco apte Filius «non sum solus, inquit, sed ego et qui misit me Pater.» Igitur convincuntur Judaei, dicentes: «testimonium tuum verum non est.» Sabellius quoque antequam nasceretur, elisus atque explosus est. Sequitur:

«Et in lege vestra scriptum 230 est, quia duorum hominum testimonium verum est. Ego sum, qui testimonium perhibeo de meipso, et testimonium perhibet de me, qui misit me Pater.» Et idcirco, inquit, «quia scio unde veni et quo vado, testimonium meum verum est,» et adhuc de veritate ejusdem testimonii dicendum est. Dico [Col. 0539C] ergo: «In lege vestra scriptum est, quia duorum hominum testimonium verum est (Deut. XVII) ,» videlicet dicente Deo per Moysen, in Deuteronomio: «Non stabit testis unus contra aliquem, quidquid illud peccati et facinoris fuerit, sed in ore duorum aut trium testium stabit omne verbum (Deut. XIX) .» Haec magna et indubitabilis quam propono sententia est, cui sponte concedi oportet, quia sic «in lege vestra scriptum est.»Proinde jam assumere licet. Ecce hoc verbum, quod dixi: «Ego sum lux mundi,» et quodcunque tale dico vel dixi, quod vos abjicitis dicentes: Testimonium tuum non est verum, duobus testibus defenditur. Nam ego sum testis unus, qui testimonium perhibeo de [Col. 0539D] meipso, ea videlicet causa vel auctoritate qua dixi, «quia scio unde veni et quo vado,» et adhuc alius «Testimonium perhibet de me, scilicet, qui misit me Pater.» Hoc videlicet adversus iniquam illorum intentionem legitima responsione defendit (Joan. IX) . Illi namque hoc intendebant, ut nemo de illo testimonium perhiberet quod Christus esset, quod saltem propheta esset, quod denique ullo modo a Deo esset. Hoc intendentes, eo usque tandem conspiraverunt, ut si quis eum Christum confiteretur, extra Synagogam fieret. Illudendum erat haic nequissimae calliditati, et non dignante tanta majestate de testimonio, quod ab hominibus esset, saltem mentionem facere, designandum erat testimonium sursum cui conventiculum canum, et concilium [Col. 0540A] hominum malignantium non sufficeret indicere silentium. Ait ergo: «In lege vestra scriptum est, quia duorum hominum testimonium verum est.» Non ait simpliciter, in lege, sed signanter «in lege vestra;» quia videlicet eadem lex justa et sancta et bona; aliter ejus, aliter ipsorum lex erat. Nam ejus erat, quia ab ipso data, et illorum erat, quia illis imposita (Rom. VII) . Concedi oportebat, ut praedictum est, duorum hominum testimonium esse verum, quia sic in lege scriptum est, atque ideo per assumptionem: «Ego sum, inquit, qui testimonium perhibeo de me, qui misit me, Pater.» Et hoc ipsum palam ipsis erat, quod ipse testimonium de seipso perhiberet, et nihilominus de ipso Pater tetimonium perhiberet. Audiebant enim illum, quod [Col. 0540B] diceret Deum Patrem suum, propter quod, ut superius dictum est, persequebantur eum, et quod paulo ante dixerat eis: «Ego sum lux mundi.» Haec, inquam, et hujusmodi audiebant, et opera ejus magnitudine tantae professionis, non minora videbant. In his verbis ejus testimonium ipsius personabat, et in operibus ejus testimonium Patris desuper fulgurabat. Nam si Filium Dei se esse profitendo mentiretur, profecto non gloria miraculorum clarificaretur, sed poena superbientibus condigna confunderetur. Manifestum quippe Judaeis erat, Deum quem Patrem suum esse profitebantur, semper superbis restitisse: a quo, verbi gratia, Aaron et Maria contra Moysen superbientes, plaga leprae percussi sunt (Num. XII) ; et Datan et Abiron et [Col. 0540C] Core, per superbiam erecti, cum suis complicibus alii viventes a terra absorpti, alii flammis devorati sunt (Num. XVI) ; et Saul christus Domini effectus, per superbiam spiritui daemoniaco mancipatus est (I Reg. XVI) . Hunc autem dicentem se esse Christum Dei Filium, nusquam refellit Deus: quem professus est esse Patrem suum (Joan. XI) ; sed operibus verba ejus vera esse, testificatus est, ita ut mortuum quoque ac sepultum tertia die suscitaret, et credentibus in eum Spiritum sanctum per nomen ejus daret (Act. II, X) . Igitur et Judaeis et omni mundo palam est, quia testimonium, quod perhibuit de seipso hic homo, qui putabatur filius Joseph, perhibuit de illo et Deus, quem Patrem suum [Col. 0540D] professus est. Sequitur:

«Dixerunt ergo ei: Ubi est pater tuus?» Perspicue quidem Patrem illis dicebat Deum, at illi hoc intelligere nolebant. Ergo «ubi est, inquiunt, pater tuus?» Impii et caeci, quid quaeritis patrem ejus? Nunquid et illum vultis occidere, aut extra Synagogam facere, si vobis praesentibus audeat de Filio suo testimonium perhibere? «Respondit eis: Neque me scitis, neque Patrem meum.» Recte perfidorum moleste interpellantium percontationem suaviter quidem, sed fortiter improbat, et indigna responsione sua judicat. Cur enim, cum prius dixisset, «quia scio unde veni et quo vado, vos autem nescitis, unde veni aut quo vado,» tacuerunt et non dixerunt: Domine, unde venis et quo vadis? nunc autem ubi [Col. 0541A] dixit: «Testimonium perhibet de me, qui misit me Pater,» percontantur procaciter et dicunt: «ubi est pater tuus?» Cur, inquam, de illo tacent, et de hoc interrogant, nisi quia Dei Filio veri testimonii non quaerere, sed invidere sciunt gloriam? Proinde cum dixissent: «ubi est pater tuus» non respondit, quod erat interrogatus, ut verbi gratia diceret: Pleni sunt coeli et terra, gloria vel majestate ejus (Isa. VI) , sed hoc dixit: «Neque me scitis, neque Patrem meum,» id est, quia me non scitis, neque scire vultis, idcirco nec Patrem meum scitis. Forte dicitis, te scimus, te filium Joseph et Mariae novimus, de te homine Galilaeo nihil amplius quaerimus. Ad haec, inquam: «Si me sciretis, forsitan et Patrem meum sciretis.» Nam in singulis quoque hominibus non [Col. 0541B] exigua pars notitiae est, scire de quocunque cujus filius sit, vel quis pater ejus fuerit. Sed vos, inquit, «Patrem meum nescitis.» Nunc enim dicitis: «ubi est pater tuus?» Igitur «neque me scitis.» Plane dictiuncula haec forsitan, in nostro sermone dubitativa est, sed in sermone veritatis, quae dubitare non novit, acriori significatione totum confirmationis punctum attingit, quasi dictum fuisset: Certe et patrem meum scitis. Solent quoque homines interdum, ubi rem gravius atque animosius affirmare conantur, hac uti dictiuncula, veluti si dicat quis: Si mater sese forsan diligeret. Attamen verius atque constantius magisque necessarium est, ut quisquis Christum scit, et patrem ejus Deum sciat. Quia videlicet quid Christus secundum substantiam sit, nullatenus [Col. 0541C] scire quis potest, nisi et hoc sciat, quod Deus Pater ejus sit. Non enim, quemadmodum de quolibet homine scimus quid secundum substantiam sit, etiam si nesciamus quis homo pater ejus fuerit, sic et de Christo scire possumus quid secundum substantiam sit, nisi sciamus quis ejus pater sit. Igitur, cum nobis dubitabile non sit, multo magis nec ipsi dubium fuit; ac proinde non dubitando, sed potius affirmando dixisse credendus est: «Si me sciretis, forsitan et Patrem meum sciretis,» quemadmodum et illud: «Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi.» Sequitur:

«Haec verba locutus est Jesus in gazophylacio, docens in templo, et nemo apprehendit eum, quia [Col. 0541D] necdum venerat hora ejus.» Haec, inquit, tantae majestatis verba locutus est Jesus, [eis] qui quaerebant, ut interficeretur in gazophylacio, videlicet celebri, et pene solis principibus ac Pharisaeis accessibili loco. Nec enim vulgo, nisi singulis adventantibus 231 et aera mittentibus gazophylacium frequentabatur, principibus ac Pharisaeis circa lucra maxima lacto spectaculo considentibus. Magna ergo fiducia sine timore tali in loco haec verba locutus est Jesus «docens in templo,» id est nihil loquens in occulto, sed publicam doctrinam condens, palam omni annuntiandam saeculo. Et «nemo, inquit, apprehendit eum.» Quare? «Quia necdum venerat hora ejus.» Non ergo furiosi ulla ratione mitigati fuerant animi, sed tenebat ipse nutu suo impotentem [Col. 0542A] illorum malitiam, qui potestatem habebat tempore vel hora quam sibi ipse praefixerat, ponendi animam suam, et iterum sumendi cam (Joan. X) . «Dixit ergo eis iterum Jesus: Ego vado, et quaeretis me, et in peccatis vestris moriemini. Quo ego vado, vos non potestis venire.» Ergo, inquit, quia perseverantes in malo quaerebant animam ejus (Psal. XXXVII) et omni ratione carentes vim faciebant, et dolos tota die meditabantur, nec ob aliud manus suas continebant, nisi quia necdum venerat hora eis. «Dixit eis iterum Jesus: Ego vado et quaeretis me,» etc. Iterum, inquam, haec dixit Jesus. Nam supra hoc idem dixerat eis, quando «miserunt principes et Pharisaei ministros, ut apprehenderent eum; adhuc, inquit, modicum tempus vobiscum [Col. 0542B] sum, et vado ad eum qui me misit (Joan. VII) ,» et «quo ego vado, vos non potestis venire.» Ergo non primo, sed iterum dixit eis: «Ego vado, et quaeretis me.» Ego quidem, inquit, sicut jam dixi, hinc vado, ego morior scelere vestro, ego vobis inferentibus mortem, jamjam imminet, ut transeam ex hoc mundo ad Patrem. Sed cum ego abiero, nunquid (sicut vos inimici mei invidentes et mala mihi dicentes, desideratis) nomen meum de terra peribit? Nunquid postquam abiero hinc ad Patrem meum, oculi vestri a gloria mea liberati erunt, et non videbunt de me, quod grave sit eis ad videndum? Non erit ita, sed tunc multo maxime palam videbitis id quod paulo ante dixi: «Quia ego sum lux mundi,» et hoc videntes peccatores irascimini, dentibus vestris frendetis, [Col. 0542C] et tabescetis; vestrumque desiderium peribit (Psal. CXI) , quia nomen meum perire non poterit. Hinc acriori stimulante invidia, inquieti et male solliciti quaeretis, id est, persequemini me, «et in hoc peccato vestro moriemini,» quia in hac iniquitate vestra, usque ad finem vitae vestrae perseverabitis, nihil quod gloriae vel nomini meo noceat efficere valentes, sed tantum mala voluntate ac pertinaci invidia vosipsos interficientes. «Nam quo ego vado, vos non potestis venire.» Equidem nec ipsi, qui cum dilectione quaerunt et sequuntur me, non possunt, «quo ego vado,» venire, sed poterunt quandoque; vos autem, qui cum odio quaeritis et prosequimini me, quo ego vado nunquam potestis [Col. 0542D] venire. Nunc quidem ubi ego sum, vos potestis venire, et quandoque etiam apprehendere et occidere poteritis me, sed hoc vobis facientibus illuc «ego vado, quo vos non potestis venire.» Itaque in peccato vestro moriemini. Illo scilicet quod male me quaeritis et in meis fidelibus persequimini, ut nomen meum deleatis. In hoc enim usque ad mortem perseverabitis.

«Dicebant ergo Judaei: Nunquid interficit semetipsum quia dicit: Quo ego vado vos non potestis venire?« Superius cum dixisset hoc idem quod nunc iterum dicit eis, id est: «Quo ego vado, vos non potestis venire,» ita dixerunt: «Nunquid in dispersionem gentium iturus est, et docturus gentes? (Joan. VII.) » At vero nunc hoc ipsum repetens, acrius in eos, ut [Col. 0543A] dignum erat, invectus est. Addidit enim: «Et in peccato vestro moriemini.» Acrius ergo felle commoto «dicebant Judaei: Nunquid interficiet semetipsum?» Quid amarius, quid nequius? O Judaei, homicidae cruderes et scelerati, adeone nil boni de hoc homine qui mortuos vestros suscitavit, sentire potestis, ut hoc solum, quod interficiat semetipsum viis ejus superesse arbitremini? Et vos nunquid ejus rei adeo indociles estis, nec fieri potest, ut vosipsos exemplo ejus interficiatis? Imo vos, interfecto homine isto, vos ipsos interficietis; tanto furore, tanta rabie ut miretur orbis, et vestri quoque condoleant inimici. Legant qui volunt vestrum sub Tito et Vespasiano excidium, et videant vos unicam gentem homicidarum semetipsos interficientium. [Col. 0543B] Sequitur:

«Et dicebat eis: Vos de deorsum estis, ego de supernis sum. Vos de mundo hoc estis, ego non sum de hoc mundo. Dixi ergo vobis, quia moriemini in peccatis vestris.» Rationem illis acerbam reddidit, cur quo ipse vadit, ipsi venire non possint, et in peccato suo sint morituri: «Vos, inquit, de deorsum estis, ego de supernis sum.» Ista comparatio necdum sufficiebat ad definiendum hujus illorum impotentiae causam, quia videlicet omnes homines, sive electi sive reprobi, omnes secundum naturam communem de deorsum sunt. Unde et Joannes Baptista, cum Christus esse putaretur, in comparatione, vel potius desperatione suimet, qui vere erat [Col. 0543C] vel est Christus: «Qui est de terra, inquit, de terra est, et de terra loquitur; qui de coelo venit, super omnes est (Joan. III) .» Quapropter addendum erat, ut tota perscriberetur causa impotentiae, juxta quod dixerat: «Quo ego vado, vos non potestis venire.» Nam et illi de deorsum erant, de terrena massa assumpti, de primo homine terreno nati fuerant, quibus ait: «Ut ubi ego sum, et vos sitis (Joan. XIV) .» Addidit ergo: «Vos de mundo hoc estis, ego non sum de hoc mundo.» Hoc utique reproborum est, et hoc ab electis differunt, quod cum omnes de deorsum, id est, de terra sint, excepto Christo unigenito Dei Filio, qui de coelo venit, soli ipsi de hoc mundo sunt. Nam electis idem dicit: «Si de mundo fuissetis, mundus quod suum erat diligeret; [Col. 0543D] quia vero de mundo non estis, sed ego elegi vos de mundo, propterea odit vos mundus, (Joan. XV) .» Igitur utrumque dicendum fuit, et quod de deorsum essent per communem naturam, et quod de mundo hoc essent per vitium vel malitiam suam, ut utrumque impossibile monstraretur eis, illuc ire, quo ibat ipse, qui et de supernis, id est, de Deo Patre est, per propriae Divinitatis naturam, et de hoc mundo non est, per omnimodam humanae quam assumpserat naturae innocentiam, vel coelestem vitam. Qua ratione tam fortiter quam suaviter reddita: «Dixi ergo vobis, inquit, quia moriemini in peccato vestro.» Quod itidem alia protinus ratione confirmat, subjungens: «Si ergo non credideritis quia ego sum moriemini in peccatis vestris.» Vere enim non [Col. 0544A] aliter, nisi credendo, quod Christus de supernis sit, et de hoc mundo non sit, id est, et quod de superno Patre Deo Deus verus sit et quod in mundo natus, nihil eorum quae in mundo sunt vitiorum vel peccatorum admiserit, potest quisquam inter ejusdem Christi membra numerari, et illo capite in uno corpore unicae Ecclesiae vivere de spiritu Dei. Dixit autem alibi ipse: «Quia nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis qui est in coelo (Joan. III) .» Recte igitur istis, quos sibi nullatenus per fidem incorporandos esse noverat, ait hic qui solus de supernis est: «Quo ego vado, vos non potestis venire,» et ideo dixi vobis: «Quia moriemini in peccato vestro. Si enim non credideritis, quia ego sum, moriemini in peccatis vestris.»

