168

7 CAP. I.

Verbum Domini quod factum est ad Osee filium Beheri. Ut simus attenti, Scriptura haec in exordio sui vocatur Verbum Domini. «Verbum Domini, ait B. Hieronymus quod in principio erat apud Deum, et Deus erat Verbum, factum est ad Osee filium Beheri.» Nec vere repugnat ei, quod ecclesiastica firmiter tenet regula fidei, Verbum, quod in principio erat apud Deum, non factum, sed natum, non creatum esse, sed genitum. Nam ad homines quidem factum est hoc Verbum, non autem factum est ad Deum, sed erat in principio apud Deum. Etenim hominibus quidem accidentaliter ex tempore accessit, apud Deum autem nunquam non fuit. Verumtamen ubicunque in sacris legimus Scripturis, ad illum vel ad illum factum esse Verbum Domini, [Col. 0015D] magnam sonat beatitudinem hominis, quam et in David Veritas ipsa commendat, cum dicit: Beatus homo quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum (Psal. XCIII) . Suaviter namque et magna cum deliciarum multitudine summam sapientiam cito discit ille ad quem fit Verbum Domini, quia videlicet hoc Verbum lux vera est, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) ; et dum infulget humanae menti, repente illuminat, repente docet; neque in incertum aurem cordis audientis adducit, sed ita certum reddit, ita quod videt pro constanti habet, ut non dubitet dicere quia Verbum factum est, factum, inquam, quia certissime futurum est, immutabiliter adimplendum [Col. 0016C] est, et impossibile est quin fiat quod futurum esse denuntiat. Beatus ergo ille homo est, et de sua multum potest beatitudine in Domino gloriari, quia non ab homine, neque per hominem accepit illud, sed per revelationem Spiritus sancti (Galat. I) . Super hac eruditionis praerogativa soli possunt apostoli et prophetae in Domino gloriari, quia videlicet taliter sunt eruditi, non ab homine, ut jam dictum est, neque per hominem, sed per magisterium Spiritus sancti. Idcirco, quaecunque illi scripserunt, ita sunt rata tamque firmum habent fundamentum veritatis, ut de ullo ipsorum dicto dubitare nefarium sit. Sane modum quo sunt eruditi, sive momentum, aut velocitatem doctoris eorum, nemo unquam satis agnovit nisi qui experiri meruit. Sciendum praeterea quod [Col. 0016D] ubique in sanctis prophetis dictio haec qua dicitur factum est Verbum Domini, ad promissiones respicit, quae nunc impletae sunt, Verbi incarnati; et ob hujus intentionis excellentiam non tantum videntes, aut filii prophetarum, sed prophetae merentur nuncupari, quia videlicet videntes, aut filii prophetarum potuerunt etiam pro minoribus, quas praeviderunt, rebus dici. Solos autem eos prophetas sancta Scriptura nuncupat, qui praenuntiaverunt, vel ad quos sermo factus est de adventu Christi. Nec illud ignorandum quia primus illorum pater Abraham, novissimus autem Joannes exstitit, praecursor ejusdem et baptista Christi. Primum namque ad Abraham, ad quem promissio, imo et repromissio facta est beati [Col. 0017A] seminis in hoc sermone: Atque in semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII) . Inter utrumque, id est post promissionem, et ante repromissionem, sermo Domini factus est. Et haec talis enuntiatio in eum semel et iterum de causa jam dicti seminis taliter scripta est: His ita transactis, factus est sermo Domini ad Abram per visionem dicens: Noli timere, Abram, ego protector tuus sum, etc. Illo ad haec dicente: Mihi autem non dedisti semen, et ecce vernaculus meus, haeres meus erit. Statim sermo Domini factus est ad eum, dicens: Non erit hic haeres tuus, sed qui egredietur de utero tuo, ipsum habebis haeredem. Eduxitque eum foras, et ait illi: Suspice coelum et numera stellas, si potes. Et dixit ei: Sic erit semen tuum. Credidit Domino, et reputatum est [Col. 0017B] illi ad justitiam (Gen. XV) . Quod autem hic propheta fuerit, eo quod sermo Domini ad eum factus sit, testatur ipse Dominus qui pro illo arguens Abimelech per somnium nocte dicit: Nunc igitur redde uxorem viro suo, quia propheta est, et orabit pro te, et vives (Gen. XX) . Novissime in Joannem Baptistam scripta est ejusmodi enuntiatio, scribente Luca his verbis: Anno quinto decimo imperii Tiberii Caesaris, factum est Verbum Domini super Joannem Zachariae 8 filium in deserto (Luc. III) . Quod vero iste propheta sit, vel fuerit testatur idem Dominus, cum de illo ad turbas dicit: Sed quid existis in desertum videre? prophetam? Etiam dico vobis, et plus quam prophetam (Matth. XI) . Igitur ubi audimus in sanctis Scripturis factum ad sanctos homines sermonem sive Verbum [Col. 0017C] Domini, jucundum et perpulchrum est perpendere, quod sic dictum sit, ut subaudiatur ejus rei, quod Verbum caro fieret, et habitaret in nobis (Joan. I) . Et ob hoc alios quidem prophetas, Joannem autem plus quam prophetam esse, quia Verbum carnem factum, magno quidem et prophetali munere sex menses nascendo praevenit, sed non minori privilegio gratiae jam juvenem digito demonstravit, dicens: Ecce Agnus Dei, et tollentem peccata mundi fluente Jordanis baptizare meruit (Joan. I) . Parum autem erat prophetas eos dici, ad quos sermo Dei factus est. Plus enim aliquid Spiritus sanctus in David de illis locutus est. Ego, inquit, dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI) . Quam ob causam nisi quia sermo Dei ad eos factus est? (Joan. X.) Hoc enim in [Col. 0017D] causa esse Dominus ipse astruit qui loquens Judaeis calumniantibus, cum praemississet: Nonne scriptum est in lege vestra: Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes, continuo subjunxit: Si illos dixit deos, ad quos sermo Dei factus, et non potest solvi Scriptura (ibid.) , etc. Ergo prophetae dii sunt, quoniam isti sunt ad quos sermo Dei factus est. Quod si dii recte dicuntur, nonne et salvatores nihilominus recte cognominantur? Si illos Scriptura dixit salvatores, per quos Deus temporalem Israeli salutem operatus est, exempli gratia: Et clamaverunt filii Israel ad Dominum, qui suscitavit eis salvatorem, et liberavit eos, Othoniel videlicet filium Cenez (Judic. III) . Itemque: Et clamaverunt ad Dominum, qui suscitavit eis salvatorem Aoth [Col. 0018A] (ibid.) Si ergo illos dixit salvatores, per quos Deus temporaliter liberavit Israel, quanto magis recte illi dicuntur salvatores, quorum labor Salvatori nostro Deo ad nostram aeternam salutem cooperatus est?

Pulchre igitur, et non sine quodam divino praesasagio, hic unus ex illis et primus ex duodecim dictus Osee, quod interpretatur salvator. Dicitur enim filius Beheri, quod interpretatur, putei mei. Et quis est de quo Deus Pater recte dicat, filius putei mei, nisi Christus Filius unicus et Verbum Dei, natus de secreto, sive altitudine aut profundo cordis paterni? Ergo hic non solum officio, verumetiam vocabulo, tam proprio quam paterno, Salvatoris nostri Christi typum gerit. Sequitur: In diebus Oziae, Joathan, regis Achaz, et Ezechiae regum Juda, et in diebus [Col. 0018B] Jeroboam filii Joas, regis Israel. Ozias, qui et Azarias regnavit super Judam annis LII (II Par. XXVI) , et post hunc filius ejus Joathan annis XVI (II Par. XXVII) . Itemque post eum Achaz anis XVI (II Par. XXVIII) , et post hunc Ezechias annis XXIX (II Par. XXIX) : qui simul juncti fiunt anni fere CXIII. Quod quia multum est, ut tandiu prophetasse unus existimetur: at saltem illud constare oportet, quod et extremos annos Jeroboam filii Joas regis Israel, qui regnante Ozia in Juda, jam regnare coeperat, ut praedictum est, regnavit XL et uno annis. Et primos annos regni Ezechiae propheta hic attigerit, quia sic prophetiae ejus initium habet: Voca nomen ejus Jesrael, quoniam adhuc modicum, et visitabo sanguinem Jesrael super domum Jehu. Hoc fere continuo [Col. 0018C] post mortem ejusdem Jeroboam factum est, quia succedens illi filius ejus Zacharias, regnavit tantum sex mensibus, et percussit atque interfecit eum Sellum, regnavitque pro eo. Hic jam recte quaeritur, qualis sit intentio litterae hujus, cur prophetiam hanc referat esse continuatam a diebus Oziae, quibus regnavit et Jeroboam, usque ad dies Ezechiae regis Juda. Ad quod primo dicendum quia regnante Ezechia, anno sexto regni ejus, qui erat nonus annus Osee regis Israel, capta est Samaria, et transtulit rex Assyriorum Israel in Assyrios, collocavitque eos in Aylam et in Abor juxta fluvium Gozan, in civitatibus Medorum, quia non audierunt vocem Domini Dei sui (IV Reg. XVII) . Hoc ergo intendit sacrae litterae spiritus, ut testificetur inexcusabiles fuisse [Col. 0018D] reges et populum Israel, quia nunquam Dominus prophetas mittere desiit in illis, nullius regis eorum diebus prophetica vox defuit, iram Domini venturam comminans, captivitatem futuram praenuntians, donec veniret, ne Israel se excusare posset de ignorantia, colens vitulos quos fecit Jeroboam, imo et Baal quem introduxit Jezabel. Ante hunc exstitit Helisaeus, qui et mortuus est, regnante Joas patre hujus Jeroboam, et ante Helisaeum Helias, similiterque et alii, ut Micheas de Gemla (III Reg. XXII) multique filii prophetarum, atque ita, si rite memores a primo Jeroboam qui peccare fecit Israel, cui e mala ventura pro meritis praedixit Ahias Sylonites, propheticum, sicut jam dictum est, testimonium [Col. 0019A] contra illos non defuit, usque ad effectum praedictae captivitatis, ita ut per omnia judex Deus laudabilis, reus autem populus cum regibus sit inexcusabilis. Sub eisdem regibus Juda Isaiam quoque prophetasse, titulus libri ejus indicat. Et vide diligenter in spiritu Dei, dignitatis cujusque custodiam. Cum dixisset in diebus Oziae, Joathan, Achaz et Ezechiae regum Juda, tunc demum subdit, et in diebus Hieroboam, filii Joas, regis Israel. At ille videlicet Jeroboam cunctis illis tempore prior exstitit, utpote cujus regni anno XXVII, Ozias, qui et Azarias, regnare coepit in Juda (IV Reg. XV) . Cur ergo tot junioribus in ordine suppositus est? Num casu hoc actum est? Non utique, sed quia regnum Judae regnum David legitime exstitit, regnum autem Israel scissum a [Col. 0019B] domo David, rapina erat, idololatriae cultus erat, non templo Domini sed vitulis aureis serviebat. Idcirco Jeroboam ne commemorari quidem in ordine regum aut in sanctarum titulo Scripturarum praefigi debuisset, nisi pro causa, quae jam dicta est, quia contra quos Helias et Helisaeus, caeterique prophetae steterunt idololatras reges Israel, contra ipsos etiam dirigebatur prophetia haec, ut inexcusabilis esset cum suis regibus impoenitens Israel. Proinde de caeteris regibus Israel qui temporibus istorum regum Juda regnarunt in Samaria complures fuerint: nullus hic nominatus est, nisi iste solus, idemque quamvis tempore prior, loco, ut dignum erat, positus est posterior. Sufficit namque ad insinuandum quod regibus Israel prophetica commonitio fuerit continuata, isto [Col. 0019C] videlicet Osee incipiente prophetare diebus Jeroboam, Helisaeo mortuo, qui prophetaverat adhuc in diebus patris ejus Joas: Principium loquendi Dominum in Osee. Et dixit Dominus ad Osee: Vade, sume tibi uxorem fornicariam, et fac filios fornicationum, quia fornicans fornicabitur terra a Domino. Et abiit, et accepit Gomer, filiam Debelaim; et concepit, et peperit filium. Et dixit Dominus ad eum: Voca nomen ejus Jesrael; quia adhuc modicum, et visitabo sanguinem Jesrael super domum Jehu, et quiescere faciam regnum Israel, et in illa die conteram arcum Israel in valle Jesrael. Astruere non possumus idcirco dictum hic esse Principium loquendi Dominum, quod iste primus [Col. 0019D] sit vel fuerit eorum, ad quos Dominus vel in quibus propheticae locutionis modo locutus est, vel quibus futura captivitas illius populi praemonstrata 9 est. Nam constans quidem esse potest, quod prophetarum caeterorum, quorum prophetici exstant libri, primus tempore fuerit, et Isaiam quoque aliquantis diebus praecesserit, cujus circa initium voluminis mortuus Isaias legitur; verumtamen fuerunt et alii prophetae, in quibus sine dubio locutus est Dominus, quorum notissimi sunt Samuel et David, Helias et Helisaeus, qui hunc Osee non paucis praecessere diebus. Si ergo sic dictum intelligi placet, Principium loquendi Dominum in Osee, ut sit sensus, primum locutus est Dominus in Osee, nihil repugnans invenitur, ita videlicet, ut subaudias [Col. 0020A] eorum qui sub praedictis regibus prophetaverunt. Nam et Isaias, et Joel, et Amos, et Abdias, et Jonas, et Micheas sub eisdem regibus prophetavere. Quorum etiam interpretationes nominum hic ponere non superfluum ducimus. Ozias interpretatur fortitudo Domini, Joathan, Domini consummatio, Achaz, virtus, Ezechias, imperium Domini. Hi regnabant in Juda, cujus nomen confessio est. Porro in Israel, qui sibi idola fecerat, et a Dei templo et domo David fuerat separatus, regnabat Jeroboam, qui interpretatur temporalitas sive mora, quod mundum amaverit et in ipso diu morari vitam putaverit sempiternam, nequaquam futuris, sed praesentibus delectatus. Quamvis autem sic recte intelligatur, ut jam dictum est, nihilominus tamen sic accipitur [Col. 0020B] Principium loquendi Dominum in Osee, ut sit sensus: Haec talia, quae protinus sequntur: Vade, sume tibi uxorem fornicariam, etc.: primum, in eo locutus est Dominus. Tandem et hoc praetereundum non est quia loqui Dominum ad Osee, et loqui Dominum in Osee, non omnino idem est. Nam loquitur Dominus ad Osee, vel ad alium quempiam, cum verba sua mittit per angelicam, sive per quamlibet aliam speciem; loquitur in aliquo, cum sine aliqua specie extrinsecus apparente loquitur in corde ejus per occultam suae virtutis inspirationem. Sume, inquit, tibi uxorem fornicationum, et fac tibi filios fornicationum. Ut nunc interim simplicem sequamur litteram, non culpandus est propheta, si meretricem converterit ad pudicitiam, sed potius laudandus, quod [Col. 0020C] ex mala fecerit bonam. Non enim qui bonus permanet, ipse polluitur, si malo societur, sed qui malus est, in bonum vertitur, si boni exempla sectetur. Haec et his similia multa dicta sunt, et dici possunt in excusationem viri sancti, non suae libidini, sed superno imperio servientis, quo videlicet jubente etiam eorum quae turpia vel inhonesta videntur, nihil fieri turpe aut inhonestum est. Caeterum eis, qui cum sint veritatis amatores, spiritum ubique potius quam litteram libenter amplectuntur, cito persuasum est vel persuaderi potest, quia nihil horum quae hic de fornicationis opere scribuntur, gestum est corporaliter, sed totum spiritualiter, id est per visum sive per excessum. Neque enim inauditum et inusitatum est ut uxorem duxisse, filiosque [Col. 0020D] ex ea genuisse sibi quispiam visus sit, factus extra sensus corporis, id est per excessum sive in visum noctis. Quanto magis ubi superna visitatio prophetiam instituit, talium rerum imaginationes insigniter per visum potuere celebrari! Annon multo plura atque prolixiora his continet Apocalypsis Joannis, quae omnia sine dubio, sicut testatur ipse, in spiritu vidit et egit? Hic jam recte quaeritur quid opus fuerit istis similitudinibus, vel quomodo per istas similitudines, ipse qui in propheta loquitur Dominus, in manu ejusdem prophetae assimiletur, sicut ipse testatur. Hoc etiam in ipso dicens: Et in manu prophetarum assimilatus sum (Ose. XII) . Itaque jam nunc, priusquam litterae seriem percurramus, [Col. 0021A] libet praemittere, quid secundum istorum similitudinem cum hominibus mirabilis Deus sit operatus, ut postmodum cum singula similitudinis facta vel dicta secundum tempus prophetiae disserimus, non incognita pariter mysteria proferamus. Universum genus humanum a societate Creatoris recessisse, et recedendo fornicatum fuisse, quis nesciet? Recedere namque a Creatore et servire creaturae, fornicari est. Nam et Psalmista de hujusmodi fornicatione: Perdidisti, inquit, omnem, qui fornicatur abs te (Psal. LXXII) . Fornicariam ergo mulierem Deus sibi sumpsit, quando generationem aversam adiit, generationem Chaldaicam, unde Abraham eduxit: Ego enim, inquit, sum Deus qui eduxi te de Hur Chaldaeorum (Gen. XV) . Cum illo foedus pepigit, habuitque [Col. 0021B] ex carne ejus Israel, id est semen Dei, filios Dei, filios promissionis; sed nihilominus pariter nati sunt filii fornicationis, id est filii carnis, qui non sunt filii Dei, aut filii promissionis, de qua nimirum distantia et Apostolus dicit: Non enim omnes qui ex Israel, hi sunt Israelitae; neque qui sunt semen Abrahae, omnes filii; sed in Isaac vocabitur tibi semen; id est non qui filii carnis, hi filii Dei; sed qui filii promissionis, aestimantur in semine (Rom. IX) . Isti et in Aegypto, ubi deos Aegyptios coluerunt, sicut in multis Scripturarum locis, et maxime in Ezechiele (Ezech. XVI) , exprobratur eis, palam fecerunt quod essent filii fornicationum, et exinde fornicari non desierunt. Nunquam tamen in gente illa defuit Jesrael, id est semen Dei, scilicet multi fidem habentes ejus beati [Col. 0021C] seminis, quod Abrahae Deus promisit; et econtra filii fornicationum, id est filii carnis semper persequentes semen Dei, sive filios promissionis, non tantum donec interficeretur Naboth, qui hic dicitur Jesrael, fuit enim Jesraelites, sed et in perpetuum. Hinc et Apostolus: Sed quomodo is qui secundum carnem natus est, persequebatur eum qui secundum spiritum, ita et nunc (Gal. IV) . Deinde iterum, tempore non parvo interposito, id est post quadringentos et triginta annos, accessit Deus ad illam mulierem fornicariam, et genuit filiam, quae diceretur: non consecuta misericordiam. Dedit enim legem in monte Sina, quae non vivificaret, nec ad perfectum adduceret, et instituit Synagogam, de qua pro parte [Col. 0021D] reproborum, quae maxima exstitit, recte dicas, quia filia illa non est consecuta misericordiam. Non enim, inquit Apostolus, per legem promissio Abrahae aut semini ejus, ut haeres esset mundi, sed per justitiam fidei (Rom. IV) , etc. Quam fidei justitiam, quia non recepit illa filia, ideo non consecuta est misericordiam, imo consecuta est iram. Lex enim iram operatur. Tertio, Deus ad fornicariam accessit, genuitque rursus filium, id est sermonem propheticum. Prophetas enim misit, quorum et Scripturas utiliter legi addidit. At illa fornicaria non solum non est a fornicationibus suis reversa, imo etiam contra semetipsam est divisa, et ecce jam fornicariae duae factae sunt ex una, quarum altera Oolla, altera in eisdem prophetis dicitur Opliba. Haec divisio unius [Col. 0022A] in duas tunc facta est, quando Samaria cum decem tribubus recedens a domo David regem suum sibi constituit, et pro Deo vitulos aureos colens, Baali quoque caeterisque deorum portentis sese prostituit, et haec est Oolla. Nam Hierusalem cum duabus tribubus Juda et Benjamin, quae et ipsa coluit Baal, ipsa est Ooliba. Ad istam quarto jam tempore Deus accessit quando Dei Filius de carne ejus natus est ex utero Virginis. Huic nimirum quodammodo dixit: Dies multos 10 exspectabis me, non fornicaberis, et non eris viro; sed et ego exspectabo te, quia dies multos sedebunt filii Israel sine rege, et sine principe, et sine sacrificio, et sine altari, et sine ephod, et sine theraphin (Osee III) . Igitur ut in manu prophetae hujus assimilaretur Dominus: Sume, ait, uxorem [Col. 0022B] tibi fornicariam, et fac filios fornicationum. Quare? quia fornicans, inquit, fornicabitur terra a Domino. Idcirco, inquit, fac filios fornicationum, ut sint in signum et portentum eorum quae acta, quaeque agenda sunt inter gentem istam, et me Dominum patrum suorum. Notandum quippe quia non tantum dixerat: Quia fornicabitur, sed: quia fornicans fornicabitur. Idcirco praemisit, fornicans, et deinde, fornicabitur, ut sit sensus. Quia gens ista a Deo suo et fornicata est, et fornicatur nunc, et amplius fornicabitur in posterum. Et abiit, inquit, et accepit Gomer filiam Debelaim et concepit et peperit filium. Gomer consummatam atque perfectam in nostra lingua; Debelaim, palatas sonat. Est autem massa pinguium caricarum, quas in morem laterum figurantes, ut diu [Col. 0022C] illaesae permaneant, calcant atque compingunt, habentque in esu suavitatis voluptatem. Ergo Gomer filiam Debelaim accepi, inquit, id est apud gentem prophetavi consummatam, sive perfectam consummatione atque perfectione voluptuosae fornicationis post vitulos aureos et post Baalim. Genitum ex ea filium, voca, inquit, Jesrael. Jesrael civitas est metropolis decem tribuum, de qua fuit et in qua interfectus est Naboth. Ponitur ergo pro ipso Naboth hoc nomen Jesrael. Et est sensus: Naboth quidem Jesraelites lapidatus (III Reg. XXI) , et hominibus mortuus est; sed mihi vivit, et ad me sanguis ejus clamat, moxque vindictam recepturus est non solum de interfectoribus suis, verum etiam de illo qui sanguinis [Col. 0022D] ejus ultor fuisse visus est. Nam hoc est quod ait: Et visitabo sanguinem Jesrael super domum Jehu. Jehu namque interfecit domum Achab, Domino jubente, propter peccatum sanguinis Naboth, sicut praedictum fuerat ad eum: Occidisti insuper et possedisti (ibid) . Ac deinceps: In hoc loco, in quo linxerunt canes sanguinem Naboth, lingent quoque tuum sanguinem (ibid.) . Item: Canes comedent Jezabel in agro Jesrael (ibid.) . Cum ergo Jehu, non Jesrael, sive Naboth sanguinem fuderit, imo interfectores ejus interfecerit, quare super domum ejus ille sanguis Jesrael debuit visitari? videlicet, quia non veraciter zelo Dei paruit, sed propriae cupiditati ut regnaret, deleta domo regis, per omnia servivit. Super hoc satis manifeste convincitur, quia videlicut [Col. 0023A] a peccatis Jeroboam non recessit, vitulosque aureos et ipse coluit, quod non fecisset, si vero zelo zelatus fuisset pro causa Domini (III Reg. XIX) . Recte ergo et ipse, vel domus ejus reputatur inter occisores Jesrael, id est persecutores seminis Dei, et vindicta peccati ejusmodi, tam ex ipso, quam ex caetero populo Jesrael requirenda judicatur, et ita factum est. Nam mortuo pronepote ejus Hieroboam, sub quo hic Osee prophetare coepit, succedentem filium ejus Zachariam sexto regni ejus mense occidit Sellum, regnavitque pro eo (IV Reg. XV) , de alia stirpe generatus. Nec mirum quod subversa est domus Jehu, cum etiam regnum domus Israel, hoc est, decem tribuum perinde deletum sit. Nam et occiso Zacharia, quia fuit ultimus de stirpe Jehu, [Col. 0023B] statim reges Assyrii ceperunt Ruben et Gad, et dimidiam tribum Manasse, quae erat trans Jordanem, et deinde paucis, id est quadraginta et novem interjectis annis a Zacharia, quem occidit Sellum, ut jam dictum est, regnante Osee, anno regni ejus nono, decem tribus in captivitatem ductae sunt. Hoc est quod ait: Et requiescere faciam regnum domus Israel, et in illa die conteram arcum Israel in valle Jesrael. Nam propter urbem Jesrael, quae metropolis erat Samariae, campi sunt et latissimi, et vallis nimiae vastitatis, in qua commisso certamine ab Assyriis, caesus et captivus ductus est Israel. Nunc quaerere locus admonet, cur omisso proprio vocabulo Naboth, cum dicere posset: Et visitabo sanguinem Naboth [Col. 0023C] Jesraelitae, maluit dicere: Et visitabo sanguinem Jesrael, quod non hominis est nomen, sed civitatis, ex interpretatione sui. Interpretatur namque, ut jam dictum est, semen Dei, non uni tantum, sed omnibus communiter congruit, qui sunt semen Dei, homines Dei, electi Dei. Ad haec dicimus, quia non solus Naboth visitandus erat, nec enim illum solum persecuti sunt Jezabel et Achab, et cum eis insana multitudo populi, sed omnes persequebantur, et occidebant, quos consequebantur, qui erant semen Domini, qui prophetabant in nomine Domini, qui loquebantur Verbum Dei. Hinc est illa fugientis Heliae querela: Domine, prophetas tuos occiderunt, altaria tua suffoderunt, et relictus sum ego solus, et quaerunt animam meam (III Reg. XIX) . Quis vero nesciat sanguineam [Col. 0023D] ejusdem Jezabel insaniam sub ejusdem temporibus profluxisse etiam invidiam? Nam Athalia Jezabelis filia, mortuo filio suo Azaria, (nupserat enim Joram regi Judae filio suo Josaphat, et filium ejus jam dictum Azariam interfecerat Jehu,) irata et in ipsum saeviens Dominum, surrexit et interfecit omne semen regium, non utique absque favore vel consensu principum, qui et perinde suis delinitum obsequiis atque illaqueatum tenentes Joas regem, qui residuus fuerat, insignem occiderunt ad imperium ejus prophetam Zachariam, sicut scriptum est: Congregati adversus eum, miserunt lapides juxta regis imperium in atrio domus Domini (IV Reg. XI) . Et non est recordatus Joas rex misericordiae quam fecerat Joiada pater illius secum, sed interfecit filium ejus. [Col. 0024A] Qui cum moreretur, ait: Videat Dominus et requirat (II Par. XXIV) . Itaque jam dictus Helias cum fugitaret, et latitans in spelunca, dicenti Domino: Quid hic agis, Helia? querula responsione diceret: Domine, altaria tua suffoderunt et prophetas tuos occiderunt gladio, el derelictus sum ego solus et quaerunt animam meam. Egredere, ait Dominus, et sta in monte coram Domino. Et ecce Dominus transivit, et spiritus grandis et fortis subvertens montes et conterens petras ante Dominum. Non in spiritu Dominus, et post spiritum commotio; non in commotione Dominus, et post commotionem ignis; non in igne Dominus, et post ignem sibilus aurae tenuis (III Reg. XIX) , et ibi Dominus. Nimirum prophetae desideranti adventum Salvatoris, qui peccata tolleret et justitiam sempiternam [Col. 0024B] adduceret, quem et hic Osee desiderat atque prophetat, tali oraculo praesignabatur futura tam Israelis quam et Judae captivitas, de qua et iste non tacet propheta: utriusque namque scilicet Israelis et Judae futura mala pronuntiat, et de Salvatoris adventu necessaria nostrae saluti, sicut sequentia suis in locis declarabunt, praedicit mysteria. Denique loquens illic ad Heliam Dominus in spiritu grandi et forti, subvertente montes et convertente petras, futuram captivitatem significat decem tribuum Israel, quae facta est a Salmanasar, rege Assyriorum, regnante Osee. Non in spiritu, inquit, Dominus, id est nondum finis, nondum venit Messias Dominus, qui exspectabatur. In commotione transmigrationem [Col. 0024C] 11 primam designat tribus Juda, qua traducendus erat Joachim rex Juda in Babylonem cum quadraginta millibus nemine relicto, exceptis pauperibus (IV Reg. XXIV) . Non, inquit, in commotione Dominus, id est nondum finis, nondum veniet Dominus. In igne secundam captivitatem Juda et Hierusalem vult intelligi, quando rebellante Sedechia iterum venit rex Babylonis, et succendit Nabuzardam, princeps exercitus, domum Domini et domum regis, omnemque domum combussit igni, et muros Hierusalem in circuitu destruxit (IV Reg. XXV) . Non, inquit, in igne Dominus, id est nondum templo exusto et civitate destructa, tempus erit Dominici adventus. Et post ignem sibilus aurae tenuis, et ibi Dominus. Sibilus aurae tenuis, occultus et secretus [Col. 0024D] fuit adventus Domini, quem quasi de aura tenui, id est de Spiritu sancto Maria virgo concepit. Fuerunt autem a praedicto turbine usque ad commotionem, id est a captivitate decem tribuum usque ad primam filiorum Juda transmigrationem, anni circiter centum viginti septem, qui supputantur hoc modo: anno sexto Ezechiae transtulit rex Assyriorum Israel in Assyrios. Ipse autem Ezechias XXIX annis regnavit in Hierusalem. Ergo regni ejus residui erant anni XXIV, qui conjuncti cum LV annis filii ejus Manasse ac duobus filii Ammon atque XXX uno Josiae, ac deinde annis XI Eliachim, qui dictus est Joachim, tandemque tribus filii ejus Joachim, fiunt XII [CXXVI]. Ab illa commotione usque ad ignem, id est a prima transmigratione usque ad templi et civitatis exustionem [Col. 0025A] fuere anni XI regi Sedechiae. Ab illo igne sive captivitate usque ad sibilum aurae tenuem, id est Christi adventum, quot anni interessent, Danieli his verbis revelatum est: Septuaginta hebdomadae abbreviatae sunt super populum tuum et super urbem sanctam tuam, ut consummetur praevaricatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur iniquitas, et ad ducatur justitia sempiterna, et impleatur visio et prophetia, et ungatur Sanctus sanctorum, etc. (Dan. IX) . Nimirum eo tendebat Helias, ut deleretur iniquitas per Christi adventum, et adduceretur justitia sempiterna, qui tunc abundante iniquitate se solum relictum esse putabat. Igitur quia per eadem tempora non solum Naboth occisus, sed et multorum prophetarum atque justorum fundebatur sanguis, [Col. 0025B] quem superna requirere deberet justitia, recte non proprium nomen Naboth, sed id quod secundum interpretationem commune est, ponitur vocabulum Jesrael. Miroque modo ita requirenda esse vindicta praenuntiatur, ut incipiat a justissimis illius homicidae populi, a capite regni sanguinei, qualis tunc erat domus Jehu, quae sibi domum Achab occidendo multum contulisse videbatur, et nihilominus idololatriam, quae causa erat effundendi sanguinis sanctorum, exsequebatur. Sed et adhuc quaeritur, quid magnum erat inter prophetas aut inter justos, ille Naboth Jezraelites, ut ex ejus occasione omnes, qui interfecti sunt, justi aut prophetae significarentur hoc nomine, Jesrael? Ad hoc respondemus, quia vere magnum fuit, et esse debuit memoriale interfectionis [Col. 0025C] ejus inter omnium prophetarum aut justorum neces, quia taliter interfectus est, ut vel ante, vel post ipsum, usque ad Christi Domini nostri passionem, fere nemo praeter Dominum nostrum taliter vel tali ordine occisus esse referatur. Quid enim? Dicenti sibi Achab: Da mihi vineam tuam, ut faciam mihi hortum oleorum, etc. Hoc tantum responderat: Propitius sit mihi Dominus, ne dem haereditatem patrum meorum tibi (III Reg. XXI) . Pro hoc indignanti et vehementer irato suae auctoritatis ultionem pollicita Jezabel scripsit litteras. Praedicate, inquiens, jejunium, et sedere facite Naboth inter primates populi, et submittite duos viros filios Belial contra eum, et falsum testimonium dicant: Benedixit [Col. 0025D] Dominum et regem; educite eum, et lapidate, et sic moriatur (ibid.) . Hoc modo hypocrisis Deo odibilis pulchre palliata incessit, specioso quasi ordine judicii, ut non tantum occideretur, quasi vir justus ab injustis et Deo adversantibus, sed quasi reus et blasphemus, a justis judicibus fortiter pro Deo zelantibus, legemque sanctam custodientibus, jejunantibus, et animas suas in jejunio humiliantibus, et praedicantibus: Jejunemus, quia tantum nefas diebus nostris audivimus, ne forte cum blasphemo pariter a terra deglutiamur, et talia scienter cum iniqua machinantibus simulatione, ut muliebri satisfieret insaniae vel cupiditati furiosae. Quantae putas curae Deo videnti hoc debuit esse? Quantum fuit in coelo spectaculum, dum tam crudele cruorem [Col. 0026A] sitiendo callidi simulatores praedicarent vel celebrarent jejunium? Bene ergo mors ejus memorabilis est inter omnium prophetarum vel justorum neces, ubi talis apparatus hypocritarum, talis spectatur facies homicidarum. Adde, quod in tali ejus interfectione splendidissimus Dominicae Passionis typus est. Quid enim hic dissimile? Verum quia mysterium hoc alio in opere nostro latius tractavimus, nunc praeterire libet. Hoc tantum hic praetereundum non est, quia quod ait: Et in illa die conteteram arcum Israel in valle Jesrael, spiritualiter ita factum est, ut omnis evangelica vel apostolica doctrina testis est. Arcus quippe Israel, id est omnis fiducia carnalis Judaismi, fiducia circumcisionis et caeremoniarum, fiducia superbi spiritus et sanguinis, [Col. 0026B] qua contra ipsum Dominum gloriati sunt, dicentes: Pater noster Abraham est, nos ex fornicatione non sumus nati, unum patrem habemus Deum (Joan. VIII) , sicut hodie cernitur, contrita est, et gloriari illis non licet, quia non solummodo contempta est eorum lex carnalis, sed et ipsi captivi ducti sunt in omnes gentes. Hoc totum factum est in valle Jesrael, id est in humilitate seminis Dei, quod est Christus. Nam per humilitatem passionis Christi, sicut exaltatae sunt gentes, fidem ejus recipientes, ita econtra dejecti atque contriti sunt Judaei, contemnentes juxta illud propheticum B. Virginis canticum: Deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles (Luc. I) . Sequitur: Et concepit adhuc, [Col. 0026C] et peperit filiam, et dixit: Voca nomen ejus, Absque misericordia, quia non addam ultra misereri domui Israel, sed oblivione obliviscar eorum, et domui Juda miserebor, et salvabo eos in Domino Deo suo, et non salvabo eos in arcu, et gladio, et in bello, et in equis, et in equitibus. Filia haec magnum prioris sententiae incrementum est. Prior namque sententia haec erat: Et quiescere faciam regnum domus Israel, et in illa die conteram arcum Israel in valle Jesrael. Quod totum completum erat, ubi rex Assyriorum, sicut jam praedictum est, praeliando, victas duxit captivas decem tribus Israel. Par illi malo exstitit aliud, quod factum est in Juda, quando venit rex Babylonis, et ab eo capta civitate Hierusalem, populus ille in Babylonem captivus transmigravit. Facta est magna, judice [Col. 0026D] Deo, captivitatis utriusque differentia, ut scilicet captivitas Judae post annos septuaginta solveretur, captivitas autem decem tribuum, nequaquam ultra solveretur. Hoc est, quod ait: Quia non addam ultra misereri domui Israel, sed oblivione obliviscar eorum, et domui Juda miserebor, id est decem tribuum captivitatem non solvam, sed Judae transmigrationem de Babylone revocabo. Sed et per idem tempus, quando decem 12 tribus in captivitatem ductae sunt, misertus est Dominus domui Juda (IV Reg. VIII) . Nam cum, sexto anno regis Ezechiae, rex Assyriorum Salmanasser transtulisset Israel, itidem XIV Ezechiae, ascendit Sennacherib Assyriorum ad universas civitates Juda munitas, et cepit eas, et venit usque ad Hierusalem. Venit autem angelus [Col. 0027A] Domini, et percussit in castris ejus CLXXXV millia, et reversus est Sennacherib, et mansit in Ninive. Cumque adoraret in templo Neserach deum suum, Adramelech et Serasar filii ejus percusserunt eum gladio (IV Reg. XIX) . Ita si utrumque tempus misericordiae respicias, veraciter dictum esse perpendes: Et salvabo eos in Domino Deo suo, et non salvabo eos in arcu et gladio, et in bello, et in equis, et in equitibus. Denique filii Juda neque nocte illa, qua percussa sunt castra Assyriorum, neque tempore illo quo de captivitate Babylonica soluti sunt, contra hostes vel captivatores suos arcum tetenderunt, aut gladium vibraverunt, aut in equos ascenderunt, sed, illis quidem dormientibus, percussit angelus Domini castra Assyriorum. Prophetis autem orantibus, sive [Col. 0027B] caeteris justis hominibus, imo et angelis intervenientibus, juxta illud Zachariae: Et respondit angelus Domini, et dixit: Domine exercituum, usquequo tu non misereberis Hierusalem et urbium Juda, quibus iratus es, iste jam septuagesimus annus est (Zach. I) , suscitavit Dominus spiritum Cyri regis Persarum ut proponeret edictum, daretque libertatem ascendendi in Hierusalem et aedificandi domum Domini Dei in Israel. Ergo salvabo, inquit, eos in Domino Deo suo, et non in arcu vel gladio. Quod si quaeris rationem vel judicii aequitatem, cur Dominus non Israeli, sed domui Juda misereri debuerit, sciendum tibi est magnam in regibus Israel et regibus Juda distantiam fuisse peccati. Regum quippe Juda [Col. 0027C] nonnulli justi fuerunt, videlicet David, Ezechias et Josias, qui nullum idololatriae peccatum admiserunt, et Josaphat quoque, nisi amicitias iniisset cum Ochozia rege Israel, cujus opera pessima fuerunt, sed et cum patre ejus Achab. Unde et arguit eum Jehu filius Anani, videns, et ait: Impio praebes auxilium, et his qui oderant Dominum amicitia jungeris (II Par. XIX) . Caeterorum quoque nonnulli poenitentiam egerunt, feceruntque quod placitum erat coram Domino. At vero de regibus Israel nullus exstitit qui faceret quod rectum esset aut placitum coram Domino, nullus omnino qui recederet a peccatis Jeroboam, filii Naboth, qui peccare fecit Israel. Omnes impoenitentes exstiterunt, et peccata sua defendentes universi, sermonem Domini repulerunt. [Col. 0027D] Unde et in isto propheta loquitur Dominus: Ego scio Ephraim, et Israel non est absconditus a me. Quia nunc fornicatus est Ephraim, contaminatus est Israel; non dabunt cogitationes suas ut revertantur ad Deum suum (Ose. V) . Itaque cum tanta fuerit illis atque illis distantia peccati, recte et sententia in utrosque debuit dispariter dari. Igitur filia haec recte vocatur: Absque misericordia, quia non utcunque captivatus erat Israel, sed absque relaxationis misericordia. Juxta mysticum intellectum itidem veraciter spiritus propheticus dicat: Reprobata quippe jam Synagoga, claruit veritas quod filia illa non est misericordiam consecuta, quae tunc nata est, quando, ut superius jam dictum est, Deus secundo ad mulierem sibi conjungendam accessit, [Col. 0028A] quando post CCCC et XXX annos a testamento confirmato legem dedit in Syna, et nata est Synagoga misericordiam non consecutura, servilis filia nomine, nomine quidem filia, sed meritis ancilla foras mittenda. Syna enim, inquit Apostolus, mons est in Arabia (Galat. IV) . Porro, Arabia temporibus antiquis, nunc illa, quae non nominatur, sola erat, sed solitudo et pars Aegypti non modica, ubi est mons Syna, in quo data est lex, unde fuerat et Agar, quae significat Vetus Testamentum. Cum ergo dixisset: Haec enim sunt duo Testamenta, unum quidem a monte Syna, addidit: In servitutem generans, quae est Agar (ibid.) , quae conjuncta est videlicet significatione ei, quae nunc est Hierusalem, et servit cum filiis suis. Et subinde, cum dixisset: Sed quomodo [Col. 0028B] tunc is, qui secundum carnem natus fuerat, persequebatur eum qui secundum spiritum, ita et nunc, protinus ait: Sed quid dicit Scriptura? (Ibid.) Ejice ancillam et filium ejus: non enim haeres erit filius ancillae cum filio liberae (Gen. XXI) . Igitur filia illa, et ancilla non est misericordiam consecuta, sicut jam tunc re non parva significatum est, quando filiorum ejus corpora in deserto prostrata sunt, et in illam repromissionis terram non introierunt (Num. XIV) . Illud nemo qui nesciat, aut nescire debeat, quia fideles omnes et electi, qui ex eodem populo non ad filiam hanc pertinuerunt, sed ad priorem filium scilicet Israel, id est sed semen Dei. Sequitur: Et ablactavit eam, quae erat absque misericordia; et concepit, et peperit filium, et dixit: Voca nomen [Col. 0028C] ejus: Non populus meus, quia vos non populus meus, et ego non ero vester Deus. Jam nata fuerant duo infelicitatis incrementa, scilicet filius et filia. Filius videlicet, ut captivus duceretur Israel. Filia, ut eadem non solveretur captivitas. Non Israel quidem secundum se filius bonus est, sed secundum id quod requirebatur sanguis ejus, malum illi populo exstitit; filia vero ablactata perpetuitas est captivitatis, cui nulla infunditur lactis alimonia, nulla consolatio de captivitate solvenda. Quid tandem vult tertius iste filius? Quid per hunc intelligere debemus, nisi illud quod nomine suo personat, quod est: Non populus meus? Maximum quippe hoc miseriarum est incrementum, ut populus captivus idemque [Col. 0028D] nullum habens praefixum solvendae captivitatis tempus, dicatur et sit quod dicitur a Deo: Non populus meus. Nam, si captivus quidem esset populus, et corporalis ejus captivitas nunquam solveretur; non tamen etiam secundum animam a Deo projiceretur, esset tolerabile malum, et magna ex parte bene se haberet status sive casus captivorum temporaliter gementium. Nunc autem malum irremediabile est, quia corpora visibilis Assyrius coepit et tenet, animas autem invisibilis Assyrius decipit et possidet! Dicat nunc aliquis: Quid ergo Dei fiet de proposito? Proposuerat namque Deus et promiserat Abrahae de semine ejus populum sibi adducere innumerabilem, sicut stellas coeli; et, inito foedere, firmaverat quod esse deberet Deus ejus, et Deus seminis ejus - Suspice, [Col. 0029A] inquit, coelum, et numera stellas, si potes. Et dixit ei: Sic erit semen tuum. Et continuo sequitur: Credidit Abraham Domino, et reputatum est illi ad justitiam (Gen. XV) . Item et alibi loquitur ad eum idem Deus: Et statuam pactum meum inter me et te, et inter semen tuum post te in generationibus suis foedere sempiterno, ut sim Deus tuus, et seminis tui post te (Gen. XVII) . Quid ergo erit, cum illic dixerit: Ut sim Deus tuus, et Deus seminis tui post te. Hic autem dicat, quia vos non populus meus, et ego non ero vester Deus? Aut quomodo complebitur de semine ejus splendidus electorum numerus secundum numerum stellarum coeli, cum illic quidem dixerit: Sic erit semen tuum numerosum, sicut stellae coeli (Gen. XV) . Hic autem potius arenae maris assimilet [Col. 0029B] eos quam stellis coeli? Sequitur enim et dixit: Et erit numerus filiorum Israel quasi arena maris, quae sine mensura est, et non 13 numerabitur. Denique aquatica maris arena multum disparatur a stellis coeli fulgidis, et hoc ipso quod sine mensura esse et non numerari dicitur hic, repulsam vehementem sonat Israelis, quod nec mensuram donationis cujusquam habeat, nec numeretur in conspectu Dei. Quid ergo fiet, ut jam quaerere coepimus, de proposito Dei? Nunquid excidit Verbum Dei? Non utique, sed habita consideratione Verbi Dei promittentis Abrahae diffinitionem sive determinationem teneamus seminis ejusdem Abrahae. Non enim, inquit Apostolus, omnes qui ex Israel, hi sunt Israelitae; neque qui sunt semen Abrahae, [Col. 0029C] omnes filii, sed in Isaac vocabitur tibi semen, id est, non qui filii carnis, hi filii Dei; sed qui filii sunt promissionis aestimantur in semine (Rom. IX) . Ergo undecunque veniant, ubicunque vel quicunque sint habentes fidem promissionis, quae, sicut jam dictum est, ad justitiam reputata est ipsi Abrahae (Gen. XV) , sine dubio reputantur in semine, et idcirco apostatantibus carnalibus Israelitis, recte quae rantur alii, de quibus impleatur propositum Dei. Sequitur ergo: Et erit in loco, ubi dicetur eis: Non populus meus vos, dicetur eis: Filii Dei viventis; et congregabuntur filii Juda, et filii Israel pariter, et ponent sibimet caput unum, et ascendent de terra, quia magnus dies Israel. Locum hunc per semetipsum satis illustrem auctoritas apostolica clarius [Col. 0029D] illustravit, cum post praedictam determinationem seminis Abrahae paucis interpositis, ait: Volens Deus ostendere iram, et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum, ut ostenderet divitias gloriae gratiae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloria. Quos et vocavit nos, non solum ex Judaeis, sed etiam ex gen tibus, sicut in Osee dicit: Vocabo non plebem meam, plebem meam; et non dilectam, dilectam; et non misericordiam consecutam, misericordiam consecutam. Et erit in loco, ubi dictum est eis: Non plebs mea vos, ibi vocabuntur filii Dei vivi (Rom. IX) . His verbis vehementer atque diligenter astruit prophetiam hanc esse de gentibus assumendis, in locum eorum [Col. 0030A] qui secundum carnem essent ex Israel, aut semen Abrahae indurati et fidem non habentes, exciderunt. Porro de illis qui ex gente illa salvantur aut salvandi sunt, continuo subjunxit: Esaias autem clamat pro Israel: Si fuerit numerus filiorum Israel tanquam arena maris, reliquiae salvae fient (Ibid.) . Nimirum tali serie vel processu verborum electos ex gentibus et salvatos sive salvandos ex Israel in unum conjungit Christum, docens quod indifferenter tam illi quam isti propter fidem seminis Abrahae, quod est Christus, omnes semen Abrabae sint, atque id esse quod hic propheta nunc dicit: Et congregabuntur filii Juda, et filii Israel pariter, et ponent sibimet caput unum, et ascendent de terra, quia magnus dies Israel. Hoc denique sic fieri coeptum est, filii [Col. 0030B] Israel, scilicet apostoli, qui, tam secundum carnem quam secundum fidem, filii sunt Israel, congregati sunt cum filiis Juda, id est, cum electis ex gentibus, quos ad fidem et confessionem Christi perducendo fecerunt filios Juda, congregati sunt pariter in unitatem fidei, ita ut non sit, sicut Apostolus ait, distinctio Judaei et Graeci (Rom. III) . Et posuerunt sibimet caput unum, illud videlicet unum, de quo Apostolus ait: Igitur sicut per unius delictum omnes homines in condemnationem, sic et per unius justitiam omnes homines in justificationem vitae. Sicut enim per inobedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi, ita et per unius obedientiam justi constituentur multi (Rom. V) . Isto capite posito, sibimet ascendet, inquit, de terra, ut jam non sapiant aut [Col. 0030C] quaerant terrena, quia magnus dies Jesrael. Magnus dies et magna illustratio seminis Dei, quod est Christus, seminis, inquam, resurgentis ex mortuis, cum quo consurgentes utique ascendunt de terra, faciendo quod idem Apostolus ait: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quae sursum sunt sapite, non quae super terram. Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Coloss. III) . Si nimirum prima ascensione facta, quae est resurrectio prima, tandem ascendent corpora quoque de terra, quae erit resurrectio secunda, et sequentur caput suum, sicut membra capiti conjuncta, et sicut ipse Christus pulchre satis brevi expressit significatione, dicendo: Ubicunque fuerit corpus, illic congregabuntur [Col. 0030D] et aquilae (Matth. XXIV) . Taliter loquendo in propheta, Spiritus sanctus miro modo et salutis gentium prophetiam magna ex parte patentem fecit, et nihilominus ipsis Judaeis sive carnali Israeli, qui gentium semper odere salutem, litterarum amabilem reddidit. Quid enim libentius audirent illi, quam quod hic dicitur: Et congregabuntur filii Juda, et filii Israel pariter, et ponent sibimet caput unum, et ascendent de terra? Jamdudum quippe magnum illud discordiae malum acciderat inter Israel et Judam, ut scinderetur regnum et discederent decem tribus a domo David, et in duo regna divisi, Israel et Judas nonnunquam hostilibus quoque contra seipsos conflixere praeliis (III Reg. XII) . Haec autem littera hoc [Col. 0031A] illis prophetare videtur, quod aliquando rursum congregandi sint in unum, Israel et Judas, et sub uno rege foederati ascendere debeant de terra ad pugnandum et subjugandum sibi regna orbis terrarum multo fortius atque bellicosius quam fecerunt regna illa quibus hactenus ipsi servierunt, videlicet Babylonium, Persicum, Macedonium atque Romanum. Igitur etiam adhuc litteram propheticam libenter custodiunt, et ignorantes utilitati gentium serviunt, testimonia nostra jugiter ferendo secum. Nunc ad ipsos vocationis illius ministros, per quos vocandi erant filii Dei viventis, de loco ubi dicebatur eis: Non populus meus vos, apostrophen facit sermo propheticus, et dicit:

CAP. II.

Dicite fratribus vestris: Populus meus; [Col. 0031B] et sorori vestrae: Misericordiam consecuta. Fratribus vestris, inquit. Quibus fratribus, aut ubi manentibus, et unde venientibus? Nimirum fratribus Abrahae fidem habentibus, undecunque veniant, ubicunque sint, quacunque ex gente originem ducant, sive Judaei sive Graeci sint. Fratribus vestris et sorori vestrae, id est, tantummodo illis qui veri sunt Israelitae, his qui non in ritus gentium transierunt, vel qui ritus gentium et culturam idolorum deseruerunt, illos agnoscite fratres, et illorum Ecclesiam agnoscite sororem vestram; et illos fratres appellate, populum meum; et illam sororem vestram nuncupate, misericordiam consecutam. Porro de fratribus vestris, qui sunt cognati vestri secundum carnem, et de sorore vestra carnea Synagoga tristitiam [Col. 0031C] inconsolabilem ne habeatis, quod dixerim ego fratribus illis: Non populus meus vos; et sorori illi: Non consecuta misericordiam; sed tristitiam quam vobis magnam esse dicitis, et dolorem qui cordi vestro continuus est, consolamini bona recompensatione; quia si fratres vestri secundum carnem jam non sunt populus meus, et si soror vestra carnea non est misericordiam consecuta, econtra quae non erat plebs mea, nunc vocatur et est plebs mea, et quae non erat misericordiam consecuta, nunc vocatur misericordiam consecuta (Rom. IX) . Denique et hunc versiculum: Dicite 14 fratribus vestris: Populus meus; et sorori vestrae: Misericordiam consecuta, pertinere ad vocationem gentium Apostolus [Col. 0031D] innuit, qui non solummodo praecedentem versiculum pro testimonio sumpsit, et erit in loco, ubi dictum est eis: Non populus meus vos, ibi vocabuntur filii Dei viventis, verum etiam sensum hujus praemisit, dicendo: Vocabo non plebem meam, plebem meam, et non misericordiam consecutam, misericordiam consecutam (ibid.) . Sequitur: Judicate, matrem vestram judicate; quoniam ipsa non uxor mea, et ego non vir ejus. Auferat fornicationes suas a facie sua, et adulteria sua de medio uberum suorum, ne forte exspoliem eam nudam, et statuam secundum diem nativitatis suae. Jam supra diximus, in manu prophetae hujus assimilatum esse Dominum, id est, prophetam semel et iterum, et tertio accedentem ad mulierem fornicariam, sicut jam dictum est, et deinde adhuc jussum [Col. 0032A] diligere mulierem dilectam amico et adulteram, ad quod nondum perventum est: locus enim hic adhuc inferius est, similitudinem gerere Domini, qui ad gentem illam semel et iterum, ac tertio accessit. Primo testamentum suum confirmando cum Abraham, deinde dando legem in monte Syna, deinde mittendo prophetas, deinde carnem assumendo ex ipsa. Sed et hoc dictum est, quia cum prius fuisset quasi mulier una, id est, gens una, facta divisione et decem tribubus a domo David recedentibus, jam duae mulieres habentur quae et in prophetis ambae super fornicationis scelere arguuntur, diciturque altera Oolla, quae est Samaria, altera Ooliba, quae est Hierusalem (Ezech. XXIII) . Apud Oollam propheta iste prophetabat, eratque de tribu Isachar. [Col. 0032B] Ergo Oolla secundum carnem mater hujus erat, sicut Amos et sicut Abdiae, multorumque aliorum, qui sub eisdem temporibus prophetaverunt. Porro prophetantibus illis, mater illa nihilominus fornicata est, nec cessavit a fornicationibus suis: nullus enim omnino ex regibus ejus recessit a peccatis Hieroboam. Igitur jam peracta similitudine, quae administrata est in persona prophetae, palam arguitur Oolla, id est, tota gens decem tribuum sive metropolis Samaria. Judicate, inquit, matrem vestram judicate. O vos, inquit, prophetae, o vos omnis Israel, id est semen Dei, quid in hoc meo decreto reprehenditis, quid in hac mea sententia titubatis? An quia mater vestra est domus Israel, super quam locutus sum, quia non addam ultra misereri ei, sed [Col. 0032C] oblivione obliviscar eorum; domui autem Juda miserebor, vos offendimini, et judicium hoc converti cupitis? Ecce vos ipsi causas appendite, vos ipsi judicate utrum aliter debeat fieri. Vultis vos, vult ipsa ut addam misereri illi? Ecce praesto sum, dummodo unum faciat. Quid illud est? Auferat fornicationes suas, id est, fornicari desinat. At illa hoc non audit, fornicari non desinit. Afferte, si quid habetis; proponite quidpiam pro illa, in quo possit justificari aut defendi. Ex quo agente Jeroboam, me virum legitimum contempsit, et vitulis aureis succubuit, nunquid fornicari desiit? Quo tempore, aut quo sub rege quievit? Nimirum non ita soror ejus Ooliba perseveranter fornicata est, non, inquam, soror ejus [Col. 0032D] domus Juda perseveranter insanivit, quamvis multum ad tempus insanierit. Diebus Ezechiae, diebus Josiae, et nonnunquam sub aliis quoque regibus fornicationes suas abstulit. Judicate igitur utrum huic ita ut sorori ejus jam dictae domui Judae, debeam misereri, et ita hanc liberare ab Assyriis sicut captivitatem illius de Babylone revocare decrevi. Hanc ipsam perpendite causam inter eamden matrem vestram et locum illum de quo dixi: Et erit in loco, ubi dicitur eis: Non populus meus vos; dicetur eis: Filii Dei viventis. Denique locus ille gentilitas est, et illa auferet fornicationes suas, vestra autem mater non abstulit, nec auferre vult fornicationes suas. Itaque et in hoc illam judicate, et juste judicate, quia cum suis fornicationibus non debet in [Col. 0033A] domo mea permanere, et econtra quae fornicationes suas dimittit, non est cur a me debeat repelli, cum ego non tantum Israelis et Judae, sed etiam caeterarum gentium aeque Creator sim. Notandum quanta cum circumspectione fornicationes auferri praecepit, secundum personam vel gestus mulieris fornicatricis, dicendo: Auferat fornicationes suas a facie sua, et adulteria sua de medio uberum suorum. Faciem pro oculis, medium uberum pro corde posuit. In medio namque uberum locus cordis est. Unde et in Canticis casta sponsa dicit: Fasciculus myrrhae dilectus meus mihi, inter ubera mea commorabitur (Cant. I) . Duobus istis scilicet corde et oculis inundatio fornicationis hauritur, et deinde corpus incontinens ad actum libidinis velut magno torrentis impetu propellitur. [Col. 0033B] Primum per oculorum vel visus caeterumque sensuum qui omnes in facie sunt, fenestras mors ingreditur (Jer. IX) , et captivata mente fornicatio sive adulterium consequenter actu peragitur. Potest autem per faciem fornicatio corporalis, et per adulterium, quod in medio uberum ejus esse dicitur, spiritualis corruptio recte intelligi; quia videlicet utroque modo gens illa peccasse redarguitur in Scripturis. Exempli gratia: In uno eodemque peccato Beelphegor, et spiritualiter a Deo fornicatus est Israel, et corporaliter cum filiabus Madianitarum commistus est. Ille enim vocaverunt eos ad sacrificia sua, et initiati sunt Beelphegor, et comederunt sacrificia mortuorum (Psal. CV) . Ne forte, inquit, exspoliem eam nudam, et statuam eam secundum [Col. 0033C] diem nativitatis suae, et ponam eam quasi solitudinem, et statuam eam velut terram inviam, et interficiam eam siti. Nimirum hoc idem est ac si dicat: Ne faciam quod locutus sum, ne adimpleam filiorum et filiae, quos mulier fornicaria Gomer filia Debelaim in praescripta visione peperit propheticum praesagium. Sed nunquid fixum non est et infectum esse petest quod locutus sum, dicens: Et quiescere faciam regnum domus Israel, et non addam ultra misereri domui Israel, et vos populus meus, et ego non ero vester Deus? Quid ergo sibi vult quod iterum revocatur, dicens: Auferat fornicationes suas, addensque: Ne forte faciam ei haec vel illa, quae locutus sum? Huic non dissimile est, quod cum data jam esset [Col. 0033D] sententia super Nabuchodonosor regem, ita ut diceret Daniel: Haec est interpretatio sententiae Altissimi, quae venit super dominum meum regem. Ejicient te ab hominibus, et cum bestiis ferisque erit habitatio tua (Dan. IV) , etc., ait idem Daniel: Quamobrem rex consilium meum placeat tibi, et peccata tua eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum, forsitan ignoscat Deus delictis tuis (ibid.) . Quid per haec animadvertere debemus, nisi quia in arbitrio nostro est, utrum sententiam suam suspendere debeat aut non debeat Deus. Non enim aut Deo mala nostra imputare, aut fata nobis dominari, quod dementissimum et impium est, putare debemus: id est, non quia Deus hoc praescivit aut praedixit, idcirco venit malum hoc aut illud; sed quia [Col. 0034A] malum futurum vel faciendum erat, idcirco et praescivit et sententiam super illud praefixit Deus. Si igitur quaeras quare sententiam irrevocabilem praefixit Deus, respondendum, quia malitiam incorrigibilem praevidit Deus. Item, si quaeras quare post datam sententiam de correctione 15 consulit Deus, respondendum, quia ut experimento sciamus incorrigibiles esse, idcirco, quanquam non reversuros exspectat et per multam patientiam illos ad poenitentiam invitat Deus. Igitur undique circumspectus, et oculis providentiae plenus sermo propheticus sic loquitur: Auferat fornicationes suas a facie sua, et adulteria sua de medio uberum suorum, ne forte exspoliem eam nudam.

Quare autem non dixit: Ne exspoliem et denudem [Col. 0034B] eam, sed: Ne exspoliem, inquit, eam nudam? Aut quomodo exspoliari potest, si jam nuda est? Potest quidem sic intelligi dictum, ne exspoliem nudam, ac si diceretur, ne exspoliando faciam nudam. Verumtamen sic melius placet sentiri, quod et jam nuda sit et adhuc habeat, quo possit exspoliari. Est enim nuditas duplex sive gemina, altera visibilis, altera invisibilis. Denique nuditas invisibilis est, dum nudatur anima intus, gloria vel gratia Dei, secundum quam Scriptura sancta de eadem gente dicit: Videns Moses populum quod esset nudus (spoliaverat enim eum Aaron propter ignominiam sordis, et inter hostes nudum constituerat) (Exod. XXXII) . Dixit enim hoc propterea, quia fecerant et adoraverant vitulum. Et sicut psalmus dicit: Immutaverunt [Col. 0034C] gloriam suam in similitudinem vituli, comedentis fenum (Psal. CV) . Nam idcirco spoliati erant Dei auxilio, imo et proinde dixit Deus, ut disperderet eos, si non idem Moses stetisset pro illis in conspectu ejus, corde confracto et contrito. Nuditas visibilis est, quando exterior quoque tollitur ornatus, exterior felicitas, qualis inter caetera maxime exstitit genti illi civitatis Hierosolymae et templi, quod in ea condidit Salomon, quaedam singularis gloria. Nimirum cum propheta hic ista loqueretur; nuda jam erat Samaria; sive decem tribus, nuditate illa, de quo, ut jam dictum est, Scriptura dixit: Videns Moses populum quod esset nudus, etc. Hoc enim tunc factum et dictum est propter scelus unius vituli conflatilis. Hic autem regnabat peccatum Jeroboam [Col. 0034D] super eos in duobus vitulis aureis. Et quia taliter fornicaria gens semetipsam nudaverat auxilio vel gratia Dei, profecto merebatur spoliari etiam visibilibus et temporalibus bonis, id est cunctis terrae illius opibus, quas contulerat illi Deus, prior et legitimus vir. Ait ergo: Ne forte exspoliem eam nudam. Ac si dicat: Ne forte auferam illi cultum gloriae temporalis atque visibilis, ut in oculis hominum exspoliata sit, quos solos erubescere novit, propterea, quia jam nuda est in oculis meis, et illam nuditatem non erubescit. Additque continuo: Et statuam eam secundum diem nativitatis suae, et ponam eam quasi solitudinem, et statuam eam velut terram inviam, et interficiam siti. Quis fuit dies nativitatis [Col. 0035A] fornicariae illius? Nimirum dies vel tempus, quando in Aegyptum descenderunt patres ejus, et peregrini facti sunt in terra non sua, ab ea quae illis promissa fuerat, filii Jacob, propter scelus in fratrem suum Joseph, quem vendiderunt. Nam idcirco et famem vocavit Deus super terram, quia Joseph ab illis in servum venundatus est, et idcirco in Aegyptum descendentes peregrini facti, et juste, judice Deo permittente, servituti subacti sunt. Ibi nata est ista fornicaria mulier, quia ibi germinantibus et multiplicatis filiis Israel, gens de paucissimis hominibus facta est. Et qualis ista, de qua nunc agitur, ibi nata est? Utique nuda nuditate utraque, de qua jam dictum est: nam quod bonis exterioribus et omni felicitate terrena, tunc in illo exortu [Col. 0035B] suo nuda fuerit, fere nemo nescit. Neque enim aut regnum aut principatum aliquem tunc habebat, nec in aliquo saeculi hujus honore gloriari poterat, quando sub flagellis et verberibus in luto et latere talibus et tot dominis illudentibus serviebat. Porro quod gloria quoque Dei patrum suorum nuda fuerit in eisdem natalibus suis, quis nescit? Serviebat enim diis quoque monstrosis dominorum suorum et Aegyptiorum, juxta illud propheticum Ezechielis testimonium: Fili hominis, duae mulieres filiae matris unius fuerunt et fornicatae sunt in Aegypto, in adolescentia sua fornicatae sunt ibi, ibi subacta sunt ubera earum, et fractae sunt mammae pubertatis earum. Nomina autem earum Oolla major, et Ooliba soror ejus minor. Et habui eas, et pepererunt [Col. 0035C] filios et filias (Ezech. XXIII) , et reliqua. Igitur secundum diem nativitatis suae statuam illam cum dicit, quid subaudiendum est, nisi, ut jam praemiserat, nudam et exspoliatam, nudam a gloria unius Dei, exspoliatam a rebus vel honore regni, omnisque potentiae temporalis, sicut erat, quando in Aegypto servivit. Et nota quam proprie subjunxerit adhuc: Et ponam eam quasi solitudinem, et statuam eam velut terram inviam, et interficiam eam siti. Non dixit: Et ducam eam per solitudinem et per terram inviam, quod fecit tunc post diem nativitatis ejus, quando eduxit illam de terra Aegypti, sed, ipsam ponam, inquit, quasi solitudinem, et ipsam statuam quasi terram inviam, ut ipsa solitudo et terra deserta [Col. 0035D] sive invia sit. Deserta a Deo, invia et solitaria scilicet et omni destituta sanctorum angelorum frequentia, et Michaelis quondam principis sui pervigili praesidio. Item non dixit: Et fatigabo eam siti, quod itidem tunc factum est, quando post eumdem diem nativitatis eduxit illam de terra Aegypti, sed interficiam eam, inquit, siti, ut jam non bibat de petra, quae virga crucis percussa est, cujus in typum tunc illi aquas largissimas fudit petra inanimata. Addidit adhuc: Et filiorum illius non miserebor, quoniam filii fornicationum sunt. Filii a matre hoc differunt, quo ab inventore malitiae imitatorem ejus differre perspicuum est. Nam sicut in bonam partem mater est anima, quaecunque ex spiritu Dei Verbum veritatis concepit; filius autem vel filia, [Col. 0036A] quae ex ore illius, audiendo Verbum doctrinae proficit, sic, in malam partem, anima quaelibet malorum adinventrix mater, et qui ab illa decipitur filius est. Ergo in populo illo fornicaria mater Synagoga est, et qui ab ipsa decipiuntur populares filii sunt. Quamvis autem plus damnationis sit matri ejusmodi quam filiis, tamen quia parum distat in vitio decipere et decipi posse, recte et in filios effunditur materna damnatio, dum dicit: Et filiorum ejus non miserebor. Quare? Quoniam filii, inquit, fornicationum sunt. Quod idem est ac si dicat, quoniam et ipsi incorrigibiles sive immutabiles sunt. Nam de talibus Sapientia loquens, cum dixisset: Sed partibus judicans dabas locum poenitentiae, continuo subjunxit: Non ignorans quomodo iniqua est natura [Col. 0036B] eorum, et naturalis malitia ipsorum, et quod non possit mutari cogitatio illorum in perpetuum. Semen enim erat maledictum ab initio (Sap. XII) . Totum hoc exprimitur hic breviter per hoc dictum, quoniam filii fornicationum sunt, ut videlicet subaudias, quod iniqua natura eorum et naturalis malitia ipsorum, et quod non possit mutari cogitatio ipsorum in perpetuum, et quod ipsi aeque, ut Amorrhaei et Ethaei semen maledicti sunt. Nec vero hujusmodi dictis culpatur natura quam Deus creavit, sed vehementissime redarguitur abusio naturae, eo quod accidens malitia per consuetudinem in naturam versa sit. Justa ergo ratione sententiam defendit, qua dixerat, Et filiorum ejus 16 non miserebor, dicendo, quoniam filii fornicationum sunt. Nihilominus et [Col. 0036C] eamdem rationem confirmat sermo Dei concertator insuperabilis, subjungendo: Quia fornicata est mater eorum. Meminisse namque debemus, quia praesens locus judicatio est inter fornicariam et amatorem ejus quondam Deum, ab eo quod ait: Judicate, matrem vestram judicate. Dederat namque illi optionem, sive liberum arbitrium, dicendo: Auferat fornicationes suas, subauditur si velit mutari sententiam qua dixi, quoniam ipsa non uxor mea, et ego non vir ejus. At illa pertinaciter perseverat in fornicationibus suis, et adulteria diligit. Sequitur ergo. Et confusa est quae concepit eos, quia dixit: Vacam post amatores meos, qui dant panes mihi et aquas meas, lanam meam et linum meum, oleum [Col. 0036D] meum et potum meum.—Confusa est, inquit, quae concepit eos, videlicet quomodo confundi solet qui convincitur et causa cadit in judicio, non habens quod contra judices sive accusatores possit mutire, manifesto atque inexcusabili convictus crimine. Ego enim mittens prophetas meos, dicebam illi, sicut et nunc dico: Auferat fornicationes suas a facie sua, et adulteria sua de medio uberum suorum, id est, cesset colere vitulos aureos et facere sibi Baal. Illa autem dixit, et nunc usque perseveranter dicit, nequaquam, sed vadam post amatores meos. Nec vero solummodo verbis hoc dixit, verum etiam factis dicta sua defendit, eosdem occidendo prophetas. Unde et fugitans conquerebatur Elias: Domine, altaria tua destruxerunt, et prophetas tuos occiderunt [Col. 0037A] gladio, et derelictus sum ego solus, et quaerunt animam meam (III Reg. XIX) . Taliter dixit: Vadam post amatores meos daemones, quos in idolis colit, humani generis inimicos stultissimo errore vocans amatores suos, me contemnens Deum verum, verumque amicum, quomodo si contemnat mulier amatorem suum. Quomodo autem dixit, vel quando dicere coepit, qui dant panes mihi et aquas meas, lanam meam et linum meum, et oleum meum et potum meum? Nimirum, quando ascendens de terra Aegypti, tam cito recessit de via Domini, fecitque sibi vitulum conflatilem, et adoravit, atque immolans dixit: Isti sunt dii tui Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti (Exod. XXXII) , tunc dicere coepit de falsis amatoribus suis, quod darent panes suos et [Col. 0037B] et aquas suas sibi, et mentita est. Non enim illi, sed Deus Abraham, Deus Isaac et Deus Jacob panes de coelo pluebat illis, et aquas fundebat de petra per manum Moysi. Item, et quando vitulos aureos sibimet instituit, mentita est, quia dixit, praeloquente Hieroboam, quem relicta domo David, in adulterio secuta est. Ecce dii tui Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti (III Reg. XII) . Profecto cum diceret, qui te eduxerunt de terra Aegypti, simul etiam astruebat quod ab illis accepisset omnia, quaecunque possidere vel obtinere potuit, ex quo ascendit terra Aegypti. Quae omnia hic, metaphoram mulieris superius coeptam servando, sermo propheticus congrua satis exprimit, sic illam depingens applaudere sibi, qui dant panes mihi et aquas meas, lanam [Col. 0037C] meam et linum meum, oleum meum et potum meum. Lana quippe et linum materialia sunt instrumenta omnis muliebris opificii. Oleum autem et potus, res simul et nomina sunt voluptatis. Porro panes et aquae sunt necessitatis, quia sine illis humanae naturae infirmitas non subsistit. In omnibus his fornicaria mendax esse convincitur, quia non vituli illi, non Baal, quem Jezabel intulit, sed Deus, unus et verus haec illi contulit, ut provocata beneficiis diligeret eum, cunctis abominationibus deorum alienorum derelictis, sicut scriptum est: Et dedit illis regiones gentium, et labores populorum possederunt, ut custodiant justificationes ejus, et legem ejus requirant. Sequitur: Propter hoc, ecce ego sepiam viam [Col. 0037D] tuam spinis, et sepiam eam maceria, et vias suas non inveniet, et sequetur amatores suos, et non apprehendet eos, et quaeret eos et non inveniet. Et dicet: Vadam et revertar ad virum meum priorem, quia bene mihi erat tunc magis quam nunc. Notanda diligenter digressio veracis et justae invectionis. Nec dum enim coeptam culpae ejus invectionem asperrimam finierat, et tam cito quamdam promissionis qualiscunque suavitatem repente inserit, maxime cum ita dicit: Et dicet: Vadam et revertar ad virum meum priorem, quia bene mihi erat tunc magis quam nunc. Nam, et si ad talia, qualia nunc loquebatur, quia filii fornicationum sunt, quia fornicata est mater eorum, etc., sic impatientes fuere reges et principes ipsius populi, ut plerosque occiderent ex prophetis, [Col. 0038A] attamen talia patientius audire potuerunt, quale istud est in quo ad Deum suum filii Israel reversuri fore praedicuntur. Denique hoc suavitatis temperamento breviter interposito, confestim illam quam coeperat accusationem prosequitur, et dicit: Et haec nescivit, quia ego dedi frumentum, et vinum, et oleum, et argentum ei multiplicavi, et aurum, quae fecerunt Baal. Idcirco convertar, et sumam frumentum meum in tempore suo, et vinum meum in tempore suo, et liberabo lanam meam et linum meum, quae operiebant ignominiam ejus. Et nunc revelabo stultitiam ejus, in oculis amatorum ejus, et vir non eruet eam de manu mea. Et cessare faciam omne gaudium ejus, solemnitatem ejus, neomeniam ejus, Sabbatum ejus et omnia festa tempora ejus. Et corrumpam vineam [Col. 0038B] ejus et ficum ejus, de quibus dixit: Mercedes hae meae sunt, quas dederunt mihi amatores mei. Et ponam eam in saltum et comedet eam bestia agri, et volucres coeli, et reptilia terrae. Et visitabo super eam dies Baalim quibus incendebat incensum, et ornabatur in aure sua et monili suo, et ibat post amatores suos, et mei obliviscebatur, dicit Dominus. Totum hoc cursu continuo hic praescripsimus, ut id quod sequitur, suo itidem sensui copulemus. Nam sicut haec, quae dicta sunt: Et haec nescivit, quia ego dedi ei frumentum, vinum, etc., prioribus illis per constructionem conjungenda sunt, quia dixit: Vadam post amatores meos, qui dant panes mihi et aquas meas, lanam meam et linum meum, oleum meum et potum meum. Sic nihilominus dictis illis, Et dicet: Vadam [Col. 0038C] et revertar ad virum meum priorem, quia bene erat mihi tunc magis quam nunc, ista, quae sequuntur, in constructione conjungenda sunt: Propter hoc, ecce ego lactabo eam, et ducam eam in solitudinem, et loquar ad cor ejus, et dabo vinitores ejus ex eodem loco, et vallem Achor ad aperiendam spem. Et canet ibi juxta dies juventutis suae, et juxta dies ascensionis suae de terra Aegypti. Et erit in illo die, dicit Dominus: vocabit me vir meus, et non vocabit me ultra Baalim, etc. Neque enim propterea, quia Baal incendebat incensum, et illa ornabatur inaure sua et monili suo, et ibat post amatores suos, et Domini obliviscebatur, remuneranda erat, ut diceret Dominus: Propter hoc, ecce ego lactabo eam, et ducam [Col. 0038D] eam in solitudinem, et loquar ad cor ejus, etc., sed propterea, quia quaerendo amatores suos et non inveniendo eos, dictura erat id quod superius dictum est: Vadam et revertar ad virum meum priorem, quia bene mihi tunc erat magis quam nunc. Lactanda erat Spiritu gratiae, et inundationis misericordiae. Sic sermo divinus, medicinae 17 potens experientissimus, voces suas ponderatas, atque ad mensuram libratas dispensat, amara dulcibus et amaris dulcia permiscens, offensionem labiorum infantilium et gutturis impatientis fugit atque devitat, quatenus medicamentum quocunque modo temperatum penitus infundat, atque intrinsecus in summa auctoritate contineatur sancta Scriptura Spiritus sanctus obtineat. Nec vero quasi [Col. 0039A] adulando id efficit, nec eidem generationi quam filios fornicationum appellaverat, jactationem secretae allocutionis et dispensationem fidei promittit; sed cum vera discretione et discreta veritate procedens sermo propheticus, in una eademque gente, et illos, quibus amara, et illos perspicit quibus dulcia jure propinentur. Nam una eademque gens sive Synagoga, aut certe Ecclesia, in semetipsa continet bonos et malos, id est, eos qui veraciter corpus Christi dicantur et sint, et eos qui propter simulationem corpus ejusdem dicantur, cum non sint. Hinc est de illa septem regulis Tyconii sententia, de corpore Domini permisto, sive de corpore Domini simulato et vero, et haec in isto loco plurimum valet, ut discernas et discrete intelligas esse in [Col. 0039B] una eademque gente sive Ecclesia, et eos quibus dulcissime consolatio gratiae suaviter offeratur, et eos quibus propter impoenitens cor, ira et tribulatio promittatur. Et quis sapientiam propheticam digne admiretur in eo quod sicut boni et reprobi permisti sunt, et nunc discerni non valeant, ita voces suas permiscet et moderatur, et comprehendi vel deprehendi non potest quas hominum personas justificet atque condemnet? Mirentur ergo saeculares saecularium rhetorum artificiosas compositiones, affectatas ad captandam hominum benevolentiam. Ecclesiastici et spirituales veram et discretam sanctorum mirentur eloquentiam, per quos Deus locutus est. His breviter dictis, pro continuatione litterae, jam [Col. 0039C] nunc eadem dicta prophetica repetentes, diligentius singula percurramus. Propter hoc, inquit, ecce ego sepiam viam suam spinis, et sepiam eam maceria, et semitas non inveniet. Via vel semita dicentis: Vadam post amatores meos, qui dant panes meos et aquas meas, ad infernum deducunt. Quae nimirum si planae sint et absque offendiculis, ita ut prosperetur prosperitate temporali anima, quae se a Creatore suo avertit, vix aut nunquam revocari potest, vel audire vocem post tergum monentis. Si autem adversa occurrerint, et tribulatio vel angustia temporalis currentem comprehenderit, tunc reminiscitur, ut saepe factum est, Domini Dei sui, sicut de ipsis filiis Israel, contra quos maxime hic propheticus sermo dirigitur, scriptum est: primum in Aegypto, [Col. 0039D] quia ingemiscentes propter opera vociferati sunt, ascenditque clamor eorum ad Dominum pro operibus, et audivit gemitum eorum (Exod. III) . Deinde et in libro Judicum persaepe scriptum est, quia cum dereliquissent Dominum, et propter hoc tradidisset illos in manus gentium, clamaverunt ad Dominum, et saepe liberavit eos (Judic. III) . Igitur quod nunc ait: Ecce ego sepiam viam tuam spinis, et sepiam eam maceria, magnae est miserationis: nam si non id faceret, tunc potius iratus et miserationum suarum oblitus esset Deus, quemadmodum Psalmista cum dixisset: Exacerbavit Dominum peccator, continuo subjunxit, secundum multitudinem irae suae non quaeret (Psal. IX) . Spinae namque adversitatis utiliter compungunt atque lacerant pedem ad mala currentis [Col. 0040A] et inhiantis deliciis perniciosis, ut saltem spinarum talium punctione, talisque maceriae offensione commonita rationalis anima dicat: Vadam, et revertar ad virum meum priorem, quia bene mihi erat tunc magis quam nunc, id est, serviam Deo vivo et vero, et non superbiae hominum vel malignorum spirituum, quia etiam in praesenti vita multo suavius est portare jugum Domini, quam servum vel ancillam fieri hominum. Hoc aliqui ex gente illa fecerunt, hoc recogitaverunt, et sic ad cor suum reversi, portas aeternae mortis quibus appropinquaverant refugerunt. Notandum deinde, quam sapienter sermo divinus mendacium illud redarguat dicentis de amatoribus suis, qui dant panes mihi, et aquas meas, lanam meam, et linum meum, et oleum [Col. 0040B] meum, et potum meum. Ait enim: Et haec nescivit, quia dedi ei frumentum, et vinum, et oleum (Psal. IV) , et argentum multiplicavi ei, et aurum quae fecerunt Baal. Nescivit quod nescire non debuerat, quia videlicet non ut caeterae gentes, sic Israelitica gens opulenta facta est. Aliae namque a progenitoribus suis potentibus saeculi acquisitas vel possessas haereditario jure obtinuerunt terras. Haec autem gens de peregrinis et advenis patribus nata est. Peregrinus erat Abraham, peregrinus Isaac, peregrinus Jacob, pertranseuntes de gente in gentem, et de regno ad populum alterum (Psal. CIV) , et nullam propriam terram habuerunt. Exspectabant enim fundamenta habentem civitatem, ut ait Apostolus, cujus artifex et conditor est Deus (Hebr. XI) . Et quidem fides illorum [Col. 0040C] hoc emeruit, ut illud quoque quod non quaerebant, scilicet terras vel regiones gentium, ipsis et semini ipsorum repromitteret Deus. At illi qui protinus ex ipsis orti sunt, videlicet filii Jacob, eadem promissione sese indignos effecerunt, vendendo fratrem suum Joseph (Gen. XXXVII) . Nam idcirco peregrini facti sunt et in Aegypto servierunt. Sed et in deserto per quod ducebat eos, immeritos gratia liberatoris, verum sese indignos eadem promissione fecerunt, ita ut diceret Dominus ad Moysen: Cerno quod populus iste durae cervicis sit, dimitte me ut irascatur furor meus contra eos, et deleam eos, faciamque te in gentem magnam (Exod. XXXII) . Ita qui nullam terram ex possessione paterna haereditabant, [Col. 0040D] ipsam quoque quam divina largitas propter fidem patrum illis promiserat, terram non consequi meruerant, nisi Deus propter gloriam et veritatem suam confirmandam, cumque patribus eorum meritam illis suspendisset iram, et exhibuisset misericordiam, eodem Moyse suggerente illi in confractione, id est, nimia humilitate cordis: Recordare Abraham, Isaac et Jacob servorum tuorum, quibus jurasti per temetipsum, dicens: Multiplicabo semen vestrum sicut stellas coeli, et universam terram hanc, de qua locutus sum, dabo semini vestro, et possidebitis eam semper (ibid.) . Hoc ista nescivit, septem autem mulieres optime scivit, quae in Isaia dicunt: Panem nostrum comedemus, vestimentis nostris operiemur, tantummodo invocetur [Col. 0041A] nomen tuum super nos, aufer opprobrium nostrum (Isa. IV) . Hoc namque omnes dicunt Ecclesiae gentium in sugillationem meretricis hujus, quae nec panem quem comederet, nec vestimenta quibus operiretur habuit, sed sub conditione accepit ut invocaret nomen Domini, quemadmodum Psalmista dicit: Et dedit illis regiones gentium, et labores populorum possederunt, ut custodiant justificationes ejus et legem ejus requirant (Psal. CIV) . Nos, inquiunt istae, tale nihil ex te pro mercede quaerimus, ut propter Evangelium vel fidem tuam suscipiendam terras vel regiones alienas nobis conferas, sed panem nostrum comedemus et vestimentis nostris operiemur quae ante notitiam tui nominis habemus; imo et tibi, et his qui nomen tuum praedicant, [Col. 0041B] panem nostrum et vestimenta nostra libenter impertiemur, tantummodo dignare dici et esse 18 Deus noster, et opprobrium vitae, vel conversationis pristinae nobis aufer ut non simus absque viro, et non simus sicut hactenus eramus sine Deo in hoc mundo. Dicat ergo: Et haec nescivit, id est, scire aut reminisci noluit, quia ego dedi ei frumentum, et vinum, et oleum, videlicet dando terram frumenti, et vini, et olei feracem, et argentum multiplicavi ei et aurum, maxime diebus Salomonis, de quo Scriptura refert: Non erat argentum, nec alicujus pretii putabatur in diebus Salomonis, quia classis regis per mare cum classe Hyram semel per tres annos ibat in Tharsis, deferens inde aurum et argentum, dentes [Col. 0041C] elephantorum, et simias, et pavos (III Reg. X) . Porro, ex illa auri abundantia fecit Samaria, scindendo se a domo David et a domo Salomonis, primum duos vitulos aureos, et deinde Baal. Cum ergo dixisset, et argentum multiplicavi ei et aurum, pulchre continuo addidit: Quae fecerunt Baal. O dira ingratitudo! De auro et de argento meo fecerunt mihi contraria, vitulos et Baal, caeteraque deorum portenta. Idcirco convertar, et sumam frumentum meum in tempore suo, et vinum meum in tempore suo, et liberabo lanam meam, et linum meum, quae operiebant ignominiam ejus. Convertar, inquit, et conversus abibo; recedam, et derelinquam eam ut, sicut jam dixi, ipsa non sit uxor mea, et ego non sim vir ejus. Hoc enim pro parte illorum recte dicit, quos [Col. 0041D] poenitentiam non acturos fuisse praescivit. Nam, quod praemissum est: Et sequetur amatores suos, et non apprehendet eos: et quaeret eos et non inveniet, et dicet: Vadam et revertar ad virum meum priorem, pro parte illorum dictum est, qui reversi sunt aut revertentur ad Dominum, saltem post experimenta malorum, postquam anima per vexationem ad intellectum reducta, illos, quos sequebatur et quaerebat velut amatores, non apprehendit aut invenit sicut amatores, sed sicut hostes crudelissimos, ut vere sunt, experta est. Convertar ergo, inquit, id est recedam, et haec uxor mea jam non erit. Nec isto contentus, adhuc etiam bona temporalia tollam, quae illi non quasi pro dote prima contuli. Hoc enim est, quod continuo subjungit: Et sumam frumentum [Col. 0042A] meum in tempore suo, et liberabo lanam meam et linum meum, quae operiebant ignominiam ejus. Et est sensus: Terram illi optimam dederam et afferentem frumentum in tempore suo, et vinum in tempore suo. Quod utique frumentum vel vinum meum est, quia terra ipsa, sicut per Moysen dixi, mea est; vos autem coloni mei estis (Levit. XXII) . Sane hic per frumentum et vinum universa vult intelligi quaecunque ad victum pertinentia terra illa proferre potuit. Porro per lanam et linum omnem intelligamus vestitum. Sumam ergo, inquit, frumentum meum, et vinum meum, et liberabo lanam meam, et linum meum, id est, ad paupertatem et omnimodam victus et vestitus inopiam redigam eam, ut sit, sicut supradictum est, secundum diem nativitatis [Col. 0042B] suae, id est, nihil possideat suo jure, sicut quando nata est et servivit in Aegypto, nihil, nisi miserae servitutis poenam cognoscitur habuisse. Et notanda diligenter dictionis acrimonia, dum dicit: Et liberabo lanam meam, et linum meum. Idem enim est ac si dicat: Tantae illam esse perversitatis ut rebus quoque inanimatis condolendum sit, quod serviant illi, et magnam esse captivitatem lanae et lini, quod usibus ejus famulentur, quae sit ancilla peccati. Quomodo autem vel quando haec operiebant ignominiam ejus? ut taceamus interim de communi usu, quo passim corpora virorum ac mulierum tegebantur, quamvis et hoc indignissimum fuerit, quod pannis adoperti quos dederat Deus, libidinibus polluebantur et simulacris prosternebantur ut, inquam, [Col. 0042C] de hoc nunc taceamus, in eo quam magnifice lana et linum Domini operiebant ignominiam ejus, quod sanctuarium Domini et omnis cultus tabernaculi vel sacerdotii ejus de lana et lino mirifice compositus, secundum modum, quem ipse Moysi dictaverat, in sola gente illa tunc habebatur. Nam vestimentorum quae fecit Moyses fratri suo Aaron, secundum ordinem vel imperium Domini dicentis: Haec autem erunt vestimenta, in quibus sanctificatus Aaron ministret mihi, rationale et superhumerale, tunicam et lineam strictam, cydarim, et baltheum. Facies illi et filiis ejus, ut sacerdotio fungantur mihi, accipiesque aurum, et hyacinthum, et purpuram, coccumque bis tinctum, et byssum (Exod. XXVIII) , horum, inquam, [Col. 0042D] decorem simul et sacramentum nullus sermo noster explicare sufficit. Quam illius mulieris, id est Israeliticae ignominiam gentis, lana illa et linum illud operiebant? Nimirum peccata ejus actualia simulque originale peccatum, quo admisso, primi parentes nostri ignominiam suam, id est pudenda sua foliis fici operuerunt (Gen. III) . Illam ignominiam in gente illa, lana et linea sacerdotalis cultus ornamenta operiebant. Notandum quod dicitur, quia operiebant quidem, sed non etiam delebant. Nam tantummodo sanguini Christi Jesu illa talis ignominia non solum operitur, sed etiam deletur et abluitur. Itaque cum dicit: Et liberabo lanam meam, et linum meum, quae operiebant ignominiam ejus, subintelligendum est ac si diceret: Auferam illi [Col. 0043A] umbraticum quoque sacerdotium, quo communis nuditas generis humani in gente hac utcunque tegebatur. Nam, et postmodum dicit illi: Quia tu scientiam repulisti, repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi. Magna igitur vituperatio sacerdotum ejusmodi, cum dicuntur lana et linum liberari tanquam a servitute ignobili, quibus utique magna nobilitas est, quanta potest esse rebus inanimatis, adhiberi ad cultum sacerdotii sive altaris Domini (III Reg. XII) . Sequitur adhuc: Et nunc revelabo stultitiam ejus, in oculis amatorum ejus, et vir non eruet eam de manu mea. Et cessare faciam omne gaudium ejus, solemnitatem ejus, neomeniam ejus, Sabbatum ejus et omnia festa temporalia ejus. Liberatis, ut jam dictum est, lana et lino Domini quae operiebant ignominiam [Col. 0043B] ejus, revelatur stultitia ejus in oculis amatorum ejus, ut in oculis ipsorum appareat contemptibilis, quibus perverse complacere voluit, quia captivitate genti illi ingruente, ita privatur temporalibus bonis ut non habeat, in qua gaudere possit, celebrando festivitates suas, profecto vilis inter gentes apparuit, et insultaverunt ei nationes, quarum dominis velut amatoribus sese impudica prostituit. Nihilominus quod sequitur: Et corrumpat vineam ejus, et ficum ejus, de quibus dixit: Mercedes hae meae sunt, quas dederunt mihi amatores mei, et ponam eam in saltum, et comedet eam bestia agri, et volueres coeli et reptilia terrae. Sic factum esse constat, quia nimirum ex quo dixit, formatis vitulis aureis: Hi [Col. 0043C] sunt dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti, quod erat dicere: Mercedes hae meae sunt, quas dederunt mihi amatores mei, non cessavit cum eis fornicari, et propter hoc Assyriorum atque Chaldaeorum exercitus veniens, omnia terrae illius devastavit nascentia, quorum ficus et vinea delicatissima sunt, et deficientibus habitatoribus, ea quae nascebantur bestiae agri et volucres coeli, et reptibilia terrae licenter comederunt. Verumtamen nondum finis, neque enim poena impoenitentis 19 consummanda vel finienda erat illa tantum vastitate hostili, sed temporalem vindictam comitatur aeterna, sicut Moyses in cantico Deuteronomii protestatus est: Ignis succensus in furore meo et ardebit usque ad inferni novissima (Deut. XXXII) . Sequitur ergo: Et visitabo super eam dies Baalim, [Col. 0043D] quibus incendebat incensum, et ornabatur inaure sua et monili suo, et ibat post amatores suos, et mei obliviscebatur, dicit Dominus. Cum enim dicit: Et visitabo dies Baalim, id est, dies vel solemnitates idolorum; plurale namque est Baalim, deflexum a singulari, quod est Baal; cum, inquam, visitabo dicit, subaudiendum est in die ultionis. Sic enim ad Moysen dixerat, quando primum idolum, id est, vitulum conflatitem in deserto populus sibi fecerat: Ego autem in die ultionis visitabo et hoc peccatum eorum (Exod. XXXII) . Quaecunque extunc idola populus ille coluit, simul hic uno significantur plurali nomine Baalim, quia videlicet tunc sorduerat Israel cultu Baal, quando iste prophetavit, et contra illum [Col. 0044A] fere maxima causa erat prophetis, quia propter eum Jezabel prophetas Domini occidit. Quis autem est ille dies ultionis, nisi idem, qui credendus est dies salutis? Denique tempus vel dies, de quo Apostolus dicit: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. VI) , sicut credentibus dies salutis vel propitiationis, sic econtra non credentibus est dies ultionis, in qua Judaeorum perfidiam ulciscitur ipse, de quo Psalmista dicit: Deus ultionum Dominus, Deus ultionum libere egit. Exaltare, qui judicas terram, redde retributionem superbis (Psal. XCIII) . In ista die ultionis visitantur super gentem illam dies Baalim, visitatione, quam totus orbis novit, quia et secundum corpus captivi, et secundum animam in tenebras exteriores missi, propter dies Baalim, quibus [Col. 0044B] incendebant incensum patres eorum, quorum iniquitatem sic imitati sunt, ut merito propter illam subeant damnationis judicium. Porro primum idolum, quod post exitum de Aegypto coluerunt, factum est de ornatu inaurium muliebrium, sicut scriptum est: Dixitquead eos Aaron: Tollite inaures aureas de uxorum, filiorumque, et filiarum vestrarum auribus, et afferte ad me. Fecit populus quae jusserat, deferens inaures ad Aaron, quas cum ille accepisset, formavit opere fusorio, et fecit ex eis vitulum conflatilem. Dixeruntque: Hi sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti (Exod. XXXII) . Recte igitur cum dixisset: Et visitabo super eam dies Baalim, quibus incendebant incensum, statim intulit: Et ornabatur inaure sua et monili suo. Nam quia primum, ut jam dictum [Col. 0044C] est, de inauribus suis sibi formavit idolum, recte inauribus et monilibus suis ad honorem sive cultum Baalim sese ornasse culpatur, ut in omni idolo, quod ex tnnc coluit, formatura prioris idoli, quod ex inauribus factum est, judici Deo jure ad memoriam revocetur, ut aemulando dicat: Et ibat post amatores suos, et mei obliviscebatur. Sequitur: Propter hoc, ecce ego lactabo eam, et ducam eam in solitudinem, et loquar ad cor ejus, et dabo ei vinitores ejus ex eodem loco, et vallem Achor ad aperiendam spem, et canet ibi juxta dies juventutis suae et juxta dies ascensionis suae de terra Aegypti. Propter hoc, inquit, ecce ego lactabo eam. Praemiserat autem: Et visitabo super eam dies Baalim, etc. Num ad unam [Col. 0044D] eamdemque partem sermo respicit, cum illic ira, hic autem manifeste sonat gratia. Ergo, ut supra jam dictum est, ad meliorem partem sermo recurrit id est, ad eam, quae saltem malis commonita seipsam, et Deum suum tandem recognoscit, et dicit illud, quod hic idem propheta supra praemisit: vadam, et revertar ad virum meum priorem, quia bene mihi erat tunc magis quam nunc. Nam ut hoc manifestius fiat, capitulum hoc totum hic ponendum est.