[Col. 0544B] «Dixerunt ergo ei: Tu quis es?» Hactenus Judaei intelligere nolentes et quaerere 232 detrectantes, dissimulare utcunque poterant se advertisse, quo tenderet supradictum ejus testimonium. At vero nunc lux mundi suum illud testimonium terribili fulgore defendens, dormitantiumque, imo et vigilanti naso stertentium somnum discutiens, oculos illorum aperiri fecerat dicendo: «Si enim non credideritis, quia ego sum, moriemini in peccatis vestris,» ne jam dissimulare possent aliquid sibi hoc dicto emicuisse quod spectandum esset vel auscultandum. «Dixerunt ergo: Tu quis es?» Irreverenter quidem quaesierunt, et proterve pulsaverunt, sed invenire eos oportebat, aperiri illis conveniebat, [Col. 0544C] ut magis ac magis inexcusabiles essent. et eis qui credituri erant, magis ac magis testimonia veritatis augescerent. Audi ergo quod sequitur. «Dixit eis Jesus: Principium qui et loquor vobis Multa habeo de vobis loqui et judicare.» Dicebat plane, ut quia quaestionem ipse commoverat, et ad quaerendum illos excitaverat terribili sententia, qua dixit: «Si enim non credideritis quia ego sum. moriemini in peccatis vestris,» dicebat, inquam. ut hac vice magnum aliquod et dignum se testimonium pronuntiaret. Et revera magnum dignumque est, quod hac responsione testificatus est; idem enim est ac si dixisset, seipsum esse qui erat, et qui est et qui venturus est. Nam quia erat, «Principium» [Col. 0544D] se appellat; et quia est, statim subjungens: «qui et loquor vobis,» inquit, «et quia venturus est,» scilicet ad judicandum vivos et mortuos in novissimo die (Apoc. I) ; «multa, inquit, habeo de vobis loqui et judicare.» Istis ergo, quos jam denotans vir sapiens: «Parvulum, inquit, occidit invidia, et virum stultum interficit iracundia (Job. V) ;» tormentum suum non modice auctum est. Jamdudum invidebant huic homini, ut putabant filio Joseph, quod a quibusdam de turba Christus esse putaretur, sicut superius dictum est, quia cum audissent quidam de turba sermones ejus, «dicebant: Hic est vere propheta. Alii dicebant: Hic est Christus (Joan. VII) ,» cum tamen Christum hominem tantummodo fore arbitrarentur. At ille nunc dicentibus sibi: «Tu [Col. 0545A] quis es?» hoc de seipso protessus est, quod longe supra hominem est: «Principium», inquiens, subaudis ego sum, statimque subjungens: «qui et loquor vobis.» Et una eademque responsione, simul et intemporalem incommutabilemque essentiam suae divinitatis et temporalem designans conditionem assumptae humanitatis. Secundum divinitatis infinitam antiquitatem principium est; principium, inquam, in quo omnia condita sunt, sicut in exordio libri Geneseos scriptum est: «In principio fecit Deus coelum et terram (Gen. I) ;» secundum carnem vero, finis est, id est consummatio, quia in ipso nihilominus universa restaurata sunt (Ephes. I) . Unde ipse in Apocalypsi: «Ego sum, inquit, α et ω initium et finis (Apoc. I) .» Ex hoc principio, ante saecula [Col. 0545B] quidem tantummodo Deus erat; nunc autem, quando haec loquitur illis, Deus et homo, sed homo adhuc passibilis; venturus est autem in fine saeculorum, idem Deus et homo multa habens loqui et judicare, jam ex quo resurrexit a mortuis, in utraque natura impassibilis. Igitur suum esse (de quo dixerat, «si enim non credideritis, quia ego sum,») irreverenter quaerentibus, terribiliter, ut dignum erat, ipse descripsit, tali concludendo fine, ut diceret: «Multa habeo de vobis loqui et judicare.» Est autem hoc ejus esse, illud intelligendum quod totius Trinitatis commune, et ejusdem unius Dei proprium vel singulare est. Quod et ad Moysen loquens, diligentius expressit, dicens: «Ego sum qui sum. Haec dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos [Col. 0545C] (Exod. III) .» Quod videlicet ejus esse, ab omnium essentia rerum vel creaturarum in eo plurimum differt quod nullis accidentibus subjacet; verbi gratia, ut homo, qui quasi flos egreditur et conteritur, et fugit velut umbra, et nunquam in eodem statu permanet (Job. XIV) ; sive angelica quoque creatura, quae maxime ex eis qui ceciderunt, probatur: aliud esse in eo quod sunt omnes rationales spiritus per substantiam, atque aliud quod facti sunt, hi per accidentem malitiam, illi autem per accidentem nihilominus gratiam. Nullis, inquam, accidentibus, ut haec vel caetera quae facta sunt, substantia Dei subjacet, atque ideo solus verus est, quia incommutabilis est, unde et propria ejus differentia est, [Col. 0545D] id est, esse quod est. Proinde et tunc, quando Moysi locutus est et nunc, quando contra inimicos suos de seipso testimonium perhibet, opportune hoc substantivo verbo pro sui descriptione usus est. Tunc quidem quia filiis Israel multis diis in Aegypto servire assuetis, nomen Dei multorum commune videbatur; et idcirco ad distinctionem eorum, qui homines quidem quondam fuerant, nunc autem nec dii nec homines erant: «Ego, inquit, sum qui sum, et haec dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos.» Nunc vero, quia intendebant agere inimici ejus Judaei, ut jam non esset, et ut nomen ejus periret, ut eos frustra laborare ostenderet, eodem verbo substantivo congrue usus est. Sequitur:

«Sed qui misit me, verax est, et ego quae audivi [Col. 0546A] ab eo, haec loquor in mundo.» Nusquam fere in omni testimonio, quod perhibet de seipso Filius Dei, testimonium Patris praeterit, ut per hoc quoque maxime illud comprobet, quod dixit alio loco: «Ego veni in nomine Patris mei, alius veniet in nomine suo (Joan. V) ;» unde et hic interrogatus ipse quis esset, cum respondisset: «Principium, qui et loquor vobis,» statim subsecutus, hoc modo testimonium Patris adhibuit: «Sed qui misit me verax est, et ego quae audivi ab eo, haec loquor in mundo.» Tanquam diceret: Principium ego sum, sed a meipso non veni, qui et loquor vobis, sed non a meipso loquor. Non, inquam, a meipso veni, neque a meipso principium sum, sed «qui misit me verax est.» Quod ex opposito ejus, scilicet ex eo [Col. 0546B] qui veniet in nomine suo, manifestius intelligi potest. Satanas quippe, qui ex eo nomen accepit quod adversus Deum se extulit, et principium sibi esse atque in lateribus aquilonis sibimet sedere voluit (Isa. XIV) , ex eo mendax est, quod ex propriis loquendo a Patre veritatis discordans mendaciumque generans, principium se esse jactitat. Qui et damnatum hominem illum, in fine saeculi ingressus, a Deo se principium esse profitebitur, «ut adversetur et extollatur, sicut ait Apostolus, supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur (II Thess. II) .» Nam et nomen ejus secundum numerum ipsius in Apocalypsi Thytan fore legitur: quod interpretatur, dic lux. Igitur mendacis illius blasphemiam ad [Col. 0546C] se non pertinere, testis hic verus pronuntians, opportune cogitationibus occurrit adversariorum, qui post aliqua, propter haec, et his similia, dicturi sunt: «De bono opere non lapidamus te, sed de blasphemia (Joan. XXII) .» Omnia namque quae de isto vero principio et vero Dei Filio sunt, illius maligni fallaciis opposita sunt. «Principium, ait, ego sum, qui et loquor vobis;» sed non ut ille alius, qui veniet in nomine suo, quem vos accipietis, ita et ego a meipso, vel in nomine meo veni, et a meipso loquor; «sed qui misit me verax est, et ego, quae audivi ab eo, haec loquor in mundo.» Nam et supra sic dixit: «Et a meipso non veni, sed est verus, qui misit me, quem vos nescitis (Joan. V) .» Ut ergo haec adversativa 233 conjunctio, qua praecedenti sententiae [Col. 0546D] sequentem conjunxit, dicendo: «Sed qui misit me verax est,» non vacet, suumque sensum melius explicet, quod alibi palam dictum est, nunc necessario subaudiendum est. Miro autem atque inenarrabili modo, dum Patrem veracem praedicat, de seipso testimonium perhibet ipse, qui alibi dicit: «Ego sum veritas (Joan. XIV) .» Nam poterat dixisse: «Pater meus verax est,» sed ut ostenderet Patrem eumdem non aliunde veracem, quam ex eo quod ipsum genuit, qui est veritas, maluit dicere sic, sed «qui misit me, verax est.» Sic dicere solemus, sol iste, qui noctem fugat, et tam clarum diem mundo importat, lueida substantia est; vel homo iste, qui tam sapienter egit aut dixit, sapiens est. Sciendum quippe, quod cum dicere posset: Qui genuit me, [Col. 0547A] verax est, cum auctoritate prophetica, qua dictum est: «Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II) ,» Maluit dicere, tam hic quam in plerisque locis, misit me, quod et aequipollens est, et in auribus hominum, praesertim invidorum, atque superborum magis gratiosam humilitatem redolendo, tolerabilius est et tardius calumniae patet. Igitur in eo quod ait, «sed qui misit me verax est,» veritatem paterni testimonii, in eo autem quod subjungit, et ego quae audivi ab eo, haec loquor in mundo: veritatem nihilominus testimonii, quod perhibet ipse de seipso, certitudinemque defendit. Utrumque enim defendendum supra proposuerat, dicendo: «Ego sum qui testimonium perhibeo de meipso, et testimonium perhibet de me, qui misit [Col. 0547B] me, Pater.» Porro et illud non ab re quaeritur, quomodo a Patre audierit Filius, qui ipsum Verbum Patris est. Non enim confestim ad humanitatis ejus humilitatem confugere licet, ut dicamus quod secundum humanitatem audierit Patrem Filius, eo videlicet auditu, de quo per Prophetam dicitur: «Audiam quid loquatur in me Dominus Deus (Psal. LXXXIV) .» Etenim non dixit solum, et ego quae audivi ab eo, haec loquor, sed addidit, in mundo, ut intelligas eum dixisse quod extra mundum, id est, antequam in hunc mundum veniret, audierit quae loqueretur in mundo. Igitur quod ait, et ego audivi ab eo, haec loquor in mundo, id est, ac si dicat haec Deo Patri consubstantialis Veritas: Et ego sicut ex Deo nata sum, ita in hoc mundo incorrupta permaneo, [Col. 0547C] nihilque falsitatis admitto. Et hic sensus magis ad rem pertinet, videlicet, quia veritatem coarguerant mendacii dicentes: «Tu de teipso testimonium perhibes, testimonium tuum non est verum.» Sequitur:

«Et non cognoverunt, quia Patrem ejus dicebat Deum.» Cum longe superius illo dicente: «Pater meus usque modo operatur, et ego operor,» subjunxerit Evangelista dicens: «Propterea persequebantur eum Judaei, quia non solum solvebat Sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo (Joan. V) ,» quomodo nunc dicit, et non cognoverunt, quia Patrem ejus dicebat Deum. Ergo hic non tam excusat ignorantiam quam intelligere [Col. 0547D] nolentem demiratur malitiam. Quia dicta ejus se advertisse dissimulant, videlicet nondum ausi, quod eamdem ob causam postmodum facere habebant, scilicet ad lapides currere, aut tandem illum ante praesidem ducere et damnationem adversus illum de hoc verbo, tanquam de blasphemia postulare. «Dixit ergo eis Jesus: Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum, et a meipso facio nihil, sed sicut docuit me Pater, haec loquor, et qui misit me, mecum est, et non reliquit me solam; quia ego quae placita sunt ei, facio semper.» Ergo, inquit, quoniam non cognoverunt, quia Patrem ejus dicebat Deum, quoniam testimonium ejus non acceperunt, et malevoli accusatores defensionem veritatis non audierunt, quasi conclusionem, id est, [Col. 0548A] artificiosum orationis terminum facit, et sicut facere solent oratores periti, ut enumerationum partes colligant et commoveant, quibus de rebus verba fecerint, breviter, ut renovetur et ad memoriam reducatur oratio: sic ea quae peroravit, ab eo loco quo illi objecerant, dicentes: «Tu de teipso testimonium perhibes, testimonium tuum non est verum,» nunc breviter recolligit atque apud se quodammodo reponit ut quia nunc videre et cognoscere nolunt, ut salventur, quandoque videant et confundantur zelantes populi, et «ignis hostes devoret (Isa. XXVI) .» «Cum exaltaveritis, inquit, Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum,» subaudis «Principium qui et loquor vobis:»—«et a meipso,» id est, extra Patrem seorsum praeter voluntatem vel extra [Col. 0548B] communionem Patris facio nihil, «sed, sicut docuit me Pater, haec loquor in mundo, et cognoscetis quia qui misit me mecum est;» quod videlicet modo cognoscere nolentes dicitis, ubi est Pater tuus, et cognoscetis quia «non reliquit me solum,» scilicet ut paulo ante testatus est dicens: «Et si judico ego, judicium meum justum est, quia solus non sum, sed ego et qui misit me Pater;» haec, inquit, omnia, cognoscetis cum exaltaveritis Filium hominis. Hoc autem in alio loco testatur Evangelista dixit [dicens]: «significans qua morte esset moriturus (Joan. XI) .» Et notandum quod hoc illis, qui facturi erant, necdum scientibus, et necdum facere cogitantibus, ipse jam sciat et futurum praedicat, quia videlicet consilium illorum in eo quod postea collegerunt, consilio [Col. 0548C] definiendum ante omnia saecula praescientia Dei praecesserat. Unde et in Actibus apostolorum Petrus apostolus ait: «Jesum Nazarenum, virum approbatum a Deo, in vobis virtutibus et signis et prodigiis, quae fecit per illum Deus in medio vestri, sicut et vos scitis. Hunc definito consilio et praescientia Dei traditum per manus iniquorum cruci affigentes interemistis (Act. II) .» Hoc videlicet consilium, non solum ut interficerent, sed et qua morte interficerent eum, nunc definitum est, quando post resurrectionem Lazari collegerunt pontifices et Pharisaei consilium et dicebant: «Quid facimus, quia hic homo multa signa facit (Joan. XII) ,» et caetera. Nam et ante eum quaesierunt quidem eum interficere, sed non definito consilio, verum vulgari strepitu et furore tumultuario; [Col. 0548D] non, inquam, definito consilio in quo judex peteretur, et culpa qualicunque proposita, accusatores et testes, quasi legitimo judicii ordine adhiberentur, et qualitas mortis tanquam causae conveniens exigeretur. Quod ubi definitum est, iterum eo dicente, cum exaltaveritis Filium hominis a terra, et subjungente (quod hic tacitum est) omnia traham ad meipsum, tunc cognoverunt quod diceret eis, utpote jam facere cogitabant, et dixerunt: «Nos audivimus ex lege, quia Christus manet in aeternum, et quomodo tu dicis, oportet exaltari Filium hominis?» Nunc ergo, quando necdum definitum erat consilium, cum diceret: «Cum exaltaveritis Filium hominis,» nihil tale responderunt, quia forte quod [Col. 0549A] necdum cogitabant, nondum intellexerunt. «Tunc, inquit, cognoscetis quia ego sum.» Tunc enim ignorare non licebit, tunc dissimulare non vacabit. Coeli enim tunc enarrabunt, et annuntiabit firmamentum, et dies dici eructabit hoc verbum, et nox nocti indicabit hujus rei scientiam, et non erunt loquelae neque sermones, quorum non audiantur 234 voces eorum, et in omnem terram exibit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Tunc, inquam, hoc modo cognoscetis, et quamlibet inviti, audietis, «quia ego sum,» quia vivo ego in aeternum, compertumque vobis erit, quia mortuorum quoque resurrectio sum, recteque mihi in psalmo dictum est. «Initio tu, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli; ipsi peribunt, tu [Col. 0549B] autem permanes, et omnes sicut vestimentum veterascent, et sicut opertorium mutabis eos, et mutabuntur; tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI) ;» istud cognoscetis, et nisi etiam credideritis, et confessi fueritis, «quia ego sum, moriemini, ut supra dixi, in peccatis vestris.» Tunc et hoc cognoscetis, quia a meipso facio nihil, sed sicut docuit me Pater, hoc loquor: Cognoscetis, inquam, videlicet ex eo quod facta mea quae nunc coepi, ubi vos me exaltaveritis, exinde perpetuum profectum et verba mea quae nunc loquor, manifestum habebunt effectum. Hoc enim in lege datum est signum, ejus quem Deus misit. «Quod si tacita, inquit, cogitatione responderis; quomodo possum intelligere verbum, quod non est locutus Dominus? [Col. 0549C] hoc habebis signum: «quod in nomine Domini Propheta ille praedixerit et non evenerit, hoc Dominus non locutus est, sed per tumorem animi sui Propheta confinxit, et idcirco non timebis eum (Deut. XVIII) .» Hoc, inquam, legale signum est. At vero quaecunque ego praedico in nomine Patris mei, vos evenire videbitis, imo et captivi ducti in omnes gentes, experimentum verborum meorum omnibus gentibus in vobismetipsis spectandum circumferetis. Igitur tunc cognoscetis quia ego a meipso facio nihil, videlicet ut is qui arrogantia depravatus prophetam se a seipso facit, et per tumorem animi sui, ea quae non sunt, nec erunt, esse vel futura esse confingit, sed «sicut docuit me Pater,» id est, sicut voluntatem [Col. 0549D] Patris esse scio, ita haec loquor, «quia non docuit iniquitas os meum, nec imitor, ut dicitis, linguam blasphemantium (Job. XIII) ,» (verbi gratia cum dico: «Ego sum lux mundi, vel Pater meus usque modo operatur, et ego operor») sed docuit os meum, obedientia, vel charitas Patris, et dilectio generis humani, ut notificem hominibus meipsum, quorum haec est vita aeterna, ut cognoscant verum Deum, et quem ille misit Jesum Christum (Joan. XVII) . Et «hoc cognoscetis, quia qui me misit mecum est,» et non reliquit me solum, videlicet quomodo vos putatis, dicentes: «Deus dereliquit eum, persequimini et comprehendite eum, quia non est qui liberet. O quam vere dictum est, et quam late patet hoc verbum: «Qui misit me, mecum est, et non reliquit [Col. 0550A] me solum.» Non enim solis Judaeis, sed toti mundo lux mundi loquitur, nec pro se tantum, sed pro nobis veritas testificatur, ut quisque nostrum quocunque pergat, quodcunque intendat, habeat in promptu unde scire possit, utrum Deus cum illo esse dignetur. «Qui me misit, inquit, mecum est,» videlicet ut econtrario subaudias, quemcunque ille non misit, cum eo non est, et hoc ab effectis cujusque probabile est, verbi gratia: Cum venerit ille filius perditionis, cum revelatus fuerit, et extulerit «se supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur (II Thes. II) ,» ab his effectis clarebit etiam infidelibus, quod Deus illum non miserit, ac proinde cum illo non sit. «Quia Dominus Jesus, inquit Apostolus, interficiet eum spiritu oris sui (ibid.) .» Similiter omnis quoque [Col. 0550B] «fur» et latro, qui in ovile ovium «non venit, nisi ut furetur, et mactet, et perdat (Joan. X) » et quia non mittitur, ideo per ostium non admittetur, nec ei ostiarius aperit, solus est, et ei recte dicitur: Quia te non misit, tecum non est, quod ex eo maxime liquet quia non audiunt eum oves, utpote alienum, sed fugiunt ab eo. Nihilominus et quispiam Nazaraeus, id est, consecratus, vitamque contemplativam professus, dum contra propositum foras evagatur, dum nulla poscente utilitatis causa, tendit exterius, oditque claves et grata sigilla pudicitiae, quia Deus non mittit illum, Deus cum illo non est, quod itidem certo experimento claret, dum in exemplum Dinae filiae Jacob, quae egressa ut videret filios regionis a Sichem, principe terrae, opprimente se, cum [Col. 0550C] esset virgo, corrupta est, corrumpitur et ipsius anima a diabolo mundi hujus principe foras inventa (Gen. XXXIV) , nec habens protectorem Deum, de quo dicere possit: «Qui misit me, mecum est.» Haec, inquam, et hujusmodi studiosus evangelicae veritatis auscultator, econtrario subaudire potest, quod utcunque faciat, ubicunque se egrediens vel regrediens intendat, sic omnia faciat, quatenus inter fluctus saeculi, vel pericula vitiorum vero conscientiae testimonio consoletur cor suum, dicens: «Et ipse qui me misit, mecum est, et non reliquit me solum.» Sed jam ad praesentem, vel praecipuam intentionem sermo redeat, «qui me misit, inquit, mecum est, et non reliquit me solum.» Corda piorum quaecunque [Col. 0550D] vera scientia instructa, id est, aedificatione charitatis erudita sunt, aliquatenus persentiscere merentur hunc pauperis hujus clamorem, qui et in psalmo dicit: «Domine, exaudi orationem meam, et clamor meus ad te veniat (Psal. CI) ;» cujus in titulo scriptum est: «Oratio pauperis cum anxiaretur, et effuderit precem suam coram Domino.» Nam revera cum anxiaretur pauper iste haec dicebat: «Qui me misit mecum est,» etc. Causa autem anxietatis hujus tanta erat, quanta verbis exprimere non valens, et cum gemitu admirans, sicut inter caetera longe ante declamavit Isaias: «Et nos putavimus eum quasi leprosum et percussum a Deo et humiliatum (Isa. LIII) .» Affectuosius significare non potuit magnitudinem anxietatis pauperis hujus et confusionis, de qua idem [Col. 0551A] in psalmo dicit Patri: «Quoniam propter te sustinui opprobrium, operuit confusio faciem meam (Psal. LXVIII) .» Plane sunt Scripturae gemituum atque conquestionum flebilium, quae ob instruendam piorum intelligentiam diversis similitudinibus, multis et lacrymosis vocibus hoc paupere anxiato et contribulato depromptae sunt. Quid enim quotus quisque nostrum est, qui mente persentiat quam extraneus factus sit fratribus suis, et peregrinus filiis matris suae (ibid.) , dicentibus: «Filium Dei se nominat, et gloriatur patrem se habere Deum (Sap. II) .» Nam, ut taceam quod cum duodecim apostolos eligeret juxta Marcum, audientes sui exierunt tenere eum, dicebant enim in furorem versus est (Marc. III) , illi de quibus iterum in psalmo dicit ipse: «Adversus [Col. 0551B] me loquebantur, qui sedebant in porta, et in me psallebant qui bibebant vinum (Psal. LXVIII) ,» quid putas, quam horribili introitu aspernabantur eum, dicentem: «Ego sum lux mundi, et ego testimonium perhibeo de meipso, et testimonium perhibet de me qui misit me Pater?» Ille horum superba odia vocesque maledicas dicentium: «Daemonium habes, et non est hic homo a Deo» et his similia, acerrime persenserat, qui, ut praedictum est, prae magnitudine doloris, suam miscens personam, talibus suae gentis hominibus: «Et nos, inquit, putavimus eum, quasi leprosum (Isa. LIII) .» Quasi leprosum, inquit, id est, propter iniquitatem et blasphemiam suam, sic ab omnibus fugiendum [Col. 0551C] et rejiciendum, quomodo leprosus secundum 235 legem ad arbitrium sacerdotis separatus extra castra solus habitare jubebatur, pollutum se clamans, et immundum (Levit. XIII) . Cum enim principes et Pharisaei odientes eum, separarent et ejicerent nomen ejus tanquam malum, et adeo solitarium illum esse vellent, ut quisquis confiteretur illum esse Christum, extra Synagogam facerent cum (Joan. IX) , quid aliud nitebantur, nisi ut ad arbitrium ipsorum, tanquam leprosus pronuntiatus et contaminatus, habitaret extra castra solus? Igitur dicta haec, «qui me misit mecum est, et non reliquit me solum,» sic audienda, sic sentienda sunt, tanquam clamor pauperis anxiati, et praejudicium passi, qui absque peccato suo «opprobrium hominum, et abjectio plebis [Col. 0551D] (Psal. XXI) » factus sit; velut si, ad arbitrium sacerdotum iniquorum, homo mundus et recalvaster, leprae vagae et volatili subjacere judicatus sit, et separatus a consortio hominum, forasque expulsus, solus extra castra sibimet habitare condemnatus sit (Levit. XIII) . Dixit autem ipse alibi, cum jam extra castra separatus, id est, extra portas civitatis inter sceleratos reputatus, in ipsa morte agonizaretur, quando juxta supradictum prophetam maxime putaverunt eum «leprosum, et percussum a Deo, et humiliatum (Isa. LIII) .» Dixit, inquam, sic: «Eli, Eli, famma sabacthani, hoc est: Deus meus, Deus meus, utquid dereliquisti me? (Matth. XXVII.) » Esset quidem facilis ad ista responsio, si sic diceret: Nunquid dereliquisti me, quia videlicet sub interrogatione hujusmodi [Col. 0552A] prolata dictio, neque verum significaret, neque falsum, ac proinde huic enuntiationi contrarium non esset, aut contradiceret, quia dictum est: «Qui me misit mecum est, et non reliquit me solum.» Nunc autem cum dicit: «Utquid dereliquisti me,» contrarium videtur sonare, quia profecta derelictum se asserit, qui causam quaerit, cur derelictus sit. Quid igitur? Hoc videlicet, quia (quod nec ipsi negare queunt vocum seu verborum aucupes) oportet in oppositis sive contrariis hoc idem negare negationem quod affirmatio affirmavit de eodem. Si enim aliud quis affirmet atque aliud alius neget, non contrarium, sed diversum est. At vero hic non hoc idem de eodem negatur, cum dicitur: «Et non reliquit me solum,» quod illic affirmatur, ubi dictum est: [Col. 0552B] «Utquid dereliquisti me?» Utique de passione mortis, sicut aperte testantur sequentia psalmi usque ad illum versum: «Narrabo nomen tuum fratribus meis (Psal. XXI) ,» quia secundum illum quodammodo a Patre derelictus est, juxta quod Apostolus ait: «Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) .» Nunc vero cum dicit: «Qui me misit mecum est, et non reliquit me solum,» de illa agitur, quae infelicissima desertio est, qua illum esse derelictum volebant, dicentes: «Non est hic a Deo (Joan. IX) ,» vel etiam juxta alios evangelistas, criminabantur eum habere concordiam cum Beelzebub (Matth. XIII, Luc. XI) , imo et quod auditu quoque nefas est, ipsum [Col. 0552C] esse Beelzebub sicut ipse testatur: «Si patremfamilias Beelzebub vocaverunt, quanto magis domesticos ejus (Matth. X) .» Igitur non hic idem nunc negat, quod in articulo suae passionis affirmat: Nec enim minus congrue quasi derelictus dicitur, quam Apostolus de se et suis similibus: «Ut seductores, inquit, et veraces, sicut qui ignoti et cogniti, quasi morientes, et ecce vivimus; quasi tristes, semper autem gaudentes, tanquam nihil habentes, et omnia possidentes (II Cor. IX) .» Maximum autem atque firmissimum argumentum de seipso dedit, unde non derelictum illum perspicuum sit, dicendo: «Quia quae placita sunt ei, semper facio.» Et notandum quod cum dixisset: «Quia quae placita sunt ei facio,» addidit: «semper.» Hoc sane unigeniti [Col. 0552D] Filii proprium est, et hoc ab universis Deo placentibus differunt, quod ea quae placita sunt Patri, non partim, nec ad horam, sed omnia facit, et semper. «Quis enim homo est, qui faciat bonum, et non peccet?» (Eccle. VII.) Unus hic et solus est justus et sanctus, qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (Isa. LIII; I Petr. II) . Bene ergo addidit semper, juxta quod alibi de illo dictum est: «Super quem videritis Spiritum descendentem, sicut columbam, et manentem super eum (Joan. I) .» Haec enim dicta in re paria sunt, et sine alterutro esse non possunt. Nec enim quae placita sunt Patri, faceret semper, nisi Spiritus in eo maneret; nec Spiritus in eo maneret, si aliquando quidpiam extra placitum Patris admitteret. Hoc vero non parvum [Col. 0553A] miraculi praestare poterat, quod homo mortalis, tanta immutabilitate, tanta constantia vel firmitate seipsum agebat inter tam plurimos tentantes, accusare illum quaerentes inimicos, ut talia dicente illo, et insuper post alia sic proponente: «Quis ex vobis arguet me de peccato?» nulla cuique illorum saltem falsae criminationis daretur occasio. Et quidem diu multumque exacuentes linguas suas, et in occultis intendentes arcum, tandem sagittaverunt eum, sed sagittaverunt immaculatum (Psal. LXIII) , id est, condemnaverunt quidem illum, sed de nulla culpa condemnaverunt. Exinde omnes qui videbant eum conturbati sunt (ibid.) admiratione tantae malignitatis, et sermonis nequam quem firmaverunt sibi, pertinaciter clamando: «Crucifige, crucifige (Joan. XIX) ,» annuntiaverunt [Col. 0553B] opera Dei, et facta ejus intellexerunt, et ipsi quoque maligni compulsi sunt cognoscere, quia Dei Filius hic erat, juxta quod nunc ait: «Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum,» et caetera. Sequitur:

«Haec illo loquente, multi crediderunt in eum.» Isti qui crediderunt in eum, quales fuerint, id est, quam prope ad veram pietatem credentium accesserint, vel quam longe resederint, non satis aperte sequentia significant evangelicae narrationis, praesertim cum Domino dicente: «Si vos manseritis in sermone meo,» et caetera, sic evangelista subjunxerit: «Responderunt ei: Semen Abrahae sumus (Joan. IX) ,» et reliqua. Responsio quippe tunc proprie [Col. 0553C] dicitur, eum illi respondent ad quos vel de quibus sermo est. Et longe superius de istorum, id est, Jerosolymitanorum credulitate, cum dixisset evangelista: «Quia cum esset Jerosolymis, multi crediderunt in eum videntes signa quae faciebat,» statim subdidit: «Ipse autem Jesus non credebat semetipsum eis, eo quod nosset omnes, et non esset ei opus ut quis testimonium perhiberet de homine, ipse enim sciebat quid esset in homine.» Forte ergo et nunc quod videbant credentes, imo et quod credebant invidendo persequentes, facti sunt «sicut patres eorum, generatio prava et exasperans, generatio quae non direxit cor suum, et non est creditus cum Deo spiritus ejus (Psal. LXXVII) .» Nam quomodo vere crediderunt, qui cum eodem, cui crediderunt, [Col. 0553D] diu altercantes, et divinitatis ejus testimonium non ferentes, tandem ad lapides cucurrerunt hoc eodem evangelista referente, quia cum dixisset: «Antequam Abraham fieret, ego sum, tulerunt lapides ut jacerent in eum.» Sic itaque credere potuerunt, quomodo se credere dicunt Ariani, caeterique ejusmodi haeretici, quibus nihilominus Christus semetipsum nunquam credidit, quia Christum quomodocunque confessi sint, divinitatis ejus fidem in diversis sectis uno spiritu malignitatis impugnaverunt, et veros confessores ejus audire non ferentes, tumultum insaniae suae per totum 236 mundum audiri fecerunt. Horum omnium formam in istis praecessisse, ex subsequentibus perspicuum est; si quidem litteram arctius sequentes, eosdem cogamur [Col. 0554A] accipere respondentes, ad quos loquitur Dominus, ut subjunctum est:

«Dixit ergo Jesus ad eos qui crediderunt ei, Judaeos: «Si vos manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos. Dicendum hoc erat credentibus Judaeis, dicendum et nunc est haereticis, omnibusque in fide vitiatis. «Si vos manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis.» Quid enim? Nunquid omnes qui Christum confitentur, jam in sermone ejus manent, et vere discipuli ejus sunt? minime: alioquin non tam multi filii nequam cum filiis regni, tanquam zizania cum bono semine Patrisfamilias, pullulantes per publicum totius mundi agrum succrevissent, nec jam multi pisces mali [Col. 0554B] misti cum bonis, per totum orbem retia fidei dirupissent (Matth. XIII) . Sermo namque Christi, in quo his, qui credunt in Christo manendum esse dicit, ut vere discipuli ejus, id est, veri Christiani sint, sermo est fidei, id est unica regula credendi cui detrahi quidquam nefas est vel adjici. At vero Judaei credentes in Christum, quibus tamen «Christus, ut superius dictum est, non credebat semetipsum (Joan. II) ,» omnesque haeretici, quales fuerunt Cherinthus et Marcion, caeterique contra quos maxime hoc scribitur Evangelium, multaeque haeresium pestes, quae postea subortae sunt, longe ab hoc sermone recedunt, multumque illi detrahunt, dum alii verum hominem confitentes Christum, negant [Col. 0554C] eumdem verum esse Deum, vel ex Maria coepisse illum asserunt, alii vere confitentur Deum eumdem in vera carne venisse (Rom. VIII) , vel hominem negant esse verum. Non ergo manent in sermone Christi, quem et ante per prophetas suos (Galat. IV) , et nunc per semetipsum perscribit, cujus tota summa est, unum eumdemque Christum, et ante omnia saecula Deum verum exstitisse, et vere Filium hominis in fine saeculorum, factum esse. Proinde veri discipuli Christi, id est vere Christiani non sunt, nec veritatem cognoverunt, nec eos a peccatis suis veritas liberavit, quantumcunque Christum confessi, vel in Christi nomine baptizati sint. Recte igitur talibus, et tunc per semetipsum Christus Judaeis, et nunc per Ecclesiam suam dicit haereticis, «Si vos [Col. 0554D] manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos,» id est, nisi manseritis in sermone meo, non vere discipuli mei eritis, neque veritatem cognoscetis, neque veritas vos liberabit. Vere enim nemo qualiumcunque factorum justitia potest a peccatis redimi, vel ab antiqua diaboli servitute liberari, nisi integre permaneat in sermone fidei, et unam teneat communicationem evangelicae confessionis. Sciendum quoque est quod non ab re istis credentibus in se dignum quidem et verum, sed inopinatum praesenti loco pollicetur discipulatus sui fructum: «Vere, inquit, discipuli mei eritis.» Quo fructu? quo praemio? «Et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos.» Putabant enim illi, utpote animales, [Col. 0555A] et de Christo carnaliter sapientes, illo rege carnale se habituros saeculum, cum damnatione omnium gentium, iterumque bella ac triumphos, et superatorum neces atque captivorum greges, et auream atque in terris gemmatam Jerusalem, hostiarumque sanguinem, et circumcisionis injuriam, et terreni templi gloriam, quae omnia usque hodie Christum exspectantes, sub illo se habituros somniant. Hoc modo illi quoque, qui, ut supra dictum est, credebant in eum, in ipsa credulitate sua respiciebant «in vanitates et insanias falsas (Psal. XXXIX) .» Nec mirum, cum et apostoli tali sensu dixerint de peracta passione ejus tristes: «Nos autem sperabamus quod ipse esset redempturus Israel (Luc IV) .» Opportune ergo erranti occurrens intentioni, vanam exspectationem [Col. 0555B] credentium destruit, docens cujus beatitudinis spe, cujus libertatis amore in se credendum sit. «Cognoscetis, inquit, veritatem et veritas liberabit vos.» Hunc fructum, hanc mercedem vel praemium in illis, qui tunc in sermone ejus manserunt, et ideo vere discipuli ejus exstiterunt, considerare operae pretium est. Illi quippe qui permanserunt in sermone ejus usque ad mortem ipsius, scilicet beati Apostoli deinceps remunerandi cognitione veritatis collaudatoriam commemorationem audiere dicentis: «Vos autem estis qui mecum permansistis in tentationibus meis (Luc. XXII) .» Eadem quippe hora inter caetera dictum est eis: «Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo. Cum autem venerit Spiritus ille veritatis, docebit [Col. 0555C] vos omnem veritatem (Joan. XVI) .» Ecce quia permanserunt in sermone ejus, quem confessi omnes fuerant per unum Petrum, dicentes: «Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI) ,» Spiritum veritatis meruerunt accipere, per quem cognovissent omnem veritatem. Nam ubi venit ille spiritus veritatis, quis non miratus est hodieque miratur quam perfecte veritatem cognoverit, quam constanter qui fuerant homines idiotae et sine litteris (Act. IV) , contra omnem nimium loquacem sapientiam mundi illam defenderint, liberavit sane ab erroribus universis, liberavit ab omnibus quae in mundo sunt concupiscentiis, cupidos efficiens ejus quam in veritate cognoverant, verae et summae beatitudinis, liberavit a timore mortis, a timore inimici, ab omni [Col. 0555D] misera servitute peccati, tandemque in perfectione libertatis constituit, de qua Paulus apostolus, qui jam liberari coeperat, inter caetera dicit: «Quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei. Scimus enim quod omnis creatura ingemiscit et parturit usque adhuc: non solum autem illa, sed et nosipsi primitias spiritus habentes, ipsi intra nos gemimus adoptionem filiorum Dei exspectantes redemptionem corporis nostri (Rom. VIII) .» Hoc modo dictis facta compensando, planius intellectui fit quod dictum est: «Si vos manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos.» Sequitur:

[Col. 0556A] «Responderunt ei: Semen Abrahae sumus, et nemini servivimus unquam. Quomodo tu dicis liberi eritis?» O astuti, quam prope nunc ceperant et illaqueaverant sapientiam Dei. Quid enim putarent dicturum illum, nisi quia falsum est quod dicitis, nemini servivimus unquam, Romano enim imperio servitis nunc. Hoc autem si dixisset, quanto putas eum clamore involassent, dicentes: «Si sumus amici Caesaris, non dimittamus hunc inimicum Caesaris, contradicit enim Caesari, proposita nobis spe quod si sequamur eum, simus liberi, et non serviamus Romanis.» Igitur non per obliviosam ignorantiam, sed per insidiosam malitiam dixerunt: «Semen Abrahae sumus, et nemini servivimus unquam.» Et quidem fuerit hoc nativae cujusdam libertatis privilegium, [Col. 0556B] quod semen Abrahae sunt (Galat. IV) , id est, quod non de ancilla secundum carnem, sed de libera per repromissionem nati sunt. Nam Ismael quoque semen Abrahae fuerat Domino dicente: «Sed et filium ancillae faciam in gentem magnam, quia semen tuum est (Gen. XXI) ,» tamen hi maxime, qui secundum Isaac sunt, reputantur in semine, soli secundum carnem liberi, 237 legitimumque semen dicuntur Abrahae, dicente eodem: «Quia in Isaac vocabitur tibi semen (Gen. XXI) .» Hoc itaque concedamus quia semen Abrahae sunt, ac proinde comparatione Ismaelitarum caeterorumque qui de Agar vel Cetura nati sunt (Gen. XXV) , isti liberi sunt. Attamen in hoc falsi sunt quod subjungunt, «et nemini servivimus unquam.» Nec [Col. 0556C] enim ignorare poterant quod et Aegyptiis in luto et latere servierint, quodque et postquam terram promissionis obtinuerunt, pro eo quod «commisti sunt inter gentes, et didicerunt opera eorum et servierunt sculptilibus eorum (Psal. CV) ,» tradidit eos Dominus in manus gentium, et dominati sunt eorum qui oderunt eos et tribulaverunt eos inimici eorum, et humiliati sunt sub manibus eorum, saepe liberavit eos, et nunc tandem cum haec dicerent: «Nemini servivimus unquam, Romano imperio sub tributaria conditione serviebant.» Itaque perspicuum est quod insidiosa, ut praedictum est, malignitate hoc objecerunt, intenti elicere verbum de quo illum apud Romanum possent accusare imperium sicut et tunc, quando tentantes hypocritae dixerunt: «Licet [Col. 0556D] censum dari Caesari, an non?» (Matth. XXII.) Et nota, studium horum grammaticorum in schola Satanae declinantium, quam cito, dicente illo: «Et veritas liberabit vos,» ad verbi hujus etymologiam prosilierunt, dicentes ei: «Quomodo tu dicis, liberi eritis,» cum non dixerit eis et liberi eritis, sed «et veritas liberabit vos.» Proprietate dictionis abuti voluerunt, in adjumentum suae perversitatis. Sed frustra. Ille enim qui paulo ante dixerat: «Ego sum lux mundi,» haec omnia clare videbat, lucens quidem in terris, gradiens autem in altitudine coeli. Tale ergo hoc erat ac si homines caeci solem persequentes, radios ejus laqueis nectere, et tanquam pedibus vinctum, de zodiaco suo in terram deorsum [Col. 0557A] vellent attrahere. Nam quam alte supra sensus istorum ambulet intentio dicentis: «Si vos manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos,» ex his quae sequuntur colligi potest.