Propter hoc, ecce ego lactabo eam, et ducam eam in solitudinem, et loquar ad cor ejus, et dabo ei vinitores ejus ex eodem loco, et vallem Achor, ad aperiendam spem. Et canet ibi juxta dies juventutis suae et juxta dies ascensionis suae de terra Aegypti. Et [Col. 0045A] erit in illo die, ait Dominus, vocabit me Vir meus, et non vocabit me ultra Baalim, et auferam nomina Baalim de ore ejus, et non recordabitur ultra nominis eorum. Et percutiam eis foedus in die illa cum bestia agri, et cum volucre coeli, et cum reptili terrae et arcum, et gladium, et bellum conteram de terra, et dormire eos faciam fiducialiter. Et sponsabo te mihi in sempiternum, et sponsabo te mihi in judicio et justitia, et in misericordia, et miserationibus, et sponsabo te mihi in fide, et scies, quia ego Dominus, et erit in die illa: Exaudiam, dicit Dominus, exaudiam coelos, et illi exaudient terram, et terra exaudiet triticum, et vinum et oleum, et haec exaudient Israel. Et seminabo eam mihi in terram, et miserebor ejus, quae fuit absque misericordia, et dicam populo [Col. 0045B] meo, Populus meus est tu, et ipse dicet: Deus meus es tu. Notanda quippe diligenter, prolixi capituli sive copiosae hujus promissionis clausula tarda, sed discreta. Postquam dixit, lactabo eam, ducam eam, loquar ad cor ejus, dabo ei vinitores ejus, et canet ibi, et vocabit me, Vir meus; et deinde per apostrophem: Et sponsabo te mihi, rursusque et seminabo eam mihi, et miserebor ejus, quasi quaereres et diceres, Quam lactabis, quam duces, cujus ad cor loqueris, cui vinitores dabis, quae canet vel quae te virum suum vocabit, quam sponsabis tibi vel quam seminabis tibi, et cujus misereberis? Continuo respondit responsione et dictione provida, dicens: Quae fuit absque misericordia, et dicam non populo meo: Populus meus es tu. Hoc ita esse, ut diximus, [Col. 0045C] scilicet ad illam ista referri, quae dixit superius: Vadam et revertar ad virum meum priorem, et hanc esse omnem animam quaecunque ad Dominum convertitur, sive ex Judaeis, sive ex gentibus, Apostolus quoque testatur. Cum enim dixisset: Volens Deus ostendere iram et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum, ut ostenderet divitias gloriae suae vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam, continuo subjunxit: Quos et vocavit nos non solum ex Judaeis, sed etiam ex gentibus, sicut in Osee dicit: Vocabo non plebem meam, plebem meam, et non misericordiam consecutam, misericordiam consecutam (Rom. IX) . Interea et hoc notandum quia non dixit, et miserebor ejus quae est absque misericordia, sed quae fuit absque [Col. 0045D] misericordia. Absque misericordia nunc est gens Israelitica, et idcirco sicut superius dictum est ex quo in captivitatem ductae sunt decem tribus a rege Assyriorum Salmanassar. Propter hoc sic superius dictum est: Et concepit adhuc, et peperit filiam, et dixit ei: Voca nomen ejus absque misericordia, quia non addam ultra misereri domui Israel, etc. Proinde et reliqua tribus Juda nunc est absque misericordia, quia Judaei Romanorum gladiis concisi et in omnes gentes ducti captivi, palam est quia absque misericordia sunt. Porro gentilitas absque misericordia fuit, nunc autem absque misericordia non est, dicente Deo in hac prophetia: Et miserebor ejus, quae fuit absque misericordia. Hinc idem, qui supra dicit [Col. 0046A] Apostolus: Sicut enim aliquando et vos non credidistis Deo, 20 nunc autem misericordiam consecuti estis propter illorum incredulitatem, ita et isti nunc non crediderunt in vestra misericordia, ut et ipsi misericordiam consequantur (Rom. XI) . Igitur, ut supra jam dictum est, non ad contigua Scripturae dicta, in quibus manifeste ita sonat, referendum est id, quod ait: Ecce lactabo, etc., sed ad superiora, ubi pars bona, pars electa rediens ad cor suum: Vadam, inquit, et revertar ad virum meum priorem, quia bene mihi erat tunc magis quam nunc.

Dicamus itaque, imo quaeramus, quid sit lactari eam, et duci in solitudinem, et loqui ad cor ejus, et dari ei vinitores ejus ex eodem loco, et caetera quae sequuntur. Propter hoc, inquit: Ecce ego lactabo eam. [Col. 0046B] Lactari, est dulciter foveri, et propter imbecillitatem ad infantiles delicias reduci. Hoc omnino reprehensibile est in illis qui ex Judaei sunt conversi. Nam illis loquens Apostolus, dicit: Etenim cum deberetis magistri esse propter tempus, rursus indigetis, ut vos doceamini quae sint elementa exordii sermonum Dei, et facti estis quibus lacte opus sit, non solido cibo (Hebr. V) . Omnis enim, qui lactis est particeps, expers est sermonis justitiae: parvulus enim est. Perfectorum autem est solidus cibus, eorum qui pro consuetudine exercitatos habent sensus ad discretionem boni et mali. Porro gentium fides idcirco laudis et meriti majoris est, quia et si illam lactari oportuit, citius tamen solidi cibi, id est, sermonis justitiae, videlicet spiritualis doctrinae, perceptibilis [Col. 0046C] exstitit lactatio haec, qua in Christi adventu omnis Ecclesia, tam ex Judaeis quam ex gentibus veniens lactata est. Similis lactationi illi est qua lactata fuit illa generatio filiorum Israel, quae ascendit de terra Aegypti. Idcirco cum dixisset, et ecce ego lactabo eam, addidit, ducam eam et in solitudinem, paucisque interpositis: Et canet, inquit, ibi juxta dies juventutis suae, et juxta dies ascensionis suae de terra Aegypti. Quis enim nesciat, gentem, sive generationem illam septam spinis in Aegypto habuisse viam, et perinde lactatam fuisse et ductam in solitudinem per quadraginta annos, et cecinisse ascendendo: Nam quia oderant filios Israel Aegyptii, et affligebant illudentes eis, atque ad amaritudinem perducebant vitam eorum operibus duris luti et lateris, [Col. 0046D] omnique famulatu quo in terrae operibus premebantur (Exod. I) , quae verae erant spinae miseriarum, idcirco ingemiscentes vociferati sunt ad Dominum, qui vere prior fuerat vir fidei patrum ipsorum Abraham, Isaac et Jacob, cujus nequaquam recordarentur, servientes diis Aegyptiorum, nisi afflictio vehemens extorsisset gemitum, sensumque excitasset in negligentia propter abundantiam piscium, et propter ollas carnium consopitum. Tunc propter hoc gentem eamdem lactavit Deus multis miraculis, quibus Pharaonem et Aegyptum flagellavit, quod nimirum dulce fuit huic, cum videret pro se tam mirabiliter pugnari de coelo. Quid multa? Transivit mare Rubrum, merso Pharaone cum curribus et [Col. 0047A] equitibus suis, atque ascendendo cecinit: Cantemus Domino, gloriose enim magnificatus est, equum et ascensorem projecit in mare (Exod. XV) . Ita ducta est in solitudinem, prosequente lactatione Domini, ita ut panem plueret illi Dominus, et percussa petra, copiosam daret aquam sitientibus tam jumentis quam hominibus, atque illic locutus est ad cor ejus circumducendo et docendo eam, imo et tentando eam, quemadmodum et Moyses quodam loco dixit: Tentat vos Dominus Deus vester (Deut. III) . Lactationi illi, ut jam dictum est, simile facturum se pollicetur: dicendo Propter hoc, ecce ego lactabo eam et ducam eam in solitudinem, etc. Quod et fecit adventu Filii sui per sacramentum passionis et resurrectionis ejusdem Domini nostri Jesu Christi. Nam [Col. 0047B] omnes, quicunque relictis erroribus pristinis, ad ipsum vivum et verum Deum conversi sunt, quod est reverti ad priorem virum, propter hoc ipsum quod taliter reversi sunt, lactavit idem Dominus Ecclesiam suam, non solum verbo dulcissimae praedicationis, verum etiam dulcissimis charismatibus Spiritus sancti, et jucundis miraculis, quae tunc temporis per apostolos et apostolicos viros abundanter et delectabiliter dignatus est operari. Ait ergo: Propter hoc, ecce ego lactabo eam. Continuo quoque addidit: Et ducam eam in solitudinem. Scimus enim quia mirabilibus, quae operata est gratia Spiritus sancti, quae super apostolos venit, ita delectati sunt credentes, ut solitariam quoque vitam appeterent, sicut in Actibus apostolorum scriptum est, nec quisquam [Col. 0047C] eorum, qui possidebat aliquid, suum esse dicebat, sed erant illis omnia communia (Act. II, IV) . Addit adhuc: Et loquar ad cor ejus. Et hoc fecit ipse qui promittit, hoc ore suo promisit et implevit homo factus ipse qui haec loquitur in prophetis. Dixit enim: Paracletus autem Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia quaecunque dixero vobis (Joan XIV) . Item: Cum autem veniet ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem, et quae ventura sant annuntiabit vobis (Joan. XVI) . Qui haec in articulo passionis suae dixerat, postmodum resurgens, secundum quod promiserat, locutus est ad cor eorum, sive docuit eos per Spiritum sanctum omnem veritatem, sicut scriptum est: Tunc aperuit illis [Col. 0047D] sensum ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV) . Amplius autem die quinquagesimo, dando illis Spiritum sanctum locutus est ad cor eorum, et extunc in Ecclesia non desunt, quorum mentibus veritatem insinuet et notitiam Scripturarum, ut veritas impleatur dicentis: Et loquar ad cor ejus. Addit adhuc: Et dabo vinitores ejus ex eodem loco. Vinitores ejus, apostoli sunt, et quique apostolici successores efficii, id est, praedicatores veritatis. Ipsa namque de qua vel in quam haec dicuntur: Ecclesia Domini vinea est, vel vinea dicitur, sicut multis in locis Scripturarum legimus. Ut in Isaia: Vinea Domini Sabaoth domus Israel est (Isa. V) . Item in David: Vineam de Aegypto transtulisti (Psal. IX) . Recte ergo [Col. 0048A] curatores ejus hic vinitores dicuntur, et istos non undeque, sed ex eodem loco, inquit, dabo ei, id est, de genere ipsius, de gente ipsa quaecunque vinea Domini dici vel esse meretur. Nam ubicunque vinea Domini est, ubicunque per orbem terrarum sancta Ecclesia diffusa est, in medio ejus vel inter ipsos qui inhabitant fideles, vivunt et ambulant aliqui, quos praelatos Ecclesia sibi eligere possit, agente et ordinante ipso, qui hic loquitur dicens, et dabo ei vinitores ejus ex eodem loco, ut spiritus sui dona non desint in omni loco suae dominationis. Sic quondam in initio hujusce plantationis, quando comprimebatur inter spinas Aegypti Moysen et Aaron ex eodem loco vinitores dedit, sic itidem, quando in Babylone captiva transmigravit Zorobabel, [Col. 0048B] Jesum, Neemiam et Esdram vinitores, ex eodem loco dedit. Sic in adventu suo, quando fructum ex vinea requisivit et a malis rejectus est agricolis, vinitores optimos illi (Matth. XXI) , scilicet apostolos ex eodem loco dedit. Sic ubicunque per omnes gentes eamdem vineam, id est, Ecclesiam suam dilatavit, vinitores illi et patronos inclytos, martyres et confessores, et virgines, ex eisdem locis dedit, et nunc usque praelatos et necessarios dare non desinit. Sequitur adhuc: Et vallem Achor ad aperiendam spem. 21 Subauditur, dabo ei. Brevissima commemoratione magnum et amplum veteris Scripturae locum nobis illuminat, qui hujusmodi est. Achor filius Carmi, de tribu Juda, tulit aliquid de anathemate Hiericho, de qua dixerat Josue ad omnem Israel: [Col. 0048C] Vociferamini, tradidit enim vobis Dominus civitatem, sitque civitas haec anathema, et omnia qui in ea sunt (Josue VI) . Propter hoc iratus est Dominus, nec potuit Israel stare ante hostes suos, sed terga vertit, et fugit, et percussus est a viris urbis Hai, dicente Domino ad Josue: Non ero ultra vobiscum, donec conteratis eum, qui hujus sceleris reus est (Josue VII) . Factumque est, et sorte deprehensum Achor, duxerunt ad vallem Achor, lapidavit eum omnis Israel, vocatumque est nomen loci illius, vallis Achor, usque hodie. Tunc demum dixit Dominus ad Josue: Ne timeas, neque formides (Josue VIII) , etc. Hoc taliter secundum historiam factum, promittit se Dominus rursus spiritualiter facturum. Futuro namque tempore [Col. 0048D] dixit, et dabo ei rinitores ex eodem loco, ad vallem Achor. Ad quid? Ad aperiendam spem, inquit, id est, ne ipsa de sua spe dubia vel incerta sit. Pulchrum ergo illius facti historici pandit mysterium, videlicet quia sicut tunc postquam interfectus est Achor, filii Israel sumpserunt spem vincendi hostes, nec frustrati sunt; sic postquam Synagoga Judaeorum cum civitate Hierusalem destructa est a Romanis, templumque succensum et ipsi Judaei interempti, et in totum mundum sunt captivi, apostolis caeterisque credentibus aperta est spes victoriae, qua totum mundum fidei in Christum subjugaverunt. Itaque hic in Evangelio, Achor de tribu Juda fuerit Judas Iscarioth, discipulus Christi, principis confessionis nostrae de tribu Juda, et cum eo paritez [Col. 0049A] coetus ille malignantium Scribarum et Pharisaeorum, cum quibus de proditione Salvatoris occultum et furtivum habuit consilium. Revera namque tunc Achor furatus est de anathemate urbis Hiericho, quando fur, loculorum Domini Judas ille in pretium sanguinis accepit triginta argenteos. Neque enim civitas illa secundum malignitatem inhabitantium tam Hierusalem dicenda est, quam Hiericho. Ceciderunt muri civitatis illius jam tunc visibiliter in oculis Domini, quando Dominum negando et tradendo ad crucifigendum omne coeleste praesidium a se repulit; tunc autem etiam visibiliter, quando Romano exercitu circumdata et subversa est, et sicut sorte deprehensus Achor ille suo ore confessus est, et dixit: Vere ego peccavi Domino Deo Israel, et sic et sic feci: [Col. 0049B] et haec et haec concupiscens abstuli (Josue VII) . Sic iste Judas Iscarioth, ore Domini traditor designatus, postmodum confessus est projiciens triginta argenteos in templo, dicensque senioribus et principibus sacerdotum: Peccavi, tradens sanguinem justum (Matth. XXVII) ; lapidatusque est Achor, prout cum Juda traditore illo, totus ille coetus traditionis coemptor, nec remansit lapis super lapidem (Matth. XXIV) . Et hoc totum factum est ad aperiendam spem. Si enim templum illud et civitas illa in sua gloria permansisset, multum Evangelio Christi obstitisset, nimis gentium fidem et spem impedisset, multos dubitare fecisset. Amplius dicam, quia etiamsi omnes credidissent et fidem Christi recepissent, itaque ita factum esset ut non venirent Romani tollere locum et [Col. 0049C] gentem (Joan. XI) , nihilominus evangelicam veritatem et Christianae fidei regulam conturbassent. Hoc ex paucis illis qui crediderunt, facili argumento comprobatur. Pauci quippe ad fidem fuerunt conversi, comparatione totius Judaicae multitudinis. Scriptum est autem in Actibus apostolorum: Quia quidam ex illis descendentes Antiochiam de Judaea, docebant fratres, qui crediderant ex gentibus, et dicebant: Quia nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salvi fieri (Act. XV) . Factaque est seditio non minima Paulo et Barnabae adversus illos, et convenientibus apostolis et senioribus videre de verbo hoc, cum magna conquisitio fieret, vix ad tempus sedati sunt per testimonia Scripturarum (ibid.) . Quid [Col. 0049D] igitur fieri potuisset, vel quantam turbam seditiosos Judaeos putas facturos fuisse, si ad fidem Christi conversi fuissent? Utique pertinacius Evangelium circumcisioni miscuissent, et de utroque neutrum aut nihil fecissent. Quia si circumcidamini, inquit Apostolus, Christus vobis nihil prodest (Galat. V) . Proinde laudanda et veneranda est providentia Dei, quae illos excaecavit, sicut in Isaia dicit: Excaeca cor populi hujus, et aures aggrava, et oculos claude, ne forte videat oculis suis, et auribus suis audiat, et corde suo intelligat, et convertatur, et sanem eum (Isa. VI) . Multo enim melius est, ab illis non cognosci Christum et non recipi baptismatis sacramentum, per quod, qui convertuntur, sanantur, accipiendo remissionem peccatorum, quam ita cognosci [Col. 0050A] Christum et baptizari, ut nihilominus circumcisio carnis et carnalis Judaismus exerceatur. Hoc namque pacto, et sibi nihil contulissent, et gentibus plurimum nocuissent. Post omnia haec dicit: Et canet ibi juxta dies juventulis suae, et juxta dies ascensionis suae de terra Aegypti. Canet ibi, inquit. Ubi? In illa lactatione, in illa deductione, in illa cordis allocutione, in illa spei adapertione. Ibi canet, ibi laudes et gratias referet. Quomodo? Juxta dies juventutis suae, et juxta dies ascensionis suae de terra Aegypti, id est, sicut cecinit in diebus in quibus juvenis fuit, in diebus quibus ascendit de terra Aegypti. Tunc enim Ecclesia Dei juvenis fuit, et quasi colorem sanguinis sequens juvenilem judicium non habuit maturae et securae senectutis, in eo ut spiritualia corporalibus, [Col. 0050B] coelestia praeferret terrenis. Quomodo cecinit in diebus illis? Signatis postibus suis sanguine agni et percussis primogenitis Aegypti, mare rubrum transiens, merso Pharaone cum curribus et equitibus suis, cecinit carmen hoc: Cantemus Domino: gloriose enim honorificatus est (Exod. XV) , etc. Juxta dies illos, id est secundum quod in illis diebus praefiguratum est, ecce nunc Ecclesia sancta signatis frontibus signaculo crucis et sacramento Dominicae passionis, atque ita exterminato primogenito mortis, id est peccato originali, transiens mare Rubrum, id est sacri baptismi sacramentum sanguine Christi rubicundum, sepultis omnibus, carmen gloriosum, cujus illud Moysi canticum fuit praefiguratum, sicut in Apocalysi scriptum est: Et vidi tanquam mare [Col. 0050C] vitreum, et mistum igne, et eos qui vicerunt bestiam, et imaginem illius, et numerum nominis ejus, stantes supra mare vitreum, habentes citharas Dei: et contantes canticum Moysi servi Dei, et canticum Agni, dicentes: Magna et mirabilia opera tua, Domine Deus omnipotens; justae et verae viae tuae, Rex saeculorum (Apoc. XV) , etc. Sequitur: Et erit in illo die, ait Dominus, vocabit me: Vir meus, et non vocavit me ultra Baalim, et auferam nomina Baalim de ore ejus, et non recordabitur ultra nominis eorum. Hoc ut dicitur, ita factum est, et fit. Docente namque magistro et Domino nostro Jesu Christo, et Spiritu sancto nunc didicit B. Ecclesia Deum vocare virum suum, maxime quia bona et magna Ecclesiae pars, [Col. 0050D] B. virgo Maria sic Deo altissimo mirabiliter conjuncta est ut semen ejus, id est Verbum ejus, unicum Filium ejus utero proprio conciperet, Deumque et hominem et ad salutem omnium credentium feliciter pareret. Post ipsam omnis anima, quaecunque Verbi ejusdem incarnati fidem mente ad justitiam concipit, et oris confessione ad salutem parit (Rom. X) , universa Ecclesia, quae de multis hujusmodi credentibus consistit, recte dicit Deo: Vir meus; quia uxor Dei dici ei esse meretur. Et non vocabit me, inquit, ultra Baalim, subauditur, ut hactenus fecit. 22 Denique formatis vitulis et assumpto Baal, caeterisque deorum portentis, quae hoc significantur plurali vocabulo Baalim, quoties dixit: Isti sunt dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti (Exod. XXXII) , toties quod auditu quoque nefas est, Israel illum, qui se eduxerat de terra Aegypti, vocavit Baalim. Et auferam, ait, nomina Baalim de ore ejus, et non recordabitur ultra nominis eorum, videlicet juxta illud apostolicum, aut turpido, aut stultiloquium, nec nominetur in vobis sicut decet sanctos (Ephes. V) . Nam potest quidem Baalim tolerabilem habere interpretationem, id est habens me, quod de Deo vero fidelis anima recte potest dicere, sed hoc nomen Baalim, quod ab Jezabel introductum est in idolo Sidoniorum quod illi Baal dicunt, nimis pollutum et inquinatum est; et idcirco nulla nominis ejusdem interpretatio, quamvis pulchra, placere debet. Non ergo, inquit, ultra recordabitur nominis eorum, et ego vicissim non recordabor nominis ejus [Col. 0051B] sive nominum, sicut in psalmo scriptum est: Non congregabo conventicula eorum de sanguinibus, nec memor ero nominum eorum per labia mea (Psal. III) , id est, omnium eorum quae impie gesserunt, pro quibus raptores, adulteri et similia sunt nominati, non recordabor nec pro his puniam eos. Et percutiam eis foedus in illa die cum bestia agri et cum volucre coeli, et cum reptili terrae, et arcum et gladium, et bellum conteram de terra, et dormire eos faciam fiducialiter. Et percutiam eis, inquit. Quibus? Singulari namque numero utebatur, dicendo: Vocabit me: Vir meus; et auferam nomina Baalim de ore ejus, et nominis eorum non recordabitur. Nunc autem in plurali numero loquitur dicens: Et percutiam eis. Quibus ergo? Nimirum supra dictis vinitoribus ejus, id est [Col. 0051C] praedicatoribus ejus. Illis namque percussit Dominus foedus cum bestia agri, et cum volucre coeli, et cum reptili terrae. Quod primum juxta litteram recte intelligi potest. Habentes namque gratiam operationis virtutum apostoli et Patres sancti, et bestiis, et volucribus atque reptilibus sive serpentibus imperasse leguntur, et obedierunt eis tam prompte ut miraculo essent populis, ad gloriam Christi, quasi foedus pepigissent cum eis. Denique, juxta hunc sensum tam pulchre quam veraciter et nunc dicitur: Et percutiam eis foedus cum brutis animantibus. Porro, juxta anagogen, vinitoribus ejusdem Dominus cum bestiis, cum volucribus et cum reptilibus foedus percussit, quia sanctis apostolis caeterisque ex circumcisione credentibus, gentiles in unitate fidei et gratia Evangelii [Col. 0051D] consociavit, quorum prior vita vel conversatio merebatur bestiis, volucribus atque reptilibus assimilari, juxta illam apostoli Petri visionem, de qua in Actibus apostolorum scriptum est: Et vidi coelum apertum, et descendens vas quoddam velut linteum magnum quatuor initiis submitti de coelo in terram, in quo erant omnia quadrupedia, et serpentia terrae, et volatilia coeli; et facta est vox ad eum: Surge, Petre, occide, et manduca (Act. X) . Per illa namque gentes significari ipse intelligens postmodum dixit: Vos scitis quomodo abominatum sit viro Judaeo conjungi aut accedere ad alienigenam; sed mihi ostendit Deus neminem communem et immundum dicere hominem (ibid.) . Cum talibus percussit eis foedus Dominus, [Col. 0052A] videlicet dicendo illi: Quae Deus purificavit, ne tu communia dixeris (ibid.) , aut immunda. Sed et quoties homo saecularis vel potens, aut superbus, aut immitis, aut subdolus mores in melius commutando, arctius sanctae religionis propositum assumit, et humilibus, mitibus atque simplicibus sese conjungit, percutitur a Domino sanctis foedus cum bestiis, et reptilibus ejusmodi, et impletur prophetia Isaiae, dicentis: Habitabit lupus tum agno, et pardus cum haedo accubabit; vitulus et ovis et leo simul morabuntur, et puer parvulus minabit eos. Vitulus et ursus pascentur: simul requiescent catuli eorum, et leo quasi bos comedet paleas. Et delectabitur infans ab ubere super foramina aspidis, et in cavernam reguli, qui ablactatus fuerit, manum suam mittet (Isa. XI) . [Col. 0052B] Nam quod idem alibi dicit Isaias de diebus novissimis, id est de adventu Domini: Et judicabit gentes, et arguet populos multos, et conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces; non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad praelium (Isa. II) , idipsum continuo subjungit iste, imo Deus in isto cum dicit: Et arcum et gladium, et bellam conteram de terra. Hoc enim toties fit, quoties homo bellator et militiae saeculari dudum deditus, arma bellica quibus homines occiduntur projicit, et monastico sive clericali transformatus habitu canit insignia pacis, aut certe factus eremita, qui dudum gladium lanceamque vibrabat, vomere terram scindit, et falce segetem et herbam secat exiguam, sustentando corpusculo necessariam. Sed et in singulis [Col. 0052C] hominibus spiritualiter arcum et gladium, et bellum conterit Dominus, quando post pugnam vitiorum qua fatigabatur miles legitimus, dicens: Condelector legi Dei, secundum interiorem hominem; video autem legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, tandem liberatur de corpore mortis hujus et hoc gratia Dei per Jesum Christum (Rom. VII) . Nam et in psalmo maxime de hac pace scriptum est: Et factus est in pace locus ejus, subauditur Dei, et habitatio ejus in Sion. Continuoque sequitur: Ibi confregit potentias arcuum, scutum et gladium et bellum (Psal. LVII) , id est omnem impugnationem vitiorum. Sequitur adhuc: Et dormire eos faciam fiducialiter. Subauditur, in illa pace. Ibi namque dormitur fiducialiter, videlicet illa dormitione de qua in Canticis [Col. 0052D] loquitur sponsa: Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V) . Vigilanti namque corde fiducialiter dormitur, quando remotis curis saecularibus et repressis vitiorum motibus solum Deum libera per gratiam Dei anima suaviter contemplari delectatur. Vel certe dormire eos fiducialiter, id est somnum mortis excipere faciam confidenter, videlicet pro bona conscientia, quali fretus Apostolus, dissolvi, et cum Christo esse cupiebat (Philip. II) . His dictis de vinitoribus, confestim ad eamdem vineam, id est Ecclesiam universam facit apostropham, dicitque ad eam: Et sponsabo te mihi in sempiternum; et sponsabo te mihi in judicio, et justitia, et misericordia, et miserationibus; et sponsabo te mihi in fide, et scies quia ego Dominus. [Col. 0053A] Mira familiaritas! mira gratia! mulier ista, cui haec loquitur, fornicatrix fuerat; post amatores suos ibat, nisi quod spinis offensa, et maceria ita ut non posset invenire vias suas, tandem dixit: Vadam et revertar ad virum meum priorem, quia bene erat mihi tunc, magis quam nunc. Ecce autem ad desponsationem adducitur et convertitur ad illam amator Deus, et inter blanditias ineffabiles sponsa fore promittitur, quasi virgo, imo vere virgo. Nam Corinthiis qui utique gentes fuerant, et post multos amatores, id est post multos deos ierat anima eorum, loquitur Apostolus: Aemulor enim vos Dei aemulatione: despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI) . Talis animarum amator Deus ut quantumcunque anima fornicata fuerit, [Col. 0053B] statim ut Deo vero per fidem conjungitur, virgo sit. Hoc homo facere non potest: neque enim talis est carnis natura, sive lex. Secundum carnem virgo esse non potest, quae semel corrupta est; imo nec legitima uxor, quae semel a viro suo repudiata est. Idcirco per prophetam alium dicit ad hanc ipsam mulierem: Vulgo dicitur: Si dimiserit vir uxorem suam, et recedens ab eo, duxerit virum alterum 23, nunquid revertetur ad eam ultro? Nunquid non polluta et contaminata erit mulier illa? Tu autem fornicata es cum amatoribus multis, tamen revertere ad me, dicit Dominus, et ego suscipiam te (Jer. III) . Cum dicit: Et ego suscipiam te, subaudiendum est secundum praedicta testimonia: et sponsam et virginem [Col. 0053C] faciam te. Nunc igitur diligenter considerandum est familiaritatis et gratiae hujus trina repetitio: Et sponsabo te mihi in sempiternum; et sponsabo te mihi in judicio et justitia, et in misericordia, et miserationibus; et sponsabo te mihi in fide. Quid est illud primum quod promittit dicendo: Et sponsabo te mihi in sempiternum? Quid, nisi nuptias illas repromittit, quarum jucunditate respersa omnis sancta Scriptura legenti et intelligenti animae dulcescit? In quodam loco Evangelii sui Sponsus iste dicit: Simile est regnum coelorum homini qui fecit nuptias filio suo (Matth. XXII) . Nuptiae istae jam nobis innotuerunt quales sint, quia tunc Deus Pater et rex filio suo nuptias fecit, quando illum incarnari voluit, et nuptiarum istarum thalamus fuit [Col. 0053D] uterus virginis. In illo namque utero natura mulieris hujus, natura nostra, natura humana, conjuncta est naturae Dei: et exinde qui Deus erat, processit Christus, Deus et homo, sponsam habens; et ideo sponsus, sicut scriptum est in psalmo: Et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo (Psal. XVIII) . Ista sponsalia aeterna sunt. Cum ergo dixisset: Et sponsabo te mihi, addidit, in sempiternum, id est naturam tuae carnis semel suscipiens ultra non dimittam, nec evanescet, ut quidam haeretici putant, sed et Verbum et caro, id est et Deus et homo ero in sempiternum. Quid porro est illud secundum quod promittit dicens: Et sponsabo te mihi in judicio et justitia, et misericordia et miserationibus? Quid nisi judicium illud promittit, quod [Col. 0054A] homo factus ipse Deus fecit contra principem mundi moriendo propter delicta nostra, ut illum ejiceret foras? Illa namque hora instante dixit: Nunc judicium est mundi, nunc princeps mundi ejicietur foras (Joan. XII) . Proinde justitia nostra, resurrectio ejus est. Quia crucifixus est, inquit Apostolus, propter delicta nostra, et resurrexit propter justificationem nostram (Rom. IV) . Misericordia ejus est remissio peccatorum, quod est primum sancti Spiritus datum, de quo ipsa die, qua resurrexit, cum insufflaret stans in medio discipulorum suorum dixit eis: Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata remittuntur eis (Joan. XX) . Miserationes ejus, divisiones gratiarum sunt: quod est secundum ejusdem Spiritus sancti datum, de quo scriptum est: Quia [Col. 0054B] die Pentecostes apparuerunt apostolis dispertitae linguae, tanquam ignis, seditque supra singulos eorum (Act. II) . In his igitur sponsabo te mihi, inquit, in judicio et justitia et misericordia, et miserationibus. id est, fundam sanguinem meum et moriar pro te. Unde judicatus princeps mundi ejiciatur foras, et resurgam propter justificationem tuam, et miserebor tui, dando Spiritum sanctum in remissionem peccatorum, et miserebor te dando et distribuendo tibi divisiones gratiarum, id est gratiam sanitatum, operationem virtutum, genera linguarum (I Cor. XII) , etc. Quid deinde est illud tertium quod promittit, dicendo: Et sponsabo te mihi in fide? Quid nisi illud, quod ad Romanos scribens, vehementissime concertat [Col. 0054C] Apostolus: Justificari hominem ex fide, non ex operibus? (Rom. IV.) Quid, inquit, dicemus invenisse Abraham patrem nostrum secundum carnem? Si enim Abraham ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum. Quid enim Scriptura dicit? Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam (Gen. XV) . Ei autem, qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Ei vero qui non operatur, credenti autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ad justitiam, sicut et David dicit, beatitudinem hominis, cui Deus accepto fert justitiam sine operibus: Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum lecta sunt peccata (Psal. XIII) , etc., usque ad id quod ait: Justificati igitur ex fide, pacem habemus ad Deum per [Col. 0054D] Dominum nostrum Jesum Christum (Rom. III) . Igitur cum dicit: Et sponsabo te mihi in fide, subaudiendum est, et non operibus, quia videlicet ex operibus legis non justificabitur omnis caro coram illo. Justitia autem Dei per fidem Jesu Christi super omnes, qui credunt. Sane cum haec dicimus aut legimus, non opera decem praeceptorum, quae in tabulis lapideis digito Dei conscripta sunt repudiamus, sed opera ceremoniarum carnalium in quibus Judaeus gloriatur, eum oderit eas Deus, sicut in Isaia loquitur: Neomeniam et Sabbatum, et festivitates alias non feram. Kalendas vestras, et solemnitates vestras odivit anima mea (Isa. I) . Tandem hac felici dispensatione promissa, et quasi triplici funiculo trina repetitionis insolubiliter confirmata, summam sponsahum [Col. 0055A] totiusque dotis breviter appendit dicendo: Et scies quia ego Dominus. Quid enim? Nunquid parum est scire quod iste sit Dominus? Nempe sapientes illi magistri et legisperiti Scribae et Pharisaei, qui tulerant, vel tulisse videbantur sibi clavim scientiae, nescierunt (Luc. XI) . Cum enim tentassent hunc Dominum, ut quasi sapientes in sermone caperent eum (Matth. XXII) , velut inscium, memor Scripturae dicentis: Responde stulto secundum stultitiam suam, ne sibi sapiens videatur (Prov. XXVI) , talionem illis reddidit, proponendo quaestionem hujusmodi: Quid vobis videtur de Christo? Cujus filius est? Dicentibus illis, David: Quomodo, inquit, David in spiritu vocat eum Dominum, dicens: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum [Col. 0055B] pedum tuorum (Psal. CIX) . Si ergo David vocat eum Dominum, quomodo filius ejus est? Et nemo poterat ei respondere verbum (Matth. XXII) . Nescierunt, imo scire noluerunt de filio David, quomodo vel unde sit filius David. Tu autem scies, inquit; scies, inquam, quia ego Dominus, non solum David, cujus secundum carnem filius sum, verum etiam et angelorum et hominum, et coeli et terrae, et maris et omnium quae in eis sunt, quorum utique Creator, et idcirco Dominus sum. Ne quis parum hoc existimet, nimirum haec sententia vita aeterna est. Dixit enim ipse quodam loco ad Patrem: Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII) . Scientia haec non ex magisterio hominis, [Col. 0055C] sed ex revelatione procedit Dei Patris, et in hac revelatione vera beatitudo est. Unde ad Petrum cum ille incoepisset scire, quod iste Dominus sit, taliter locutus est: Beatus, es Simon Bar Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in coelis est (Matth. XVI) . Sequitur: Et erit in die illa: Exaudiam, dicit Dominus, exaudiam coeles, et illi exaudient terram, et terra exaudiet triticum et vinum, et oleum, et haec exaudient Israel. Si solam spectes in istis quoque dictis litteram, valde exile est, neque majestati ejus, qui haec loquitur, Domini Dei condignum apparet, quod sonuit littera haec. Etenim metonymica quidem transfiguratione littera decorata est, dum coeli, et terra, et triticum, [Col. 0055D] et vinum et oleum exaudiri, vel exaudire dicuntur; sed hic in superficie nihil aliud repromitti sentitur, nisi quod temporale est, quo anima non reficitur, sed solus venter qui destruendus est impletur. Ut ergo dignum Deo in ista quoque littera sensum 24 consequamur, levemus ad illum mentis oculos, cui dicit Psalmista: Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua (Psal. XVIII) . Primum est, ut istas exauditiones enumeremus: Dominus exaudit coelos, et coeli exaudiunt terram, et terra exaudit triticum, et vinum, et oleum, et haec exaudiunt Israel. Nimirum quatuor exauditiones sunt et occulta gradatio, sed eam Apostolus planiorem atque clariorem facit, dum ad Romanos scribens, praemisso: Omnis quicunque invocaverit nomen Domini [Col. 0056A] salvus erit, continuo subjungit: Quomodo ergo invocabunt in quem non crediderunt? Aut quomodo credent ei, quem non audierunt? Quomodo autem audient sine praedicante? Quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur? (Rom. X.) Gradatio namque verbis diversa, sed sensibus eadem est nisi quod hic descendendo, Apostolus autem quasi ascendendo gradus eosdem disponit. Denique coeli quos hic Dominus sese exaudire promittit, ipsi sunt praedicatores de quibus in quarto gradu dicit Apostolus: Quomodo praedicabunt nisi mittantur? Si testimonium quaeris, notum et promptum est illud Psalmistae: Coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII) , id est, apostoli caeterique praedicatores annuntiant Evangelium Christi Filii Dei. Itaque cum dicit hic [Col. 0056B] Dominus: Exaudiam coelos, sic intelligendum est: Spiritu sancto implebo apostolos, ut videlicet auctoritatem habeant praedicandi, tanquam a Deo missi. Quomodo enim praedicabunt, nisi mittantur? Item cum dicit: Et illi exaudient terram, sic intelligendum est: Et illis praedicantibus audient inhabitantes terram, juxta illud: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) . Quomodo enim audient sine praedicante? Coeli ergo audient terram, id est apostoli per nimiam charitatem non sustinebunt, quin descendant ad erudiendam terrenorum hominum ignorantiam. Item cum dicit: Et terra exaudiet triticum, et vinum, et oleum, sic intelligendum est: Et terreni homines credendo suscipient bonum Dei verbum, quemadmodum terra [Col. 0056C] haec inanimata suscipit semen, sive plantaria paritura triticum, et vinum, et oleum. Sic nimirum et non aliter, nonnisi audiendo credere poterunt. Quomodo enim credent ei, quem non audierunt? Item quod dicit: Et haec exaudient Israel, sic intelligendum est: Et eorum credulitas invocabit semen Dei, id est Christum, quem, nisi credunt, invocare non poterunt. Quomodo enim invocabunt, in quem non crediderunt? Totum ergo quod habemus, quod Dominum Jesum Christum scire et invocare meruimus, miserentis Dei gratiae ascribendum est, quia videlicet non prior Dominus exaudisset coelos, neque coeli exaudirent terram, neque terra exaudiret triticum et vinum, et oleum, neque haec exaudirent [Col. 0056D] Israel, nisi Deus vel Spiritus sanctus praedicatores misisset; neque illi praedicarent, ac per hos homines neque audirent, neque crederent, neque Christum invocarent. Proprietates istarum exauditionum, adhuc breviter percurrere libet. Exaudivit Dominus coelos, quando desiderantes ipsum visitavit apostolos, primo et secundo post resurrectionem suam. Primo, ipsa die, qua resurrexit, quando de ipso loquentibus, sicut Lucas narrat, et dicentibus, quod surrexit Dominus vere, et apparuit Simoni, stetit in medio eorum, et dixit eis: Pax vobis (Luc. XXIV) ; et, sicut Joannes refert: Insufflavit et dixit: Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remittuntur eis (Joan. XX) . Hoc enim est primum, quod dedit illis Spiritus sancti datum [Col. 0057A] in remissionem peccatorum. Secundo, quando cum essent omnes perseverantes unanimes in oratione cum mulieribus et Maria matre Jesu, et fratribus ejus (Act. I) , misit eis Spiritum sanctum in divisionem gratiarum, quas linguae dispartitae significabant quae apparuerunt. Hoc enim est alterum Spiritus sancti datum, quo illis dedit vel distribuit diversorum dona charismatum. Propter istas duas visitationes, quibus illis Spiritus sanctus datus est, pulchre non contentus est semel dixisse: Exaudiam; sed repetivit, et eodem bis usus est verbo. Et erit, inquiens, in die illa: Exaudiam, dicit Dominus, et exaudiam coelos. Exaudierunt coeli terram, quando apostoli vocibus sanctae Scripturae, quae pro terra sive pro gentibus, agunt, obedierunt. Exempli gratia, [Col. 0057B] cum dixissent: Vobis quidem oportebat primum loqui verbum Dei; sed quoniam repulistis illud, et indignos vos judicastis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes, statim addiderunt: Sic enim praecepit nobis Dominus: Posui te in lucem gentibus, ut sis in salutem usque ad extremum terrae (Isa. XLIX; Act. XIII) . Item: Cum pertransissent Mysiam, descenderunt Troadem, et visio per noctem Paulo ostensa est. Vir Macedo quidam erat stans et deprecans eum, dicens: Transiens in Macedoniam adjuva nos (Act. XVI) . Hoc viso, certi facti sunt, quia vocasset eos Deus, et evangelizare eis. Exaudivit terra triticum, et vinum, et oleum, quando gentilitas obedivit Evangelio Christi, ut viveret secundum ejus imperium, ut confirmaret se secundum Dei verbum, quod est bonum et [Col. 0057C] spirituale triticum, et secundum Spiritus sancti beneplacitum, cujus jam dicta duo data recte intelliguntur per vinum et oleum. Haec autem exaudierunt et exaudire non desinunt Israel, dum saturant ora mutorum et saturando aperiunt, et linguas infantium disertas faciunt, et aures referant ad audiendum et obediendum, juxta illud quod de hoc eodem tritico et vino et oleo saturandos prospiciens Spiritus praedixit in psalmo: Edent pauperes et saturabuntur et laudabunt Dominum (Psal. XXI) . Laudabunt quippe, non aliud est quam invocabunt, quod hic significatur per exauditionis verbum. Sequitur: Et seminabo eam mihi in terram, et miserebor ejus, quae fuit absque misericordia; et dicam non populo [Col. 0058A] meo: Populus meus es tu, et ipse dicet: Deus meus es tu. Seminabo eam mihi in terram, subauditur universam, id est disseminando verbum praedicationis, Ecclesiam catholicam in toto orbe terrarum diffundam, ut non sit tantum in una Judaica gente, sed in omni gente et natione, juxta quod in psalmo testatur Filius, dictum sibi esse a Patre: Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II) . Et miserebor, inquit, ejus. Cujus ejus? Quae fuit absque misericordia. Haec omnia faciendo, quae huc usque pollicitus sum, lactando et ducendo eam in solitudinem, loquendo ad cor ejus, et caetera peragendo, miserebor ejus: et haec est misericordia, quam faciam illi, quae fuit absque misericordia. Jam supra [Col. 0058B] hoc diximus, cuncta haec quae hoc prolixae promissionis capitulo sub relativis pronominibus contineantur ab eo, quod ait: Ecce ego lactabo eam, ista clausula compleri, quae fuit absque misericordia, atque hic tandem designari, ad quam fiant promissiones hujusmodi, mira non solum veritate, verum etiam elocutionis arte, ut non usquequaque irascatur contra Scripturam quam servari oportebat, illa contra quam superius dictum est: Voca nomen ejus, Absque misericordia (Ose. I) . Putat namque ipsa quae vocatur Absque misericordia, sibimet bona haec promitti, et semetipsam esse de qua nunc dicitur: Et miserebor ejus, quae fuit absque misericordia. Verum longe aliud est vocari, vel esse absque misericordia, atque aliud fuisse absque [Col. 0058C] misericordia. 25 Nam absque misericordia vocatur, et est domus carnalis Israel, cui non addam, inquit, ultra misereri (ibid.) . Absque misericordia vero fuit gentilitas, cui nunc miseretur Deus. Hoc manifestius liquet ex eo quod protinus addidit: Et dicam non populo meo: Populus meus es tu; et ipse dicet: Deus meus es tu. Iste namque populus gentilis est, cui Paulus dicit: Qui eratis illo in tempore sine Christo, alienati a conversatione Israel, et hospites testamentorum promissionis, spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo. Nunc autem in Christo Jesu vos, quia aliquando eratis longe, facti estis prope in sanguine Christi (Ephes. II) .

[Col. 0057D] Superiori loco, ubi dictum est: Et dixit Dominus ad Osee: Vade, sume tibi uxorem fornicariam, et fac filios fornicationum, meminimus et nunc quoque meminisse debemus versiculi, longe inferius in hoc propheta scripti, cum Dominus dicit: Et locutus sum prophetis, et ego visionem multiplicavi, et in manu prophetarum assimilatus sum (Ose. XII) . Diximus Dominum in manu prophetae hujus assimilatum, in eo videlicet quod semel et iterum ac tertio accessit ad mulierem fornicariam, et fecit filios fornicationum. [Col. 0058D] Huic namque illud simile est, quod tertio Dominus accessit ad gentem Hebraicam: primo, quando pepigit foedus, sive confirmavit testamentum cum Abraham (Gen. XV) ; secundo, quando legem dedit in monte Sina, post annos quadringentos et trigenta (Exod. XX) ; tertio, quando propheticum sermonem conscribendum misit, qualem primus et scripsit, et cecinit David. At vero a domo ejusdem David scissae sunt decem tribus post mortem Salomonis, et domum ejus secuta et sola tribus [Col. 0059A] Juda, et quae contigua illi erat tribus Benjamin, sicque de una domo Jacob duae factae sunt domus, altera domus Israel, et altera domus Juda, de quibus in isto cum dixisset: Voca nomen ejus Absque misericordia, continuo subjunxit: Quia non addam ultra misereri domui Israel, sed oblivione obliviscar eorum, et domui Juda miserebor. Istae, ut alio jam loco diximus, quae sunt mulieres, quarum altera apud Ezechielem dicitur Oolla, altera Ooliba (Ezech. XXIII) . Videamus igitur sequentia:

CAP. III.

Et dixit Dominus ad me: Adhuc vade et dilige mulierem dilectam amico, et adulteram, sicut diligit Dominus filios Israel, et ipsi respiciunt ad deos alienos, et diligunt vinacia uvarum. Mulier ista Ipsa est Ooliba, id est Hierusalem, sive domus [Col. 0059B] Juda. Et quare haec dicitur dilecta amica? Videlicet pro eo quod superius dixit: Et domui Juda miserebor. Ad distinctionem domus Israel, de qua dixit: Quia non addam ultra misereri domui Israel, sed oblivione obliviscar eorum, ista dicitur dilecta amico. In quo misertus est domui Juda? In eo nimirum quod, cum domum Israel transtulisset Salmanassar rex Assyriorum, domum autem Juda captivasset rex Babylonis, domum quidem Juda Dominus solvit de captivitate post septuaginta annos, domum autem Israel non solvit, sed tenentur captivi in Aila et in Abor, juxta fluvium Gozan in civitatibus Medorum (IV Reg. XVII) . Translatus est, inquit Scriptura, Israel de terra in Assyrios usque in diem hanc. Dilecta ergo recte haec dicitur amico, quia parcius percussit [Col. 0059C] hanc Ooliban quam sororem ejus Oollam, prioris amicitiae memor, imo propositi sui, de quo mox dicendum est in praesenti loco. Sed vide quomodo, cum dixisset mulierem dilectam amico, statim addidit, et adulteram, subauditur, sicut est et soror ejus. Sequitur enim: Sicut diligit Dominus filios Israel, et ipsi respectant ad deos alienos, et diligunt vinacia uvarum. Idem namque est ac si dicat: Quia domus Juda sic adultera est, ut domus Israel. Utraque enim cum diligeretur a Domino, saepe respexit ad deos alienos, et dilexit vinacia uvarum, id est eosdem deos, imo daemones qui vere tanquam vinacia uvarum sunt. Sicut enim tempore vindemiae pressis uvis, vinoque in apothecis recondito vinacia [Col. 0059D] foras projiciuntur, sic habito in supernis judicio, factaque honorum et malorum divisione angelorum, boni in beatis mansionibus confirmati, mali autem foras projecti sunt. Istos deos se esse mentientes ista mulier Ooliba dilexit, et ad eos respexit non minus, quam Oolla, id est domus Juda non minus quam domus Israel, Hierusalem non minus quam Samaria. Unde in Ezechiele Dominus cum dixisset de Oolla, id est de Samaria: Ipsi discooperuerunt ignominiam ejus, filios et filias ejus tulerunt, et ipsam occiderunt gladio, continuo subjunxit: Quod cum vidisset soror ejus Ooliba, plus quam illa insanivit libidine, et fornicationem suam super fornicationem sororis suae ad filios Assyriorum praebuit impudenter ducibus et magistratibus ad se venientibus [Col. 0060A] indutis veste varia equitibus, qui vectabantur equis, et adolescentibus forma cunctis egregia (Ezech. XXIII) . Praeterea et aliter nunc usque Judaei fastidientes vinum, diligunt vinacia uvarum, quia in omnibus vivificantem fugientes spiritum, occidentem vilem et aridam sequuntur litteram. Sed ad ordinem redeamus. Adhuc, inquit, vade; dilige mulierem dilectum amico et adulteram. Postquam ad illam Gomer filiam Debelaim, o, tu Osee, semel et iterum ac tertio accessisti, et illa toties concepit et peperit, adhuc vade et dilige sororem ejus, similem adulteram. Et est sensus hic mysticus: Post illa tria quae jam dicta vel facta sunt testamentum confirmatum cum Abraham, legem datam per Moysen in monte Sina, et sermonem propheticum a pluribus prophetis administratum [Col. 0060B] et conscriptum, tandem, o Salvator, Fili Dei, Verbum Patris, ingredere mundum ad salvandum genus humanum, et de domo, inquam, Juda, de semine David, de virgine Maria, homo factus nascere. Hoc namque erat, mulierem illam diligere, imo et osculum illi dare. Juxta quod bona pars, delecta pars ejusdem per 26 Salomonem dixit: Osculetur me osculo oris sui (Cant. II) , quod est dicere: Qui olim per figuras loquens vel apparens, testamentum vel foedus cum Abraham pepigit, qui deinde in monte Sinai legem dedit, et qui deinde prophetas misit, ipse jam veniat et conjungatur mihi per sacrosanctum mysterium suae Incarnationis. Sequitur: Et fodiam mihi quindecim argenteis, et coro hordei, et dimidio coro hordei. Et dixi ad eam: Dies multos [Col. 0060C] exspectabis me, non fornicaberis, et non eris conjuncta viro. Sed et ego exspectabo te, quia dies multos sedebunt filii Israel sine rege, et sine principe, et sine sacrificio, et sine altari et sine ephod, et sine theraphim. Sicut paulo ante, cum secundum multitudinem mulieris loqueretur dicendo, et ibat post amatores suos, etc., repente ad similitudinem vineae transivit et dixit: Et dabo ei vinitores ejus ex eodem loco. Ita et hic de similitudine mulieris, qua dixerat: Adhuc vade; dilige mulierem dilectam amico, repente ad similitudinem vineae transivit, dicens: Et fodi eam mihi. Ad proprietatem namque spectat vincae, quod dicit: Fodi, pro quo verbo in alia translatione scriptum est: Et conduxi, quia magis hoc pertinere [Col. 0060D] visum est ad similitudinem vel proprietatem mulieris. Quid autem sibi vult haec argenteorum quantitas numero XV itemque corus hordei et dimidius eorus hordei? Et quidem multa sunt quae hinc potuere dici, videlicet quindenarium argenteorum numerum ad XV lunam, qua die exierunt filii Israel liberati ab Aegyptiis. Corum autem hordei et dimidium eorum hordei, qui sunt simul XLV modii, ad XLV dies congrue referri quibus egressi, pervenerunt ad montem Sinai die XLV. Qui enim XLV die ad eum pervenerunt locum, in quo legem acceperunt, bene XLV modiis hordei fuisse referuntur conducti. Non quidem hunc sensum ab antiquioribus traditum tenuem arbitramur, sed quia ad Salvatoris adventum, sicut jam dictum est, praesens spectat locus. Ex tunc [Col. 0061A] enim sedent Judaei sine rege et principe, secundum haec eadem tempora litterae hujus sacramentum enucleare conamur.

Quaerentibus nobis ut inveniamus juxta promissum dicentis: Quaerite, et invenietis (Matth. VII) , tandem illud occurrit quia neque in argenteis, neque in hordeo quantitas ad binarium numerum pervenit, sed neque in unitate remansit. Esset unitas, si ita dixisset: Et fodi eam mihi decem argenteis. Est enim denarius secunda unitas. Itemque si dixisset. Et coro hordei, neque addidisset: Dimidio coro hordei, esset itidem unitas in quantitate pacti. Excessit unitatem, nec tamen ad binarium pervenit, quia neque viginti sunt argentei, qui numerus binarius decenus est; neque duo sunt cori hordei, qui binarius [Col. 0061B] est singularis. In utroque limite, id est tam in deceno quam in singulari unitas est semis, et sicut jam dictum est, in neutra ad binarium pervenit. Porro, absque binario vel minus quam in binario numero conjugium non sit, neque carnale quod Deus in initio conjunxit, neque spirituale, de quo ad hunc prophetam hic mysticus sermo fit, de quo Apostolus, cum praemisisset: Et erunt duo in carne una, continuo subjunxit: Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo, et in Ecclesia (Ephes. V) . Quid igitur hoc sibi vult, quia neque viginti argenteis dixit, neque duobus coris hordei, qui numerus est conjugalis, sea utrobique et super unitatem ascendit, et tamen ad binarium non pervenit, nisi [Col. 0061C] quia mulier ista sic dilecta, cujus de carne Christus Deus homo fieri dignatus est, et tanquam sponsus de thalamo suo processit, ad conjugium ejusdem Christi non pervenit? Sequitur enim: Et dixit ad eam: Dies multos exspectabis me; non fornicaberis, et non eris viro; sed et ego exspectabo te. Itaque defectum conjugii significat hic defectus, tam deceni quam singularis binarii, et idcirco recte, neque unitas sola, neque binarius totus est, quia gens illa, de qua Christus Ecclesiae sponsus natus est, neque virgo est; quippe quae jam adultera praesenti loco dicta est, neque uxor aut conjux esse meretur, quia sine viro, quia Filium non confitens, nec patrem habet. At contra quae virum hunc habet, quae sponsa dici meretur, et est, et virgo est et conjux, atque [Col. 0061D] idcirco quantitas argenteorum ejus unitate et binario taxata est. Sic enim in Canticis habes: Vinea fuit pacifico, in ea quae habet populos, tradidit eam custodibus, vir affert pro fructu ejus mille argenteos (Cant. VIII) . Statimque vir ipse, scilicet Christus, dicit: Vinea mea coram me est. Mille tui pacifici et ducenti his, qui custodiunt fructus ejus (Ibid.) . Millenarius quippe, sicut abacistae melius norunt, quarta unitas est. Eodem namque charactere, quo unus in singulari limite notatur, translato in millenum limitem, mille significantur. Ducenti vero in centeno limite, eodem charactere significantur, quo in singulari duo praenotantur. Igitur, sicut illa neque virgo, neque viro juncta est, et idcirco argenti ejus neque decem sunt, neque viginti, neque corus unus, [Col. 0062A] neque cori hordei; sic econtra haec et virgo et conjux est, et idcirco argentei ejus et mille sunt et ducenti. Praeterea et hoc notandum quod illa et argentum accipit et hordeum, haec autem solummodo argenteos. Quia habet quidem illa quidpiam argenti, id est sermonis sancti in lege et prophetis, et soli hordeo occidentis litterae incumbit. Haec autem totum, quod habet, argentum est, neque enim hordeum litterae attendit, sed solo vivificantis Spiritus argento delectatur. Et dicit: Eloquia Domini, eloquia casta; argentum igne examinatum probatum terrae, purgatum septuplum (Psal. XI) . Dicitur ergo illi, quae non habet gratiam conjugii: Dies multos exspectabis me; non fornicaberis, et non eris viro. Quid hoc sit confestim exponitur his verbis: Quia dies multos sedebunt [Col. 0062B] filii Israel sine rege, et sine principe, et sine ephod, et sine teraphim. Ecce hodie veritatem hujus prophetiae completam videmus, quia Judaei ducti in omnes gentes captivi, sine rege et sine principe sunt. Hoc non fuit antequam Christus veniret, sed sicut praedixerat patriarcha Jacob: Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est (Gen. XLVI) , usque ad ejus adventum; etsi non semper regem, semper tamen habuerunt principem, ita ut duces et judices de semetipsis haberent etiam cum in Babylonia captivi essent. Nam ibi quoque judicia sua per semetipsos exercuerunt. Exempli gratia: Susannam quidem condemnantes ut duceretur ad mortem, sed reversi [Col. 0062C] ad judicium, duos presbyteros, qui falsum adversus illam testimonium dixerant, judicaverunt et interfecerunt (Dan. XIII) . At ubi Christus venit quem non receperunt, judices et praesides alienos habuerunt, et non licuit eis judicare vel per semetipsos terminare judicium. Inde est, quod cum diceret eis Pilatus de Domino Jesu: Accipite eum vos, et secundum legem vestram judicate; responderunt: Nobis non licet interficere quemquam (Joan. XVIII) . Ex tunc sedent sine rege, et sine principe, et multi dies sunt. Nam quia regem suum Christum non requirunt, nec regem nec principem de semetipsis habere digni sunt. Sedent et sine sacrificio et sine altari; quia perdito loco, ubi templum et altare habebant, de quo illis in lege praecipiebatur: In loco quem elegerit [Col. 0062D] 27 Dominus, immolabitis ei, et non in omni loco, nequaquam legales, victimas offerunt (Deut. XII) . Sedent et sine Ephoth, et sine Theraphim. Ephoth proprie superhumerale vocatur; sed hic pro omni vestimento sacerdotali accipitur. Teraphim proprie appellantur figurae et simulacra; sed hic pro omni ornamento sacerdotali positum est. Haec omnia Judaei perdiderunt. Quomodo autem exspectant Christum, vel quomodo illos Christus exspectat? Dicit enim: Dies multos exspectabis me; non fornicaberis; et non eris viro; sed et ego exspectabo te. Nimirum male exspectant, quia respuentes illum, qui jam venit, alium sibi pollicentur Messiam. Hinc ipse, cum dixisset: Ego veni in nomine Patris mei, et non accepistis me, subjunxit: Si alius venerit in nomine [Col. 0063A] suo, illum accipietis (Joan V) . Porro Christus illos bene exspectat, videlicet donec plenitudo gentium introeat. Caecitas, inquit Apostolus, ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI) . Hoc ipsum est quod hic continuo subjungit: Et post haec revertentur filii Israel, et quaerent Dominum Deum suum, et David regem suum; et pavebunt ad Dominum, et ad bonum ejus in novissimo dierum. Interea non fornicaberis, inquit, et non eris viro. Hoc est, nec amatoribus turpiter te prostitues, nec mihi legitimo viro conjungeris, a quo conducta es. Istis namque diebus Israel sive Synagoga neque fornicatur publice cum Baal, sive cum vitulis aureis, sicut tunc faciebat; neque viro suo Christo est, ac perinde nec Patrem [Col. 0063B] Christi Deum habet. Post istos dies, sive post haec revertentur, ut jam dictum est, quia, cum plenitudo gentium intraverit, quaerent Dominum Deum suum et David regem suum, id est Deum Patrem et Filium ejus confitebuntur, Jesum Christum. Et pavebunt, inquit, ad Dominum, et ad bonum ejus in novissimo dierum. Duabus personis, scilicet Patri et Filio tertiam addidit, id est Spiritum sanctum, dum praemisso: Et quaerent Dominum Deum suum et David regem suum, subjunxit: Et pavebunt ad Dominum. Pavebunt plane, id est ineffabiliter admirabuntur, attoniti pro magnitudine rei vel gaudii sui, videlicet quomodo pavebat Thomas, quando dicente sibi Domino: Infer digitum tuum huc, et vide manus meas, et affer manum tuam, et mitte in latus [Col. 0063C] meum, et noli esse incredulus sed fidelis; respondit, et dixit ei: Dominus meus, et Deus meus (Joan. XX) . Sicut enim Thomas cum caeteris discipulis illa die non fuit, quando Jesus venit, et dicentibus illis: Vidimus Dominum, non credidit: post octo autem dies erat cum eis, et venientem iterum Jesum vidit et credidit; sic hodie Judaei nobiscum non sunt et dicentibus nobis resurrexisse illum, quem crucifixerunt, non credunt. Post haec autem nobiscum erunt, et cognoscent eum, et pavebunt ad bonum ejus in novissimo dierum. Sequitur.

CAP. IV.