«Respondit eis Jesus: Omnis qui facit peccatum, servus est peccati. Servus autem non manet in domo in aeternum, filius autem manet in aeternum. Si ergo vos filius liberaverit, vere liberi eritis.» Ecce qualem istis talionem reddidit. Isti qui de terra erant, et de terra loquebantur, solam terrenam servitutem libertatemque scientes, unius dictiunculae proprietatem, qua dixerat: «Et veritas liberabit vos,» callide observaverunt, ut eum in sermone caperent. Hic autem, qui de coelo venit, et quod [Col. 0557B] vidit et audivit, hoc testatur, solam spiritualem servitutem libertatemque perpendens, fortissimum illis fecit syllogismum, ut comprehenderet «sapientes in astutia eorum (Job V) .»—«Omnis, inquit, qui facit peccatum, servus est peccati.» Veram sententiam veritas proposuit, cui concedere non moretur auditor, quantumvis contentiosus aut rebellis. Nam si forte pertinaciter frontem obduret impudentem, nos econtra ejusmodi dedignati grandibus ecclesiasticae Scripturae contendere armis, levem armaturam, id est multam poetarum ethnicorumque philosophorum convocabimus turbam, verbi gratia: Illud Flacci recensentes dicentis in cupidinosum:

At vero Filius legaliter, aeque ut Pater, tanquam Dominus in domo permanet, suaque esse omnia [Col. 0558D] deputat, quaecunque thesaurizat Pater, Patrisque ad Filium jure vox illa est: «Fili, tu semper mecum es, et omnia mea tua sunt, 238 et tua mea sunt (Luc. XV) .» Igitur et secundum homines vere dictum est, quia «servus non manet in domo in aeternum, filius manet in aeternum.» Porro, hac posita similitudine, animadvertere promptum est quam terribiliter Judaeis denuntiet quod ipsos exire, seipsum autem in his quae Patris sunt, oportet permanere. Deus enim magnus et inclytus Paterfamilias est, domus autem ejus sancta Ecclesia, id est omnium credentium Deumque colentium sancta societas est. Filius ejus est hic ipse, qui haec loquitur, unus idemque Deus et homo Christus: «Servus vero peccati omnis homo est qui ex Adam in peccati [Col. 0559A] servitio natus, non nisi per hunc Filium liberatur;» maxime tamen Judaicus populus, qui jam tunc in domo Dei erat, sed non permansurus, cum haec iste Filius loqueretur. Haec ergo cum dicit primum Judaeos, ut praedictum est, percutit: qui cum essent in domo Dei, tanquam regni ejus operarii, legem habentes et testamentum, locumque sanctum, vel ordinem sacrificiorum, jamjam visibiliter quoque erant foras ejiciendi, ut vere servi peccati, sicut in eo quoque jam significavit eis, quod facto de funiculis flagello ejiciens illos. «Scriptum est, inquit, quia domus mea domus orationis vocabitur, vos autem fecistis illam speluncam latronum (Joan. II; Isa. LVI; Jer. VII) .» Illis quippe funiculis, ex quibus flagellum fecit, servilia peccatorum illorum [Col. 0559B] vincula congrue satis expressit. Filium vero, id est semetipsum, de quo juxta aliam parabolam dixerunt: «Hic est haeres, venite occidamus eum, et nostra erit haereditas (Matth. XXI) ,» illis ejectis in domo permansurum in aeternum, et hic astruit, et in ea parabola patenter innuit, dum de seipso praemittens, nunquam legistis: «Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli, a Domino factum est istud et est mirabile in oculis nostris (Psal. CXVII) ,» statim subdidit: «Amen dico vobis, quia auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus (Matth. XXI) .» Deinde singulorum quoque nostrum conscientias haec eadem sententia convenit, qui per professionem [Col. 0559C] Christianae fidei sumus in domo Dei, et terribiliter commonet ne simus in hac domo ejus, quae est Ecclesia, tanquam servi, id est, servilia facientes opera peccati, quia vere, inquit, «servus non manet in domo in aeternum.» Etiamsi in cathedram soliumque liberationis ascenderit, id est officium potestatemque liberandorum servorum exercuerit, praedicando, baptizando, Sacramentum dominici corporis et sanguinis conficiendo, populisque distribuendo, ac poenitentes reconciliando, quibus omnibus modis conscriptio testamentumque perficitur Christianae libertatis, non manebit in domo in aeternum splendidus iste opifex ingenuitatis, cum sit ipse occultus servus peccati, sed funibus peccatorum suorum circumdatus, et constrictus, ab eisdem litigantibus [Col. 0559D] ac saevientibus dominis suis ad inferni ergastula pertrahetur. Igitur vera est et assumptio dicentis: «Servus autem non manet in domo in aeternum, Filius manet in aeternum.» Sequitur conclusio: Si ergo Filius vos liberaverit, vere liberi eritis.» Ergo, inquit, quia vos quoque, quibus propheta dicit: «Gratis venundati estis, vos (Isa. LII) ,» inquam, sicut et caeteri, servi peccati estis; «servus autem non manet in domo in aeternum, sed Filius manet in aeternum;»—«si Filius vos liberaverit, vere liberi eritis,» id est, nisi vos Filius liberaverit, nunquam liberi eritis. Proinde falsa et fallens est illa vestra, non magnitudo, sed inflatio, qua tumentes dicitis: »Et nemini servivimus unquam;» falsa, inquam, non quia subjugati estis Romanis, quod ex [Col. 0560A] me audisse velletis, odio crudeli imbuti ut me accusare possetis, sed quia peccatores estis, et perseveranter peccatum facitis. Sciendum vero est hoc quoque apud homines jus esse legitimum, ut libertate nemo donetur servorum, maxime hostilium, nisi per illum regis aut principis filium qui proprio labore vel industria victo tyranno, servis reductis totum victi obtinet regnum, simulque paternae haereditatis scriptum, et confirmatum jam accepit testamentum. Hoc autem de isto filio nulli dubium quin in sua persona decorem indutus, indutus fortitudinem et virtute praecinctus (Psal. XCII) , regnavit, id est, per assumptionem carnis et passionem mortis, Dominum servorum infelicium (Coloss. II) , id est omnium filiorum Adae, scilicet peccatum damnaverit, [Col. 0560B] regnum peccati et mortis destruxerit, confidenter traduxerit, et in semetipso palam triumphaverit (Hebr. I) . Igitur primo Judaeis, quia negare non possent Deum Patrem habere Filium quem constituit haeredem universorum, dicente illo in David: «Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessiones tuas terminos terrae (Psal. II) ,» et multa his similia. Judaeis, inquam, de patrum suorum servorum Dei superbientibus meritis, hominum quoque sensatorum judicio juxta praedictam rationem non dissentiente, dicendum hoc erat: «Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis,» nec aliter liberi eritis. Deinde et gentibus hoc idem [Col. 0560C] praedicandum universis, nulla, ut ait Apostolus, habita distinctione Judaei et Graeci. «Omnes enim, inquit, peccaverunt, et egent gloria Dei (Rom. III) .» Animadvertenda nunc est diligenter litterae series. Ecce hoc ultima conclusio innuit quod nisi Filius nos liberet, non possimus vere esse liberi. Erat autem illud prima propositione constitutum quod Veritas liberaret nos. Ait enim: «Et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos.» Hanc sententiam oppugnantibus adversariis et dicentibus: «Semen Abrahae sumus, et nemini servivimus unquam,» dum argumentose defenditur, ad hoc extrema, ut jam dixi, conclusione perventum est, quod nemo liber sit, nisi quem liberet Filius. Igitur evidenter constat quod hoc loco consignificent Veritas et Filius, [Col. 0560D] quodque hoc etiam loco veritatem se esse testetur Dei Filius, quo nomine seipsum discipulis suis manifestius alibi commendat, dicens: «Ego sum veritas (Joan. XIV) .» Nunc vide quousque victoriosus hic testis testimonii sui defensionem produxerit. Supra cum dixisset: «Ego sum lux mundi,» responderunt adversarii. «Tu de teipso testimonium perhibes, testimonium tuum non est verum.» Hic econtra consistens, non tantum testimonium suum esse verum, sed etiam profitetur se esse veritatem. Sequitur:

«Scio quia filii Abrahae estis, sed quaeritis me interficere, quia sermo meus non capit in vobis.» Postquam objectionis eorum posteriorem partem dissolvit, illam scilicet qua dixerant: «Et nemini [Col. 0561A] servivimus unquam,» nunc priorem, illam scilicet, quam intolerabilem spirantes superbiam deflaverant, dicendo: «Semen Abrahae sumus.» Idcirco autem ita dissolvendas praeposteravit partes, quia de hac maxima superbiae materia plura dicturus est: «Scio, inquit, quia filii Abrahae estis.» Quis enim nesciat, quia sicut propheta vobis improperat, «vos de aquis Juda,» qui fuit Abrahae pronepos, «existis (Isa. XLVIII) ,» id est, non imitatores paternae virtutis, sed tantum superflua fluxae carnis genimina pullulastis? «Estis ergo filii Abrahae, sed quaeritis me interficere.» Quare? «Quia sermo meus non capit in vobis,» id est, quia sic ad audiendum sermonem meum impatientes 239 estis, ut per impatientiam ejus mors mea vobis desiderio sit. Hoc profecto nimium nimiumque [Col. 0561B] repugnat, ne vos, qui dicimini filii Abrahae reputemini in semine (Rom. IX) . Abraham in sermone meo mansit, id est in sermone quem de me audivit, quando dictum est ei: «Atque in semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII) .» Mansit, inquam, in hoc sermone, credens et a justitia non deficiens, nec aliquando «infirmatus est fide, nec consideravit corpus suum emortuum, cum fere centum esset annorum, et emortuam vulvam Sarae» fidelem existimans eum qui repromisit (Rom. IV) . Ita credendo, et in sermone promissionis permanendo, pater multarum gentium appellari et esse meruit, «et reputatum est ei ad justitiam, et amicus Dei appellatus est (Jac. II) .» Haec illa est in qua vos gloriamini nobilis generositas et generosa nobilitas [Col. 0561C] patris Abrahae, scilicet non ex carne, sed ex fide; non ex gente, sed ex virtute; non ex propria seminis sui qualitate, sed ex longanimitate obedientiae. Nam caro Abrahae, si quaeritur, de massa praevaricatrice est, genus ejus Chaldaicum est. Secundum hanc partem scio, quia filii Abrahae estis. Nunc illud a vobis quaeritur, ut veri quoque, et non degeneres filii sitis, id est, ut in eodem sermone meo maneatis, in quo ille mansit, credendo scilicet venisse illud semen benedictionis, quod ille venturum credidit, et semen illud esse me qui et loquor vobis. Quod ut credatis, ego sum qui testimonium perhibeo de meipso, et testimonium perhibet de me, qui misit me Pater faciendo opera in medio vestri, quae nemo [Col. 0561D] alius fecit, majora quam vidit Abraham, qui credidit.

At ille «sermo meus non capit in vobis,» nullam fidem apud vos invenit, nec tantum terrae bonae in petrosis saxosisque ac duris cordibus vestris, ubi radicem exiguam figere possit, quod videlicet a fructu promptum est agnoscere, dum vos «quaeritis interficere me,» sermonem eumdem non ferentes audire. Igitur «scio quidem quia filii Abrahae estis,» sed filii alieni, filii, inquam, alieni et inveterati, et claudicatis a semitis vestris (Psal. XVII) , utpote deteriorem partem generis «Abrahae,» scilicet carnem extollentes, fidem autem ejus in qua, vel per quam ille nobilis est, abnegantes. Proinde jam de illo patre mihi vobiscum agendum non est, quia profecto et vobis pater longe alius ab illo est, et [Col. 0562A] mihi Pater longe alius, et eodem patre Abraham longe superior est. Me a Patre meo et vos a patre vestro non degenerare, probabile est. Dico enim: «Ego quae vidi apud Patrem meum, loquor: et vos quae vidistis apud patrem vestrum, facitis.» Pulchre Filius Dei filios carnis Abrahae convincere incipiens, quod non possint de tanti patris dignitate gloriari, prius illos a sua communione longissime depellit. Abraham quippe sibi et illis, secundum carnem, communis pater est. At ille alium sibi, aliumque illis patrem patenter ascribit dum dicit: «Ego quae vidi apud Patrem meum, loquor: et vos quae vidistis apud patrem vestrum, facitis.» Hoc igitur advertere poterant, quod alium patrem ipsorum diceret quam Abraham. Juxta quam divisionem nec [Col. 0562B] illud consequens videbatur, quamvis dissimulaverint ut patrem sibi dicerent Deum. Quid enim illos apud patrem suum vidisse et facere aiebat, nisi hoc quod praemiserat, «sed quaeritis me interficere, quia sermo meus non capit in vobis?» Hoc plane tam ex ejus dictis quam ex suimet conscientia convicti, nescire non poterant se apud diabolum vidisse, id est ex diaboli imitatione, et nota sibi ejus voluntate mente concepisse. Nec enim ignoranter peccabant. Quem vero apud patrem, ea quae loquebatur se vidisse testaretur, jamdudum nimium nimiumque perceperant. Nam «et propterea illum magis persequebantur, inquit Evangelista, quia Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo (Joan. V) .» Cum igitur tam manifesta divisione facta, Patrem [Col. 0562C] suum Deum, patrem autem illorum significet diabolum, quid adhuc Judaei cunctantur, quid percunctantur? Sequitur enim: «Responderunt et dixerunt ei: Pater noster Abraham est.» Profecto haec, et caetera quae posterius objiciunt dicentes: «Nos ex fornicatione non sumus nati, unum patrem habemus Deum,» etc., insidiae sunt, tentationes sunt, decipulae et laquei venantium sunt. Quid enim risu digni captores hiant, quid exspectant nunc, verbi gratia, dum dicunt: «Pater noster Abraham est?» Videlicet hoc verbum ori ejus excidisse cuperent (Rom. IX) , ut econtrario diceret: Abraham pater noster non est. Nam quantae putas calumniae sese aditum reperisse gauderent? Utique negatorem illum adoptionis, et testamenti, et legislationis, Moysi [Col. 0562D] quoque et Patrum, et omnium quae ex Abraham gens illa sese habere credebant, conclamarent. Sed «frustra, inquit Scriptura, jacitur rete ante oculos pennatorum (Prov. I) .» Si ante oculos pennatorum, quanto magis frustra jacitur rete ante oculos Herodii ducis eorum? (Psal. CIII.) Quomodo ergo insidias eorum cassavit ipse quo docente noverunt sancti ejus «prudentes sicut serpentes et simplices sicut columbae (Matth. X) ,» nemini dare ullam offensionem (II Cor. VI) , vel juste criminandi occasionem? Sequitur: «Dixit eis Jesus: Si filii Abrahae estis, opera Abrahae facite. Nunc autem quaeritis me interficere, hominem qui vobis veritatem locutus sum, quam audivi a Deo. Hoc Abraham non fecit.» Quid [Col. 0563A] igitur? utique sumptis vel concessis duabus sententiis, quae refelli non possunt, scilicet ea quam praemisit: «Si filii Abrahae estis, opera Abrahae facite;» et altera quam addidit: «Nunc autem quaeritis me interficere,» quod Abraham non fecit, tertia demum inferenda erat: Ergo filii Abrahae non estis, praecedentium ratione eam solidante, etiam invitis adversariis. Attamen quia necdum omnino mentiti fuerant dicentes: «Pater noster Abraham est,» adhuc mitius ait, conclusionem supprimens, quae satis potest eo tacente subaudiri: Non enim sic per omnia falsum est quod dixerunt: «Pater noster Abraham est,» quomodo illud, quod paulo post dicturi sunt: «Unum patrem habemus Deum,» quia videlicet Dei, neque per naturam, neque per imitationem [Col. 0563B] filii erant; Abrahae autem, et si non per imitationem, attamen per carnis naturam filii erant. Et vide quam justa et rationabilis conditio. «Si, inquit, filii Abrahae estis,» id est si vos esse filios Abrahae profitemini, ut sitis veraces in hac professione, «opera Abrahae facite.» Non enim ex eo quia homines estis, quod naturae est, nec ex eo quia sub corruptione mortalitatis cum peccato nascimur, quod infelicitatis est, non, inquam, ex hoc vel ex illo estis filii Abrahae, sed filii Adae, nec ex eo quod vos in dolore pepererunt matres vestrae, filii estis Sarae, sed filii Evae. Haec enim omnia non ex Abraham et Sara, sed ex Adam initium habent et Eva. «Opera» ergo «Abrahae facite,» id est, illam [Col. 0563C] quam primus habuit Abraham, vos quoque fidem habete. Hoc nempe «est opus Dei ut credatis in eum (Joan. VI) ,» quem ille misit, ad imitationem patris Abrahae credentis ei, qui repromisit.