Audite verbum Domini, filii Israel, quia judicium Domino cum habitatoribus terrae. Non est enim veritas, et non est misericordia, et non est [Col. 0063D] scientia Dei, in terra. Maledictum, et mendacium, et homicidium, et furtum, et adulterium inundaverunt et sanguis sanguinem teligit. Postquam in capite libri, ut dignum erat, de Christo scripsit, miram similitudinem sive parabolam adhibuit de muliere, ad quam semel et iterum, ac tertio jussus est accedere. Itemque de muliere dilecta et adultera quam jussus est adhuc diligere, nunc demum agit id quod non quidem primum, sed tamen bonum secundarium est in ordine officii prophetici, scilicet peccata redarguendo populi, in quibus tunc erat, et pro quibus tandem mereretur projici atque disperdi. Sic Ezechiel quoque in capite libri, id est in prioribus visionibus longe post futura, praescripsit mysteria Filii Dei per quatuor facies, hominis, vituli, leonis atque aquilae [Col. 0064A] volantis, et tunc demum quae minora vel secundaria sunt prophetavit vel scripsit, scilicet instantem captivitatem populi in Babyloniam transmigraturi. Tu ergo, inquit, fili hominis, fac tibi vasa transmigrationis, et transmigrabis per diem coram eis (Ezech. XII) , etc. Ait itaque: Audite verbum Domini, filii Israel, quia judicium Domino cum habitatoribus terrae. Filii Israel, jamjam in captivitatem ducendi, quibus non addet Dominus ultra misereri, quibus dicit Dominus: Non populus meus vos; audite verbum Domini; audite et scitote quia judicio vobiscum agitur, quia vos non sine causa patimini aut patiemini, sed multis causis praecedentibus. Audite et scitote vos, audiat et sciat orbis universus omnesque [Col. 0064B] generationes, tam praesentes quam futurae, causas esse magnas propter quas relinquamini absque misericordia, propter quas Domino vobiscum sit judicium sine misericordia. Quaenam illae sunt causae? ait: Non est enim veritas, et non est misericordia, et non est scientia Dei in terra, etc. Antequam causas hujusmodi pertractemus, sciendum est quia peccata populi illius non minora, quam gentium peccata percutit, et in sola Christi fide, per quam et Abraham, antequam circumcideretur, justificatus est; justificationem haec prophetica veritas constituit atque repromittit. Et, ut totum prophetiae corpus prolucescat, jam dicimus quia septies abhinc usque ad finem voluminis peccata commemorat atque replicat, et per singulas vices in Christum [Col. 0064C] sermo recurrit, qui solus omnium credentium atque poenitentium justitia est. Vices istae jam numerandae vel praesignandae sunt. Primo, inter caetera sic proloquens: Secundum multitudinem eorum sic peccaverunt mihi, fornicati sunt, et non cessaverunt: Spiritus enim fornicationum decepit eos, et fornicati sunt a Deo suo, quoniam ipsi cum meretricibus versabantur, et cum effeminatis sacrificabant; particeps idolorum Ephraim, dimitte eum. Quibus utique dictis illos non minus quam gentiles sub peccato esse causatur atque convincit, tandem Christum, qui solus justificat, ad utrosque taliter loquentem introducit: In tribulatione sua mane consurgent ad me dicentes: Venite, et revertamur ad Dominum, quia ipse cepit, et sanabit nos; percutiet et curabit nos [Col. 0064D] (Ose. VI) , etc.; secundo ita incipiens: Ipsi autem, sicut Adam, transgressi sunt pactum, ibi praevaricati sunt in me. Galaad civitas operantium idolum, supplantata sanguine, et quasi fauces virorum latronum (ibid.) , et caetera, usque ad illud: Ex diebus Gabaa peccavit Israel, ibi steterunt; non comprehendet eos in Gabaa praelium super filios iniquitatis, juxta desiderium meum corripiam eos, congregabuntur super eos populi, cum corripientur propter duas iniquitates (Ose. X) , tandem justum et justificantem Christum, sic introducit: Ephraim vitula, docta diligere trituram, et ego transivi super pulchritudinem colli ejus. Ascendam super Ephraim, arabit Judas, confringet sibi sulcos Jacob. Seminate vobis in justitia, metite in ore misericordiae, innovate vobis novale, tempus autem requirendi [Col. 0065A] Dominum, cum venerit, docebit vos justitiam (Ose. X)

Tertio, confestim peccata repetens: Arastis, inquit, impietatem, messuistis iniquitatem, comedistis fructum mendacii (ibid.) , et caetera, quibus praemissis, continuo Salvatoris ejusdem adventum repromittit, sic eloquens personam Dei Patris: Sicut mane transit, pertransit rex Israel, quia puer Israel et dilexi eum, et ex Aegypto vocavi filium meum (Ose. XI) . Quarto, itidem peccata replicans, et dicens: Baalim immolabant, et simulacris 28 sacrificabant, et ego quasi nutritius Ephraim portabam eos in brachiis meis et nescierunt quod curarem eos in funiculis Adam; traham eos in funiculis charitatis, [Col. 0065B] et ero eis quasi exaltans jugum super maxillas eorum, et declinavi ad eum ut vesceretur; non revertetur in terram Aegypti, et Assur ipse rex ejus, quoniam notuerunt converti (ibid.) , et caetera, repente ad eumdem Salvatorem sermo recurrens, ipsumque repromittens: Post Dominum, inquit, ambulabunt, quasi leo rugiet; quia ipse rugiet et formidabunt filii maris, et volabunt quasi avis ex Aegypto, et quasi columba de terra Assyriorum; et collocabo eos in domibus suis, dicit Dominus (ibid.) . Denique Dominus de quo ait, quasi leo rugiet, Salvator noster est, de quo et patriarcha Jacob praedixerat: Catulus leonis Juda, ad praedam, fili mi, ascendisti, requiescens accubuisti ut leo, et quasi leaena (Gen. XLIX) , ipsa rugiit, et formidaverunt filii maris. Quia resurrexit et praedicatores [Col. 0065C] apostolos suos misit, et timuerunt atque ad poenitentiam conversae sunt nationes orbis, et avolaverunt, et nunc usque avolare non desinunt, quasi avis ex Aegypto hujus saeculi, et collocat eos in domibus suis, videlicet in supernis mansionibus, de quibus ait: In domo Patris mei mansiones multae sunt. Si quominus dixissem vobis, quia vado parare vobis locum (Joan. XIV) , etc. Quinto, peccata repercutiens confestim dicendo: Circumdedit me in negotiatione Ephraim, et in dolo domus Israel, etc., usque ad id: Idcirco erunt, quasi nubes matutina, et sicut ros, mane praeteriens, sicut pulvis turbine raptus ex area, et sicut fumus de fumario (Ose. XIII) , continuo Salvator ipse suum repromittens adventum: [Col. 0065D] Ego autem, inquit, Dominus Deus tuus ex terra Aegypti; et Deum absque me nescies, et Salvator non est praeter me (ibid.) , etc. Sexto protinus peccata commemorans Dominus, dicendo: Juxta pascua sua adimpleti sunt et saturati sunt, et elevaverunt cor suum et obliti sunt mei, et caetera. Tunc demum itidem suum repromittens adventum: De manu mortis, inquit, liberabo eos, et de morte redimam eos. Ero mors tua, o mors, ero morsus tuus, inferne, et caetera usque ad id: Et ipse diripiet thesaurum omnis vasis desiderabilis; ipse, inquam, videlicet Christus, qui in persona sua dixerat: Ero mors tua, o mors, quia per mortem suam fortem armatum vicit et vasa ejus diripuit. Septimo acriter eadem peccata condemnans propheta, dicendo: Pereat [Col. 0066A] Samaria, quoniam ad amaritudinem concitavit Deum suum, in gladio pereat: parvuli eorum elidantur, et fetae ejus discindantur, protinus in Christum vel Christi adventum respiciens: Convertere, ait, Israel ad Deum tuum (Ose. XIV) , et caetera, usque in finem. Quibus utique et veri Israelis conversionem, et peccatorum per eumdem Christum remissionem et donorum Spiritus sancti abundantem et gratuitam mystice praesignat effusionem. Ita quotics peccata gentis percutit sive enumerat, toties in adventum sive sacramentum Filii Dei suum propheticus sermo cursum terminat, illud videlicet innuens, quod justificari et a peccatis salvari, non aliter quam per gratiam vel fidem ejus quis possit. Unde Apostolus tam Judaeorum quam gentium peccatis [Col. 0066B] opportune commemoratis, tandem dicit: Justificati igitur ex fide, pacem habeamus ad Deum, per Dominum nostrum Jesum Christum (Rom. V) . Nunc ipsum litterae expositionis ordinem ingrediamur. Praemisso, ut jam dictum est: Audite verbum Domini, filii Israel, quia judicium Domino cum habitatoribus terrae, quo dicto, non tantum attentos, verum et attonitos reddere potuisset eos, si haberent aures audiendi, confestim causam ingrediens, sic incipit: Non est enim veritas, et non est misericordia, et non est scientia Dei in terra. Maledictum et mendacium, et homicidium et furtum, et adulterium inundaverunt, et sanguis sanguinem tetigit. Propter hoc lugebit terra, et infirmabitur omnis qui habitat in ea, in bestia agri, et volucre caeli; sed et [Col. 0066C] pisces maris congregabuntur. Verumtamen unusquisque non judicet et non arguatur vir: populus enim tuus sicut hi, qui contradicunt sacerdoti, etc. Fere totam hanc sermonis prophetici partem, usque ad id quod ait: In tribulatione sua mane consurgent ad me. Hic praescribi ratio postularet, nisi festinantis ad expositionem lectoris vitaremus offensam.

Denique arbitramur, Apostolum nusquam certius respexisse aut respicere potuisse, ut ad Romanos scribens, redargutis vehementissime peccatis gentilium, diceret protinus conversus ad Judaeum: Propter quod inexcusabilis es, o homo omnis qui judicas. In quo enim judicas alterum, teipsum condemnas: eadem enim agis quae judicas (Rom. II) , et caetera. [Col. 0066D] Revera si nosse cupis, quam vere Judaeo judicanti gentilem dixerit: Eadem enim agis quae judicas mala haec loco praesenti conscripta de Judaeis, confer malis, quae de gentibus Apostolus commemoravit illic, et luce clarius liquebit, quia mala illorum, et mala istorum, non utique similia, verum eadem sunt. Verba quidem diversa, sed res eaedem sunt. Illud breviter praelibandum, quia sicut Apostolus illic ait: Propter quod tradidit illos Deus, videlicet gentiles, in desideria cordis eorum, et in immunditiam (Rom. I) , et hoc ipsum traditionis verbum tertio repetivit, dicens: Propterea tradidit illos Deus in passionibus ignominiae. (ibid.) Itemque: Et sicut non probaverunt Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt [Col. 0067A] (Rom. I) . Ita et hic Judaeum fornicantem idem Deus tertio tradit vel tradi jubet, dum derelinquit et redargui prohibet. Primo namque dicit: Verumtamen unusquisque non judicet, et non arguatur vir: populus enim tuus sicut hi, qui contradicunt sacerdoti. Secundo autem: Non visitabo super filias vestras, cum fuerint fornicatae, et sponsas vestras cum adulteraverint, quoniam ipsi cum meretricibus versabantur, et cum effeminatis sacrificabant. Deinde tertio: Particeps idolorum Ephraim, dimitte eum. Separatum est convivium eorum, fornicatione fornicati sunt. Sano quippe intellectui non aliud est quod juxta Apostolum Deus gentiles tradidit, quam quod juxta nunc prophetam Judaeum virum vetuit argui, non visitare se dixit, dimitti jussit, videlicet secundum [Col. 0067B] desideria cordis sui. Item, quod de gentibus Apostolus ait, repletos omni iniquitate, malitia, fornicatione, avaritia, nequitia, plenos invidia, homicidio (ibid.) , et caetera, hoc idem de Judaeis propheta hic enuntiat, brevius tamen, cum dicit: Maledictum et mendacium, et homicidium, et furtum, et adulterium inundaverunt, et sanguis sanguinem tetigit. Unde miranda et laude digna vere sapientis Apostoli dispensatio, qui in disceptatione Judaeorum et gentilium, quae causa fuit scribendi Epistolam ad Romanos, ut utrosque compesceret, prius gentiles tetigit quam Judaeos. Quam ob causam? Videlicet quia ex ex Judaeis quidem omnium gentium contemptoribus totum certamen oriebatur, et reatus eorum major erat, quia legem habentes, legis erant praevaricatores atque [Col. 0067C] idcirco prius ipsi debuerant repercuti, et ostendi sibimet quales fuerint, sed gentiles ad audiendum patientiores erant. Laudabilis ergo, ut jam dictum est, dispensatio sive discretio redarguentis Apostoli quia redargutionem illorum differens, qui merebantur 29 quidem magis et prius redargui, sed minus erant patientes, prius illos redarguit qui minus quidem damnabiles, sed magis erant patientes. Igitur, ut supra diximus, prolixum sermonis hujus prophetici capitulum causa hic postulabat praescribi et sermoni apostolico conferri, sed nos utrisque summam sic tetigisse contenti, deinceps carptim singula percurramus, paulatimque singula horum qualiter singulis Apostoli dictis consonent intueamur. Ait: Non est veritas, et non est misericordia, et non est [Col. 0067D] scientia Dei in terra. Idcirco, inquit, judicium est Domino cum habitatoribus terrae; judicium, inquam, et non misericordia, neque enim addam ultra misereri domui Israel, quia in terra, id est eisdem habitatoribus terrae, non est veritas, et non est misericordia, et non est scientia Dei. Tria haec, si bene considerentur, digna sunt ut ubicunque fuerint, cedat judicium et accedat misericordia Dei; ubicunque autem non fuerint, misericordia locum non habeat, judiciumque fiat. Ubi namque non est veritas, illic neque confessio peccatorum est: et econverso, ubi confessio peccatorum non est, illic veritas non est. Si dixerimus, inquit Apostolus, quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non [Col. 0068A] est (I Joan. I) . Ecce autem hic, paucis interjectis, dicitur: Verumtamen unusquisque non judicet, et non arguatur vir: populus enim tuus, sicut hi, qui contradicunt sacerdoti. Nimirum contradicere sacerdoti, est peccatum defendere; quia sacerdotis officium est populum de peccato arguere. Igitur sicut in gentibus veritas non erat, ita et in Judaeis, sive in illo carnali Israel veritas non fuit aut est. At vero acerbius istam veritatis absentiam in gentibus redarguit Apostolus, cum dicit: Revelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem et injustitiam hominum eorum, qui veritatem Dei in injustitia detinent; quia quod notum est Dei, manifestum est illis (Rom. I) , et caetera. Ergo ut culpa Judaeorum contra veritatem, culpae gentilium veraciter aequiparetur, [Col. 0068B] quaeramus, et mox occurret quomodo et illi veritatem Dei in injustitia detinuerunt. Formatis namque vitulis aureis, dixerunt: Hi sunt Dei tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti (III Reg. XII) . In hac injustitia, tam Hieroboam, quam populus veritatem Dei detinuit atque depressit: non enim ignorabant, sed ignorantiam simulabant, quia quod notum est Dei, manifestum erat in illis, non tantum, sicut gentilibus, a creatura mundi, sed plus quam gentilibus a Scriptura susceptae legis. Ad summum, quia sciderant sese a domo David, illa veritas non erat in eis, de qua idem dicit: Juravit Dominus David veritatem, et non frustrabitur eam, de fructu ventris tui ponam super sedem tuam (Psal. CXXXI) . Misericordia quoque non est in eis, inquit, et hoc par est ei quod [Col. 0068C] itidem Apostolus de gentilibus dicit: Sine affectione, absque foedere, sine misericordia (Rom. I) . Usque adeo, et isti erant sine misericordia, ut nec etiam jejunantes misereri scirent, sicut sub eisdem temporibus de ipsis dixit et scripsit Isaias: Ecce in die jejunii vestri invenitur voluntas vestra, et omnes debitores vestros repetitis. Ecce ad lites et contentiones jejunatis, et percutitis pugno impie (Isa. LVIII) . Utbreviter multa, quae hinc dici poterant, concludam, cum dicit: Non est misericordia, consequitur, quia nec est dilectio sive charitas, non solummodo in proximum, verum etiam in Deum. Qui enim non diligit proximum, nec miseretur proximo, constat, quia nec diligit Deum. Hinc Joannes dicit: Qui habuerit substantiam mundi hujus, et [Col. 0068D] viderit fratrem suum necesse habere, et clauserit viscera sua ab eo, quomodo charitas Dei manet in eo? (I Joan. III.) Justum ergo etiam pro hoc judicium Domino ut videlicet quia non diligunt nec ipsi diligantur, quia non miserentur nec ipsi misericordiam consequantur, sicut jam superius, cum dixisset: Et voca nomen ejus Absque misericordia, confestim ait: Quia non addam ultra misereri domui Israel, sed oblivione obliviscar eorum. Et non est, ait, scientia Dei in terra. Hoc loco, si ad versiculum respicias qui postmodum sequitur: Quia tu scientiam repulisti, repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi; nimirum quod hic de Judaeis sive Israeliticis dicit, par est ei, quod de gentilibus itidem [Col. 0069A] Apostolus ait: Quia non probaverunt Deum habere in notitia (Rom. I) . Hoc de illis dixit, quibus non quidem ex lege promptum erat, Dei notitiam habere, sed nihilominus poterat illis notum esse; imo nec ipsam ejus notitiam non poterant non habere. Deus enim, inquit, illis manifestavit. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque virtus ejus et divinitas, ita ut sint inexcusabiles (ibid.) . Quanto magis de Judaeis idem dici convenit, quibus non tantum a creatura mundi, verum ex lege scripta propositam constat fuisse scientiam sive notitiam Dei? Porro de verbo, quo ait, quodque jam ex parte commemoratum est: Quia tu scientiam repulisti, postmodum suo loco plenius dicendum erit. Sequitur: [Col. 0069B] Maledictum, et mendacium, et homicidium, et furtum, et adulterium inundaverunt, et sanguis sanguinem tetigit. Sine dubio et hoc illi par est, quod de gentilibus ibidem loquens Apostolus: Repletos, ait, omni iniquitate, malitia, fornicatione, avaritia, nequitia, plenos invidia, homicidio, contentione, dolo, malignitate, susurrones, Deo odibiles, contumeliosos, superbos, elatos, inventores malorum, parentibus non obedientes, insipientes, incompositos. Nam quod sequitur, sine affectione, absque foedere, sine misericordia, idem est, ut jam ante diximus, quod hic praemissum est. Non est enim veritas, non est misericordia. Quod ille gentiles talibus repletos ait, hoc idem iste de Judaeis sufficienter exprimit verbo inundationis, dicendo: Inundaverunt; quod nimirum [Col. 0069C] non mediocritatis, sed plenitudinis est verbum. Idcirco haec dicimus, et idcirco hujus prophetici et illius apostolici loci collationem facimus et facturi sumus, ut memoriam non excidat, quod, sicut jam ante diximus, rectissime Apostolus enumeratis gentilium vitiis, conversus ad hominem Judaeum: Inexcusabilis es, inquit, qui judicas, eadem enim agis quae judicas (Rom. II) . Caetera, cum per se satis pateant, de hoc uno quod ait: Et sanguis sanguinem tetigit, quaeritur, quid sit. Nam recte quidem intelligitur ac si dictum esset: Peccatum peccato superadditum vel appositum est, quia solet sanguinis nomine peccatum designari, ut illic: Libera me de sanguinibus, Deus, Deus salutis meae (Psal. L.) , sed hoc sensu nihil aliud dixisse videtur quam praecedentia [Col. 0069D] sonuerunt. Dicendo namque: Maledictum, et mendacium, et homicidium, et furtum, et adulterium inundaverunt; quid aliud sonat, quam peccatum peccato superadditum? Ergo cum dicit: Et sanguis sanguinem tetigit, videtur consanguinitas culpari, quia contra legem Dei est, dicentis: Omnis homo ad proximam sanguinis sui non accedat (Levit. XVIII) . Talibus ac tantis praemissis malis: Propter hoc, inquit, lugebit terra, et infirmabitur omnis, qui habitat in ea, in bestia agri, et volucre coeli, sed et pisces maris congregabuntur. Sensus iste est: Quia mala haec quae praedixi inundaverunt; terra ipsa quae non peccavit aut peccare potuit, utpote res inanimata, vindictae participationem sustinebit; 30 et lugebit, [Col. 0070A] id est delectabilis species ejus non erit, versis in contrarium sive intemperiem elementorum naturis, et deficientibus pariter cum hominibus his quae ad usum creata sunt hominis, scilicet bestiis agri, et volucribus coeli, et piscibus maris. Congregabuntur, ait, pisces maris, id est, simul adducentur ut ipsi quoque partem sustineant vindictae pro peccato hominis, et diminuatur copia bonorum omnium non solum in agris, verum etiam aquis. Sequitur: Verumtamen unusquisque non judicet, et non arguatur vir. Miro modo qui sic peccata punit, peccantes vetat judicari, prohibet argui. Cur ita velit, continuo causam subjungit: Populus enim tuus sicut hi, qui contradicunt sacerdoti. Hic meminisse oportet illius versiculi: Exacerbavit Dominum peccator, secundum [Col. 0070B] multitudinem irae suae non quaeret (Psal. IX) . Quis peccator, vel quando exacerbavit Dominum? Nimirum ille peccator, qui, cum venerit in profundum malorum, contemnit (Prov. XVIII) , tunc exacerbat Dominum, quando peccatis suis rebellionem addit et opera sua defendit, sicque, (ut alibi scriptum est), currit adversus Dominum extento collo, et pingui cervice armatus est (Job XV) . Istud, sive peccata istius, secundum multitudinem, inquit, irae suae non quaeret, id est, nequaquam in virga iniquitates ejus, neque in verberibus peccata ejus visitabit; sed tacebit nunc, locuturus tempore alio. Dicet enim: Haec fecisti, et tacui (Psal. XLIX) . Igitur, cum dicit: Unusquisque non judicet, et non arguatur vir; populus enim tuus sicut hi, qui contradicunt sacerdoti, [Col. 0070C] magnam nimis iram intendit; quia secundum multitudinem irae suae non quaeret, non judicat, non arguit, ut auferat misericordiam suam ab eis, sicut in initio dixerat: Quia non addam ultra misereri domui Israel. Item: Quia vos non populus meus, et ego non ero Deus vester. Quid enim est, quod ait. Populus enim tuus, sicut hi qui contradicunt sacerdoti, nisi ac si diceret: Quia rebelles sunt et in superbiam elati, peccata sua defendunt? Sacerdotis namque officium est, ut jam ante praelibavimus, populum vice Dei de peccatis arguere. Qui ergo sacerdoti contradicunt, secundum exemplum Adae qui Deo contradixit, dum peccatum suum defendit atque idcirco sicut ille de paradiso, sic iste, quicunque est, a Dei regno et ab Ecclesia praesenti pellitur, ut [Col. 0070D] hic idem populus in Assyrios. His dictis confestim ad ipsum populum apostropham facit et dicit: Et corrues hodie, et corruet etiam propheta tecum. Me non judicante, me non arguente, pro eo quod sis, o popule, sicut hi, qui contradicunt sacerdoti, corrues hodie, subauditur iniquitate; quae ruina hodie fit, sive hodierna est, videlicet ad distinctionem sequentis ruinae, qua rues post haec in poenam gehennae, qui hodie ruis in foveam culpae. Ruet etiam propheta tecum; subauditur caecus, qui tibi caeco ducatum praebet, quia pseudopropheta est. Quales nimirum prophetae Baal exstiterunt CCCCL viri, qui ruinae primitias perpessi sunt, quando Helias pro Domino zelatus, illos occidit (III Reg. XVIII) . Itaque, te ruente [Col. 0071A] hodie, quia caecus est, ruet etiam propheta tecum, nihilominus caecus. Nunquid enim potest caecus caeco ducatum praebere? Nonne ambo in foveam cadent? (Matth. XI.) Nam de ipsa caecitate mox sequitur: Nocte tacere feci matrem tuam. Quid enim de nocte dicit, nisi de ignorantiae tenebris? Denique et continuo subjungit, exprimens noctem illam: Conticuit populus meus, eo quod non habuerit scientiam. Quod autem eadem inscitiae nox voluntaria fuerit, quod illas ignorantiae tenebras sponte admiserit, nolendo intelligere ut bene ageret (Psal. XXXV) , sequeus versiculus testis est: Quia tu scientiam repulisti, repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi. Quod si adhuc quaeritur ubi vel quando, quid dicendo, quid agendo, populus ille scientiam Dei repulerit? Ecce in libro Regum [Col. 0071B] scriptum est: Pro loquente Hieroboam, omnis multitudo Israel, cum dixisset ad Roboam filium Salomonis: Pater tuus durissimum jugum imposuit nobis, et caetera, repente conclamavit: Quae nobis pars in David, vel quae nobis haereditas in filio Isai? Redi in tabernacula tua, Israel. Nunc vide domum tuam, David. Recessitque Israel a domo David (III Reg. XII) . Nimirum sic recedendo, scientiam repulit, scire nolens, attendere contemnens quod scientia et salus esset ex domo David, cui juraverat Dominus, dicens: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam (Psal. CXXXI) . Repellendo ergo David, nonne illum in quo vera scientia est, fructum ventris ejus repulit? Excogitato namque consilio, Hieroboam fecit duos vituios aureos, et dixit eis: Nolite ultra ascendere in [Col. 0071C] Hierusalem. Ecce dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti. Igitur ista nox, ista scientiae repulsio de qua culpatur populus hic, par illi est, quod loco saepe dicto Apostolus de gentibus ait: Quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum. Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, et immutaverunt gloriam suam in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium (Rom. I) . Nonne faciendo vitulos et colendo illos, immutaverunt gloriam suam Hieroboam et omnis Israel in similitudines ejusmodi, praesertim cum de alio quoque tempore Psalmista dixerit contra eumdem populum, non utique gentium, sed Judaeorum: [Col. 0071D] Mutaverunt gloriam suam in similitudinem vituli comedentis fenum (Psal. CV) . Vere ergo istorum quoque obscuratum est insipiens cor, non minus quam gentilium et ipsa cordis obscuratio, nox est de qua nunc dicit: Nocte tacere feci matrem tuam. Matrem sane populi dicit, magistram ejus Synagogam. Haec nimirum nocte tacere compellitur, dum propter insipientis et obscurati cordis tenebrosam ignorantiam, docendi auctoritas sive locus ille aufertur. Tacente autem matre quae docebat, necessario conticuerunt, id est simul tacuerunt et filii qui docebantur. Confestim ergo conversus ad eos, qui mirarentur tinnientibus utrisque auribus, et dicerent: Quare sic fecit Dominus terrae huic, et populo huic? (III Reg. IX.) Idcirco, ait, conticuit populus meus, quia non habuit, imo habere noluit scientiam. In quo conticuit? In eo videlicet quod celebrare vel celebris esse desiit, quia festivitates ejus, Sabbata ejus, neomenias sive Kalendas ejus, et omnia festa temporalia ejus ego projeci. Satius namque mihi est ut in captivitatem ducti conticescant, quam ut sub nomine meo coram vitulis suis tripudient, et cantando subsiliant. Dicoque populo huic: Aufer a me tumultum carminum tuorum (Amos V) ; descende, et tace in terram captivitatis, in terram Assyriorum. Quod si adhuc murmurat, et dicit: Quare sic factum est mihi? dico illi: Quia tu scientiam repulisti, repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi. Itaque sacerdotio nequaquam fungi et conticescere, paria sunt; quia videlicet sicut in [Col. 0072B] functione sacerdotii pollet eloquii libertas, sic econtra in defunctione vel depositione sacerdotii cadit loquendi auctoritas. Sequitur: Et oblita es legis Dei tui, obliviscar filiorum tuorum et ego. Oblivio pro contemptu ponitur hic, quemadmodum et illic, cum dixisset Psalmista: Et mutaverunt gloriam suam in similitudinem vituli comedentis fenum (Psal. CV) , continuo subjunxit: Obliti sunt Deum, qui salvavit eos (ibid.) . 31 Causa namque similis, imo eadem vel major praecesserat, ut diceret hic: Et oblita es legis Dei tui, quia videlicet tunc unum in deserto fecerat vitulum, nunc autem duos, alterumque eorum in Dan, et alterum posuerunt in Bethel (III Reg. XII) . Loquitur autem conversus ad illam, de qua dixerat: Nocte feci tacere matrem tuam, videlicet matrem [Col. 0072C] populi Synagogam, sive sacerdotum aut seniorum coetum, de quorum regimine vel magisterio populares pendebant. Oblita ergo es legis, id est contempsisti legem Dei tui: par pari refero, quia obliviscar filiorum tuorum, id est contemnam filios tuos et ego, quemadmodum et superius dixit, quia non addam ultra misereri domui Israel, sed oblivione obliviscar eorum. His dictis ad illam matrem, id est sacerdotum et magistrorum turbam sive multitudinem, rursus ad auditores convertitur, et de eisdem taliter conquerendo loquitur: Secundum multitudinem eorum sic peccaverunt mihi, gloriam eorum in ignominiam commutabo. Peccata populi mei comedent, et ad iniquitatem eorum sublevabunt animas eorum. [Col. 0072D] Et erit sicut populus, sic sacerdos; et visitabo super eum vias ejus, et cogitationes ejus reddam ei. Secundum multitudinem, inquit. Quidquid extra rationem numerumque vel ordinem legitimum effluit vel supercrescit, recte multitudo sive multiplicitas vocari debet. Constat autem, quia diebus illis turba sacerdotum ultra statutum sanctae legis ordinem terminumque excreverat. Scriptum est enim: Et fecit Hieroboam fana in excelsis, et sacerdotes de extremis populi, qui non erant de filiis Levi (III Reg. XII) . Item et alibi scriptum est: Quia quicunque volebat implebat manum suam, et fiebat sacerdos excelsorum (III Reg. XIII) . Ita multiplicati sacerdotes fuerant, utpote indifferenter assumpti de cunctis tribubus. Rex ille, ut patabat, sapienter sibi providerat, [Col. 0073A] qui ut sacerdotum multitudinem haberet, sacerdotes sibi de extremis populi fecerat. Tales quippe, quanto in plebe viliores, tanto ad honorem illum promptiores. Et gavisi sunt sese officio supergredi populum, qui conditione extrema latebant intra vel infra populum. Ait ergo: Secundum multitudinem eorum, sic peccaverunt mihi, id est quanto plures sunt vel fuerunt, tanto magis populum ut in me peccaret, deceperunt. Econtra quid ego? Gloriam, inquit, eorum in ignominiam commutabo. Et est sensus: Quoniam ipsi gloriam suam et olim in similitudinem vituli comedentis fenum (Psal. CV) , et nunc in similitudinem vitulorum comedentium fenum commutaverunt, eveniet illis ut sint ejusmodi, de quibus recte dicatur: Quorum Deus venter est, [Col. 0073B] et gloria in confusione ipsorum (Philip. III) . In quo enim judicantur isti ventrem suum habere Deum? Videlicet in eo quod sequitur: Peccata populi mei comedent. Nimirum sacerdotes de extremis populi, ut jam dictum est, assumpti, conditionem sive paupertatem pristinam superare certabant, et qui illos constituerat Hieroboam, veram sanctae legis imitationem se fecisse simulabat. Nam quia praeceperat lex, ut filii Levi possessiones proprias non habentes, decimas et oblationes a populo susciperent, et inde sumptus haberent, hic de extremis populi sacerdotes fecerat ut tot decimas atque oblationes accepturi, quanto fuerant extremi, tanto magis avidi ad colendum mendacium, populumque decipiendum sese accingerent (Num. XVIII) . Peccata ergo, inquit, [Col. 0073C] populi mei comedent, id est sicut coeperunt, quoad poterunt, comedere non desinent. Peccata namque populi comedebant qui pro hoc solum, ut ipsi decimas atque oblationes caperent, populum in peccatis et in mendacio detinebant, per omnia aeque, ut gentiles illa Apostoli sententia digni, quam loco saepe dicto taliter emittit: Revelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem et injustitiam hominum eorum, qui veritatem Dei in injustitia detinent; quia quod notum est Dei, manifestum est in illis (Rom. I) . Neque enim ignorabant sacerdotes ejusmodi nihil veri esse in vitulis illis aureis; sed veritatem detinebant, veritatem in corde abscondebant, et mendacium praedicabant labiis, dicentes: [Col. 0073D] Isti sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti (III Reg. XII) . Faciebant hoc nebulones et gulae propriae servi, ut peccata populi comederent, qui cum essent de extremis populi non tantum haberent ad comedendum, nisi populus peccaret, nisi vitulos pro Deo colens, ipsos pro sacerdotibus levitici generis honoraret, dando et offerendo quod ventribus eorum sufficeret. Illi accipientes, dantem beatificabant; et revera morientes, id est ad mortem peccantes, quasi de vita securos reddebant. Unde cum dixisset: Peccata populi mei comedent, continuo subjunxit: Et ad iniquitatem eorum sublevabunt animas eorum. Iniquitas quippe illorum erat discessio a domo David, et a templo Domini, et aureorum cultus vitulorum. Ad hanc nimirum iniquitatem [Col. 0074A] sublevabant animas eorum, confortantes eos dictis mendacibus, ut in vitulis illis tanquam in Deo confiderent, nihil metuerent tanquam minorem habentes in auro illo divinitatem, eo quod vituli pulchri formati essent, et festivitates opulentas apud illos saepe celebrarent. De ignominia, quam dicit: Et gloriam eorum in ignominiam commutabo, postmodium latius edisserit. Nam interposito: Et erit sicut populus, sic sacerdos; et visitabo super eum vias ejus, et cogitationes ejus reddam ei, continuo subjungit: Et comedent, et non saturabuntur; fornicati sunt, et non cessaverunt, quoniam Dominum dereliquerunt in non custodiendo. Fornicatio, et vinum, et ebrietas aufert cor. Populus meus in ligno suo interrogavit et baculus ejus annuntiavit ei. Spiritus [Col. 0074B] enim fornicationum decepit eos, et fornicati sunt a Deo suo. Super capita montium sacrificabant, et super colles accendebant thymiama, et subtus quercum, populum et terebinthum, et quia bona erat umbra ejus. Ideo fornicabuntur filiae vestrae, et sponsae vestrae adulterae erunt. Non visitabo super filias vestras, cum fuerint fornicatae, et super sponsas vestras, cum adulteraverint; quoniam ipsi cum meretricibus conversabantur, et cum effeminatis sacrificabant, et populus non intelligens vapulabit, si fornicaris tu, Israel, non derelinquat [al. delinquat ] saltem Juda. Nolite ingredi in Galgala, et ne ascenderitis in Bethaven, neque juraveritis: Vivit Dominus. Quoniam sicut vacca lasciviens, declinavit Israel. Nunc pascet eos Dominus, quasi agnum in latitudine. Particeps idolorum [Col. 0074C] Ephraim, dimitte eum. Separatum est convivium eorum, fornicatione fornicati sunt. Dilexerunt afferre ignominiam protectores ejus. Ligavit eum spiritus in alis suis, et confundentur a sacrificiis suis. Totus hic locus illi de Apostolo similis est sensu et ordine, ab eo quod ait: Propter quod tradidit illos Deus in desideria cordis eorum in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis, usque ad illud: Qui cum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt, quoniam qui talia agunt digni sunt morte (Rom. I) . Et notandum illud maxime quod, sicut Apostolus, cum tertio dicat de gentibus, tradidit illos Deus, secundo vel medio loco ignominiam illorum magis expressit, dicendo: Nam feminae eorum immuta verunt naturalem usum in eum usum qui est contra [Col. 0074D] naturam. Similiter autem et masculi, relicto natur ali usu feminae, exarserunt 32 in desideriis suis in invicem, masculi in masculos turpitudinem oper autes (ibid.) Ita et hic in isto habes de Judaeis. Cum enim primo dixisset: Verumtamen unusquisque non judicet, et non arguatur vir, et nunc secundo dicat: Gloriam eorum in ignominiam commutabo. Tertio quoque particeps idolorum Ephraim, dimitte eum, fornicatione fornicati sunt. Quod idem est ac si dicat: Tradam, vel trado eum, quo verbo Apostolus usus est, scilicet in passionem ignominiae, in medio judicii sive judicationis hujus loco, turpem tam feminarum quam masculorum magis exprimit causam. Ait enim primum de feminis: Ideo fornicabuntur [Col. 0075A] filiae vestrae, et sponsae vestrae adulterae erunt. Non visitabo super filias vestras cum fuerint fornicatae, et super sponsas vestras, cum adulteraverint. Statimque de masculis subjungit: Quoniam et ipsi cum meretricibus conversabantur, et cum effeminatis sacrificabant. Nunc ad ordinem revertamur. Dixerat: Peccata populi mei comedent, judicium commune tam populo quam sacerdotibus comminatus fuerat dicendo: Et erit sicut populus, sic sacerdos; moxque comestionis, imo voracitatis nimietatem culpans: Et comedent, inquit, et non saturabuntur. Statimque subjungit: Fornicati sunt, et non cessaverunt. Duo mala principalia, scilicet avaritiam et luxuriam breviter expressit, quam insatiabilia sint. Avaritia quippe, cum semel animum occupaverit, nihil satis [Col. 0075B] est. Ait ergo: Comedent et non saturabuntur, id est accipient a populo sacerdotes, qui de extremis populi constituti sunt, et acceptis, quamvis plurima sint, contenti non erunt. Item luxuria cum hominem imbuerit, nunquam dicit: Sufficit (Prov. XXX) ; et licet ad horam exstinguatur sitis ejus, statim exardescit. Ait ergo: Fornicati sunt et non cessaverunt: nam et usque ad decrepitam senectutem in coeno libidinis computruerunt, juxta illud: Computruerunt jumenta in stercore suo (Joel I) , id est vitam finierunt bruti et immundi homines in peccato suo. Cur hoc? quare fornicari non cessaverunt, aut cessare potuerunt? Ait: Quoniam Dominum dereliquerunt. In quo? In non custodiendo, id est in eo quod se non custodierunt. Potuerant enim se [Col. 0075C] custodire, liberum habendo arbitrium, simulque Dei quaerendo auxilium. Hoc non fecerunt, sed legitimum dereliquerunt Dominum, et sponte tyranno mortis, id est peccato sese subdiderunt. Est autem jus, ut suis quique servi tradantur dominis. Ergo et peccato debuerunt tradi, tanquam domino suo, quia omnis, qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII) . Itaque, quemadmodum saepedictus Apostolus de gentilibus dicit: Propterea tradidit illos Deus in desideria cordis eorum in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis, quia commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et creaturae potius quam Creatori servierunt; ita et de istis dicendum, quia Domino suo spiritui fornicationis traditi sunt ut fornicarentur, et non [Col. 0075D] cessarent, quia Dominum dereliquerunt. Fornicatio, inquit, et vinum, et ebrietas, aufert cor. Populus meus in ligno suo interrogavit, et baculos ejus annuntiavit ei: spiritus enim fornicationis decepit eos. Vide quo fornicationis caecus impetus perduxerit eos? Gentiles, quibus istos in peccato per omnia conferimus, immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium. Populus autem meus lignum suum, baculum suum, pro Deo sibi posuit. Quo ergo iste gentili melior, qui gentilem judicat? Et vide quam rationabiliter, dicturus tantae amentiae nimietatem, praemisit: Fornicatio, et vinum, et ebrietas aufert cor, [Col. 0076A] ut videlicet inexcusabilis sit in eo quod amisit cor, in tantum ut baculum suum poneret sibi pro Deo. Non enim casu aut fatali necessitate cor suum perdidit ut in tantam deveniret amentiam; sed fornicando, bibendo vinum, et inebriando se vim rationis obruit, ut veri Dei et baculi sui non agnosceret distantiam. Et vere digna et justa peccati exaggeratio, cum dicit: In ligno suo, et baculus ejus annuntiavit ei, quia videlicet de eodem ligno et Deum, et baculum sibi fecit, ut sit sensus similis illi, quo et Isaias idololatriae stultitiam declamat in his verbis: Sumpsit ex eis videlicet lignis saltus, et calefactus est, et succendit, et coxit panes. De reliquo autem operatus est Deum, et adoravit, fecit sculptile, et curvatus est ante illud. [Col. 0076B] Medium ejus combussit igni, et de medio ejus carnes comedit. Coxit pulmentum, et saturatus est, et calefactus est, et dixit: Vah, calefactus sum, vidi focum. Reliquum autem ejus Deum fecit, et sculptile sibi: Cor insipiens adoravit illud (Isa. XLIV) . Praeterea est hic intelligendum genus quoddam divinationis, de quo proprie dictum sit: Et baculus ejus annuntiavit ei, quod Graeci, ut ait B. Hieronymus, rabdomitiam vocant. Unde et in Ezechiele legimus, quod virgas suas miscuerit Nabuchodonosor contra Ammon et Hierusalem, et exie rit virga contra Hierusalem. Et unde tanta amen tia populo quondam meo? Spiritus enim, ait, fornicationis decepit eos, et fornicati sunt a Deo suo Quo uno brevi versiculo, utraque scilicet, tam [Col. 0076C] corporalis quam spiritualis comprehenditur fornicatio, quia videlicet et spiritualiter fornicati sunt idololatriam sectando; et corporaliter fornicati sunt contumeliis corpora sua in semetipsis afficiendo De spirituali fornicatione protinus dicit: Super capita montium sacrificabant, et super colles accende bant thymiama. Subter quercum et populum et terebinthum, quia bona erat umbra ejus. Haec erat spiritualis fornicatio, de qua dixit: Et fornicati sunt a Deo suo. Et notanda secundum verba haec, vaga licentia, sive licentiosa fornicationis hujusce vagatio. Non dixit: In angulis aut in cubiculis sacrificabant; sed: Super capita, inquit, montium, su per colles foris sub dio, in publico subter quercum, subter populum, non propter matum alicujus necesse [Col. 0076D] haberent subtegi saltem ramis et frondibus, sed quia bona erat umbra ejus. Fornicationis hujus poena est corporalis fornicatio, sicut Apostolus degentilibus ait: Propterea tradidit illos Deus in passiones ignominiae. Nam feminae eorum immutaverunt naturalem usum in eum usum qui est contra naturam (Rom. I) ; et de ista continuo sequitur: Ideo fornicabuntur filiae vestrae, et sponsae vestrae adulterae erunt. Non visitabo super filias vestras, cum fornicatae fuerint, et super sponsas vestras cum adulteraverint. Sicut Apostolus ait: Propterea tradidit. et feminae eorum immutaverunt naturalem usum, ita et hic alia quidem, sed aequipollente conjunctione usus. Ideo inquit, fornicabuntur filiae vestrae. [Col. 0077A] Et ille dicendo, tradidit; et hic dicendo: Non visitabo cum fornicatae fuerint, uterque justum insinuat judicium Dei, dum in corporali fornicatione derelinquit, et sordidari permittit extra omnem dignitatem rationis eos, qui a Deo fornicati sunt fornicatione spirituali. Item, quemadmodum illic continuo Apostolus subjungit: Similiter et masculi, relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis in invicem, masculi in masculos turpitudinem operantes (Rom. I) . Ita et hic protinus ait: Quoniam et ipsi cum meretricibus conversabantur, et cum effeminatis sacrificabant (ibid.) . Quod idem est ac si diceret: Et cum feminis et 33 cum masculis passivam libidinis nequitiam masculi perpetrantes, diabolo semetipsos sacrificabant, diabolo [Col. 0077B] corporum suorum templa dedicabant. Effeminati namque dicuntur masculi femineo more peccato subditi, juxta illud: Qui dormierit cum masculo coitu femineo, morte moriatur (Levit. XX) . Item, sicut illic Apostolus ait de gentilibus: Qui cum justitiam Dei cognovissent, non cognoverunt, quoniam qui talia agunt, digni sunt morte (Rom. I) . Ita et hic continuo de istis subjungit: Et populus non intelligens, vapulabit. Quod hic dicit, non intelligentem esse populum, qui utique legem accepit, et ille gentiles non intellexisse ait, quos utique justitiam Dei cognovisse praemisit, non excusatio est simplicium ignorantium et errantium, sed accusatio est contemptus, scire recusantium, intelligere nolentium, sicut ait Psalmus de illo qui ejusmodi est, noluit intelligere, ut bene [Col. 0077C] ageret (Psal. XXXV) . Interea non praetereunda elocutionis cautela, quomodo impatientium offensionem, quod potest, propheta subterfugiat, praesens vitando tempus, et alia ponendo tempora, nunc quidem futurum, nunc autem praeteritum. Non enim ait praesenti tempore: Ideo fornicantur, sed ideo, inquit, fornicabuntur filiae vestrae. Item non ait: Quoniam et ipsi cum meretricibus conversantur, et cum effeminatis sacrificant; sed: Conversabantur, inquit, et sacrificabant, non ad ipsos in faciem, sed quasi de aliis ad ipsos loquens per apostropham repentinam, ut amarissimam rem atque asperrimam, modus dictionis utcunque mitiget invectionem, et nihilominus totam expediat veritatem. Quid porro est quod inter verba, quae loquitur super Israel, id est decem [Col. 0077D] tribus, repente convertitur et dicit: Si fornicaris tu, Israel, non derelinquat saltem Juda; quid nisi fornicationis ejusdem, imo fornicationum earumdem scelera in Judam inundasse innuit, sicut Scriptura utique tam prophetica, quam evangelica palam testis est? Joram quippe filius Josaphat, regis Juda, ambulavit in viis regum Israel, sicut ambulaverat domus Achab: filia enim Achab erat uxor ejus, et fecit quod malum est coram Domino (IV Reg. VIII) . Plena exinde malis historia regum Juda exitur; ita et Isaiae quoque sub eisdem regibus visionem proloquens, et super Judam et Hierusalem exclamet et dicat: Audite Verbum Domini, principes Sodomorum, percipite auribus legem Dei mei, populus Gomorrhae (Isa. I) . [Col. 0078A] Et ne aliquid minus Judam quam Israel fornicatum fuisse putes, loquitur Deus in Ezechiele: Fornicata est Oolla super me, et insanivit super amatores suos in Assyrios appropinquantes (Ezech. XXIII) , etc. Post quae continuo subjungit: Quod cum vidisset soror ejus Ooliba, plusquam illa insanivit libidine, et fornicationem super fornicationem sororis suae ad filios Assyriorum praebuit impudenter (ibid.) . Hanc videlicet Oolibam Judam esse sive Hierusalem notum est. Nam nomine, inquit, Samaria Oolla, et Hierusalem Ooliba. Cum igitur dicit: Si fornicaris, Israel, non delinquat saltem Juda, magna intelligi debet prophetae admiratio, quod Israel semel coeptis fornicationibus cum vitulis aureis, non solum non rediit ad castitatem cum templo Domini et domo David, unde [Col. 0078B] sese absciderat, verum etiam in illis fornicationibus perseverans, Judam sive Hierusalem sibimet consimilem effecit, atque ita, sicut Apostolus quoque meminit, omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt. Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum (Rom. III) , etc. Et ne de fornicationibus quoque filiarum sive feminarum Juda minus quid aestimes, illud vel maxime pro testimonio est, quod historia libri Regum refert: Et fecit Asa rectum ante conspectum Domini, sicut David pater ejus; et abstulit effeminatos de terra, purgavitque omnes sordes idolorum quae fecerant patres ejus; insuper et Maacham matrem suam amovit, ne esset princeps in sacris Priapi, et in loco ejus quem consecraverat, subvertitque specum ejus, et confregit simulacrum turpissimum, et combussit [Col. 0078C] in torrente Cedron (III. Reg. XV) , ubi talis erat regina, quales fuisse putas caeteras? Protinus ad utramque, scilicet in Hierusalem et Judam dicit: Et nolite ingredi in Galgala, et ne ascenderitis in Bethaven, neque juraveritis: Vivit Dominus, quoniam sicut vacca lasciviens declinavit Israel, nunc pascet eos Dominus, quasi agnum in latitudine. Quasi oblitus, quod dixerat: Verumtamen unusquisque non judicet, et non arguatur vir: populus enim tuus sicut hi qui contradicunt sacerdoti. Nunc iterum judicat, et arguit dicendo: Et nolite ingredi in Galgala, et ne ascenderitis in Bethaven: Bethaven namque ipsa est quae prius dicebatur Bethel, ex eo vocata Bethaven, id est domus idoli, quod unus ex vitulis aureis illic positus fuerat a Hieroboam; sed et Galgala locus [Col. 0078D] idololatriae fuerat antiquior, sicut Scriptura testis est, memoriale viri fortis hoc modo praedicans: Cumque obtulisset Aod regi Eglon munera, prosecutus est socios, qui cum eo venerant, et reversus de Galgalis, ubi erant idola, dixit ad regem: Verbum secretum habeo ad te, o rex (Judic. III) , Item post pauca: Aod autem, dum illi turbarentur, effugit, et pertransiit locum idolorum, unde reversus fuerat (ibid.) . Nimirum semel et iterum dicendo illum reversum esse de loco idolorum, sive de Galgalis, ubi erant idola, reversionem ejus ad Deum pulchre significat, et idcirco dignum fuisse, quem suscitaret Dominus Salvatorem, clamantibus ad se filiis Israel, quia jam a peccatis eorum recesserat (ibid.) . Sed et [Col. 0079A] illud non ignorandum, quia Saul contra voluntatem Domini rex petitus, in Galgalis unctus est (I Reg. XI) . Cum ergo dicit: Et nolite ingredi in Galgala, neque ascenderitis in Bethaven, neque juraveritis: Vivit Dominus, superbiae simul et idololatriae atque perjurii peccata praesenti loco arguit, sicut jam diximus, pene oblitus esse videtur, quod populum eumdem ut contradictorem paulo ante judicari et argui prohibuit. Idcirco valde notandum quod cum quasi renuntiando faciens apostropham dixisset: Quoniam sicut vacca lasciviens declinavit Israel, nunc pascet eos Dominus quasi agnum in latitudine, continuo ipse qui supradixit: Verumtamen unusquisque non judicet, et arguatur vir, sententiam confirmat, judiciumque derelinquendi, cum dicit: Particeps [Col. 0079B] idolorum Ephraim, dimitte eum. Idem enim est ac si dicat: Nonne, o propheta, dixeram tibi: Unusquisque non judicet, et non arguatur, populus enim tuus sicut hi qui contradicunt sacerdoti? Ut quid ergo iterum arguis sive astruere vis, dicendo: Nolite ingredi in Galgala, etc., et sermonem effundis, ubi non est auditus? Dimitte eum, noli judicare eum, noli arguere eum, quia particeps idolorum est, et particeps daemoniorum, peccando non per ignorantiam, sed per superbiam atque contemptum. Idcirco dimitte eum, trade vel traditum relinque illum in reprobum sensum, ut faciat Ephraim ea quae non conveniunt, ut habeant passiones ignominiae, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis, quoniam fornicationes suas diligunt atque [Col. 0079C] defendunt (Rom. I) . Nam hoc est quod sequitur: Separatum est convivium eorum, fornicatione fornicati sunt, dilexerunt afferre ignominiam protectores ejus. Separatum namque convivium, sacrificia dicit daemoniorum, quibus consequenter commiscetur confusio libidinum, juxta illud: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere (Exod. XXXII) . 34 Propterea dimitte eum, quoniam sic faciendo, ut tu quoque testaris, sicut vacca lasciviens declinavit Israel, videlicet jugum legis abjiciens, sacerdoti contradicens; sane quod Propheta ait: Nunc pascet eos Dominus, quasi agnum in latitudine, praesentem, quam in hoc quoque saeculo mox recepturus erat Israel, significat ultionem. Idem namque est ac si dicat: In praesenti tempore, dum spiritus hos regit [Col. 0079D] artus, me scilicet vivente, pascet eos Dominus in latitudine quasi agnum, id est, adducentur ab Assyriis in captivitatem, et ibi in captivitatem latitudinis terrae dispergentur, ibique multo tempore morabuntur. Agnus namque hoc loco non simplicitatem commendat, sed utilitatem insinuat, ut illic: Sicut oves in inferno positi sunt, mors depascet eos (Psal. XLVIII) . Itaque jam tertio judicavit populum contradictorem derelinqui, prius dicendo: Verumtamen unusquisque non judicet, et non arguatur vir. Et deinde: Non visitabo super filias vestras cum fuerint fornicatae, et super sponsas vestras, cum adulteraverint. Et nunc dicendo. Particeps idolorum Ephraim, dimitte eum Jam ante diximus Apostolum loquentem de gentibus [Col. 0080A] itidem secundum hunc sensum tertio dixisse: Tradidit illos Deus, videlicet in desideria cordis eorum in immunditiam, in passiones ignominiae, in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt (Rom. I) . Ac perinde tradi hoc esse dimitti vel non argui, eo quod contradicentes sint. Ad haec et illud solerter intuendum, quia quam Apostolus in gentibus denotavit superbiam, cujus poena esset passiva turpitudo libidinis, dicendo: Sed evanuerunt in cogitationibus suis, dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt (ibid.) . Eamdem et hic denotat in Judaeis sive Israelitis, dicendo: Ligavit eum spiritus in alis suis. Per alas quippe superbia sive mentis elatio designatur, propter quam daemones quoque interdum in Scripturis per volucres intelliguntur, ut illic: Et aliud cecidit [Col. 0080B] secus viam, et conculcatum est, et volucres coeli comederunt illud (Marc. IV) . Spiritus ergo utique fornicationis, ut supra dixit, spiritus enim fornicationis decepit eos, ipse ligavit eum in alis suis, id est, idcirco comprehendit eum, et passionibus ignominiae subdidit, quia per superbiam sese extulit, et evanuit in cogitationibus suis. Illo spiritu ligante, confundetur, ait, videlicet confusione passionum ignominiae, in operatione turpitudinis, et hoc a sacrificiis suis, id est, idcirco quia Deum vivum et verum dereliquit, et daemonibus sacrificavit in vitulis aureis, et in Baal caeterisque deorum portentis. Confusionem istam mors consequitur, de qua idem Apostolus loco saepe dicto loquitur: Qui, cum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt, quoniam qui talia agunt [Col. 0080C] digni sunt morte, non solum qui faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus (Rom. I) . Igitur ubi Apostolus immunditias, sive contumelias et passiones ignominiae, quas gentiles operati sunt, commemoravit, ex isto maxime Propheta manifestum atque probabile est quam vere, quam constanter, conversus ad Judaeum gentiles judicantem atque despicientem dixerit, ut supra jam meminimus: Propter quod inexcusabilis es, o homo, omnis qui judicas. In quo enim judicas alterum, teipsum condemnas: eadem enim agis quae judicas (Rom. II) . Sequitur ibidem protinus: Scimus enim quoniam judicium Dei est secundum veritatem in eos qui talia agunt (ibid.) . Quid aliud propheta hic praesenti loco subjungit? [Col. 0080D] Ait enim:

CAP. V.

Audite hoc sacerdotes, et attendite domus Israel, et domus regis auscultate, quia vobis judicium est. Vobis, inquit, judicium est, subauditur, ut Apostolus ait, secundum veritatem, id est absque distinctione personarum. Nam idcirco et sacerdotes et domum Israel, id est populum et domum regis, id est principes, ad audiendum et attendendum atque auscultandum invitavit, quia cum omnibus ita dirigitur veritas judicii, ut neque sacerdotalibus canis, neque popularibus sive adolescentulae aetati, neque principum soliis parcat aut reverentiam exhibeat severitas judicantis. Eadem considerata veritate judicii, nullam Apostolus distinctionem vult habere Judaei et Graeci. Omnes enim, inquit, peccaverunt, et [Col. 0081A] egent gratia Dei (Rom. III) . Verumtamen in sacerdotes sicut majus peccatum, ita et majus redundat judicium, idcirco prae caeteris in eos invehitur districtio sermonis prophetici, cum protinus subjungit: Quoniam laqueus facti estis speculationi, et rete expansum super Thabor, et victimas declinastis in profundum. His namque verbis magnitudinem peccati illorum describit, quia sicut laqueis et retibus in saltibus et in montibus capiuntur ferae ac volucres, ita popularem stultitiam fabellis et doctrinae similibus versutiis glutinabant sacerdotes, ne recordarentur domus David et templi Domini, quod erat in Hierosolymis, sed vitulis regis aureis, caeterisque servirent simulacris, non tantum verbis agendo, ne ire vellent, verumetiam speculando et insidias ponendo, ne [Col. 0081B] aliqui volentes ire vaierent. Hoc est quod ait: Quoniam laqueus facti estis speculationi. Thabor autem mons est situs in campestribus Galiiaeae, rotundus atque sublimis, quem hic pro quovis monte ponit. Quia videlicet sicut in monte saltuoso laquei, vel retia tenduntur, vel expanduntur ad capiendum, ita subdola illorum consilia tendebantur, et effectum habebant ad decipiendum. Quod autem ait: Et victimas declinastis in profundum, vehementer brutam redarguit talium dolositatem sacerdotum, quia cum deberent victimas sublevare in coelum serviendo et sacrificando Creatori, dimiserunt eas in profundum inferni, serviendo et sacrificando creaturae auri et argenti, quorum fulgor oculos intuentium decepit, quia corda cupiditas corripit. Adhuc, ne se de ignorantia [Col. 0081C] excusent, sententiam infert maximam, maximeque valentem. Et ego, inquit, eruditor omnium eorum. Omnes enim erudierat, omnibus in lege sua praedixerat: Non habebis deos alienos coram me. Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem quae est in coelo desuper, et quae in terra deorsum, neque eorum quae sunt in aquis sub terra non adorabis neque coles ea (Exod. XX) . Ergo cum dicit: Ego eruditor omnium eorum, idem est ac si dicat: Excusationem non habentes de peccatis suis, quia legem ego publicam dedi omnibus, ne similitudinem sibi facerent vitulorum, imo nec aliquorum ex omnibus quae in coelo, et quae in terra, et quae in mari sunt. His omnibus jam dictis continuo quasi propheta quaerat [Col. 0081D] cur dixerit: Particeps idolorum Ephraim, dimitte eum, causam hujusce dimissionis reddit, et dicit: Ego scio Ephraim, et Israel non est absconditus a me, quia nunc fornicatus est Ephraim, contaminatus est Israel. Non dabunt cogitationes suas, ut revertantur ad Dominum Deum suum, quia spiritus fornicationis in medio eorum, et Dominum non cognoverunt. Idcirco, ait, ego dico: Dimitte eum, qui scio cogitationes eorum, quod non dabunt cogitationes suas, ut revertantur ad Dominum.

Sciendum hoc, et in bonitate de Domino sentiendum, quod neminem dimittat sive tradat, quo verbo, ut saepe jam dictum est, utitur Apostolus, nisi quem esse perspicit incorrigibilem, quia videlicet, ut idem Apostolus ait, Vult omnes [Col. 0082A] homines salvos fieri (I Tim. II) , si ipsi velint; sed forte hic objicit quisquam: Sodomitas, Tyrios 35 atque Sidonios, scivit poenitentiam posse agere, et tamen dimisit eos. Ait enim ipse: Vae tibi, Corozaim, vae tibi, Bethsaida; quia si in Tyro et Sidone essent factae virtutes quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere poenitentiam egissent. Et tu Capharnaum, inquit, nunquid usque in coelum exaltaberis? Usque in infernum descendes. Quia si in Sodoma factae fuissent virtutes quae factae sunt in te, forte mansissent usque in hanc diem (Matth. XI) . Quid igitur ad haec dicendum? Quare Tyrios, Sidonios atque Sodomitas dimisit, et suas in illis virtutes non fecit, si per virtutes factas poterant revocari et dare cogitationes suas ut reverterentur ad Dominum? [Col. 0082B] Nunquid idcirco quia salvos illos noluit fieri, qui, ut ait Apostolus, vult omnes homines salvos fieri? (I Tim. II.) An, quod verius est, et poenitentiam in cilicio et cinere agere potuissent, et tamen non dare cogitationes suas ut reverterentur ad Dominum? Diligenter namque animadvertendum est, quia non paria vel aequipollentia sunt haec, poenitentiam agere et reverti ad Dominum. Alioquin Achab regem Israel impium fatebimur reversum fuisse ad Dominum, quia poenitentiam egit pro sanguine Naboth quem occidit, quia dicenti sibi Elia in sermone Domini: In loco hoc, in quo linxerunt canes sanguinem Naboth, lambent et tuum sanguinem, scidit vestem suam, et operuit cilicio carnem suam, jejunavitque et dormivit in sacco (III Reg. XXI) . Num iste cogitationes [Col. 0082C] suas dedit ut reverteretur ad Dominum? Non utique quia et si pro sanguine Naboth poenitentiam egit, non tamen a peccatis Hieroboam, id est vitulis aureis recessit, imo et Baal, quem Jezabel induxerat, colere non desiit. Egit namque poenitentiam, non ut aeternum Dei regnum consequeretur, sed ne temporali regno Samariae privaretur, recepit mercedem suam, mercedem poenitentiae, qualem quaerebat, ut vivens regno non careret, dicente Domino ad Eliam: Quia igitur humiliatus est mei causa, non inducam malum in diebus ejus, sed in diebus filii sui inferam malum domui ejus (ibid.) . Sic nimirum Sodomitae, sic Tyrii et Sidonii, si factae fuissent in illis virtutes, poenitentiam quidem egissent (Luc. X) ; verumtamen [Col. 0082D] non in ea intentione vel fide, ut ad invisibile regnum Dei pervenirent, sed ut in isto visibili saeculo sicut caeterae civitates permanerent, et in sua pace florerent. Itaque sciebat quidem Dominus, quod poenitentiam agerent, si virtutes in illis factae essent; sed nihilominus sciebat quod cogitationes suas non darent ut reverterentur ad Dominum, atque idcirco dum haec de illis dicit: Olim in cilicio et cinere poenitentiam egissent (ibid.) , non consequitur quod illos salvos fieri noluerit, sed quod de tali illorum poenitentia non curaverit, quae non fieret propter Deum regnumque futurum, sed propter praesentem statum. Igitur quod de isto dicit: Ego scio Ephraim, et Israel non est absconditus a me; quia nunc fornicatus est Ephraim, contaminatus est Israel. Non dabunt [Col. 0083A] cogitationes suas, ut revertantur ad Dominum. Propter quod et dixerat, dimitte eum, sive unusquisque non judicet et non arguatur vir. Hoc ipsum de omni homine sentiendum est, tam Judaeo quam Graeco quemcunque Deus dereliquit, videlicet quod ipse sciat unumquemque non solum qualis nunc sit, verum etiam qualiter in malo perseveraturus sit, nec daturus cogitationes suas ut revertatur ad Dominum, atque idcirco derelinquit vel dimittit eum. Quia nunc, inquit, fornicatus est Ephraim, contaminatus est Israel. Hoc scio de praesenti sive de praeterito, et nihilominus scio, nec absconditum est a me de futuro, quia non dabunt cogitationes suas ut revertantur, sed incorrigibiles permanebunt. Ephraim Hieroboam dicitur, qui de tribu fuit Ephraim. Israel [Col. 0083B] autem decem tribus, quae cum illo recesserunt a domo David. Et Ephraim quidem, id est Hieroboam fornicatum, Israel contaminatum esse dicit, quia videlicet Hieroboam vitulos aureos fecit, et populus secundum favorem ejus illos coluit. Quare non dabunt cogitationes suas ut revertantur ad Dominum? Quia spiritus, ait, fornicationis in medio eorum, et Dominum non cognoverunt. Magna et vehemens causa, quae hoc satis efficere valeat, ut nunquam in melius mutent cogitationes suas. Non dixit tantum, quia spiritus fornicationis in medio eorum, sed addidit, et Dominum non cognoverunt, praesertim de his, qui scriptam legem acceperunt, atque idcirco de ignorantia se excusare non possunt. Quid, [Col. 0083C] inquam, est de talibus dixisse, Dominum non cognoverunt, nisi idem quod de gentibus Apostolus ait, quia Deum habere in notitia non probaverunt? (Rom. I.) Itaque non cognoverunt, id est cognoscere noluerunt, vel cognoscentes contempserunt. Propterea spiritus fornicationis in medio eorum, propterea traditi sunt in reprobum sensum, quemadmodum et gentiles, ut facerent ea quae non conveniunt, ac perinde sic traditi, non dabunt cogitationes suas ut revertantur ad Dominum, portantes justum suae damnationis judicium. Et ut manifestius fiat quod ait, Dominum non cognoverunt, idem esse ac si diceret: Cognoscere noluerunt vel contempserunt; atque propter hanc causam traditos fuisse illos, ut esset spiritus fornicationis in medio eorum, continuo sequitur; [Col. 0083D] Et respondebit arrogantia Israel in faciem ejus, et Israel et Ephraim ruent in iniquitate sua. Arrogantia namque est elatio mentis vel spiritus, qua usque in Dei comtemptum erigitur, ut cum non cognoscat, id est cognoscere vel venerari contemnat. Haec arrogantia in faciem illius qui ejusmodi est, tunc respondet, quando redditur ei quod dignum est. Quid est illud? Ait Apostolus de gentilibus: Et sicut non probaverunt Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt. Ista redditio sive retributio mira et terribilis arrogantiae responsio est, quam et hic propheta breviter insinuat, dum praemisso: Et respondebit arrogantia Israel in faciem ejus, continuo subjungit: Et Israel, et Ephraim [Col. 0084A] ruent in iniquitate sua, ruet et etiam Judas cum eis. His jam per ordinem transcursis, nunc recolendum atque replicandum est id quod jam plus quam semel diximus, scilicet Apostolum, commemoratis peccatis gentilium, verissime simili sive aequali culpae sujectum inclamasse Judaeum, dicendo: Propter quod inexcusabilis es, o homo, omnis qui judicas. In quo enim judicas alterum, teipsum condemnas: eadem enim agis quae judicas (Rom. II) . Et illam veritatem apostolicam nullius Scripturae melius vel promptius quam hujus prophetiae testimonio confirmari posse. Sequitur: In gregibus suis, et in armentis suis vadent ad quaerendum Dominum, et non invenient; ablatus est eis. Quod hic dicit in gregibus suis, et in armentis vadent ad quaerendum Dominum, [Col. 0084B] videlicet Israel et Judas, qui in iniquitate sua corruerunt. Hoc est, quod saepe dictus Apostolus ait de eisdem, qui, sicut hodie vidimus, tanquam rami de radice bonae olivae, id est de fide patrum fracti sunt, et ceciderunt (Rom. XI) . Israel vero sectando justitiam in legem justitiae non pervenit. Quare? Quia non ex fide, sed quasi ex operibus offenderunt in lapidem offensionis (Rom. IX) . Et subinde: Ignorantes enim Dei justitiam, et suam quaerentes statuere, justitiae Dei non sunt subjecti (Rom. X) . Justitia illorum 36 est, quam et statuere volunt, in gregibus et armentis suis Dominum quaerere, id est greges et armenta certatim sacrificare, dissimulando se audire, quod econtra ille reclamat, dicens in David: Non accipiam de domo tua vitulos, neque de gregibus [Col. 0084C] tuis hircos (Psal. XLIX) . Et in Isaia: Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum, dicit Dominus? Plenus sum. Holocausta arietum, et adipem pinguium, et sanguinem vitulorum, et agnorum, et hircorum nolui. Quis quaesivit haec de manibus vestris? (Isa. I.) Denique si recte perpendimus populo ascendenti ex Aegypto, ubi carnes immolare consueverat, ejusmodi sacrificia non tam jussa fuere quam permissa, testante ipso, cum dicit in Hieremia (cap. VII) : Holocautomata vestra addite victimis vestris, et comedite carnes, quia non sum locutus cum patribus vestris, et non praecepi eis in die qua eduxi eos de terra Aegypti de verbo holocautomatum et victimarum, sed hoc verbum praecepi eis, dicens: Audite vocem [Col. 0084D] meam, et ero vobis Deus, et vos eritis mihi populus, et ambulate in omni via, quam mandavi vobis, ut bene sit vobis. Cum haec ita sint, nimirum, sicut ait hic, vadent quidem in gregibus suis, et armentis suis ad quaerendum Dominum, sed fiet quod sequitur: Et non invenient eum, quia videlicet offenderunt in lapidem offensionis, et in petram scandali (Rom. IX) , et pro talium justitia sacrificiorum decertantes ut illam statuant, justitiae Dei, quae Christus est, non sunt subjecti. Non ergo invenient eum. Ablatus est eis? Quomodo ablatus est eis? Num quia de loco ad locum transivit? Non utique, sed quia ipsi sunt excaecati, et indignos se judicantes aeternae vitae, tali bono sunt exhaeredati, et collatum est aliis. Nam loco illorum, qui cum essent naturales rami, propter [Col. 0085A] incredulitatem fracti sunt, et ceciderunt; hi qui erant velut oleaster, inserti sunt in bonam olivam et fide stant, id est illis non credentibus gentes crediderunt, quae non sectabantur justitiam, apprehenderunt justitiam quae ex fide est, et taliter Dominus vel justitia Dei Christus ablatus est eis. Dicat quis: Quo ergo devenit, vel quomodo impleta est veritas Dei, qui pactum pepigit cum Abraham, et cum semine ejus, sicut Scriptura testatur, dicens: In die illo pepigit Dominus cum Abraham foedus (Gen. XV) . Itemque. Et statuam, inquit, pactum meum inter me et te, et inter semen tuum in generationibus suis foedere sempiterno, ut sim Deus tuus, et seminis tui post te? (Gen. XVII.) Ad haec provida prophetici spiritus sapientia dicit: In Domino praevaricati sunt, quia [Col. 0085B] filios alienos genuerunt. Et est sensus: Si de pacti ratione agitur, quod cum patribus eorum pepigit Deus, et ejus qui pepigit veritas requiritur, facile et veraciter excusatur Deus, quia pactum illud pepigit quidem Deus, sed ipsi praevaricati sunt, id est irritum fecerunt, sicut dictum est de illis ad prophetam Hieremiam: Reversi sunt ad iniquitates patrum suorum priores, qui noluerunt audire verba mea. Et hi ergo abierunt post debs alienos, ut servirent eis. Irritum fecerunt domus Israel, et domus Juda pactum meum, quod pepigi cum patribus eorum (Jer. XI) . Universos praevaricationis modos breviter exprimit, dicendo, quia filios alienos genuerunt. Genuerunt, isquam, non tam carnali procreatione quam spirituali [Col. 0085C] seductione. Nec vero tantummodo filios alienos genuerunt, sed et ipsi genitores filii alieni exstiterunt, id est filii quidem carnis, sed non tamen in semine reputandi vel existimandi sunt. Non enim, inquit Apostolus, omnes qui ex Israel, hi sunt Israelitae; neque quia semen sunt Abrahae, omnes filii Dei; sed in Isaac vocabitur tibi semen, id est, non qui filii carnis, hi sunt filii Dei, sed qui filii sunt promissionis aestimantur in semine (Rom. IX) . Ergo filios alienos genuerunt, id est tales facti sunt, vel taliter suos instituerunt, vel de illis semen illud, de quo ad Abraham dictum est: Et in semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII) scilicet Christus, veraciter dicat: Filii alieni mentiti sunt mihi, filii alieni insurrexerunt adversum me, et claudicaverunt a semitis [Col. 0085D] suis (Psal. XVII) . Duris corde et incircumcisis auribus parum est hoc omne malum, quod, sicut sermo propheticus comminatur, non debeant invenire Dominum, et quod ablatus sit ab eis, transeundo ad fidem gentium, nisi etiam praesentibus percellantur malis qui praesentia tantum bona diligunt. Sequitur ergo: Nunc devorabit eos mensis cum patribus suis. Ac si dicat: Non tantum illud de futuro praeparatur eis malum aeternum, quod non poterunt invenire Dominum; verum etiam nunc inpraesentiarum auferentur eis bona transitoria quae sola diligunt, et inferentur mala temporalia quae sola metuunt, quae sunt partes eorum, partes impiorum: nam econtra sanctus et justus dicit: Portio mea in terra viventium (Psal. CXLI) . Cum patribus ergo suis, id est [Col. 0086A] cum eis quae sola diligunt, temporalibus bonis, devorabit eos mensis. Breve tempus, brevis dierum numerus est mensis, semperque in motu vel mutatione est, praesertim lunaris, qualem solum noverant ex lege et commutabant hi, contra quos propheticus hic sermo dirigitur. Unde quoties in Scriptura sacra decima vel decima quinta die mensis quidpiam gestum vel gerendum legimus, sine dubio nihil aliud quam decimam vel decimam quintam lunam intelligimus. Porro, luna ipsa nunquam in eodem statu permanet, sed semper mutatur; et nunc quidem cremento proficit, donec plena sit; nunc autem decrementum luminis patitur, donec penitus exstinguatur. Itaque mensis hoc loco recte intelligitur temporalitas atque mutabilitas mundi vel vitae [Col. 0086B] praesentis, quae nunc devorabit eos, inquit; quia non solum mala aeterna in futuro, sed mala quoque praesentia jamjam recipient in praesenti saeculo tam Israel quam Judas. Quod jamdudum adimpletum videmus. Nam Israel ex tunc tenetur captivus in terra Assyriorum; Judaei vero, Babylonica quidem captivitate post annos LXX soluti sunt; sed post, Romanis agentibus, ceciderunt in ore gladii, et in omnes gentes captivi ducti sunt, et partes suas, id est terrena quae sola quaerebant bona perdiderunt, quia noluerunt partem suam esse Dominum. His dictis, protinus mira prophetici spiritus acrimonia sic inclamat, devorationem illam jamjam imminere significans, quam praedixerat: Clangite buccina in Gabaa, tuba in Rama; ululate in Bethaven. Buccina ex [Col. 0086C] cornu animantis recurvo fit; tuba autem ex aere vel argento in lege fieri praecipitur, concrepatque in bellis et in solemnitatibus (Num. X) . Gabaa et Rama, civitates sunt in tribu Benjamin sibi vicinae. Haec est Gabaa, in qua natus est Saul. Rama autem ipsa est, quam rex Israel conatus est occupare, sicut in libro Regum legitur, ut clauderet exitum et introitum tribui Juda et Benjamin (III Reg. II) . Porro Bethaven in tribu est Ephraim, quae ante vocata est Bethel. Quia igitur praemiserat superius decem tribuum et duarum captivitatem, dicens: Nunc devorabit eos mensis cum patribus suis. Hortatur eos, quasi jam instante vicina captivitate, ut resonent buccinis, et tubis cohortantes se invicem in communem [Col. 0086D] luctum; et est sensus: Nolite vestram captivitatem humili voce deflere, sed buccinis concrepate et tubis, ut omnes audiant qui in circuitu sunt. Cui sensui bene congruit, quod Gabaa, collis; Rama, excelsa interpretatur. Dicitur ergo eis: Clangite buccina 37 in Gabaa, tuba in Rama, id est ascendite in montes et colles, celsaque voce deflete imminentem vobis captivitatem. Ululate etiam in Bethaven, ubi est unus ex aureis vitulis, pro quorum veneratione modo captivi tradentur habitatores ejus. Et pulchre additur: Post tergum tuum Benjamin. Ubi enim tribus finitur Benjamin, non procul est haec civitas condita in tribu Ephraim, in posteriori scilicet parte ipsius Benjamin. Itaque cum de persona tertia in secundam prosilit, dicitque: Clangite buccina in Gabaa, [Col. 0087A] tuba in Rama, ululate in Bethaven, post tergum tuum in Benjamin. Mira elocutionis arte, et rem decenter exornat, et instantem tumultum captivitatis acriter exprimit. Nec moratus eodem spiritus impetu ad personam tertiam recurrit, ac resilit, et dicit: Ephraim in desolatione erit in die correptionis. Supra dixerat: Ruet etiam Judas cum eis, scilicet cum Israel et Ephraim, nunc autem de Juda tacet, et de Ephraim, id est de decem tribubus dicit: Ephraim in desolatione erit, id est sine consolatione erit in miseriis captivitatis. Et recte: non enim Judas quoque tunc temporis sine consolatione habebat esse captivus in Babylone. Multas quippe consolationes habiturus erat, maxime per Danielis sociorumque ejus gloriosam sanctitatem, per quos sua magnalia Deus [Col. 0087B] Judaeorum ostendit, ita ut possent in Deo suo gloriari coram rege Babylonis, et deinde post annos septuaginta solutione captivitatis erant consolandi. Ejusmodi consolationibus Israel sive Ephraim in terra Assyriorum captivus caruit. Recte igitur, ut jam dictum est, Judas hic praetermissus est, dum dicitur: Ephraim in desolatione erit in die correptionis, id est decem tribuum populus consolationem ex Deo non habebit in die vel tempore, quo propter iniquitates suas hostibus traditus fuerit, quarum iniquitatum maxime auctor exstitit Ephraim, id est Jeroboam caeterique reges, qui fuere de tribu Ephraim. Cur ita discerni debuerunt, ut Israel sive Ephraim in desolatione esset, jam loco alio diximus, quia videlicet aliqui de regibus Judae justi fuerunt, [Col. 0087C] ut David, Ezechias et Josias, aliqui vero, et si peccaverunt colendo deos alienos, conversi sunt, et poenitentiam egerunt, ut Manasses, et sub aliis quoque regibus suis populus Juda reversus est ad cultum Dei. Regnum autem Israel, id est decem tribuum, pro quibus cunctis hic ponitur Ephraim, ex quo reges illi fuere orti, nullus omnino a peccatis Jeroboam recessit, id est a vitulis aureis, quos ille fecit. Idcirco et paulo supra Dominus dixerat: Ego scio Ephraim, et Israel non est absconditus a me; non dabunt cogitationes suas, ut revertantur ad Dominum. Mox ne cui dubitare vacet de veritate comminantis, sequitur et dicit: In tribubus Israel ostendi fidem. Ac si dicat: Quaecunque hactenus promisi, [Col. 0087D] vel comminatus sum Israeli, effectum habuerunt, et in omnibus me ostendi veracem. Ergo et de hoc sermone nemo sibi blandiatur, tanquam sermo sit incertus, quia profecto sicut in caeteris, ita et in isto fidelis et verax comprobabor esse Deus. Sequitur: Facti sunt principes Juda, quasi assumentes terminum, super eos effundam quasi aquam iram meam. Calumniam patiens Ephraim fractus judicio, quoniam coepit abire post sordes. Hoc quod nunc dicebamus Judam aliquoties suas terminasse iniquitates, Ephraim vero perpetuasse scelus idololatriae, atque idcirco Judae quidem captivitatem debuisse terminari, Israelis vero sive Ephraim non debuisse finiri, verbis praesentibus placet intelligi, ac si dicat Veritas vel Justitia Dei: Idcirco, ut in [Col. 0088A] exordio prophetiae hujus dixi, domui Juda miserebor (Ose. I) , quia facti sunt principes Juda quasi assumentes terminum, et idcirco non addam ultra misereri domui Israel (ibid.) , quia coepit abire post sordes, et sicut jam dixi, non dabit cogitationes suas, ut assumat terminum, ut cesset ire, ut terminet ipsas sordes. Juxta hunc sensum illud, quod ait: Super eos effundam quasi aquam iram meam, profecto magnam in ipsa ira sonat misericordiae memoriam. Etenim captivitas Judae fuit quidem ira peccatis debita; sed sicut aqua visibilis mundare solet sordes corporeas, sic illa captivitas eadem mundavit populi peccata, ut jam non superesset in quibusdam, videlicet in tribus pueris quippiam peccati, propter quod in Babylonica fornace laedi deberent [Col. 0088B] eorum corpora (Dan. I) . Igitur quod ait: Facti sunt principes Juda, quasi assumentes terminum, sic intelligi libet, ac si diceret: Viis suis pessimis terminum posuerunt, quod reges Israel non fecerunt, atque idcirco ira mea, id est praesens captivitas sic erit illis quasi aqua, id est proficiet ad emundationem peccatorum. Econtra Ephraim calumniam patiens, id est captivus ductus ab Assur calumniante illum factus est et cecidit judicio, id est causa ejus promerente aliter judicatum est apud Deum, ut non solvatur captivitas ejus, sed perpetuetur in terra Assyriorum. Quare? Quoniam coepit abire post sordes. Gravissime dictum, quoniam coepit abire post sordes, atque subaudiendum est, [Col. 0088C] sordescere non desinet, juxta illud: Et qui in sordibus est, sordescat adhuc (Apoc. XXII) . Cum enim dicit, coepit consummationem sordium, nondum esse innuit, quamvis maximae sordes fuerint illi vituli aurei, quos Jeroboam fecit, et ille Baal, quem Jezabel impia superinduxit. In illis jam sorduerat Israel, erantque magnae sordes, et tamen non dixit, quoniam abiit, sed quoniam coepit abire post sordes, nimirum subintelligi volens quia sicut coeperat, ita et in sordibus etiam perseveraret, neque daret cogitationes suas ut rediret, et earumdem sordium emundationem quaereret. Ad haec subjungit: Et ego quasi tinea Ephraim, et quasi putredo domui Juda. Mira clementia Ephraim post sordes, quae verae sunt sordes, abiit; ego autem qui gloria ejus esse poteram, [Col. 0088D] quasi sordes, imo quasi tinea et quas putredo visus sum illi, etenim erubuit me cum gentibus confiteri, quasi leges meae contemptibiles sint. Exempli gratia: Circumcisio signum fidei, respicientis in illud semen quod Abrahae repromisit. Haec et caetera sanctae legis obsequia, quae gentium vicinarum garrulitas irridebat, secreta nesciens mysteria, sicut porci conculcare solent margaritas, Ephraim observare erubuit, ac perinde quasi tinea et quasi putredo reputatus sum illi, ut erubesceret confiteri gloriam nominis mei, quemadmodum tinea capitis ab homine nimis verecundo circumtegi solet atque operiri. Et vidit Ephraim languorem suum, et Juda vinculum suum, et abiit Ephraim ad Assur, et misit ad regem ultorem, et ipse non poterit sanare vos, nec [Col. 0089A] solvere poterit vos a vinculo, quoniam ego quasi leaena Ephraim, et quasi catulus leonis domui Juda. Ego ego capiam, et vadam, et tollam, et non est qui eruat. Vadens revertar ad locum meum, donec deficiatis, et quaeratis faciem meam. Mira male videntis exprobatio. Ephraim languorem suum, et Judas vidit vinculum suum, atque tam magnum ille suum languorem existimavit, et ille tam forte vinculum suum reputavit, ut nullatenus a Deo patrum suorum Abraham, Isaac et Jacob, curari posset aut solvi, et idcirco ad Assur quasi ad fortiorem Deo, confugit, munera mittens illi. Legi namque in libro Regum, quia sub rege Manahen, qui decem tribubus praefuit, Israel Assyriis dona 38 transmisit, ut eum a Damascenis hostibus liberaret. Judas quoque sub rege [Col. 0089B] Achas misit munera Teglathphalasar, ut eum liberaret de oppressione regis Damasci (IV Reg. XV) . Nimirum uterque male vidit, et ille languorem suum, et iste vinculum suum; nam si bene vidissent, scirent id quod sequitur: Et ipse non poterit sanare vos, nec solvere vinculum vestrum, imo convertentur vobis in adversarios, et tanquam in Dei desertores facient ultionem. Unde et signanter, cum dixisset: Et misit ad regem, addidit ultorem, vehementer illius populi redarguens insipientiam, qui cum irato Deo molitur sibi acquirere hominem auxiliatorem, incurrit eumdem Dei ultorem, qui desertores Dei ducat in captivitatem, tanquam Deo juraverit facere ultionem. Idcirco dicit: Quoniam ego quasi leaena Ephraim, et quasi catulus leonis domui Juda. Et est [Col. 0089C] sensus: Licet perrexerint ad Assur, et munera miserint illi, ut illos liberaret, tamen sanare eos non poterit, nec solvere vinculum captivitatis eorum. Ostendam enim quod me adversante vanum sit omne humanum consilium, imo quod irato me spes posita in homine vertatur in contrarium, dum ab illis captivi ducentur, quos sibimet paraverant habere refugium, et quia vindex Deus hoc egit, Deus, inquam, hoc agere consuevit, ut ad quem confugit, ab eodem potissimum capiatur, atque elidatur is qui a Deo refugiens atque recedens ad hominem confugit, sive daemonum in simulacris auxilia requirit. Verumtamen quod protinus ait: Ego ego capiam, et vadam, tollam, et non est qui eruat, in bonam accipere partem, pulcherrimum atque rationabile est. Nam [Col. 0089D] postmodum ipsi qui a Domino capiuntur, cujus utique captura bona est et salubris, taliter dicunt: Venite, et revertamur ad Dominum, quia ipse cepit, et sanabit nos (Ose. VI) . Igitur secundum bonam captivitatem, de qua et in psalmo scriptum est: Ascendisti in altum, cepisti captivitatem (Psal. LXVII) , sive ascendens in altum, captivam duxit captivitatem, locum praesentem pertractemus. Recitatis hactenus peccatis, et demonstrato, quod Deo propter eadem peccata irato salvare sive sanare nemo possit, tandem seipsum Salvatorem venturum ad sanandum eos, qui ad ipsum confugiunt, hoc modo repromittit: Ego ego capiam. Ego, inquam, quasi leaena Ephraim, et quasi catulus leonis domui Juda, [Col. 0090A] tandem capiam et vadam. Capiam dicit, et quod capiat non exprimit. Verum, sicut jam dictum est, hi qui revertuntur ad Dominum, revertendo exprimunt, quid capiat dum dicit: Quia ipse cepit et sanabit nos. Ergo cum dicit: Ego ego capiam, promittit se capere nos, capere naturam nostram, ut fiat homo. Proinde respiciamus cursum ejus, qui nos cepit, et tunc liquido prospiciemus cursum sermonis hujusmodi, qui taliter procurrit: Ego ego capiam, et vadam, tollam, et non est qui eruat. Vadens revertar ad locum meum, donec deficiatis, et quaeratis faciem meam. In tribulatione mane consurgent ad me, dicentes: Venite, revertamur ad Dominum, quia ipse cepit, et sanabit nos, percutiet et curabit nos. Vivificabit nos post duos dies, in die [Col. 0090B] tertia suscitabit nos, et vivemus in conspectu ejus, sciemus, sequemurque, ut cognoscamus Dominum. Salvator noster Christus, qui haec loquitur, sic fecit. Cepit nos et abiit, quemadmodum dicit: Ego ego capiam, et vadam. Capiens namque naturam nostram, id est homo factus, transivit ex hoc mundo per passionem mortis. Unde et ejus evangelista dicit: Sciens Jesus quia venit hora ejus, ut transeat ex hoc mundo ad Patrem (Joan. XIII) . Item: Sciens quia a Deo exivit, et ad Deum vadit (ibid.) . Deinde cum taliter isset, tulit praedam inferni, quemadmodum dixerat: Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia quae possidet. Si autem fortior illo superveniens vicerit eum, universa arma ejus auferet, in quibus confidebat, et [Col. 0090C] spolia ejus distribuit (Luc. XI) . Cum ergo dixisset: Ego ego capiam, et vadam, bene continuo subjunxit: Tottam, et non est qui eruat. Ac si dicat: Ego naturam hominis assumam, et ad mortis passionem vadam, et electos meos, nemine valente resistere, de inferni claustris eripiam, ego illa leaena, ego ille catulus leonis, quem longe ante Jacob patriarcha intuens, dixit: Catulus leonis Juda ad praedam, fili mi, ascendisti. Requiescens accubuisti ut leo et quasi leaena (Gen. IV) . His peractis, resurgens ex mortuis, abiit in coelum unde venerat, et sedet ad dexteram Patris. Postquam ergo dixit: Ego ego capiam, et vadam, tollam, et non est qui eruat, bene continuo subjunxit: Vadens revertar ad locum meum. Locus quippe ejus est ille sedes majestatis, [Col. 0090D] ille consessus Dei Patris, ubi captivam duxit captivitatem (Psal. LXVII) , quam cepit ubi peregrinam collocavit naturam hominis, cujus origo non coelum, sed terra; cujus patria sive locus originalis non altitudo coelorum, sed pulveris exiguitas est. Ad illum locum reversus, faciem suam ab illo populo, cui haec Scriptura loquitur, abscondit, donec plenitudo gentium subintroeat, et sic omnis Israel salvus fiat. Cum ergo dixisset: Vadam et revertar ad locum meum, bene continuo subjunxit: Donec deficiatis, et quaeratis faciem meam. Donec deficiatis, inquit, illa nimirum defectione, qua illos nondum defecisse, Apostolus gemens dicit: Ignorantes enim justitiam Dei, et suam quaerentes statuere, justitiae [Col. 0091A] Dei non sunt subjecti. Finis enim legis Christus ad justitiam omni credenti (Rom. X) . Quod ergo dicit: Donec deficiatis, et quaeratis faciem meam, idem est ac si dicat: Donec desinatis velle vestram statuere justitiam, et gloriari in operibus legis, et credatis in me, solam quaerentes justitiam Dei, justitiam fidei. His dictis protinus de omnibus, tam Judaeis quam gentilibus, quicunque poenitentiam acturi, et in Christum credituri, et per fidem ejus erant justificandi, idem ipse dicit: In tribulatione sua mane consurgent ad me. Subauditur dicentes:

CAP. VI.

Venite, et revertamur ad Dominum, quia ipse cepit et sanabit nos; percutiet, et curabit nos. Vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos. Hoc fecisse, hoc dixisse primum Judaeos, [Col. 0091B] deinde gentiles, postquam ivit Christus, et reversus est in locum suum, id est, postquam ascendit in coelum, manifestum est. Dato enim Spiritu sancto apostolis, et loquente Petro ad populum, compuncti sunt corde, et dixerunt ad eum, et ad reliquos apostolos: Quid faciemus viri fratres? Petrus vero ait ad illos: Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum (Act. II) . In illa tribulatione, id est in illa compunctione et poenitentiae actione, consurrexerunt ad Dominum, et consurgunt usque hodie mane, id est transacta et depulsa infidelitatis nocte, ab actis tenebris ignorantiae. Ita consurgentes, dicunt: Venite, et revertamur ad Dominum. Praedicant enim aliis Christum, qui illum cognoverunt, nec sua tantum contenti salute, aliis quoque ut [Col. 0091C] salventur, verbum, salutis praedicare satagunt. Quod est illud verbum? Quia ipse, inquiunt, cepit, et sanabit nos; percutiet, et curabit nos. Magnificentius atque brevius verbum salutis hujus edici non potest. Totus qui conversionis ad Christum et Christianae fidei fructus est, hic paucis verbis comprehensus est, scilicet utraque resurrectio, qua resurgimus per Christum, prima animarum, secunda corporum. Cum enim 39 dicit, quia ipse cepit, et sanabit nos, sensus iste est: Quia ipse nostram naturam suscepit, et a peccatis nostris salvos faciet nos, secundum nomen suum, quod est Jesus, id est Salvator. Quamvis autem vos credentes, et in nomine suo baptizatos jam sanaverit, adhuc tamen percutiet, et deinde curabit [Col. 0091D] nos, id est sententiam mortis hujus corporis, de qua dixit: Quia pulvis es, et in pulverem reverteris (Gen. III) , super nos dimisit, et ita fiet; sed deinde curabit nos, id est, in novissimo die carnis resurrectione resurgere faciet nos, qui resurrectione animae, id est, remissione peccatorum sanavit jam et vivere fecit nos. Hinc est illud quod Apostolus dicit: Corpus quidem mortuum (Rom. VIII) , id est certissime moriturum est propter peccatum, spiritus vero vivit propter justificationem. De illa resurrectione carnis, quae secunda est, continuo dicit: Vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos. Et est sensus: Vivificabit nos in novissimo die, vita vel resurrectione carnis, quam persona sua mortuus propter nos, quia resurrectioni ejus, quae die tertia facta [Col. 0092A] est, hoc ipsum ascribimus, quod suscitabit nos. Ita sanati et curati, id est anima et corpore vivificati atque suscitati. Vivemus, ait, in conspectu ejus, id est immortales erimus: neque enim ultra mori poterimus propter conspectum ejus, quia videbimus eum sicuti est, et inde similes ei erimus (I Joan. III) . Tunc sciemus, sequemurque, ut cognoscamus Dominum. Sciemus, inquam, et cognoscemus, non sicut nunc ex parte, sed perfecte. Nam hinc et Apostolus ait: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII) . Item: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem (ibid.) Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum. Sequemur, [Col. 0092B] inquit. Quo sequemur? Nimirum ad vitae fontes aquarum, sicut alius propheta dicit: Quia miserator eorum reget eos, et ad vitae fontes aquarum potabit eos. (Isa. XLIX) . Et in Apocalypsi legimus: Quoniam agnus, qui in medio throni est, reget illos et deducet eos ad vitae fontes aquarum. (Apoc. VII) . Quod idem est ac si dicat: Videndo vel conspiciendo Deum immortales ferunt. Hoc dicent invicem se cohortantes, hoc dicent apostoli vel apostolici viri populis praedicantes, et subjungent: Quasi diluculum praeparatus est egressus ejus. Ac si dicant: Quod dicimus, quia ipse cepit, et sanabit nos, non in angulo gestum est, sed sicut diluculum a cunctis videtur et latere non potest, et ad hoc venit ut videatur, imo ut illuminet; ita egressus ejus, quo de suis invisibilibus [Col. 0092C] ad visibilia nostra egressus est, cunctis innotuit, cunctus orbis audivit, nec est qui se de ignorantia excusare possit. Hoc est quod Psalmista quoque dicit: In sole posuit tabernaculum (Psal. VIII) , id est in manifesto exhibuit humanitatem suam. Ac deinceps: Nec est, qui se abscondat a calore ejus (ibid.) , quia videlicet omnibus tam Judaeis quam gentilibus auditus est adventus ejus, audita est praedicatio Evangelii ejus. Addunt adhuc: Et veniet nobis, quasi imber temporaneus et serotinus terrae. Juxta litteram, temporaneus imber illa est pluvia quae jactis seminibus, a Deo datur terrae Palaestinorum ut infusa calescant semina. Serotina autem illa dicitur, quae ad maturitatem eosdem perducit fructus. Siquidem [Col. 0092D] terra illa non ita frequenter, ut nostra, de coelo accipit pluviam, sed tantum bis in anno.

Spiritualiter pluviam sive imbrem utrumque, videlicet temporaneum et serotinum, intelligi oportet et sancta prophetica atque apostolica scriptura est. Prophetica namque scriptura ipsa est imber temporaneus; quia sicut serotino imbre infusa coalescunt semina, ita haec promissionem Christi venturi quae ad Abraham facta est, frequenti declamatione exspectabilem faciebat. Porro evangelica vel apostolica scriptura imber serotinus est; quia, sicut serotino imbre fructus ad maturitatem perducuntur, ita scriptura haec jam advenisse Christum confirmat, de quo prophetae vaticinabantur. Igitur et venient, inquiunt, nobis quasi imber temporaneus et [Col. 0093A] serotinus, id est talis et taliter veniet nobis, vel taliter nobiscum faciet, sicut utriusque scilicet Novi ac Veteris Testamenti scripturae testificantur. Haec ubi dixit de illis qui erant credituri et fidem adventus ejus recepturi, confestim ad eos, quos non esse credituros praescivit, convertitur, et dicit: Quid faciam tibi, Ephraim, quid faciam tibi, Juda? Misericordia vestra quasi nubes matutina et quasi ros mane pertransiens. Sic nimirum patriarcha Isaac cum filium suum Jacob benedixit, et proinde Esau frater ejus ejulatu magno fleret, dicens: Nunquid non reservasti et mihi benedictionem? Respondit et dixit: Dominum tuum illum constitui, et omnes fratres ejus servituti illius subjugavi, frumento et vino stabilivi eum, et tibi post haec, fili mi, quid faciam? Ac deinceps: [Col. 0093B] In pinguedine terrae et in rore coeli, desuper erit benedictio tua (Gen. XXVII) . Profecto ille Isaac typum Christi gessit; duo vero filii, de quibus jam dictum est, formam praetulere mysticam utriusque populi scilicet et ejus qui tantummodo generatione carnis, et ejus qui imitatione fidei semen ejus Abrahae. Et illic Isaac in typo Christi dicit agresti filio: Et tibi post haec, fili mi, ultra quid faciam? statimque invenit quid faciat, dicitque: In pinguedine terrae, et in rore coeli desuper erit benedictio tua, et hic Christus in prophetia dicit carnalibus Israelitis sive carnalibus Judaeis, quicunque filii carnis et non filii sunt promissionis, quid faciam tibi, Ephraim? quid faciam tibi, Juda? statimque invenit, vel scit quid faciat, dum dicit: Misericordia vestra quasi nubes [Col. 0093C] matutina, et quasi ros mane pertransiens. Misericordia haec parva illa est, quam intendens ille: In pinguedine, inquit, terrae, et in rore coeli desuper erit benedictio tua. Parva namque misericordia est temporalium sive corporalium abundantia rerum, quarum omnium summa, illic pinguedine terrae et rore coeli comprehensa est. Porro, misericordia magna illa est benedictio quae simplici Jacob in domo habitanti data vel effusa est secundum verba haec: Ecce odor filii mei sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus. Et deinceps: Et serviant tibi populi, et adorent te tribus. Esto Dominus fratrum tuorum, et incurventur ante te filii matris tuae. Qui maledixerit tibi, sit ille maledictus; et qui benedixerit tibi, benedictionibus [Col. 0093D] repleatur. Sic namque benedicendo, magnam ille misericordiam imprecabatur, eam scilicet, ut de semine ejus Christus nasceretur. Proinde, quia misericordiarum tanta differentia est, idcirco David, qui utique minorem misericordiam fuerat consecutus, in pinguedine terrae et in rore coeli desuper, utpote rex dives et inclytus cum dixisset: Miserere mei, Deus, statimque addidit, secundum magnam misericordiam tuam (Psal. L) . In quo? Nimirum in eo, ut nequaquam promissione Christi de semine suo nascituri frustraretur, propter causam Uriae Ethaei. Nam inde est quod postmodum dicit, ut justificeris in sermonibus tuis, subauditur, miserere mei, conservando mihi misericordiam magnam quam promisisti. Jam enim illi repromiserat Christum dicendo: [Col. 0094A] Suscitabo semen tuum post te, quod egredietur de utero tuo, et firmabo regnum 40 ejus. Ipse aedificabit domum nomini meo, et stabiliam thronum regni ejus usque in sempiternum (II Reg. VII) . Igitur et hic postquam secundum magnam misericordiam dictum est de filiis promissionis suae fidei: In tribulatione sua mane consurgent ad me, dicentes: Venite et revertamur ad Dominum, quia ipse cepit et sanabit nos, percutiet et curabit nos, etc., confestim ad filios carnis tanquam ad Esau conversus. Quid, inquit, faciam tibi, Ephraim? quid faciam tibi, Juda? Misericordia vestra quasi nubes matutina, et quasi ros mane pertransiens. Ac si dicat: Populo electo, cujus typus erat Jacob, magnam misericordiam, magnam consequente benedictionem habendo fidem seminis Abrahae, [Col. 0094B] quod est Christus, vobis filiis carnis, qui tanquam Esau tardatis et foris vagamini, post haec ultra quid faciam? In pinguedine terrae et rore coeli desuper fuerit hactenus benedictio vel misericordia vestra; sed nunc eadem ipsa properante captivitate pertranseat, sicut pertransit matutina nubes, et in meridie sive vespera jam non est; et sicut pertransit ros, qui cum mane herbam operuit, orto sole velociter disparet, et jam non est. Sic enim continget, qui mane compluti estis, et matutino rore maduistis, id est qui praesentem laetitiam et tantummodo caduca praesentis saeculi bona requisistis. Nubes vestra pertransit, et ros vester orto sole siccatur, id est laetitia vestra in tristitiam vertetur, et deliciae vestrae in futurum non invenientur, ubi verus sol Christus [Col. 0094C] in virtute sua lucens in meridie conspicietur. Propter hoc dolavi in prophetis, et occidi eos in verbis oris mei. Propter hoc, inquit, videlicet quia vos tantummodo rerum temporalium matutinam nubem, roremque transitorium requiritis, et gloriam Dei regnumque futurum non attenditis, ego dolavi, id est multas percussiones feci in prophetis, qui vobis secundum vestram intentionem adulati sunt et applauserunt, videntes vana et loquentes mendacia. Quales utique fuerunt prophetae Baal. Et illis namque, sicut in Regum libris legimus, Elias Thesbytes, CCCCL viros una die interfecit (III Reg. XVIII) , itemque magnam illorum multitudinem percussit Jehu, qui domum Achab subvertit (IV Reg. X) . Hoc [Col. 0094D] totum factum est ad imperium Domini: idcirco cum dixisset: Dolavi in prophetis, protinus addidit, occidi eos in verbis oris mei. Hoc recte factum est, ut qui propter lucrum temporale et ut alius propheta, propter pugillum farinae (Ezech. XIII) , non solum magnam Dei misericordiam reliquerant, sed et popularem turbam secum devocabant. Primum in ipsis dolaretur et occideretur, et deinde populus in captivitatem duceretur, matutina misericordia, de qua jam dictum est, et quasi transitorio rore frustratus. Quam juste haec facta sint vel fiant, nunc toto in orbe scitur, ubicunque lux veritatis est. Sequitur: Et judicia mea quasi lux egredientur. Et est sensus: Sicut caligantes in nocte oculos lux succendens illuminat, sic illis qui hactenus in nocte ignorantiae [Col. 0095A] fuerant, annuntiata judicia haec perspicua erunt, ut dicant: Judicia Domini vera, justificata in semetipsa (Psal. XVIII) . Egredientur igitur judicia mea quasi lux, id est quod voluerim aut quid utile esse judicaverim ego, manifestius cognoscetur. Quid est illud? Ait: Quia misericordiam volui, et non sacrificium, et scientiam Dei plusquam holocaustum. Hujus suae sententiae memor Dominus semel et iterum apud Matthaeum invenitur. Ubi enim discumbente eo in domo ejusdem Matthaei murmurabant Pharisaei, dicentes ejus discipulis: Quare cum publicanis et peccatoribus manducat magister vester? Non est, inquit, opus valentibus medico, sed male habentibus (Matth. IX) . Statimque subjungit: Euntes autem discite quid sit: Misericordiam volo, et non sacrificium. [Col. 0095B] Non enim veni vocare justos, sed peccatores (Matth. IX) . Item, ubi discipulis ejus esurientibus et spicas Sabbato vellentibus atque manducantibus, cum dixissent: Ecce discipuli tui faciunt quod non licet eis facere Sabbatis. Ait post alia: Si autem sciretis quid est, misericordiam volo, et non sacrificium, nunquam condemnassetis innocentes istos. Ergo cum dicit in hoc propheta: Quia misericordiam volui et non sacrificium, dignam suorum reddidit causam judiciorum, cur supra inter caetera dixerit, in gregibus suis et in armentis suis vadent ad quaerendum Dominum, et non invenient eum, quia videlicet neque secundum corpus, neque secundum animam misereri noverunt proximis, prompti sacrificatores gregum, immolatores armentorum. Nam utramque [Col. 0095C] misericordiam, scilicet corporis et animae testatur [Col. 0096A] se voluisse illa quam commemoravimus evangelica prolocutione. Ubi enim peccatorem sive publicanum recipiens Matthaeum dicit, euntes discite, quid est, misericordiam volo et non sacrificium, illam patenter misericordiam se requisisse significat, quae impenditur circa curam animarum. Ubi vero discipulos suos esurientes, et Sabbato spicas vellentes a Sabbati violatione defendit, dicens: Si autem sciretis quid est Misericordiam volo et non sacrificium, nunquam condemnassetis innocentes istos. Ibi profecto misericordiam, quae proximis in corporum necessitatibus impenditur, sese voluisse testatur. Igitur judicia Domini vera sicut lux manifesta sunt, et causa cadit carnalis Israel sive Ephraim et carnalis Juda; quia certatim sacrificium offerunt quod [Col. 0096B] Dominus non vult, et viscera misericordiae non habent quam Dominus vult; quia holocausta multiplicant quae Dominus non requirit, et scientiam Dei negligunt in qua Dominus et creaturam rationalem voluit semper et vult exerceri. Non acquieverunt voluntati ejus, non exsecuti sunt ea quae ille voluit, scilicet misericordiam et scientiam Dei. Hoc est, quod continuo subjungit: Ipsi autem sicut Adam transgressi sunt pactum, ibi praevaricati sunt in me. Et est sensus: Ipsi autem et peccaverunt, et peccatum suum per superbiam defendendo mihique contradicendo, contra semetipsos et contra posteros suos immisericordes et crudeles exstiterunt. Sed jam in isto secundi hujus voluminis finem facientes, sequentis initium ab hoc eodem capitulo sumamus.

[Col. 0095C] 41 In Canticis canticorum dilectus amicae suae loquitur: Ostende mihi faciem tuam, amica mea, speciosa mea, columba mea, sonet vox tua in auribus meis. Vox enim tua dulcis et facies tua decora (Cant. II) . Vocis sive locutionis ejusmodi nunc opportune reminiscimur, quia videlicet salvo altiori coelestis gratiae vel amoris gradu, in quo dilectus Christus et amica ejus sancta Ecclesia cognoscitur, [Col. 0095D] nimirum sapientis cujusque animus dilectus et sancta Scriptura amica vel dilecta est illius quicunque talis est, ut veraciter testimonium sibi perhibeat conscientia, quod sanctae Scripturae pulchritudinem veram et veritatem pulchram diligat. Illius namque verba sunt haec: Dixi sapientiae, soror mea es, et prudentiam vocavi amicam meam (Prov. VII) . Dicit ergo nunc animus studiosus, et ipsa Scripturae praesentis admonet difficultas, ut dicat: Ostende mihi faciem tuam, sonet vox tua in auribus meis. Vox enim tua dulcis, et facies tua decora. Sanctae hujus Scripturae facies nonnisi sapienti unquam ostensa est, et vox ejus nonnisi in auribus [Col. 0096C] diligentis unquam sonuit, neque alius scire meretur, vox ejus quam dulcis, et facies ejus quam decora sit. Dicit enim ille qui scripsit: Quis sapiens et intelliget ista, intelligens et sciet haec? (Ose. XIV.) Igitur semen hujus dulcedinis atque decoris auctorem spiritum propitium habere operantes, dilectam hanc sive amicam instanter coepto itinere sequamur, ut faciem ejus videre et vocem audire, [Col. 0096D] id est et intentionem ejus sentire, et verum ejus sensum inspicere mereamur. Cum dixisset in hoc propheta Dominus: Quia misericordiam volui, et non sacrificium, et scientiam Dei plusquam holocaustum, continuo subjunxit: Ipsi autem sicut Adam transgressi sunt pactum, ibi praevaricati sunt in me. Ab isto rursus capitulo populi peccata incipit declamare. Unde et hic ad memoriam revocandum est, quia, sicut superius jam diximus, septies hic propheta gentis suae peccatricis peccata percutit, totidemque vicibus in adventum sive sacramentum Filii Dei sermo ejus recurrit, singulosque cursus in eodem terminat, nimirum sapienti atque intelligenti, [Col. 0097A] quia haec scire meretur. Illud innuens, quod justificari et a peccatis liberari aliter quam per gratiam vel fidem Christi nemo possit. Hac vice prima, quam nunc usque tractavimus sic incoepit: Non est enim veritas, et non est misericordia, et non est scientia Dei in terra. Tandem in persona Christi venturi dixit: In tribulatione sua mane consurgent ad me, etc., et tunc demum ad initium redargutionis rediit, dicendo: Quia misericordiam volui, et non sacrificium, et scientiam Dei plus quam holocaustum, ipsi autem, sicut Adam, transgressi sunt pactum, ibi praevaricati sunt in me. Cum enim dicit, quia misericordiam volui et scientiam Dei, subaudiendum vel reminiscendum est, quod in initio capituli dixerat, non est misericordia, [Col. 0097B] et non est scientia Dei in terra. Nunc itaque ordine coepto processuri, non negligenter praeterimus, quia due dixit in versiculo praesenti: Sicut Adam transgressi sunt, ibi praevaricati sunt in me. Brevi versiculo et originale peccatum, et actualia tetigit peccata eorum. Dicendo namque, sicut Adam transgressi sunt, actualia peccata vehementer accusat; quia colentes idola et caetera facientes scelera, non quomodocunque peccaverunt, non per ignorantiam aut per infirmitatem deliquerunt; sed qui nequissimus peccandi modus est, scienter peccantes, scientes quod mala facerent, recedendo a domo David et a templo Domini, quod erat in Hierosolymis, vitulosque aureos colendo peccatum suum defenderunt, contradicendo sanctis prophetis quoscunque Dominus [Col. 0097C] misit. Unde et superius Dominus dicit: Populus enim tuus sicut hi qui contradicunt sacerdoti. Hoc nimirem erat ita transgredi pactum, sicut transgressus est Adam. Ille namque et transgressus est et transgressionem suam superbe defendit, dicendo: Mulier quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de ligno, et comedi (Gen. III) . Porro subjungendo, ibi praevaricati sunt in me, originale respicit peccatum. Ibi namque cum dicit, subauditur in Adam: praemiserat enim, sicut Adam transgressi sunt pactum. Et vere in Adam praevaricati sunt, quia, ut Apostolus ait, per unum hominem in hunc mundum peccatum intravit, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt [Col. 0097D] (Rom. V) . Itaque cum dicit, ibi praevaricati sunt in me, bene saepe dictus Apostolus huic in isto quoque sermone consonat prophetae, causando Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse, subjungendo etiam haec: Non est enim distinctio. Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei (Rom. III) . His dictis, continuo de peccato actuali abundantius agit, scilicet de peccato idololatriae et aureorum cultu vitulorum, quo, sicut Adam, transgressi sunt pactum, ut jam dictum est. Sequitur enim: Galaad civitas operantium idolum, supplantata sanguine; et quasi fauces virorum latronum, particeps sacerdotum in via interficientium, pergentes de Sichem, quia scelus operati sunt. Galaad est civitas sita trans Jordanem in tribu Gad. in qua idolum primitus est [Col. 0098A] consecratum. Erat enim et civitas lugitivorum. Sed quanto celebrior, tanto idololatriae et malorum omnium principium fuit. Et quia isti idola primum consecrarunt, vel maxime, sicut praesens testatur, in malum adjuverunt; idcirco primi ab Assyriis capti et in captivitatem ducti sunt. Porro, Sichem civitas in confinio decem tribuum 42 et duarum, quae postea Neapolis appellata est, unde transitus erat Israelitis in Hierusalem, ubi solummodo licebat victimas immolari. Tribus ergo temporibus, quibus secundum legis praeceptum populus ad templum Domini ascendere debebat, sacerdotes illorum ponebant in itinere latrones qui insidiarentur pergentibus, ut magis vitulos aureos in Dan et in Bethel, quam Dominum adorarent in Hierusalem, [Col. 0098B] et quos revocare non poterant, in eadem via interficiebant. Sacerdotum illorum particeps nunc dicitur Galaad, videlicet eo quod Galaaditae conjungendo se iniqua foederatione et cooperando sacerdotibus in interfectione. Sensus igitur iste est: Si quaeras cur dixerit, ipsi autem transgressi sunt pactum, sicut Adam, qui utique non per ignorantiam, sed scienter per arrogantiam peccavit, et peccatum suum adversus Deum sese corripientem proterve defendit. Ecce effectum sive opus manifestum habes malae defensionis. Nullum denique manifestius defensionis est experimentum, quam illos interficere, quibus admissum non placet communiter suscipere peccatum.

Locus interfectionis erat Galaad, mira perversione, [Col. 0098C] mira supplantatione. Debuerat namque civitas esse non interficientium, sed ab interfectione liberantium quempiam fugitivum, secundum legem Domini dicentis: Cumque ultor sanguinis eum fuerit persecutus, non tradent in manus ejus; quia ignorans percussit proximum ejus, nec ante biduum, triduumve ejus probatur inimicus et habitavit in civitate illa, donec stet ante judicium, causam reddens facti sui, et moriatur sacerdos magnus qui fuerit in illo tempore (Josue XX) . Recte ergo dicitur, supplantata sanguine, quia perdito vel derelicto constituto pacis, susceperat pro illo commutationem sanguinis. Dicitur et quasi fauces virorum latronum, quia videlicet sicut latrones in faucibus, [Col. 0098D] id est cavernis locisque abditis latentes, exspoliant praetereuntes et interficiunt; sic in ea quae debuerat esse asilum fugitivorum sanguinarii sacerdotes simplicitati populi insidiantes exspoliabant eos fide, interficiebant mente, et quos decipere non poterant vestibus privabant, corpore necabant. Pro tanto scelere propheta dolens, exclamat: In domo Israel vidi horrendum. Ibi fornicatus est Ephraim, contaminatus est Israel. Quid enim magis horrendum, quid magis exclamatione dignum quam istud accidisse, non in qualicunque gente aut natione, sed in domo Israel, in gente Dei, in parte Domini, sicut Moses loquitur: Pars autem Domini populus ejus, Jacob funiculum haereditatis ejus? (Deut. XXXII.) Denique gentis alterius peccatum in idolis error [Col. 0099A] est. Israelis autem, qui veri et unius Dei notitiam habuit legemque accepit, tale peccatum horror est. Propterea toties peccatum illius populi fornicationem appellat, et nunc quoque dicit: Ibi fornicatus est Ephraim, contaminatus est Israel. Ephraim, ut saepe dictum est, ipse Jeroboam de tribu Ephraim; Israel vero decem tribus, quae illo peccante, id est vitulos aureos pro Deo sibi faciente contaminatae sunt, sequendo illum. Etenim sicut contaminatur adulterio mulier, sic derelicto Deo populus ille cultu idololatriae contaminatus est. Haec adversus Israel, id est decem tribus dicta sunt. Sed nunquid tantummodo illis iratus est? Nonne et super Judam grandis ira, quam nunc videmus, pro meritis erat ventura? Sequitur: Sed et Juda pone messem [Col. 0099B] tibi, cum convertero captivitatem populi mei. Ac si dicat: Dixi quidem in initio prophetici hujus sermonis, quia non addam ultra misereri domui Israel, sed oblivione obliviscar eorum; et domui Juda miserebor, et salvabo eos in Domino Deo suo, et hoc verum est. Nam Israelis, id est decem tribuum captivitas, de terra Assyriorum non revocabitur. Tua vero, o Juda, transmigratio de Babylone est reducenda post annos LXX. Verumtamen cum convertero illam captivitatem populi mei, cum reduxero illos in terram suam, qui ex te supererunt digni ut reliquiae salventur pro ipsorum fide et meritis usque ad plenitudinem temporis, quo convertenda est universalis captivitas omnis populi mei per adventum Salvatoris Christi, tu, Juda, [Col. 0099C] pone messem tibi quae secanda erit, id est multitudinem filiorum male natorum, quibus multipliciter pullulabis, scito demetendam esse Romanorum gladiis, sicut nunc, imo magis quam nunc, decem tribus demetuntur et transferuntur ab Assyriis. Quam ob causam? Quibus pro meritis sive peccatis? Ait:

CAP. VII.

Cum sanare vellem Israel, revelata est iniquitas Ephraim, et malitia Samariae, quia operati sunt mendacium, et fur ingressus est spolians, latrunculus foris. Et est sensus: Cum ad salvandum Israel venissem, illa iniquitas revelata est et illa malitia Judaeorum sese expressit, cujus illa iniquitas Ephraim, illa malitia Samariae typus [Col. 0099D] vel praecursio fuit, quando, relicta domo David, Jeroboam praetulit; relicto Domino Deo, vitulos aureos colere magis elegit. Diligenter prophetiae hujus locum hunc quem nunc ingredimur pertractare conemur, memores illius dicti in fine voluminis, cujus saepe meminimus. Quis sapiens et intelliget ista, intelligens et sciet haec, et scientes tanta esse vel talia quae hic prophetali oculo praevidet ac praescribit, qualia si nudis eloqueretur verbis, nimis intolerabile esset audire hominibus illius temporis, sicut diximus jam in prooemio praesentis opusculi. Denique peccatum Judae in Salvatorem cujus sanguinem fudit, hic mystice describit, propter quod talia facta sunt vel fieri debuerunt in ejusdem excidio gentis. Quae [Col. 0100A] prospiciens hic recte dicat: Sed et Juda pone messem tibi. Cum, inquit, sanare vellem Israel, revelata est iniquitas Ephraim, et malitia Samariae. Qui nondum sapiens sive intelligens est, qualem sanctus prophetiae spiritus loco jam dicto requirit, nihil aliud significari hic arbitratur, nisi ac si dictum sit: Cum per David electum meum vellem Israel instruere ad cognoscendum verum Deum, et ad tenendum firmiter solius nominis mei cultum legitimum, iniquitas filiorum Israel magis exarsit, et malitia illorum pertinacius insanivit; nec ante destiterunt, donec ad posteros derivato regni gubernaculo jugum excusserunt, et a domo recesserunt ejusdem David, et Deos sibi fecerunt juxta mentionem suae iniquitatis, juxta malitiosa desideria [Col. 0100B] cordis sui.

Verum ille David non solum pater secundum carnem exstitit Salvatoris nostri, verum etiam figuram ejusdem praetulit in mirabilibus gestis. Regnum ejus praeparatio fuit regni Christi, imo regnum unum est Christi, et ipsius David, juxta quod et angelus ad Mariam de illo dicit: Et dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus (Luc. I) . Econtra Jeroboam, et qui illum secuti sunt relinquentes David, typum gesserunt Judaeorum et Pharisaeorum, qui Christum negaverunt ante faciem Pilati, et dixerunt: Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX) . Furor ille quo Christum condemnantes petierunt dimitti sibi Barabbam homicidam, et seditionis auctorem, illi [Col. 0100C] malitiae similis exstitit, qua illi qui secuti sunt Jeroboam, veritatem Dei in mendacium commutaverunt (Rom. I) . Vel, sicut hic scriptum est, mendacium operati sunt, quia veritate contempta, mendacium in vitulis aureis operati sunt, et coluerunt. Igitur in verbis istis similitudinem pariter contemplemur 43 et rem. Similitudinem in illius statu temporis, scilicet in eo quod ille Ephraim, sive illae decem tribus taliter recesserunt a domo David. Rem vero in adventu Salvatoris, quando Judaei rebellantes veritati, negaverunt eum, et populus regis hujus esse noluerunt. Itaque cum dicit: Cum sanare vellem Israel, revelata est iniquitas Ephraim. Ponamus ante oculos mentis et illum David patrem carnis Christi, [Col. 0100D] et hunc filium ejus verum David, quia videlicet uterque suo modo Israel sanare voluit, ille psalterium componendo, iste carnem assumendo. Nam psalterium, illud manufactum typum fuisse carnis vel corporis Christi, testatur ipse, cum in psalmo personam Patris ad eumdem Filium, dum in sepulcro corpus ejus quiescit, loquentem introducit: Exsurge gloria mea, exsurge psalterium et cithara (Psal. LVI) . Et ille respondens: Exsurgam, inquit, diluculo (ibid) . Illo psalterio suo manufacto David Israel sanare voluit, quia nimirum idcirco verba coelestia cum psalterio cecinit, ut populum tantummodo terrena diligentem introduceret ad amorem et spem futuri regni, quae vera sanitas est cordis. Hoc ante illum nemo fecit, ut promissa coelestia verbis enuntiaret [Col. 0101A] manifestis, aut poenas ignis aeterni. Hoc ita verum est, ut apud Mosen fere nusquam invenias promissiones paradisi vel regnum Dei, neque comminationes inferni, nominibus manifestis, praeter locum unum in cantico Deuteronomii, ubi sic dicit: Ignis succensus est in furore meo, et ardebit usque ad inferni novissima (Deut. XXXII) . Omnia clausa sunt sub figuris, et bona quidem aeterna sub nomine terrae Chanaan, terrae quasi lacte et melle manantis; mala vero sempiterna, sub nominibus famis, pestilentiae, gladii, malarumque bestiarum reddenda significat pro meritis. Talis namque et ita quodammodo puerilis sensus erat carnalis populi in illius statu temporis, ut nonnisi praesentia diligere prospera, nonnisi praesentia metuere sciret adversa. Hinc primus, ut jam [Col. 0101B] dictum est, coelestis regni gloriam patenter expressit verbis, addita vi musicae dulcedinis et ordine composito divinae religionis, volente Domino sanare Israel, scilicet ut sano corde terrena parvipenderet, coelestia magis desideraret. At vero psalterium istud, sive haec cithara, cui Pater hoc dixit: Exsurge gloria mea, exsurge psalterium et cithara, multo amplius hoc egit sic aperiendo os suum, ut Matthaeus scribit: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V) , etc. Nimirum haec exspectationi carnalis Israel valde contraria sonuerunt, beatificando pauperes, mites, lugentes, esurientes ac sitientes justitiam, misericordes, mundicordes, pacificos et persecutionem propter justitiam sustinentes. Aliter namque sentiebat carnalis Israel, [Col. 0101C] scilicet beatos esse tantum illos qui prosperarentur in via hujus saeculi, quibus veraciter ut essent superbi, immites, sive tyranni ridentes, atque exsultantes, quamvis in rebus pessimis, inexpertes miseriarum atque idcirco nescientes compati miseris, luxuriantes omni voluptate cordis et corporis, belligerantes atque bellicis elatos triumphis valentes per potentiam quos vellent occidere ac persequi. Profecto sensus hic magna erat infirmitas. Ille autem sanare volebat Israel, ut sane saperet. Adversus utrumque revelata est iniquitas Ephraim, id est, persecuti sunt eos omnes illi qui noluerunt sanari. Primum quis nesciat quanta David ille regni Dei psaltes adversa pertulit, quanta mala passus est ab illis? usque adeo quo gratis illum odio habuerunt, ut [Col. 0101D] filium quoque illius Absalon regem sibi facerent, quia non alium habuerunt, quo duce consurgentes regno eum depellerent. Mortuo Absalon, secuti sunt Seba filium Bochri, illo mortuo subticuerunt victi et inviti per sapientiam ejusdem David filiique ejus Salomonis, sed deinde mox ubi occasio data est per imprudentiam Roboam, cervices suas excusserunt, regemque alium et Deos alienos, id est vitulos aureos sibi fecerunt (IV Reg. XVII) . Haec fuit iniquitas Ephraim, et haec malitia Samariae, quia videlicet Jeroboam de tribu Ephraim, malum hoc inique gessit, et Samaria per quam totum ejus regnum intelligitur (fuit enim metropolis decem tribuum), hoc ipsum malitiose suscepit, scilicet invidendo domui [Col. 0102A] David, invidendo et dedignando tribui Juda, quod sibi tantum ex illa tribu reges deberent esse destinati. Dixerunt enim quodam loco viri Israel ad regem David: Quare te furati sunt fratres nostri viri Juda, et transduxerunt regem et dominum ejus Jordanem? Et respondens omnis vir Juda, quia propinquior, inquit, mihi est rex. Et respondens vir Israel, decem partibus, ait, major ego sum (II Reg. XIX) . Ita commota seditione quidam vir Belial nomine Seba filius Bochri cecinit buccina, et ait: Non est nobis pars in David, neque haereditas in filio Isai (II Reg. XX) . Denique ex dictis et factis hujuscemodi palam datur intelligi quaenam illa fuerit malitia Samariae, de qua nunc loquitur hic; quia nimirum scissurae illius causa fuit invidentia, quae veraciter [Col. 0102B] malitia dici potest, quia cuncta malitiosarum machinamenta cogitationum parit. Maxime vero tunc iniquitas, quaecunque sit, malitia meretur dici, quando sic se exercet ut cum sapientia vel ratione incedere possit videri. Sapienter autem sive rationabiliter Samaria fecisse sibi videri poterat, sequendo regemque faciendo Jeroboam de tribu Ephraim, quia patriarcha Jacob cum benediceret filios Joseph Manassen et Ephraim, iste quidem, ait, scilicet Manasses, erit in populos et multiplicabitur, sed frater ejus junior major illo erit, et semen illius crescet in gentes (Gen. XLVIII) . Et in Paralipomenon legimus: Ruben quippe primogenitus erat Israel, sed cum violasset torum patris sui, data sunt primogenita ejus filii Joseph filii Israel (I Par. V) . Et quidem pluraliter [Col. 0102C] dixit filiis Joseph, sed cum ille, ut jam dictum est, Ephraim juniorem priori praetulerit, jure sibi tribus Ephraim de primogenitis videbatur gloriari. Itaque peccatum Samariae recedentis a domo David et invidentis tribui Judae, ut ex ea reges aut principes deberent germinari, recte malitia debuit nuncupari, quia cum contra veritatem et rationem ageret, rationis et divinae auctoritatis patrocinio non carere sibi visa est. Et notandum qualiter dixerit huic: Revelata est iniquitas Ephraim et malitia Samariae. Non dixit, exorta est sive oriri coepit iniquitas, cum sanare vellem Israel, sed revelata est, latebat, quandiu duces vel principes habebat Israel, qui illum cogerent ad cultum Dei, qualium optimus vel maximus fuerat David. Revelabatur autem quando morientes [Col. 0102D] decedebant illi, sicut quodam loco Scriptura dicit: Cumque Dominus judices suscitaret, in diebus eorum flectebatur misericordia, et audiebat afflictorum gemitus, et liberabat eos de caede vastantium. Postquam autem mortuus esset judex, revertebantur, et multo majora faciebant, quam fecerant patres eorum, sequentes deos alienos et adorantes eos. Non dimiserunt adinventiones suas, et viam durissimam per quam ambulare consueverant (Judic. II) . Eodem modo tunc revelata est eadem iniquitas, eadem malitia, quando decesserat David, quo regnante, non audebat revelari, imo et multo majus tunc revelata est quam eatenus aliquando revelata fuisset. Prius namque urgente aliqua calamitate, et clamantibus illis ad Dominum [Col. 0103A] cum tribularentur suscitato Salvatore aliquo, id est judice bono, 44 convertebantur ad Dominum, et deos alienos relinquebant. Extunc autem quando sic revelata est ut illos facerent vitulos, nunquam ab eisdem vitulis recesserunt, sicut manifeste de singulis regibus Scriptura dicit, quia a peccatis Jeroboam non recesserunt. Hanc iniquitatem sive malitiam adhuc propheticus sermo persequens, protinus addit: Quia operati sunt mendacium, et fur ingressus est spolians, latrunculus foris. Mendacium quippe sunt operati, dicendo de vitulis, qui utique non erant dii, isti sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti (III Reg. XII) . Ad illud opus ut fieret, et diabolus invisibiliter, et Jeroboam visibiliter operatus est. Pulchre ergo et veraciter dictum: Fur ingressus [Col. 0103B] est spolians, scilicet diabolus animas furtim devorans per inspiratam occulte malitiam, et latrunculus foris, videlicet Jeroboam latro visibilis, qui foris, id est exterius idola fabricans, extra domum sive partem Domini, et peccare faciens Israel, nimirum grande et crudele latrocinium fecit. Diximus qualiter illo tempore regnante seu jam decedente David, iniquitas Ephraim et malitia Samariae revelata fuerat, cum sanare vellet Dominus Israel. Dicamus nunc qualiter novissimo tempore, cum in adventu suo Salvator itidem Israel sanare vellet, similis iniquitas vel malitia, imo et multo major secundum similitudinem illius revelata sit. Cum, inquit, sanare vellem Israel, dicat hoc sanator et salvator Israel, sanitatis illius auctor, de qua cum praemisisset [Col. 0103C] paulo ante dicens ipse: In tribulatione sua mane consurgent ad me, verba ipsorum consurgentium protinus intulit hoc modo: Venite et revertamur ad Dominum, quia ipse cepit et sanabit nos (Ose. VI) , de qua sanatione sive sanitate, id est peccatorum remissione primaque resurrectione, quae est resurrectio animae, jam eodem loco dictum est. Cum enim illa sanitate sanare vellet Israel Deus homo factus praesentialiter atque visibiliter incipiens praedicare, et sic dicere: Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum coelorum (Matth. IV) , tunc revelata est iniquitas Ephraim et iniquitas Samariae, id est illa iniquitas Judaeorum, illa malitia Scribarum et Pharisaeorum, cujus typus exstitit illa iniquitas Ephraim et illa malitia Samariae, de qua jam secundum litteram [Col. 0103D] vel historiam dictum est: Exagitavit enim illos spiritus nequam (I Reg. XVI) , ut poenitentiae doctorem cum verbo praedicationis, opera quae nemo alius fecit facientem deriderent, persequerentur et blasphemarent, exempli gratia, dicendo: Daemonium habes (Joan. VIII) . Itemque in Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia (Matth. XII) . Non enim placebat illis Christus talis praedicator, poenitentiae doctor, paupertatis persuasor atque exemplar humilitatis, magister mansuetudinis, monitor ad lugendum pro peccatis, declamator justitiae et conquisitor misericordiae, munditiae cordis collaudator, pacis remunerator et eorum qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V) consolator. Quare? [Col. 0104A] Quam ob causam talia praedicantem repulerunt, odio habuerunt atque impugnaverunt? videlicet quia cuncta his contraria sapiebant et diligebant, talemque sibi cupiebant advenire Messiam, qui illos in hoc saeculo extolleret, gentiumque pacem eo usque turbaret, donec omnes fines terrae ditioni illorum per bella bellorumque triumphos subjugaret, aureamque ac gemmatam illis Hierosolymam in terris construeret, atque in caeteris his similibus eorum cupiditatem omnino, sicut littera prophetica plerisque in locis sonare videtur, corporaliter expleret. Tamen illorum intentionem sensumque ipse quodam loco breviter exprimens: Quomodo, inquit, potestis vos credere, qui gloriam ab invicem accipitis; et gloriam quae a solo Deo est, non quaeritis? [Col. 0104B] (Joan. V.) Persecuti sunt ergo sanare volentem tanquam phrenetici medicum percutientes antidotum porrigentem, nec ante destiterunt, donec tradentes illum negarent ante faciem Pilati, praeeligentes Barabbam latronem, auctorem seditionis, eumdemque regem suum postulantes crucifigi (Matth. XXVII) . Hoc modo revelata in illis, imo impleta ab illis est iniquitas Ephraim, et malitia Samariae, et sic impleverunt mensuram patrum suorum, et sic revelaverunt ac testificati sunt quod essent consentientes patribus eorum. Nam quod incoeperunt illi, recedendo a domo David et occidendo prophetas Domini; hoc isti adimpleverunt, crucifigendo filium David, Filium Dei, et deinde occidendo, crucifigendo, flagellando, et de civitate in civitatem persequendo prophetas et [Col. 0104C] sapientes et Scribas, quos ille misit. In omnibus his operati sunt mendacium, mentientes adversus eumdem regem suum quem negaverunt, et velut malum ac seductorem accusaverunt. Perspicuum quoque illud est in illis, quod sequitur: Et fur ingressus est spolians, latrunculus foris. Fur namque Judas proditor, et latrunculus coetus pharisaicus exstitit. Judas namque loculorum Domini erat fur, sicut evangelista testatur, quia fur erat et loculos habens, ea quae mittebantur, portabat (Joan. XII) . Porro Pharisaei et sacerdotes in templo latrocinabantur, praedam de populo facientes, vendendo et emendo, unde cum ejiceret eos (Matth. XXI) , sumptum de Isaia testimonium protulit, dicens: Scriptum est: Domus mea domus orationis vocabitur (Isa. LVI) , et [Col. 0104D] mox illud de Jeremia subjunxit: Vos autem fecitis illam speluncam latronum (Jerem. VII) Ille fur intus inter discipulos Domini Jesu pseudodiscipulus et fictus amicus, et ille latrunculus foris, id est manifestus hostis, consilium simul inierunt, et, sicut jam dictum est, mendacium operati sunt, cujus videlicet mendacii maximus opifex, Caiphas, sic mentitus est, toto conspirante illo concilio malignantium ad decipiendum miserum populum. Expedit vobis ut unus moriatur homo pro populo, et non tota gens pereat, ne forte veniant Romani, et tollant nostrum et locum, et gentem (Joan. XI) . Adeo cum sanare vellet Dominus Israel, ille more suo sanari noluit, sicut aliis verbis declamans dixit: Hierusalem, Hierusalem, [Col. 0105A] quae occidis prophetas, et lapidas eos qui ad te missi sunt, quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti? (Matth. XXIII.) Sequitur: Et ne forte dicant in cordibus suis, omnem malitiam eorum me recordatum, nunc circumdederunt eos adinventiones suae, coram facie mea factae sunt. Magna et vera confirmatio justi judicii Dei sive ultionis, quam praemiserat dicens: Sed et Juda pone messem tibi (Ose. VI) , messem, sicut jam dictum est, appellans illius immensitatem excidii, qua a Romanis erant perdendi. Ne forte, inquit, dicant in cordibus suis, omnem malitiam eorum me recordatum. Ac si dicat: Ne forte murmurent, et quasi injustam reprehendant sententiam dicentis: Ut veniat super vos omnis sanguis justus, [Col. 0105B] qui effusus est super terram, a sanguine Abel justi (Matth. XXIII) , ut quod vindicatum est in patribus iterum vindicetur in filiis, omnis causa illis tollitur justae reprehensionis. Solent namque Judaei adversus hujusmodi respondentes dicere nobis: Cur hoc tempore vindicari in nos arbitramini, in quod olim vindicatum fuit? Exempli gratia: Cum dicimus eis, illud quoque peccatum, quod olim in deserto fecerunt patres eorum, faciendo vitulum et adorando illum, hoc tempore visitari super illos, quando sic excaecati sunt; respondent nobis illius malitiae tunc Dominum fuisse recordatum, siquidem tunc ex 45 illis in una die viginti tria millia ceciderunt. Haec dicentes non advertunt quia, postquam illud factum est per manus filiorum Levi, quibus et Moses [Col. 0105C] ait: Consecrastis manus vestras hodie Domino unusquisque in filio et fratre suo (Exod. XXXII) : deinde cum oraret Moses dicens: Dimitte eis hanc noxam; ipse respondens: Angelus, inquit, meus praecedet te, ego autem in die ultionis visitabo et hoc peccatum eorum (ibid.) . Igitur, ne forte dicant, ait, in cordibus suis, omnem malitiam eorum me recordatum, id est, singula quaeque peccata temporibus suis punisse me, atque idcirco non debere nunc omnia venire super generationem istam, dico illis, quia nunc circumvenerunt eos adinventiones suae, videlicet quasi longus funiculus, quia cuncta priorum generationum peccata imitati sunt, et illae adinventiones coram facie mea factae sunt, quia nulla poenitentiae satisfactione illa delere curaverunt. Tales sunt adinventiones [Col. 0105D] eorum quae illos circumvenerunt, taliter causas mortis in uno homine adinvenerunt, ut merito dictum sit, et merito fieri debuerit illud dictum: Venient haec omnia super generationem istam (Matth. XXIII) . Omnes enim, quicunque a sanguine Abel justi justos homines vel prophetas occiderunt, similes sese fecerunt Cain, qui Abel interfecit (Gen. IV) ; similes Saul, qui David persecutus est, et propter illum sacerdotes Domini LXXXV viros trucidavit, et civitatem illorum percussit in ore gladii (I Reg. XXI) ; similes Jezabel et Achab, qui Naboth justum et caeteros prophetas Domini occiderunt (III Reg. II) . Atque idcirco recte iniquitates illorum et omnium quicunque tales exstiterunt, isti in generatione sua portaverunt. [Col. 0106A] Quaenam sunt adinventiones illae quae eos circumvenerunt et per quas omnibus illis similes se fecerunt? Ait: In malitia sua laetificaverunt regem, et in mendaciis suis principes. Omnes adulterantes, quasi clibanus succensus a coquente. Quievit paululum civitas a commistione fermenti, donec fermentaretur totum. Dies regis nostri. Coeperunt principes furere a vino. Extendit manum suam cum illusoribus, quia applicuerunt quasi clibanum cor suum, cum insidiaretur eis. Tota nocte dormivit, coquens eos; mane ipse succensus, quasi ignis flammae. Quis iste fuit rex, et qui isti principes, quos et in malitia sua, et in mendaciis suis laetificaverunt adulterantes, sic succensi quomodo succenditur clibanus a coquente? Et quidem sensus est utilis, qui et si non palam invenitur, [Col. 0106B] in gestis tamen potest conjici, quod ita factum sit. Rex Hieroboam et principes ejus, qui faventes illi ad omne facinus paruerunt, hoc modo laetificaverunt. Mysterium propheticum de nece Salvatoris, de quo nunc loquebamur, paululum differimus, ne conjecturam utcunque rationabilem atque probabilem nos neglexisse videamur. Omnes adulterantes, id est a proprio viro, Deo, recedentes, quasi clibanus a coquente, quia sicut clibanus succenditur ut coquat panes, ita illi succensi sunt malitia Hieroboam et igne idololatriae. Quievit paululum civitas a commistione fermenti, donec fermentaretur totum. Fabricatis quippe idolis, non vim fecit Hieroboam populo ut ea coleret, ne forte quibusdam causa Dei religionis resistentibus, cultura idolorum evacuaretur. [Col. 0106C] Ideoque paululum quievit civitas, donec propria voluntate populus regi consentiret, ut primum principes, deinde satellites illorum regi et principibus faventes, ad ultimum omnis populus corrumperetur. Et hoc est quod dicit, donec fermentaretur totum. Quae enim sponte fiunt, diu permanent; quae autem necessitate, cito solvuntur. Hoc considerans Hieroboam, maluit sponte quam coacte populum subire novam idolorum culturam. Itaque succensa totius populi massa in veneratione vitulorum, coeperunt dicere ad fores Hieroboam: Dies regis nostri, subauditur iste est, et quem nobis festivum noster constituit imperator. Hunc celebramus, in hoc gaudemus, in hoc vitulos aureos adoramus, ita clamante populo, [Col. 0106D] Coeperunt, inquit, principes furere a vino, id est, non solum non sunt irati qui debuerant rectores esse populi, sed insuper intelligentiam suae mentis amittentes, coeperunt furere a vino, videlicet amentiam passi tam luxuriae quam idololatriae. Quid ad haec ille rex? Extendit, inquit, manum suam cum illusoribus, quia applicuerunt quasi clibanum cor suum, cum insidiaretur eis. Illusores quippe erant principes qui populo nequiter illudebant, eumque a Deo suo longe abducebant, errori ejus consentiendo, gratulantes quod applicuissent cor suum quasi clibanum, ut eos succenderet ille rex, et idololatriae flammis ardere faceret. Cum illis illusoribus, cum ejusmodi principibus manum suam extendit, quasi benedicendo et pro facili consensu grates agendo, [Col. 0107A] cum insidiaretur eis, id est, cum iniquum penes se haberet consilium, ut eos omnino averteret a templo Domini, ne pergendo Hierosolymam causa adorandi et sacrificandi paulatim resipisceret, et unum eumdemque cum Juda regem rursus susciperet, talia machinando, tota, inquit, nocte dormivit, coquens eos; mane ipse succensus quasi ignis flammae. Et est sensus: Postquam ignem malitiae cordibus eorum immisit, et vidit eos furere, nullumque esse qui suae resisteret voluntati, tota nocte dormivit, hoc est, securus jacuit, versutus in tenebris, coquens eos igne impietatis, mane autem ipse succensus flammis suorum scelerum venit ad immolandum. Haec secundum conjecturam magis quam secundum historiam de praeterito tempore narrata utcunque valeant, nos [Col. 0107B] illud attendentes quia propheta est, et tantae profunditatis sibi conscius ut in fine voluminis dicat illud, quod jam saepe commemoratum est: Quis sapiens et intelliget ista, intelligens et sciat haec? (Ose. XIV.) Nos ad mysterium Salvatoris supra coeptum recurramus, et in futurum tempus respicientem prophetam, intellectuali oculo sequi contendamus. Istae sunt iadinventiones eorum, adinventiones Judaeorum, quae illos circumvenerunt, quas effugere non potuerunt, propter quas bellica Romanorum falce, ut secarentur ut arida messis, judicati atque damnati sunt. In malitia sua laetificaverunt regem et in mendaciis suis principes, omnes adulterantes quasi clibanus succensus a coquente. Isti adulterantes illi sunt, quorum scelus alius propheta praevidens: Audite, [Col. 0107C] inquit, verbum Domini, principes Sodomorum; percipite auribus legem Dei mei, populus Gomorrhae (Isa. I) . Praevidebat namque sacrilegium Judaeorum et illam noctem qua insanierunt adversus Dominum et adversus Christum ejus, non sine quadam similitudine Sodomorum. Nota quippe vetus historia est, quia cum hospitaretur Dominus apud Loth, viri civitatis vallaverunt domum ipsius ipsa nocte, a puero usque ad senem, omnis populus simul vocaverunt Loth et dixerunt ei: Ubi sunt viri qui ad te introierunt nocte (Gen. XIX) , etc. Secundum similitudinem illorum, isti quasi clibanus succensi a coquente diabolo, illa nocte paschali post esum agni sui, crapulati et ebrii circumdederunt Dominum, et tenuerunt eum ut traderent gentibus ad illudendum, et flagellandum et crucifigendum [Col. 0107D] (Matth. XX) . In illa malitia sua laetificaverunt regem. Quem regem? Utique Pontium Pilatum sive etiam ipsum Caesarem, quem se laetificare putaverant adulando, et dicendo: Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX) . Nam Pilatum recte hic regem dici confirmat illud de Actibus 46 apostolorum, ubi cum dixissent fideles orantes: Domine, tu qui fecisti coelum et terram, mare et omnia quae in eis, qui Spiritu sancto per os patris nostri David pueri tui dixisti (Psal. II) : Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania? Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum adversus Dominum et adversus Christum ejus, continuo subjunxerunt. Convenerunt enim vere in civitate ista adversus sanctum [Col. 0108A] puerum tuum Jesum, quem unxisti, Herodes et Pontius Pilatus cum gentibus, et populis Israel (Act. IV) . Reges illos, de quibus scriptum fuerat: Astiterunt reges terrae, Pontium Pilatum et Herodem ille Scripturae locus testatur fuisse. Et recte, tetrarchae enim erant, id est singuli quartae partis regni Judaici reguli isti. Pontius Pilatus, Herodes, Philippus et Lysanias illum talem suum regem in malitia sua Judaei laetificaverunt, in eo quod Dominum Jesum comprehenderunt, eique crucifigendum tradiderunt. Loquebatur quidem verba quasi tristia, dicendo: Ego in eo nullam invenio causam, et caetera his similia, lavans etiam manus suas et dicens: Mundus ego sum a sanguine justi hujus, vos videritis (Matth. XXVII) , sed mentiebatur homo expers veritatis, et propria [Col. 0108B] possessio mendacii. Etenim is cui, dicente Domino, Ego in hoc natus sum, et ad hoc veni in mundum, ut testimonium perhibeam veritati: omnis qui est ex veritate, audit meam vocem, continuo procaciter dixit: Quid est veritas, et non exspectato responso, iterum exivit (Joan. XVIII) . Quam longe putas a veritate, et quam mendax exstitit? Imo non solum mendax, verum etiam simulator et callidus, simulans justitiam quasi pius, cum impie laetaretur. Dicit aliquis: Quae causa vel necessitas illi erat, ut cum laetaretur, tristitiam simularet? Nimirum Romani imperii, quae tunc vigebat, saecularem justitiam timebat, ne vocaretur in jus, eo quod hominem occidisset innocentem, poenamque subiret homicidii. Quod tamen postea contigit. Hic erat timor ejus, quem et evangelista [Col. 0108C] memorat, ubi cum dixissent Judaei: Nos legem habemus et secundum legem debet mori, quia Filium Dei se fecit, continuo subjunxit: Cum ergo audisset Pilatus hunc sermonem, magis timuit (Joan. XIX) . Sed adhuc videtur illum excusare Dominus ipse, cum dicit: Propterea qui tradidit me tibi, majus peccatum habet (ibid.) . Non excusat homicidam, sed in comparationem ejus Judaicum scelus magis condemnat. Pilatus namque, qui neque legem neque prophetas accepit, sic in nece Domini accusatur tanquam reus homicidii, quia nihil aliud quam hominem illum esse scire potuit. Judaeus autem ex lege et prophetis convincitur, quia non tantum hominem, sed et Regem et Deum suum tradidit, ac perinde [Col. 0108D] majus peccatum habet, de quo excusationem non habet. Igitur in malitia sua laetificaverunt Pilatum regem sive tetrareham aut praesidem, imo non tantum regem, sed et reges, Pilatum et Herodem. Ut enim cognovit Pilatus, ait evangelista, quod de Herodis potestate esset, remisit eum ad Herodem, qui et ipse Hierosolymis erat illis diebus. Herodes, viso Jesu, gavisus est valde (Luc. XXIII) , scilicet visu miraculorum ejus sperans regiam ac superbam oculorum suorum curiositatem pascere vel satiare. Sequitur enim: Erat enim cupiens ex multo tempore videre eum, eo quod audierat multa de illo, et sperabat signum aliquod videre ab eo fieri. Cumque nihil responderet, sprevit illum Herodes cum exercitu suo, et illusit, indutumque veste alba, remisit ad Pilatum. [Col. 0109A] Et facti sunt amici Herodes et Pilatus in ipsa die. Nam antea inimici erant ad invicem (Luc. XXIII) . Haec fuit laetitia illorum, convenire in amicitiam et consensum ad illudendum et perdendum Dominum. Porro principes, quos in mendaciis suis itidem laetificaverunt, maxime principes sacerdotum Annas et Caiphas exstiterunt, qui inique laetabantur quando secundum voluntatem ipsorum turbae mentiebantur, clamantes illum seductorem magnum, malefactorem, dicentes: Quia invenimus hunc subvertentem gentem nostram, et prohibentem tributa dari Caesari (ibid.) , et caetera his similia. Quievit, inquit, paululum civitas ex commistione fermenti donec fermentaretur totum. Festivitas Judaeorum, qua imminente Dominus quaerebatur ad occidendum, notum est quia [Col. 0109B] festivitas erat azymorum, et ab illa vespera, qua traditus est, usque ad diem octavum, juxta praeceptum legis fermentatum non inveniebatur in domibus eorum (Deut. XVI) . At illi fermentati in semetipsis erant fermento veteri, fermento malitiae et nequitiae (I Cor. V) . Opportune ergo tunc civitas habuisse denotatur commistionem fermenti, quando vanissime cavebat exterius fermentum in panibus, et non timebat fermentari intrinsecus malitiosis et sanguineis apparatibus. Ab ejusmodi fermenti commistione paululum civitas conquievit, quia postquam illo consilio malignantium fuere fermentati, cogitantes ut interficerent eum, paululum se continuerunt et quieverunt Judaei Hierosolymitani, propter turbas quae ascenderant de civitatibus vel regionibus [Col. 0109C] aliis, quae et susceperunt illum cum ramis palmarum, clamantes: Hosanna filio David (Matth. XXI) . Hinc est illud, quod cum concilium fecissent, ut eum dolo tenerent et occiderent, dicebant, inquit evangelista: Non in die festo, causamque subjungit: Ne forte tumultus fieret populi (Matth. XXVI) . Quod utique non dicebant intentione religionis, ut haberet festivitas ornamentum pacis, sed ne de manibus eorum tolleretur auxilio ejus, qui ad diem festum convenerat, populi. Nam ubi traditor accessit, qui traderet illum sine turbis, in ipsa festivitatis nocte exierunt ad comprehendendum illum, contra morem religionis, contra edictum legis. Cum enim dixisset lex: Fasciculumque hyssopi tingite in sanguine qui est in limine, et aspergite ex eo superliminare [Col. 0109D] et utrumque postem, istud quoque addidit, nullusque vestrum egrediatur ostium domus suae usque mane (Exod. XII) . Ita male et maligna intentione civitas quae epulari debebat in azymis quievit, ex quo fermentari coeperat commistione illius fermenti, quod commistum fuerat maligni collectione concilii, agentibus hoc senioribus et Scribis et Pharisaeis et principibus sacerdotum, ut quiesceret donec fermentaretur totum, id est, donec magis ac magis omnes in eumdem confirmarentur iniquitatis consensum. His dictis repente propheta voces eorum, qui Dominum comprehenderant, horribiles inclamat: Dies regi nostri. Puta illos dixisse: Honor regis nostri honor et fidelitas Caesaris, non enim [Col. 0110A] habemus regem, nisi Caesarem, et illi honorem in hac die fecimus, capiendo hunc qui prohibebat tributa dari Caesari. Dies hic memorialis illi sit, pro cujus honore et fidelitate istum, qui se dicit regem esse, illudimus, conspuimus, spinis coronamus, flagellamus, crucifigimus. Haec et hujusmodi dicentes: Coeperunt, inquit, principes furere a vino. Veraciter animo coeperunt furere quia non jejuni aut sobrii mane, sed crapulati et ebrii comprehenderunt illum in vespere clauso jam die, in illa festivitate, in illa paschali nocte, quando nimirum delectabile illis de more fuisse nemo ambigat, opulenter coenare atque affatim potare. Poti et pleno ventre resoluti, modum furori nescierunt ponere, persequentes hominem inopem et mendicum, et compunctum [Col. 0110B] 47 corde mortificare (Psal. CVIII) . Hinc illud est inter caetera in persona ejus dictum: Adversum me loquebantur sive exercebantur, qui sedebant in porta, et in me psallebant qui bibebant vinum (ibid.) . Biberant enim, ut jam dictum est, illa nocte vinum, atque perinde ebrietate augente furorem, psallebant in eum: psallebant, inquam, non sicut David laudem Dei, sed strepebant vocibus horrisonis, opprobria decantantes et blasphemiam nominis Dei, sicut ait ipse: Et opprobria exprobrantium tibi ceciderunt super me (Psal. LXVIII) . Sequitur: Extendit manum suam cum illusoribus, qui applicuerunt quasi clibanum cor suum, cum insidiaretur eis. Tota nocte dormivit coquens eos, mane ipse succensus quasi ignis flammae. Quis extendit manum suam cum [Col. 0110C] illis illusoribus? Nimirum Pilatus jam dictus. Quomodo extendit manum suam? Profecto cohortem mittendo ad capiendum Dominum, sicut testatur evangelista cum dicit: Judas ergo cum accepisset cohortem, et a pontificibus et Pharisaeis ministros, venit illuc cum laternis et facibus et armis (Joan. XVIII) . Nam cum sic distinguit, cum accepisset cohortem, et a pontificibus et Pharisaeis ministros, palam dat intelligi quia ministros quidem a pontificibus et Pharisaeis accepit, cohortem vero a praeside, penes quem et cohortes et caeteri militares imperii Romani erant ordines. Itaque manum suam extendit cum illusoribus, manum utique militarem, id est cohortem, misit, Pharisaeis et pontificibus suos pariter ministros [Col. 0110D] mittentibus. Et recte hic illusores appellantur, quia nocte illa, cum tenuissent Dominum, illuserunt eum exspuendo in faciem ejus, colaphis caedendo, et palmas dando in faciem ejus, et caetera faciendo, quae in Evangelio legimus. Qua fiducia fretus, taliter extendit manum suam? Quia applicuerunt, inquit, quasi clibanum cor suum, id est, quia bene conscius erat quod per invidiam tradidissent eum. Illo invidiae confisus incendio manum suam extendit, in eo quod ad comprehendendum illum cohortem misit, cum insidiaretur eis, id est, ita ut insidiaretur eis, ita ut flammam invidiae magis ac magis accrescere faceret in eis. Dicebat enim: Quid igitur faciam de Jesu, qui dicitur Christus? (Matth. XXVII.) Item, cum adduxisset eum foras et sedisset pro tribunali: [Col. 0111A] Ecce, inquit, rex vester. Clamantibus illis: Tolle, tolle, crucifige eum.—Regem vestrum, inquit, crucifigam? (Joan. XIX.) Talia dicendo nimirum insidiabatur eis, id est, hoc agebat, ut invidiae flammam magis ac magis augesceret in eis. Et vide nequitiam hominis mendacissimi, callidi et insidiatoris. Tota, inquit, nocte dormivit coquens eos, mane ipse succensus, quasi ignis flammae. Qua nocte tota illa dormivit? Nimirum eadem nocte qua manum suam extendit, id est, cohortem misit. Nusquam enim adfuit persona ejus vel interfuit tota nocte illa, qua illi velut clibanus succensi, furiose in illum ardentes insanierunt, conclamando, conspuendo, colaphis caedendo, palmas in faciem ejus dando. Inter haec intus continuit se usque mane, et tunc apparuit ipse [Col. 0111B] succensus quasi ignis flammae. Siquidem Mane facto, inquit evangelista, vinctum adduxerunt eum et tradiderunt Pontio Pilato praesidi, videlicet, consilium ineuntes, ut eum morti traderent (Matth. XXVII) . In illo consilio is, qui tota nocte dormierat, Pilatus, quasi ignis flammae succensus in verba prorupit, ardens pariter et succendens, et ardentes instigans verbis supra memoratis, ne ab illo, quo ardebant, invidiae incendio refrigescerent. Quid multa? Omnes calefacti sunt quasi clibanus, et devoraverunt judices suos. Omnes, inquit, calefacti sunt, seditio convaluit, et vidit ipse Pilatus, imo videre gavisus est gaudio maligno, quod seditio convalesceret, nihilque proficeret cogitando, quod ullam in eo causam inveniret, et fingendo mirari se quod instarent, ut [Col. 0111C] regem ipsorum crucifigeret. Ita omnes calefacti flamma zeli et invidiae, quasi clibanus: omnes, inquam, principes sacerdotum et ipse Pilatus, Scribae et Pharisaei, persuadentes turbis Judaeorum, conclamantes, milites praesidis illudentes, et omnia quae scripta sunt peragentes. Sed quid? Et devoraverunt, inquit, judices suos. Miro modo dictum, quod judices suos devoraverunt. Vae devoratoribus illis, quia devoraverunt, id est condemnaverunt, illos a quibus judicandi sunt. Judicum primus ipse est Dominus Jesus Christus, venturus judex vivorum et mortuorum; caeteri vero judices apostoli sunt, quibus ipse locutus est: Sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX) . Istos, [Col. 0111D] quantum in ipsis fuit, devoraverunt, quia videlicet ipsum Dominum sic se occidere putaverunt, ut omnino moreretur et periret nomen ejus. Apostolos autem in fugam converterunt, et maximum ex illis Petrum negare compulerunt. Igitur miseri, atque a misericordiae foribus excludendi, mira infelicitate illos devoraverunt, quos judices habituri sunt, illos judices habituri sunt, quos devorarunt, quo modo vel in quantum potuerunt. Sequitur: Omnes reges eorum ceciderunt, non est qui clamet in eis ad me. Hoc et de illius temporis statu, quo vitulos aureos coluerunt, et de tempore jam dictae passionis Dominicae recte intelligendum est. Nam et tunc ita ceciderunt omnes reges decemtribuum, ut non esset vel unus qui recederet a peccatis Jeroboam. Et itidem quando Christum [Col. 0112A] condemnaverunt, ita reges eorum ceciderunt, ita rectores vel principes eorum excaecati sunt, ac velut rami fracti corruerunt, ut non sit in eis qui clamet ad Dominum. Clamant quidem, sed non ad Dominum, imo contra Dominum, blasphemando Christum Deum et Dominum. Quod et si extunc clamare et sacrificare contendunt, resultat eis illud propheticam: Et cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis, et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam, manus enim vestrae sanguine plenae sunt (Isa. I) . Ita cadendo quales facti sunt? Ait: Ephraim in populis ipse commiscebatur. Ephraim omnis ille dicitur, qui recessit a domo David, magis autem ille populus, qui crucifixit Christum filium David, quia veraciter sic faciendo recessit a domo David. Sed et de hac et de [Col. 0112B] illa recessione jam superius diximus, quia haec illi similis est, imo illic coepta recessio hic consummata est. Ergo Ephraim, id est, omnis carnalis Israel et carnalis Judaismus, apud quem non est David, neque semen ejus Christus, in populis commiscebatur et commiscetur, id est, inter gentes reputatur. Nam contra, Israel verus inter gentes reputatur, sed habitat solus, juxta illud: Populus solus habitabit, et inter gentes non reputabitur (Num. XXIII) . Item et Moyses benedicendo loquitur: Habitabit Israel confidenter et solus (Deut. XXXIII) . Hic Israel sanctus et mundus est. Is autem, qui nomine Ephraim in praesenti loco denotatur, immundus est et sordidus, in populis commistus. Hoc est quod sequitur: [Col. 0112C] Ephraim factus est subcinericius panis, qui non reversatur. Quod idem est ac si dicat: Invidiae flammis quasi in clibano decoctus, sub cinere peccatorum suorum premitur, et ad poenitentiam non convertitur. Nam sicut panis subcinericius a cinere non emundatur, nisi reversetur; ita Judaicus populus, qui, ut saepe jam dictum est, veraciter recessit a domo David, atque idcirco a nomine Ephraim per spiritum propheticum denotatur, a peccatis suis non liberatur, 48 quia ad fidem Christi non convertitur. Itaque in populis commiscetur, populorum nominibus, quibus commistus est et similis factus est, jure censetur, juxta illud: Pater tuus Amorrhaeus, et mater tua Cetea (Ezech. XVI) . Nec vero tantummodo in populis commiscetur, verumetiam in malis meritis [Col. 0112D] praefertur. Exempli gratia, cum Dominus dicit: Viri Ninivitae surgent in judicio cum generatione ista, quia poenitentiam egerunt ad praedicationem Jonae. Et ecce plus quam Jonas hic (Matth. XII) . Et his similia. Diligenter verba propheticae veritatis persequamur, quibus iste Ephraim vehementer culpatur. Comederunt alieni robur ejus, et ipse nescivit; sed et cani effusi sunt in eo, et ipse ignoravit. Vere manifestum est quia comederunt alieni robur ejus, id est abstulerunt omnem dignitatem regalem sive principalem, qua olim tanquam in juventute sua roborabatur. Ecce enim hodie non est illi rex, neque princeps, aut dux, et ipse, inquit, nescivit. Quid rescivit? Nimirum illud quod non nescire, sed magnopere scire debuit, quia non prius comederetur, non [Col. 0113A] prius omnino devoraretur tale illud robur ejus, donec veniret verum robur et princeps fortitudinis Christus. Sic enim patriarcha Jacob fuerat praelocutus: Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat, qui mittendus est (Gen. XLIX) . Quo tempore venit ille, quem venisse credimus, natum ex utero Virginis, quem negavit iste Ephraim, factum est istud. Alieni, scilicet gentiles Romani, comederunt robur ejus, id est, regnum ejus ablatum tradiderunt suis satellitibus, scilicet Herodi et posteris ejus, et postmodum venientes insuper tulerunt locum et gentem illius. Hoc ipse nescivit, imo nescire voluit, ut diceret, aut dicat quia Christus jam venit, si verus est sermo quem tantus patriarcha dixit. Nec vero taliter comederunt alieni robur illud, ut [Col. 0113B] possit recuperari, sed ita ut irrecuperabile sit. Hoc est quod ait: Et cani effusi sunt in eo, et ipse ignoravit. Ac si dicat: Sicut homini prae senectute canescenti jam non est spes ut recuperetur in eo robur juventutis; ita populo illi, ex quo regnum sic perdidit, non est spes recuperandi, nisi illa quae vana est, et fallax erit, et frustrabitur eum, quando videlicet pro Christo suscipiet Antichristum. Hoc ipse ignoravit, canos istosin semetipso non attendit. Vir autem quicunque verus Israelita exstitit vel nunc est, ipse non ignorat, quia sic senuit et incanuit Ephraim ut jam non sit sicut heri et nudiustertius, quando toties victus vel captus ab hostibus post fatigationem captivitatis regnum quasi juvenile robur recuperare potuit. Eruditus homo canos istos [Col. 0113C] sic intelligit, ut ad similitudinem respiciat Abrahae senis, et Sarae jamjam decrepitae matris. Sicut enim illi tunc Isaac genuerunt, quando in illis cani effusi sunt, cum ante Sara sterilis fuisset (Gen. XXI) , ita tunc demum Christus nasci debuit de populo illo, quando regno ablato invalidus factus est. Quomodo haec ipse nescivit, aut quomodo ignoravit? Malo nimirum et pessimo inscitiae vel ignorantiae modo, nolendo intelligere, nolendo scire, repellendo scientiam hanc, sicut superius Dominus dicit: Quia tu scientiam repulisti, repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi (Ose. IV) . Ergo quod dicitur, et ipse nescivit, et ipse ignoravit, id est ac si diceretur: Propter culpam superbiae caecatus est quia scire contempsit. [Col. 0113D] Unde et protinus subditur: Et humiliabitur superbia Israel in faciem ejus. Superbia namque Israel palam nunc est quod in faciem ejus humiliata sit, quia propter superbiam contigit caecitas in Israel (Rom. XI) , ut Apostolus ait, velamen quod positum est super cor eorum (II Cor. III) , sicut praesignabat velata exterius facies Mosi, humiliatio superbiae Israel est. In conspectu omnium, qui revelata facie contemplantur gloriam Domini, humiliatio quae propter superbiam contigit, cognoscitur in facie ejus, in corde et sensu ejus. Praeterea sic quoque humiliata est eadem superbia in faciem ejus, ut tunc ab Assyriis et Babyloniis captivitatis jugo premeretur, pro eo quod prophetas occidit, et postea miserabilius a Romanis disperderetur, pro eo quod prophetarum [Col. 0114A] Dominum Christum crucifixit. Quamvis in eadem humiliatione cervicem subrigeret adversus Dominum, dicendo: Semen Abrahae sumus, et nemini servivimus unquam (Joan. VIII) , tamen nihilominus servi peccati, sub hominibus quoque servile jugum ferebant, Romanis serviebant, ut caeteris regnis servierant, et servitutis ejusdem grave adhuc experimentum capere habebant, cadentes in ore gladii, et in omnes gentes ducti captivi. in his omnibus humiliatur quidem, sed nihilominus perseverat superbia, dum in synagogis suis ipsum quem experti sunt victorem Christum blasphemant. Hoc est quod sequitur: Nec reversi sunt ad Dominum Deum suum, et non quaesierunt eum in omnibus his. Vere durae cervicis populus (Exod. XXXII) , qui tot flagellis coercitus, [Col. 0114B] ad Dominum non revertitur. Super hoc admirans ipse Dominus in Isaia loquitur: Super quod percutiam vos ultra, addentes praevaricationem? (Isa. I.) Nimirum velut districtus Dominus, cum omnes virgas et flagella cuncta castigando consumpserit, miratur servum incorrigibilem et contumacem. Unde hoc? Videlicet quia velatum et obduratum habent cor, imo quia nec habent cor. Sequitur enim: Factus est Ephraim quasi columba seducta, non habeus cor. In eo quod non absolute ait, factus est quasi columba, sed addidit, seducta, bonam columbae significationem praesenti loco penitus exterminat. Amplius autem cum apponit adhuc, non habens cor, seductionem ejusdem et vacuitatem totius boni miro exprimit [Col. 0114C] modo. Siquidem adversus id, quod de columba pro bona similitudine dici vel scribi solet, non habens fel, dicitur hic, non habens cor. Quanta putas distantia est inter non habentem fel et non habentem cor? Quanta, inquam, differentia, columba habens fel et non habens cor, a columba non habente fel et habente cor, sejuncta est? Magna profecto et omnino contraria. Sic plane et tanta dissimilitudine sejunctus est carnalis Israel a spirituali, qualis tunc erat ille Ephraim, qui seductus est, ut recederet a domo David, et nunc est iste Judas qui negavit Christum Filium Dei. Columba esse debuit manendo in simplicitate atque unitate paternae fidei, sed et tunc et nunc seducente diabolo recessit in felle amaritudinis, in inopia cordis. Quo recessit? Quo abiit? Aegyptum [Col. 0114D] invocabant, et ad Assyrios abierunt. Quomodo Aegyptum invocabant? Deos Aegyptios colebant, ex quo corpore et non mente de Aegypto exierunt. Tunc enim cum vix exissent, vitulum in deserto fecerunt, et adoraverunt (Exod. XXXII) more Aegyptiorum, sicut inter eos facere consueverant. Verba quoque ipsorum Aegyptum invocantium haec fuerunt: Utinam mortui essemus per manum Domini in terra Aegypti, quando sedebamus super ollas carnium, et comedebamus panes in saturitate (Exod. XVI) . Item: Constituamus nobis ducem, et revertamur in Aegyptum (Num. XIV) . Et his similia. Postquam autem terram adepti sunt tam bonam, ut Aegyptiacis carnibus vel panibus non indigerent, nihilominus tamen Aegyptum invocaverunt. Duos enim vitulos fecerunt [Col. 0115A] eadem, imo et majori, dementia quam olim in deserto fecerant et adoraverant unum. Hoc modo propter suam ingluviem, 49 atque luxuriam Aegyptum invocantes, ad Assyrios quoque abierunt et similes illis facti sunt, videlicet per superbiam, atque ita in populis commisti non tam Israelitae, quam Aegyptii, vel Assyrii dici meruerunt. Amplius autem, quando, ut saepe jam dictum est, Christum negaverunt, regemque suum esse Caesarem professi sunt, et non alium, Aegyptum invocabant et ad Assyrios abierunt, id est, hominum sine Deo, qui solum diligunt hoc saeculum, et malignorum spirituum sese socios in damnatione fecerunt. Sed quid sequitur? Et cum profecti fuerint, expandam super eos rete meum, quasi volucres coeli [Col. 0115B] detraham eos. Secundum metaphoram columbae seductae et non habentis cor, pulchre significat quod comprehendantur in superbia sua, qui per superbiam quidem quasi volando sese extollere ausi sunt, sed nihilominus infirmi sunt atque invalidi, ut columba. Cum, inquit, profecti fuerint, videlicet olim, dicendo: Non est nobis pars in David, neque haereditas in filio Isai (III Reg. XII) , et nunc clamando: Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XVI) , tunc expandam rete meum, et quasi volucres coeli detraham eos, ut neque cum gloriosis et liberis quos aemulantur penna libertatis volare possint, neque apud me liberi sint, sed poenas dent vanae spei et praesumptionis, primum in Assyriis et Chaldaeis captivi, et [Col. 0115C] deinde sub Romanis per totum orbem vinculis et retibus captivitatis distracti atque compediti. His dictis aequam protinus et justam accumulat sententiam, dicens: Caedam eos secundum auditionem coetus eorum. Auditio namque coetus eorum illa exstitit, quam hodieque audimus et legimus, quia vanum sibi finxerunt timorem, et dixerunt: Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum, et venient Romani, et tollent nostrum locum et gentem (Joan. XI) . Hunc timorem pontifices et Pharisaei collecto consilio finxerunt, et totum consilium coetus universus audivit, et aurem libenter apposuit, ut quasi ex necessitate viderentur occidere Christum. Sed quid econtra illis evenit! Non quia occiderunt illum cum Romanis regnaverunt, sed potius [Col. 0115D] hoc exigente sub Romanis poenas dederunt, veneruntque Romani, locumque illis et gentem tulerunt. Igitur caedam, inquit, eos secundum auditionem coetus eorum, id est, inducam super eos formidinem quam formidaverunt, quam sibimet confixerunt, non vere formidantes, sed formidinem ejusmodi veram videri volentes. Vae eis, quoniam recesserunt a me: vastabuntur, quoniam praevaricati sunt in me. Et ego redemi eos, et ipsi locuti sunt contra me mendacia. Ita caedam eos, ut et secundum animam vae illis sit, quoniam recesserunt a me, et secundum corpus vastentur, quoniam praevaricati sunt in me. Neque enim tantummodo in legem meam praevaricati sunt, in meipsum manus miserunt, meipsum tradiderunt ad crucifigendum. Et vide quam ingrati [Col. 0116A] sint. Ego redemi eos, et olim ex Aegypto, et nunc a peccatis in sanguine meo, scelus quoque meae mortis ignoscens illis ita ut dicerem: Pater, dimitte illis; non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII) , et ipsi pertinaciter contra me mendacia locuti sunt. Nam et militibus copiosam dederunt pecuniam, dicentes: Dicite quia discipuli nocte venerunt, et furati sunt eum nobis dormientibus; et si hoc auditum fuerit a praeside, nos suadebimus ei, et securos vos faciemus. At illi, accepta pecunia, fecerunt sicut erant docti. Et divulgatum est apud Judaeos verbum illud usque in hodiernum diem (Matth. XXVIII) . Haec et hujusmodi mendacia contra me locuti sunt, et loqui non desinunt.