Alioquin cum circumcisione vestra inter Sodomitica reputabimini praeputia, eritisque, juxta prophetam, «principes Sodomorum et populus 240 Gomorrhae (Isa. I) ,» eritque pater vester non Abraham, et mater vestra non Sara, sed juxta prophetam alium, «pater vester Amorrhaeus, et mater vestra Caethaea (Ezech. XVI) .» Circumcisio namque, sine qua Abraham justificatus est et appellatus est amicus Dei (Gen. XV; Rom. IV) , et legales caeremoniae, vel sacrificiorum ritus, et his similia, quia tam malo quam bono spiritu vel mente possunt fieri, non faciunt [Col. 0563D] de filiis Adae filios Abrahae, vel de inimicis amicos Dei, sed fides et praecepta justitiae, quae scripta sunt in tabulis digito Dei, quae et antequam scriberentur Abraham observando, lege naturali, necdum circumcisus, factus est amicus Dei. Nunc autem «quaeritis me interficere,» hominem non qualicunque pro causa vobis odiosum, sed quia «veritatem vobis locutus sum,» veritatem, inquam, «quam audivi a Deo,» id est sermonem bonum, quem non, ut propheta mendax arrogantia depravatus, per tumorem animi confinxi (Deut. XVIII) , sed audivi a Deo, antequam nascendo apparerem intervos, sicut legitimis signis cognoscere potestis et vos. Nam omne quod loquor ego, loquor in nomine Domini, et quodcunque praedico verbum in nomine Domini sit, hoc [Col. 0564A] vobis signum cognoscendae veritatis lex posuit.

«Me,» inquam, talem hominem «quaeritis interficere,» hoc Abraham non fecit, longe aliam mentem in sua fide, longe alium habuit spiritum, imo contrarium huic spiritui, quo «vos quaeritis me interficere.» Ille consummandus et hinc exiturus, non acceptis promissionibus, a longe me aspexit oculis fidei, a longe me salutavit, flens, et confitens beatos fore oculos qui eum fide visuri erant (Hebr. XI) . Haec tempora, quae vos videtis (Luc. X) , visuri et credituri in me, quem vos interficere quaeritis. Proinde poteram ego vos concludendo sic inferre, ergo pater vester Abraham non est, sed conclusionem hanc relinquam lapidibus, qui futuri sunt filii Abrahae, qui eloquentes facti, me tacente, vobisque [Col. 0564B] non respondente, judicabunt vos nequaquam esse filios Abrahae (Matth. III) . Sequitur. «Vos facitis opera patris vestri.» Postquam Judaicam superbiam uno cornu mutilavit, iterum proponit ut arietis, quem per impatientiam suam rursus in se irruiturum noverat, ordinata disputatione residuum cornu confringat. Duobus quippe cornibus contra veritatem arietabant, patrem Abraham patremque Deum se habere jactitantes, et idcirco libertate, qua veritas eos liberaret (Gal. IV) , se non indigere mentientes. Iterum ergo causam constituit ut perduelliones suos, quos instare videbat, suis ipsorum conatibus fatiget ac dejiciat: «Dixerunt itaque ei: Nos ex fornicatione non sumus nati, unum Patrem [Col. 0564C] habemus Deum.» Ecce manifestius irati, et cum jurgio tumentes, totas vires suas in ventum cum amaritudine et clamore effuderunt. «Nos, inquiunt, ex fornicatione non sumus nati, unum patrem habemus Deum.» Quod duobus modis intelligendum est. Primum videlicet quod, secundum consuetudines Scripturarum quas legebant, hoc, quod diis multis et falsis anima, tanquam prostituta, subjicitur, fornicationem appellantes, ita responderunt: «Nos ex fornicatione non sumus nati,» etc. Deinde vero quoniam haec disjuncta sunt, nec etenim ita dixerunt: Nos ex fornicatione non sumus nati, sed unum patrem habemus Deum, magis de carnalibus carnalia sentientes, nobilitatem carnis adhuc illos jactitare arbitramur, dicentes: «Nos ex fornicatione [Col. 0564D] non sumus nati,» ut subaudias quemadmodum caeteri filii, qui ex concubinis nati sunt. Tanquam dicerent: Non, tu indocte, singularem nostri generis dignitatem advertisti. Nos non sumus ut caeteri, quos Abraham pater noster genuit, filii concubinarum, haereditate patris indigni, ut Ismael et alii quos ex Caethura genuit (Gen. XXV) , sed sumus ex legitimo Sarae conjugio nati, cujus filium solum Deus elegit, ut esset Deus ejus: «Pactum vero, inquiens, meum statuam ad Isaac, quem pariet tibi Sara (Gen. XVII) .» Iste unus filius legitimus Deum patris sui, simulque cuncta, quae possederat haereditavit, sicut scriptum est: «Deditque Abraham cuncta quae possederat Isaac, filiis autem concubinarum largitus est munera, et separavit eos ab Isaac [Col. 0565A] filio suo dum adhuc ipse viveret (Gen. XXV) .» Itaque nos ex fornicatione non sumus nati, unum patrem habemus Deum. Et nota superbiae mistam amaritudinem dicentium: «Nos ex fornicatione non sumus nati,» cum satis esset dixisse: nos ex Isaac, et non de aliquo ex filiis concubinarum sumus nati. Omnes homines oderunt, et excaecati odio fratrum suorum, id est qualiumcunque Abrahae filiorum, nec ipsi patri, de quo plurimum gloriantur, parcere potuerunt; fornicationem appellantes concubitum feminarum, nulla Scriptura culpatum, utpote non tam pro libidine, quam pro amore posteritatis initum. Sic et filii Galaad prae superbia non viderunt quod appellarent patrem suum adulterum, dicentes ad Jephte fratrem suum: «Haeres in [Col. 0565B] domo patris nostri esse non poteris, quia de adultera matre generatus es (Jud. XI) .» Et audent cum hac amaritudine sic inflati sensu carnis suae Deum appellare patrem suum, subjungendo: «Unum patrem habemus Deum,» videlicet elementa Dei abutentes in superbiam, verbi gratia, dicentis ad Pharaonem: «Dimitte filium meum primogenitum (Exod. IV) .» Ad quem scilicet Deum et Isaias: «Tu enim, inquit, Pater noster, et Abraham nescivit nos, et Israel ignoravit nos. Tu, Domine, pater noster, redemptor noster, a saeculo nomen tuum (Isa. LXIII) .» Ad Israel autem Moyses in Deuteronomii cantico: «Nunquid non ipse est pater tuus, qui possedit et fecit et creavit te? (Deut. XXXII.) » Et [Col. 0565C] multa in lege et prophetis his similia. Et quidem istorum, qui se Judaeos esse dicunt, et non sunt, sed sunt «Synagoga Satanae (Apoc. III) ,» magna et singularis superbia est, ita ut merito de illis Filius Dei dicat: «Salva me ex ore leonis, et a cornibus unicornium humilitatem meam (Psal. XII) ,» istos Judaeos propter crudelitatem leonis, propter singularem superbiam appellans unicornes. Verumtamen et revera gentis hujus magna et singularis nobilitas est. Tantummodo, quod isti dicunt, furore et odio caeci, nos ex fornicatione non sumus nati, sicut decet filios Abrahae, dicant honestius sic: Nos non, ut caeteri, quos pater noster Abraham genuit, secundum carnem sumus nati, ut veraciter adjungant, unum patrem habemus Deum. Etenim «qui de ancilla [Col. 0565D] natus est, inquit Apostolus, secundum carnem natus est (Gal. IV) ,» quia videlicet natura carnis est, ut ex viro, quamvis grandaevo concipiat juvencula, qualis erat Agar. Item sentiendum est et de Cethura, quam tamen Hebraei eamdem scilicet Agar fuisse autumant, licet Scriptura plusquam unam fuisse concubinam patenter innuat, dicendo: «Filiis quoque concubinarum largitus est munera (Gen. XXV) .» Ut autem de viro veterano, qualis erat Abraham, quando genuit Isaac, concipiat anus, praesertim sterilis, qualis erat Sara, hoc non capit carnis natura. Unde Isaac idem Apostolus recte dicit, «natum per repromissionem (Gal. IV) ,» id est, per donum Dei, non per carnis consuetudinem. Igitur gens illa, gens unicae nobilitatis exstitit, quae respectu [Col. 0566A] patris sui Isaac dicere potuit, «nos secundum carnem non sumus nati, unum patrem habemus Deum,» sola gens 241 Idumaea, id est filiorum Esau, pariter hoc dicere potuit, nos secundum carnem non sumus nati. Verum id quod additum est: «Unum Patrem habemus Deum,» illos secernit, Deo dicente: «Jacob dilexi, Esau autem odio habui (Malach. I) ,» quia videlicet dignus odio Dei, et ab illa nobilitate generis, in fornicationem idolorum declinavit. Proinde nihilo meliores eis isti sunt, qui nunc dicunt: «Nos ex fornicatione non sumus nati,» quia profecto et si hoc verum dicunt, mentiuntur subjungendo: «Unum Patrem habemus Deum.» Quos fallaces, quam fortiter, quamque suaviter Filius, idemque sapientia Dei Patris, refellerit audiamus.

[Col. 0566B] «Dicit ergo eis Jesus: Si Deus Pater vester esset, diligeretis utique me. Ego enim a Deo processi et veni. Neque enim a meipso veni, sed ille me misit.» Haec duo disjuncta irreverenter impingentes objecerant, et quod non ex fornicatione nati essent, et quod unum Patrem Deum haberent. Sed de illa parte gloriae, qua in carne Abrahae gloriabantur, satis illis responsum est. Ergo reliquam partem objectionis, qua dixerant, «unum Patrem habemus Deum,» falsam arguere ingreditur, dicens eis: «Si Deus Pater vester esset, diligeretis utique me.» Notandum primo, quia neque dicentibus illis, pater noster Abraham est, ita respondit, ut diceret: Pater vester Abraham non est; neque nunc objicientibus [Col. 0566C] ac dicentibus, «unum Patrem habemus Deum,» ita respondet, ut dicat: Non habetis Patrem Deum. In illo namque populo aliqui erant, et plurimi fuerant, qui opera Abrahae facerent, et proinde non solum filii Abrahae secundum carnem, sed et filii Abrahae et filii Dei essent secundum fidem (Rom. IX) . Itaque non praecipitem dat sententiam, ut dicentibus: «Pater noster Abraham est,» statim resultet, pater vester Abraham non est; vel dicentibus: «Unum Patrem habemus Deum,» statim econtrario dicat: Patrem non habetis Deum; sed prius culpam designat, ut illos tantum, quorum culpa est rationabiliter et ordinate filios Abrahae non esse, vel Deum Patrem non habere ostendat. «Si, inquit, Deus Pater vester esset, diligeretis [Col. 0566D] utique me.» Nihil verius. Etenim haec aequalia sunt, Deum Patrem habere et Dei Filium diligere; et ita consequuntur invicem, et cohaerent sibi, ut neutrum sine altero stare vel esse possit. Unde et reciprocari et converti possunt hoc modo: «Si Deus Pater vester esset, diligeretis utique me,» et si diligeretis me, Deus utique Pater vester esset. Omnes enim filii Dei invicem diligunt, utpote unum habentes adoptionis Spiritum (Rom. VIII) ; siquidem nec aliter filii Dei esse possent, nisi habendo dilectionem ad invicem (I Joan. V) . Amplius autem et incomparabiliter illum unum et unicum, propriumque et consubstantialem Dei Filium omnes diligunt, utpote per quem eumdem adoptionis Spiritum percipere meruerunt; quia quod solus erat per naturam, [Col. 0567A] hoc multis fratribus indulsit, ut filii Dei nominentur et sint per gratiam. In hujus dilectione unici Filii, Deus Pater suos filios adoptionis discernit a filiis diaboli. Recte ergo ait: «Si Deus Pater vester esset, diligeretis utique me,» et adjecit causam, propter quam jure debeat diligi. «Ego enim, inquit, a Deo, processi et veni;» processi, inquam, ex Deo factus visibilis, qui eram invisibilis, processi a Deo et veni, impleta Scriptura, quae dicit: «Et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo (Psal. XVIII) .» Neque enim a meipso veni, ut saepe jam dixi, quod videlicet faciunt prophetae mendaces, qui cuncta configunt «per tumorem animi sui (Deut. XVIII) ,» arrogantia depravati, sed ille me misit. Hoc vobis jam saepe dixi: «Et laboravi clamans, [Col. 0567B] raucae factae sunt fauces meae (Psal. LXVIII) .» Dico ergo.

«Quare loquelam meam non cognoscitis? quia non potestis audire sermonem meum.» Haec loquela mea est, et hoc testimonium meum, «quia ego sum lux mundi, et quia solus non sum, sed ego, et qui misit me Pater et quia ego non de deorsum, neque de hoc mundo, ut vos, sed de supernis sum, et quia principium ego sum, qui et loquor vobis, et quia a Deo processi et veni. Neque enim a meipso veni sed ille me misit.» Quare istam loquelam meam non cognoscitis? Quare in statera rationis non appenditis, ut sciatis, utrum vera an falsa sit? Nunquid legem non habetis docentem et signum vobis dantem, quo cognoscere debeatis verbum [Col. 0567C] prophetae quem Deus non misit? Habetis plane, sed hoc interest quod non potestis audire sermonem meum, videlicet prae odii magnitudine, quo «vobis gravis sum ego ad videndum et sermo meus ad audiendum.» Non ergo mirum quod loquelam meam non cognoscitis, quia nolentes intelligere, nimis ad audiendum impatientes estis. Omnes, quorum Deus Pater est, sic possunt audire sermonem meum, quomodo potest esuriens delectabilem capere cibum. At vero si vobis est loquela mea sicut sarcina in via (Eccli. XXI) , et auditum sermonis mei ferre non sustinens, grave cor vestrum, quasi prae labore succumbit. Quis igitur pater vester sit, ego hactenus tacui, et vobis moleste interpellantibus ac dicentibus: [Col. 0567D] «Semen Abrahae sumus, liberi sumus, pater noster Abraham est, silui;» jam nunc vobis Deum Patrem vestrum esse mendaciter jactitantibus sicut parturiens loquor.

«Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere.» Quis digne queat admirari veritatem et mansuetudinem Filii Dei, rem tam magnam tanta cum suavitate peragentis, tantumque justitiae fulmen absque contentionis tempestate jacientis? Ecce veritatem loquens quam audivi, inquit, a Deo, in tota concertatione mendacii resistentis, nusquam affirmationi negationem vel negationem opponit affirmationi, quod solet esse initium contentionis, sed quasi per circuitum gyrans, et litigiosae frontis occursum devitans, tandem celsum [Col. 0568A] et erectum superbiae verticem percutit. Dixerunt: «Nemini servivimus unquam,» non dixit econtra: Falsum est, servitis enim Romanis, vel servi estis peccati. Deinde «pater noster, inquiunt, Abraham est,» non respondit econtra: Pater vester Abraham non est. Item et hoc dicere ausi sunt: «Unum Patrem habemus Deum,» non opposuit ita: Nequaquam patrem habetis Deum. Nusquam contentiose occurrit, sed circuitu sanae et justae rationis eos, qui sibi videbantur sapientes, in astutia eorum comprehendens (Job. V) , acerbius eos quam aestimare poterant, percussit, dicens: «Vos ex patre diabolo estis.»