Et non clamaverunt ad me in corde suo, sed ululabant [Col. 0116B] in cubilibus suis. Super triticum et vinum ruminabant, et recesserunt a me. Diligenter in verbis istis divinam perpendamus justitiam, quia hic causa est propter quam carnalis Israel existimetur vel reputetur Edom sive Esau, et non Israel. Et non clamaverunt, inquit, ad me, sed ululabant. Quidnam est clamare ad Dominum, nisi desiderare Dominum? Caeterum, si quis orationem multiplicet, quantumvis clamando et lacrymando, non habens intentionem in hoc, ut ipsum mereatur habere Deum, sed ut aliud quid obtineat terrenum sive transitorium, non veraciter dici potest clamare ad Dominum, id est, ita clamare ut clamor ejus ad Domini Dei perveniat auditum. Iste qui sic clamat, nimirum similis est Esau, de quo scriptum est: Auditis Esau sermonibus [Col. 0116C] patris, irrugiit clamore magno et consternatus ait: Benedic etiam et mihi, pater mi (Genes. XXVII) . Non utique alium quaerebat benedictionis fructum, nisi hunc, ut in isto saeculo dives ac potens existeret. Idcirco postmodum sequitur: Cumque ejulatu magno fleret, motus Isaac dixit ad eum: In pinguedine terrae et in rore coeli desuper erit benedictio tua. Sciebat enim quid quaereret, et idcirco illius benedictionem ejusmodi praefinivit. Ait ergo: Et non clamaverunt ad me in corde suo, sed ululabant in cubilibus suis, id est, non fuerunt mihi devoti, cor eorum mecum rectum non fuit; non meipsum, sed quae mea sunt quaesierunt, et propter haec ejulabant in cubilibus suis, id est in synagogis suis, quae nimirum [Col. 0116D] non Ecclesia mea, sed cubicula ipsorum sunt. Vere ululabant, quia super triticum, inquit, et vinum ruminabant; sola quae ventris sunt quaerebant, et recesserunt a me, videlicet non quaerendo habere me. Hoc modo revera non ad generationem pertinent quaerentium Dominum, quaerentium faciem Dei Jacob (Psal. XXIII) , sed ad generationem Esau. Hoc sentiens Apostolus dicit ad Hebraeos: Ne qua radix amaritudinis rursum germinans impediat, et per illam inquinentur multi; ne quis fornicator, aut profanus, ut Esau, qui propter unam escam vendidit primitiva sua. Scitote enim quoniam et postea cupiens haereditare benedictionem, reprobatus est. Non enim invenit poenitentiae locum, quanquam cum lacrymis inquisisset eam (Hebr. XII) . Usque hodie infelices Judaei [Col. 0117A] sic ululant in cubiculis suis, neque inveniunt poenitentiae locum, ut benedictionem haereditare possint, quanquam cum lacrymis inquirant eam. Quare? Quia non clamant ad Dominum in corde suo, sed super triticum et vinum ruminant, id est, non coelestem quaerunt gratiam, non peccatorum optant remissionem, non regni futuri suspirant gloriam, sed ululant et ruminant propter illius terrae iracundiam, in qua tritici et vini se habuisse recolunt abundantiam, sicut in Psalmo scriptum est: Et in iracundia terrae loquentes dolos cogitabant (Psal. XXXIV) . Nam quia terram illam ab adventu Salvatoris nostri propter sanguinem ejus se amisisse non ignorant, idcirco irascuntur, et zelo maligno inflammati blasphemant illum. Et recesserunt a me, inquit. [Col. 0117B] Vere recesserunt, imo et legationem miserunt post ipsum dicentes: Nolumus hunc regnare super nos (Luc. I) . Et ego erudivi eos, et confortavi brachia eorum, et in me cogitaverunt malitiam. Sententia haec magnae admirationis habet sensum. Idem enim est ac si dicat: Ego, in quem cogitaverunt nequitiam, ego ille sum qui erudivi eos, ego ille qui confortavi brachia eorum. Erudivi nimirum dando legem, et docendo non esse vitam hominis tantum in tritico et vino, super quod nunc ruminant, sed in sermone Dei, quemadmodum Moyses dicit: Afflixit te penuria, et dedit tibi cibum manna, 50 quem ignorabas tu, et patres tui, ut ostenderet tibi quod non in solo pane vivat homo, sed in omni verbo quod egreditur [Col. 0117C] ex ore Dei (Deut. VIII) . Postquam erudivi eum, postquam legem dedi illis, et circumduxi, et docui, custodiendo quasi pupillam oculi mei, tunc demum confortavi brachia eorum, constituendo super excelsam terram ut comederet fructus agrorum (Psal. CIV) , et ita cofortati sunt, ut reges fortes occiderent, duces, principes, et reges eorum, et longo tempore possiderent labores populorum. Ille qui haec feci illis, ego ipse sum in quem cogitaverunt malitiam, videlicet hanc, ut me crucifigerent. Dixerunt enim: Suspendamus eum in ligno, et proinde maledictus erit, nec reputabitur filius Benedicti, de quo Psalmista cecinit: Benedictus qui venit in nomine Domini (Psal. CXVII) . Moyses namque scripsit, quia maledictus a Deo est qui pendet in ligno (Deut. XXI) . [Col. 0117D] Hanc in me malitiam cogitaverunt, sed haec ipsa malitia eorum excaecavit eos, ut non viderent ac scirent quod contrario per crucem ejus in omnes gentes benedictio, id est, peccatorum daretur remissio, et per eam omnia traheret ad seipsum (Joan. XII) . Reversi sunt ut essent absque jugo, facti sunt quasi arcus dolosus. Mira rebellio perversorum, quibus quod in rectis corde suave est et leve, importabile videtur et ferre non possunt. Jugum quippe Domini suave est, et onus ejus leve (Matth. XI) , durae autem cervices et male fortes humeri illorum ferre non potuerunt. Idcirco reversi sunt ut essent absque jugo, ut non haberent legem aut regem malis voluntatibus suis contradicentem, sed ita revertendo facti sunt quasi arcus dolosus, id est, semetipsos interfecerunt [Col. 0118A] ac perdiderunt in modum arcus dolosi, qui retrocidente sagitta, ipsum a quo tenditur percutit. Fugiendo namque jugum Dei sive imperium Christi, perniciosum sibi subierunt jugum hominum, mortiferum sibi fecerunt jugum Romani imperii. Imo et intendentes arcum rem amaram, ut sagittarent in occultis immaculatum (Psal. XCIII) , eodem arcu sagittis ipsis in semetipsos reversis perierunt, sese aeterna damnatione percusserunt, dicendo: Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII) . Hoc est quod continuo sequitur:

Cadent in gladio principes eorum a furore linguae suae. Furor namque linguae illorum quasi gladius acutus exstitit, quemadmodum Psalmista cecinit, quia acuerunt ut gladium linguas suas (Psal. LXIII) . [Col. 0118B] Item: Filii hominum dentes eorum arma et sagittae, et lingua eorum gladius acutus (Psal. LVI) . Furor linguae ejusmodi ille sermo nequam exstitit, quem firmaverunt sibi clamando: Tolle, tolle, crucifige, crucifige (Joan. XIX) . Et hic linguae gladius sic acutus Mariae quoque animam pertransivit, juxta dictum Simeonis (Luc. II) . Ab illo furore, id est, propter illum furorem linguae suae, cadent, inquit, in gladio principes eorum, et sic factum est. Legimus et miramur Josephum narrantem illud miserabile excidium Hierosolymorum, in quo sic ceciderunt, ut nunquam suum possint recuperare statum, foris Romanorum, intus gladiis concisi suorum concivium et contribulium, ut multo aliter quam gladiis cecidissent Assyriorum sive Babyloniorum. Et merito, [Col. 0118C] quia nimis longum traxerant peccatorum funiculum. Ait enim: Ista subsannatio eorum in terra Aegypti. Et est sensus: Ista peccantium insania non nova est, sed inveterata, ex quo gens ista nata est in terra Aegypti. Illic namque patres istorum, qui subsannaverunt Christum Dominum legis et prophetarum, subsannaverunt Moysem missum sibi a Deo, ut liberaret eos de manu Aegyptiorum. Licet enim clamarent ad Dominum propter afflictionem et duram servitutem, tamen mira dementia missum sibi liberatorem subsannaverunt, dedignando intelligere quod visitarentur et salvandi essent per illum. Hinc Stephanus protomartyr, cum praemisisset: Existimabat autem intelligere fratres suos, quoniam [Col. 0118D] Deus per manus ipsius daret salutem illis. At illi inquit, non intellexerunt (Act. VII) . Et post pauca: Hunc Moysen, quem negaverunt, dicentes (Exod. II) : Quis te constituit principem et judicem? hunc Deus principem et redemptorem misit, qui accepit verba vitae dare nobis, cui noluerunt obedire patres nostri, sed repulerunt, et aversi sunt cordibus suis in Aegyptum, dicentes ad Aaron (Exod. XXXII) : Fac nobis deos, qui praecedant nos. Moysi enim huic, qui eduxit nos de terra Aegypti, nescimus quid factum sit. Et vitulum fecerunt in illis diebus (Act. VII) . Ergo quod in Aegypto subsannatio illorum jam saevierit palam est, et ex ipsorum quoque verbis attestantibus potest colligi. Cum enim persequeretur eos Pharao, illi videntes exercitum ejus, [Col. 0119A] dixerunt: Forsitan non erant sepulcra in Aegypto, ideo tulisti nos, ut moreremur in solitudine. Quid hoc facere voluisti, ut educeres nos ex Aegypto? Nonne iste est sermo quem loquebamur ad te in Aegypto, dicentes: Recede a nobis ut serviamus Aegyptiis? (Exod. XIV.) Illic nimirum testantur se illum repulisse mira invidentiae crudelitate, ut cum clamarent ad Dominum ob suam liberationem, personam liberantis odirent, et cum sibi salutem cuperent, illi personae quam noverant gloriam ministerii salutaris inviderent. Eodem morbo corrupti, cum regem nimis importune quaesissent, datam sibi secundum cor Domini personam odere regnantem, invidebantque gloriae triumphatoris, cujus contra gentes inimicas gloriabantur triumphis, in tantum ut contra illum [Col. 0119B] susciperent filium ejus Absalon, deinde Seba filium Bochri, deinde Jeroboam filium Naboth, semel et iterum dicentes: Non est nobis pars in David, neque haereditas in filio Isai (II Reg. XX) . Eadem iniquitate sive subsannatione perseverante, cum regem magnum per prophetas praenuntiatum exspectassent Messiam, ad magnam generis sui gloriam venientis odere personam, et illam quam ex lectione poterant animadvertere Christi gloriam stanti in medio ipsorum personae nimis crudeliter invidebant. Igitur ista subsannatio eorum in terra Aegypti, id est, sic subsannaverunt Moysen in terra Aegypti, sic subsannaverunt Christum Filium Dei, sic subsannaverunt David, sic subsannando negaverunt Moysen, [Col. 0119C] negaverunt David, negaverunt Christum ante faciem Pilati. Et idcirco cadent in ore gladii, ut jam dictum est, propter istum linguae suae furorem, propter istam suam subsannationem. Quid proinde facies, o propheta?

CAP. III.

In gutture tuo sit tuba quasi aquila super domum Domini, pro eo quod transgressi sunt foedus meum et legem meam praevaricati sunt. Me invocabunt: Deus meus, cognovimus te. Projecit Israel bonum, inimicus persequetur eum. Haec annuntia, et annuntiando in gutture tuo sit tuba, quia videlicet populo huic bellum est, et non pax. Aquila namque veniet super domum Domini, id est, Romanum imperium, cujus militare signum aquila erat, veniet super civitatem, in qua est domus Domini. In Ezechiele, ubi contra Judam prophetia dirigitur, decem tribubus jam in [Col. 0119D] Assyrios translatis per aquilam Nabuchodonosor significatur his verbis: Aquila grandis alarum magnarum longo membrorum ductu, plena plumis et levitate, venit ad Libanum et tulit medullam cedri, summitatem ejus avulsit, etc. Nescitis quid ista significent? Dic: Ecce venit rex Babylonis in Hierusalem, et assumet reges et principes ejus, et adducet eos ad se in Babylonem (Ezech. XVII) . Hic autem ubi non adversus Judam tantum, sed adversus omnem 51 Israel prophetia texitur, et quasi tuba declamare jubetur, recte secundum supra dicta per aquilam excellentia Romani intelligitur imperii, cujus, ut jam dictum est, militare signum aquila fuit, ante susceptum vexillum crucis, eo quod aquila rex avium esse dicatur, et cujus ob honorem Herodes [Col. 0120A] quoque auream fixit aquilam super templum Domini, ut refert Josephus. Haec aquila, inquit, super domum Domini, id est, Romanum imperium ad destruendam irrecuperabiliter gloriam sacerdotii Judaici veniet. Quam ob causam? Pro eo, inquit, quod transgressi sunt pactum meum, et legem meam praevaricati sunt. Poterat enim objicere quis et dicere quod istud Deus faceret vel fieri sineret contra suum statutum, contra foedus vel pactum, quod pepigit cum patribus eorum. Nam ut de caeteris taceamus, nunc ad Salomonem qui primus aedificavit illam domum Domini, taliter dixit: Exaudivi orationem tuam et deprecationem, qua deprecatus es coram me. Sanctificavi domum hanc quam aedificasti ut ponerem nomen meum ibi in sempiternum (III Reg. IX) . Sed vide quid [Col. 0120B] postmodum sequitur: Si autem aversione aversi fueritis vos et filii vestri, non sequentes me, nec custodientes mandata mea, et caeremonias quas proposui vobis, sed abieritis et colueritis deos alienos, et ad oraveritis eos, auferam Israel de superficie terrae quam dedi eis, et templum quod sanctificavi nomini meo projiciam, a conspectu meo, eritque in proverbium et in fabulam cunctis populis, et domus haec erit in exemplum. Ergo in pacto domus illa stetit, id est sub conditione servandae justitiae, quam profecto servandam ab illis non esse Deus praescivit. Nam si servandam esse praesciret, nequaquam conditionaliter illis bona sua permitteret, toties dicendo: Si praecepta mea servaveritis, si in viis meis ambulaveritis, quod in lege frequens, sed absolute [Col. 0120C] et modo praedicativo, vel promissivo, sicut ad Abraham locutus est in promissione seminis, quod est Christus. Non enim dixit, Si egressus fueris de terra tua, sed Egredere, inquit, de terra tua, et caetera, et benedicam tibi (Genes. XII) , atque In te benedicentur universae cognationes terrae (Genes. XXII) . Itemque, in repromissione non dixit, Si feceris rem hanc, et non peperceris filio tuo unigenito, benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae. Quae universaliter populo pro cultu tabernaculi vel domus Domini, pro caeremoniis servandis promissa sunt, sub conditione posuit providentia Dei praescientis, quod conditionem vel pactum promissionis non essent servaturi, et quod pactum istud irritum facturi essent, sicut et [Col. 0120D] Jeremias verbis declamat manifestis. Cum enim praemisisset: Audite verba pacti hujus, et facite illa, postmodum haec intulit: Et hi ergo abierunt post deos alienos ut servirent eis, irritum fecerunt domus Israel et domus Juda pactum meum, quod pepigi cum patribus eorum (Jer. XI) . Itemque alio loco dicit: Et nolite confidere in verbis mendacii, dicentes: Templum Domini, templum Domini, templum Domini est, quoniam si bene direxeritis vias vestras et studia vestra, habitabo vobiscum in loco isto (Jer. VII) . Igitur cum dixisset: In gutture tuo sit tuba, quasi aquila super domum Domini, ne quasi de mutabilitate argueretur, quod abjiceret domum quam prius elegisset, vel in pactum suscepisset, causam reddidit protinus dicens, pro eo quod transgressi sunt [Col. 0121A] foedus meum, et legem meam praevaricati sunt, quod idem ac si diceret, quia pactum meum irritum fecerunt. Et ista quidem causa contra Judaicos flatus sufficiens est, nec aliam audiri digni sunt, quandiu suam volentes statuere justitiam, justitiae Dei non sunt subjecti, dum inter caetera quibus sese adversus fidem Christi defendunt, illud quoque subsannant, dicendo consequenter, esse mutabilem Deum, si domum suam nomini suo sanctificatam abjecit, apud Christianos quaesiturus aliam. Qui autem jam pro emerita fide dignus est, ut intret in sanctuarium Domini, et intelligat in novissimis eorum, causas alias audit et reddit, intelligit et dicit, quare super illam domum Domini aquila semel et iterum venire debuerit. Semel namque venit super [Col. 0121B] illam Nabuchodonosor (IV Reg. XXV) , quem in Ezechiele, ut jam dictum est, per aquilam oportet intelligi, et eamdem domum incendio conflagravit. Iterum venit Romanum imperium cum victricibus aquilis (II Mach. V) , et non solummodo domum illam, sed et locum et gentem irrecuperabiliter tulit. Semel vel primo permittente Deo, idcirco factum est, ut vetus illud sacerdotium corriperetur. Secundo idcirco factum est, ut omnino tolleretur. Corripiendi namque, atque instruendi erant illius temporis tam populus, quam sacerdotes, ut scirent ipsi et ipsorum posteri, quia non propter locum gentem, sed propter gentem locum elegit Dominus, et quia auro et lapidibus, quibus praefulgebat illa domus, non magis [Col. 0121C] quam fumo aut favilla delectatur, nisi cordium corporumque templa sibi ad habitandum praeparentur. Tollendum autem omnino erat in adventu Christi domus vel templi illius sacerdotium, quia temporis illius sacrificium non fuerat jussum, sed permissum, donec cum jussu et praesentia Christi veniret sacerdotium necessarium secundum ordinem Melchisedech. Nam quod illud sacrificium non fuerit jussum, ut jam dictum est, sed permissum, testatur ipse Dominus in Jeremia dicens: Holocautomata vestra addite victimis vestris, et comedite carnes; quia non sum locutus cum patribus vestris, et non praecepi eis in die, qua eduxi eos de terra Aegypti, de verbo holocautomatum et victimarum, sed hoc verbum praecepi eis, dicens: Audite vocem meam, et ero vobis [Col. 0121D] Deus, et vos eritis mihi populus, et ambulate in omni via quam mandavi vobis, ut bene sit vobis (Jer. VII) . Ergo sacrificium illud non jussum erat, sed permissum. Ad quid autem permissum? Ad hoc maxime, ut ordo illius carnalem retineret populum, ne citius dilaberetur ad Aegyptiorum, caeterarumque sacrificia gentium, ut saltem sub nomine veri Dei pingues hostias carnium sacrificarent, a quibus omnino avelli nequaquam possent. Hoc ipsum interea testari coepit Spiritus sanctus per os David, quamvis ille in eadem religione sacrificantium studiosissimus fuit. Ait enim: Nunquid manducabo carnes taurorum, aut sanguinem hircorum potabo? Immola Deo sacrificium laudis (Psal. XLIX) . Nimirum istae voces parum profecissent ad dec tiendum supercilium illius sacerdotii, [Col. 0122A] si post adventum Christi stetisset et locus et gens, et non venisset talis aquila super illam domum Domini. Denique adhuc, postquam lapis super lapidem non remansit, Christum blasphemant ubique terrarum captivi, et blasphemando impedimentum facere moliuntur currentibus quadrigis Evangelii Christi. Quid facerent, si roborati in terra sua consistentes, domumque illam splendidam superstitem habentes, tale suae per fidei fulcimentum digito demonstrare possent? Tali ergo debuit aquila veniente domus Domini destrui, quemadmodum et Danieli angelus praedixit: Et post hebdomadas, inquit, sexaginta duas occidetur Christus, et non erit ejus populus qui eum negaturus est. Et civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo, et finis ejus vastitas, et post [Col. 0122B] finem belli statuta desolatio. Et deficiet hostia et sacrificium et in templo erit abominatio desolationis, et usque ad consummationem et finem 52 perseverabit desolatio (Dan. IX) . Nunc ad litterae textum revertamur. Cum causam reddidisset cur aquila venire permitteretur super domum Domini, dicendo: Pro eo quod transgressi sunt foedus meum, et legem meam praevaricati sunt, continuo subjunxit: Me invocabunt: Deus meus, cognovimus te. Et est sensus: Mira impudentia, cum sint transgressores, cum sint praevaricatores, invocant me dicentes: Deus meus, Deus meus, cognovimus te. Tale est illud in Isaia: Me etenim de die in diem quaerunt, et scire vias meas volunt, quasi gens quae justitiam fecerit, et judicium Dei sui non dereliquerit (Isa. LVIII) . Mentiuntur [Col. 0122C] ergo dicendo: Deus meus, cognovimus te. Ipse Dei Filius refellit eos in hoc dicto: Est, inquit, Pater meus qui glorificat me, quem vos dicitis quia Deus vester est, et non cognovistis eum (Joan. VIII) . Quare? Nimirum quia juxta et illud quod prophetavit Isaias: Populus hic labiis me honorat, cor autem illorum longe est a me (Isa. XXIX) . Ita modis omnibus verbis ipsorum opera contraria sunt. Idcirco protinus hic propheta subjungit: Projecit Israel bonum, inimicus persequetur eum. Quod bonum, vel quem bonum Israel projecit, nisi Deum qui summum bonum, qui solus et summe bonus est, cui dicit oretenus, Deus meus, cognovimus te? Denique illum projecit, non modo, quia dudum dixit: Non est nobis pars in [Col. 0122D] David, neque haereditas in filio Isai (III Reg. XII) , et vitulos sibi pro deo statuit, verum etiam quia, quod majus est, Dei Filium extra civitatem projecit, negans eum ante faciem Pilati, et foris inter sceleratos projectum crucifixit. Idcirco inimicus persequetur eum, inquit, nimirum juxta maledictiones, quas praescius Moyses in lege praescripsit: Tradat te Dominus corruentem ante hostes tuos. Per unam viam egrediaris contra eos, et per septem fugias, et dispergaris per omnia regna terrae, sitque cadaver tuum in escam cunctis volatilibus coeli, et bestiis terrae, et non sit qui abigat (Deut. XXVIII) . Quod ita factum sit, assertione nostra non indiget. Sequitur: Ipsi regnaverunt et non ex me, principes exstiterunt, et non cognovi, argentum suum et aurum suum fecerunt [Col. 0123A] sibi idola ut interirent. Qui regnaverunt non ex me? Nimirum ipsi qui bonum projecerunt, primum qui cum Hieroboam recesserunt a domo David, deinde qui crucifixerunt, vel negaverunt Filium Dei, filium David. Primo videndum de illis regibus, qui, regno scisso a domo David, super decem tribus regnaverunt, utrum vero ex Deo regnaverunt, an non? Videtur namque repugnare verbis istis illud quod in illa divisione regni scriptum est: Apprehendensque Ahias pallium suum novum, quo opertus erat, scidit in duodecim partes, et ait ad Hieroboam: Tolle tibi decem scissuras. Haec enim dicit Dominus Deus Israel: Ecce ego scindam regnum de manu Salomonis, et dabo tibi decem tribus (III Reg. XI) . Item, cum congregasset Roboam multitudinem exercitus, [Col. 0123B] ut reduceret regnum sibi, factus est sermo Domini ad Semeiam virum Dei, dicens: Loquere ad Roboam, et ad omnem domum Juda, dicens: Non ascendetis, nec bellabitis contra fratres vestros, filios Israel. Revertatur vir in domum suam: a me enim factum est verbum hoc (II Par. XI) . Haec, ut jam dictum est, repugnare videntur verbis istis: Ipsi regnaverunt, et non ex me, principes exstiterunt, et non cognovi. Sed absit ut sanctae Scripturae verba sibimet repugnantia vel contraria sint. Quaerimus ergo qualiter et veritas historiae consistat, et nihilominus vera sit haec sententia prophetica. Hoc intendentes originem perpendimus illius mali, vel schismatis, quia nimirum facto illo prior exstitit quod historia narrat expletum per manus Ahiae Sylonitis, et confirmatum [Col. 0123C] per Semeiam, virum Dei. Quaenam illius mali origo fuit, nisi odium, quo Israel regem suum David semper odio habuit? Nunquam enim volens sapientiam, fortitudinem, atque humilitatem, qui fuere tres primi sortes David, populus ille sustinuit, utpote malis intentus studiis, et idololatriae cultui, cui servire non poterat, regnante David. Hujus rei summum illud judicium fuit, quod cum non haberent alium, quem statuere possent super illum depellendum, filium ejus Absalon susceperunt. Verum quandiu vixit David, quandiu filius ejus Salomon cum sapientia processit, peccata illorum consummari non potuerunt, ut liceret ejus judicio Dei pervenire ad effectum (III Reg. XI) . [Col. 0123D] At ubi merita domus ejusdem David, quae peccatis illorum praeponderaverant, sic infirmata sunt ut Salomon per fornicationes depravatus serviret diis aliems, tunc demum manum suam Deus subtraxit, et praevalens Israel contra domum David, velut equus indomitus sese excutiens, frenum rupit, et abiit, suisque studiis congruum sessorem Hieroboam suscepit. Hoc nimirum ex Deo non fuit, et idcirco nunc dicit: Ipsi regnaverunt, et non ex me, principes extiterunt, et non cognovi. Ut autem non posset eos retinere, vel revocare Roboam, divino factum est judicio, atque idcirco illic, ait: A me enim factum est verbum hoc. Ad summum ejus sententiae, qua dictum est, ipsi regnaverunt, et non ex me, illud pro foribus argumentum est, quia regnaverunt absque [Col. 0124A] legitima Dei unctione. Unctio namque regalis in domo David, et in tribu Juda remansit, reges autem decem tribuum absque unctione regnaverunt. Sanc unus Jehu filius Josaphat filii Namsi, quantulacunque unctione rex constitutus est, et hoc ex Domino, verumtamen non eumdem Jehu comprobante, sed condignam de domo Achab ultionem exigente. Tantummodo lenticulam olei fundens super caput ejus unus de filiis prophetarum dixit: Haec dicit Dominus Deus Israel: Unxi te regem super populum Domini Israel, et percuties domum Achab domini tui, et ulciscar sanguinem servorum meorum prophetarum, et sanguinem omnium servorum Domini de manu Jezabel, perdam omnem domum Achab (IV Reg. IX) , etc. Iste unus regnaverit ex Domino, et [Col. 0124B] principem illum cognoscere, Deus utcunque dignatus sit, verumtamen tantummodo ad vindictam, quia domum Achab delevit et Baal exterminavit, non autem ad gratiam, quia peccata Hieroboam, id est vitulos aureos, non dereliquit. Quapropter vera undique est sententia: Ipsi regnaverunt, et non ex me, principes exstiterunt, et non cognovi, quia praeter istum unum unctum unctionis imperfectae, caeteri omnes, sicut absque unctione, ita regnaverunt absque vocatione divinae gratiae. Nunc demum et de illis animadvertendum, qui usque adeo recesserunt a domo David ut crucifigerent filium David, Filium Dei, quam vere dictum sit: Ipsi regnaverunt, et non ex me, principes exstiterunt, et non cognovi. Recte enim hoc in reprobationem illorum debuit prophetari, qui [Col. 0124C] utique voluerunt temporaliter in hoc saeculo extolli absque adjutorio visitantis gratiae Dei, sicut in evangelica parabola ipse Dominus innuit, cum dicit: Agricolae autem videntes filium, dixerunt intra se: Hic est haeres, venite, occidamus eum, et nostra erit haereditas; et apprehensum eum ejecerunt extra vineam, et occiderunt (Matth. XXI) . Quid haec parabola innuit, nisi quia Scribae et Pharisaei, videntes Jesum, non ignoraverunt, sed oderunt illum, quemadmodum et ipse dicit: Nunc autem et viderunt et oderunt et me, et patrem meum (Joan. XV) . Cum enim agricolae dixerunt, Hic est haeres, nemo est in eis qui 53 se de ignorantia excuset. Ergo cum dicunt, Venite, occidamus eum, et nostra erit haereditas, recte [Col. 0124D] et veraciter dicat is qui occiditur: Ipsi regnaverunt, et non ex me, id est, voluerunt sine me regnare, et sine me divites esse, sedendo super cathedram Moysi, et praedam faciendo de populo, ita ut mentham quoque et anetum decimarent, non curando justitiam, et fidem, etc., quaecunque graviora sunt legis (Matth. XXIII) . Sed cum illi ore suo semetipsos judicantes, dixissent: Malos male perdet, et vineam suam locabit aliis agricolis (Matth. XXIII) , quid, iste intulit? Ideo dico vobis, ait, quia auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus (ibid) . Igitur quod ait: Ipsi regnaverunt, et non ex me, principes exstiterunt, et non cognovi, idem est ac si dicat: Ipsi quidem regnare voluerunt, sed auferetur ab eis regnum Dei, quia non regnare voluerunt [Col. 0125A] ex me, et in principatu suo cognoscere noluerunt me, suae modis omnibus studentes avaritiae. Nam hoc est quod sequitur: Argentum suum et aurum suum fecerunt sibi idola, ut interirent. Et est sensus: Argentum et aurum plus dilexerunt quam Deum, imo ne ullum auri et argenti detrimentum paterentur, oderunt Christum et Patrem ejus Deum, oderunt et crucifixerunt Christum Dei Filium. Latrocinabantur enim in illo Dei templo, aurumque et argentum sibi congregabant, praedam facientes de populo. Nonne autem Apostolus Christi testatur, quia avaritia simulacrorum est servitus? (Col. V.) Recte igitur ait, quia argentum suum et aurum suum fecerunt sibi idola, quia simulacrorum servitus est avaritia, maxime in illis qui praesentes habentes [Col. 0125B] Christum Dei Filium, contra ipsorum avaritiam disputantem, argento et auro magis faverunt, et adversarium mammonae, id est contemptorem argenti et auri Christum interfecerunt. Quo fructu? Qua mercede? Ut interirent, ait. Etenim fructus idolorum ejusmodi, fructus mammonae, fructus argenti et auri interitus est animae illorum et corporis. Interierunt spiritualiter invisibilibus malignorum spirituum phantasiis, interierunt corporaliter visibilibus Romanorum gladiis. Itaque vicit domus David, victi sunt omnes qui recesserunt a domo David. Sequitur ergo: Projectus est vitulus tuus, Samaria, iratus est furor meus in eis. Longa quidem concertatio facta est inter domum David et vitulos aureos quos Jeroboam fecit, sed tandem vicit domus David: [Col. 0125C] vicit, inquam, quando Christus filius David in crucem ascendit. Ibi cornu David, cornu salutis productum et erectum nobis in domo David, confregit, projecit atque contrivit vitulum Samariae, id est, omnem impietatem dividentem se a domo David, in qua princeps sedet nunc ipse filius David, cujus videlicet divisionis initium saepe dictus ille materialis vitulus Samariae exstitit. Et pulchre, cum duo fuerint vituli singulariter, nunc projectus est vitulus, inquit. Plus enim significat, quam si dixisset duo vituli, sicut interdum singulariter per militem plus intelligimus quam per milites pluraliter. Militem namque dicere solemus, exercitum significantes. Projectus ergo, inquit, est vitulus tuus, Samaria, id est, cecidit omnis idololatria, et ab illo principe domus [Col. 0125D] David, Deo, et homine Christo sententiam acceperunt: Omnes dii gentium daemonia (Psal. XCV) , et princeps mundi hujus ejectus est foras (Joan. XII) . Illud quoque pulchrum est attendere, quod loco praesenti Samariam compellat, quia videlicet quando passionis Christi sacramento destrui coepit error sive idololatria, fieri hoc coeptum est a Samaria. Cum enim Jerusalem non susciperet, imo persequeretur fidem Christi, sicut scriptum est: Facta est autem persecutio magna in Ecclesia, quae erat Hierosolymis, et omnes dispersi sunt per regiones Judaeae et Samariae (Act. VIII) , Samaria verbum Dei cum gaudio magno suscepit, sicut ordo lectionis in Actibus apostolorum patenter depromit: Iratus est, inquit, furor [Col. 0126A] meus. In quibus vel contra quos iratus est, nisi in illis vel contra illos qui vitulum fecerunt, qui idololatriam pertinaciter sectati sunt, qui propter simulacrorum servitutem a domo David recesserunt, imo natum de domo David Christum negaverunt? Nimirum inter istos concluduntur, et maxime sunt vel fuerunt Scribae, vel Pharisaei. Et idcirco jam extunc templum vel altare illorum, non altare Dei, sed vitulus Samariae meretur dici: Ecce furor Domini iratus est in eis, et vitulus eorum projectus est, domus autem David magnificata est. Templum quippe et sacrificium illorum ablatum est, Christus autem et Ecclesia ejus in aeternum manet. Et quare iratus est furor meus in eis? Videlicet, quia non possunt emundari. Nam hoc est, quod admirando pariter et [Col. 0126B] interrogando confestim subjunxit: Usquequo non poterunt emundari? Quia ex Israel ipse est. Artifex fecit illum, et non est deus. Cum interrogando dicit: Usquequo non poterunt emundari? subaudiri vult in aeternum. Et causam reddit cur in sempiternum non possunt emundari: Quia ex Israel ipse est, inquit, artifex fecit illum. Causa haec diligenter animadvertenda est. Sciendum imprimis incorrigibilem esse illum qui non per ignorantiam in mendacium cadit, sed per malitiam de corde suo mendacium confingit. Ille namque verbum dicit contra Spiritum sanctum, qui sciens veritatem Dei, contra mendacium cogitat, et veritatem in mendacio detinet sicut Apostolus dicit: Quicunque talis est, reus est aeterni delicti, et non remittetur ei, neque in hoc [Col. 0126C] saeculo, neque in futuro, quia ex ipso est quod facit, aut dicit, non ab alio seductus, sed de corde suo seductionem confingens, et proprio judicio condemnatus (Matth. XII; Tit. III) . Nimirum talis ille Jeroboam exstitit, et hoc sacrae Scripturae conditor Spiritus sanctus nobis intimatum esse voluit, peccatum ejus exprimens verbis hujuscemodi: Dixit Jeroboam in corde suo: Nunc revertetur regnum ad domum David si ascenderit populus iste, ut faciat sacrificia in domo Domino in Jerusalem, et convertetur cor populi hujus ad domum suam Roboam regem Juda, interficientque et revertentur ad eum (III Reg. XII) . Et excogitato consilio fecit duos vitulos aureos, et dixit eis: Nolite ultra ascendere in Jerusalem. Ecce dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti (ibid.) . Vera igitur [Col. 0126D] impossibilis emundationis causa, quam dixit, quia ex Israel ipse est, artifex fecit illum, id est, quia Israel et rex ejus Jeroboam non aliunde inductus, aut ab alio seductus, aureum vitulum putavit esse deum, sed artificio malitioso confinxit illum, sciens eum non esse deum, et hoc solum intendens, ut populus sibi subditus, tali praestigio fascinatus, verum nequaquam requireret Deum. Idcirco non poterunt emundari, et in illo peccato cuncti reges Israel cordis fuere impoenitentis. Porro Baal non ita susceptus est, ut dici posset, quia ex Israel ipse est, quia videlicet nequaquam Israel, sive rex Israel illum de corde suo artifici commento confinxit, sed Jezabel a Sydone adveniens secum illum advexit, et [Col. 0127A] suscepit eum Israel pro favore reginae, et regis Achab, pellecti nimiumque proni ad serviendum saevitiae muliebri, et idcirco quandoque potuerunt emundari, ut non colerent illum, sicut in eisdem sacris habemus litteris. Jehu namque studiose super hoc fecit, quod rectum erat, et placebat in oculis Domini 54 et delevit Baal de Israel (IV Reg. X) . Non ita peccatum Judae exstitit, quamvis et Baal et caetera idolorum portenta coluerit. Nullum quippe illorum ex ipso fuit, sed aliunde accepit, et idcirco emundari potuit, aliquoties emundatus est, sicut legimus, quia rex ille, et ille statuas, vel simulacra confregit, lucosque subvertit, et fecit quod rectum erat in oculis Domini. At postquam eo perventum est ut peccatum peccarent Judaei, de quo [Col. 0127B] veraciter dicas, quia ex ipsis est, et quia peccati ejusdem fuere artifices, jam non possunt emundari. Quod illud peccatum est? Nimirum illud mendacium aureolum, quod fabricati sunt, dicentes: Blasphemavit, quia dixit se filium Dei benedicti, et si dimittimus eum sic, omnes credent in eum, et venient Romani, et tollent nostrum locum et gentem (Matth. XXVII; Joan. I) . Quod, inquam, fabricati sunt, dando pecuniam copiosam militibus, ut dicerent, quia discipuli ejus nocte venerunt, et furati sunt eum, nobis dormientibus (Matth. XXVIII) . Sicut veraciter illic de vitulo dictum est, quia ex Israel ipse est, artifex fecit illum et non est Deus; ita et hic veraciter dicas de hoc mendacio, quia ex Israel, sive ex Judaeis est, artifex fecit, id est, malitiosa mens excogitavit, [Col. 0127C] et confinxit illum, et non est verum. Utrumque etenim excogitato sive accepto consilio factum esse Scriptura refert. Et sicut illic, cum lingua foris vitulum ostentans diceret, Isti sunt dii tui, Israel, conscientia testis intus refragabatur, sciens et dicens quia non est Deus. Ita et hic, dum consultarent, et per pecuniam obtinerent, quatenus verbum hoc divulgaretur, furati sunt eum, nobis dormientibus, sciebant et conscientiam refragantem intus audiebant quia non est verum. Postquam sic peccaverunt, non veritatem ignorando, sed mendacium excogitando, jam emundari non potuerunt, jam non remittitur eis, neque in hoc saeculo, neque in futuro, quia tale peccatum consequitur impoenitens cor resistens Spiritui sancto. Utrumque projectum est, et [Col. 0127D] ille vitulus, ad quem transversi sunt olim, recedentes a domo David, et illud simulacrum avaritiae, cui servientes crucifixerunt Christum filium David, et iratus est furor Domini in eis. Vere projectus est vitulus. Sequitur enim: Quoniam in aranearum telas erit vitulus Samariae. Item vere iratus est furor ejus in eis. Unde et protinus subjungit: Quia inventum seminabunt, et turbinem metent. Culmus stans non est in eis germen, non faciet farinam. Quod et si fecerit, alieni comedent eam. Ab his experimentis utrumque comprobatur, et quod vitulus projectus sit, et quod furor Domini iratus sit in eis. Magnam quippe projectionem, sive abjectionem, demonstrat hoc argumentum, quod vitulus quondam praecultus [Col. 0128A] aureolus, et ob frequentiam festivitatum perpolitus, derelinquitur in telas aranearum, id est, ita negligitur, ut vacet araneis suarum contexione telarum totum cooperire et sordidare vitulum. Hoc ita ut dicitur factum est per passionis Christi triumphum, non tantum in vitulo Samariae, sed in cunctis simulacris gentium. Nihilominus et vitulus mendacii Judaici, de quo jam dictum est, factus est in telas aranearum, id est, tam infirmum est, atque invalidum contra veritatem, ut sunt telae aranearum. Hinc Isaias dicit: Ova aspidum ruperunt, et telus araneae texuerunt (Isa. LIX) . Telae eorum non erunt in vestimentum, neque operietur operibus suis. Exempli gratia, ut appareat quam facile mendacium illorum solvi possit, dicimus eis: O milites vigiles, [Col. 0128B] qui dicitis, ut estis docti, quia discipuli ejus venerunt nocte, et furati sunt eum, nobis dormientibus, si dormistis, ut dicitis, unde hoc ipsum scire potestis, quod venerint et eum furati sint? Ergo telas araneae texuistis vos, et consiliarii vestri, quia quam facile solvitur tela araneae, dissipatur et vestri compositio mendacii. Item magnam innuit iram, quod ait, quia ventum seminabunt, et turbinem metent, culmus stans non eis germen, quia non faciet farinam. Et: Quod et si fecerit, alieni comedent eam. Belli quippe turbinem et famem panis sonant haec sono litterali, sed longe graviora sunt quae intelligimus sensu spirituali, scilicet turbinem judicii aeterni, et famem audiendi verbum Dei. At ille populus ejusmodi erat, qui spiritualia sive invisibilia haec mala non pertimesceret, [Col. 0128C] praesentia tantum et corporalia cupiens bona, metuens mala. Ergo secundum ejus puerilem intellectum bene litteram hoc modo contexuit, ut exterius sonet famem panis, interius significet famem audiendi verbum Dei, qua videlicet fame nunc ille populus periit. Ventum autem seminabunt, id est opera inutilia faciet, et sicut ventum solet sequi turbo tempestatis, sic opera illorum sine dubio sequetur valida tempestas judicii Dei. Culmus stans apud eos, littera est legis et prophetarum, et iste culmus non est germen, sive non habet germen in eis. Notandum diligenter quod cum dixisset, culmus stans, nequaquam ait, non est in eo germen, sed non est in eis germen. Denique in culmo sacrae litterae est germen sive granum spiritualis intelligentiae, [Col. 0128D] sed non in eis, quia non intelligunt spiritum vivificantem, solamque ruminant litteram occidentem. Hoc ipsum repetit verbis aliis, dicendo, non faciet farinam, quod et si fecerit, alieni comedent eam. Nam non faciet farinam, subauditur in eis, sicut jam dixerat, Non est in eis germen. In quibus autem est germen, aut facit culmus ille farinam? Nimirum in alienis, id est, in gentibus sive populis qui in Christum credentes, de culmo litterae illius comedunt spiritualis intelligentiae farinam. Nam hoc est quod ait: Quod et si fecerit, alieni comedent eam. Pro minimo esset infidelibus illis talem pati famem sive sterilitatem, nisi etiam corporaliter nunc praesentia mala sustinerent. Sequitur ergo:

[Col. 0129A] Devoratus est Israel, nunc factus est in nationibus guasi vas immundum, quia ipsi ascenderunt ad Assur. Et est sensus: Devoraverunt hostes Israel, ita ut jam non sit populus, sicut praedictum fuerat (Psal. LXXVII; Rom. X) : Et ego provocabo eos in eo, qui non est populus, sive et ego ad aemulationem vos adducam in non gentem, et cum ceciderint in ore gladii, qui superfuerint ex eis, captivi ducentur in omnes gentes et ubicunque fuerint pro immundis habebuntur, ut vere sunt. Ipsi enim sunt qui cum blasphemarent Dominum dicentes: In Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia (Matth. XII) , taliter denuntiati sunt: Cum immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca inaquosa, quaerens requiem, et non inveniens, dicit: Revertar in domum meam unde exivi. [Col. 0129B] Et cum venerit, invenit scopis mundatam, et tunc vadit, et assumit septem alios spiritus nequiores se, et ingressi habitant ibi. Et fiunt novissima hominis illius pejora prioribus (Luc. XI) . De homine namque immundus spiritus exivit, et per loca inaquosa ambulavit, quando de populo Israel per Moysen et Aaron cultum Dei suscipiente recessit, et gentes possedit. Ibi requiem quaerens, non invenit, quia veniens Christus exspectatio gentium, fortiter istum inquietavit, et foras misit. Reversus ergo est in domum suam, id est in illius populi synagogam, quam quia invenit scopis mundatam et ornatam, id est, per hypocrisim pulchram, suamque volentes statuere justitiam, nunc ingressus habitat ibi, cum septem 55 aliis spiritibus nequioribus se, scilicet [Col. 0129C] cum omni spiritu impietatis et blasphemiae. Recte ergo dictum est: Nunc factus est in nationibus quasi vas immundum, habitantem quippe habet in se spiritum immundum. Ipsae autem nationes vasa immunda sunt, direpta illi forti armato, quemadmodum ait ipse Christus, semetipsum significans (Luc. XI) . Aut quomodo potest quisquam intrare in domum fortis et diripere vasa ejus, nisi prius alligaverit fortem, et tunc domum illius diripiet? (Matth. XII.) Sic immundus Israel cur factus est? Quia ipsi, inquit, ascenderunt ad Assur. Assur, quod interpretatur dirigens, plerisque Scripturarum locis superbum diabolum significat, ut illic: Vae Assur, virga furoris mei et baculus ipse, in manum ejus [Col. 0129D] indignatio mea (Isa. X) . Et post pauca: Et erit cum impleverit Dominus cuncta opera sua in monte Sion et in Hierusalem, visitabo super fructum magnifici cordis regis Assur, et super gloriam altitudinis oculorum ejus (ibid.) . Ergo quia ipsi ascenderunt ad Assur, id est, quia sese in superbiam extulerunt, ita ut filii sint Assur, sicut Dominus ait: Vos ex parte diaboli estis (Joan. VIII) , idcirco quasi vas immundum facti sunt in nationibus. Completa est igitur et illa beatae Mariae prophetia, quam dixit: Deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles. Esurientes implevit bonis, et divites dimisit inanes (Luc. II) . Quia videlicet propter superbiam et dispersi sunt, factique contemptibiles ubique terrarum; et culmus stans, ut jam dictum est, non [Col. 0130A] facit in eis farinam. Quod et si facit, non alieni esurientes comedimus eam. Ascensum illum quo ascenderunt ad Assur adhuc denotat, ita subjungens: Onager solitarius sibi Ephraim, munera dederunt amatoribus, sed et cum mercede conduxerunt nationes. Onager, id est agrestis asinus, hominem stultum atque superbum significat, sicut in Job scriptum est: Vir vanus in superbiam erigitur, et quasi pullum onagri liberum se natum putat (Job XI) . Recte ergo per onagrum carnalis Israel, sive Judaeus hic intelligitur, qui vinculo Domini ligari, et ad praesepe ejus duci contempsit, sicut in Isaia ipse Dominus dicit: Cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui, Israel autem me non cognovit, et populus meus me non intellexit (Isa. I) . [Col. 0130B] Nam sicut per bovem qui possessorem suum, et per asinum qui praesepe domini sui cognovit, credens ac fidelis quisque intelligitur, ille de Judaeis, iste de gentibus; sic Israel, qui Dominum eumdem non cognovit, vel populus, qui eum non intellexit, imo cognoscere aut intelligere noluit, recte onager dicitur, id est asinus quidem, sed superbus, asinus prae stultitia, sed infrenis et praesepii dominici contemptor, vel ignarus prae superbia. Iste onager solitarius, id est populus a rectore Deo profugus et solus, utpote Dei desertor et a Deo desertus, quid fecit, aut quo declinavit? Munera, inquit, dederunt amatoribus, sed et cum mercede conduxerunt nationes. Qualibus munera dedit amatoribus? Profecto amatoribus sine fide, amatoribus [Col. 0130C] amantibus in simulatione, qui sic amant ut amantes faciant, qui sic amare simulant ut decipiant, ut videlicet cum animas devocaverint a Deo vero Creatore suo, protinus denudatos et auxilium non habentes invadant, ut possideant suamque tyrannidem in eos exerceant. Ergo ironice dictum amatoribus, nam veraciter dicere posset hostibus: tales Assyrii, caeteraeque nationes fuerunt, quibus Israel misisse munera refert Historia sacra, divinum non sperantem auxilium. Ut vero de futuris more prophetico dictum intelligas, tunc amatoribus munera dederunt, quando Christum Filium Dei crucifigentes, Barabbam quasi pro munere diei festi, non utique Deo, sed diabolo cunctisque malignis spiritibus [Col. 0130D] falsissimis amatoribus, certissimis deceptoribus reservaverunt, et ob destruendam Dominicae resurrectionis veritatem mendacium supradictum copiosa pecunia militibus data comparaverunt. Quid faciat Dominus onagro huic, populo huic, qui taliter effugit? Ait: Nunc congregabo eos, quiescent paulisper ab onere regis et principum. Et est sensus: Quoniam ipsi effugerunt a me, congregabo eos in obsidionem et in gladium, prius Assyriorum et Chaldaeorum, et deinde Romanorum, et deinde, sicut superius jam dixi, multis diebus sine rege et sine principe sedebunt (Ose. III) . Et nota quod dixit, quiescent paulisper, quia videlicet labor illis erat et grande onus habere reges et principes, qualium severitas onagrum illum ad praesepe Domini religaret, [Col. 0131A] quales fuere judices usque ad Samuel, per quos Israel salvatus est, quales fuere reges David, Ezechias et Jozias, ac deinde rursus principes usque ad Machabaeos duces et ad ultimum ipse Christus, regum Rex, et principum Princeps. Isti omnes onus fuere illis, nec eos ferre poterant impatientes, tanquam sub nimio pondere curvi et anheli, propriae voluntatis amatores, quomodo pueri lascivi et adolescentes petulantes magistros severos et paedagogos odisse solent austeriores. Quiescent paulisper ab ejusmodi onere requietione nimis damnosa, nunc enim dimittam eos secundum desideria cordis eorum, ut eant in adinventionibus suis (Psal. LXXX) . Quiescent quidem, si paulisper, quia cum excusserint se occidendo, scilicet maximum Regem [Col. 0131B] et Principem suum, Christum, atque hoc facto quiescere se putaverunt diu ab onere velut importabili, tunc alio prementur onere, nec requiescent gravissimis hostibus suppositi. Quia multiplicavit Ephraim altaria ad peccandum, factae sunt arae ei in delictum, scribam ei multiplices leges meas, quae velut alienae reputatae sunt. Causa haec est malorum sequentium. Quomodo multiplicavit altaria ad peccandum? Videlicet in eo quod aliud quid coluit extra unum Deum, quod sacrificavit extra sanctuarium vel ordinem legitimum. Siquidem unus erat Deus, et unum altare ejus, quocunque in loco vel quantiscunque in locis una fide nomen ejus invocatur. Ille autem altare aliud fecit vitulo suo, qui, ut supra dictum est, non est Deus. Hoc utique [Col. 0131C] fuit multiplicare altaria ad peccandum, et taliter exstructae factae sunt ei arae in delictum, quando Baal quoque et caetera deorum portenta suscipiens, tot aras habuit quot daemonibus sacrificavit. Reddam ei multiplicitatis vicem, nam quia multiplicavit altaria, multiplicabo et ego leges meas, nova lege reprobando sacrificia, quae illis lex vetus instituerat. Unde et sequitur: Hostias offerent, immolabunt carnes, et comedent, et Dominus non suscipiet eas. Istae leges carnium et hostiarum velut alienae computantur ei, sed tamen meae sunt. Nonne et David hoc idem testatur cum dicit: Tu es Sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech? (Psal. CIX.) Reprobaverunt illi altare meum, [Col. 0131D] et altaria sua multiplicaverunt, reprobabo et ego sacrificia carnium illorum, et multiplicabo leges meas, quas illi per caecitatem mentis intelligere non poterunt, et velut alienas computabunt, sed tamen meae sunt. Immolabunt carnes, et Dominus non suscipiet, immolabitur sacrificium novum, et Dominus suscipiet. Non erunt veteris et novi sacrificii leges contrariae, sed multiplices. Ipsi autem dicunt esse contrarias, quia caeci sunt. Scribere nihilominus, et scribere non desinit eidem populo Dominus leges suas, leges evangelicas. Notandum hoc est, quia non dixit tantum Scribam 56 leges, sed Scribam, inquit, ei, quae videlicet leges ipsae multiplices, quas velut alienas computant, continentur in ipsius libris, testificatae sunt a lege [Col. 0132A] et prophetis. Magna est hic vindicta peccatorum praecedentium, quod sic caeci facti sunt, velut alienas computent leges istas, quascunque per doctores vel Scribas evangelicae veritatis, per ministros Novi Testamenti Deus scribit, non littera sed spiritu (II Cor. III) . Magna, inquam, damnatio, quod a claritate ista sub velamine cordis absconduntur. Hoc est quod protinus subjungitur: Nunc recordabitur iniquitatis eorum, et visitabit peccata eorum. Nunc enim, id est in hoc ipso quod velut alienas computant et non suscipiunt, non intelligunt, aut intelligere nolunt leges istas, recordabatur Dominus iniquitatis eorum, et excaecatio haec, visitatio est peccatorum eorum quae fecerunt a die qua primum in deserto vitulum formaverunt, usque [Col. 0132B] ad illam diem qua Christi sanguinem fuderunt, sicut vindex praedixit Deus ad Moysen: Ego autem in die ultionis visitabo et hoc peccatum eorum (Exod. XXXII) . Haec est vindicta quam in Psalmo sanguinis Christi exposcens, cum dixisset: Et dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto (Psal. LXVIII) , continuo subjunxit: Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum, et in retributiones, et in scandalum. Obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsum eorum semper incurva (ibid.) . Hoc idem et in praesenti loco propheta secretius innuens, continuo subjungit:

Ipsi in Aegyptum convertentur. Aegyptus namque in tenebras transfertur. Est ergo sensus: Ipsi excaecabuntur et aggravabunt cor sicut aggravavit [Col. 0132C] Pharao et Aegyptus. Unde et Apostolus, cum de ipsis dolore intimo loqueretur, repente Pharaonem pro exemplo intulit hoc modo. Dicit enim Scriptura Pharaoni: Quia in hoc ipsum excitavi te, ut ostendam virtutem meam, et ut annuntietur nomen meum in universa terra (Rom. IX) . Est enim hoc simile illi, quia videlicet sicut Pharao et Aegyptii videndo magnalia Dei, magis ac magis prae invidia sunt indurati et excaecati; sic isti, qui debuerant esse Israel, quanto majorem ex jam dictis legibus audiunt gloriam Christi, tanto magis indurantur, et scandalizantur, et in blasphemias offendunt et corruunt caecis oculis. Veraciter ita dictum: Ipsi in Aegyptum convertentur, id est [Col. 0132D] fient Aegyptus, sicut Aegyptus superbiendo atque invidendo excaecabuntur atque indurabuntur. Unde sequitur adhuc: Et oblitus est Israel factoris sui, et aedificavit delubra. Idem enim est ac si dicat: Et caecitas contigit in Israel, qua nimis obscuratus, oblitus est factoris sui, spem suam in Deo non posuit. Et quid egit ille oblitus Domini? Et aedificavit, inquit, delubra. Vere ergo in Aegyptum conversus est, quia spirituali Pharaoni, id est diabolo, aedificavit habitacula, majori servitutis miseria, quam olim Pharaoni illi civitates Phyton et Ramesses aedificaverant (Exod. I) . Et Judas multiplicavit urbes munitas. Et est sensus: Non in Domino confisus est, sed in civitatibus munitis, quasi possint illum munitiones ejusmodi Deo adversante [Col. 0133A] tueri. Sed vide quid contra dicat Deus: Et mittam ignem in civitate ejus et devorabit aedes illius. Haec, secundum praeteriti temporis historiam, ita ut dicuntur gesta sunt, quia sicut historia Regum narrat, quarto decimo anno Ezechiae ascendit Sennacherib, et omnes civitates munitas cepit, destruxit et igne combussit (IV Reg. XVIII) . Deinde multo magis Nabuchodonosor rex Babylonis, et civitatem Hierusalem, templum quoque combussit (IV Reg. XXV) . Ad postremum vero Romanus exercitus prophetiam hanc maxime adimplevit, quia [Col. 0134A] tunc ignis illius populi aedes irrecuperabiliter devoravit. Spiritualiter delubra et urbes munitae, quas ille Israel sive Judas aedificavit et multiplicavit, superstitiones fuere, et machinamenta impietatis, quibus sese defendunt, ex quo Christus veritas et veritatis propugnator advenit, in quibus adhuc sese quasi muniti protegunt adversus praedicationem evangelicae fidei. Propter quod et igni dupliciter sunt traditi, juxta illud de cantico Deuteronomii: Ignis succensus est in furore meo, et ardebit usque ad inferni novissima (Deut. XXII) .

[Col. 0133B] 57 Prolixa invectione peccata Judae sive Israel, aut Ephraim, spiritus propheticus praesenti loco declamans, mala illis ventura denuntiat acerba nimis et diuturna, non ante finienda donec veniret Romanus exercitus, et cumulatam in ultionem sanguinis Christi miseriarum mensuram in illis compleret. Testatur hoc ipse qui in prophetis olim loquebatur Christus, cum per semetipsum testimonium de praesenti prophetae hujus declamatione sumens, ita loquitur ductus ad crucifigendum: Filiae Hierusalem, nolite flere super me, sed super vos ipsas flete, et super filios vestros, quia ecce dies venient in quibus dicent: Beatae steriles, et ventres quae non genuerunt, et ubera quae non lactaverunt. Tunc incipient dicere montibus: Cadite super nos; et collibus: Operite nos (Luc. XXIII) . [Col. 0133C] Hoc namque propheta hic ante praedixerat, et sic infra scriptum est: Lappa et tribulus ascendet super aras eorum, et dicent montibus: Operite nos; et collibus: Cadite super nos (Ose. X) . Dicebat autem Dominus de tribulatione et ira, quae ventura erant per manus Romanorum populo illi in ultionem sanguinis sui. Igitur quocunque nomine propheta hic utatur, sive Judam, sive Israel, sive Ephraim vocet eos, ipsi sunt Judaei illius temporis, quod propheta prospicit intendens in adventum Christi, et maxime illis mala ista denuntiantur, qui patrum suorum recedentium a domo David, mensuram impleturi erant, crucifigendo magnum et verum David. Nunc ita coepto tenore, ordinem prophetiae [Col. 0133D] persequamur.

CAP. IX.

Noli laetari, Israel, noli exsultare sicut populi, quia fornicatus es a Deo tuo. Dilexisti mercedem super omnes areas tritici. Area et torcular non pascent eos, et vinum mentietur eis. Non habitabunt in terra Domini. Notum est, quia laetari et exsultare voluit Israel sicut populi, et hoc peccatum ejus manifestum est, ut inferius hic propheta dicit: Ex diebus Gabaa, etc. (cap. X) , id est ex diebus Saul, qui fuit de Gabaa. Tunc enim Israel hoc ipsum, quod vellet laetari et exsultare sicut populi, manifestavit Samuel his verbis: Ecce tu senuisti, et filii tui non ambulant in viis tuis. Constitue nobis regem ut judicet nos, sicut et universae habent nationes (I Reg. VIII) . Cumque [Col. 0134B] diceret Dominus: Audi vocem populi in omnibus quae loquuntur tibi; non enim abjecerunt te, sed me, ne regnem super eos. Juxta opera sua, quae fecerunt a die qua eduxi eos de Aegypto, usque ad diem hanc, sicut dereliquerunt me, et servierunt diis alienis, sic faciunt etiam tibi (ibid.) . Cum, inquam, haec et caetera diceret Dominus, et Samuel ille cuncta contestaretur, iterum firmius manifestavit Israel, quod vellet laetari et exsultare sicut populi, dicens illi: Nequaquam; rex enim erit super nos, et erimus nos quoque sicut omnes gentes; et judicabit nos rex noster, et egredietur ante nos, et pugnabit bella nostra pro nobis (ibid.) . Nimirum haec laetitia populorum, haec exsultatio est gentium regem alium habere quam Deum, et hac laetitia laetari, tali exsultatione [Col. 0134C] exsultare voluit Israel, quando regem Saulem expetivit, quando secutus est Hieroboam, relicta domo David, quando Christum negavit ante faciem Pilati, dicens: Nos non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX) . Verum taliter laetari, tali modo exsultare non conceditur populo illi qui legem accepit et cultum professus est Dei, qualiter laetantur vel quomodo exsultant caeteri populi qui nunquam habuerunt notitiam Dei, ut vacet illis, quemadmodum et caeteris gentibus, deserto Deo prosperari in temporalibus bonis. Ait ergo: Noli laetari, Israel, noli exsultare sicut populi, subauditur quia non conceditur tibi. Quare? Quia fornicatus es a Deo tuo, inquit. Ac si dicat: Aliter enim judicas ut adultera, quae [Col. 0134D] fornicando recessit a viro suo, atque aliter meretrix quae nulli fidem dederat, neque unquam astricta fuerat vinculo conjugali. Tu virum Deum sortita fueras, et tali marito contempto dormisti cum altero viro, imo cum pluribus viris; olim in deserto et in Samaria, sive etiam in Hierosolymis cum vitulis aureis, et cum Baal caeterisque portentis, et novissime cum Barabba latrone, quem tibi negato Christo praeelegisti, et haec adulteria maritus deprehendit. Praecepit autem lex ipsa, quam tu professa es: Si spiritus zelotypiae concitaverit virum contra uxorem suam, adducet eam ad sacerdotem. Cumque steterit mulier in conspectu Domini, discooperiet caput ejus, et ponet super manus ejus sacrificium recordationis et [Col. 0135A] oblationem zelotypiae. Ipse autem tenebit aquas amarissimas, in quibus cum exsecratione maledicta congessit; adjurabitque eam et dicet: Si declinasti a viro tuo, atque polluta es, et concubuisti cum altero, his maledictionibus subjacebis. Det te Dominus in maledictionem, exemplumque cunctorum in populo suo. Putrescere faciat femur tuum, et tumens uterus tuus disrumpatur. Ingrediantur aquae maledictae in ventrem tuum, et utero tumescente putrescat femur tuum. Et respondebit omnis populus: Amen, amen (Num. V) . Non sic examinatur vel in isto saeculo judicatur meretrix cui non est vir, quem jure adversus eam spiritus zelotypiae concitare possit. Noli igitur laetari, noli exsultare sicut populi, quia Deo tuo fornicatus es, quia videlicet laetitiam sive [Col. 0135B] exsultationem populorum non concedunt tibi, quae in te conscriptae sunt legis maledictiones. Maledictus eris in civitate, maledictus in agro; maledictum horreum tuum, et maledictae reliquiae tuae; maledictus fructus ventris tui, et fructus terrae tuae, armenta boum tuorum, et greges ovium tuarum (Deut. XXVIII) , et caetera.

58 Porro populis saltem ista conceduntur temporalia bona ut, verbi gratia, sint promptuaria eorum plena, eructantia ex hoc in illud, ut sint oves eorum fetosae, abundantes in egressibus suis, boves eorum crassae (Psal. CXLIII) . Cur ita? Qua ratione sic apud Deum judicatum est? Videlicet, quia populi suos labores possident, tu autem labores aliorum pro mercede accepisti conservandae legis Dei, [Col. 0135C] sicut in Psalmo scriptum est: Et dedit illis regiones gentium et labores populorum possederunt, ut custodiant justificationes ejus (Psal. CIV) . Hac mercede accepta, datorem Deum diligere, et legem ejus custodire debueras. Sed quid? Dilexisti mercedem, ait, super omnes areas tritici. Perversa dilectio tua. Nam Deum diligere, mercede autem uti debueras. Tu autem econtrario mercedem dilexisti, Deum contempsisti. Ergo fornicatus es a Deo tuo, quia dilectionem, qua Deum diligere debueras, ad diligendam mercedem detorsisti, et hoc non parce, non quomodocunque, sed super omnes areas tritici, id est tam immensa cupiditate, tam profonda avaritia, ut te explere non queant omnes areae tritici. Tua [Col. 0135D] namque avaritia ignis est, qui nunquam dicit: Sufficit. Talem tamque perversum tuae dilectionis ordinem Dominus ipse detestans in Evangelio dicit: Vae vobis, Scribae et Pharisaei, hypocritae, qui decimatis mentham et anethum et cyminum, et reliquistis quae graviora sunt legis, judicium et misericordiam et fidem (Matth. XXIII) . Item: Amant autem primos recubitus in coenis et primas cathedras in synagogis, et salutationes in foro, et vocari ab hominibus Rabbi (ibid.) . Tam honoris quam pecuniae mercedem te dilexisse redarguit, quia nimirum in utroque perversa est dilectio animae fornicantis a Deo, diligentis rem Dei, neglecto Deo. Quid igitur? Quid fieri censet propheticus sermo? Area, inquit, et torcular non pascet eos, et vinum mentietur eis. Ad auditores [Col. 0136A] se convertens, totusque aversus a fornicante populo spiritus, qui haec dicit, aliis annuntiat quid juste propter hoc eventurum sit. Ac si dicat: Quoniam dilexit mercedem meam, et meipsum contempsit; ipsa merces tolletur ei, scilicet triticum et vinum; et cum in illis speravit, mentientur ei, sicut continetur in maledictionibus legis: Sementem multam jacies in terra, et modicum congregabis, quia locustae omnia devorabunt. Vineam plantabis et fodies; et vinum non bibes, nec colliges ex ea quidpiam, quoniam vastabitur vermibus (Deut. XXVIII) . Parum hoc erat, ut area tritici non pasceret eos, et vinum pariter mentiretur eis, nisi etiam et olim Assyrio vastante, et post, Romano exercitu debellante, ducerentur captivi. Ait ergo, repente sententiam complens: [Col. 0136B] Non habitabunt in terra Domini, subauditur, sed in omnes gentes ducentur captivi, et nusquam requies erit illis, quemadmodum itidem Moyses praedixit: Disperget te Dominus in omnes populos, a summitate terrae usque ad terminos ejus. In gentibus quoque illis non requiesces, neque erit requies vestigio pedis tui (ibid.) , etc. Et notandum, quod non dixerit, Non habitabunt in terra sua, sed Non habitabunt, ait, in terra Domini. Non vult profiteri quod terra illa, ad quam possidendam ingressi sunt filii Israel, terra ipsorum fuerit aut esse debuerit, sed terra Domini. Et recte; nam hoc ipsum confirmatur auctoritate ipsius Domini dicentis inter caetera legitima terrae, quae observari jussit: Terra quoque non vestra in perpetuum, quia mea est; vos autem advenae et coloni mei [Col. 0136C] estis (Levit. XXV) . Neque enim terra fuit ab initio illius populi, sed neque suis eamdem terram acquisivit meritis, cum fuerit populus durissimae cervicis. Unde et Moyses dicit in Deuteronomio: Ne dicas in corde tuo, cum deleverit eos Dominus Deus tuus in conspectu tuo: Propter justitiam meam introduxit me Dominus, ut terram hanc possiderem, cum propter impietates suas istae deletae sint nationes. Neque enim propter justitias tuas et aequitatem cordis tui, ingredieris ut possideas terras eorum; sed quia illae egerunt impietatem, introeunte te deletae sunt; et ut compleret verbum suum Dominus, quod sub juramento pollicitus est patribus tuis Abraham, Isaac et Jacob. Scito igitur, quod non propter justitias tuas Dominus Deus [Col. 0136D] tuus dederit tibi terram hanc optimam in possessionem, cum durissimae cervicis sis populus (Deut. IX) . Recte igitur dictum, Non habitabunt in terra Domini, pro eo ut diceret, Non permanebunt in terra quam Dominus dedit illis, quae nequaquam ipsorum erat, sed terra Domini, quia videlicet nec ipsorum ab initio fuit, nec eam pro ullis adepti sunt meritis suis. Porro et alia est terra, quae dignius dicatur terra Domini, scilicet terra viventium (Psal. CXLI) , in qua et Psalmista portionem suam esse dicit; et credit videre bona Domini (Psal. XXVI) . Num ergo saltem in terra poterunt habitare coloni isti, et suscipiet eos illa terra viventium quos ista terra Chanaan evomuit? Nequaquam. Sequitur enim:

[Col. 0137A] Reversus est Ephraim in Aegyptum, et in Assyriis pollutum comedit. Non libabunt Deo vinum, et non placebunt ei. Sacrificia eorum, quasi panis lugentium, omnes qui comedent eum contaminabuntur, quia panis eorum, animae ipsorum non intrabunt in domum Domini. Recte ergo non specialiter dixerat, non habitabunt in ista terra Domini; sed generaliter, non habitabunt in terra Domini, quia videlicet sicut de illa corporaliter ejecti sunt in terra Domini, sic spiritualiter atque invisibiliter damnati sunt, ut animae ipsorum non intrent in illam coelestem domum Domini. Quare? Quia reversus est, inquit, Ephraim in Aegyptum, id est qui debuerant esse filii Abrahae, Aegyptii facti sunt, videlicet superbientes in peccatis suis, et propter superbiam suam excaecati [Col. 0137B] et indurati. Notandum, quia tertio jam in ista invectione hoc ipsum dixit, licet verbis aut syllabis parumper demutatis. Supra namque dixerat: Aegyptum invocabant, et ad Assyrios abierunt: (Ose. VII) . Ac deinceps: Ipsi in Aegyptum convertentur, et oblitus est Israel factoris sui (Ose. VIII) . Nunc tertio dicit: Reversus est Israel in Aegyptum, et in Assyriis pollutum comedit.

Notanda sunt etiam incrementa mali, secundum modos cujusque dictionis. Nam quod secundo ait: Ipsi in Aegyptum convertentur, plus est quam id quod primo dixerat, Aegyptum invocabant; et quod tertio dicit: Reversus est Ephraim in Aegyptum, plus est quam id quod secundo dicit, ipsi in Aegyptum [Col. 0137C] convertentur. Praeterito namque tempore dicendo, reversus est in Aegyptum, consummatam discessionem exprimit; atque addendo, et in Assyriis pollutum comedit, peccati vel apostasiae ejus delectationem vehementer coarguit. Secundum haec dicta, nimirum populus ille de malo in deterius atque in pessimum declinavit. Quando primum de Aegypto exierant, facientes vitulum, Aegyptum invocabant dicentes: Faciamus nobis ducem, et revertamur in Aegyptum (Num. XIV) ; sed suae voluntati permissi non fuerunt. Quando vero peccatum illud auxerunt, et recedentes a domo David, non unum tantum, sed duos vitulos fecerunt (III Reg. XII) , et suae voluntati permissi sunt, recte secundum illud prophetico spiritui dicere conveniebat, quia ipsi in Aegyptum convertentur. [Col. 0137D] Sed ejusdem conversionis nondum finis erat. Adhuc enim suos ad eos Dominus prophetas mittebat, adhuc lucerna David reservabatur in 59 tribu Juda, ubi tandem crucifixerunt Christum, illuc demum propheta intuitum intendens, jam praeterito utitur tempore, dicendo: Reversus est Ephraim in Aegyptum, id est Judaei excaecati sunt, tenebrae factae sunt, obscurati sunt oculi eorum, et sic Pharao et Aegyptus aggravavit cor suum, addendo, et in Assyriis pollutum comedit; non libabunt Deo vinum, et non placebunt ei; evidenter astruit, quia quidquid ex tunc quasi sacrum Judaei comedunt, cum Assyriis, id est malignis spiritibus, pollutum comedunt, quidquid ex tunc libant, quidquid sacrificant, non Deo placitum, sed Deo est adversum, secundum quod et [Col. 0138A] per Isaiam dicit idem Deus: Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum? Holocausta arietum, et adipem pinguium, et sanguinem vitulorum, et agnorum, et hircorum nolui. Ne offeratis ultra sacrificium frustra (Isa. III) . Haec et caetera cum dicit, profecto confirmat praesentem prophetiae locum, dicentis: Non libabunt Deo vinum, et non placebunt ei. Et ut exprimeret, quam pollutum comedit in Assyriis, id est cum spiritibus malignis, qui per Assyrios solent designari, protinus ait: Sacrificia eorum quasi panis lugentium; omnes qui comedunt eum, contaminabuntur; apud Judaeos, cum pro mortuo sacrificium offerebatur, ipsum sacrificium vocabatur panis lugentium, videlicet propter hac, quia pro mortuo erat oblatum, in cujus morte parentes lugebant. [Col. 0138B] Et quisquis in domo mortui comedisset aliquid vel tetigisset, reputabatur immundus. Unde et aliorsum comedebant usque ad septimum diem. Est ergo sensus: Sicuti ea, quae in domo mortui erant, immunda fiebant, et quisquis ea comedisset aut bibisset, reputabatur immundus, sic istorum sacrificia, quae Dominus in Isaia sese odisse testatur, immunda sunt, et quisquis inde comedit, contaminatur. Quare? Quia panis, inquit, animae ipsorum, subauditur, repositus, juxta illud: Quae enim seminaverit homo, haec et metet (Gal. VI) , non intrabit in domum Domini, videlicet quia sacrificatur vel offertur extra gratiam Domini, extra fidem Christi. Haec propheta quasi ad circumstantes respiciens dixerat; nunc ad ipsos, quibus ante loquebatur, iterum [Col. 0138C] oculos forti zelo terribiles convertit et dicit: Quid facietis in die solemni, et in die festivitatis Domini? Haec sub interrogatione, ut eos evigilare faceret exclamavit, cunctisque qui audiunt in attentionem excitatis, rursum se convertit, et causam reddit cur eos tam graviter percunctatus sit. Ait enim:

Ecce enim profecti sunt a vastitate, Aegyptus congregabat eos, Memphis sepeliet eos, desiderabile argenti eorum urtica haereditavit, lappa in tabernaculis eorum. Venerunt dies visitationis, venerunt dies retributionis. Tanquam diceret: Derident isti me quasi promittentem longinquum diem dum dico: Quid facietis in die solemni, et in die festivitatis Domini, sicut mos eorum est, illudere prophetis. Exempli [Col. 0138D] gratia, sicut in Isaia dicunt: Manda remanda, manda remanda, exspecta reexspecta, exspecta reexspecta, modicum ibi, modicum ibi (Isa. XXVIII) . Quoniam ergo non credunt diem illum, aut certe contemnunt, quasi non prope, sed longe venturum, ecce de propinquo molestum datur illis argumentum, ut non vacet eis dissimulare diem illum quandoque venturum, quem dico solemnem, quem dico Domini festivitatem. Ecce enim profecti sunt, id est sine dubio in proximo proficiscentur a vastitate decem tribus in Assyrios, et reliquae duae in Babylonios. Illuc proficiscentur a vastitate, id est hic relinquentes solam vastationem terrae, vastata enim remanebit gladio et igne. Qui superfuerunt ex eis, Aegyptus congregabit eos, Memphis sepeliet eos. Hoc ita [Col. 0139A] factum est. Reliquiae ex Judaeis interfecto Godolia, quem rex Babylonis terrae praefecerat, contra Domini praeceptum fugientes Chaldaeos, ingressi sunt Aegyptum (IV Reg. XXIII) , et postea, sicut Jeremiae testatur liber, ibi a Nabuchodonosor interempti sunt (Jer. XLI) . Memphis, cujus habitatores sepelierunt eos, ante conditam Alexandriam metropolis erat Aegypti. Cur cum dixisset, ecce profecti sunt, subjunxit a vastitate, satis aperit his verbis: Desiderabile argenti eorum urtica haereditavit, lappa in tabernaculis eorum. Longam nimirum et magnam his verbis significat vastitatem, quia ubi erant quondam domus pulcherrimae, desiderabiles, et desiderabili argento comparatae, ibi lappae ortae sunt atque urticae. Ab isto praesentium vel citius venientium malorum [Col. 0139B] argumento, majorum fidem capere poterant malorum de longinquo, ut non liberet eos ridere vel subsannare ad percunctationem dicentis: Quid facietis in die solemni, et in die festivitatis Domini? Sane dies ille solemnis, dies festivitatis Domini quis sit, manifestius aperit, cum repetit, et dicit: Venerunt dies vastationis. Venerunt, id est certissime venturi sunt, dies retributionis. Sive cum singulariter diem, sive cum pluraliter dies dicit, idipsum intendit. Etenim quod hic dies dicitur, alibi dicitur etiam annus. Nam in Isaia Christus ipse dicit: Dies enim ultionis in corde meo, annus retributionis meae venit (Isai. LXIII) . Dicitur etiam tempus, ut vere exstitit quando Dominus noster in hunc mundum venit, quando et civitati, quae illum venientem cognoscere [Col. 0139C] noluit, flens super illam, dixit: Et non relinquent in te lapidem super lapidem, eo quod non cognoveris tempus visitationis tuae (Luc. XIX) . Quod illic dicitur tempus visitationis, et in Isaia annus retributionis, hic dicuntur dies visitationis, dies retributionis. Istud tempus visitationis, iste dies vel annus retributionis, visitanti Domino solemnis dies est festivitatis, quia ex tunc gloria et honore coronatus est Filius hominis, et sicut in Canticis canticorum legimus, Dies desponsationis ejus, dies laetitiae cordis ejus (Cant. III) exstitit. Illis autem phreneticis, qui visitantis medici gratiam non cognoverunt, imo repulerunt, dies est retributionis, dies interfectionis, sicut de ejusmodi die Isaias dicit: Dies enim [Col. 0139D] interfectionis et conculcationis et fletuum a Domino Deo exercituum in valle visionis (Isa. XXII) . Sequitur: Scito te, Israel, stultum, prophetam insanum, virum spiritualem, propter multitudinem iniquitatis tuae et multitudinem amentiae tuae. Iterum conversus ad eum, de quo praecedentia quasi ad auditores loquebatur, consilium illi praebere atque sensatas cogitationes insinuare nititur. Consilium quippe sanum est dicentis, seito te stultum, scito te insanum, scito te spiritualem, id est amentem, post spiritualia nequitiae euntem, spiritum erroris sequentem, istud namque scire via vel principium est sapientiae. Hoc ille de semetipso scit, quem respexit, quem eruditione sua dignum indicavit spiritus timoris Domini. Hinc namque Salomon dicit: Visio quam locutus est [Col. 0140A] vir, cum quo est Dominus, et qui Deo secum morante, confortatus ait: Stultissimus sum virorum, et sapientia hominum non est mecum. Non didici sapientiam, et non novi sanctorum scientiam (Prov. XXX) . Ad magnam ergo visionem illum excitare intendit, adhortando ut sciat se esse stultum, quia videlicet haec est visio quam locutus est vir, cum quo est Deus. Hoc et Apostolus intendens: Si quis, ait, sibi videtur inter vos esse sapiens, stultus fiat, ut sit sapiens (I Cor. III) . Nec vero abs re taliter, sed pro negotio magno illum populum admonet, quia videlicet fere nullius gentis homines adeo delectantur videri sapientes aut scientes et magistri, 60 ut homines populi Israel. Idcirco spiritu superbiae decepti magistri facti sunt erroris, qui nolunt esse discipuli veritatis. [Col. 0140B] Inde est illud vae, quod illis Dominus enuntiat his verbis: Vae vobis, legisperitis, quia tulistis clavim scientiae. Ipsi non introistis, et eos qui introierunt prohibuistis (Luc. XI) . Est igitur sensus: O Israel qui tibi sapiens videris, qui cum multa mentis elatione prophetasti, et prophetis tuis arrisisti, dicentibus: Pax, pax (Jer. VI) et non venient super eos mala, scito te et confitere stultum, scito et confitere te prophetam insanum insanias falsas secutum; scito te virum spiritualem, id est spiritu erroris deceptum, et haec tibi accidisse propter multitudinem iniquitatis tuae, et propter multitudinem amentiae. Si enim hoc scieris, si istud confessus fueris, tunc loquente te cum Deo, sapiens fieri poteris, et iniquitates tuae remittentur tibi. Quod si nunc scire nolueris, scies [Col. 0140C] quandoque, et sine fructu poenitentiae poenitebit te quod stultus fueris, juxta illud Sapientis: Ergo erravimus a via veritatis, justitiae lumen non reluxit nobis, et sol intelligentiae non est ortus nobis. Lassati sumus in via iniquitatis, et ambulavimus vias difficiles, viam autem Domini ignoravimus (Sap. VIII) . Clamavit ad Israelem suggerens, imo et inculcans, ut sciat et confiteatur quod stultus sit. At ille pertinaciter stultitiam suam defendit, dicens quod sapiens sit. Itaque rursus ad auditores convertitur, et conquerendo dicit: Speculator Ephraim cum Deo meo propheta laqueus ruinae factus est super omnes vias ejus, insania in domo ejus. Profunde peccaverunt, sicut in diebus Gabaa. Recordabitur iniquitatis eorum, et visitabit peccata eorum. Magna vehementer [Col. 0140D] malitiae, vel praesumptionis admiratio, dum dicit, speculator Ephraim cum Deo meo. Quid enim est, speculatorem esse cum Deo? nisi speculationis subtilitate contendere cum Deo. Denique sicut pugnare cum inimico, idem est quod pugnare contra inimicum, ita speculari cum Deo, idem est hoc loco, quod speculari contra Deum. Non enim dixit speculator Dei, quod bonum esset. Hoc enim debet esse is, quemcunque Deus vice sua pro animarum custodia vigilaturum posuit, sed dixit speculator cum Deo, quod malum est. Sic enim recte denotatur ille, quicunque aliquo machinamento divinis molitur obviare consiliis. Hoc egit Ephraim, hoc Jeroboam fecit. Dixit enim in corde suo: Nunc revertetur regnum [Col. 0141A] ad domum David, si ascenderit populus iste, ut faciat sacrificia in domo Domini in Jerusalem, et convertetur cor populi hujus ad Dominum suum Roboam regem Juda, interficientque me et revertentur ad eum. Et excogitato consilio, fecit duos vitulos aureos, et dixit eis: Nolite ultra ascendere in Jerusalem. Ecce dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti. Posuitque unum in Bethel, et alterum in Dan (III Reg. XII) . Talis fuit speculator, et sic astute, ut putabat, speculatus Ephraim, et hanc speculationem cum speculatione Dei contulit, praetulitque illius consilio vel speculationi dicentis sibi: Si igitur audieris omnia, quae praecipio tibi, et ambulaveris in viis meis, et feceris quod rectum est coram me, custodiens mandata mea et praecepta mea, sicut [Col. 0141B] fecit David servus meus, ero tecum, et aedificabo tibi domum fidelem, quomodo aedificavi David, et tradam tibi Israel, et affligam semen David super hoc, verumtamen non cunctis diebus (III Reg. XI) . Nunquid non melius se sibi providere putavit, consilium aliud excogitando sibi? Ait ergo: Speculator Ephraim cum Deo meo. Dictum hoc admirantis pariter et dolentis sonat affectum. Non enim tantum dixit, speculator cum Deo, sed speculator cum Deo meo. Habuit et prophetas Ephraim, videlicet quales erant illi quadringenti quinquaginta viri, quos uno die Elias interfecit (III Reg. XVIII) , et quales postea Jehu sacrificio simulato Baal, quotquot erant, omnes occidit (IV Reg. X) . Imo et ab initio, factis vitulis aureis, [Col. 0141C] sicut sacerdotes, ita et prophetas Jeroboam sibimet instituit. De quibus erat ille, qui virum Dei venientem de Juda in sermone Domini contra Jeroboam fefellit, et reduxit secum ut comederet et biberet in domo ejus, propter quod cum abiisset, invenit eum leo in via, et occidit (III Reg. XIII) . Cum ergo dixisset speculator Ephraim cum Deo meo, subjunxit atque ait: Propheta laqueus ruinae factus est super omnes vias ejus. Propheta dixit Ephraim, id est prophetas habentem. Et quia prophetae illi vere insanierant, et nihil quod ad sanitatem pertineret, prophetabant, sed tantummodo inutilia quaedam insana mente divinabant, idcirco subjunxit, atque ait: Insania in domo Dei ejus. Quis autem erat Deus ejus? Utique vitulus aureus, et talis domus [Col. 0141D] Dei erat ea, quae fuerat vocata Bethel, id est domus Dei. Illic insaniam, id est, insanam prophetiam jam tunc fuisse manifestum est. Scriptum est enim sic: Prophetes autem quidam senex habitabat in Bethel, ad quem venit filius suus, et narrabat ei omnia opera quae fecerat vir Dei illa die in Bethel, et verba quae locutus fuerat ad regem (III Reg. XIII), etc. Ejusmodi prophetia quam illi prophetabant, recte hic dicitur insania. Quid enim insanius, ut, exempli gratia, de eodem, quem nunc commemoravimus, aliquid proferamus? Quid, inquam, insanius, quam quod et illum virum Dei decepit, et in inobedientiam ruere fecit, sciens et hoc intendens, quod evenit? Exclamavit enim et dixit: Quia inobediens fuisti ori Domini, et non custodisti mandatum, quod [Col. 0142A] praecepit tibi, non inferetur cadaver tuum in sepulcrum patrum tuorum (ibid.) . Item cum occidisset illum leo, et ille sepelisset eum, dixit ad filios suos. Cum mortuus fuero, sepelite me in sepulcro in quo vir Dei sepultus est, juxta ossa ejus ponite ossa mea (ibid.) . Profecto enim veniet sermo, quem praedixit in sermone Domini. Vere iste insanus erat, taliter nequam alii, nequior sibi. Quid enim iste, nisi per insaniam semetipsum occidit, suaeque animae mortem cum morte aliena apertis perpetravit oculis? Etenim, o insane, si propterea non infertur cadaver ejus in sepulcrum patrum ejus, quia inobediens fuit ori Domini, tibi quid fiet, qui hoc scienter fecisti, quod factus es inobediens ori Domini? Talis prophetia, sic insaniens propheta, laqueus, inquit, [Col. 0142B] ruinae factus est super omnes vias ejus, subauditur Ephraim, et ad illaqueandum intenti omnes erant prophetae illi, et praevalebant decipiendo sub nomine prophetarum divinando aliquid. Quid enim dicebant, nisi quod ille jam dictus dixit: Et ego propheta sum similis tui, et angelus locutus est mihi in sermone Domini? (Ibid.) Si hoc dicendo laqueus factus est viro Dei, ita ut falleret eum, et reduceret secum, quanto magis populum fallebant, et super omnes vias ejus laqueum deceptionis tendebant? Neque enim sinebant, ut auctoritatem haberet quispiam de prophetis Domini, cum sese conferre auderet illi pseudopropheta, diceretque: Et ego propheta sum similis tui. Denique pugno etiam interdum [Col. 0142C] sibi auctoritatem contrarius propheta contra prophetam Domini vindicare non dubitabat. Sicut alio loco scriptum est: Nunc igitur, ait Michaeas ad regem Achab, ecce dedit Dominus spiritum mendacii in ore omnium prophetarum tuorum, qui hic sunt, et Dominus locutus est contra te malum. Accessit autem Sedecias filius Chanaam, et percussit Michaeam in maxillam et dixit: Mene ergo dimisit spiritus Domini, et 61 locutus est tibi? (III Reg. XXII.) Jam ut ad rem summam recurram, id est ad tempus Dominicae passionis, quo totius prophetiae caput intendit. Tunc vere propheta laqueus ruinae factus est, quando prophetavit Caiphas, quod Jesus moriturus erat pro gente. Hoc nimirum intendens populo insinuare, [Col. 0142D] quod nisi illum interficerent, futurum esset, ut venirent Romani, et tollerent eorum locum et gentem. Sic namque prophetando, cunctos illaqueavit et attraxit in consensum peccati, quod velut laqueus inexplicabilis, et loco, et genti, sicut jam apparet, magnae ruinae causa exstitit. Illic populus Judaicus recte dicendus erat Ephraim, quia, sicut superius jam dictum est, illic Ephraim, id est, decem tribuum recedentium a domo David, peccata consummavit, crucifigendo Christum Filium et Dominum David. Dicatur ergo speculator Ephraim cum Deo meo, propheta laqueus ruinae factus est super omnes vias ejus, insania in domo Dei ejus. Speculatus est enim et quasi speculando contendit cum Deo, putans quod consilium Dei suo destruere posset consilio. [Col. 0143A] Dixit enim: Quid facimus, quia hic homo signa multa facit? Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum. Deus autem econtra speculabatur, quod si non dimitterent eum, sic omnes crederent in eum. Sed et in omnibus quaecunque aiebat, vel dicebat Dominus, speculator aderat ille Ephraim, ille falsitatis fabricator, pharisaicus livor, ut illius admiranda opera vel negarent, vel sinistra interpretatione depravarent, et ut eum aliquando saltem in sermone caperent. Unde Psalmista, cum dixisset: Inimici mei dixerunt mala mihi, quando morietur, et peribit nomen ejus (Psal. XL) , continuo de quolibet illorum subjunxit: Et si ingrediebatur ut videret, vana loquebatur; cor ejus congregavit iniquitatem sibi. Egrediebatur foras, et loquebatur in idipsum. Et est sensus: [Col. 0143B] Si quis illorum accedebat ad sermonem, vel convictum meum, ad hoc tantum accedebat, ut insidiaretur mihi, et egrediens ad eos, loquebatur in idipsum, id est, secundum ipsam iniquitatem, quam cor ejus congregavit sibi. Nimirum, quia sic malitiose egit ille Ephraim: Ecce insania in domo Dei ejus, insania, inquam, quam totus orbis audivit. Insanierunt enim ex tunc horribiliter seditiosi, et illam seditionem quam in Barraba latrone maluerunt haereditare, condemnato Jesu pacis principe, sic ventilaverunt intus obsessi ut, sicut Josephus testatur, admirationem simul et dolorem facerent obsidentibus Romanis. Fiebat autem hoc maxime in templo, cujus praesidio firmissimo seditiosi male utebantur. Recte ergo dictum, insania in domo [Col. 0143C] Dei ejus. Et quis erat Deus ejus, nisi Mammon, cui serviendo, domum illam fecerant speluncam latronum, et in eo diu latrocinati fuerant? O inexcusabilem malitiam illorum! Profunde, inquit, peccaverunt sicut in diebus Gabaa, id est: Sicut facere coeperunt in diebus Saul, qui fuit de Gabaa, quando Dominus non ignorans quantum in profundum peccati descendere coepissent, ac perventuri essent, dixit ad Samuelem: Audi vocem populi in omnibus quae loquuntur tibi. Non enim te abjecerunt, sed me, ne regnem super eos (I Reg. VIII) . Denique non statim factum est ut non regnaret Dominus super eos, praesertim cum postmodum, amoto Saul, David illis regem dederit, secundum cor suum, sed certissime futurum erat, ut quod facere coeperat, dicendo: [Col. 0143D] Constitue nobis regem, sicut et universae habent nationes, itemque nequaquam audiemus te, rex enim erit super nos, et erimus nos quoque sicut omnes gentes. Hoc ipsum perficerent, negando Christum regem et dicendo: Non habemus regem, nisi Caesarem. Horum quidem medium fuit, quod decem tribus recesserunt a domo David, Jeroboam et vitulos aureos secuti, sed tota serie temporum vel generationum, unus idemque exstitit funiculus peccati, quo merito deberent, Domino flagellante, de templo et de regno ejus ejici. Hoc est, quod protinus dicit: Recordabitur iniquitatis eorum, et visitabit peccata eorum (Matth. XXIII) , ut videlicet, quemadmodum dixit: Venient haec omnia super generationem istam, [Col. 0144A] duplicem recordationis et visitationis recipiant vindictam, temporalem pariter et aeternam. Et ut manifestum sit, hoc idem intendere spiritum propheticum, quod Dominus intendit, dicendo, ut jam dictum est, venient haec omnia super generationem istam, quod scilicet superiora patrum peccata portare debeant imitatores filii, repetit altius, et dicit: Quasi uvas in deserto inveni Israel, quasi prima poma ficulneae in cacumine ejus vidi patres eorum. Ipsi autem intraverunt ad Beelphegor, et abalienati sunt in confusionem, et facti sunt abominabiles, sicut ea quae dilexerunt. Ephraim, quasi avis avolavit, gloria eorum a partu et ab utero et a conceptu. Hic jam ipsa Dei persona loquens in propheta, peccata ipsa quae visitanda erant, commemorans, prius sua breviter [Col. 0144B] quidem, sed mirabiliter ad memoriam audientium beneficia revocat, ut ingratitudinem illorum contra quos sermo est, quilibet perpendens, admiretur cum Mose, et dicat: Generatio prava atque perversa, haeccine reddis Domino, popule stulte et insipiens? (Deut. XXXII.) Quasi uvas, inquit, in deserto inveni Israel. Israel hoc loco totum bonum, totum electum oportet intelligi. Nam econtra per Ephraim, qui quasi avis avolavit, omnes illi sunt intelligendi, qui tantummodo filii carnis, et non filii sunt promissionis, quorum idcirco gloria dicitur esse a partu et ab utero, et a conceptu, quia in sola carne gloriantur Abrahae, atque idcirco non aestimantur in semine, Israel ego quasi uvas inveni, id est, sic super filiis Israel credentibus in me gavisus [Col. 0144C] sum, quomodo gaudet quispiam cum in transitu vel itinere dulces ad comedendum uvas invenerit. Ista inventio gratiae fuit. Ubinam inveni? In deserto, id est, in tali loco, ubi mirum fuit uvas nasci, ubi pro magno habendum sit Israelem, id est, animas Deum videntes sive rectas potuisse inveniri. Desertum illud, fuit terra Aegypti, quia videlicet desertum est terra, vel gens omnis quae Deum verum deserens, vel non habens, ab eodem juste deserta est. Non solum autem desertum, verum etiam locus erat horroris, juxta illud Deuteronomii: Invenit eam in terra deserta, in loco horroris et vastae solitudinis. Et quidem illud quoque desertum, per quod circumduxit eos quadraginta annis, hic [Col. 0144D] valet intelligi, sed magis horridum erat illis desertum ipsa Aegyptus, ubi servientes in operibus luti et lateris hoc ipsum vapulabant, quod quasi desertos se esse, gementes ad Dominum vociferabantur. Quod illic invenit Israel quasi uvas, id est, quod audivit gemitum eorum, propter dilectionem patrum fecit, sicut Scriptura testatur, ubi praemisso, quia ascendit clamor eorum ad Dominum pro operibus, et audivit gemitum eorum, continuo subjunctum est: Ac recordatus est foederis quod pepigerat cum Abraham, Isaac, et Jacob, respexitque Dominus filios Israel, et liberavit eos. Bene ergo cum dixisset, quasi uvas in deserto inveni Israel, continuo subjunxit: Quasi prima poma ficulniae in cacumine ejus vidi patres eorum. Et est sensus: Quando gemitum [Col. 0145A] eorum audivi, recordatus sum foederis quod pepigi cum Patribus eorum.

62 Quomodo autem patres illi, vel qua significatione quasi prima poma ficulneae dicantur, ille locus Scripturae nos instruit, quod Adam et Eva cum admisso peccato cognovissent se esse nudos, consuerunt folia ficus, et fecerunt sibi perizomata. Recte namque genus humanum propter hoc ipsum ficulnea dicitur, quia primi patres generis humani transgressores facti, foliis ficulneae pudenda contexisse noscuntur. Cujus nimirum ficulneae quasi prima poma fuerunt patres eorum, quia videlicet primis saeculi temporibus isti, de humano genere Deo placuerunt. Non quasi prima folia, sed quasi prima poma, inquit, inveni patres eorum. Quanto [Col. 0145B] meliora sunt foliis poma, tanto utiliores caetera multitudine hominum inveni patres eorum. Etenim, quod non sine gemitu recolendum est, ficulnea haec multum in foliis luxuriata est, multa cito folia dilatavit, pauciora vero poma tardius protulit. Homines quos more suo natura produxit extra benedictionem vel gratiam Creatoris dicentis: Crescite et multiplicamini, et ad illam pertinentes iram, qua mulieri post admissum peccatum dixit: Multiplicabo aerumnas tuas et conceptus tuos, hujus ficulneae non poma sed folia sunt. Porro, filii benedictionis poma sunt ejusdem arboris, et patres Israel, de quibus jam dictum est, quasi prima poma fuerunt in summitate arboris, quia pro merito primae fidei principatum obtinent, et summi sunt in universitate generis humani. [Col. 0145C] Ipsi autem, inquit, intraverunt ad Beelphegor. Non solum hoc fecerunt, sed inter omnia quae fecerunt, hoc fuit turpissimum, quod spiritu fornicationis seducti per mulieres Madian (Num. XXV) , initiati sunt Beelphegor, quem Latini nuncupant Priapum. Et hoc facientes abalienati sunt, ait, in confusionem, id est alieni facti sunt, et non filii patrum talium quos vidi, quos cognovi, quos elegi, ut essem Deus eorum, et ab illa gloria traducti sunt in confusionem, in ignominiam Dei sui, ventris sui, et eorum quae sub ventre sunt, comedendo sacrificia mortuorum et fornicando cum mulieribus, quae illos ad sacrificia sua vocaverunt. Vis scire, quantam in confusionem abalienati sunt? Et facti sunt, ait, abominabiles, sicut ea quae dilexerunt. Ergo facti sunt [Col. 0145D] sicut Beelphegor, ad quem intraverunt. Et revera sic facti sunt, testante alio propheta, cum dicit de simulacris ejusmodi: Similes illis fiant qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis (Psal. CXIII) . Et notandum, quod neque iste dixit, et facti sunt abominabiles sicut quae fecerunt, sed sicut ea quae dilexerunt, neque ille tantummodo dixit, similes illis qui faciunt ea, sed addidit, et omnes qui confidunt in eis. Talis unusquisque est, quale illud est quod diligit, vel in quo confidit, et hoc adeo verum est, ut qui Deum diligunt, vel qui Deo confidunt, auctoritate sanctae Scripturae dicantur etiam dii, vel filii Dei. Caeterum si quis faciat iniquitatem, et non etiam diligat, nondum recte dicitur abominabilis, sicut illa [Col. 0146A] quae fecit. Potest enim fieri, ut recuperet honestatem et beatitudinem, Deo contegente mala ejus facta, juxta illud Psalmistae: Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. LXXXI) . Nomen eorum qui dilexerunt mala quae fecerunt, confestim exprimit, dicendo: Ephraim quasi avis avolavit. Etenim peccata Ephraim, id est Jeroboam, qui fuit de tribu Ephraim, tempore illo erant vituli aurei, et peccata illa sic dilexerunt, ut ne unus quidem de regibus decem tribuum recesserit ab eis, atque idcirco cuncti quicunque vel prius vel posterius fuerunt, suam diligentes iniquitatem, recte hic denotantur nomine Ephraim. Et vide qualiter opposuerit: Israel quasi uvas inveni, inquit, et partes eorum quasi prima poma in cacumine ficulneae vidi, [Col. 0146B] Ephraim autem quasi avis avolavit. Secundum similitudinem hanc saepe contingit, in eadem vite, qua dependet uva, super eadem ficulnea in qua dulcia insunt poma, plerumque avis sedet sibi, sed longe aliter ad votum vel commodum agricolae propius accedentis. Denique uva pomumque manum ejus exspectat, ut carpat et in os suum mittat, avis autem exsiliens evolat. Sic nimirum Ephraim, quicunque ille est filius carnis non promissionis, non exspectavit manum Domini, non voluntati ejus paruit, sed indomitus effugiens, regem suum David dereliquit, Christum filium David denegavit. Israel autem, quicunque exstitit filius promissionis, radici bonae inhaerens, atque inde trahens amoris pinguedinem praestitit, et tanquam uva, vel ut pomum ficulneae, [Col. 0146C] colligentem atque eligentem Dominum delectavit. In quo gloriatur uva ista, vel pomum istud, socium radicis, quod portat illa paternae fidei radix, in eo gloriari nequaquam illa poterit avis, ille volatilis et refuga Ephraim. Sed quid? Gloria eorum, inquit, a partu, et ab utero, et a conceptu. Et est sensus: In eo gloriantur quod secundum carnem semen sunt Abrahae, quod secundum carnem semen faciunt in Israel, quod uxores eorum multum pariunt, quod uteri nuptarum steriles non sunt, quod conceptus eorum multiplices sunt. In hujusmodi gloriantur, et dicunt: Semen Abrahae sumus, pater noster Abraham est (Joan. VIII) . Quod et si enutrierint filios, absque liberis eos faciam in hominibus. Ac si dicat: Gloriantur ipsi tanquam commodi, et multum prole [Col. 0146D] sua conferentes Israeliticae carni, sed palam faciam, quod non delecter ego in multitudine filiorum, qui non promissionis vel fidei, sed tantummodo carnis sunt filii. Nam et si enutrierint et educaverint, si usque ad adolescentiam, et usque ad juvenile robur, gloriam partus, gloriam uteri et conceptus sui perduxerint, faciam ut absque liberis sint, ut cadant in gladio filii coram parentum oculis, nullosque genuisse filios illis potius optabile sit. Non autem isto contentus ero: Sed et vae eis cum recessero ab eis. Ac si dicat: Non solum hoc malum erit eis, ut fiant absque liberis, ut cadant in ore gladii materialis filii quos enutrierint, sed postquam sic recessero ab eis, postquam sic tradidero illos in manu [Col. 0147A] hostili, sequitur adhuc vae, id est judicium aeternae damnationis, juxta quod et Psalmista cum dixisset: Tradentur in manus gladii, confestim addidit, partes vulpium erunt (Psal. LXII) . Idem enim est, ac si diceret: Corpora illorum gladiis, animae vero tradentur spiritibus malignis. Quam ob causam? Ait: Ephraim, ut vidi, Tyrus erat fundata in pulchritudine. Et est sensus: Idcirco tam terribile portabunt judicium, corpore et anima damnati, quia peccatum eorum non ex ignorantia vel infirmitate procedit, sed ex superbia, quam per Tyrum notum est significari. Exempli gratia, cum ad Ezechielem Dominus dicit: Fili hominis, dic principi Tyri: Haec dicit Dominus Deus: Eo quod elevatum est cor tuum, et dixisti, Deus ego sum, et in cathedra Dei sedi in [Col. 0147B] corde maris, cum sis homo et non Deus, et dedisti cor tuum, quasi cor Dei (Ezech. XXVIII) . Et subinde: Haec dicit Dominus Deus: Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia, et perfectus decore in deliciis paradisi Dei fuisti; cum ergo praemittens, absque liberis eos faciam in hominibus, sed et vae eis, cum recessero ab eis, statim subjungit: Ephraim Tyrus erat, fundata in pulchritudine miro modo justae damnationis causam reddit sufficientem, id est, superbiae magnitudinem. Et recte per Tyrum vitium designatur 63 peccatoris superbientis, peccata sua defendentis, quia videlicet sicut Tyrus circumvallata mari, non sine periculo pugnantium poterat impugnari, ita quicunque ejusmodi est, non sine periculo [Col. 0147C] redarguentium solet redargui, ut hic idem populus, qui redarguentes prophetas et ipsum Dominum prophetarum occidit. Et notanda qualitas distinctionis, cum dicit, Ephraim, ut vidit, Tyrus erat. Idem est ac si dicat: Ephraim in oculis meis superbus apparebat. Gravissimae namque denotationis est, superbum quemque dici in oculis Domini, sicut econtra humilem esse vel dici in oculis Domini, magnae approbationis est. Porro pulchritudo est de qua dicit, fundata in pulchritudinem; falsa est et vana, qua superbi omnes sibimet pulchri videntur, dum suas sordes cognoscere dedignantur, quin et irasci solent, dum illis a corripiente quod sordidi sint, aliquo modo suggeritur. Sic Tyrus fundata est; sic sibi stare videtur, qui superbus et arrogans est. [Col. 0147D] Propterea, justum est Ephraim pati id quod jam dictum est. Et hoc ipsum repetitur, cum protinus subjungit: Ephraim educit ad interfectionem filios suos. Ac si dicat: Propterea, sicut jam praemisi, dicens, absque liberis faciam eos, ita nunc repetens dico: Ephraim educit ad interfectionem filios suos, id est interficiendos, et morti destinatos generat filios, imo et ipse interficit eos malo exemplo, ut perinde interficiantur gladio. Sequitur: Da eis, Domine. Quid dabis eis? Da eis vulvam sine liberis, et ubera arentia. Mira inclamatio, mira postulatio. Audierat propheta magnam justae sententiae severitatem, justam filiorum interfectionem, et mirabiliter infelicium parentum miseratus angustiam exclamavit, [Col. 0148A] et dixit: Da eis, Domine. Statimque sermone nondum peracto, datum quod quaerit dolenter apud semetipsum perpendens percunctatur, et dicit: Quid dabis eis? Quid volo ut des illis? Nunquid ut salvi sint? Nunquid ut vae non sit illis, aut ut vivant cum liberis? Non utique tale quid postulare ausus sum, sed da eis vulvam sine liberis, et ubera arentia. Quare? Nimirum quia dies illi tales erunt ut dicant: Beatae steriles et ventres quae non genuerunt, et ubera quae non lactaverunt (Luc. XXIII) . Hoc sciens ipse Dominus cum ad crucifigendum duceretur, dixit mulieribus quae plangebant eum, et lamentabantur: Filiae Hierusalem, nolite flere super me, sed super vos ipsas flete, et super filios vestros, quoniam ecce venient dies, in quibus dicent: Beatae steriles et ventres quae non genuerunt, [Col. 0148B] et ubera quae non lactaverunt. Itaque idcirco da eis vulvam, Domine, sine liberis, quia beati ventres qui non genuerunt, et idcirco da eis ubera arentia, quia beata ubera quae non lactaverunt. O infelix fecunditas et fecunda infelicitas, cujus in comparatione sterilitas, quae in illa gente pro maledictione reputabatur, beatitudo est! Haec interlocuto propheta, rationem suam prosequitur in sua persona divina majestas, et dicit: Omnes nequitiae eorum in Galgalis, quia ibi eos exosos habui. Supra dixerat: Vae eis cum recessero ab eis, etc., nunc dicit: Omnes nequitiae eorum in Galgalis. Et est sensus: Non mireris, o propheta, nec tibi plus justo dura videatur sententia sive ultio nimis festinata, quia nequitiae eorum quae vindicantur, propter quas sententia profertur, [Col. 0148C] non novae sunt, sed inveteraverunt et ab antiquis diebus semper in pejus profecerunt. Pejus namque in Galgalis, quam in Bethel idola coluerunt, quia videlicet idolum vitulinum in Bethel coluerunt temporibus regum, sed supra jam temporibus judicum in Galgalis nequiter egerunt, hahendo illic idola, sicut scriptum est in libro Judicum: Cumque obtulisset Ahot regi Eglon munera, prosecutus est socios qui cum eo venerant, et reversus de Galgalis ubi erant idola, verbum, ait, secretum habeo ad te, o rex. Et post pauca: Ahot autem, dum illi turbarentur, aufugit, et pertransiit loca idolorum unde reversus fuerat (Judic. III) . Et pulchre dictum, quia de loco idolorum, id est de Galgalis, reversus fuerat, animo quippe idololatriam, quam sectabatur Israel, reliquerat, [Col. 0148D] et miro modo ante haec in eodem libro scriptum est: Ascenditque angelus Domini de Galgala ad locum flentium, et ait: Cur hoc fecistis? (Judic. II.) Denique idcirco de Galgala, ubi erant idola, sicut jam dictum est, angelus Domini ad eos ascendisse dicitur, ut subintelligas eum ad videndas nequitias descendisse illuc eodem descensionis modo, quo alibi dictum est: Clamor Sodomorum et Gomorrhae multiplicatus est; descendam et videbo utrum clamorem, qui venit ad me; opere compleverint, an non est ita, ut sciam (Gen. XVIII) . Praeterea regem sibi fecerunt Saulem contra voluntatem Domini, et cum Dominus non laeteretur in eis, imo diceret ad Samuelem: Non te abjecerunt, sed me, ne regnem [Col. 0149A] super eos, juxta omnia opera sua, quae fecerunt a die qua eduxi eos de Aegypto, usque ad diem hanc sicut dereliquerunt me, et servierunt diis alienis, sic faciunt etiam tibi (I Reg. VIII) . Ipsi tantum contemnentes offensionem sive conquestionem Domini, laetabantur, sicut illic manifeste scriptum est: Et immolaverunt ibi victimas pacificas coram Domino, et laetatus est ibi Saul, et cuncti viri Israel nimis, (I Reg. XI) . Vere nimis, quia nimium est, homines laetari cum male fecerint, et exsultare in rebus pessimis (Prov. II) , sicut laetabantur hi cum tam male fecissent, ut Dominum abjicerent, ne regnaret super eos. Unde et hoc valde notandum, quia laetitia taliter laetantium ibidem in confusionem versa est. Illic enim Saul praesumptuose contra legem, qui non [Col. 0149B] erat de tribu Levi, holocaustum obtulit, et propter hoc audire meruit: Nequaquam regnum tuum ultra consurget. Quaesivit Dominus sibi virum juxta cor suum; et praecepit ei Dominus, ut sit dux super populum suum, eo quod non servaveris quae praecepit Dominus (I Reg. XIII) . Igitur non novae sunt nequitiae, propter quas nunc praedico vae illis, quia jamdudum istae illorum nequitiae fuerunt in Galgalis, et ibi laetati sunt in rebus pessimis. Et idcirco non plus justo festina nunc est sententia judicantis, quia sicut laetati sunt in malis, ita non desinent laetari donec loquantur super me labiis, et moveant capita sua dicentes: Vah! qui destruis templum Dei (Matth. XXVII) , etc. Ibi, inquit, exosos eos habui. Ubi? In ipsis nequitiis, quia sic nequiter egerunt et agunt, [Col. 0149C] ut etiam exsultent in rebus pessimis. Propter malitiam adinventionum eorum de domo mea ejiciam eos, non addam ut diligam eos. Hoc jam tertio factum est. Prius namque in Assyrios decem tribus ejecit Dominus de domo sua, id est de Bethel, quod interpretatur domus Dei, quod nomen Jacob urbi imposuit. Hieroboam vero fecit illam esse domum idoli. ponendo illic unum de vitulis aureis. Deinde tribum Juda ejecit de domo sua, id est de templo quod erat in Jerosolymis, et in Babylonem transmigrare fecit. Verumtamen tunc addidit, ut diligeret eos: reduxit enim eos soluta captivitate post septuaginta annos. Porro, jam tertio sic ejecit eos de domo sua, ut hoc ipsum terribili signo significare dignum duceret, [Col. 0149D] cum flagello ejiciens vendentes et ementes de templo, dicens eis: Scriptum est: Domus mea domus orationis vocabitur, vos autem fecistis illam speluncam latronum (Matth. XXI) . Ita ejectis illis postmodum, sicut illic 64 significatum est, ut caderent in ore gladii, et captivi ducerentur in omnes gentes (Luc. XXI) , non addam, inquit, ut diligam eos, quia videlicet cum in praesenti puniantur, non eveniet illis remissio saltem in futuro saeculo. Sciendum autem, quia de domo sua neminem Deus ejicit, nisi eum qui sponte sua, mente aversa, recedit. Sequitur ergo, et causam dicit, cur de domo sua sese illos ejicere praedixerit. Omnes principes eorum recedentes. Idem enim est ac si dicat: Idcirco de domo mea ejiciam illos, quia principes eorum omnes recedentes sunt, [Col. 0150A] Omnes animo recesserunt, et quamvis labiis me honorent, cor eorum longe est a me (Isai. XXIX) . Et quidem de regibus decem tribuum palam Scriptura refert, quia omnes recedentes a Deo fuerunt. Nullus enim illorum recessit a peccatis Jeroboam, qui peccare fecit Israel. Porro de Scribis et Pharisaeis et principibus sacerdotum, quod vere recedentes fuerint, Deus ipse judex fuit et testis, dicente Salvatore: Vos estis qui justificatis vos coram hominibus, Deus autem novit corda vestra (Luc. XVI) , et caetera hujusmodi. Itaque, si quaeris cur de domo sua illos Deus ejecerit, cur in Ecclesia vel in domo Dei non sint recepti, dicit tibi: Quia omnes, qui recedentes sunt, id est quia priusquam corpore visibiliter ejicerentur, mente recesserunt, animo [Col. 0150B] longe fuerunt, et idcirco etiam corporaliter ejecti sunt, et ipsa, quae sola diligebant, terrena, domus Dei lucra vel commoda perdiderunt. His dictis et tali causa reddita, confestim sententiam quam praescripserat, confirmat, repetens ita: Percussus est Ephraim, radix eorum exsiccata est, fructum nequaquam facient. Quod et si genuerunt, interficiam amantissima uteri eorum. Abjiciet eos Deus meus, quia non audierunt eum, et erunt vagi in nationibus. Quid enim supra dixerat: Quod et si enutrierint filios, absque liberis eos faciam in hominibus; idem nunc repetiit, dicendo, quod et si genuerint, interficiam amantissima uteri eorum. Porro, quod ait, percussus est Ephraim, radix eorum exsiccata est; fructum nequaquam facient; multum erat secundum [Col. 0150C] sensum ipsorum, ut superius dixerat, gloria eorum a partu est, et ab utero, et a conceptu. Dum enim gloriantur in carnis fructu, et multiplici partu sive conceptu contendunt non impleri in se, quod nunc ait, radix eorum exsiccata est, fructum nequaquam facient. Cum ergo hoc dixissent, recte et opportune, quasi dicta corrigens, sententiamque integre perficiens, continuo subjunxit: Quod et si genuerint, interficiam amantissima uteri eorum. Ac si dicat: Quandiu genuerint et fructum ventris multiplicant, videtur eis quod fructum faciant, non putant quod radix eorum exsiccata sit, vel quod sint percussi ferro abscissionis, et de terra viventium eradicati; sed amantissimorum occisione filiorum [Col. 0150D] discruciati, clamabunt et dicent, quod filios non genuisse melius fuisset sibi. Haec Deo dicente, statim in sua persona propheta verae ac justae sententiae testis consonat et dicit: Abjiciet eos Deus meus, quia non audierunt eum et erunt vagi in nationibus, Quibus utique verbis utramque damnationem exprimit, de qua jam superius dictum est: quia videlicet et secundum animam regno Dei privati sunt, quos Deus abjecit, et secundum corpus captivi, suoque loco expulsi, qui vagi sunt in nationibus; idcirco quia non audierunt eum, id est quia non intellexerunt, sed quia intelligere noluerunt. Sequitur:

(CAP. X.)

Vitis frondosa Israel, fructus adaequatus est ei. Secundum multitudinem fructus sui multiplicavit sibi altaria, juxta ubertatem terrae suae [Col. 0151A] exuberavit simulacris. Supra dixerat: radix eorum exsiccata est, fructum nequaquam facient; nunc autem dicit, vitis frondosa Israel, fructus adaequatus est ei. Et exponens quid dixerit, fructus adaequatus est ei, subjunxit atque ait: Secundum multitudinem fructus sui multiplicavit altaria, juxta ubertatem terrae suae exuberavit simulacris. Ergo ubi dicit, fructum nequaquam facient, subaudiendum est, bonum; et exsiccata est radix eorum, subauditur ab omni pinguedine fidei vel dilectionis Dei: hic autem ubi nunc dicit, vitis frondosa Israel, fructus adaequatus est ei, subauditur malus. Fructus namque malus altaria sunt multiplicia, simulacra exuberantia, fructus ille, cujus [Col. 0151B] secundum multitudinem altaria vel simulacra multiplicavit, altaria subjungens, juxta ubertatem terrae suae exuberavit simulacris; fructus iste, scilicet ubertas terrae in rationibus divinitatis, nec bonus est, nec malus est, sed utriusque, scilicet boni et mali medius, videlicet qui boni fructus, id est bonorum meritorum quaedam temporalis merces esse debuerit, sed per pravitatem male utentium quoddam malorum operum instrumentum factus sit. Proinde suapte natura in judicio divinitatis neque malus neque bonus iste fructus meretur addici, sed, sicut jam dictum est, utriusque, scilicet boni ac mali medius; ille autem, de quo dixerat, nequaquam fructum facient, sine dubio bonus; et ille, de quo subjunxit: Fructus adaequatus est ei, secundum multitudinem [Col. 0151C] fructus sui multiplicavit altaria, sine dubio fructus intelligitur malus. Fructus bonus et fructus malus mira invectione discernitur in Isaia, dum in illo dicit Deus de ista vite frondosa: Et exspectavi ut faceret judicium et ecce iniquitas, et justitiam et ecce clamor (Isa. V) . Et quidem quo tempore vitis haec frondosa, scilicet Israel a domo David recesserat, non valde multum deorum altaria enarratur fecisse sibi sive simulacra, nisi tantum vitulorum duorum quorum alterum posuit in Bethel, et alterum in Dan; sed hoc ipsum jure multiplicitatis arguitur, quia multum est extra unius Dei altare habere vel unum altare aliud. Sic eo tempore quo in tantum recessit a domo David, ut ipsum crucifigeret filium David, non alios legitur [Col. 0151D] habuisse deos; quinimo de unius veri Dei cultu plurimum superba religione gloriabatur, sed in hoc altarium atque simulacrorum multiplicitas recte condemnatur, quod veri et summi sacerdotis Christi secundum ordinem Melchisedech, altare vel sacrificium refugiens, altare aliud, altare suum, et sacrificium sanguinis hircorum et vitulorum sibi obfirmavit, nimium intendens avaritiae, quae est simulacrorum servitus (Coloss. III) . Porro fructum suum vitis haec in eo male sibi adaequavit, quod secundum amaritudinem radicis sive cordis sui, aceto sive vino myrrhato sitientem in cruce potavit. Divisum est cor eorum, nunc interibunt. Recto et valde justo judicio cor eorum divisum est, qui seipsos a Deo diviserunt. Palam ex historiae Regum serie cognoscitur, [Col. 0152A] quam vere, quam multipliciter cor eorum divisum fuerit ex quo diviserunt sese a domo David; quippe qui fere decies contra semetipsos divisi, reges alios, percussis aliis, sibi locaverunt, et tandem juxta vocem hanc propheticam, nunc interibunt in captivitatem irrevocabilem ducti sunt. Porro tempore illo quo semetipsos a vero David, id est a Filio Dei diviserunt, mirum dictu est, quam crudeli discordia contra semetipsos divisa fuerit multitudo Judaeorum, sicut miserabilis excidii illorum tragoedia testatur, Josepho scribente, per totum vulgata mundum. Multo quippe crudeliores sibimet per impacabiles seditiones intus exstiterunt, quam 65 esse potuerit foris obsidens exercitus Romanorum. [Col. 0152B] Et revera juste, quia principem pacis Jesum condemnantes, Barabbam sibi praeelegerant seditionis auctorem. Illos ergo prophetali oculo praevidens, brevi quidem, sed altera declamatione, justam in illos depromit Dei sententiam, divisum est, inquiens, cor eorum, nunc interibunt. Divisionem namque consequitur interitus, juxta illud: Omne regnum in seipsum divisum, desolabitur, et domus supra domum cadet (Matth. XII) . Interitum atque ruinam regni sive cordis eorum divisi, sequentibus verbis exprimit, ita dicens: Ipse confringet simulacra eorum, depopulabitur aras eorum. Hoc et tunc de prope factum est, quando Assyriis captivantibus depopulatione merita vastati sunt, et tunc de longe futurum erat, quando venientes Romani tollerent et [Col. 0152C] locum et gentem eorum (Joan. XI) . Tunc enim confracta sunt durissima confractione simulacra eorum. Et notandum, quod non dixit: Hostiles exercitus confringet, sed ipse scilicet Deus meus, qui, ut supra dictum est, abjiciet eos, confringet simulacra eorum, depopulabitur aras eorum.

Non vult Deus ut homini attribuatur, quando per hominem secundum merita peccantium vindicta divinitatis exercetur. Sed et si quis sibimet attribuit, quod Deo permittente contra populum Dei quidpiam facere praevaluit, ipse coelestem contra semetipsum indignationem magis adducit, fitque interdum ut propter hoc ipsum minus nocere possit. Unde in cantico Deuteronomii, cum dixisset: Cessare faciam ex hominibus memoriam eorum, continuo [Col. 0152D] subjunxit: Sed propter iram inimicorum distuli, ne forte superbirent hostes eorum, et dicerent: Manus nostra excelsa, et non Dominus, fecit haec omnia (Deut. XXXII) . Assur ille, per quem tunc temporis Deus confregit simulacra eorum, et depopulatus est aras eorum, sibimet arrogavit quod sua hoc virtute fecerit, et idcirco dicitur in eum cum indignatione Dei: Vae Assur. Virga furoris mei et baculus ipse, in manu ejus indignatio mea (Isa. X) . Super hoc ille gloriabatur, quasi omnia suis faceret viribus, et idcirco postmodum dicitur contra eum: Nunquid gloriabitur securis contra eum qui secat in ea, aut exaltabitur serra contra eum, a quo trahitur? Dicebat enim, quemadmodum idem propheta praemisit: In fortitudine manus meae feci, et [Col. 0153A] in sapientia mea intellexi, et abstuli terminos populorum, et principes eorum depraedatus sum (ibid.) . Nimirum ita gloriando, sic se exaltando, coelestem ut jam dictum est, super semetipsum indignationem adduxit, quae protinus intentatur in eum verbis istis: Propter hoc mittet dominator Deus exercituum in pinguibus ejus tenuitatem, et subtus gloria ejus succensa ardebit quasi combustio ignis (ibid.) . Cum igitur sic vehementer sermo propheticus enuntiat: Ipse confringet simulacra eorum, et depopulabitur aras eorum, idem esse intelligamus ac si dicat: Non manus hostium excelsa, sed Dominus fecit haec omnia. Ipse et tunc per Assyrios confregit et depopulatus est, et deinde per Romanos confractarus erat simulacra eorum et depopulaturus aras [Col. 0153B] eorum, quia a domo David recesserunt, quia filium David Christum crucifixerunt. Quam ob causam? Ait: Quia nunc dicent, non est rex nobis. Non enim timemus Dominum, et rex quid faciet nobis. Grandis nimirum et vehemens causa damnationis est, quia dicere, non est rex nobis, et hoc peccantium conscientiam dicere, non enim timemus Dominum, id est propositum habemus non timere Dominum, et proinde cum tumore cordis effari, rex quid faciet nobis quemadmodum dixerant prius: Quae pars nobis in David, vel quae haereditas in filio Isai? (III Reg. XII.) Sicut enim hoc illi dixerant, sic et sequaces illorum adversus verum David dicturi erant: Nolumus hunc regnare super nos (Luc. XIX) . Hoc enim apertis vocibus conclamaverunt ita ut, dicente [Col. 0153C] Pilato, regem vestrum crucifigam, responderunt: Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX) . Profecto haec dicentes pariter quoque dicebant, non enim timemus Dominum, id est propositum habebant non timere Dominum, non portare timoris ejus jugum; sed contumaciter dirumpere et projicere omnia vincula sanctorum ejus mandatorum. Nimirum ubi conscientia rebellis sese tali et tanta praesumptione induit, consequebatur ut dicerent etiam hoc, et rex quid faciet nobis? Consequebatur namque, ut regem contemnerent Dei Filium, quibus propositum est, non timere Deum. Neque enim non ignoraverunt, sed contempserunt et oderunt. Unde ipse rex reprobatus ab eisdem, dicentibus, et rex quid faciet [Col. 0153D] nobis, cum dixisset: Si opera non fecissem in eis quae nemo alius fecit, peccatum non haberent, continuo subjunxit: Nunc autem et viderunt et oderunt et me et patrem meum (Joan. XV) . Propter hoc, ecce ipse destruxit simulacra avaritiae eorum, et depopulatus est templum et altare eorum. His dictis iterum qui loquebatur de ipsis, convertitur ad ipsos, et dicit: Loquimini verba visionis inutilis, et ferietis foedus, et germinabit quasi amaritudo judicium super sulcos agri. Manifestum est hic, cum dicit, loquimini, non imperium volentis, sed permissionem esse indignantis et aversionem dimittentis, ut sit sensus: Jam docendi non estis quid utile sit, sive monendi ut utilia loquamini; vos enim non per ignorantiam errando inutilia loquimini, sed scientia [Col. 0154A] et cum profundo malignitatis consilio mendacia construitis, et arrogantia depravati prophetatis de cordibus vestris; veram autem et utilem prophetiam intelligere non vultis. Loquimini igitur qualia potius vos eligitis, loquimini verba visionis inutilis: nam utilia verba loqui vel signa facere quae prosint, neque vos quaeritis, neque datum aut permissum est vobis. Sciendum quippe de pseudoprophetis, quod et si aliquando futura divinant, nihil tamen utile prophetant, et licet nonnulla signa et prodigia fecisse vel facturi esse legantur, nihil tamen utilitatis aliquod eorum signum habere comprobatur. Unde et Joannes in Apocalypsi cum dixisset: Et fecit signa magna, et seducit habitantes in terra, propter signa quae data sunt illi facere in conspectu bestiae [Col. 0154B] (Apoc. XIII) . Eamdem signorum magnitudinem vanam, totamque inutilem fore insinuans, determinando sic ait: Ita ut etiam ignem faceret de coelo descendere in terram in conspectu hominum (ibid.) . Quid enim utilitatis habet, ignem in conspectu hominum vel super homines de aere ministerio daemoniaco cadere? Ejusmodi signa non sunt illius generis, cujus illa quae nobis Dominus in semetipso designavit: Euntes, inquiens, renuntiate Joanni quae audistis et vidistis. Caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, mortui resurgunt, pauperes evangelizantur (Matth. XI) . Haec utilia sunt, sicut et verba ipsa, quibus propter haec eadem signa justum est credi; vos autem, o prophetae vitulorum (quos Jeroboam fecit, quos [Col. 0154C] Ephraim coluit), loquimini verba visionis inutilis, quoniam ita vultis et ferietis foedus, subauditur nequaquam cum Deo, sed cum mendacio, quemadmodum et Isaias talibus illusoribus dicit: Dixistis enim: Percussimus foedus cum morte, et cum inferno fecimus pactum. Flagellum inundans cum transierit non veniet super nos, quia posuimus mendacium 66 spem nostram, et mendacio protecti sumus (Isa. XXVIII) . Hujusmodi foedus ferietis, et propter hoc germinabit quasi amaritudo judicium, ut videlicet foedus vestrum deleatur, et in inimicitias implacabiles convertatur, fiatque vobis sicut ibidem apud eumdem Isaiam Dominus dicit: Et subvertet grando spem mendacii, et protectionem aquae inundabunt. Et delebitur foedus vestrum cum morte, et pactum [Col. 0154D] vestrum cum inferno non stabit. Flagellum inundans cum transierit eritis ei in conculcationem (ibid.) , etc. Hoc judicium germinabit foedus vestrum, ait, quasi amaritudo, id est ut vere amaritudo, ut vere amara radix, juxta illud Moysis: Ne forte sit inter vos vir aut mulier, familia aut tribus cujus cor aversum est, ut vadat et serviat diis gentium, et sit inter vos radix germinans fel et amaritudinem servitutem deorum alienorum, et Moyses radicem dixit esse generantem fel et amaritudinem (Deut. XXIX) . Et iste, cum dixisset, et germinabit quasi amaritudo judicium super sulcos agri, videlicet remaneant inculti, cultoribus in captivitatem ductis, continuo subjunxit: Vaccas Bethaven coluerunt habitatores [Col. 0155A] Samariae. Nam haec est amaritudo germinans judicium. Haec est radix, ut ait Moyses, germinans fel et amaritudinem. Ad auditores rursus sese convertit sermo propheticus, miro modo clamans causam propter quam Israel judicetur. Vaccas, inquit, Bethaven coluerunt habitatores Samariae. Quid luxit super eum populus ejus, quia migravit ab eo. Siquidem et ipse in Assur delatus est munus regi ultori, confusio Israel capiet, et confundetur Israel in voluntate sua. Cum irrisione non vitulos sexus masculini, sed vaccas, id est feminas appellavit, ut videlicet Israel non solum deos vitulos, sed deas vaccas coluerit. Nec dixit tantum vaccas coluerunt, sed vaccas Bethaven coluerunt. Magna quippe distinctio vaccarum est earum, quae figi poterant in Bethaven, [Col. 0155B] id est, in domo idoli, et earum quae gradiuntur in armentis, et spatiantur in pascuis. Istae namque vaccae vivunt et sentiunt, illae aureae sive ex alio quocunque metallo formatae, non solum insensibilia, verum et inanimata simulacra sunt. Constat autem, quia corpore inanimato corpus animatum vivens et sentiens longe praestantius est. Pulchre igitur et vehementer redarguit nimis depressam hominum stultitiam dicendo, vaccas Bethaven, id est vaccas non saltem viventes et lactis alimoniam praestantes, sed inanimatas vaccarum similitudines coluerunt. Notandum et hoc quia non dixit coluerunt reges Samariae, sed coluerunt habitatores Samariae. Colere namque recte dicitur, qui sua voluntate et [Col. 0155C] animi diligentia celebrat et adorat sive veneratur. Non ergo populum excusabilem videri sermo hic propheticus patitur, cum dicit: Vaccas Bethaven coluerunt habitatores Samariae. Hoc enim non proprie dictum esset aut dici posset, si regibus vitulos colentibus, metu tantum et non propria fuissent obsecuti voluntate; si inviti paruissent, et non sponte consensissent. Et unde constat quod habitatores Samariae vaccas illas coluerunt? Ait: Quia luxit super eum populus ejus. Ut ostenderet vaccas Bethaven unum in Bethel vitulum sentiendum, non intulit, luxit super eis populus, sed super eo, id est vitulo aureo. Quando vel quam ob causam luxit populus super eo? Videlicet quia tempore necessitatis et angustiae vituli quoque aurei inter munera caetera regibus [Col. 0155D] Assyriis directi sunt. Legimus in Regum volumine, regem Israel Manahen regi Assyriorum Phul misisse argenti talenta mille, ut ei praeberet auxilium (IV Reg. XV) , inter quae nonnulli arbitrantur etiam vitulos aureos esse directos. Et ut sciamus, inquiunt, hoc esse quod dicimus, perspicue sequens versus ostendit: Siquidem ipse in Assur delatus est munus regi ultori. Idcirco populus luxit, qui utique non lugeret nisi volens, nisi cum amore magis quam pro regum timore tali idololatriae deservisset. Cum ergo dixisset, vaccas Bethaven coluerunt habitatores Samariae, ut confirmaret eos revera vitulum coluisse, voluntarie vitulo deservisse, causam reddidit non firmam dicendo, quia luxit super eo populus ejus. Consequitur enim, quod cum [Col. 0156A] amore possederint vel habuerint qui luxerunt, quando ablatus est eis. Populus ejus, subauditur vituli, non sine magno improperio dicitur, qui debuerat esse unius veri Dei populus. Porro et hoc tradunt Hebraei, quod a sacerdotibus vituli aurei furio sublati, et pro his aenei deaurati fuerint repositi. Cum igitur lugeret populus tempore necessitatis et angustiae, sicut jam dictum est, vitulos aureos regibus Assyriis esse directos, exsultabant aeditui, quod fraus eorum nequaquam potuisset argui vel deprehendi. Hoc est quod continuo subjungit:

Et aeditui ejus super eum exsultaverunt in gloria ejus, quia migravit ab eo. Lugente populo exsultabant aeditui in gloria ejus, subauditur populi, hoc est in vitulo quem habebant pro gloria: nam gloriam [Col. 0156B] incommutabilis Dei commutaverant in similitudinem imaginis corruptibilis, non hominis sed vituli. Et quae pars vitae detestabilior habetur, populusne, qui luxit super vitulo tanquam super Deo sibi ablato, an aeditui vel sacerdotes qui exsultaverunt, eo quod non esset deprehensum furtum, quod fecerant in illo tali Deo? Profundius barathrum damnationis merito illusoribus illis arbitramur destinatum, quia populares forte errando luxerunt, illi autem irridendo, in rebus pessimis exsultaverunt, quia migravit ab eo, id est a populo. Et est sensus: Exsultaverunt quod migrasset, quod sic Assyriis regibus datus esset, quasi jam ultra deprehendi non posset, utrum aureus an aeneus esset Sed quid [Col. 0156C] deinde? Confusio, inquit, Ephraim capiet, et confundetur Israel in voluntate sua. Postquam enim in Assur pro munere vitulus velut aureus delatus est, deprehensa fraus regi Israel litteris indicatur, et unde se placere aestimaverunt, inde vel maxime confunduntur et offendunt eos quibus munera miserant, aestimantes non furto sacerdotum, sed fraude regum atque consilio hoc esse perfectum. Inde confusio coepit Ephraim, inde confusus est Israel. Sequitur:

Transire fecit Samaria regem suum, quasi spumam super faciem aquae, et disperdentur excelsa idoli peccatum Israel. Siquidem pro merito iniquitatis perseverantis hoc emeruit Samaria sive decem tribus, ut rex ejus transiret et regnum ejus solveretur, [Col. 0156D] sicut spuma super faciem aquae, quae vera nimirum similitudo est. Sicut enim olla fervente superiores aquae in spumam bullasque surgentes irrumpunt, ipsaeque bullae subsilientes colliduntur, et aliis emergentibus aliae crepant et dissiliunt, ita Samaria vel decem tribus, jugi ferventes igne discordiae, reges alios super alios creaverunt, et usque ad decem vices sicut ex ipsa libri Regum lectione colligi promptum est, percussis regibus, alii reges supersederunt, secundum numerum scissurarum decem pallii, quo descisso, propheta, scilicet Ahias Silonites, dixerat ad Jeroboam: Tolle tibi decem scissuras. Haec enim dicit Dominus Deus Israel: Ecce ego scindam regnum de manu Salomonis, et dabo tibi decem tribus (III Reg. XI) . Decies namque, sicut [Col. 0157A] 67 jam dictum est, regnum illud decem tribuum per discordiam scissum fuit, decies quasi spumam sive bullam super faciem aquae transire fecit regem suum, alio percusso suscipiens alium. Primo namque scissum est Jeroboam. Secundo, Baasa percussit Nadab filium Jeroboam, et regnavit pro eo. Tertio, Zambri dux mediae partis equitum percussit Ela, filium Baasa, et regnavit pro eo. Quarto, Amri, qui erat princeps militiae super Israel, rex factus est ab exercitu, et illo mortuo in peccatis suis, Achab filius ejus regnavit pro eo. Quinto loco, Joram filium Achab occidit Jehu, et regnavit pro eo. Sexto, Zachariam abnepotem Jehu percussit Sellum, et regnavit pro eo. Septimo, eumdem Sellum percussit Manahen, et regnavit pro eo. Octavo. Phacee filius [Col. 0157B] Romeliae, percussit Phaceiam filium Manahen, et regnavit pro eo. Nono, Phacee filium Romeliae, percussit Osce filius Ela, et regnavit pro eo. Decimo, tandem dissidio scissum est regnum in rege Assyriorum, qui Osee jam dictum obsedit, et vinctum misit in carcerem, et transtulit Israel in Assyrios (IV Reg. XVII) . Sic et sic Samaria malis suis regem suum transire fecit. Et disperdentur, ait, excelsa idoli, de quibus videlicet toties Scriptura refert; verumtamen adhuc populus immolabat et adolebat incensum in excelsis, quod erat peccatum Israel. Cuncta haec, ut caetera superiora, altius, sicut prophetalem decet dignitatem, nos animadvertere commonet illud, quod continuo subjunctum est: Lappa et tribulus ascendet supra aras eorum et [Col. 0157C] dicent montibus: Operite nos; et collibus: Cadite super nos. Hoc enim nequaquam de angustia captivitatis illius qua tunc in Assyrios translati sunt, sed potius de excidio pene inenarrabili, quo Judaei propter scelus Dominicae mortis subversi, et in omnes gentes captivi ducti sunt, praedictum esse auctoritate sua Dominus ipse comprobat, qui, sequentibus et lamentantibus mulieribus, dum ad mortem duceretur dixit: Filiae Hierusalem, nolite flere super me, sed super vos ipsas flete et super filios vestros, quoniam ecce venient dies, in quibus dicent: Beatae steriles et ventres quae non genuerunt, et ubera quae non lactaverunt. Tunc incipient dicere montibus: Cadite super nos; et collibus: Cooperite nos (Luc. XXIII) . Notandum quippe quod non sic ait: Tunc dicent montibus, sed incipient dicere montibus: Cadite super nos; et collibus: Operite nos. Idem namque est, ac si diceret: Tunc in illa tribulatione sive angustia incipiet impleri, quod per Osee praedictum est. Quod si tunc coepit impleri, et tunc dicere incoeperunt montibus: Cadite super nos, quando venerunt illi dies, quos tunc venturos esse dicebat Dominus noster, non utique ad illa tempora sua vel ad mala quae praesens ipse vidit propheta intendebat, quando haec dixit vel scripsit. Et revera, si rite perpendas illud quod tunc Israel passus est, quod anno nono Osee regis Israel cepit rex Assyriorum Samariam, et transtulit Israel in Assyrios, posuitque eos in Haila, et in Abor juxta fluvium Gozam in [Col. 0158A] civitatibus Medorum (IV Reg. XVII) , non tale vel tam grande fuit malum, ut propter illud propheticus dignaretur sic exclamare spiritus, et dicent montibus: Operite nos; et collibus; Cadite super nos. Quinimo etiamsi in servos et ancillas venundare illos rex Assyriorum maluisset quam ponere in civitatibus suis, tolerabile, imo et optabile fuisset malum, comparatione tam miserabilis Hierosolymorum excidii. Quemadmodum Esther quoque cum dixisset regi: Traditi enim sumus ego et populus meus, ut conteramur, jugulemur et pereamus, continuo subjunxit: Atque utinam in servos et famulas venderemur; esset utcunque tolerabile malum, et gemens tacerem (Esther VII) . Igitur quoniam et illa, quae de verbis istis propheticis tractavimus, partim [Col. 0158B] non ex nota rei gestae historia, sed ex Hebraeorum traditione sumpta sunt, ut supra meminimus. Ipse autem propheta non Judaeis perfidis, sed sapienti haec intelligibilia fore insinuat, cum dicit: Quis sapiens et intelliget ista, intelligens et sciet haec (Ose XIV) , rursus eadem repetere libet, et prophetiam secundum tempora, quae nunc futura erant, notis conferre vel proferre rebus vel sensibus eodem tenore vel cursu, quousque ad praesentem locum pervenimus, Christum et ejus tempora non, dubitantes hujus vel omnis sanctae prophetiae summam esse vel caput. Vaccas, inquit, Bethaven coluerunt habitatores Samariae. Habitatores Samariae veraciter Judaei fuere, qui civitatem sanctam Hierusalem et templum in illa divini nominis videbantur inhabitare [Col. 0158C] non utique corde, sed tantum corpore. Si enim Dominum nostrum non dubitaverunt Samaritanum dicere (Joan. VIII) , qui utique secundum carnem Judaeus ex Judaeis erat, et hoc idcirco dicere ausi sunt, quod in civitate Samaritanorum duos dies manserat, postquam locutus est cum muliere Samaritana (Joan. IV) , quanto magis ipsa Scriptura dicere debuit, habitatores Samariae, qui nimis crudeliter imitati sunt, atque impleverunt peccatum Samariae? Samaria namque recessit a domo David, regemque alium et deos alios sibi fecit. Judaei vero negaverunt et erucifixerunt Filium David, Filium Dei, regemque suum Caesarem esse professi sunt (Joan. XIX) , et tunc quidem Barabbam sibi dimitti [Col. 0158D] petierunt (Matth. XXVII) , et Antichristum pro Christo suscepturi sunt. Vere ergo habitatores Samariae, id est alieni a David, et a civitate ejus Hierusalem, et a templo, quod est in ea, et templo Dominici corporis, in quo corporaliter inhabitat omnis plenitudo divinitatis (Coloss. II) . Isti coluerunt vaccas Bethaven, videlicet qualibus alius propheta loquitur: Audite verbum hoc, vaccae pingues, quae estis in monte Samariae; quae calumniam facitis egenis, et confringitis pauperes; quae dicitis dominis vestris: Afferte et bibemus. Juravit Dominus in sancto suo, quia ecce dies venient super vos, et levabunt vos in contis, et reliquias vestras in ollis ferventibus; et per aperturas exibitis altera contra alteram, et projiciemini in Armon, dicit Dominus, (Amos IV) . Vaccae itaque [Col. 0159A] illius temporis altera contra alteram, principes sacerdotum Annas et Caiphas exstiterunt ita devorantes plebem sicut herbam virentem vaccae devorare solent, et hoc Bethaven, quod interpretatur domus idoli, id est in illo templo, quod dicebatur templum Domini et debebat esse domus orationis, sed erat domus Mammon, quippe quam ipsi fecerant speluncam latronum (Matth. XXI) . Istas utique vaccas Judaei coluerunt, voluntaria namque crudelitate illis principibus sacerdotum sese submiserunt, et consenserunt ad occidendum Dominum in illa Bethaven, id est propter illam domum idoli sui, scilicet mammonae vel pecuniae suae, et quasi divino oraculo crediderunt vaccis illis, dicentibus sibi: Occidamus eum, ne forte veniant Romani, et tollant nostrum et [Col. 0159B] locum et gentem (Joan. XI) . Talia sibi immugientes vaccas pingues illi coluerunt, id est libenter audierunt. Unde hoc comprobatum: Quia luxit, inquit, super eo populus ejus. Hoc manifestum est. Luctum namque spontaneum populus sibimet assumpsit super eo, subauditur Deo suo, videlicet mammona iniquo, cui nimirum serviens nequaquam serviebat Deo, et quodammodo lugebat, talem inter se haberi hominem qui diceretur Christus, qui rex Israel acclamaretur, quem nisi occiderent, venirent Romani, et tollerent ipsorum locum, tam pulchrum 68 tantarumque divitiarum. Hoc illi simile fuit, quod, impia Jezabel jubente, primates populi luctum simulaverunt, et praedicaverunt jejunium, ut quasi [Col. 0159C] necessario justitiae judicio interficerent Naboth, submittentes duos viros filios Belial contra eum, qui falsum dicerent testimonium (III Reg. XXI) . Et populus quidem totus crudelitati intentus, voluntariam necessitatem occidendi Dominum quasi tristis suscepit; sed principes sacerdotum, Scribae et Pharisaei gaudebant intra cordis sui secretum quod praevaluisset malitiae suae commentum. Ait ergo: Et aeditui ejus super eum exsultaverunt in gloria ejus, quia migravit ab eo. Siquidem et ipse in Assur delatus est munus regi ultori. Aeditui namque tunc erant illi, non veritatis, sed erroris et malitiae, juxta illam sententiam Domini, quia tulistis, inquit, clavim scientiae. Ipsi non introistis, et eos qui introibant, prohibuistis (Luc. XI) . Exsultaverunt, ait, in [Col. 0159D] gloria ejus, quia migravit ab eo, id est exsultaverunt in pecuniis populi, quia praedam faciebant de populo, sperantes quod deinceps sua lucra facerent occiso Christo, qui reprehendebat avaritiam ipsorum. Nam quod tali spe vel intentione Christum occiderent, illa probat parabola, in qua videntes agricolae filium patrisfamilias, dixerunt: Hic est haeres, occidamus eum, et nostra erit haereditas (Matth. XXI) . Cui autem dubium vel quis nesciat quomodo migraverit ab eo, scilicet populo deus suus Mammon, cui serviebat, ut merito veniret in manus Romanorum argentum ipsorum et aurum et locus et gens? Siquidem ipsi hoc emeruerunt, quando congregati cum senioribus, consilio accepto, pecuniam copiosam dederunt militibus, dicentes: Dicite, quia [Col. 0160A] discipuli ejus nocte venerunt, et furati sunt eum, nobis dormientibus (Matth. XXVIII) . Hoc nempe modo Deus ipsorum, qui non est alius, nisi Mammon iniquus, in Assyriis delatus est munus regi ultori, quia profecto pecunia ipsorum malignis spiritibus et diabolo patri mendacii dedicata est, quando tale mendacium coemerunt. Proinde justo valde judicio provenit ut traderentur illi regi ultori, ut et super eos rex atque pater mendacii regnaret, et in eos ultionem per manus Romanorum exerceret. Et illi quidem ad horam nimis parvam exsultaverunt, putantes quod deinceps liberius copiosa pecunia migrare deberet a populo in marsupia ipsorum; sed exsultatio illa in verum conversa est luctum, quia magnam et miserabilem, toto mirante saeculo, ultionem [Col. 0160B] sustinuerunt. Unde et subditur: Confusio Israel [al. Ephraim] , capiet, et confundetur Israel, sicut nunc palam factum est, quando ceciderunt in ore gladii, et in omnes gentes captivi ducti sunt (Luc. XXI) , et in residuis eorum toti mundo spectaculum est, non solum dispersio qua dispersi sunt (Judith V) , verumetiam caecitas mentis, quae in Israel contigit (Rom. XI) . Et bene, cum dixisset, confundetur Israel, addidit, in voluntate sua, quia videlicet sic voluerunt Judaei, sic electione praefinxerunt ac praescripserunt sibi Christum regem negantes, et Caesarem profitentes, Christum occidentes, et Barabbam dimittentes, et clamantes coram Pilato, sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII) . [Col. 0160C] Sequitur: Transire fecit Samaria regem suum quasi spumam super faciem aquae, et disperdentur excelsa idoli peccatum Israel. Samaria, sicut jam dictum est, hoc loco recte dicitur etiam Judaea, quia revera secundum supradictas rationes Samariae, quae a domo David scissa fuerat, similem sese in pejus fecit Judaea, quae verum David Christum regem habere recusat. Transire ergo fecit regem suum, id est regem habere maluit transitorium, quam regem suum. Verum non conceditur ei ut saltem transitorium regem habere possit, sed omnino ablatum est illi regnum, et dux pariter et rex ab ea transivit. Nec enim saltem dignatus est Caesarum quisquam regnare super eos, aut in regno suo cives habere illos, sed tantummodo captivos, licet adulati sint [Col. 0160D] dicentes: Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX) . Sicut repente transit spuma super faciem aquae, sic in brevi dissipatum et annihilatum est regnum Judaeae, et disperdita sunt excelsa idoli peccatum Israel, lapis quippe super lapidem non remansit (Luc. XXI) , et destructum est, subvertentibus Romanis illud, quod debebat esse templum Domini. Erat autem excelsum idoli, et peccatum Israel ex quo polluti sunt sanguine Christi, homicidae et servi peccati, servi mammonae Dei vel idoli sui. Et quid mirum, si jam post necem Christi templum illud vocetur excelsum idoli, cum antea domus eadem spelunca latronum facta vocata fuerit? (Matth. XXI.) Disperdentur ergo excelsa idoli, id est annihilabitur caput superbiae Judaicae, et fundus avaritiae [Col. 0161A] Pharisaicae, pulchritudo templi, de quo salus exivit, sicut significatur in Evangelio, cum dicitur: Jesus autem abscondit se, et exivit de templo (Joan. VIII) . Quanta autem perditione, quanta cum tribulatione gentis hoc deberet fieri, verbis sequentibus exprimit, cum dicit: Lappa et tribulus ascendet super aras eorum, et dicent montibus: Operite nos; et collibus: Cadite super nos. Quod enim dicit, lappa et tribulus ascendet super aras eorum, signum est ultimae solitudinis, ut ne parietes quidem et extrema aedificiorum vestigia relinquantur. Cum autem subjungit: Et dicent montibus: Operite nos; et collibus: Cadite super nos, iram et tribulationem illam vehementer edicere nititur, quae tanta exstitit ut satis declamari non possit. Eorum namque erat dicere [Col. 0161B] montibus: Operite nos; et collibus: Cadite super nos, quippe qui magis mori optarent quam cernere quae afferunt mortem. Et revera satis pulchre atque eleganter exprimit littera haec, quanto desiderio latere voluisset, si possibile fuisset. Etenim cum per omne tempus obsidionis, ut Josephus refert, occisorum, sive fame, caeterisque cladibus mortuorum numerus ad decies centena millia collectus fuerit, qui superfuerunt ad valles, et in specus subterraneos confugerunt, et in cloacis quoque delitescere frustra conati sunt. Sic delituisse vel delitescere voluisse, nimirum dixisse fuit montibus: Operite nos, et collibus: Cadite super nos. Quare autem Dominus noster hoc testimonium de propheta sumens, sic dicere maluit, tunc incipient [Col. 0161C] dicere: Cur non ait, dicent, sed dicere incipient? Videlicet, quia non illic finis, sed initium dolorum (Marc. XIII) exstitit quando sic ceciderunt in ore gladii (Luc. XXI) . Tempus aliud erit, veniet dies alius, dies judicii, quo majori cum angustia dicent montibus: Operite nos; et collibus: Cadite super nos; dicent sanctis patribus et patriarchis: Protegite nos; dicent Moysi et prophetis: Excusate nos. Verum id frustra dicent; nam econtra est qui accuset vos, ait Dominus, Moyses in quo vos speratis (Joan. V) . Et verba quidem diversa de montibus et collibus praedicata sunt, dicendo montibus: Operite nos; et collibus: Cadite super nos; sed sensu eadem sunt. Nam propheta quidem, dicent, [Col. 0161D] ait, montibus: Operite nos; et collibus: Cadite; Dominus autem, tunc, inquit, incipient dicere montibus: Cadite super nos; et collibus: Operite nos. Sequitur: Ex diebus Gabaa peccavit Israel. Ibi steterunt. Non comprehendet eos, in Gabaa praelium super filiis iniquitatis. Juxta desiderium meum corripiam eos. Congregabuntur super eos populi cum corripientur propter duas iniquitates suas. Semel et iterum ac tertio, imo et quarto antiquitatem, sive vetustatem peccati illorum 69 commemorat, ut nulli videatur nimium festina, vel plus justo severa punientis sententia. Primo namque superius dixit: Ista subsannatio eorum in terra Aegypti, et post aliqua rursus ait: Profunde peccaverunt sic in diebus Gabaa. Item: Omnes nequitiae [Col. 0162A] eorum in Galgalis, quia ibi exosos habui eos. Nunc quarta jam vice secundum eamdem intentionem dicit: Ex diebus Gabaa peccavit Israel, id est ex eodem tempore quo in Gabaa peccare non desiit Israel. Peccavit autem illic semel et iterum Israel peccata, quorum in Scriptura saevum et horribile monumentum est. Venit Levita in civitatem illam cum uxore sua, illucque divertit, et ecce homines civitatis illius circumdederunt nocte domum in qua manebat, volentes eum occidere, et uxorem ejus incredibili libidinis furore vexantes. Denique mortua est (Judic. XIX) . Ubi tanta regnabat corporalis nequitia fornicationis, jam increverat nequitia quoque spiritualis, et hoc nihilominus eadem Scriptura denarrat, referens praecedenti lectione idolum factum in domo [Col. 0162B] Michae. Et quanta illud instantia, qua violentia rapuerunt ad se filii stirpis Dan cum sacerdote, dicentes ei: Veni nobiscum, ut habeamus te patrem et sacerdotem (Judic. XVIII) , etc. Sed filii Israel illam fornicationem idololatriae pro nihilo ducentes, imo et ipsi facientes pro illa corporali fornicatione ascenderunt oppugnare Gabaa contra filios Benjamin, et semel atque iterum bello concisi, tandemque victores pene unam ex Israel tribum deleverunt. Post haec Saul ex eadem urbe rex assumptus est, tanta cum offensione Dei ut diceret ad Samuelem: Non enim te abjecerunt, sed me, ne regnem super eos (I Reg. VIII) . Nimirum sic, et sic peccante Israel, filii quoque postmodum nati simul peccaverunt, vero et justo judicio Dei sic enuntiante, sic eos arguente ut dicat [Col. 0162C] ibi steterunt. Idem enim est ac si dicat: Filioli, quamvis post multa tempora nati illic peccaverunt, in illis patribus suis praevaricati sunt, quia videlicet a peccatis eorum non recesserunt, imo pejora faciendo mensuram illorum impleverunt. Idcirco etiam durius atque fortius super eas dari debuit judicium. Quod intendens continuo dicit: Non comprehendet eos in Gabaa praelium super filiis iniquitatis. Et est sensus: Quod malum passuri sunt, non tale erit quale fuit illud praelium in Gabaa, quod habuerunt contra filios iniquitatis, quorum incredibilis furor libidinis mulierem vexando interfecit, sed multo vehementius, incomparabiliter majus. Hoc est quod protinus ait: Juxta desiderium meum corripiam eos. [Col. 0162D] Magna et vehemens comminatio, quae secundum litterae sonum hoc significat, quod vindictae magnitudinem facere Deus, qui utique impassibilis est, habeat in desiderio. Simile est huic illud quod in Isaia dicit: Heu consolabor super hostibus meis (Isa. I) . Dictum est autem ad similitudinem hominis multum exacerbati, et ultionem videre adeo desiderantis, ut antequam fiat, nullo modo possit consolari. Et quid facturus sit, protinus breviter innuit: Congregabuntur, ait, super eos populi, cum corripientur propter duas iniquitates suas.