Recte ergo Deus Pater cum per prophetam de hoc electo puero suo dixisset: «Dedi spiritum [Col. 0568B] meum super eum, judicium gentibus proferet,» statim adjecit: «Non clamabit, neque accipiet personam, nec audietur foris vox ejus (Isa. XLII) ,» etc. Forte dices: Quomodo non clamavit, nec audita est vox ejus in plateis, cujus vox est haec tam magna tamque terribilis (Luc. IV) : «Vos ex patre diabolo estis?» Ad haec, inquam, vox plane magna haec est et terribilis, quae usque hodie auditur in universis terris, in testimonium omnibus illis, qui similes Judaeis, id est, inimici sunt veritatis. Verumtamen cum ubique audita sit, et ad hoc prolata fuerit, ut ubique debeat audiri, non tamen audita est in plateis, non sonuit in triviis, quia tam rationabiliter edita est, ut nullam exinde habuerint 242 occasionem indocti turbae popelli, [Col. 0568C] contendendi in plateis vel compitis, dicendo, quia hic homo negat Abraham patrem esse nostrae gentis, unumque patrem negat nos habere Deum, et haec atque hujusmodi loquitur adversus Moysen et genus nostrum. Vox ergo ejus non est audita in plateis, eo modo quo voluissent hi qui tentabant eum adversarii sui; et tamen sic audita est universo orbi, ut cunctis hominibus exemplo sint tali pro suis meritis sententia denotati: «Vos ex patre diabolo estis.» Quod ejus exemplo nos imitari, scilicet ut contentiosos in causa utili arte praeveniamus, veteris quoque historiae mysterio commonemur. Legimus enim, quia cum ascendissent Philisthaei adversus David et diffusi essent in valle Raphaim, [Col. 0568D] consulenti David, Dominus respondit: «Non ascendes obviam eis, sed gyra post tergum eorum, et veniens ad eos ex adverso pyrorum (II Reg. V) .» Philisthaei namque, quod interpretatur potione cadentes, tunc in valle Raphaim, id est curationum, diffunduntur, quando sanctam Ecclesiam, in qua est vera animarum cura, et cognitores suos veritas a vetusto peccati servitio liberat, contentiosi opprimunt, quibus meritis exigentibus, miscuit Dominus calicem soporis, et spiritum vertiginis (Isa. XIX) , ut fiat via illorum tenebrae et lubricum, et apprehendat eos laqueus, et in ipso cadant, quem absconderunt (Psal. XXXIV) , contra quos tunc David non ascendit, sed gyrat post tergum eorum: cum ecclesiasticus vir, quantum [Col. 0569A] potest, contentiones declinans, secundum Apostolum dicentem: «Si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes (Rom. XII) ,» dicta sua moderatur competenti circuitu rationis, ut et veritatem defendat, et tamen litigiorum flammas augescere non faciat. Hoc in Domino nostro prae cunctis hominibus mirandum est mansuetudinis indicium, quia nunquam ulli adversariorum ex opposito repente occurrit, sed semper adversarios a longe rationum circumdat agminibus, quas erumpere nullius astutia possit, sicut in praesenti disputatione diligentius consideranti, luce clarius fit. Et vide quanta mora circuitos quam terribiliter tandem percutit, dicens: «Vos ex patre diabolo estis,» praeeunte causa pariter [Col. 0569B] et subsequente, cum et praemittit, nunc autem «quaeritis me interficere,» et denuo subjungit:

«Desideria patris vestri vultis facere.» Ita nemo in illa gente erat, qui putaret ad se pertinere quod dicebat: «Vos ex patre diabolo estis.» Hac etenim causa posita, non sine auctoritate Scripturae talibus filiis Abrahae veritas hoc dixit. Si enim qui contra sanguinem Naboth Jezraelitae falso testificati sunt, recte filii diaboli dicti sunt, sicut scriptum est praedicaverunt jejunium, et sedere fecerunt Naboth inter optimates populi, et adductis duobus viris filiis diaboli fecerunt eos sedere contra eum (III Reg. XXI) . At illi, scilicet ut viri diabolici, dixerunt contra eum testimonium coram omni [Col. 0569C] multitudine, quanto magis isti recte filii diaboli dicendi erant, qui et hominem longe, imo incomparabiliter meliorem quam Naboth, interficere quaerebant, et adhuc «Deum patrem suum dicebant;» nec ista ergo talis enuntiatio calumniae patebat quam de causa similis sacrae Scripturae auctoritas dudum promulgaverat. Nec dubium quin, sicut naturalis ratio ultro quoque praesentit, majoris irae sit, dici vel esse filium diaboli quam servum peccati, unde supra dixit: «Qui facit peccatum, servus est peccati.» Nam omnis quidem filius diaboli servus est peccati; non autem omnis servus peccati proprie dicitur filius diaboli. Etenim cum «omnis qui facit peccatum servus est peccati,» differt tamen plurimum, utrum optet liberari [Col. 0569D] quis et pro hoc supplicet liberatori, an ipsum peccatum diligat et conditiones libertatis oderit, sicut econtra non parum differt, utrum timore poenae, an timore justitiae bonum opus faciat quis. Itaque, sicut majoris est gratiae dici vel esse filios quam servos Dei, sic econtra majoris est irae, quod nunc Veritas ait inimicis suis: «Vos ex patre diabolo estis,» quam quod supra dixit: «Omnis qui facit peccatum, servus est peccati (I Joan. III) .» Proinde sicut hi quorum de cordibus perfecta charitas foras misit timorem, recte nominantur et sunt filii Dei; sic econtra istis, quia diligenter faciunt iniquitatem, odientes et interficere quaerentes Liberatorem, recte dicitur: [Col. 0570A] «Vos ex patre diabolo estis,» quia videlicet illi, non tantum peccatum faciendo obsequimini ut servi, sed et peccatum vestrum defendendo, libenter adhaeretis ut filii, et desideria ejus vultis facere, scilicet ad modum filiorum qui libenter exquirunt ut faciant quod patri suo sit delectabile. Et quaenam sunt ejus desideria?

«Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit, quia veritas in eo non est.» Dici non potest quanta moderatione hic a secunda persona Dei Filius ad tertiam transit atque a praesentibus filiis diaboli quodammodo aversus, quasi absentem in patrem invehitur, videlicet verba clamori atque amaritudini viciniora devitans, sicut antiquam et maturam decet Dei sapientiam. Plane etenim amarius [Col. 0570B] sonuisset, praemisso: «Vos ex patre diabolo estis,» si ita subjunxisset: Et vos ex ejus imitatione homicidae estis, et veritas in vobis non est, quam cum hoc modo transiens ad tertiam personam dicit: «Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit, quia veritas in eo non est.» Decentius ergo personis commutatis sententias edicit, nec tamen magis istis filiis diaboli parcit, dum patrem attingit, quam tu cuilibet homini dum illum in dorso, sive circa lumbos caedere incipiens, repente in caput fustem convertis. Ille, inquit, pater vester homicida (subaudis ut nunc est) erat ab initio, id est, ex quo conditus est homo. Videtur enim non recte dici homicidam fuisse illum, antequam esset homo, qui posset occidi. Verumtamen [Col. 0570C] si ita poprietatem sequamur dictionis, nec ex eo diabolus homicida proprie videbitur dici, quod hominem seduxit: Quid enim proprie est hominem occidere, nisi animam a corpore separare? At ille non a corpore animam hominis, sed quod gravius est, a Deo separavit. Etenim causam quidem, propter quam utile esset, hominem mortalem esse, diabolus intulit, sed ipsam mortem corporis Deus peccatori homini misericorditer imposuit, videlicet ut per ipsam mortem esset recuperabilis, ne esset hominis aeque ut diaboli misera immortalitas, vel miseria immortalis, aeterna miseria vel misera aeternitas. Igitur si ad proprietatem vocis spectes, diabolus humanae animae corruptor carnisque vitiator, homicida tamen proprie [Col. 0570D] dici non potest, alioquin et omnem corruptorem hominem; verbi gratia, eum qui haeresim docuit publice, homicidam declamaremus et tanquam de homicida publicum judicium postularetur. Proinde quoniam et de suiipsius interfectione nunc loquitur Filius Dei, praemittens: et «desideria patris vestri vultis facere,» proprietate vocis nunc interim postposita, nomine homicidae antiquum diaboli odium intelligere nihil vetat, quo et ante hominem conditum se intorsit adversus eumdem Filium Dei, quem nunc hominem factum desiderabat et festinabat interfici, praesertim cum et ea quae sequuntur: «Et 243 in veritate non stetit,» et caetera ante hominem [Col. 0571A] in diabolo evenerint. Et revera mox ut contra Filium Dei, qui solus similitudo Patris est, superbo tumescens odio, dixit in corde suo: «Similis ero Altissimo (Isa. XIV) ,» quoniam odium illud per manus Judaeorum homicidio consummandum erat jam, tunc in conspectu Patris, et ipsius qui haec loquitur Filii homicida erat. Igitur dum homicidis filiis homicida pater ostenditur, ut per ignorantiam patris stultitia filiorum arguatur, recte unum homicidium computatur, quod a patre mala voluntate inchoatum, maligno per filios odio consummatur, quia filiis semetipsum nunc objecerat passibilis factus, qui patrem illorum e coelo dejecerat, unus idemque Dei et hominis Filius: «Ille, inquit, homicida erat.» Quid deinde? «Et in veritate, inquit, [Col. 0571B] non stetit, quia veritas in eo non est.» Hoc est quod praedixi dignis in patre suo sententiis feriuntur filii diaboli. Nam quia propositio dicentis superius: «Si vos manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos,» non placuit eis, recte et opportune illud opprobrium patris impingitur eis: «Quia in veritate non stetit.» Et hoc quidem notum est, quia non stetit, quia pes ejus, pes superbiae motus est, et cecidit, et de angelo diabolus factus est. Sed quid est stare in veritate? Primum ipsam veritatem non aliud intelligimus nisi ipsum Dei Filium qui haec loquitur. Nam et supra cum primo sic proposuisset: «Et veritas liberabit vos,» sic tandem conclusit: «Si ergo vos Filius liberaverit, [Col. 0571C] vere liberi eritis.» Ergo quod ait: «Et in veritate non stetit,» idem est ac si dixisset: Filium Dei, Verbum Dei, per quod factus est ipse («etenim omnia per ipsum facta sunt») non dilexit. Stare namque in veritate, idem est quod veritatem amare; stare vel esse in Christo, idem est quod Christum diligere. Sciendum quippe est, quia praepositiuncula in semper conglutinationem dilectionis significat, ita ut nunquam Deus in aliquo nisi electo et dilecto, nunquam aliquis nisi electus et dilectus in Deo, sive in Christo, velut nunc in veritate stare aut esse, auctoritate sacrae Scripturae dicatur. Igitur praemisso quia ille homicida erat, statim subjungitur, et in veritate non stetit, universa iniquitas ejus explanari per partes inchoatur, [Col. 0571D] quae primo nomine quod est homicida universaliter exprimitur, sicut et Paulus de filiis hujus loquens, cum dixisset: «Repletos omni iniquitate,» mox ejusdem iniquitatis multas species digessit, subjungendo: malitia, fornicatione, avaritia, nequitia (Rom. I) ,» etc. «Et in veritate, inquit, non stetit.» Quare? «quia veritas in eo non est.» Hic jam plerique longum funem texentes, quaerunt et hoc, quare veritas in eo non est? Nunquid enim, aiunt, veritas, nulla praecedente diaboli causa, creaturam suam reliquit et in illo esse noluit atque idcirco ille in veritate stare non potuit? Absit! Repugnat valde textus et ordo litterae praesentis. Primum enim dictum est: «ille homicida erat ab [Col. 0572A] initio,» ac deinde subjunctum est: «et in veritate non stetit, quia veritas in eo non est.» Itaque si quaeras quare in veritate non stetit? respondemus, «quia veritas in eo non est.» Si quaeras quare veritas in eo non est? dicimus quia «ille homicida erat.» Hoc etenim diabolo est in veritate non stetisse, eo quod in eo veritas non sit quod est istis filiis ejus Judaeis non manere in sermone dicentis: «Si vos manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos.» Non manere, inquam, in sermone ejus, propter id quod postmodum improperat illis dicens: «Quia sermo meus non capit in vobis.» Quaesivit autem ipse causam ab illis, cur sermo suus non capiat in eis, dicens: «Quare loquelam [Col. 0572B] meam non cognoscitis?» Et protinus respondit: «Quia non potestis audire sermonem meum,» id est, prae immensitate homicidalis odii, gravis et intolerabilis loquela mea vobis est ad audiendum. Igitur et pater ipsorum diabolus idcirco «in veritate non stetit, quia veritas in eo non est,» id est, in eo non capit; et idcirco veritas in illo non est, quia «homicida est ab initio,» veritatem quae est ipse Dei Filius, semper abhorrens ineffabili odio. Proinde patenter exigit intentio dicentis, ut singulis, quae de patre illorum diabolo dicuntur, singula de ipsis filiis ejus hoc modo subaudita reddantur. Ille pater vester homicida erat ab initio, et vos nunc haereditario me quaeritis interficere odio. Ille in veritate non stetit, et vos eadem superbia permoti, [Col. 0572C] non vultis manere in sermone meo, ut veritas vos liberet et vere liberi sitis. «In illo veritas non est, et in vobis sermo meus non capit, et vos loquelam meam non cognoscitis.» Sequitur

«Cum loquitur mendacium ex propriis loquitur, quia mendax est et pater ejus.» Praecedens clausula sic terminata est, «quia veritas in eo non est.» Constat autem quia creatura rationalis, in quacunque veritas non est, mendacium loquitur. Nihil enim est medium. Et idcirco necesse est, ut in quocunque veritas non est, contrarium ejus, id est, mendacium in illo sit. Non igitur opus erat, ut cum dixerit: «Quia veritas in eo non est,» subjunxerit, «in illo esse mendacium,» vel eumdem loqui mendacium, sed hoc solum dici et audiri res [Col. 0572D] postulabat, unde audierit vel didicerit mendacium. Itaque recte postquam dixit: «Veritas in eo non est,» sic annexuit: «Cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quia mendax est et pater ejus.» Cum loquitur, inquit, mendacium, id est, cum loquitur aliquid quod sine dubio est mendacium. Omne enim quod loquitur iste mendax homicida, mendacium est, etiamsi sit aut eveniat quidpiam eorum, quae esse vel futura esse dixerit. Nihil enim corde simplici, nihil omnino loquitur absque intentione fallendi. Primum ejus dictum, quod ex sanctis Scripturis habemus, nec est, nec erit, scilicet, quod ait: «Ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo (Isa. XIV) .» Quis enim in [Col. 0573A] nubibus aequabitur Domino, aut quis similis erit Deo inter filios Dei?» (Psal. LXXXVIII.) Secundum nihilominus quod dixit: «Comedite, et eritis sicut dii (Gen. III) ,» nec est, nec erit: «Quis enim, inquit Psalmista, sicut Dominus noster, qui in altis habitat?» (Psal. CXII.) At vero quod eum dixisse legimus: «Si Filius Dei es, mitte te deorsum, scriptum est enim: Quia angelis suis mandavit de te, et in manibus tollent te, ne unquam offendas ad lapidem pedem tuum (Matth. IV; Psal. XC) » est quidem scriptum, sed cum intentione fallendi duplici corde hoc dixit, videlicet ut cor Filii hominis, quem sanctum esse invidebat, in vanam gloriam efferret. Igitur mendacium est omne quod hic homicida loquitur. Sed unde mendacium accepit, vel [Col. 0573B] didicit? «Ex propriis, inquit, loquitur, quia mendax est, et pater ejus.» Sic brevi descriptione diabolum mendacem expressit, ut totius mali originem satis intellectum habentibus aperuerit, unde coepta sit: «Mendacium, inquit, diabolus ex propriis loquitur,» id est, ex proprio corde confingit, et ita mendax, ut mendacii quoque pater sit. Ac si diceret: Idcirco dixi diabolum mendacem mendacium loqui ex propriis, quia pater ejus est subaudis: mendacii. Pater autem dico, id est, auctor et inventor. Superbia namque tumens, maluit refuga 244 fieri pater mendacii, quam apud Altissimum Patrem veritatis persistere inter filios Dei. Et hoc modo pater mendacii illud sibi videbatur adipisci, [Col. 0573C] quod dicebat in corde suo: «Similis ero Altissimo (Isa. XIV) ,» si cum ille veritatem de seipso genuisset, ipse econtrario mendacii pater existeret. Quid ergo iniquis? Nunquid quia diabolus pater dicitur mendacii, mendacium econverso dicendum est Filius diaboli, sicut qui Altissimus dicitur Deus, et est Pater veritatis, veritas econverso dicitur, et est Filius Dei? non; nec enim mendacium substantia est, ideoque non aeque ut veritati Dei, quae procul dubio substantia est, hoc nomen quod est filius illi substantialiter aptari potest. Aliter Altissimus pater veritatis et aliter diabolus dicitur pater mendacii, aliterque veritas Altissimo, atque aliter mendacium, id est diabolo. Veritas quippe substantia est, et consubstantialiter de secreta Altissimi substantia nata est: mendacium vero tanquam rubigo argenti, [Col. 0574A] sic angelicae creaturae accidens est. Diciturque et est Deus Pater veritatis, ut vere Genitor consubstantialis sibi Filii, per quem omnia fecit. Dicitur vero et est diabolus pater mendacii, ut accidentis auctor et inventor vitii, per quod nullam omnino substantiam, et ne muscam quidem, aut extremum vermiculum fecit, sed quaedam eorum quae a Deo facta sunt, nequiter infecit. O stultum et ignominiosum patrem, o digne illudendum divinae paternitatis assimilatorem! Nonne tibi, o creatura petulca, satius erat, de viro legitimo, id est. Creatore tuo veritatem, quae semen est ejus, debito cum amore concipere, quam sexus tui personas, id est, coessentiales spiritus per phantasticos concubitus mendacii fluxu polluere? Cuncta enim rationalium [Col. 0574B] spirituum universitas, cujus tu adulter spurcissime partem magnam polluisti, una mente unum virum Creatorem suum ambirem, suamque inopis naturae substantiam, tantae substantiae semine, quod est veritas locupletare debuit. Unde enim sunt omnes filii Dei, nisi quia participaverunt Verbo, per quod et facti sunt, quod est unicus Filius Dei? At tu, superbe et impure tanti Patris amorem despexisti, et eidem, bonum de corde suo verbum in subjectam quoque creaturam eructuanti (Psal. XLIV) , proprium quid eructuando de corde tuo, similis esse affectasti. Sed tam adversa et perversa mente quid eructuare posses, nisi quod illi verbo contrarium esset? Est autem illud verbum veritas. Quid igitur tu nisi mendacium ebullires? Itaque quemadmodum [Col. 0574C] femina naturalem usum in eum usum (Rom. I) , qui est contra naturam, commutans, nullam hoc modo gignit substantiam, sed tantummodo sui et alienorum corporum pollutionem, sic tu, dum relicto Deo, proprium quod de teipso generare vis, mendacium quod nulla substantia est, adinvenisti, et per illud tu quidem nil creasti, sed libidini tuae consentientes spiritus, tuos esse filios, id est, ut tu mendax es, mendaces effecisti. Solus enim Deus, qui cunctis quae generant, vim tribuit generandi, substantiam de seipso generare absque consorte potuit, per quam et in principio cuncta fecit, et nunc usque quosdam ex hominibus deos, ac Dei filios efficit, beatis consimiles angelis.