Propter duas iniquitates corripiendum dicit Israel, juxta illud quod in Hieremia loquitur idem Deus: Duo mala fecit populus meus. Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas quae continere [Col. 0163A] non possunt aquas (Jer. II) ; hoc de gente alia, de populo quovis Deum ignorante, dici non poterat. Gens enim quaecunque verum ignorans Deum, falsos deos colebat, unam tantum fecisse iniquitatem recte dicitur; gens autem haec, in qua Deus notus erat, declinando in idololatriam, duas habere iniquitates veraciter culpatur, id est Deum verum reliquisse, et pro illo vel contra illum deos alienos coluisse. Dupliciter namque reus est qui, bonum sciens, malum potius eligit, ille vero simpliciter, qui, bonum nesciens, malum pro bono suscipit. Itaque et quando vitulum unum populus ille fecit in deserto et coluit, post multa quae viderat magnalia veri Dei, et quando deserens domum David et templum Domini, duos vitulos sibi statuit, imo et quoties [Col. 0163B] illos vel illos gentium deos adoravit. Amplius autem quando Barabbam sibi dimitti, Christum autem crucifigi petivit, duas iniquitates fecit, dupliciter peccavit, bonum reprobans, et malum eligens; dulce amarum, et amarum dulce ponens; tenebras lucem, et lucem tenebras appellans. Cum igitur corripientur propter duas iniquitates suas, congregabuntur, ait, super eos populi, ut videlicet propter seditionis auctorem, quem sibi elegerunt, tradantur in manus gladii, et propter hoc quod Christum negaverunt, vulpium, id est malignorum spirituum partes sint. Sequitur: Ephraim vitula docta diligere trituram, et ego transivi super pulchritudinem colli ejus. Ascendam super Ephraim, arabit Judas, confringet [Col. 0163C] sibi sulcos Jacob. Quaerebas forte admirans quae causa vel quod vinculum tam forte populum illum idololatriae subligatum, tandiu tenuerit ex diebus Gabaa, imo ex diebus Aegypti, sicut superius ait, ista subsannatio eorum in terra Aegypti (Ose. VII) . Quasi istud quaereres, causam veram habili atque eleganti similitudine convenienter exprimit. Ephraim, inquit, vitula docta diligere trituram. Consuetudo hic terrae promissionis tangitur, ubi vitulae cum caeteris animalibus fruges terere consueverunt. Cum autem gravissimo labore fatigantur, solent prodire ab area. Iterum autem diligentes aream, eo quod fruges in ea comedant, unde est illud: Non alligabis os bovi trituranti (I Cor. IX) , sponte ad aream redeunt. Igitur Ephraim similis est vaccae vitulae, [Col. 0163D] quia didicit aream terere. Et non solum didicit, verum etiam a nimia consuetudine coepit amare quod docta est, licet trituratio laborem inferat. Sic et populus Israeliticus, licet frequenter affligeretur, et multa adversa pateretur propter idololatriam, tamen voluntates suas, et ingluviem ventris sequi desiderans, ultro ad idola revertebatur. Poterat hoc ipsum alia quacunque similitudine quam per ejusmodi vitulam designari, sed mira proprietate usus est intuitus spiritus prophetici, dum talem proponere similitudinem maluit. Nam quia vitulos colebat Ephraim sive Israel scissus a domo David, imo et coluit ab initio vitulum, quando egressus est de terra Aegypti, pulchre nimis eadem gens hic vitula dicta est, dum arguitur, quod a vero Deo fornicando [Col. 0164A] cultui vitulorum succubuerit. Magnam deinde sonat iram dicendo, et ego transivi super pulchritudinem colli ejus; ascendam super Ephraim. Pulchritudo namque colli superbiam designat eorumdem peccantium, et in peccatis suis complacentium sibi. Porro transitus sive ascensus, de quo dicit: Ego transivi sive ascendam Ephraim, tam futuro quam praeterito tempore certissimum esse significans quod facere intendit, vindicta est eadem quam in Exodo legimus praescriptam his verbis: Populus durae cervicis es, semel ascendam in medio tui, et delebo te (Exod. XXXIII) . Nec vana illa comminatio exstitit. Semel enim ascendit, semel homo natus est, semel passus, mortuus est et resurrexit, et in coelum ascendit, et tunc demum illum populum dura cervice [Col. 0164B] ascensus sui nimis impatientem delevit. Quod hic pulchritudo colli, hoc ibidem dicitur ornatus, cum Dominus dicit: Jam nunc depone 70 ornatum tuum, ut sciam quid faciam tibi (ibid.) . Deposuerunt ergo filii Israel ornatum suum a monte Oreb. Quandiu peccator ornatus incedit, id est in peccatis suis superbit, quandiu pulchram cervicem erigit, complacendo sibi, laetabundus quod male fecerit, et exsultans in rebus pessimis (Prov. II) , quodammodo nescit Deus quid faciat illi, nescit misericordia quali aditu ad illum veniat remota severitate judicii, atque idcirco cum dixisset sententiam judicialem, populus durae cervicis es, semel ascendam in medio tui et delebo te, protinus consilium offerens, jam nunc, ait, depone ornatum tuum, ut sciam quid faciam tibi, [Col. 0164C] id est humiliare poenitendo, ut miserear tui. Igitur quod hic ait, et ego ascendi sive ascendam super pulchritudinem colli ejus, videlicet vitulae diligentis trituram, id est populi toties tamque pertinaciter recurrentis ad idololatriam, illam designat iram, quam tunc idem populus bibit usque ad fundum calicis, quando Deus homo factus in medio ejus ascendit. Ex tunc enim confracta est pulchritudo cervicis, quia ceciderunt in ore gladii, et in omnes gentes captivi ducti sunt (Luc. XXI) peccatores superbi. Porro idem ascensus, sicut in ruinam superborum blasphemantium, ita et in resurrectionem positus est humilium credentium atque confitentium. Sequitur ergo: Arabit Judas, confringit sibi sulcos Jacob. Ecce videmus [Col. 0164D] et orbis universus novit quia contrita cervice Ephraim aravit Judas, et Jacob sulcos sibi confregit, quia disperditis incredulis Judaeis, qui negaverunt filium David, sicut olim recesserat Ephraim a domo David, evangelicae praedicationis vomer corda gentium exaravit, et Jacob, id est supplantator, videlicet gentilis populus sulcos sibi confregit, agriculturam exercens ad seminandum vel recipiendum semen verbum Dei. Judas aravit, quandoquidem Judaeis erant apostoli secundum hoc ipsum nomen, quod est Judas, id est confessio, primi confitentes Christum Filium Dei vivi gentibus praedicaverunt. Ipsae autem gentes Jacob effectae sunt, quia supplantaverunt Esau, dum primogenita salutis tulerunt, quae fuerant Judaeorum. Arando sulci fiunt, confringendo [Col. 0165A] autem sulcos; id quod aratum est, idoneum fit ad semen contegendum atque confovendum. Congratulatur protinus propheticae gratiae spiritus agricolis sive aratoribus istis, et dicit: Seminate vobis in justitia, metite in ore misericordiae, innovate vobis novale. Seminant quippe praedicatores, quando verbum annuntiant; metunt autem, quando de credentium confessione exsultant. Idcirco sic pulchre distinctum est, seminate vobis in justitia, metite in ore misericordiae, quia videlicet, sicut Apostolus ait, corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) . Et quia sua quisque justitia vel salute contentus esse non debet, sed dare operam, ut etiam alios salvet, subjungit atque ait: Innovate vobis novale. Novale quippe innovare, est [Col. 0165B] inculta prius loca excolere, utpote saltibus explanare. Porro gentes prius erant quasi silvae, nimirum a feris, videlicet malignis spiritibus obsessae. Nam econtra comparatione gentium Judaei domus erant pulchrae, terra culta et civitates opulentae. Unde Psalmista cum dixisset: Ecce audivimus eam (Psal. CXXXI) , scilicet Ecclesiam, sive Dominicae Incarnationis et sanctificationis ejus arcam in Ephrata, quae est Bethleem, per Ephratam, Judaeos intelligi volens, [Col. 0166A] statim quia de Judaeis ad gentes eadem sanctificationis arca transivit, subjunxit atque ait: Invenimus eam in campis silvae (ibid.) , id est in gentibus, qui de silva campi, de fructuosis cultiles facti sunt et fecundi. Igitur innovate vobis novale, id est gentibus Evangelium Christi praedicando, novam Ecclesiam, novum acquisitionis populum vobis parate, Deo ad vestram salutem et gloriam acquirite. Et quia cum plenitudo gentium subintroierit (Rom. XI) , futurum est, ut cum misericordia respiciat vitulam, id est Synagogam illam, cujus super pulchritudinem colli, nunc tam severe transivit. Sequitur et dicit: Tempus autem requirendi Dominum, cum venerit qui docebit vos justitiam. Tempus quippe requirendi Dominum reliquiis Israel tunc erit, cum plenitudo gentium [Col. 0166B] subintroierit. Tunc enim veniet Dominus et docebit eos justitiam, iniquitate aversa, quemadmodum et Apostolus cum dixisset, quia caecitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium subintroierit, et sic omnis Israel salvus fieret, testimonium propheticum apponens, sicut, ait, scriptum est: Veniet ex Sion qui eripiat et avertat impietatem ab Jacob (Isa. LIX) .

[Col. 0165C] 71 Propter prophetiae praesentis ordinem illustrius retinendum, jam dictum et iterum atque iterum dicendum est, quia ab eo quod ait, non est veritas, et non est scientia in terra (Ose. IV) , septies usque ad finem voluminis peccata commemorat atque replicat, et per singulas vices in Christum sermo recurrit, qui solus omnium credentium atque poenitentium justitia est. Secunda jam vice ab eo quod ait: Ipsi autem sicut Adam transgressi sunt pactum (Ose. VI) , longa et vehementi declamatione peccatorum declamavit abundantiam sic concludens: Tempus autem requirendi Dominum cum venerit, qui docebit vos justitiam. Tertio nunc eadem peccata repetens dicit: Arastis, impietatem, iniquitatem messuistis, comedistis fructum mendacii, quia confisus es in viis [Col. 0165D] tuis. Aptissime per similitudinem arantium, metentium, et fructus suos comedentium pertinaciam incorrigibilium denotat peccatorum qui male incipiendo in pejus proficiunt, et pessime finientes, deficiunt. Sicut enim haec per incrementa differunt, arare, metere et comedere fructum, sic in peccatoribus distantiam per incrementa peccati divinum perpendit judicium. Denique cum proposito peccati opere corruptus laborat animus versatque cogitatu intimo, qualiter voluntatem impiam ad operis perducat affectum, aranti vel seminanti similis est. Cum autem expleto iniquitatis opere exsilit laetabundus quod male fecerit, et exsultans in rebus pessimis [Col. 0166C] (Prov. II) , similis est metenti; cum deinde ad hoc etiam eruperit, ut superbo spiritu, sua contra redarguentem legem Dei peccata defendat, et securus incedat corde impoenitenti, similis est ei, qui post messem reconditos fructus comedit. Proinde cum dixisset, comedistis fructum mendacii, continuo quasi quaereretur ab aliquo illorum cui haec dicit, quomodo vel quare dicit quod comederim fructum mendacii, subjungit atque ait: Quia confisus es in viis tuis. Idem enim est ac si dicat: Quia tu peccata tua superba cervice defendis. Eisdem incrementis originale, id est Adae peccatum, peractum est. Primo quippe impietatem aravit, quando Dei similitudinem appetivit. Nisi enim intus prius tumuisset, nisi divinitatem vel divinae majestatis similitudinem [Col. 0166D] appetisset, foris tentatus tam facile non cederet. Deinde iniquitatem messuit, quando propositum sibi praeceptum de ligno scientiae boni ac mali transgressus est (Gen. III) , inobediens voci Domini. Deinde comedit fructum mendacii, quando in ipso peccato sibi complacuit, seque adversus redarguentem Deum defendit. Exinde omnis vitiosa propago vitiati parentis eadem incrementa contraxit, exempli gratia, ut ille Ephraim sive Jeroboam, cujus peccatum toties in sanctis et propheticis commemorantur litteris. Aravit namque impietatem, quando excogitavit consilium et dixit: Nunc revertetur regnum ad domum David, si ascenderit populus iste, ut sacrificia [Col. 0167A] faciat in domo Domini, in Hierusalem (III Reg. XII) , etc. Messuit iniquitatem, quando excogitato consilio fecit duos vitulos aureos, et dixit: Ecce dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti (ibid.) . Comedit fructum mendacii, dum ita regnando non cum Deo, prophetas ad se missos in sermone Dei, sicut Scriptura refert, incorrectus contempsit, et confisus est in viis suis, in vitulis suis. Ad summum coetus ille Judaicus, qui non utcunque recessit a domo David sed etiam crucifixit Filium David, tunc aravit impietatem, quando quaerebant principes sacerdotum et Scribae quomodo illum interficerent (Luc. XXII) . Messuit iniquitatem quando petierunt et obtinuerunt a Pilato ut interficerent eum (Act. XIII) . Fructum mendacii nunc usque comedunt, quod videlicet [Col. 0167B] mendacium sive mendacii fructum data militibus pecunia copiosa comparaverunt, ut dicerent, quia discipuli ejus nocte venerunt et furati sunt eum nobis dormientibus. Divulgatum est enim verbum illud apud Judaeos usque in hodiernum diem (Matth. XXVIII) . Et confidunt in viis suis, dum justitiam suam statuere volentes justitiae Dei non sunt subjecti. Ubi sic arando, sic metendo, sic nihilominus comedendo sive confitendo, peccatum cumulatum atque roboratum est, jam profecto judicii vel sententiae vindicis tempus et locus est. Sequitur ergo: In multitudine fortium tuorum consurget tumultus in populo tuo, et omnes munitiones tuae vastabuntur. Quicunque modis supradictis peccata sua consumat recte fortes suos habere dicitur, fortes utique malos, bonis fortibus [Col. 0167C] contrarios. Quales fuere fortes David fortes primi, ad quos caeterorum fortium nullus pervenit. Tres illi fortes ejus virtutes, videlicet sapientia, humilitas et fortitudo, quas Scriptura taliter designat breviterque comprehendit. Haec nomina fortium David, David sedens in cathedra sapientissimus inter tres. Sedens in cathedra sapientissimus, hoc est sapientia. Ipse enim quasi tenerrimus ligni vermiculus. Haec est humilitas. Qui octingentos interfecit impetu uno. Haec est fortitudo; fortibus illis contrarios fortes habent isti, videlicet insipientiam, superbiam et temeritatem, quam putant veram esse fortitudinem, et proinde nullam merentur clementiam, citamque experiuntur vindictam. Hoc est quod [Col. 0167D] ait: In multitudine fortium tuorum consurget tumultus in populo, et omnes munitiones tuae vastabuntur. Sic factum est, et quando decem tribus captivae translatae sunt in Assyrios, sic factum est, quando Judaei, vincentibus Romanis, ceciderunt in ore gladii, et in omnes gentes captivi ducti sunt. Consurrexit enim tumultus in populo illo triplici discordia, sicut historiae referunt, contra semetipsum diviso, et omnes munitiones ejus vastatae sunt, ita ut non 72 relinqueretur lapis super lapidem. Hoc evenit in multitudine fortium, id est propter multitudinem fortium ejus, de qualibus jam dictum est, quia videlicet tales fuere Judaei male fortes, sicut testatur ipse Salvator in psalmo dicens: Quia ecce coeperunt animam meam, et irruerunt in [Col. 0168A] me fortes (Psal. LVIII) . Nunc ad ipsos devastandos apostropham faciens, dicit propheticus sermo: Sicut vastatus est Salmana a domo ejus qui judicavit Baal in die praelii, matre super filiis allisa, sic fecit vobis Bethel a facie malitiae nequitiarum vestrarum. Nota rei gestae historia est, cui vastationem illorum similem fore denuntiat. In libro namque Judicum scriptum est angelum apparuisse Gedeoni, qui dixit ei: Vade in hac fortitudine tua, et liberabis Israel de manu Madian. Ac deinceps: Tolle taurum patris tui. et alterum taurum annorum septem, destruesque aram Baal, quae est patris tui, et nemus quod circa aram est succides (Judic. VI) . Hoc facto, jubente Domino, perrexit cum trecentis viris, et vicit Madian mirabili genere praelii. Divisit trecentos viros, et dedit [Col. 0168B] tubas in manibus eorum, lagenasque vacuas ac lampades in medio lagenarum. Ingressusque ipse, et trecenti viri cui cum eo erant in parte castrorum, incipientibus vigiliis noctis mediae, et custodibus suscitatis, coeperunt baccinis clangere et complodere inter se lagenas. Cumque per gyrum castrorum in tribus personarent locis, et hydrias confregissent, tenuerunt sinistris manibus lampades, et dextris sonantes tubas, clamaveruntque: Gladius Domini et Gedeonis. Omnia itaque castra turbata sunt et mutua se caede truncabant fugientes, conclamantibus et persequentibus viris Israel (Judic. VII) . Apprehensi sunt et interfecti duo viri Madian, Oreb, et Zeb, et deinde Sebee et Salmana reges Madian. Diem illum appellat hic propheta diem praelii, cum dicit: Sicut vastatus [Col. 0168C] est Salmana a domo ejus qui judicavit Baal in die praelii. Nam qui judicavit Baal, ipse est Gedeon. Unde vocatus est Hieroboal, eo quod dixisset pater ejus, ulciscatur se de eo Baal, qui suffodit aram ejus. Porro Isaias diem eumdem, diem appellat Madian. Jugum, ait, oneris ejus, et virgam humeri ejus, et sceptrum exactoris ejus superasti, sicut in die Madian (Isa. IX) . Uterque, tam iste quam ille triumphum Christi, quo triumphavit, tam de invisibilibus quam de visibilibus hostibus suis, triumpho illo assimilavit, quo taliter triumphavit Gedeon de Madian cum illis CCC viris. Nimirum Psalmista quoque inimicos Dei hostes et adversarios Christi, illis principibus Madian, quorum unus fuit hic Salmana, [Col. 0168D] similes imprecatur fore in ruina. Deus, inquit, pone principes eorum, sicut Oreb et Zeb, et Zebee et Salmana (Psal. LXXX) . Magnum et memorabile praelium, cujus secundum similitudinem spirituale bellum Domini, tribus prophetis testibus, Isaia, David et isto Osee confirmatum et praenuntiatum est fore gerendum. Nam, sicut a catholicis atque orthodoxis est tractando depromptum Gedeon Christi CCC cum eo viri praedicatorum sanctae trinitatis typum gesserunt, Madian vero cunctorum Christi inimicorum, quod viri illi non gladios, sed sinistris quidem manibus atque in lagenis lampades, dexteris vero sonantes tenuere tubas ejus rei typus exstitit, quod sancti praedicatores in minore suorum salutem corporum, in majore vero cura verbum praedicationis [Col. 0169A] habuerunt. Confractis hydriis sive lagenis lampades micuerunt, concrepante sonitu tubarum, et hostes in fugam versi disperierunt, quia prostratis morte corporibus, magnitudo gratiarum, quae in illis erat occultior, magis claruit per signa miraculorum, et sic dissipata sunt contraria Christo molimina hostium, malignorum spirituum sive impiorum hominum.

Nunc secundum litterae praesentis ordinem sive tenorem coeptum prosequamur intellectum. Sicut vastatus est, inquit, Salmana a domo ejus qui judicavit Baal in die praelii, matre super filios allisa; sic fecit vobis Bethel a facie malitiae nequitiarum vestrarum. Non dixit, sicut vastatus est Madian, sed sicut vastatus est Salmana, qui fuit rex Madian, sic enim ibidem [Col. 0169B] scriptum est: Dixitque Gedeon ad viros Socoth: Date, obsecro, panes populo qui mecum est, quia valde defecerunt, ut possimus persequi Zebee et Salmana et reges Madian (Jud. VIII) . Quomodo vastatus est ille Salmana? Cum comprehendisset eos Gedeon, videlicet Zebee et Salmana, dixit ad eos: Quales fuerunt viri quos occidistis in Thabor? Qui responderunt: Similes tui, et unus ex eis quasi filius regis. Quibus ille ait: Fratres mei fuerunt, filii matris meae. Vivit Dominus, si servassetis eos, non vos occiderem, et caetera quae concluduntur sic: Surrexitque Gedeon, et interfecit Zebee et Salmana (ibid.) . Idcirco propheta cum dixisset, sicut vastatus est Salmana a domo ejus, qui judicavit Baal in die praelii, [Col. 0169C] addidit, matre super filiis allisa, quia videlicet matrem ipsius Gedeon vehementer alliserant super filiis, quorum mors maternorum viscerum allisio non esse non poterat, quam etiam ob causam noluit servare Gedeon, sed interfecit eumdem Salmana. Sic fecit vobis, ait, Bethel a facie malitiae nequitiarum vestrarum. Sive ad illius temporis statum respicias quo decem tribus in Assyrios translatae sunt, sive ad illius quo Judaei Romanorum gladiis excisi sunt, vera est utrobique similitudo; quia proinde haec passi sunt, quod et priores illi prophetas occiderunt, et juniores isti Christum et apostolos interfecerunt; et hoc faciendo matrem super filiis alliserunt, id est Ecclesiam Dei graviter contristaverunt. Illis fuit Bethel civitas ejusdem nominis, in [Col. 0169D] qua unum posuerant de vitulis quos coluerunt. Istis autem Bethel exstitit ipsa domus Domini, quae erat in Hierosolymis secundum interpretationem nominis, interpretatur enim Bethel domus Dei, in qua non Deo, sed mammonae servierunt. Illa domus fecit eis a facie malitiae nequitiarum ipsorum, ut sicut vastatus est Salmana, sic ipsi vastarentur et ultimum paterentur exterminium. Quare? Quia videlicet jam non erant sicut Abraham vel sicut Israel, sed sicut Salmana qui rexerat Madianites, quod nomen interpretatur consummatio, significans eos in omni nequitia consummatos modis omnibus, de quibus supra dictum est, arando impietatem, metendo iniquitatem, comedendo fructum mendacii, et confidendo in viis suis. Dicat illis igitur Gedeon, [Col. 0170A] quod interpretatur circuiens uterum, scilicet Dominus noster Jesus Christus, qui non de virili semine conceptus, sed per semetipsum de coelo veniens, introivit et implavit Virginis uterum: Quales fuerunt viri quos occidistis in Thabor? Et sit sensus: Quid vobis conscientia vestra respondet, quales fuerunt illi quos misi ad vos, ex quibus occidistis, et crucifixistis, ex quibus flagellastis in synagogis vestris, et persecuti estis de civitate in civitatem? (Matth. XXIII.) Non enim veritas ream illorum cessat convenire conscientiam, sed semper accusantes secum cogitationes circumferunt. Dicuntur autem hoc fecisse in Thabor. Et recte, quia Thabor interpretatur veniens lumen, et ipsi in adventu et propter adventum veri luminis, quod est Christus, hoc fecerunt, [Col. 0170B] nolentes videre aut ab aliquo videri sive demonstrari tantum lumen. Respondent illi: Similes tui et unus ex eis, quasi filius regis. Nequaquam enim 73 respondere non possunt, quia non ignoranter, sed scienter peccaverunt; et liquido sciebant eos similes fuisse Christi, videlicet prophetas, et sapientes, et Scribas, et unum ex eis quasi filium regis, imo verum filium regis, qui hoc ipsum requirit, qui conscientias eorum convincit, qui ad judicium mortis jubet eos produci. Fratres, inquit, mei fuerunt, filii matris meae. Si servassetis eos, non vos occiderem. Vere fratres suos esse Christus beatos apostolos dicit, quia et antequam clarificassent eum passionibus vel mortibus suis, dixit Mariae cum resurrexisset [Col. 0170C] a mortuis: Vade ad fratres meos, et dic eis: Ascendo ad Patrem meum et patrem vestrum (Joan. XX.) Sunt et filii matris ejus, videlicet supernae Hierusalem, quae est mater omnium nostrum (Galat. IV) , cujus et Christus secundum carnem filius factus est filius singularis, primogenitus ex mortuis. Si servassetis eos, inquit, non vos occiderem, quia videlicet dimissus fuisset Judaeis reatus quoque mortis Christi, si post resurrectionem ejus apostolis ejus credidissent, secundum orationem qua oravit, quando illum crucifixerunt. Pater, dimitte illis, non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII) . His praemissis continuo Salvatoris ejusdem gratiam, qua justificantur credentes electi, sic eloquitur persona Dei Patris.

CAP. XI.

Sicut mane transit, pertransiit rex Israel; quia puer Israel, et dilexi eum, et ex Aegypto vocavi filium meum. Sensus iste est: Rex Israel nonnisi Deus esse debuerat, et Christus Dei Filius, quem patriarcharum fides exspectaverat. Unde cum quaererent regem filii Israel, displicuit sermo in oculis Samuelis, Domino quoque dicente ad eum: Non te abjecerunt, sed me, ne regnem super eos (I Reg. VIII) . Verum nequaquam exspectavit tempora legitima regni Dei, quisquis in Israel regnare potuit, sed certatim in alterutros insurgendo, regesque alios percutiendo, alii regnaverunt quousque regnaret Herodes, qui non erat de genere Israel. In illo cessavit homo transiturus regnare in Israel, quamvis quidam de posteris ejusdem Herodis aliquas post illum laceraverint [Col. 0171A] potius, quam rexerint ejusdem regni partes, quia tunc rex Christus natus, cujus regnum non transit, sed in aeternum permanet (Luc. I) . Igitur transire et cessare debuit rex Israel, eo maxime tempore, quando talis erat rex Herodes, qui neque de Juda, neque de ulla esset tribu Israel, quo tempore verus rex Christus natus est. Nimirum ita factum est. Nam sicut mane transit, pertransiit rex Israel, et finitum est terrenum regnum Israel. Et quidem cito mane transit, verumtamen iterum revertitur. Rex autem ejusmodi sive regnum Israel non revertetur amplius. Recte ergo cum dixisset, sicut mane transit, non contentus fuit dixisse, transit rex Israel, sed omnimodum et irrevocabilem exprimens transitum, pertransiit, inquit, rex Israel, [Col. 0171B] qui jam ultra non rediturus est, sicut mane transit quidem, sed iterum transmissa nocte rediturum est. Quare? Quia puer, inquit, Israel, subauditur natus est, qui solus coelesti imperio regnare debeat in Israel, quem quaerebat ad perdendum Herodes ille alienigena rex (Matth. II) . Et dilexi eum, ait, videlicet juxta alium prophetam, per quem hic idem Deus Pater locutus est: Ecce puer meus, suscipiam eum, electus meus, complacuit sibi in illo anima mea (Isa. XLII) . Hic est filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. XVII) . Et rectissime puer iste praesenti loco dicitur Israel, propter illud quod sequitur, et ex Aegypto vocavi filium meum. Iste namque puer pertulit tentationes sive tribulationes Israel, incipiens ab eo quod fugit ex Israel [Col. 0171C] in Aegyptum, ubi quondam ille peregrinatus est Israel. Quod sciens divinus evangelista, cum dixisset: Qui consurgens accepit puerum et matrem ejus nocte, et secessit in Aegyptum, et erat ibi usque ad obitum Herodis, continuo testimonium hoc ita subintulit, ut adimpleretur quod dictum est a Domino per prophetam dicentem: Ex Aegypto vocavi filium meum (Matth. II) . Ubi servivit propter peccata sua domus Israel, quia vendiderant fratrem suum Joseph (Gen. XXXVII) , illic exsul factus est iste rex Israel. Vocatus ex Aegypto, quadraginta diebus tentatus est in deserto (Matth. IV) . Illic quondam Israel egressus ex Aegypto tentatus est, quia tentavit Deum in deserto quadraginta annos, quia deliquit detrahendo [Col. 0171D] terrae repromissionis, quam per quadraginta dies exploravit, et idcirco diem pro anno computante illi judice Deo, mansit illic, ut dictum est, quadraginta annos. Hic autem, qui non tentavit, sed tentatus est, statim post quadraginta dies in veram repromissionis terram introire, suosque auditores introducere coepit praedicando, daemones ejiciendo, et caetera miracula faciendo, mortem patiendo, et a mortuis resurgendo, atque in coelum ascendendo. Recte igitur hic Filius praesenti loco Israel dictus est, et pulchre ad illam ejus fugam in Aegyptum et reditum hoc pertinet testimonium ab evangelista sumptum: Ex Aegypto vocavi filium meum. Et quidem populus quoque Israel, cum vocaretur ex Aegypto, filius dictus est, sicut scriptum est: Dicesque [Col. 0172A] ad Pharaonem: Haec dicit Dominus: Filius meus primogenitus Israel. Dixi tibi: Dimitte filium meum ut serviat mihi, et noluisti dimittere eum. Ecce ego interficiam filium tuum primogenitum (Exod. IV) . Ergo populus quoque Israel pro parte electorum filius quidem dictus est, sed hoc nonnisi gratia hujus, qui filius est unicus, non adoptatus, sed genitus, qui de populo illo secundum carnem nasciturus erat, ut multos filios per passionem suam in gloriam adduceret, non dedignatus eos habere fratres et cohaeredes. Alioqui nisi venisset qui venturus erat hic dilectus Filius Dei, Israel quoque, sicut caeterae gentes, nequaquam poterat tanti Patris Filius dici, testante Apostolo, qui cum ex illo sit populo, tamen dicit: Eramus enim et nos aliquando [Col. 0172B] natura filii irae, sicut et caeteri (Ephes. II) . Quod si quaeras quid olim factum sit, quando Israel de Aegypto ascendit. Quoniam quidem, sicut evangelista dicit, tunc quando puer Jesus in Aegyptum fugit, et inde rediit, impletum est illud quod dictum est a Domino per hunc prophetam dicentem: Ex Aegypto vocavi Filium meum; audi quod sequitur: Vocaverunt eos et sic abierunt a facie eorum, Baalim immolabant, et simulacris sacrificabant. Hic jam quarto peccata ejusdem populi replicans, ad superiora tempora sermo recurrit. Et est sensus: Ego quidem vocavi tunc temporis filios Israel ex Aegypto; at illi tunc non exierunt ex Aegypto, praeterquam paucissimi. Corpore quidem exierunt, sed [Col. 0172C] animo non exierunt. Alii vocaverunt eos, et ipsi me contemnentes, potius secuti sunt illos. Denique cum corpore ex Aegypto exirent, usque adeo mente in Aegypto remanserunt, ut simulacris Aegyptis sacrificarent, insuper et Baalim immolarent. Et quidem Hieroboal, qui et Gedeon, destruxit idolum Baal (Judic. VIII) , sed postea ad immolandum illi revoluti sunt, vocantibus maxime regibus suis et impia Jezabel, et a facie illorum taliter abeundo, nequaquam ex Aegypto se exisse testati sunt, qui peccata Aegyptiaca non deseruerunt. Et ego quasi nutritius Ephraim portabam eos in brachiis meis, et nescierunt quod curarem eos. Miram Dei patientiam, cujus et Paulus in Actibus apostolorum meminit his verbis: Et per quadraginta annorum tempus [Col. 0172D] mores eorum sustinuit in deserto (Act. XIII) , praesens locus, quamvis breviter magnifice satis innuit: Et ego, inquit, 74 quasi nutritius Ephraim, portabam eos in brachiis meis. Sicut enim nutritius puerulum, qui nondum ad intelligibilem aetatem pervenit, sed nec discretionem adhuc habere potest boni ac mali, patienter suffert et infantiles ejus ineptias, quamvis interdum commotus reverberet, adhibitis saepius consolatus blandimentis, et quamlibet ingratum portat in brachiis; sic Dominus Deus, qui haec loquitur, populum rudem et spiritualia nescientem mysteria coelestis regni Dei patienter sustinuit, et quamvis multorum ex illis corpora prosterneret in deserto, residuis tamen multis et magnis blandiebatur miraculis, circumducendo illos et docendo, ut [Col. 0173A] Moses ait, et custodiendo quasi pupillam oculi sui (Deut. XXXII) . Hoc est quod ait: et portabam eos in brachiis meis; per brachia namque fortitudinem eorum, quae facta sunt, miraculorum vult intelligi. Unde Scriptura cum dixisset: Induravitque Dominus cor Pharaonis regis Aegypti, et persecutus est filios Israel, continuo subjunxit: At illi ingressi erant in manu excelsa (Exod. XIV) . Et Psalmista: Et eduxit Israel, inquit, de medio ejus in manu potenti et brachio excelso (Psal. CXXXV) . Nec vero abs re per nomen hic Ephraim exprimitur, cum haec una tantum tribus fuerit illius populi, sed quia major ingratitudo tribus illius exstitit, in eo quod Hieroboam de tribu Ephraim vitulos aureos fecit, recte gravius eadem tribus denotatur, ubicunque [Col. 0173B] potiora super ingratam gentem commemorantur beneficia Dei. Et nescierunt, inquit, quod curarem eos. Revera nescierunt, in tantum, ut dum ipse quaedam curationis ligamenta, id est legalia daret illis praecepta, illi perterriti et pavore concussi, starent procul dicentes Mosi: Loquere tu nobis, et audiemus. Non loquatur nobis Dominus, ne forte moriamur. Econtra Moses, ut scirent quod Dominus non occidere, sed curare vellet eos: Nolite, ait, timere. Ut enim probaret vos, venit Deus, et ut terror illius ac pavor esset in vobis, et non peccaretis (Exod. XX) . Secundum sensum verborum eorumdem, quae tunc locutus est Dominus, sequitur in propheta et dicit: In funiculis Adam traham eos, in funiculis charitatis. Cum enim dixisset Moses: Prophetam de [Col. 0173C] gente tua et de fratribus tuis sicut me suscitabit tibi Dominus Deus tuus, ipsum audies, subjungens protinus: Ut petisti, ait, a Domino Deo tuo in Oreb, quando concio congregata est, atque dixisti: Ultra non audiam vocem Domini Dei mei, et ignem hunc maximum amplius non videbo, ne moriar. Et ait Dominus: Bene omnia sunt locuti. Prophetam suscitabo eis de medio fratrum suorum similem tui, et ponam verba mea in ore ejus, loqueturque ad eos omnia quae praecepero illi. Qui autem verba ejus, quae loquetur in nomine meo, audire noluerit, ego ultor existam (Deut. XVIII) . Denique sicut illic in ejusmodi verbis, ita et hic dicendo, in funiculis Adam traham eos, in funiculis charitatis, incarnationem [Col. 0173D] unigeniti Filii sui Deus Pater hominibus repromittit. Quando enim hoc factum est, tunc revera prophetam suscitavit Deus hominibus de medio fratrum suorum, similem Mosi, id est Deum talem factum cui possent homines loqui, sicut locuti sunt Mosi, cui dixerant: Loquere tu nobis, et audiemus. Non loquatur nobis Dominus, ne forte moriamur. Et nunc in funiculis Adam traxit nos, utpote factus filius Adam sive filius hominis, qui funiculi sunt charitatis. In eo namque quod factus est ex carne Adam filius hominis, miro modo sibi nos colligavit, et traxit ad se in funiculis charitatis, et ex eo scimus quod curet nos: nam eatenus et nescierunt, ait, quod curarem eos. Funiculorum eorumdem attritionem in eo maxime tandem intendit, [Col. 0174A] quod veniens in hunc mundum peccatum gulae, per quod primus homo periit, et per quod jam dicti filii Israel tentaverunt Deum, concupiscendo concupiscentiam in deserto (Psal. CVIII) , corrigeret in electis suis, informando illos ad operandum cibum, qui non perit, ad manducandum et bibendum sacramentum corporis et sanguinis sui (Joan. VI) . Sequitur ergo: Et ero eis quasi exaltans jugum super maxillas eorum, et declinavi ad eum ut vesceretur. Maxillis namque dentes radicati continentur, et per eas primum comminutus ad interiora cibus transmittitur. Recte ergo per maxillas gula denotatur, per quam primus, ut jam dictum est, homo periit, et per quam filii Israel Deum tentantes, dixerunt: Nunquid poterit Deus parare mensam in deserto [Col. 0174B] (Psal. LXXXII) , et caetera hujusmodi. Sed et cum praesens adesset, diceretque illis: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille. Dixerunt ei: Quod ergo tu facis signum, ut videamus et credamus tibi? Quid operaris? Patres nostri manducaverunt manna in deserto (Joan. VI) . Hoc nimirum intendebant, ut vel eodem modo, quo patres eorum sine opere suo panem illum manducaverunt, vel sicut ipse paulo ante de quinque panibus, et duobus piscibus satiaverat quinque millia hominum (Luc. IX) , ita pasceret eos, atque hoc modo quasi maxillis hiantibus ciborum quam habebant expromebant concupiscentiam. Cum ergo dicit: Et ero eis quasi exaltans jugum super maxillas eorum, et declinavi [Col. 0174C] ad eum ut vesceretur; hic est sensus: Et ego extrahens illos in funiculis Adam, in funiculis charitatis, sicut jam dictum est, reprimam atque coercebo in illis temperatam edendi appetentiam, per quam primus homo periit, et cui secundum exemplum ejus nimium sunt dediti, dicendo illis: Operamini non cibum qui perit, et caetera hujusmodi. Etenim ego sum panis vivus qui de coelo descendi (Joan. VI) , quo nimirum descensu declinavi ad eum ut vesceretur, atque vescendo pane hoc, viveret quisquis in fide et in obedientia bene operans, infidelitatem atque inobedientiam cuperet in semetipso evadere, per quam in primo parente male comedente fuerat mortuus. Sequitur: Non revertetur in terram Aegypti, et Assur ipse rex ejus, quoniam [Col. 0174D] noluerunt converti. Coepit gladius in civitatibus ejus, et consumet electos ejus, et comedet capita eorum, et populus meus pendebit ad reditum meum. Jugum autem imponetur eis simul, quod non auferetur. Quando, ut supra dictum est, in brachiis suis populum illum portabat per desertum, et panem, id est manna, dabat illi vivi et vivifici panis figurativum, tunc multoties murmurando contendebant (Exod. XVI) dicendo: Constituamus nobis ducem, et revertamur in Aegyptum (Num. XIV) . Quando autem ipse per semetipsum declinavit ad eum, ut vesceretur, quando se descendisse de coelo testatus est panis vivus, ut qui manducaverit ex eo, non moriatur (Joan. VI) , eo tempore non erat tumultus iste in populo, ut constituens sibi [Col. 0175A] ducem in Aegyptum reverteretur, quinimo in civitate et templo illo plurimum gloriabatur, sed nihilominus ipse Assur, id est diabolus, rex est ejus. Quare? Quoniam noluerunt, inquit, converti, subauditur, ut vescerentur pane illo qui, ut jam dictum est, declinavit, id est qui de coelo descendit ad hoc ut vesceretur operarius quisquis operis Dei. Quod autem revera rex ejus extunc sit Assur, id est diabolus, pro eo quod regem suum, regem justitiae et principem pacis negavit et blasphemavit, et ad eum noluit converti, claruit ex subsequentibus. Coepit enim, inquit, gladius in civitatibus ejus, videlicet quando populus ille Romano exercitu circumdatus est. Miro namque modo, antequam [Col. 0175B] 75 hostilibus machinis muri deforis pulsarentur, intus seditiosorum gladiis innumera miserabilius civium corpora necabantur, sicut mira et cunctis saeculis pervulgata Hierosolymitani excidii tragoedia Josepho describente testatur. Recte ergo et veraciter dictum, coepit gladius in civitatibus ejus, quia prius vastavit eos intus gladius, quam pavor foris ex hostium praesentia clausis incuteretur. Quod sequitur dicens: Et consumet electos ejus, et comedet capita eorum, id est ac si dicat, quia destruet non solum duces aut principes, sed et omnem principatum eorum, secundum Danielis quoque prophetiam, qui cum dixisset: Et post hebdomadas sexaginta occidetur Christus, et non erit ei populus qui eum negaturus est, prosecutus est ita dicens: Et civitatem [Col. 0175C] et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo; et finis ejus vastitas, et post finem belli statuta desolatio. Et deficiet hostia et sacrificium, et in templo erit abominatio desolationis, et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio (Dan. IX) . Cum autem, ut ait ille, et non erit ei populus, qui eum negaturus est, Judaei cum Christo nihil habeant, Christum autem se exspectare contendunt. Hoc est quod praesenti loco nunc dicit, et populus meus pendebit ad reditum meum. Pendent enim nunc inter utrumque, utpote neque Deum patrum suorum habentes, neque idola colentes, sicut quondam Baal, et vitulos coluerunt. Et redibit quidem Christus ad eos, ita ut reliquiae salvae fiant (Rom. IX) , sed interim eis qui non credunt jugum impositum est, quod [Col. 0175D] non auferetur, jugum peccati et jugum captivitatis, qua in omnes gentes captivi ducti sunt. Hoc intendens ac prospiciens, ut videlicet reliquiae salvae fiant, continuo dicit: Quomodo dabo te, Ephraim, protegam te, Israel? Quomodo dabo te? Sicut Adam ponam te, ut Seboim. Conversum est in me cor meum, pariter conturbata est poenitudo mea. Non faciam furorem irae meae, non convertar ut disperdam Ephraim, quoniam Deus ego, et non homo in medio tui sanctus. Notum est Adama et Seboim civitates fuisse Sodomorum. Quinque namque civitates fuerunt, Sodoma et Gomorrha, Adama, et Seboim, et Balla, quae et Segor (Genes. XIV) . Unde et ipsa regio Pentapolis dicta est. Illae civitates per ignem et sulphurem ita subversae sunt, ut nullae ex eis reliquiae superessent. [Col. 0176A] Cum ergo dicit, quomodo dabo te, Ephraim, protegam te, Israel, subauditur, qui protegi non mereris, statimque meritam subjungit sententiam dicens: Sicut Adama ponam te, ut Seboim, tantam illi populo comminatur repulsam, ut ne reliquiae quidem ex eo debeant salvari. Hoc dicto, confestim quasi dolore cordis tactus intrinsecus, nimiam ipse sui severitatem censet esse judicii, et dicit: Conversum est in me cor meum, pariter conturbata est poenitudo mea. Et est sensus: Statim ut locutus sum adversum te malum et crudelem protuli sententiam, tetigit me pietas vincente misericordia, veluti austeritatem judicis pietas mitigat Patris. Non faciam, ait, furorem irae meae; non convertar ut disperdam Ephraim, subauditur, eo modo quo disperdidi Adama et Seboim, [Col. 0176B] nullis reliquiis earum reservatis. Non ita convertar, non ita mutabor ab insita mihi clementia ut taliter compleam furorem meum, quoniam Deus ego et non homo in medio tui sanctus. Homo dum irascitur, accepta injuria profunde laesus, eo totus intendit ut vindictam exigat, et de poenis satietur ejus qui laesit, nec enim poenitentiam, sed solam, ut jam dictum est, quaerit vindictam. Ego autem Deus sum in medio tui sanctus, non pro furore vindictam aut poenam, sed pro misericordia peccatorum desiderans poenitentiam. Non ergo ingrediar civitatem. Id est non indiscrete percutiam ad modum hominis, qui cum iratus, ut saepe dictum est, offensam irruperit civitatem, furore ardens nullam aetatum aut ordinum [Col. 0176C] sive conditionum habet discretionem, omnes pariter involvens, universos indiscrete percutiens, et fugientes insequens et obviantes jugulans. Secundum hunc sensum dicit et Apostolus: Nunquid repulit Deus populum suum? Absit. Nam et ego Israelita sum ex semine Abraham, de tribu Benjamin. Non repulit Deus plebem suam, quam praescivit. Et subinde: Quid dicit Heliae responsum divinum? Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal. Sic ergo et in hoc tempore reliquiae secundum electionem gratiae salvae factae sunt (Rom. XI) . Non ergo Deus genti iratus est, sed incredulitati, quia non sic iratus est ut nullas ex illo populo suo reliquias, si convertantur, suscipere velit: non, inquam, idcirco Judaeus quisquam repellitur, [Col. 0176D] quia gens Judaica Christum occidit; sed qui Christum negat, sive Judaeus sive gentilis, ipsemet sese facit in sua persona repelli. Unde loco supra memorato, cum dixisset Daniel: Et post hebdomadas sexaginta occidetur Christus, subjungens: Et non erit ei populus, ait, qui eum negaturus est. Non dixit, non erit ejus populus qui eum occisurus est, sed qui eum negaturus est. Nam occisio Christi occisoribus sine dubio donatur, secundum ipsius precem dicentis: Pater, dimitte illis, non enim sciunt quid faciunt (Luc. XIII) ; negationis autem pertinacia damnatur, nullamque veniam meretur. Itaque non ut Adama et Seboim, quarum corporale incendium nullus evasit inhabitantium, posuit Deus illum populum suum, quia corporali excidio multi superfuerunt, [Col. 0177A] et reliquiae ex illis subverterentur cum intraverit plenitudo gentium, nisi sponte sua, nisi gratuita misericordia furorem irae suae repressisset, justo valde judicio, sicut Adama et sicut Seboim, nullis reservatis reliquiis, perdidisset. Unde et Isaias loquitur: Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, et quasi Gomorrha similes essemus (Isa. I) . Sequitur: Post Dominum ambulabunt, quasi leo rugiet quia ipse rugiet et formidabunt filii maris, et avolabunt quasi avis ex Aegypto, quasi columba de terra Assyriorum. Et collocabo eos in domibus suis, dicit Dominus. Idcirco, ait, non omnino disperdam, quia post Dominum reliquiae ambulabunt, id est credent in Christum. Etenim Christus ab eis in tempore beneplacito cognoscetur et timebitur [Col. 0177B] sicut ex suo rugitu leo cognoscitur et formidatur. Ipse enim quasi leo rugiet, inquit. Hoc ipsum, non semel contentus, repetit et dicit, quia ipse rugiet, et formidabunt filii maris. Dominus noster Jesus Christus quasi leo rugiit, quando infernum contrivit et mortem vicit, secundum prophetiam Jacob dicentis: Catulus leonis Juda; ad praedam, fili mi, ascendisti. Requiescens accubuisti, ut leo, et quasi leaena. Quis suscitabit eum? (Gen. XLIX.) Itaque post Dominum rugientem, quemadmodum rugit leo, ambulabunt et formidabunt, id est in Christum devicta morte et spoliatis inferis glorificatum credent, ejusque vestigia sequentur, et in timore illi subditi erunt. Sed quinam sunt, qui ita post Dominum ambulabunt et ita formidabunt? Filii maris, inquit. Non dixit filii [Col. 0177C] Ephraim sive filii Israel, quibus supra dixerat: Quomodo dabo te, Ephraim? Protegam te, Israel? Filii maris, inquit, id est, quicunque crediderint et baptizati fuerint. Moriturus enim erat Jesus non tantum pro gente, sive pro reliquiis gentis, sed ut filios Dei qui 76 erant dispersi, congregaret in unum (Joan. XI) . Bene ergo magis universali enuntiatione dixit, filii maris, id est filii baptismi, filii gratiae regenerantis, quacunque ex gente sive natione sint. Reliquiae filiorum cum istis post Dominum ambulabunt et formidabunt, et ita qui dispersi erant filii Dei, congregabuntur in unum. Istam unitatis eorum congregationem propheta pulcherrime exornat, cum dicit: Et avolabunt quasi avis ex Aegypto, et quasi columba de terra Assyriorum, et collocabo eos in domibus [Col. 0177D] suis, dicit Dominus. Aegyptus sive terra Assyriorum mundus iste est omnibus errantibus et principem hujus mundi sectantibus, qui intelligitur per Assur. Pulchre namque quasi avis avolare dicitur, qui terrenas cupiditates relinquendo coelestem gratiam sequuntur, et sic evadunt ut vestigia culpae nulla in eis inveniat insecutor diabolus, sicut avolatus avium vestigia nulla supersunt, dum liberis per aera pennis feruntur. Nec vero contentus dixisse nomine generali, et avolabunt quasi avis, sed continuo specialiter exprimit ejus avis similitudinem, cui competenter assimiletur gratia coelestis, dicendo: Et quasi columba de terra Assyriorum. Columba namque maxime pro eo quod in hac specie Spiritus sanctus [Col. 0178A] super Dominum nostrum cum baptizaretur apparuit (Matth. III) , regenerantem ejusdem Spiritus sancti gratiam significat, cujus utique sacramentis vivificati, avolavimus ex Aegypto et de terra Assyriorum, id est de ignorantiae tenebris et de terrenarum affectibus cupiditatum. Et sic avolantes collocabo eos in domibus suis, dicit Dominus. In domibus suis, id est in mansionibus sibi praeparatis. Nam ab origine mundi, quando creatis hominibus primis benedixit illis et ait: Crescito et multiplicamini, et replete terram (Gen. I) , praeparavit illis domos sive mansiones aeternas, de quibus continuo moriturus dixit: In domo Patris mei, multae mansiones sunt (Joan. XIV) , et in novissimo die dicturus est: Venite, benedicti Patris mei; percipite paratum vobis [Col. 0178B] regnum a constitutione mundi (Matth. XXV) . Sequitur:

CAP. XII.

Circumdedit me in negatione Ephraim, et in dolo domus Israel. Judas autem testis descendit cum Deo suo, et cum sanctis fidelis. Ephraim pascit ventum et sequitur aestum. Tota die mendacium et vastitatem multiplicat, et foedus cum Assyriis iniit, et oleum in Aegypto ferebat. Quinta jam declamatione peccata populi sese justificare volentis sermo propheticus accusat, et ante tribunal suum reum addicit majestas, cujus manus non est qui effugiat, si judicio cum hominibus contendat. Circumdedit me, ait, in negatione Ephraim, et in dolo domus Israel. Secundum evidentem litterae sonum ad illa tempora lectorem mittit, quando, [Col. 0178C] ut saepe jam dictum est, Hieroboam, qui erat de tribu Ephraim, vitulos aureos fecit (III Reg. XII) . Tunc enim et ipse in negatione, et domus Israel in dolo Deum circumdedit, quando ejusmodi consilium excogitavit, tam ipse, quam domus Israel, quatenus depellerent a se domum David. Ibi revera dolus exstitit, qui non per ignorantiam, sed per malitiam, Israel peccavit; ibi manifeste Deum negavit, qui eduxit Israel de terra Aegypti, quando et hoc nomen et hoc opus vitulis illis ascripsit dicendo, Isti sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti (ibid.) . Sed nunquid is, qui haec loquitur, solos in isto propheta vitulos illos attendit, quos illo tempore fecerat Ephraim, et non magis illos vitulos multos et tauros, de quibus in alio Propheta [Col. 0178D] jam dixerat: Circumdederunt me vituli multi, tauri pingues obsederunt me? (Psal. XXI.) Ergo ad illa magis tempora prospicientem spiritum propheticum sequamur, quando peccatum illius Ephraim qui tunc negavit David, imo Dominum ipsum in David, ad quem promissio facta fuerat, dicendo, Quae nobis pars in David, aut quae haereditas in filio Isai (III Reg. XII) , sic imitati sunt desertores Filii Dei, filii David, ut circumdarent eum dicentes: Quousque animam nostram tollis? Si tu es Christus dic nobis palam (Joan. X) . Tunc enim in negatione circumderunt eum, et haec dixerunt ei, quia profecto talis eorum intentio fuit ut confitentem se esse Christum accusarent eum et negarent, quod et fecerunt [Col. 0179A] ante faciem Pilati. Item, quando miserunt ad eum quosdam ex Pharisaeis cum Herodianis dicentes: Magister, scimus quia verax es, et viam Dei in veritate doces; dic ergo nobis: Licet censum dare Caesari, an non? (Matth. XXII.) Tunc utique in dolo circumdedit eum domus Israel; quippe qui consilium inierant ut caperent eum in sermone. Haec et his similia facturos sive dicturos haeredes peccati illius Ephraim sive Israel, qui recessit a domo David, veraciter nunc dicit: Circumdedit me in negatione Ephraim, et in dolo domus Israel. Porro, his qui illum susceperunt et confessi sunt, secundum praesentem Petri et Apostoli confessionem dicentis: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI) , congruit illud quod protinus dicit: Judas autem testis descendit [Col. 0179B] cum Deo suo, et cum sanctis fidelis. Judas namque confessio interpretatur, et idcirco confessores virtutis universi recte hoc nomine significantur. Et notanda diligenter haec oppositio, Ephraim in negatione Dominum circumdedit: Judas autem hoc ipsum, quod est Judas, id est in confessione est, testis cum Deo suo descendit. Nimirum negatio et Judas, id est confessio, contraria sunt; item, circumdare Dominum, et descendere cum Domino, contraria sunt. Nihil verius hoc praeconio prophetali. Qui enim in negatione Dominum circumdat, contra Dominum superbit, et superbiendo incidit in judicium diaboli: et econtra, qui confitetur Dominum Filium Dei in humilitate Filii hominis confitendo descendit, unde et meretur exaltari. Iste Judas [Col. 0179C] recte dicitur testis, non qualiscunque, sed fidelis, videlicet ex opposito domus Israel quae Dominum in dolo circumdedit. Dolus namque et fidelitas contraria sunt. Confessor igitur et testis fidelis cum Deo suo, et cum sanctis descendit. Exempli gratia, quando unus ex illis, qui venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, confessus est et non negavit, et confessus est, Quia non sum ego Christus (Joan. I) . Item: Qui post me venturus est, ait, ante me factus est, quia prior me erat, et de plenitudine ejus nos omnes accepimus (ibid.) . Hoc modo nimirum omnes sancti descendunt, et cum illis omnis confessor et testis fidelis descendit confitendo scilicet quod ille prior omnibus exstiterit, et quod de plenitudine [Col. 0179D] ejus omnes ipsi acceperunt. Econtra superbi omnes, quales erant illo tempore Scribae et Pharisaei, tolluntur in sublime, unde et facti sunt sicut pulvis, quem projicit ventus a facie terrae (Psal. I) . Ait ergo: Ephraim pascit ventum, et sequitur aestum. Ventum namque pascere, est superbiae spiritu inflari; sequi vero aestum, luxuria corrumpi, quae peccata vel vitia consequentia sunt, ita ut cum superbia spiritum erexerit, carnem quoque corrumpat spiritus fornicationis. Quod item sequitur: Tota die mendacium et vastitatem multiplicat, quam veraciter eisdem congruat, palam est qui tota die, id est pertinaciter, fingendo mendacium vanumque timorem, ac dicendo: Si dimittimus cum sic, omnes credent in eum, et venient Romani, et tollent nostrum locum et gentem (Joan. XI) — vastitatem [Col. 0180A] utique multiplicaverunt, id est multiplicem suis urbibus eversionem comparaverunt. Quomodo autem ille talis Ephraim, id 77 est populus desertor veri David, foedus cum Assyriis iniit, et oleum in Aegyptum ferebat, nisi malignorum spirituum voluntatem faciendo, et imperio mundi hujus male adulando, ita ut diceret: Non habemus regem nisi Caesarem? (Joan. XIX.) Oleum namque interdum adulationis significat suavitatem ut illic: Oleum autem peccatoris non impinguet caput meum (Psal. CXL) , id est, adulatio cujusquam non delectabit mentem meam. Et quidem ille, dicendo: Non habemus regem, nisi Caesarem, et si hunc dimittis, non es amicus Caesaris, et caetera hujusmodi, oleum in Aegyptum ferebat, sed nec saltem ad tempus [Col. 0180B] illis Aegyptiis, id est gentilibus principibus Romanis acceptum fuit. Nam pro suavitate talis olei nullam societatis gratiam, imo magnam eversionis suae poenam consecuti sunt. Sequitur: Judicium enim Domini cum Juda, et visitatio super Jacob. Juxta vias ejus et juxta adinventiones ejus reddet ei. In utero supplantavit fratrem suum, et in fortitudine sua directus est cum angelo, et invaluit ad angelum, et confortatus est; flevit et rogavit eum. Dixerat Dominus: Circumdedit me in negatione Ephraim, et in dolo domus Israel, Judas autem testis descendit cum Deo suo, et cum sanctus fidelis; nunc, quasi quaerat aliquis quae causa jurgii fuerit Ephraim ut negaret, quae causa domui Israel ut idolum excogitaret, cum Judas econtra testis fidelis cum Deo suo descenderet, [Col. 0180C] subjungit ipse propheta dicens in sua persona: Judicium enim Domini cum Juda, et visitatio super Jacob. Et est sensus: Idcirco Dominum circumdederunt negantes et in dolo loquentes, quia Dominus ipse judicium posuit cum Juda, et visitationem egit super Jacob, discernendo videlicet et discernendum esse docendo, quinam sint veraciter Judaei, et qui econtra Judaeos se esse dicant cum non sint, sed sint in Synagoga Satanae (Apoc. III) . Qui, inquam, sint veraciter Jacob, et qui econtra Jacob sive Israel se esse dicant cum non sint, sed sint Esau. Tale namque judicium cum Juda talem visitationem adveniens Dominus noster exercuit super Jacob, ut non eos reputare velit Judaeos, sive filios Jacob, pro eo [Col. 0180D] quod sunt filii carnis, nisi sint etiam filii promissionis vel fidei. Unde et Apostolus dicit. Non enim omnes, qui sunt ex Israel, hi sunt Israelitae, neque quia semen sunt Abrahae, omnes filii Dei, sed in Isaac vocabitur tibi semen, id est, non qui filii carnis, hi filii Dei; sed qui filii sunt promissionis, aestimantur in semine (Rom. IX) . Denique quod nihil prosit esse filios carnis, qui non sunt filii promissionis, justissima confirmat sententia, cum dicit: Juxta vias ejus, et juxta adinventiones ejus reddet ei. Cui ei? Nimirum ei, qui cum deberet esse Jacob sive Judas testis fidelis, factus est Ephraim, qui recessit infideliter a domo David, imo et Chanaam dici meretur, sicut habemus in sequentibus. Cum ergo dicit: Juxta vias ejus, et juxta adinventiones ejus [Col. 0181A] reddet ei, subintelligendum est, aeque ut gentili. Ira enim et indignatio, inquit Apostolus, tribulatio et augustia in omnem animam hominis operantis malum, Judaei primum, et Graeci. Non est enim personarum acceptio apud Deum (Rom. II) . Veritatem judicis sive veram sententiam judicis discernentis, quis vere Jacob dicatur et sit, verbis istis breviter definit: In utero supplantavit fratrem suum, et in fortitudine sua directus est cum angelo, et invaluit ad angelum et confortatus est; flevit et rogavit eum. Cum enim haec dicit, valde subtiliter exigit ut similiter faciat quicunque hoc astruere vult, quod ex Jacob sit. Et hoc declamat, quod populus ille veraciter Jacob dicatur et sit, qui similiter agit. In utero, inquit, supplantavit fratrem suum, unde dictus est Jacob [Col. 0181B] (Gen. XXV) , id est supplantator. Ergo qui vult veraciter dici vel esse Jacob in hujus vitae angustiis, confligat sensu veritatis contra populum istum qui cum sit crudelitate rufus, cupiditate terrenus, moribus hispidus, Deum sibi arrogat, cum Dei Filium non habeat. et pugnando usque ad victoriam tollat ejus primogenita. Item, et in fortitudine sua, inquit, directus est cum angelo, et invaluit ad angelum, et confortatus est; et flevit et rogavit eum. Notam historiam contingit, videlicet cum Jacob reverteretur de Mesopotamia, traductisque omnibus quae ad se pertinebant, trans vadum Jacob remansisset solus: Ecce vir luctabatur cum eo usque mane. Qui cum videret quod eum superare non posset, dixit ad eum: Dimitte me, jam enim ascendit aurora. Respondit: [Col. 0181C] Non dimittam te, nisi benedixeris mihi. Et benedixit ei in eodem loco (Gen. XXXII) . Ergo et qui non solum Jacob, verum etiam Israel veraciter dici vel esse vult, similiter in fortitudine sua, id est in fide sua, dirigatur cum Christo magni consilii angelo, et invalescat ad angelum hunc, videlicet et agendo poenitentiam, et faciendo dignum poenitentiae fructum. Nam quod ait, et confortatus est, subjungens, flevit et rogavit eum, recte dicas de fortitudine poenitentium; quia revera fortes sunt flendo instanter, et rogando perseveranter remissionem peccatorum, juxta illud: A diebus autem Joannis regnum coelorum vim patitur, et violenti diripiunt illud (Matth. XI) . Quisquis taliter imitatur patrem Jacob, qui cum angelo luctatus est et tanquam victor benedictionem [Col. 0181D] exegit ab eo, hic nimirum quacunque ex gente vel natione sit, vere est jam Jacob, et dici meretur Israel. Addit adhuc: In Bethel invenit eum, et ibi locutus est nobiscum, et Dominus Deus exercituum, Dominus memoriale ejus. Patenter hic angelum, cum quo directus est, sive luctatus ille patriarcha Jacob, ipsum asserit fuisse Dominum, dicendo: In Bethel invenit eum, et Dominus Deus exercituum, Dominus memoriale ejus. Nam eum quem superius invenerat in Bethel, ipsum fuisse Dominum Scriptura testis est. Sic enim scriptum est: Viditque in somnis scalam stantem super terram et cacumen illius tangens coelum, angelos quoque Dei ascendentes et descendentes per eam, et Dominum innixum scalae, dicentem [Col. 0182A] sibi: Ego sum Dominus Deus Abraham Patris tui, et Deus Isaac (Gen. XXVIII) . In Bethel ergo invenit eum scilicet angelum, cum quo luctatus est postmodum, qui et dixit ei: Quoniam si contra Deum fortis fuisti, quanto magis contra homines praevalebis? (Gen. XXXII.) Interpretatur autem Bethel domus Dei. Ergo et quisquis invalescere cupit ad illum talem angelum, ut fletibus tanquam victor obtineat remissionem peccatorum, in Bethel quaerat ut inveniat eum, id est in domo Dei, quae est Ecclesia. Nam extra istam Dei domum nullus est locus in quo inveniat quis eum, vel in quo suum cuiquam impertiatur alloquium. Unde nunc ait: Et ibi locutus est nobiscum. Quis vel quantus iste sit quem vel tunc ille Jacob in Bethel invenerit, vel nunc invenire debeat in domo [Col. 0182B] Dei, quisquis ejusdem Jacob sive Israel semen veraciter meretur nuncupari, manifestius exprimit cum protinus dicit: Et Dominus Deus exercituum, Dominus memoriale ejus. Nam revera hic magni consilii Angelus Dominus est, Deus est. Dominus, inquam, Deus exercituum, omnium videlicet Creator et rex angelorum, et omnium electorum hominum. Et hoc nomen, quod est Dominus, ita est memoriale ejus sicut et Dei Patris ejus. Nemo enim in Spiritu Dei loquens, diffitetur aut obliviscitur; sed memoriter tenet et 78 dicit, Dominus Deus. Nunc ad auditorem propheta sese convertit, dicitque ei: Et tu ad Dominum Deum tuum converteris; misericordiam et judicium custodi, et spera in Deo tuo semper. Cum dicit et tu, subintelligendum est quemadmodum ille, [Col. 0182C] sive secundum exemplum illius. Et quemadmodum tunc ille Jacob ad Dominum Deum suum conversus est, quomodo misericordiam et judicium custodivit, et speravit in Deo suo semper? Nimirum cum peregrinaretur, fratrem suum Esau fugitans, qui jam non peregrinus, sed praepotens factus erat, accipiendo uxores de filiabus Chanaan, inter quas Isaac pater suus habitabat, tunc omni humano solatio destitutus, flendo, ut jam dictum est, et rogando convertit se ad Dominum Deum suum, invaluitque ad angelum, confortatus cum flebili oratione hac: Deus patris mei Abraham, et Deus patris mei Isaac, Domine, tu dixisti mihi: Revertere in terram tuam, et in locum nativitatis tuae et benefaciam tibi; minor sum cunctis miserationibus tuis, et veritate quam explesti [Col. 0182D] servo tuo; in baculo meo transivi Jordanem istum, et nunc cum duabus turmis regredior. Erue me de manu fratris mei Esau, quia valde eum timeo (Gen. XXXII) . Ita ergo et tu, quoties te persequitur Esau, id est quilibet frater falsus cujuscunque exemplum fuit Esau, imo et quoties spiritum tuum caro tua persequitur, convertere ad Dominum Deum tuum, et ora eum atque ut exaudiri merearis rogando fortiter, sicut ille in fortitudine sua cum angelo directus est, perseveranter esto fortis, quemadmodum ille, cum dixit: Non dimittam te, nisi benedixeris mihi. Misericordiam et judicium ille custodivit, videlicet ambulando in viis Domini. Nam universae viae Domini misericordia et judicium (Psal. XXIV) , [Col. 0183A] sive misericordia et veritas. Proinde et merito speravit in Domino Deo suo semper, id est in omnibus adversis quae multa passus est, nec spe sua frustratus est. Nam et de manu Esau quem timebat eruit eum Dominus, et tandem post dies peregrinationis suae plurimos, post annos vitae suae CXXX, visa rursus facie filii sui Joseph, consolatus est semetipsum, dicens, quod jam laetus moriturus esset (Gen. XLV) . Hujusmodi judicium cum Juda, et haec visitatio super Jacob, ut quisque secundum haec exempla vivit patris illius, ille duntaxat dicatur et sit Judaeus, ille Jacob, imo et Israel vere vocetur. Quid contra is, qui cum sit fidei vel meritis ejusdem patris contrarius, in sola carne Jacob sive in carnali tantum Judaismo gloriatur? Audi quod sequitur: [Col. 0183B] Chanaan est in manu ejus statera dolosa, calumniam dilexit. Mira et condigna secundum cujusque merita nominum sive appellationum positio, imo oppositio, illi qui secundum exemplum patris jam dicti in fortitudine sua dirigitur cum angelo et invalescit ad angelum, recte dicitur, nequaquam Jacob appellabitur nomen tuum, sed Israel; quoniam si contra Deum fortis fuisti, quanto magis contra homines praevalebis? (Gen. XXXII.) Huic autem qui similiter non facit, imo invidet similiter facienti, dicitur secundum sensum sermonis hujus prophetici: Nequaquam Jacob appellabitur nomen tuum, sed Chanaan. Hoc et in alio propheta confirmat idem Deus, cum dicit: Pater tuus Amorrhaeus, et mater tua Cethaea (Ezech. XVI) . Amorrhaeus namque et Cethaeus posteri Chanaan [Col. 0183C] exstiterunt. Quam ob causam maxime meretur vocari Chanaan, quisquis secundum carnem Judaeus dicatur sive Israelita, secundum mores a tali vel tanto patre degenerat. Nimirum propter malitiosam terrenae cupiditatis duplicitatem, quae pulchre talibus exprimitur verbis: In manu ejus statera dolosa, calumniam dilexit. Hoc namque contrarium illi est, quod de patre illo Scriptura dicit: Jacob autem vir simplex, habitabat in tabernaculis (Gen. XXV) . Simplicitas eo provexit illum ut vocari mereretur Israel; dolositas eo devolvit filios carnis illius ut vocentur Chanaan. Quod si habendo in manu sua stateram dolosam contra justitiam legis Dei dicentis: Sit tibi aequus modius justusque sextarius [Col. 0183D] (Levit. XIX) , merentur appellari Chanaan, quanto magis pro eo quod consilium facientes ut Jesum tenerent et occiderent (Matth. XXVI) , statera hoc peregerunt, appendenda triginta argenteis, sanguinis ejus pretium, non jam Judaei, sed Chananaei dicendi sunt? Nimirum de Judaeis illius temporis veraciter propheticus sermo dicat: Chanaan calumniam dilexit, quia majori diligentia vel instantia calumniati sunt ut crucifigerent Christum regem, verum David, quam olim sese scidisset a domo David ille Ephraim, de quo hic propheta protinus dicit: Et Ephraim dixit: Verumtamen dives effectus sum, inveni idolum mihi. Omnes labores mei non invenient mihi iniquitatem, quam peccavi. Manifestius expressit quem in praecedenti versiculo nomine [Col. 0184A] Chanaan denotaverit, subjungendo: Et dixit Ephraim. Nam qui nascendo erat Ephraim et pro discessione a domo David, non qualiscunque, sed notabilis Ephraim, ipse stateram dolosam in manu habendo et idolum sibi inveniendo, Chanaan recte dici meruit. Et vide quam mira fatuitatis consolatio. Cum haberet iste Chanaan in manu sua stateram dolosam, et accusantem se nusquam posse evadere peccati conscientiam, consolatus est semetipsum et dixit: Verumtamen dives effectus sum. Undecunque, inquit, vel quomodocunque acquisierim, sive justa sive dolosa in manu mea statera fuerit, dives effectus sum; quod quaerebam adeptus sum, inveni idolum mihi. Et hoc quidem ille dixerit Hieroboam de tribu Ephraim, qui evincere potuit, [Col. 0184B] ut pro Deo vitulum faceret coli. Judaei vero temporis illius, quod maxime propheta respicit, quo videlicet venit ut regnaret verus David, cum audissent eum contra avaritiam suam disputantem, maximeque Scribae et Pharisaei, cum illum crucifixissent gavisi sunt, quasi illo interempto, deinceps vacaret sibi servire idolo suo, scilicet mammonae, id est vacare lucris suis. Cum itaque conscientia crudeli torqueretur hic talis Chanaan sive Ephraim consolabatur semetipsum, verumtamen, inquiens, dives effectus sum. Econtra ille dicebat: Verumtamen, vae vobis divitibus, quia habetis consolationem vestram. Vae vobis, qui saturati estis, quia esurietis. Vae vobis, qui ridetis nunc, quia lugebitis et [Col. 0184C] flebitis (Luc. VI) . Jacobus quoque apostolus contra divites eosdem dicit: Agite nunc divites, plorate ululantes in miseriis, quae advenient vobis (Jac. V) . At ille dives Chanaan, id est Judaicus sive Pharisaicus coetus dicebat sibi, quemadmodum hic propheta praescribit: Omnes labores mei non invenient mihi iniquitatem meam, quam peccavi. Et est sensus: Omnia peccata mea non potuerunt vindicari, neque fieri potest ut iniquitas quam peccavi puniatur eversione civitatis et templi. Nunquid enim credere vel audire posset quod locus ille tam lucrosus propter sanguinem Jesu Christi destruendus foret? Denique hoc Stephano protomartyri pro crimine ascriptum est, quod ita praedicaret sicut Scriptura refert: Et statuerunt falsos testes, qui dicerent: Homo iste non [Col. 0184D] cessat loqui verba adversus locum, et sanctum, et legem. Audivimus enim eum dicentem: Quoniam Jesus Nazarenus destruet locum istum (Act. VI) . Agite ergo divites, inquit apostolus jam dictus, plorate ululantes in miseriis, quae advenient vobis. Divitiae vestrae putrefactae sunt, et vestimenta vestra a 79 tineis comesta sunt (Jac. V) : Et subinde: Epulan, ait, estis super terram, et in luxuriis enutristis corda vestra. In die occisionis adduxistis, occidistis, et non restitit vobis (ibid.) . Vane ergo se consolatus est hic, qui stateram habens dolosam, calumniam dilexit, dicendo: Verumtamen dives effectus sum, quia nec divitiae suae proderunt illi, nec male commutati nominis Chanaan haereditate carebit. Sequitur: Et ego Dominus Deus tuus ex terra Aegypti, [Col. 0185A] adhuc sedere te faciam in tabernaculis sicut in diebus festivitatis. Hoc anterioribus conjungitur dictis, neque enim Chanaan illi, cujus in manu statera dolosa est, aut Ephraim qui sibi idolum invenit et gloriatus est divitem se esse, gratiam istam repromittit; sed ei cui dixerat, Et tu ad Dominum Deum tuum converteris, misericordiam et judicium custodi, et spera in Deo tuo semper. Hic ille est, qui habito judicio cum Juda seu visitatione super Jacob, vere Judaeus et verus esse Israelita repertus est, imitando illum, qui in utero supplantavit fratrem suum, et in fortitudine sua directus est cum angelo, sicut jam dictum est. Itaque ad illud quod dixerat, Et spera in Deo tuo semper, conjungitur id quod ait: Et ego Dominus Deus tuus ex terra Aegypti, id est, ex eo tempore [Col. 0185B] quo egressus ex ignorantiae tenebris verum mihi fidei sacrificium obtulisti. Tabernacula illa, quae repromittit, dicendo: Adhuc sedere te faciam in tabernaculis, illa sunt, de quibus Psalmista: Quam dilecta, inquit, tabernacula tua, Domine virtutum! subjungens, concupiscit et deficit anima mea in atriis Domini (Psal LXXXIII) . Tabernacula quippe, id est tegumenta peregrinantium sive in malitia laborantium, discreti in Ecclesia sunt ordines Deo servientium, in quibus posita anima concupiscit et deficit in atriis Domini, desiderando ab istis angustiis transmigrare in illam amplitudinem Hierusalem supercoelestis, ubi tanta amplitudo est ut nullius possessio alterius possessione possit arctari, sufficiatque unicuique quod possidet, ita ut amplius nolit. Notandus ergo [Col. 0185C] ordo dictorum, quia cum dixisset, Ego Dominus Deus tuus ex terra Aegypti, adhuc ait, Sedere te faciam in tabernaculis, sicut in diebus festivitatis. Notum quippe est, quod egressi de terra Aegypti filii Israel in tabernaculis habitaverunt. Unde et festivitatem Tabernaculorum coenophegiam celeberrimam habuerunt singulis annis (Exod. XXIII) . Est itaque sensus: Olim patres tuos ascendentes de terra Aegypti habitare feci in tabernaculis, donec introducerem eos in terram promissionis. Sed sicut alia est Aegyptus quam in illa Aegyptus significavit, et alia terra promissionis cujus illa terra typum praetulit, ita adhuc alia sunt tabernacula, quorum illa tabernacula significativa fuerunt, et in illis te sedere faciam, sicut in diebus festivitatis, id est, sicut significatum [Col. 0185D] est illis tabernaculorum festis, quia omnia in figura contingebant illis (I Cor. X) . Et revera quicunque credendo in Christum de spirituali Aegypto exivit, in aliis, id est in spiritualibus sedet tabernaculis, dicitque sedens, Concupiscit et deficit anima mea in atriis Domini. His dictis protinus subjungit: Et locutus sum per prophetas, et ego visionem multiplicavi, et in manu prophetarum assimilatus sum.