[Col. 0573D] Sapientissimus Salomon dicit: «Sicut qui mel comedit multum, non est ei bonum, sic qui scrutator est majestatis, opprimetur ab ea (Prov. XXV) .» Scrutator autem majestatis ille est, qui judiciorum Dei abyssum multam penetrare contendens (Psal. XXXV) . Verbi gratia, dum legit vel audit hoc, quod praesenti loco de diabolo dictum est: «Ille homicida [Col. 0574D] erat ab initio, et in veritate non stetit, quia veritas in eo non est,» et caetera inextricabilibus semetipsum quaestiunculis nimium temere et interdum pueriliter obvolvit, dicens: Si cuncta fecit Deus bona valde, unde malum? (Gen. I.) Aut quomodo bonae substantiae inesse vel innasci potuit? Item: Cur, inquit, Deus angelum illum fecit, quem adinventorem [Col. 0575A] mali fore praescivit? vel certe, cur non talem omnem rationalem creaturam condidit, quam omnino impossibile esset corrumpi, vel in vitium labi? cur non omnes aeque ut semetipsum per naturam inconvertibiles esse fecit? His atque hujusmodi quaestiunculis nimii scrutatores semetipsos implicantes, quam plurimi a gloria majestatis oppressi sunt, et tanquam multo melle satiati, semetipsos commoverunt, ut, verbi gratia, Manichaei qui ab initio fuisse dixerunt gentem tenebrarum quam non fecerit, sed cum qua pugnaverit Deus, et cum detrimento sui superaverit, et inde partem ejus, scilicet Dei, id est, electorum animas in isto praesentis vitae exsilio captivam detineri et de ejusmodi gente tenebrarum istos genitos esse, quibus nunc [Col. 0575B] Veritas ait: «Vos ex patre diabolo estis,» et quicunque illis sunt similes. Igitur altitudinem divitiarum sapientiae et scientiae Dei, incomprehensibilia judicia ejus, investigabiles vias ejus (Rom. XI) , cum apostolis venerantes, hoc solum juxta praedictum sapientem dicimus, quia omnia propter semetipsum fecit Deus, «impium quoque ad diem malum (Prov. XVI) ,» id est, illum quoque quem praescivit malum proprio vitio futurum (Isa. I) , fecit propter semetipsum, sciens et hoc utique quod malitia ejus uti posset ipse in bonum. Nunc demum descripto jam patre seminis nequam, filiorumque sceleratorum, quid de semetipso Filius dicat, audiamus. Sequitur:

«Ego autem, quia veritatem dico vobis, non [Col. 0575C] 245 creditis mihi.» Illius, inquit, qui homicida erat ab initio, et in veritate non stetit, quia «veritas in eo non est,» vos desideria facere vultis; mihi autem non saltem creditis, non aliam ob causam, nisi quod «veritatem dico vobis.» Quid isto perversius? quid tali oculo nequius? quid magis obliquum aut transversum quam non credere cuiquam, eo quod veritatem dicat, cum econtrario magis illi credendum fuerit, eo quod veritatem dicat? Sed ne mireris: isti etenim de patre diabolo sunt. Generationis autem diabolicae proprium hoc est, ut sit mendax et commutet veritatem Dei in mendacium (Rom. I) ; dicendo, scilicet, bonum malum, et malum bonum, ponendo dulce in amarum et amarum in dulce, vocando [Col. 0575D] lucem tenebras, et tenebras lucem (Isa. V) . Isti igitur, quoniam veritas est, et falli non potest ipse qui dixerat eis: «Vos ex patre diabolo estis,» necesse erat ut maxime propter hanc causam non crederent illi, quia veritatem dicebat eis, et idcirco lucem tenebras vocarent, quia lumen suum fundebat invitis. Sed hoc impudenti contentione astruentes, cito causa cadunt. Nullius enim habent rationis patrocinium. Unde et subditur: «Quis ex vobis arguet me de peccato? Si veritatem dico, quare vos non creditis mihi?» Magna plane mansuetudo Filii Dei, qua percontari dignatur quis eum de peccato arguere velit aut possit, cum ipse ad relaxanda peccata venerit, magna nihilominus justitia, cujus conscientia talem apud malevolos auditores propositionem [Col. 0576A] facit magna itidem et tuta Veritas dicentis: «Si veritatem dico quare vos non creditis mihi.» Recte ergo prophetico testimonio Psalmista, cum dixisset: «Intende, prospere procede et regna,» statim subjunxit: «Propter veritatem et mansuetudinem et justitiam, et deducet te mirabiliter dextera tua (Psal. XLIV) .» Quo autem illum sua in praesentiarum dextera deducit? Usque ad victoriam judicii, ad confutandas rebelles conscientias inimicorum regis. Eo namque tendit ut agnoscant quod in die judicii nullam inde sint excusationem habituri, quia non crediderunt illi, praesertim cum nec eodem sic proponente possint objicere: Fecisti aut facis hoc vel illud. Proinde nec poterant in eum jactare illud quod jam vulgo dicitur, cujus vita despicitur, [Col. 0576B] restat ut et praedicatio ejus contemnatur. Sic et constanter humiles, et humiliter constantes suos quoque discipulos esse cupit in auctoritate praedicationis, cum dicit: «Et quicunque non receperit vos, exeuntes foras de domo vel civitate, excutite pulverem de pedibus vestris, in testimonium eorum (Matth. X) .» Quid enim est praedicatori, pulverem quoque qui de civitatibus reproborum pedibus ejus adhaesit, excutere in testimonium eorum, nisi levia quoque peccata, sine quibus humana non potest omnino vita transigi, publice plangere, et quotidianis haec emundando remediis, de caetero vestimenta sua, id est, membra totius corporis, ab omni luto vitae carnalis impolluta custodire? Qui ergo discipulis hoc praecipiebat, ut vestimenta sua sic excuterent, [Col. 0576C] ut juxta quod Salomon ait: «Omni tempore vestimenta tua sint candida, et oleum de capite tuo non deficiat (Eccle. IX) ,» sancte vivendo pacem evangelizarent, digne prior ipse vestimentum suum mundum, et nulla excussione indigens ostendebat istis, dicens: «Quis ex vobis arguet me de peccato?» Dicit autem de contemptoribus eorumdem excussorum: «Amen dico vobis, tolerabilius erit terrae Sodomorum et Gomorrhaeorum in die judicii quam civitati illi (Matth. X; Luc X) .» Quanto magis isti inexcusabiles erunt, qui hunc de nullo quamvis exiguo peccato arguere valentes non recipiunt? Igitur cum dixisset: «Quis ex vobis arguet me de peccato,» continuo subjunxit: «Si veritatem [Col. 0576D] dico, quare vos non creditis mihi,» ut ita conventi conscientias suas interrogent quam excusationem habere possint in die judicii, et protinus addit:

«Qui ex Deo est, verba Dei audit, propterea vos non auditis quia ex Deo non estis.» Tanquam diceret: Quid adversum me resultatis, dicentes: «Unum Patrem habemus Deum;» omnis qui ex Deo est, dignoscitur hoc signo evidenti, quia habet aures audiendi, et audit verba Dei. Vos autem non auditis, sed estis sine auribus ad omne quod Deus loquitur et hoc palam omnibus est, ex eo maxime quod me quaeritis interficere, sicut paulo supra dixi: «Quia sermo meus non capit in vobis,» igitur «ex Deo non estis, et propterea non auditis.» Quid deinde restat, nisi sic esse, ut dixi: «Quia vos ex patre [Col. 0577A] diabolo estis.» Itaque brevi conclusione terminata est tota confutatio istorum, quia patrem suum Abraham esse jactitantes, unum quoque Patrem Deum se habere mentiti sunt, ex quo vanam defensionem suam adorti dixerunt: «Semen Abrahae sumus, et nemini servivimus unquam.» Verumtamen diligentius considerandum est quid sit quod dictum est: «Qui ex Deo est, verba Dei audit, propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis.» Quid est enim esse ex Deo, et idcirco verba Dei audire? vel econtra ex Deo non esse, et propterea non audire? Nulla plane esset quaestio, si ita dictum fuisset: Qui verba Dei audit, ex Deo est, propterea vos ex Deo non estis, quia non auditis. Constat enim et vulgo quoque notum est quia ex quo verbum fidei suscipit, et in [Col. 0577B] Christo renascitur homo, ex Deo est et ad Deum pertinet, Joanne hoc idem testante, quia omnis spiritus, qui confitetur Christum in carne venisse, ex Deo est; et ex eo quemlibet ex Deo non esse cognoscimus, quod verba Dei non audit, ut in regenerationem Dei transferatur (I Joan. IV) . Sed propterea, inquit, «vos non auditis, quia ex Deo non estis.» Igitur quid sit ex Deo esse, vel non esse, et propterea verba Dei audire vel non audire, cum auctoritate sacrae Scripturae quaerentes, primo ad memoriam revocemus causam cur haec dicta sint, ne ullam vobis nebulam jam aspergat haeresis Manichaeorum, qui de his Domini verbis dicere soliti sunt: Ecce quia duae naturae sunt, una bona, et altera mala, Dominus [Col. 0577C] dicit: «Propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis.» Dicta sunt utique haec propter elatam nimis Judaeorum superbiam, qua, ut dictum est, se solos ex Deo esse praesumebant, videlicet, secundum Isaac, quem ex Deo Sara sterilis et longaeva (Gen. XVII) ; ex Deo, inquam, id est per Dei repromissionem et non per carnis accepit consuetudinem, quomodo Agar Ismaelem, quia profecto, sicut jam superius dictum est, naturale est (Gen. XVIII) , ut de viro quamvis veterano juvencula concipiat, qualis erat Agar; ut autem anus, praesertim sterilis, qualis erat Sara, qualis erat Elisabeth (Luc. I) , concipiat, Dei donum est. Hoc scientes, se solos, ut dictum est, ex Deo esse, se solos praesumebant esse filios Abrahae. Adversus hujusmodi aestimationem, veritas praesens: [Col. 0577D] «Qui est ex Deo, inquit, verba Dei audit, propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis.» Quod est dicere: Qui non in illa multiplici superfluitate naturae est, de qua Deus post peccatum primi hominis dixit ad Evam, matrem cunctorum viventium: «Multiplicabo aerumnas tuas, et conceptus tuos (Gen. III) ,» sed ex illa benedictione, qua in Paradiso ante peccatum benedixit eis, dicens: «Crescite et multiplicamini, et replete terram, et subjicite eam, et dominamini piscibus maris, et volatilibus coeli, et universis animantibus 246 quae moventur super terram (Gen. I) ,» de qua potissimum benedictione ille Pater noster Isaac exstitit, de cujus nobili ortu vos secundum carnem plurimum gloriamini, «hic verba Dei audit.» Constat quippe [Col. 0578A] quod omnes sancti et electi, qui nunc per Christi gratiam vocantur, justificantur, meritisque diversis magnificantur (Rom. VIII) ; omnes, inquam, et si non eadem praerogativa meritorum, eadem tamen providentia Dei, qua et Isaac, praesciti et praedestinati generantur, et omnes ex illa benedictione sunt, qua primos homines ante peccatum, ut praedictum est, benedixit Deus. Illud quoque certum est, quia nisi peccatum admissum fuisset, illi tantummodo nascerentur qui nunc per Christi gratiam liberantur. Illi autem omnes, qui nunc in perditione relinquuntur, ex illa maledictione sunt, qua dictum est ad mulierem: «Multiplicabo aerumnas tuas et conceptus tuos,» quia nisi peccatum, ut jam dictum est, praecessisset, nullatenus ista silva, «quae ad nihil aliud est, nisi ut excidatur, et in [Col. 0578B] ignem mittatur (Matth. III) ,» de radice carnis nostrae succrevisset. Igitur qui est ex Deo, inquit, id est ex benedictione illa qua Deus, omnes ad vitam pertinentes nasci jussit, «hic verba Dei audit,» id est, praeeunte gratiae Dei aspiratione obaudit, ad eamdem vitam quam intercipiente praevaricatione perdiderat revocanti. Et propterea vos non auditis quia non, uti vos putatis, aeque ut Isaac pater vester secundum carnem, ex illa benedictione, sed ex maledictione quae peccatum consecuta est, multipliciter et superflue pullulastis, testante propheta: «Quia de aquis Juda existis (Isa. XLVIII) ,» id est, non ex fide patrum, sed ex sola carne traducti estis. Sequitur:

«Responderunt ergo Judaei, et dixerunt ei: [Col. 0578C] Nonne bene dicimus nos quia Samaritanus es tu, et daemonium habes;» Causa superiori terminata congrue satis evangelista sequenter orditur, dicendo: «Responderunt igitur.» Nam hactenus ab eo loco quo dictum est: «Semen Abrahae sumus, et nemini servivimus unquam.» In hoc Judaei steterunt, ut seipsos ex antiqua carnis nobilitate ad Deum pertinere, tantumque Judaeorum, non etiam gentium Deum esse confirmarent. Sed confutati sunt, et ita obstructum est os eorum ut ramos oleastri, qui contra naturam inserti sunt in bonam olivam, jam curandum non sit, quod naturales rami non fuerint (Rom. XI) , id est, nobis qui conversi ex gentibus in fide patriarcharum stamus, curae esse non debeat, [Col. 0578D] quod secundum carnem filii Abrahae non sumus. Igitur quia causa ceciderunt et ratione superati sunt, furiose ad convicia proruunt, quomodo si per athletam fortissimum victus et solo dejectus adversarius, quia ferire non potest armis, petat spumosis dentibus: «Nonne, inquiunt, bene dicimus nos quia Samaritanus es tu, et daemonium habes?» Ecce duo quasi peccatoris argumenta. Dixerat enim: «Quis ex vobis arguet me de peccato? Si veritatem dico, quare vos non creditis mihi?» Ergo ne intactus abiret, impungunt duo haec, quod et Samaritanus esset et daemonium haberet. Sed aperte «mentita est iniquitas sibi (Psal. XXVI) ,» quia profecto haec verba non sunt daemonium habentis, sicut turbae quodam loco testantur, dicentibus Pharisaeis: «Daemonium [Col. 0579A] habet, et insanit. Quid enim eum auditis?» (Joan. X.) Igitur juxta quod quidam Sapiens dicit: «A facie verbi parturit fatuus, sicut gemitus partus infantis (Eccli. XIX) ,» cito per furiosum stultitiae suae partum, verum esse testati sunt, quod dixerat veritas, qui ex patre diabolo essent, qui ex propriis loquitur mendaciis. Non enim cum parvo amaritudinis suae tormento blasphemiam hanc enixi sunt, quam de patre suo, patre mendacii conceperunt filii mendaces, animae adulterae et fatuae a facie verbi, ab increpatione veritatis mendacium parturientes. Porro, ubi vel quando dixerunt, quod daemonium haberet, et in hoc evangelista superius, et in caeteris similiter invenimus. Nam et supra dixerunt: «Daemonium tu habes, quis te quaerit interficere?» (Joan. VII.) [Col. 0579B] Et ipsum quoque Beelzebuth vocaverunt, dicente ipso apud Matthaeum: «Si patrem familias Beelzebuth vocaverunt, quanto magis domesticos ejus? (Matth. X.) » Verum ubi vel quando Samaritanum illum vocaverunt, vel unde hujusce improperii occasionem nacti sint, apud neminem evangelistarum invenimus, nisi forte pro eo quod apud Samaritanos, quibus utique Judaei non contebantur, biduo mansit et docuit, ut idem hic evangelista refert longe superius.

«Respondit eis Jesus: Ego daemonium non habeo, sed honorifico Patrem meum, et vos inhonorastis me.» Hoc loco cum dicit: «Ego daemonium non habeo, nusquam a magna mansuetudine sua recedit, qua, ut superius dictum est, neminem refellere [Col. 0579C] consuevit (Joan. IV) .» Aliud namque est, cum interrogatus quis negat, atque aliud, cum id quod alius affirmaverit, ipse ex opposito consistens, alius denegat. Hoc plane interrogando dixerant: «Nonne bene dicimus nos quia Samaritanus es tu, et daemonium habes?» Caeterum et supra dixerunt cum affirmatione: «Daemonium habes, quis te quaerit interficere (Joan. VII) ,» et paulo post dicturi sunt nihilominus affirmantes: «Nunc cognovimus quia daemonium habes.» Igitur et in hoc mirabilem servat mansuetudinis atque veritatis suae tenorem, quod unum idemque opprobrium et hic interrogatus negat, et alibi tacita patientia dissimulat. Porro, quantamcunque ob causam dicant illum Samaritanum, [Col. 0579D] quem utique non ignorabant genere esse Judaeum et a loco Galilaeum, de quo et supra dixerunt: «Scrutare et vide, quia propheta a Galilaea non surget, illud mirum est de parvulis istis, quos invidia occidit (ibid.) ,» quomodo contra semetipsos sententiam dixerunt, ita ut juxta Psalmistan recte de hoc etiam dici possit: «Quia sagittae parvulorum factae sunt plagae eorum, et infirmatae sunt contra eos linguae eorum (Psal. LXIII) .» Si enim pro causa qualibet extrinsecus accidenti quam tamen nulla significatione exprimunt de homine naturaliter Judaeo tam cito facere volebant Samaritanum, quomodo ipsi quaerentes interficere hominem, qui veritatem loquebatur eis, quod Abraham non fecit, dicebant: «Semen Abrahae sumus, pater noster Abraham est, [Col. 0580A] et unum patrem habemus Deum,» et irascebantur sibi non esse concessum? Sed jam ipsum attendamus veritatis et sapientiae responsum: «Ego, inquit, daemonium non habeo;» notandum quod non ait: Ego Samaritanus non sum; profecto dum de hac parte invecti opprobrii silet, ipse silentio suo satis indicat quia genere vel communione quam Judaei cum Samaritanis non habebant, esse Samaritanum vel Judaeum aut certe Graecum, non tanti est, ut quisquam animum advertere, aut ullam operam dare debeat ad eluendum vel removendum a se hujusce, dominationis [denominationis] opprobrium. Alias autem et vere juxta mysticum sensum, quem tamen Judaei non attendebant, Samaritanus est Dominus noster Jesus Christus, sicut ab ipsius [Col. 0580B] nominis interpretatione palam omnibus intelligi datur. Samaritanus etenim interpretatur custos. Quis autem, nisi ipse, verus et pervigil, non dormitans neque dormiens humani generis est custos? (Psal. CXX.) Quapropter in illa insigni parabola quam sic inchoat: «Homo quidam descendebat ab Jerusalem in Jericho, 247 et incidit in latrones (Luc. X) ,» pulchrum seipsum Samaritani illius nomine et opere commendat, qui faciens iter, venit secus eumdem hominem, et alligavit vulnera ejus, infundens oleum et vinum (ibid.) . Prospiciens etenim iste custos noster de excelso sancto suo, de coelo in terram aspiciens (Psal. CI) , vidit genus humanum a latronibus despoliatum et plagis impositis semivivum relictum, id est, a diabolo deceptore dignitate suae conditionis exutum, [Col. 0580C] et creatoris sui non quidem imagine, sed sola similitudine nudatum, quod erat semivivum esse relictum. Rationem secundum quam ad imaginem Dei factus est, homo non perdiderat, sed imitationem bonitatis ejus, secundum quam ad Dei similitudinem factus erat, amiserat. Vidit, inquam, genus humanum sic semivivum, et appropiavit, proximus enim noster factus est, et absque peccato nostri per omnia similis, et omnem curam, quam eadem parabola prosequitur, adhibuit. Igitur de hoc nomine, quod est Samaritanus, recte custos hominum Dominus noster tacuit, et tacendo satis laudavit. Hoc autem quod nullius boni notam retinet, interrogatus, non bene dictum esse, respondit, dicens: «Ego daemonium [Col. 0580D] non habeo.» Sed quid? «Honorifico, inquit, Patrem meum.» Haec ergo, et econtrario modo opposita esse constat: Daemonium habere et Patrem Deum honorificare. Ipso auctore, qui adversariae propositioni qua dictum est: «Et daemonium habes,» respondens sic opponit: Non, sed «honorifico Patrem meum.» Amplius honorificare Deum, et inhonorare Dei Filium, opposita sunt; quia non solum sensu, sed et voce contraria sunt. Proinde daemonium habere et Deum inhonorare, voce quidem diversa, sensu autem paria sunt. Igitur dum sic respondet mansuetus, et verax: «Ego daemonium non habeo, sed honorifico Patrem meum, et vos inhonorastis me,» opprobrium inimicorum retorquet in caput ipsorum, vocis quidem devitans horrisonam turpitudinem, [Col. 0581A] ne diceret: Vos potius daemonium habetis, rei autem retinens veritatem, quia nisi revera daemonium haberent, Dei Filium non inhonorarent. Quo dicto, statim perversitas illorum cogitationibus occurrit (Psal. XLIX) , dicens:

«Ego autem gloriam meam non quaero; est qui quaerat et judicet.» Existimabant enim iniqui, quod ille esset sui similis, id est, quod vanam quaerens gloriam, de seipso testimonium perhiberet, et ea mente diceret: «Quis ex vobis arguet me de peccato?» et his similia, qua et illi, quibus recte dicebat: «Vos estis qui justificatis vos coram hominibus, Deus autem novit corda vestra (Luc. XVI) ,» et hujusmodi quam plurima. Talem quippe illum haberi cupientes, superius dixerunt: «Tu [Col. 0581B] de teipso testimonium perhibes, testimonium tuum non est verum.» At ille in tantum nulli unquam adulatus est, ut in civitate illorum magna et ampla, vel unius noctis hospitium habuerit, sed semper foris, et in Bethania maxime hospitatus sit (Matth. XXI) . Non enim quemadmodum homines, mundi hujus amatores gloriam suam quaerentes et in domibus regum esse festinantes (Luc. XVII; Matth. XI) , omnibus adulantur, et idcirco recte mollibus vestiti dicuntur; non, inquam, ita et ipse favore illorum optabat, ut sibi ab eis quantocius regiae salutationes acclamarentur, et diceretur: Vivat rex Christus, et sic ab hominibus vel per homines super solium Davidicum sublimaretur. Quod si quidpiam tale exspectaret ab eis, non utique sic [Col. 0581C] argueret eos in veritate, ut et paulo ante non tacuerit, dicens: «Vos ex patre diabolo estis.» Verissime ergo ait: «Ego gloriam meam non quaero.» Et protinus adjungit: «Est qui quaerat, et judicet.» Tuti ergo valde animi verba sunt haec. Quomodo enim gloriam Christi sui, gloriam regni, gloriam sacerdotii ejus non quaereret et judicaret? quomodo hanc ejus confidentiam non agnoscebant? «Juravit enim Dominus David veritatem, et non frustrabitur eam, de fructu ventris tui ponam super sedem tuam (Psal. CXXXI) ,» Hoc de gloria regni ejus dixit spiritus propheticus. Item de gloria sacerdotii ejus: «Juravit Dominus et non poenitebit eum, tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech [Col. 0581D] (Psal. CIX) . Erant ergo inimici veritatis, et cum patre suo, patre mendacii diabolo consilium insipiens ineunt, quomodo quasi rationabiliter consilium Dei spernant in semetipsis dicentes: «Nolumus hunc regnare super nos (Luc. XIX) ,» et hoc modo impleant Scripturam dicentem: «Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum adversus Dominum et adversus Christum ejus (Psal. II) .» Nam revera qui juravit, ut supra dictum est, rite providebit sibi ne juramentum suum irritum sit.

Quaeret enim et judicabit gloriam Christi sui, ut sitis vos inimici Judaei, «quasi tempestas transiens;» ipse «autem quasi fundamentum sempiternum (Prov. X) ,» videntibus cunctis et audientibus universis. sententiamque laudantibus, quia reos majestatis [Col. 0582A] gloria sui filii invidos, Dominus coelorum duplici contritione conferendos judicabit vos, ipso rege loquente ad vos in furore suo, et in interitu vestro ridente ac dicente: «Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus, praedicans praeceptum ejus: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Postula a me et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II) .» Sequitur:

«Amen, amen dico vobis: Si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in aeternum.» In eo quo coepit veritas sermone perseverat, singulare undecunque constantiae totius exemplar, primamque propositionem lassatis adversariis, eodem sensu, paucis tamen verbis demutatis, iterat. Supra [Col. 0582B] namque sic proposuerat: «Si manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos;» nunc vero inquit: «Si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in aeternum.» Profecto manere in sermone, id est, sermonem servare, et mortem non videre in aeternum, ipsa libertas est, de qua illic sic dictum est: «Et veritas liberavit vos.» Hoc ergo in seipso praedocuit, ut cum malorum perversitas crescit, non solum frangi praedicatio non debet, sed etiam augeri. Illud tamen praetereundum non est, quia cum prius ad secundam personam sermonem dirigens dixerit: «Si vos manseritis in sermone meo, et caetera tertia nunc uti persona maluit, dicens universaliter: «Si quis sermonem meum servaverit.» [Col. 0582C] Nec enim decebat ut eis quibus jam dixerat: «Vos ex patre diabolo estis,» data jam sententia de perditione illorum conditionem iterum ingereret eisdem vitae et salutis.

«Dixerunt ergo Judaei: Nunc cognovimus quia daemonium habes: Abraham mortuus est, et prophetae, et tu dicis: Si quis sermonem meum servaverit, mortem non gustabit in aeternum? Nunquid tu major es patre nostro Abraham, qui mortuus est? et prophetae mortui sunt. Quem teipsum facis?» Vere stulti, quales maxime isti sunt, illud peccatum cujus et servi sunt, ita ut cum studio contentionis adversus Dei sapientiam dimicant, quae sint elementa exordii sermonis Dei, necdum se scire indicant. [Col. 0582D] Ubinam cor suum dereliquerunt, et aures suas deposuerunt, tam multa clamante Scriptura, de morte peccatorum pessima. Verbi gratia, dum dicit: «Quia non infernus 248 confitebitur tibi, neque mors laudabit te, non exspectabunt qui descendunt in lacum, veritatem tuam (Isa. XXXVIII) ,» vel, «quoniam non est in morte qui memor sit tui, in inferno autem quis confitebitur tibi? (Psal. VI) » et his similia. Nempe de hac morte vera, de hac morte mala dicebat Veritas: «Si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in aeternum.» At illi qui jam aeternae morti inhaeserant, et eamdem mortem cui inhaeserant (Hebr. V; Psal. XXXIII) , non videbant, dum solam mortem carnis aspicerent, in veritatis sermone caligabant. Dixerunt ergo: «Nunc cognovimus [Col. 0583A] quia daemonium habes.» Et unde, o parvuli possessores stultitiae, tantae rei nacti estis notitiam? A majoribus, aiunt, capimus argumentum, Abraham enim et prophetae mortui sunt, qui et majores quam tu fuerunt, et sermonem Dei meliorem, magisque tuo sermone authenticum servaverunt. Quem ergo teipsum facis? Quousque tendis supra temetipsum, vel cujus ad mensuram magnificas teipsum, cujus mensuram nos omnes novimus, videlicet, quod sis homo Galilaeus, fabri filius? Talis utique percontatio dicentium: «Quem teipsum facis?» nimis injuriosa est. Quis enim aliud seipsum facit, quam est, nisi is, in quo veritas non est, mendax et mendacii pater, et omnis hypocrita et nequam, qui utique ex parte usus est? Ita ergo dente putrido [Col. 0583B] sapientiam commordentes, et pede falso veritati resistentes quali sint retusi responso audiamus et nos

«Respondit Jesus: Si ego glorifico meipsum, gloria mea nihil est. Est Pater qui glorificat me.» Ne haec dicta ullam Filii Dei impotentiam sonare videantur, tanquam minus Patre Deo Filius Dei gloriosus sit, hoc primo sciendum est: Quod nemo nisi alienae raptor gloriae, seipsum glorificare aestimandus sit. «Qui enim se jactat et dilatat, confidens in corde suo (Prov. XXVIII) ,» exemplo illius, qui primus Creatoris sui communione contempta, sibimet in corde suo loquens: «Sedebo inquit, in monte testamenti, in lateribus aquilonis, ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo (Isa. XIV) ;» [Col. 0583C] ille, inquam, qui jactando et dilatando se hunc imitatur (Prov. XXVIII) , glorificare seipsum dicendus est, eique recte dicitur: «Quem teipsum facis?» quia stultus est et jurgia concitat, dum supra semetipsum se extendit, socialem comparium charitatem descrens, inferiorumque charitatem fastidiens. Ergo Dei Filius non seipsum glorificat; nam econtra, «cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est aequalem esse se Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo, humiliavit semetipsum, factus obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II) .» Igitur non, ut Arius impie calumniatus est, impotentiam [Col. 0583D] suam Dei Filius testatur, cum dicit: «Si ego glorifico meipsum, gloria mea nihil est; est Pater meus qui glorificat me,» sed concordem cum Patre exprimit charitatem, qua se non solum nunquam a Patre divisit, sicut calumniantur isti dicentes: «Quem teipsum facis?» Sed potius paternae obediens charitati, quod infra se erat, scilicet, humanam naturam assumpsit. Dicat itaque: «Si ego glorifico meipsum, gloria mea nihil est,» id est, quisquis supra semetipsum tendit, sicut vos de me calumniamini dicentes: «Quem teipsum facis?» gloria ejus nihil est. Debemus enim concordem Patris et Filii charitatem nos imitari, qua et Pater Filium, et Filius Patrem glorificat, ipso Filio dicente: «Pater, clarifica Filium tuum, ut et Filius clarificet te (Joan. XVII) ,» [Col. 0584A] ut mutua charitate fiat in nobis quod scriptum est (Rom. XII) . Honore invicem praevenientes, et tunc gloria nostra nonnihil est. Ea quae protinus addidit, cordi prudenti et auri doctrinam quaerenti humilem satis de objecta calumnia purgationem sonant Filii Dei, videlicet quod non vanam quaerendo gloriam, sed certam ob causam, de seipso dicat haec, et caetera hujusmodi: Cum enim dixisset: «Est Pater qui glorificat me,» statim adjecit:

«Quem vos dicitis quia Deus noster est, et non cognovistis eum; ego autem novi eum. Et si dixero quia non novi eum, ero similis vobis mendax. Sed scio eum, et sermonem ejus servo.» Quid igitur? Utique quia dixit: «Et si dixero, quia non novi eum, ero similis vobis mendax,» econtra subaudiendum [Col. 0584B] est: Quia si vos cognoveritis eum quem dicitis, «quia Deus noster est,» eritis similes mei veraces. Quid nunc potius eligendum est? Quid, nisi insipiens consilium dare audeat veritati et sapientiae Dei, ut vanae gloriae suspiciones vitando, neget se scire Deum, vel ipsum esse Patrem suum, et sic fiat veritas mendacibus similis mendax? Nonne multo melius et incomparabiliter dignius est ferre ad tempus suspiciones et criminationes falsas, et interea quod vidit et audivit, hoc testari, donec aliquos eorum, qui dicunt se habere Patrem Deum, et non cognoverunt eum, atque ideo mendaces sunt, faciat sibi similes veraces, scilicet Deum confitentes pariter et cognoscentes? Imo, si isti scire nolunt, nonne et sic exspectare satius est donec omnis [Col. 0584C] mundus sciat gloriam ejus, quoniam est qui quaerat et judicet? Frustra namque veritas in hunc modum [mundum] venisset, si seipsum negando mendacibus satisfecisset. Bene ergo quod mallet eligens: «Sed scio, inquit, eum et sermonem ejus servo.» Hic enim sermo ejus est, et hoc mandatum ille mihi dedit ut non solum usque ad opprobria, sed et usque ad mortem testimonium veritati praedicando, quod ipse me miserit ad hoc quod «quisquis sermonem meum servaverit mortem non videat in aeternum.» Sequitur:

«Abraham pater vester exsultavit ut videret diem meum, et vidit, et gavisus est.» Refutato vanae gloriae convicio, quo denotaverant eum adversarii [Col. 0584D] dicentes: «Quem teipsum facis?» Nunc demum ad illud respondet quod cum indignatione non parva interrogaverant, dicentes: «Nunquid tu major es patre nostro Abraham qui mortuus est?»—«Abraham, inquit, pater vester exsultavit ut videret diem meum.» Magna et mira sententia, qua et magnum patris Abrahae meritum, et longe majus suae magnitudinis praedicat testimonium. Quid enim est, quod ait: «Exsultavit ut videret diem meum,» nisi illud quod et nos in eodem patre fidei nostrae recte miramur, quia primus ad praeceptum Dei longam et laboriosam sustinuit peregrinationem, sic non quasi tristitiam aut necessitatem, sed ut vere magnae laetitiae exspectationem. Promiserat enim illi Deus nullum habenti haeredem, imo et (quod majus est) [Col. 0585A] sterilem habenti uxorem, quod «in semine ejus benedicerentur omnes gentes (Gen. XVII) .» Nec statim accepit filium, per quem illud semen benedictionis (Gen. XII) , quod est Christus (Hebr. XIII) , sperare posset, sed prius exiit, nesciens quo iret et in terra aliena in casulis habitando, demoratus est, non habens hic manentem civitatem, sed futuram inquirens: Hoc ergo magnum quidem est patris meritum, quod hanc ejus obedientiam Dei Filius appellat exsultationem, sed longe majus est suiipsius testimonium quod diem suum fuisse testatur, ejusdem exsultationis praemium, dicendo: «Exsultavit ut videret diem meum. Et vidit, inquit, et gavisus est.» Tunc quippe diem Domini Abraham vidit, cum in figura summae Trinitatis angelos hospitio suscepit [Col. 0585B] (Gen. XVIII) . Quibus profecto susceptis, sic tribus quasi uni 249 locutus est, quia et si in personis numerus Trinitatis, in natura unitas Divinitatis est. «Vidit ergo et gavisus est.» Quis autem pensare potest illud beati senis gaudium, quando accepit diutinae exsultationis suae praemium, scilicet Filium, veracis Dei testimonium, posteritatis initium, generis fundamentum, salutis argumentum, nascituri Christi seminarium? Quis, inquam, nisi quem eadem fides animavit persentiscere potest gaudium amici Dei, quo dilatabatur anima ejus, cum staret familiariter cum illo sub arbore, a cujus facie timide abscondit se reus Adam sub arbore, et cibis suis illum pasceret, quem ille per cibi rapinam offenderat, suamque radicem vetus oliva revirescere conspiceret [Col. 0585C] ad proferendum fructum, qui tandem vetiti ligni morsus expiaret? Recte igitur hic Filius Abrahae major, quam Abraham. «Abraham, inquit, pater vester, exsultavit, ut videret diem meum, et gavisus est.» At illi carnales filii Abrahae, suos a carne oculos non sublevantes, et in eo solam carnis aetatem pensantes, verba haec intelligere nolebant. «Verba enim oris ejus,» inquit Psalmista, verba, inquam, injusti hujus Judaici populi, «iniquitas et dolus, et noluit intelligere, ut bene ageret (Psal. XXXV) .»

«Dixerunt ergo Judaei: Quinquaginta annos nondum habes, et Abraham vidisti?» Non ignorabat Veritas quidquid respondisset, vertendum esse in [Col. 0585D] calumniam. Sic enim insistebant adversarii, quomodo luctatores improbi, qui virum fortissimum, quia virtute dejicere non possunt, fraude ut in foveam ruere faciant, circumveniunt. Sic enim isti insidiosi urgebant, ut verbum elicerent quod pro blasphemia condemnare possent. Attamen respondendum illis erat, ut totus mundus, illis non audientibus, audiret: non neglecta Scriptura, quae dicit: «Ne effundas sermonem, ubi non est auditus (Eccli. XXXII) ;» cum non tam propter illos qui persequebantur quam propter nos, qui credituri eramus, idem sermo funderetur. «Dixit ergo Jesus: Amen, amen dico vobis, antequam Abraham fieret, ego sum.» Inusitata quidem, sed propria secundum rem dictio est, «ante Abraham ego sum.» Ante enim [Col. 0586A] praeteriti temporis est, sum, praesentis. Et quia praeteritum et futurum tempus Divinitas non habet, sed praesens semper habet, non ait: Ante Abraham ego fui, sed «ante Abraham ego sum.» Unde ad Moysen dicitur: «Ego sum qui sum;» et: «Dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos (Exod. III) .» Ante ergo vel post Abraham habuit, qui et accedere potuit per exhibitionem praesentiae, et recedere per cursum vitae: Veritas vero semper esse habuit, quia ei quidquam, nec priori tempore incipit, nec subsequenti terminabitur. Sed sustinere ista aeternitatis verba mentes infidelium non valuerunt, imo noluerunt. Sicut de hoc maxime injusto et insipiente populo scriptum est, et jam supradictum est, quia «noluit intelligere, ut bene ageret (Psal. XXXV) .»