Hoc ita sensui conjungitur praecedenti. Ego, inquam, Dominus Deus tuus ex terra Aegypti, et extunc ita factis et dictis innotui, ut nemo se de ignorantia nominis mei excusare possit. Nam ut innotescerem, visionem extunc multiplicavi, ex quo Mosi apparui de medio rubi in flamma ignis, et ille dixit: [Col. 0186A] Vadam et videbo visionem hanc magnam, quare non comburatur rubus (Exod. III) . Et tunc per illum prophetam et per alios prophetas locutus sum, et visionem multiplicavi, id est videndus atque cognoscendus prophetis multipliciter apparui, et in manu prophetarum assimilatus sum, videlicet opera multa faciendo, quae mei ipsius quasdam similitudines praetulerunt. Exempli gratia: In manu Mosi decem plagis contraria quidem Aegyptus et Pharao flagellatus est, sed nonnisi per immolati sanguinem agni ad perfectum victoria perduci potuit. Illic nimirum in manu Mosi assimilatus sum; hoc denique tunc assimilatum vel praefiguratum est, quod decem justitiae praeceptis legalibus, qui illa ante meum servaret adventum, sancti homines, vexarent quidem [Col. 0186B] spiritualem Pharaonem, id est diabolum, repugnando et resistendo illi atque contendendo exire de regno mortis, sed non praevalerent. Nihil enim ad perfectum adductura erat lex, sicut Apostolus dicit (Hebr. VII) , donec tandem ingrederer mundum immolandus, et sacrificium justitiae futurus verus Agnus Dei, qui per meum sanguinem solus implerem, ut per justitiam hominum, quantumvis fortiter praecepta legis adimplentium fieri non potuit. Ejusmodi factis multiplicibus multisque similitudinibus in manu Mosi et prophetarum assimilatus sum. De ignorantia talium, quoniam scripta sunt, maxime tribus Juda, penes quam et templum et religionis sive sacerdotii cuitus erat, excusari non poterat. Sequitur ergo: Si in Galaad idolum, tamen [Col. 0186C] frustra erant in Galgal bobus immolantes. Et est sensus: Si decem tribus idola colunt, quae templo Dei, sacerdotibus et Dei religione carent, tu tamen, o Juda, frustra Deum dereliquisti et in Galgal idola colis, cum habeas templum et sacerdotium, et caetera, quae ad divini cultus pertinent ritum. Galaad namque et mons est civitas juxta eumdem montem sita trans Jordanem in tribu Gad, de qua superius legimus: Galaad civitas operantium idolum, supplantata sanguine. Galgal vero in tribu Juda prope Bethel, de qua supradictum est: Omnes nequitiae eorum in Galgalis. Itaque et per Galaad decem tribus, et per Galgal tribus Juda recte denotantur, secundum tropum, qui synecdoche dicitur, id est conceptio, cum a parte totum vel a toto pars intelligitur. Aliter [Col. 0186D] et sic intelligi potest, etiamsi Galaad idolum sit, sive quamvis Galaaditae abundent idolis, tamen in Galgal erant mira superstitionis insania, non contenti uno in loco fixa portenta venerari, sed semper de loco ad locum cursitantes, et idolorum loca diversa visentes, quasi praeclaris festivitatibus invitati. Nam et protinus subjungit: Nam et altaria eorum quasi acervi super sulcos agri. Quod est dicere: Cum enim uno in loco, hoc est in Hierosolymis uni Deo sacrificia vel primitias offerre debuerint, adeo multiplicaverunt altaria, sicut superius jam dictum est, et ita exuberaverunt simulacris, et in vicis tam multa stabant altaria, ut solent manipulorum congesti stare acervi. Hoccine est haereditarium paternae [Col. 0187A] fidei, quod habito judicio Domini cum Juda, et visitatione super Jacob, filii Juda vel filii Jacob mereantur nuncupari? Non utique. Sequitur enim: Fugit Jacob in regionem Syriae, et servivit Israel in uxore, et in uxore servivit. In propheta autem eduxit Israel de Aegypto, et in propheta servatus. Causa ista non minime operatur in illo judicio, sive operatione Domini super Jacob in discernendo, quis veraciter et quis falso dicatur esse semen Jacob. Cur enim ille fugit in regionem Syriae, et servivit in uxore? Videlicet ne quando ad ejusmodi perduceretur altaria per mulieres Chanaan. Dixit enim Rebecca ad Isaac: Taedet me vitae meae propter filias Eth. Si acceperit Jacob uxorem 80 de stirpe hujus terrae, nolo vivere (Gen. XXVII) . Vocavit itaque Isaac Jacob, et benedixit, [Col. 0187B] praecepitque ei dicens: Noli accipere conjugem de terra Chanaan; sed vade, et proficiscere in Mesopotamiam Syriae ad domum Batuel patris matris tuae; et accipe tibi inde uxorem de filiabus Laban avunculi tui (Gen. XXVIII) . Itaque mulieres terrae illius fugit, quae possent illi scandalum esse et causa peccati; et exemplum ejus sequendum esse, propter causam eamdem, Moses ita scripsit: Non inibis cum eis foedus, nec misereberis eorum, neque sociabis cum eis conjugia. Filiam tuam non dabis filio ejus, nec filiam illius accipies filio tuo; quia seducet filium tuum, ne sequatur me, et ut magis serviat diis alienis, irasceturque furor Domini, et delebit te cito (Deut. VII) . Isti autem contra de Galaad in Galgal, de Galgal in Galaad cursitabant, quaerendo et sequendo [Col. 0187C] idola, quae ille de gente in gentem et de regno in populum alterum pertranseundo fugiebat. Falso igitur filios illius fecisse dicunt, cum sint potius Chanaan, sicut supra dictum est, cujus opera sectati sunt. Magnum profecto praeconium est fugientis, in eo quod dicitur, et in uxore servivit. Maluit uxorem juxta beneplacitum Dei, patris ac matris propria servitute acquirere, quam filias Chanaan ducere cum offensione, sicut fecit Esau, de quo scriptum est: Esau vero quadragenarius duxit uxores, Judith filiam Beheri Ethaei, et Bascinath filiam Heloim ejusdem loci; quae ambae offenderant animum Isaac et Rebeccae (Gen. XXVI) : uxor illa in qua servivit Rachel exstitit. Non pro Lia servivit, aut conventionem fecit, sed pro Rachel, quam solam diligens [Col. 0187D] a patre petivit. Idcirco autem repetiit dicendo, et servivit in uxore, et in uxore servivit, quia videlicet bis pro una eademque Rachel septennem servitutem subiit. Septem quippe annis servivit, antequam conjugem duceret, et debito conjugio fraudatus est, sed querela deprompta, protinus post Liae copulam quam non quaesierat, optatis potius nuptiis Rachel, rursus servivit septem aliis annis. Et notandum quod sic repente nomen commutatur, dicendo: Fugit Jacob in regionem Syriae, et servivit Israel in uxore. Quando fugit, dicebatur Jacob, quando autem servivit, meruit vocari Israel, auctis utique meritis, sicut narratio continet reversionis ejusdem de servitio redeuntis. Ad eamdem distinctionem tanti [Col. 0188A] patris et eorum qui, quamvis carnis ejus filii nequaquam tamen merentur in semine reputari, spectat ad illud, quod protinus subjungit: In propheta autem eduxit Dominus Israel de Aegypto, et in propheta servatus est. Nam econtra subaudiendum est: Isti autem de Aegypto mente nequaquam sunt egressi, imo ipsi sunt Aegyptus, faciendo sibi et colendo deos, Aegypti scilicet vitulos, quorum cultum didicerunt in terra Aegypti. Unde confestim in sua persona Deus conquerendo dicit:

CAP. XIII.

Ad iracundiam me provocavit Ephraim in amaritudinibus suis, et sanguis ejus super eum veniet. Statimque propheta subsequitur: Et opprobrium ejus restituet Dominus Deus suus. Loquente Ephraim horror invasit Israel, et deliquit in Baal, et [Col. 0188B] mortuus est. Et nunc addiderunt ad peccandum, feceruntque sibi conflatile de argento suo, quasi similitudinem idolorum. Factura artificum tota est. His ipsi dicunt: Immolate homines vitulos adorantes. Haec omnia quae hic dicta sunt declamatione vehementi prophetae judicium Domini, et visitationem super Jacob justificantis, fortiter convincunt eos quod non sint aut mereantur dici Israel, qualem Dominus in propheta veraciter de Aegypto eduxit. Alii namque et longe diversi, imo et contrarii Israel vero et fideli, quem in propheta Mose Dominus eduxit de Aegypto, vero corde dicente: Eamus et sacrificemus Domino Deo nostro (Exod. V) . Illi fuerunt qui in amaratitudinibus suis eumdem Dominum ad iracundiam procaverunt, tentando et male loquendo de ipso, semperque [Col. 0188C] murmurando contra eum. Et ille quidem Israel, qualis erat Josue sive Caleph, in eodem propheta servatus est, ascendendo per mare Rubrum, illorum autem corpora prostrata sunt in deserto. Illorum omnium deterrimus et maxime notabilis exstitit Ephraim, id est Hieroboam de tribu Ephraim, qui populum scindens a domo David vitulos aureos pro Deo colendos instituit. Idcirco confestim in illum sermo recurrit, dicente Domino: Ad iracundiam me provocavit Ephraim in amaritudinibus suis, et sanguis ejus, id est peccatum ejus, super eum veniet, ut scilicet intereat et regnum perdat in posteris suis, quod tali modo retinendum putavit. Et quia praesens poena non sola redditur impoenitenti, subjungens [Col. 0188D] propheta: Et opprobrium, inquit, ejus restituet ei Dominus Deus suus, id est, in futuro quoque saeculo tanti opprobrii memoria non delebitur, qui in tantum se dejecit, ut deserto Creatore Deo, coleret non tam vitulum quam inanimatam et insensibilem similitudinem vituli. Nec vero sui solius, sed et omnium quos ad tantum opprobrium induxit, perditio in illum redundabit. Idcirco peccatum ejus amplius declamans: Loquente, inquit, Ephraim, horror invasit Israel, et deliquit in Baal, et mortuus est. Et est sensus. Dicente Hieroboam: Isti sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti (III Reg. XII) , horrendus horror et erroneus pavor invasit Israel, ut aut verum putaret aut obloqui non auderet, et non solum vitulos illos, sed et Baal, agente [Col. 0189A] Achab cum Jezabel, coleret, atque hoc modo mortuus est. Extunc usus idololatriae tantum excrevit, ut pene in omni loco singuli propria pro posse sibimet fabricarent idola in agris et in domibus suis. Hoc est quod ait: Et nunc addiderunt ad peccandum, feceruntque sibi conflatile de argento suo, quasi similitudinem idolorum, ut scilicet haberent ipsi quoque suos vitulos. Nam quia rex deos habebat aureos, ipsi secundum suam possibilitatem fecerunt sibi deos argenteos. Totum hoc, ait, factura est artificum, sicut alibi scriptum est: Simulacra gentium argentum et aurum, opera manuum hominum (Psal. CXIII) . Quod eum ita sit, recte admiratur et dicit: His ipsi dicunt: Immolate homines vitulos adorantes. Nam vere mira et nimis misera stultitia, mandare [Col. 0189B] homines, qui sunt opus Dei, tali facturae artificum immolari. Hoc tam grande malum nequaquam illis fuit inusitatum. Scriptum est enim: Et immolaverunt filios suos, et filias suas daemoniis. Et effuderunt sanguinem innocentem, sanguinem filiorum suorum, et filiarum suarum, quas sacrificaverunt sculptilibus Chanaan (Psal. CV) . Qui autem sunt ipsi qui haec dicunt? Nimirum sacerdotes sive artifices quorum illa factura est. Vos, aiunt, o cultores idolorum, quibus non suppetunt hostiae, filios vestros et filias vestras idola sive vitulos nobiscum adorantes, eisdem vitulis immolate. Tantis ac talibus causis redditis, quibus in judicio Domini cum Juda sive visitatione super Jacob convincantur, quod potius semen Chanaan, quam semen Jacob mereantur [Col. 0189C] dici, nunc superest pronuntiare condignas judicii sententias, et diffinire qualem poenam isti falsi filii et qualem jure gratiam recipiant veri filii patris illius Jacob, cujus Deus Dominus dicatur esse vel dici. Sequitur ergo: Idcirco erunt quasi nubes matutina, et sicut ros matutinus praeteriens. Sicut pulvis turbine raptus ex area, et sicut fumus de fumario. Ego autem Dominus Deus tuus ex terra Aegypti, et 81 Deum absque me nescies, et Salvator non est praeter me. Ego cognovi te in deserto, in terra solitudinis. Prior namque sententia super illos filios carnis, et non fidei Jacob depromitur, quod ipsorum memoria sit peritura, sequens ad istos, non tantum carnis sed et fidei filios, quod in adventu Salvatoris [Col. 0189D] Christi salvandi sunt in Domino salute aeterna. In illorum qui reprobantur sententia, quatuor ista pro similitudine posita sunt: Nubes, ros, pulvis et fumus. Notandum vero quod nullum horum simpliciter positum est, sed cum adjectione quae malum significet, quia videlicet unumquodque horum simpliciter positum, in bonam partem accipi plerumque solet. Scriptum est enim: Qui sunt isti qui ut nubes volant? (Isa. LX.) Item Concrescat ut pluvia doctrina mea, fluat ut ros eloquium meum (Deut. XXXII) . Vel ut Abraham loquitur ad Deum: Loquar ad Dominum cum sim pulvis et cinis (Gen. XVIII) . Et Psalmista dicit: Qui respicit terram, et facit eam tremere, qui tangit montes et fumigant (Psal. CIII) . Itaque quatuor haec omnia simpliciter in Scripturis [Col. 0190A] posita, in bonam partem accipi possunt, idcirco singula hic cum adjectionibus congruis posita sunt, per quas sempiterni boni significatione distinguuntur. Nubes matutina, ros item matutinus et mane pertransiens, pulvis turbine ex area raptus, fumus item de fumario turbine raptu sdicitur, atque ita haec omnia perituram convenienter significant memoriam illorum, qui cum deberent esse semen Jacob, ipsi per suum vitium in illum Chanaan, qui a patre sancto maledictus est, degeneraverunt. Et quidem hoc, scilicet delendam esse memoriam illorum quatuor ista pariter significant, verumtamen in propriis significationibus diversa sunt. Etenim duo postrema, videlicet pulvis turbine raptus ex area et fumus de fumario, manifestam exprimunt iram; [Col. 0190B] duo autem praecedentia, nubes matutina et ros matutinus praeteriens, temporalem licet et cito transituram quamdam misericordiam, juxta illud quod supra in hoc eodem propheta dictum est: Quid faciam tibi, Ephraim? quid faciam tibi, Juda? Misericordia vestra quasi nubes matutina, et quasi ros mane pertransiens. Denique et hic et illic nubes matutina et ros mane pertransiens temporalia significant genti illi collata, bono quidem secundum se, sed malo illorum cito transitura. Duo sequentia manifeste sempiterna significant mala, sicut jam dictum est. Etenim haec impiorum retributione perire, sicut disperiit pulvis turbine raptus ex area, et sicut deficit fumus turbine raptus de fumario, Psalmista quoque dicente: Non sic impii, non sic, sed tanquam pulvis, quem [Col. 0190C] projicit ventus a facie terrae (Psal. I) . Item: Inimici vero Domini, mox ut honorificati fuerint et exaltati, deficientes, quemadmodum fumus, deficient (Psal. XXXVI) . Sic itaque nubes illa matutina sive ros ille mane pertransiens, talium, pars filiorum, qualis fuit Esau, cui dixit pater Isaac: In pinguedine terrae, et in rore coeli desuper erit benedictio tua (Gen. XXVII) . Nam illorum qui sunt semen Jacob vel reputantur in semine, suntque Israelitae, pars Dominus est, sicut protinus verbis sequentibus exprimitur: Ego autem Dominus Deus tuus ex terra Aegypti, et Deum absque me nescies, et salvator non est praeter me. Ecce cognovi te in deserto in terra solitudinis. Qui enim haec loquitur Dominus Deus, dicens: Et [Col. 0190D] salvator non est praeter me, Christus est Dei Filius, fructus benedictionis illius quam non meruit Esau. Jacob autem adeptus est secundum verba haec: Et serviant tibi populi, et adorent te tribus. Esto Dominus fratrum tuorum, et incurventur ante te filii matris tuae. Qui maledixerit tibi, sit ille maledictus, et qui benedixerit tibi, benedictionibus repleatur (ibid.) . Hoc nimirum in Spiritu sancto agebatur, ut quando dividendi erant Jacob et Esau, juxta illud divinum oraculum: Duae gentes in utero tuo sunt, et duo populi ex ventre tuo dividentur (Gen. XXV) , non de Esau, sed de Jacob semen Abrahae, quod est Christus, nasceretur. Hic ergo cum dicit, ego autem Dominus Deus tuus, notandum quod addit, ex terra Aegypti. In hoc namque breviter astruit quod non sit Deus [Col. 0191A] recens quamvis in novissimis diebus de Virgine natus sit. Poterat autem dicere sic, ego autem Dominus Deus tuus ex Abraham, quemadmodum et Judaeis dicentibus, quadraginta annos nondum habes, et Abraham vidisti? Respondens: Amen amen, inquit, dico vobis, antequam Abraham fieret, ego sum (Joan. VIII) . Cur ergo dicere maluit, ex terra Aegypti? Videlicet quia tunc magis innotuit, et potentiam suam ostendit in signis et prodigiis, qualia Abrahae non ostendit, propter quod et Mosi tunc ait: Ego Dominus qui apparui Abraham, et Isaac, et Jacob in Deo omnipotente; et nomen meum Adonai non indicavi eis (Exod. VI) . Tunc etenim foedus pepigit cum illis in monte Sinai, ut esset Deus eorum. Qui dixerunt ad Mosen: Omnia quae locutus est Dominus, faciemus et [Col. 0191B] erimus obedientes. Ille vero sumptum sanguinem respersit in populum, et ait: Hic est sanguis foederis, quod pepigit Dominus vobiscum super cunctis sermonibus his (Exod. XXIV) . Sermonum eorumdem initium erat hoc: Non habebis deos alienos coram me. Recte ergo et hic ait: Et Deum absque me nescies. Continuo quoque addit: Et salvator non est praeter me. Iste Deus et Salvator Christus est Deus, quia creavit; Salvator, quia factus homo salvavit. Unde et Jesus, quod interpretatur Salvator, nuncupari [Col. 0192A] voluit. Vere praeter hunc, Salvator non est, quia non est in alio aliquo salus, nec enim nomen aliud sub coelo datum hominibus in quo oporteat nos salvos fieri (Act. IV) . Gratiosa valde commemoratio est, qua tandem dicit: Ego cognovi te in deserto in terra solitudinis. Neque enim exiguum quid est ei, qui omnia scit, et omnes per scientiam novit, notum esse per gratiam illa notitia, juxta quam uni illorum vero Israelitae scilicet Mosi dicit: Invenisti enim gratiam coram me, et teipsum novi ex nomine (Exod. XXXIII) . Et quod tunc illi dictum hoc esse legimus, sed quod uni dicit, omnibus dicit, quos tunc temporis, imo et ante et post tempus illud praescitos atque praedestinatos eligit, quia cunctorum nomina in libro vitae scripsit. Proinde et hoc sciendum, [Col. 0192B] quia quique electi in deserto cognoscuntur, maxime et in terra solitudinis, in deserto hujus saeculi, ubi Deum nemo vidit unquam (I Joan. IV) , in solitudine cordis et occulto conscientiae latentis, ubi solus Deus animam tentationibus circumventam prospiciens, exercet, et probat, et legitime currentem cognitione sua dignam ducens, profitetur quia cognoscit. Talibus et ita cognitis sive nominatis ipse in Evangelio dicit: Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in coelis (Luc. X) .

[Col. 0191C] 82 Sexta nunc repetitione peccata gentis ejusdem Dominus depromens ad auditorem sese convertit et dicit: Juxta pascua sua adimpleti sunt et saturati sunt. Et elevaverunt cor suum et obliti sunt mei. Dictum hoc Dei quidem bene facientis commendat bonitatem, sed nihilominus eorum quibus benefactum est vehementer condemnat ingratitudinem. Simile namque illi est, quod de eisdem Psalmista dicit: Et manducaverunt et saturati sunt nimis, et desiderium eorum attulit eis, non sunt fraudati a desideriis suis (Psal. LXXVII) . Et subinde: In omnibus his peccaverunt adhuc (ibid.) , et non convertentur inimici mei retrorsum (Psal. LV) . Nunc ipsorum proprietatem dictorum consideremus. Juxta pascua sua, inquit, adimpleti sunt. Quemdam [Col. 0191D] non bonum sive laudabilem adimpletionis et saturitatis modum insinuat, ita determinando, adimpleti sunt et saturati sunt juxta pascua sua. Quaenam vel qualia fuerunt pascua sua? Nimirum ea quae desideraverunt, propter quae murmuraverunt et de Deo male locuti sunt (Psal. LXXVII) . Exempli gratia, quando dixerunt: Quis dabit nobis carnes ad vescendum? Recordamur piscium, quos comedebamus in Aegypto gratis. In mentem nobis veniunt cucumeres, et pepones, porrigue et cepe, et allia. Anima nostra arida est, nihil aliud respiciunt oculi nostri, nisi man (Num. XI) . Quia taliter et talia desideraverunt et desiderantes usque ad nauseam impleti sunt, recte pascua sua haec dicta sunt. Neque enim Deum [Col. 0192C] propter ipsum, sed propter ista secuti sunt. Caeterum qui Deum sequuntur propter ipsum, non haec talia dicuntur pascua ipsorum, sed sermo Dei cibus vel pascua ipsorum est, juxta illud Deuteronomii: Quia non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei (Deut. VIII) . Cum ergo dicit, juxta pascua sua adimpleti sunt et saturati sunt, vehementer illos reprehendit. Idem enim est ac si dicat: Manducando et bibendo totam receperunt mercedem suam, pro eo quod exierunt de terra Aegypti, et ad tempus susceperunt legem Dei. Omnino delictum est propter talia pascua Deum sequi. Idcirco tales vituperans in Evangelio dicit: Amen amen dico vobis, quaeritis me, non quia vidistis signa, sed quia manducastis ex panibus, et saturati estis. [Col. 0192D] Operamini non cibum qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam (Joan. VI) . Similiter et omnes sese existiment vituperati, quicunque altari Christi praesto sunt, non propter dilectionem sacramentorum quae concelebrant, sed propter hoc solum ut de altaris sumptibus vivant. Igitur quod ait, juxta pascua sua adimpleti sunt et saturati sunt, illi simile est, ut jam diximus, quod Psalmista dicit: Et desiderium eorum attulit eis Dominus (Psal. LXXVII) . Nimirum talis plenitudo ventris, mentis elationem, talis saturitas oblivionem Dei generat. Notum et manifestum est, quia taliter illis accidit. Unde et continuo dicit: Et elevaverunt cor suum, et obliti sunt mei. Nam qui terram optimam in possessionem [Col. 0193A] acceperunt, cujus fructibus adimpleti et divites facti sunt, elati in superbiam, regem sibi petierunt, nolentes audire vocem Domini et Samuelis, sed dicentes: Nequaquam: rex enim erit super nos, et erimus nos quoque sicut omnes gentes, et judicabit nos rex noster (I Reg. VIII) . Eadem mentis elatione repulerunt domum David, et fecerunt sibi regem Hieroboam, qui pro Deo vitulos illis fecit, quae nimirum res magna fuit oblivio Dei (III Reg. XII) . Idcirco nunc dicit, et obliti sunt mei. Subaudiendum vero est, sed non licuit aut licebit eis penitus oblivisci. Sequitur enim: Et ego ero eis quasi leaena, sicut pardus in via Assyriorum. Occurram eis quasi ursa raptis catulis, et dirumpam interiora jecoris eorum, et consumam eos ibi quasi leo, bestia agri [Col. 0193B] scindet eos. Sensus iste est: Tradam illos regnis quatuor, quae intelliguntur per leaenam et pardum et ursam et bestiam agri, quam sine nomine posuit ut ab illis oppressi atque conscissi magnitudine miseriarum cogantur reminisci mei, cujus sunt obliti. Per istas namque quatuor bestias regna quatuor, scilicet Babylonicum, Persicum, Macedonicum atque Romanum; illa maxime Danielis visio dat intelligi, qua dicit: Videbam in visione mea nocte, et ecce quatuor venti coeli pugnabant in mari magno; et quatuor bestiae grandes ascendebant de mari diversae inter se. Prima quasi leaena, et alas habebat quasi aquilae. Alia similis urso. Alia quasi pardus. Quarta terribilis atque mirabilis, et fortis nimis [Col. 0193C] (Dan. VII) . Sicut ille, ita et hic bestiam quartam sine nomine posuit, dicendo, bestia agri scindit eos. Igitur ero, inquit, eis quasi leaena, et sicut pardus, id est tradam eos Babyloniis, atque Macedoniis in via Assyriorum, id est pro eo quod superbe incedendo contra me direxerunt: Assyrii namque dirigentes interpretantur: occurram eis quasi ursa raptis catulis. Aiunt, qui de bestiarum scripsere naturis, inter omnes feras nihil esse saevius ursa, cum perdiderit catulos, vel indiguerit cibis. Cum ergo per ursum apud Danielem regnum Persarum atque Medorum significetur, non incongrue per hujusmodi ursae ferocitatem illius Aman Agagitae crudelitas pessima intelligitur, qui indignans quod Mardochaeus non se adoraret nec sibi genu flecteret, pro nihilo [Col. 0193D] duxit in unum Mardochaeum mittere manus suas; audierat enim quod esset gentis Judaeae, magisque voluit omnem Judaeorum qui erant in regno Assueri perdere nationem (Esther III) . Et quia mala haec sub regnis jam dictis propter peccata sua erant passuri: Et dirumpam, ait, interiora jecoris eorum. In jecore namque juxta physicos voluptatis et concupiscentiae consistit vis. Itaque per interiora jecoris, omnem concupiscentiam, quae peccatum parit, breviter 83 innuit, quae videlicet interiora quasi per ejusmodi feras dirupta sunt, quia peccata illorum regnis illis opprimentibus punita sunt. Et quia peccata ipsa in tribulatione confitentibus, tandem parcere habebat, subjungit atque ait: Et consumam eos ibi quasi leo. Tradunt namque physici, leonem prostrato [Col. 0194A] parcere homini. Ergo ibi, id est sub regnis illis, non utcunque sive absque ulla discretione, sed quasi leo consumam eos, ait, quia videlicet ira mea terribilis quidem super eos erit, sed prestratis et peccata sua in tribulatione confitentibus parcam illis. Qui tandem fiet? Bestia agri scindet eos, bestia quarta terribilis, ut ait Daniel, atque mirabilis et fortis nimis, dentes ferreos habens magnos, comedens atque comminuens, et reliqua pedibus suis conculcans, et omnino dissimilis caeteris bestiis (Dan. VII) . Quomodo scindet eos? Nimirum exscindendo miserabili excidio, et in omnes gentes ducendo captivos. Nunc ad ipsum populum taliter scindendum convertitur, et dicit: Perditio tua, Israel; tantummodo in me auxilium tuum. Ac si dicat: Tu ipse perditionis tuae causa es; [Col. 0194B] tu tibi perditionem thesaurizasti, recedendo a me, qui solus tibi poteram et consueveram auxiliari, et nusquam tibi auxilium est nisi apud me, si poenitentiam egeris. Et quod vere tantummodo in ipso auxilium sit, increpando confirmat sequentibus verbis: Ubi est rex tuus? Maxime nunc salvet te in omnibus urbibus tuis; et judices tui, de quibus dixisti: Da mihi regem et principem. Dabo tibi regem in furore meo, et auferam in indignatione mea. Vehementer vanam populi percutit aestimationem, qui regem sibi petivit, cum regem Deum haberet et ab hoc percunctatur, ut ad considerandum excitet et scire faciat, quia tantummodo in Deo auxilium est. Similis huic percunctationi illa est: Ubi sunt dii eorum in quibus habebant fiduciam; de quorum victimis comedebant [Col. 0194C] adipes, et bibebant vinum libaminum (Deut. XXXII) . Nam, quemadmodum illic deficiente responsione, competenter subjungit: Videte quod ego sim solus, et non sit alius Deus praeter me (ibid.) ; ita et hic, cum dicit: ubi est rex tuus; et judices tui, de quibus dixisti: Da mihi regem et principem, subjunxit atque ait: Dabo tibi regem in furore meo, et auferam in indignatione mea. Factum namque hoc fuerat in primo rege Saul, quem petenti populo dederat. Denique in furore suo regem illum dedit, sicut ipsa ejus verba indicant, cum dicit: Hoc erit jus regis, qui imperaturus est vobis. Filios vestros tollet et ponet in curribus suis, facietque sibi equites et praecursores quadrigarum suarum, et caetera, quae hoc modo concludit: Greges quoque vestros addecimabit, [Col. 0194D] vosque eritis servi et clamabitis in die illa a facie regis vestri, quem elegistis vobis, et non exaudiet vos Dominus in die illa, quia petistis vobis regem (I Reg. VIII) . Ita in furore suo datum, abstulit in indignatione sua, dicens ad Samuel: Poenitet me, quod constituerim Saul regem (I Reg. XV) . Et subinde dicit Scriptura: Spiritus autem Domini recessit a Saul, et exagitabat eum spiritus nequam a Domino (I Reg. XVI) . Itidem de Hieroboam caeterisque regibus decem tribuum sentiendum, quia volentibus illis et scindentibus sese a domo David, in furore suo dedit illos et in indignatione sua abstulit, alios in vita sua, alios percutiens in posteritate sua. Porro David neque populus prior petivit, neque Dominus in furora suo [Col. 0195A] dedit, sed Dominus prior in misericordia elegit, in gratia dedit, in summa dignatione firmavit et custodivit. Itaque cum dicit, De quibus dixisti: Da mihi regem et principem, subaudiendum est, et ego respondi tibi in occulto judicio dicens: Dabo tibi regem in furore meo, et auferam in indignatione mea. Sequitur: Colligata est iniquitas Ephraim, absconditum peccatum. Dolores parturientis venient ei. Ipse filius non sapiens. Nunc enim non stabit in contritione filiorum. Jam saepe dictum est Ephraim, id est reges decem tribuum, ita pariter viam Hieroboam secutos fuisse, qui peccare fecit Israel, ut nullus eorum, Scriptura testante, a peccatis ejus recederet. Ergo quasi quaereres, quaenam furoris aut indignationis causa fuerit, colligata est, ait, iniquitas [Col. 0195B] Ephraim, id est soluta non est, neque solvi poterat iniquitas regum illorum, eo quod incorrigibiles, et impoenitentes fuerint, semperque iniquitatem quisque illorum defenderit. Nam hoc est quod sequitur: Absconditum peccatum ejus. Absconditum namque peccatum dicit, ubi nulla voce confessionis aperitur, imo et superbiae defensionis scuto contegitur. Ibi iniquitas ita colligata est, ut solvi aut dimitti non possit. Econtra sanctus dicit: Delictum meum cognitum tibi feci, dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI) . Ille talis filius est sapiens; de isto autem dicitur: Ipse filius non sapiens. Quomodo enim sapiens filius, qui a patre recessit a quo fuerat adoptatus, dicente ad Pharaonem: Filius meus primogenitus [Col. 0195C] Israel? (Exod. IV.) Et quidem nunc coram hominibus peccatum suum abscondit, et coram Deo cum abscondere non possit, impoenitenti corde defendit, sed dolores, inquit, parturientis venient ei. Sicut enim mulier conceptum suum ad tempus quidem dissimulare potest, sed tandem parturiendo, doloribus attestantibus, occulta prodit, sic quisquis ejusmodi est, peccatum suum utcunque dissimulare ad tempus et abscondere potest, sed in tempore suo cuncta cordis ejus occulta cum dolore manifestabuntur, juxta illud: Nihil opertum quod non reveletur, neque occultum quod non sciatur (Matth. X) . Tunc utique parebit sibi, quia ipse filius non sapiens. Et unde hoc probatur quod sit filius non sapiens? [Col. 0195D] Ait: Nunc enim non stabit in contritione filiorum. Et est sensus: Qui enim vere filii sunt, ipsorum est contritio, et ipsi tribulatione stant, id est poenitentiam agunt, habentes cor contritum et humiliatum. Denique ita conteri sive confringi, hoc vere stare est, sicut de quodam ejusmodi filiorum scriptum est: Et dixit ut disperderet eos, si non Moses electus ejus stetisset in confractione in conspectu ejus (Psal. CV) . Nam confractionem nimiam et vehementem dicit humilitatem, in qua sic stetit ut Deum teneret homo fortis dicentem: Dimitte me (Exod. XXXII) . In hujusmodi contritione qui stant, et filii sapientes sunt. Ita enim se conterendo per poenitentiam sapientes filii fiunt. Is autem qui, ut jam dictum est, corde impoenitenti suam iniquitatem [Col. 0196A] colligavit, filius quidem dici potest dum jactat se et dicit: Unum patrem habemus Deum (Joan. VIII) , sed non sapiens filius dicitur aut est. Restat igitur ut quemadmodum illi furorem debitum adjudicavit atque indignationem, sic econtra filiis istis, quorum est contritio, id est cor contritum et humiliatum, dignam et gratiosam repromittat consolationem. Audiamus illam vere magna et sonora declamatione depromptam. De manu mortis liberabo eos, de morte redimam eos. Ero mors tua, o mors; morsus tuus ero, inferne. Christus Dei Flius, victor mortis et auctor vitae, hoc in persona sua magna voce, magna veritatis eloquitur auctoritate: Liberabo eos, inquit, de manu mortis, redimam eos de morte. Quos eos, nisi filios, quorum cor contritum in poenitentiae [Col. 0196B] studio est? Horum in catalogo primus est Abel, cujus ipsum nomen poenitentiae significat lamentum, transfertur enim in luctum. Ab illo usque ad ultimum electum cuncti poenitentiam agentes, et peccatores se esse confitentes: Omnes enim 84 in Adam peccaverunt (Rom. III) , consolationem istam accipiunt, de manu mortis liberati, de morte redempti. Nec vero abs re ita semel et iterum depromitur miserationis dignatio, de manu mortis liberabo eos, de morte redimam eos; sed pro duplici morte, qua omnes mortui sumus in Adam, alia corporis, alia vero animae. Itaque de manu mortis scilicet ejus, qua mortuus est Adam, in qua die praeseptum transgressus est, quae mors est animae, liberabo eos. De morte quam indixit Deus his verbis: Quia pulvis [Col. 0196C] es et in pulverem reverteris (Gen. III) , quae mors est corporis, redimam eos. Quo modo liberabo? Quali redimam pretio? Ait: Ero mors tua, o mors; morsus tuus ero, inferne. Non auro neque argento, sed morte mea mortem ipsorum interficiendo. Moriar, ut ipsi vivant, et ad infernum descendam. Nam hoc est quod dicit ad ipsam mortem, ad ipsum infernum apostropham faciens, mortis et inferni potens debellator, vitae et mortis dominator: Ero mors tua, o mors; morsus tuus ero, inferne. Qualiter deberet vel posset mors mortis esse, breviter innuit dicendo: Morsus tuus ero, inferne. Et est sensus: Tu deceptus mordebis me, quemadmodum innuitur per id quod de te ipso dicitur ad Job: In oculis ejus quasi [Col. 0196D] hamo capiet eum (Job XL) . Item: Extrahere poteris Leviathan hamo? (Ibid.) Ego factus homo tibi hamus ero, quia quemadmodum in hamo carnis teneritudo ostenditur et acumen ferri occultatur, sic humanitatis infirmitas te humani generis inimice invitabit ut mordeas, et divinitatis interior fortitudo transfiget, ut captivus pendeas. Quia taliter morsus tuus efficiar, mors mortis ero, quia viscera mortis interiora tua in inferno non sustinebunt, cum vitam momorderis, et dirupto ventre vitam remittes, morte mortua evadentibus vivis quicunque vita ista sunt digni. Aliter infernum Christus momordit, quando partem, suos videlicet electos liberavit; partem autem, id est reprobos reliquit. Nam ex eo quod mordemus, partem consumimus, partem relinquimus. Sequitur: [Col. 0197A] Consolatio absconaita est ab oculis meis, quia ipse inter fratres dividit. Ubi audivit propheta de gratia liberatoris et Redemptoris quod gauderet, vidit etiam quod carne sua de gente sua vel fratribus suis Israelitis, quod merito doleret. Illud videlicet quod et Apostolus pene inconsolabiliter gemit his verbis: Veritatem dico in Christo, non mentior, testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu sancto, quoniam tristitia mihi est magna, et continuus dolor cordi meo. Optabam enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem; qui sunt Israelitae, quorum adoptio est filiorum, et gloria et testamentum, et legislatio, et obsequium, et promissa, quorum patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus [Col. 0197B] benedictus in saecula. Amen (Rom. IX) . Divisionem inter fratres, quam illic Apostolus continuo dolore gemit, hic futuram luget, dicens: Consolatio abscondita est ab oculis meis. Quis ita inter fratres divisit, nisi infernus, cujus morsum se fore liberator et Redemptor dixit? diabolus namque qui designatur nomine inferni, Judaeos excaecando a fratribus ipsorum, et apostolis ejus divisit ut ejicerent eos, et oporteret illos evangelizare potius gentibus extraneis. Propter hoc, inquit, abscondita est consolatio ab oculis meis. Non dicit periit consolatio, sed abscondita est, id est non cito potest inveniri, non leviter possum consolari. Invenitur autem in illa spe, qua et Apostolus seipsum consolatus est, qui cum dixisset: Caecitas ex parte contigit in Israel, [Col. 0197C] subjunxit: Donec plenitudo gentium subintraret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI) . Ad hunc sensum pertinet id quod continuo hic propheta subjungit: Adducet ventum urentem Dominus de deserto ascendentem, et siccabit venas ejus, et desolabit fontem ejus, et ipse diripiet thesaurum omnis vasis desiderabilis. Ventum urentem hoc loco Spiritum sanctum dicit, quemadmodum et illic juxta mysticum sensum gratiae, quae nos in baptismo Christi salvavit. Cumque extendisset Moses manum super mare, abstulit illud Dominus vento flante vehementi et urente tota nocte, et vertit in siccum (Exod. XIV) . Ventum ergo urentem, id est Spiritum sanctum vehementer ardentem, adducet Dominus, subauditur, cum plenitudo [Col. 0197D] gentium introierit, et siccabit venas ejus, subauditur inferni, et desolabit fontem ejus, auferendo scilicet omnes causas et abundantiam incredulitatis, ut reliquiae Israel salvae sint (Rom. IX) . Interim et ipse, inquit, diripiet thesaurum omnis vasis desiderabilis, quia videlicet ipse et ille qui fortior supervenit, cum fortis armatus custodiret atrium suum, et universa arma illius distribuit. Vas desiderabile et thesaurus pretiosus utique est omnis electus. Et quia neminem relinquit, sive Judaeus sit, quicunque invocat nomen Domini, recte universali enuntiatione dictum est, et ipse diripiet thesaurum omnis vasis desiderabilis. Hoc fit, et fieri non desinit per ventum de deserto ascendentem, scilicet per Spiritum sanctum de humilitate Christi procedentem, qui a suis desertus [Col. 0198A] fuerat. Ventum urentem, id est carnis petulantiam et humores vitiorum suo calore desiccantem. Tandem et hujus sextae repetitionis fine in Christum, qui justitia nostra est, reducto: septimo, quae et ultima, sic inchoatur peccatorum et ejusdem justitiae commemoratio:

CAP. XIV.

Pereat Samaria, quoniam ad amaritudinem concitavit Deum suum. In gladio pereat, parvuli eorum elidontur, et fetae ejus discindantur. Dissimile hoc initium est caeteris omnibus, quia videlicet illa talia sunt ut peccata replicent et prae oculis ostendant, hic autem tanquam desperata correctione statim in primo sermone, non tam peccata quam idolorum vindicem depromit sententiam. Pereat, inquit, Samaria. Quare? Quoniam ad amaritudinem concitavit Deum suum. Magna haec et terribilis [Col. 0198B] causa sive accusatio est: Deus enim naturaliter dulcis est, nec parva potest esse causa, per quam ad amaritudinem concitatus esse videatur. Cor impoenitens hoc effecit, et hujus criminis rea fuit Samaria, cujus de regibus nullus omnino recessit a peccatis Hieroboam, qui peccare fecit Israel. Pereat ergo, inquit, quia justitiae concedendum est; nullam quippe cor impoenitens consequitur veniam. Nec vero solummodo secundum animam, verum etiam secundum corpus ut pereat concedendum est. Idcirco cum dixisset, pereat Samaria, corporalem quoque concessit perditionem, dicendo, in gladio pereat, etc. Hic a nomine vel condemnatione Samariae Synagoga illa non excipitur, quae peccatum Samariae supergressa est, dum non tantummodo ut illa scidit [Col. 0198C] se a domo David, verum etiam, ut saepe jam dictum est, crucifixit Christum filium David, Filium Dei, et idcirco periit, quoniam ad amaritudinem concitavit Deum suum, in tantum ut sitientem in cruce potaret aceto (Joan. XIX) sive, ut alius evangelista scribit, vinum daret ei bibere cum felle mistum (Matth. XXVII) . Proinde ut periret illa, Dominus ipse concessit et ore proprio praedixit. Et quia justitiae ratio postulabat ut periret, per humanitatis quidem affectum flevit super illam (Luc. XIX) , et flendo praedixit, sed per divinitatis virtutem impassibilem super ipsam quam flebat, fixam et immobilem sententiam tenuit. Dixit Samariae ut pereat, dicat nunc Israel quid faciat, ait: Convertere, Israel, ad Dominum Deum tuum, 85 quoniam corruisti in iniquitate tua. Qui haec loquitur [Col. 0198D] in calce voluminis, ipse est Christus, finis omnis consummationis, qui missus ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. X) , sic praedicare exorsus est: Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum coelorum (Matth. IV) . Secundum eumdem sensum hic dicit: Convertere, Israel, ad Dominum Deum tuum (ibid.) Causam confestim cur converti oporteat, vel inde poenitentia sit agenda subjungit, quoniam corruisti in iniquitate tua. Cum dixit, in iniquitate tua, breviter insinuat, quod omni peccanti iniquitas, quamcunque perpetravit, sibimet a seipso sit amputanda, ne ullo modo se excuset aut defendat, sicut fecit Adam, in quo omnes peccavimus et corruimus, tam gentes quam Judaei, quemadmodum [Col. 0199A] Apostolus dicit: Eramus enim aliquando et nos filii irae, sicut et caeteri (Ephes. II) . Illi originali peccato actuali jungendo peccata, non minus Israel quam gens aliqua corruit, sicut hactenus sermo propheticus peccata ejus toties commemorando comprobavit. Convertere igitur, o Israel, tu primus: conversione quippe opus est, quia corruisti, et hoc ipsum confitere, quia in iniquitate tua corruisti; nam confessio haec initium est confessionis. Dicant forte aliqui, quemadmodum et illi qui compuncti corde dixerunt ad Petrum et ad reliquos apostolos: Quid faciemus, viri fratres? (Act. II.) Ad haec vel hujusmodi quaecunque perterriti dicere possunt, compuncti, et iniquitatem suam cognoscentes protinus occurrit et dicit: Tollite vobiscum verba, et [Col. 0199B] convertimini ad Dominum, et dicite ei: Omnem aufer iniquitatem, et accipe bonum, et reddemus vitulos labiorum nostrorum. Qui convertimini ad Dominum, verba, inquit, tollite vobiscum. Quare verba et non potius munera? Videlicet ut sciatis quia non est difficultas apud Deum, non exigit a vobis illa quae forte non possetis consequi pro redemptione animarum vestrarum. Non ergo dico, tollite aurum, tollite vobiscum argentum, seu multitudinem hircorum aut vitulorum, et caetera talia quae non omnibus praesto sunt, sed verba, quae consequi potestis absque dispendio rerum, verba confessionis et precum tollite vobiscum, et haec vobis in promptu adesse possunt; Deo autem pro salute vestra sufficiunt, et pro iniquitatibus vestris satisfaciunt. Cum istis [Col. 0199C] subsidiis convertimini ad Dominum Deum, qui vestrorum non eget bonorum, et sicut jam dixi, non sollicitemini, quasi munera non habentes grandia pretiosi auri et argenti, quibus honoretis propitiandam faciem tam magni tamque potentis Domini, sed dicite illi: Omnem aufer iniquitatem, et accipe bonum. Non dicatis, non habemus iniquitatem, quia tunc mentimini et vosipsos seducitis (I Joan. I) , sed dicite ei: Omnem aufer iniquitatem, quia iniquitates nostrae multae sunt. Confidenter dicite, et accipite bonum, scientes quale requirat bonum, et hoc sciendo subjungite et reddemus vitulos non armentorum, sed lubiorum nostrorum. Sufficiens namque es, plenus es. Atque idcirco non opus habes manducare carnes [Col. 0199D] taurorum, aut potare sanguinem hircorum, sed tantummodo ut immolentur tibi vituli labiorum, id est sacrificium laudis. Et hoc melius placebit tibi, quia testimonium est bonae voluntatis. Proinde Psalmista cum dixisset: Laudabo nomen Dei cum cantico, et magnificabo eum in laude (Psal. LXVIII) , quod nimirum est vitulos labiorum reddere, subjunxit atque ait: Et placebit Deo super vitulum novellum, cornua producentem et ungulas. Hoc interea providendum est ne post redditos labiorum vitulos, id est post verba confessionis et laudis iterentur opera iniquitatis. Itaque sequitur, et super hac re instruit eos, quid dicant, quid promittant, dum ex persona ipsorum verba infert hujuscemodi: Assur non salvabit nos, super equos non ascendemus; non dicemus ultra: [Col. 0200A] Dii nostri opera manuum nostrarum, quia ejus qui in te est misereberis populi. Subaudiendum namque est, et hoc dicite ei. Et quid est hoc dicere ei? Assur non salvabit nos, nisi ac si dicant: Non sicut hactenus fecimus, confidemus in homine, neque ponemus carnem brachium nostrum? Saepe namque Israel, sicut sacrae testantur historiae, confisus est in principibus, et in filiis hominum, et auxilia quaesivit ipsorum, quorum Assyrii potentissimi fuerunt. Item, quid est dicere ei, super equos non ascendemus, nisi ac si dicant: Hi in curribus, et hi in equis, nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus? (Psal. XIX.) Denique et in hoc Israel peccavit, quod super equos ascendere nimium affectavit, male aemulando currus, et equitatum Pharaonis, cum [Col. 0200B] filii Israel de Aegypto pedites exierunt, et gloriose salvati fuerint, Pharao vero cum curribus et equitibus suis in mari demersus perierit. Propterea redarguit eos alio loco Scriptura, dicens: Aegyptus enim homo et non deus et equi eorum caro, et non spiritus (Isa. XXXI) . Idcirco rex Israel, quando venit benedictus in nomine Domini, non super equum aut super currum ascendit, sed super pullum asinae filium subjugalis in contemptum superbiae saeculi maxime gloriantis in curribus et in equis. De tertio quod dicunt, nec dicemus ultra: Dii nostri opera manuum nostrarum, notum est ex quo coeperint ut dicerint, Isti sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti (III Reg. XII) , cum formassent vitulum in ipso exitu de terra Aegypti, quomodo ex [Col. 0200C] tunc peccaverunt in idolis, sicut scriptum est: Et commisti sunt inter gentes, et didicerunt opera eorum, et servierunt sculptilibus eorum (Psal. CV) . Super tribus itaque sceleribus emendationem promitte, inquit, de quibus omnia pendent peccata, quorum unum est confidere in filiis hominum, aliud magnificari in multitudine equorum et curruum, tertium contaminari in sordibus idolorum. Ex istis enim omnia generantur peccata, quaecunque populum Israeliticum non minus quam caeteras gentes admisisse Scriptura tam historica quam prophetica narrat aut reprehendit. Qua vero fiducia, qua virtutis vel possibilitatis conscientia tantam tantorum criminum emendationem promittere debetis? Nunquid [Col. 0200D] confidere potestis, quod viribus vestris excutere possitis jugum cujuscunque peccati, cui vos semel tradidistis? Non utique, quia non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX) . Cum ergo dixeritis: Assur non salvabit nos, super equos non ascendemus, nec dicemus ultra: Dii nostri opera manuum nostrarum, quod est omnimodam spondere peccatorum emendationem, etiam dicite ei, quia ejus, qui in te est, misereberis populi; ut sit sensus: In tuae miserationis auxilio sperantes haec promittimus, quia tuum est, et honorem condecet ut illius populi, qui in te est, qui in te credit miserearis, manumque porrigas, ut mala consueta relinquere, pristinamque conversationem possint in melius mutare. Quicunque haec verba vobiscum tollitis, [Col. 0201A] quicunque hujusmodi labiorum vitulos redditis, poenitentiae studio dediti, audite quid ipse, qui ad poenitentiam invitat, consilio salutis vestrae jamdudum elocutus sit. Sanabo contritiones eorum, diligam eos spontanee, quia aversus est furor meus ab eis. Ero quasi ros, Israel germinabit quasi lilium. Erumpet radix ejus ut Libani. Ibunt rami ejus, et erit quasi oliva gloria ejus, et odor ejus, ut Libani. Convertentur sedentes in umbra ejus, vivent tritico, et germinabunt quasi vinea. Memoriale ejus sicut vinum Libani. Manifestius hic ipsa loquitur persona Salvatoris suum 86 ad salutem poenitentium repromittens adventum promissione dulcisona, dulcedine gratiosa. Sanabo, inquit, contritiones eorum, id est in gaudium convertam tristitiam illorum, [Col. 0201B] quicunque ad poenitentiam contristati sunt, habentes cor contritum et humiliatum. Tales namque contritiones eorum sanatione dignae sunt, tales contritiones Paracletum, id est consolatorem merentur habere Spiritum sanctum. Non pro muneribus quae ipsi priores mihi dederunt. Quis enim prior dedit mihi, et retribuetur ei? (Rom. XI.) Sed gratis sanabo eos, gratuita peccatorum remissione curabo eos. Et hoc est quod ait, diligam eos spontanee. Sponte veniam, et homo factus spontaneum subibo sanandi officium. Quia aversus est, inquit, furor meus ab eis, juxta quod alibi scriptum est, super hac eadem re: Benedixisti, Domine, terram tuam; avertisti captivitatem Jacob. Remisisti iniquitatem plebis tuae, operuisti omnia peccata eorum. Mitigasti omnem iram [Col. 0201D] tuam, avertisti ab ira indignationis tuae (Psal. LXXXIX) . Iratus quippe fuerat Deus humano generi in Adam, et iram illam omnes portavimus. Unde et alibi dicit: Quia defecimus in ira tua, et in furore tuo turbati sumus (Psal. LXXXIV.) Meus ille furor aversus est ab eis, in plenitudine temporis, quando completum est, quod praedictum fuerat: Benedixisti, Domine, terram tuam, ut videlicet de sacra Virgine nascerer ego novus Adam. Nam eamdem intendens benedictionem, ero, inquit, quasi ros, Israel germinabit quasi lilium. Etenim quasi ros exstitit, quando per Spiritus sancti gratiam Virginem obumbrans in uterum ejus descendit. Tunc veraciter germinavit Israel quasi lilium, quia veri Israelitae, scilicet apostoli, [Col. 0201D] non in carne sed in spiritu fructificaverunt, nova conversatione imitantes lilium, id est magistrum et praeceptorem suum Christum, virgineae pulchritudinis filium. In illa pulchritudine fortitudo nihilominus aderit, ut constantissimae sint fidei, propter quod continuo dicit: Erumpet radix ejus ut Libani. Libanus quippe mons est, cujus ligna excellentissima, quantum ad auras extendunt verticem, tantum radicem in ima demergunt, ut stabili mole consistant et nulla tempestate quatiantur. Libanus quoque nomine suo eamdem quam et lilium munditiae pulchritudinem significant, interpretatur enim candidatio. Ergo erumpet radix ejus ut Libani, id est apostoli caeterique praedicatores de radice Israel, quae Christus est, tales consurgent, ut sint fide fortes, [Col. 0202A] conversatione mundi. Ibunt rami ejus, id est proficient de virtute in virtutem auditores ejus. Et erit quasi oliva gloria ejus, id est loquetur, sicut alibi scriptum est, pacem gentibus (Zach. IX) . Oliva namque pacem significat, et apud gentiles quoque in medio bellorum furore pacis insigne esse consuevit. Erit ergo gloria ejus quasi oliva, inquit, id est pacem evangelizabit, pacem inter Deum et homines confirmabit, sicut et tunc significari voluit, quando veniens ad passionem, per quam nos Deo reconciliavit, cum ramis palmarum et olivarum susceptus est a turbis. Et odor ejus ut Libani, subauditur erit, id est bonam ubique opinionem habebit, dicente Apostolo: Christi enim bonus odor sumus in omni loco (II Cor. II) . Iste odor, ista pacis et misericordiae gloria, gentes [Col. 0202B] ad credendum invitabit. Sequitur ergo: Convertentur sedentes in umbra ejus. Convertentur sedentes, id est conversi sedebunt in umbra ejus, et propter hoc ipsum, quod sedentes erunt, protegentur sub umbra ejus. Sessio namque humilitatem significat juxta illud quod Psalmista cum dixisset: Vanum est vobis ante lucem surgere, subjunxit atque ait, surgite postquam sederitis (Psal. CXXVI) , id est tunc demum sperate exaltari, postquam vosmetipsos humiliaveritis. Taliter sedentibus vitalis alimonia coelitus administratur, et de bono semper proficiunt in melius. Dicit itaque continuo: Vivent tritico, et germinabunt quasi vinea. Triticum namque quo interior homo vivit, est sermo Dei, cujus nimirum intelligentia, non erectis sed sedentibus, id est non superbis sed [Col. 0202D] humilibus dari consuevit. Sane vinea, cujus secundum similitudinem germinare dicuntur, a mala vinea distinguenda est. Est enim mala vinea, de qua dicitur in cantico Deuteronomii: De vinea Sodomorum vinea eorum, et de suburbanis Gomorrhae (Deut. XXXII) . Ait ergo: Memoriale ejus sicut vinum Libani. Multura namque vinea haec per hoc ipsum quod dicitur, memoriale ejus sicut vinum Libani, ab illa discernitur vinea Sodomorum, cujus uva dicitur et est uva fellis, cujus botrus dicitur et est amarissimus. Denique vinum Libani, imo et ipsum Libanum serpentes fugere dicuntur, maxime propter odorem cedri, quem non possunt ferre. Illic autem dictum est: Fel draconum vinum eorum, et venenum aspidum insanabile [Col. 0202D] (ibid.) . Potest tamen vinum Libani, vinum mistum dici et diversis pigmentis conditum, ut odorem habeat suavissimum, quorum videlicet pigmentorum thus maxime odoriferum est. Libanus namque apud Graecos et Hebraeos et mons dicitur et thus. Sequitur: Ephraim quid mihi ultra idola. Ego exaudiam et dirigam eum, ego ut abietem virentem, ex me fructus ejus inventus est. Triumphaliter in ultimis adversarium percutit, consummatam prospiciens victoriam in proposito suo, gratia Dei. Siquidem Ephraim iste est omnis adversarius veritatis, quisquis usquam scandalum vel offendiculum animabus posuit aut ponere non desinit, ne pertingat ad notitiam veritatis, secundum exemplum illius Ephraim, id est Hieroboam de tribu Ephraim, qui [Col. 0203A] aureos fecit vitulos, hoc intendens ne filii Israel ascendendo frequenter ad orandum in Hierusalem, aliquando reverterentur ad domum David. Et quidem tunc ille secundum intentionem suam praevaluit, et in peccato idololatriae populum detinuit. At vero cum modo supradicto factus fuero quasi ros, et Israel germinaverit quasi lilium, o tu Ephraim, quid mihi ultra idola? Nunquid in via praedicationis evangelicae mihi ostendere poterunt? Nunquid spiritualem Israel ab Oriente et Occidente venientem ad fidem Evangelii, ut credat in me filium David, avertere poterunt simulacra vel figmenta mendacii tui, sicut carnalem in Israel, ne ascenderet in Hierusalem et reverteretur ad regem suum David, averterunt aurei vituli? Non. Sed quid? Ego exaudiam et [Col. 0203B] dirigam eum, ego ut abietem virentem, subauditur, dirigam eum. Via recta conscendet ille spiritualis Israel in coelestem Hierusalem secundum similitudinem abietis virentis, et recta statura sursum tendentis, ut perveniat ad regem suum David, ad me Deum et Salvatorem suum filium David. Eo tendentem ego exaudiam, et dirigam eum; et hic fructus ejus, ut scilicet perveniat eo quo tendit, ex me inventus est, quia videlicet sine me nihil facere potest (Joan. XV) , et hoc ipse confitens, multum carnali Israeli dissimilis est, qui suam justitiam statuere volens, justitiae Dei subjectus non est (Rom. X) . Quis sapiens, et intelligit ista, intelligens, et sciet haec? Hunc versiculum ab exordio voluminis semper prae oculis habuimus, et idcirco semper scripturam [Col. 0203C] hanc, tanquam vere coelestis thesauri clausam venerantes thecam, nihil condignum nos effari posse perspeximus, sive aliquem quicunque ille sit, nisi cui aperire dignatus sit sanctus et verus qui habet clavem David, quia aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit (Apoc. III) . Si enim ipse qui scripsit, vel difficile vel impossibile 87 confitetur intelligere et scire haec, quid nos facere [Col. 0204A] possumus, qui lippientibus oculis et peccatorum sordibus obscuratis clarissimum jubar solis non possumus intueri? Verumtamen quaecunque illa sunt, quae adhuc clausa nos latent, quantulacunque illa sint, quae exinde nos intelligere vel scire potuimus, dicamus cum ipso in conclusione, id quod verum est. Quia rectae viae Domini, et justi ambulabunt in eis. Praevaricatores vero corruent in eis. Viae Domini de quibus maxime in hoc propheta tractatur, illa sunt judicia Domini vere incomprehensibilia (Rom. XI) , quibus a Judaeis recessit, et ad gentes transivit. In istis viis justi ambulant. Exempli gratia, Paulus apostolus vas electionis, qui quamvis dolore continuo doleat pro eisdem fratribus suis, nihilominus tamen rectas confitetur vias Domini, et [Col. 0204B] dicit: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! (Ibid.) Praevaricatores vero maxime Judaei corruunt in eis, dum se justificant et veritati resultant, invidentes gentium saluti. Animadvertimus quippe, maxime ex hoc propheta, sicut suo jam loco diximus, convinci, non minus illos, quam gentes peccasse et indiguisse gratia Dei, quod Apostolus ad Romanos scribens vehementer affirmat, dicendo: Eadem enim agis, quae judicas (Rom. II) . Denique super hoc septies, sicut nos distinximus, in isto convincuntur propheta, quia videlicet septies peccata illius populi replicans, per singulas vices in gratiam vel adventum Christi recurrit, cujus solius omnem hominem tam Judaeum [Col. 0204C] quam gentilem justificat. Proinde illud, quod populo praevaricatori Moyses imprecatur, cum dicit: Tradat te Dominus corruentem ante hostes tuos; per unam viam egrediaris contra eos, et per septem fugias (Deut. XXVIII) , in ista quoque quamvis habili scriptura delectabiliter spectari potest, viri praevaricatores jam dicti, seipsos justificantes, convincuntur repetitione septemplici, atque ita corruunt septies.

89 CAP. I.

«Verbum Domini quod factum est ad Joel filium Phatuel.» De eo quod ad prophetas dicitur vel scribitur esse, «Factum est Verbum Domini,» in initio prophetae praecedentis, scilicet Osee, diximus, secundum Patrum sanctorum sententiam, fideique catholicae regulam, quia videlicet ad prophetas quidem factum est, id est, in tempore, vel ex tempore, accessit hoc Verbum. Ad Deum autem nequaquam factum est, neque enim factura est, sicut Ariani garriunt, sed in principio erat apud ipsum. Hoc namque Verbum est Christus Filius Dei, quem et hic Joel filius Phatuel tam proprio quam paterno nomine significat non minus, quam praecessor ejus Osee filius Beeri. Joel namque est Deus. Phatuel latitudo Dei interpretatur. Porro de [Col. 0205B] Verbo Domini, de Christo Filio Dei, jam dudum longo victrix certamine fides obtinuit et praedicat quia est Deus. Et quae est latitudo Dei, nisi dilectio vel charitas Dei? Etenim Psalmista cum dixisset: «Omnis consummationis vidi finem (Psal. CXVIII) ,» charitatem intelligi volens, de qua et Apostolus: «Finis, inquit, praecepti est charitas (I Tim. I) ,» continuo subjunxit: «Latum mandatum tuum nimis.» Hujus nimirum latitudinis Dei Christum esse Filium Apostolus idem confirmat his verbis: «Qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis suae (Coloss. I) .» Igitur et hujus tam proprium quam paternum vocabulum hoc innuit, quia hi ad quos factus est sermo Dei per gratiam sunt dii et filii dilectionis Dei, sicut et ipse [Col. 0205C] unicus dilectionis Filius scriptum esse meminit, dicens Judaeis: «Nonne scriptum est in lege vestra: Ego dixi: Dii estis, et filii excelsi omnes?» (Joan. X.) Non pauca vel parva esse existimanda sunt ea quae dicturus est propheta tanti nominis, licet sermone brevi, praesertim quia sic incipit: «Audite haec, senes, et auribus percipite, omnes habitatores terrae. Si factum est in diebus vestris, aut in diebus patrum vestrorum, super hoc filiis vestris narrate, et filii vestri filiis suis, et filii eorum generationi alterae. Residuum erucae comedit locusta, et residuum locustae comedit bruchus, et residuum bruchi comedit rubigo. Expergiscimini ebrii, et flete, et ululate omnes, qui bibitis vinum in dulcedine, quoniam [Col. 0205D] periit ab ore vestro.» Haec et caetera quae sequuntur vere multa et magna sunt, talisque modus ipse dicendi quo enuntiantur, imo fortiter auribus nostris illiduntur, ut vere non solum dormientes, verum etiam prae ebrietate absorpti et sepulti reputentur, quicunque ad clamores istos tam terrificos non excitantur. Praedicit enim tam primum quam secundum [Col. 0206A] Domini nostri Jesu Christi adventum, diem magnum et horribilem, hoc vehementer intendens, ut homines ad ejus adventum per poenitentiam sese praeparent. Summa haec prophetae intentio est. Etenim quaecunque alia prius vel citius ventura praedicit, idcirco et a Deo fieri et per prophetas praenuntiari oportuit, ut citius adimpleta fidem mortalibus facerent de majoribus longe post futuris. Notanda igitur mira discretio prophetae, imo Spiritus sancti per prophetam loquentis, qui, apud multitudinem non unius moris sese verba facere praesentiens, ita in exordio, quo attentos facere intendit cunctos auditores, bifariam discernit ac distinguit: Audite, inquit, haec, senes, et auribus percipite, omnes habitatores terrae. Senes et habitatores terrae hoc differunt [Col. 0206B] quo coeli et terra apud Isaiam dicentem: «Audite, coeli, et auribus percipite, terra (Isa. I) .» Senum quippe talium tam venerabilis senectus est, ut etiam coeli merito vocentur. Senes videlicet, propter mentis canitiem vel sensuum maturitatem, juxta illud Sapientis: «Senectus enim venerabilis est, non diuturna, neque annorum numero computata, cani enim sunt sensus hominis et aetas senectutis vita immaculata (Sap. IV) .» Coeli autem pro eo quod dicere possunt: «Nostra autem conversatio in coelis est (Phil. III) .» Porro habitatores terrae cum reprehensione hic dicuntur omnes illi qui tam terrena corda gerunt, et adeo terrena sapiunt, ut terra quoque vocari mereantur, de qualibus et ad serpentem [Col. 0206C] dictum est: «Terram comedes cunctis diebus (Gen. III) .» In duas partes istas omne hominum genus dividitur, et utraque pars hic in isto propheta invenit vel audit, unde excitetur sive 90 terreatur. Nam alii sunt quorum ita incanuit fides, exemplo senis Abrahae patris ipsorum, ut de actibus hominum curam esse Deo non dubitent, et audientes promissionem de Christo venturo, minasque de judicio futuro, quamvis temporalibus prosperis abundent, nihilominus tamen ventura credant atque formident. Alii vero et istis multum dissimiles sunt, qui dummodo praesentibus bonis affluant, de futuris bonis aut malis nullum habent respectum. Illos nimirum temporalibus oportet adversis excitari, ut saltem vexatio sola intellectum det auditui. Itaque [Col. 0206D] jam in exordio postulata attentione, ut omnes habeant aures audiendi, confestim dicit: «Si factum est istud in diebus vestris, aut in diebus patrum vestrorum, super hoc filiis vestris narrate, et filii vestri filiis suis, et filii eorum generationi alterae.» Ac si dicat: Nulla haec meminit aetas quae dicturus sum, nec vestro, nec patrum vestrorum atque majorum [Col. 0207A] facta sunt tempore. Quae sunt illa? «Residuum, inquit, erucae comedit locusta, et residuum locustae comedit bruchus, et residuum bruchi comedit rubigo.» Mala de proximo ventura praemisit habitatoribus terrae, postea dicturus de Christo judicioque futuro qualia debeant exspectare, ut dubitare illis non liceat de rebus majoribus procul venturis, cum ista de rebus minoribus prophetiae pars cito completa fuerit. Denique per erucam Assyrios, Babylonios, atque Chaldaeos intelligimus, qui, de uno orbis climate procedentes, tam decem tribuum, quas Jeroboam separavit a domo David, quam duarum, hoc est Juda et Benjamin, cuncta vastarunt. Per locustam, Medos, Persas, qui, subverso imperio Chaldaeorum, Judaeos habuere captivos. Per bruchum [Col. 0207B] Macedones et omnes Alexandri successores, maximeque regem Antiochum, cognomento Epiphanem, qui instar bruchi sedit in Judaea et omnes priorum regum reliquias devoravit, sub quo Machabaeorum bella narrantur. Per rubiginem imperium Romanorum, qui quarti et ultimi in tantum oppressere Judaeos, ut de suis eos finibus protrahentes ducerent vel transmitterent captivos, cujus rei mirabilem atque miserabilem tragoediam plenius scribit Josephus septem voluminibus, Vespasiani et Titi denarrans triumphos. Haec quatuor regna subverterunt Judaeam.

Nec mirum quod hic ipsa eadem regna sub nominibus ejusmodi vermium praenuntiantur, quae apud Danielem per feras terribiles, leaenam, ursum, pardum, [Col. 0207C] et aliam quae sine nomine mirabilis et fortis dicitur, dentes ferreos habens magnos, significantur (Dan. VII) . Etenim contra hominum quidem maxime Judaeorum imbecillitatem regna illa quasi bestiae fortes atque feroces exstiterunt. Sed coram omnipotentia Divinitatis infirma et fragilia, sive etiam exigua tanquam locusta, velut eruca, quasi bruchus, et ceu rubigo reputata sunt, et vana fuit omnis pulchritudo eorum. Saltem «haec auribus percipite, omnes habitatores terrae.» Si jam dicerem vobis illud quod post aliqua dicturus sum senibus, de adventu Domini, et de die ejus venturo magno et horribili, nihilque mali sive adversi contingeret vestris diebus, dormitaretis lascivientes in stratis vestris, et, conversi in latus aliud diceretis mihi in tempore [Col. 0207D] longo fieri istud (Ezech. XII) , sed nec fidem adhiberetis meis sermonibus. Aliter audiunt senes. Neque enim afflictionibus excitati, sed pro sola dilectione, ad custodiam evigilant mandatorum Dei. Abraham senex bonae senectutis et plenus dierum, sicut Scriptura testatur, nullam adhuc tubam audierat futuri per ignem judicii, et pro sola dilectione Creatoris, de terra et cognatione sua dicto obaudiens exivit (Gen. XII) . Similiter caeteri senes quicunque secundum exemplum illius senectute bona servierunt, nequaquam praesentibus malis indigent, ut excitentur, sed futura sponte credunt, quaecunque bona probis, quaecunque mala reprobis promittit vel comminatur Deus. Vos habitatores terrae, quia non sponte auditis, [Col. 0208A] eruca, locusta, brucho et rubigine, de quibus jam dictum est, oportet circumcingi, ut non dormiatis. «Expergiscimini, ebrii, et flete, et ululate omnes qui bibitis vinum in dulcedine, quoniam periit ab ore vestro.» Notandum, quo sensu dicat, «qui bibitis vinum,» addendo, «in dulcedine.» Non enim vini creaturam, sed bibentium tali sermone condemnat luxuriam, eo quod non tantum ad necessitatem implendam, sed ad voluptatem concitandam vinum, quia dulce est, immoderate hauriant. Nunquam autem sine doloris amaritudine amittitur, quod cum dulcedine possidetur aut bibitur. «Quoniam» ergo «periit ab ore vestro, expergiscimini,» inquit, o «ebrii,» qui, sicut alius propheta dicit, «potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam [Col. 0208B] ebrietatem (Isa. V) .»—«Expergiscimini,» id est hoc argumento sinite vos perdoceri, quod cura sit Deo de hominum factis, et quod in novissimo die suo magno et horribili, sicut praediximus vobis, cuncta in judicium adducturus sit, quia jam partim judicat et partim punit, dum ab ore vestro dulce vinum perit. Sic expergefacti, tunc demum «flete et ululate,» id est poenitentiam agite, ut mala ventura, mala his multa majora, possitis evadere. Quomodo periit vinum? Ait: «Gens enim ascendit super terram meam fortis et innumerabilis. Dentes ejus ut dentes leonis, et molares ejus ut catuli leonum. Posuit vineam meam in desertum, ficum meam decorticavit. Nudans spoliavit eam, et projecit, albi facti sunt rami ejus.» Sub metaphora locustarum [Col. 0208C] hostium describitur adventus, hoc loco magis Assyriorum et Babyloniorum qui tunc imminebant. Nam de regno Medorum atque Persarum qui post futuri erant, et Macedonum quos multo post fuisse cognovimus, Romanorum quoque qui ultimi cuncta deleverunt, posterius per ordinem agere videtur, singularumque superventura Judaeis praenuntiare mala per declamationes singulas. Sicut enim quatuor praemisit, erucam, locustam, bruchum et rubiginem, quatuor illa significans regna, sic etiam quatuor inclamat mala, considerans sub eisdem regnis eventura. Primo namque sic dicit: «Expergiscimini, ebrii, et flete, et ululate omnes qui bibitis vinum in dulcedine, quoniam periit ab ore vestro.» Deinde secundo: «Plange quasi virgo accincta sacco super [Col. 0208D] virum pubertatis tuae. Periit sacrificium et libatio de domo Domini,» etc. Deinde tertio: «Accingite vos et plangite sacerdotes, ululate ministri altaris; ingredimini, cubate in sacco ministri Dei, quoniam interiit de domo Dei vestri sacrificium et libatio,» etc. Deinde quarto: «Canite tuba in Sion, ululate in monte sancto meo. Conturbentur omnes habitatores terrae,» etc. Quatuor istas inclamationes secundum regnorum quatuor fieri pressuras arbitramur, de quibus jam dictum, et adhuc plenius per ordinem dicendum est. Nam quod deinde sequitur: Nunc ergo dicit Dominus: «Convertimini ad me in toto corde vestro, in jejunio, et fletu, et planctu,» Evangelicam poenitentiae praedicationem praecinit ac [Col. 0209A] personat, quae primo Hierosolymis incoepta, deinde in omnes gentes praedicata est. Nunc jam ad ordinem revertamus. «Gens enim, inquit, ascendebat super terram meam fortis et innumerabilis.» Quomodo «fortis,» quae erucae comparatur sive locustis? Sed vere, ut jam dictum est, gens vel regnum Assyriorum sive Babyloniorum, vere fortitudinis Dei respectu, 91 jure exiguis, et segnibus comparatur vermiculis, attamen contra Judaeorum imbecillitatem veraciter gens fortis praedicatur et innumerabilis. Proinde et locustam et bruchum et rubiginem et erucam in hoc eodem propheta Dominus fortitudinem suam nuncupat his verbis: «Et reddam vobis annos quos comedet locusta, bruchus, et rubigo, et eruca, fortitudo mea magna, quam misi in vos.» Est ergo [Col. 0209B] in his quaedam fortitudo Dei, sed non illa fortitudo quae non possit infirmari; infirma est fortitudo, sed tamen sufficiens contra infirmitatem hominis, qui ne pulici quidem resistere valet, ut dormire possit. Itaque non minus locustarum sive erucarum multitudine, quam ipsum qui per illas figuratur exercitum Chaldaeorum fortem dicas et innumerabilem. Quid enim locustis innumerabilius et fortius, quibus humana resistere non potest industria? Protinus fortitudinem gentis ejusdem exprimit juxta coeptam metaphoram locusticae multitudinis: «Dentes, inquit, ejus ut dentes leonis, et molares ejus ut catuli leonum.» Nam quia locusta dente exiguo nocere consuevit, pulchre genti quam per locustam figuravit non arma ferrea, sed dentes [Col. 0209C] nocivos adscribit. Miro autem modo dentes locustae hic dicuntur esse, «ut dentes leonis.» Sic et in Apocalypsi «similitudines locustarum similes dicuntur equis paratis in praelium, et dentes eorum sicut leonum (Apoc. IX) .» Quam parva corpuscula, quam magnos, quam valentes in ore suo dentes habere dicuntur. Imo quam infirmi, quam brevis actus homines, quantam potestatem irato Deo contra populum peccatorem habere permittuntur. Narratur quippe impietas hostium sub figura locustarum, et rursus sic de ipsis locustis dicitur, quasi si hostibus comparentur, cum locustas legeris, hostes cogites; cum hostes cogitaveris, redeas ad locustas. «Dentes ergo ejus» videlicet gentis locustarum, [Col. 0209D] quae omnia tropice intelligenda sunt, «quasi dentes leonum, et molares illius ut catuli leonum,» ut qui multitudine et brevis vitae juvenili saltu locustis coaequantur, in ferocitate et crudelitate leonibus comparentur. Haec, inquit, gens «posuit vineam meam in desertum,» videlicet illam, de qua Psalmista: «Vineam, inquit, de Aegypto transtulisti, ejecisti gentes, et plantasti eam (Psal. LXXVII) .» «Et ficum meam decorticavit,» scilicet eumdem populum Judaeorum, ad quem et ego tandem veni ut ex ea comederem fructus, et non inveni, maledixique ei et aruit (Marc. XI) , propter perseverantem eamdem sterilitatem, ob quam et illud contigit, quod eamdem ficum olim talium multitudo locustarum decorticavit. «Nudans, inquit, spoliavit [Col. 0210A] eam, et projecit; albi facti sunt rami ejus.» Omnia sub metaphora locustarum dicta noscamus, quae in tantum cuncta populantur, ut derodant arborum cortices, exutasque projiciant, et omni virore consumpto albos ramos aridosque derelinquant. Sic factum est, et sic periit ab ore vestro vinum, o vos habitatores terrae, qui bibitis vinum in dulcedine, ut expergiscamini vos, ebrii, diutina ebrietate sepulti, id est, ut recogitet unusquisque vestrum et dicat: Quid feci, et poenitentiae ad fletum atque ululatum confortamini. Sequitur: «Plange quasi virgo accincta sacco super virum pubertatis tuae [ al. suae], periit sacrificium, et libatio de domo Domini; luxerunt sacerdotes ministri Domini.» Post regnum Assyriorum atque Chaldaeorum sive Babyloniorum, [Col. 0210B] regnum Medorum atque Persarum Judaeos captivos tenuit. Sub illo regno Neemias planxit et flevit, quemadmodum ipse inter caetera refert his verbis: «Ego enim, inquit, eram pincerna regis, factum autem in mense Nisan anno vicesimo Artaxerxis regis, et vinum erat ante eum. Et levavi vinum, et dedi regi; et eram quasi languidus ante faciem ejus.» Haec et caetera quae sequuntur legentes, plane advertimus illi tempori et rei congruere, quod hic propheta declamans: «Plange, inquit, quasi virgo, accincta sacco, super virum pubertatis tuae.» Quam ob causam? «Periit sacrificium, ait, et libatio de domo Domini, luxerunt sacerdotes ministri Domini.» Denique et istam causam suae moestitiae Neemias idem praemiserat, dicens: «Et venit [Col. 0210C] Aman unus de fratribus meis ipse et viri Juda, et interrogavi eos de Judaeis qui remanserant et supererant de captivitate, et de Hierusalem, et dixerunt mihi: Qui remanserunt et derelicti sunt de captivitate ibi in provincia, in afflictione magna sunt et in opprobrio, et murus Hierusalem dissipatus est, et portae ejus combustae sunt igni. Cumque audissem verba hujuscemodi, sedi et flevi, et luxi dies multos, et jejunabam et orabam ante faciem Dei coeli.» Recte igitur et hic, et quicunque talem ob causam plangebant, assimilari jubentur virgini plangenti super virum pubertatis suae: flebant enim non ut illi supradicti, pro eo quod periisset ab ore ipsorum vinum, et non jam biberent illud in dulcedine, [Col. 0210D] sed pro eo quod perisset et sacrificium, et libatio de domo Domini in Hierusalem. Porro, Deum qui in Abraham, Isaac et Jacob despondit sibi virginem sponsam, nulla idololatriae sorde maculatam, viro pubertatis assimilat, dicendo: «Super virum pubertatis tuae.» Vir namque pubertatis sive vir virginis dici quilibet consuevit, qui virginem sponsam sive uxorem duxit. Secundum hanc similitudinem, et per Jeremiam redarguendo loquitur Deus: «Non ut Dominum me vocasti et patrem, et principem virginitatis tuae (Jer. III) .» Nec vero praetereundum, quod cum dixisset, «plange quasi virgo,» addidit, «amicta sacco.» Denique sub eodem regno Persarum, scilicet et Medorum, cum vellet Aman omnem Judaeorum qui erant in regno [Col. 0211A] Assueri perdere nationem, eo quod Mardochaeus non sibi flecteret genu nec se adoraret, «Mardochaeus hoc audiens scidit vestimenta sua, et indutus est sacco, spargens cinerem capiti, et in platea mediae civitatis voce magna clamabat, ostendens amaritudinem animi sui (Esther IV) .» Similiter et caeteri Judaei flebant, et jejunabant, regina Esther prae caeteris id agente, quae et Mardochaeo verba haec mandavit: «Vade et congrega omnes Judaeos, quos in Susis repereris, et orate pro me. Non comedatis, et non bibatis tribus diebus ac noctibus, et ego cum ancillulis meis similiter jejunabo, et tunc ingrediar ad regem (ibid.) .» Tunc profecto gens ipsa, cui nunc dicitur, «plange quasi virgo,» erat amicta sacco, et plangebat super virum pubertatis suae, [Col. 0211B] id est super Deum patrum suorum, quod offendisset eum. Esther ipsa sic inter caetera confitente ac dicente: «Peccavimus enim in conspectu tuo, et idcirco tradidisti nos in manibus inimicorum nostrorum, coluimus enim deos eorum. Justus es, Domine (Esther XIV) .» Haec et hujusmodi dicentes, nimirum reminiscebantur etiam terrae optimae quam dederat eis Deus, et condolebant sibimet quod, ipsis in captivitatem ductis, terra ipsa vastitatem diutinam pateretur. Recte ergo subjungitur: «Depopulata est regio, luxit humus, quoniam vastatum est triticum, confusum est vinum, elanguit oleum. Confusi sunt agricolae, ululaverunt vinitores super frumento et hordeo, quia periit messis agri. Vinea confusa est, et ficus elanguit. Malogranatum, et palma, [Col. 0211C] et malum, et omnia ligna agri aruerunt, quia confusum est gaudium a filiis hominum.»

Haec omnia secundum prophetiam hanc accidisse sub jam dicto Babyloniorum regno, et 92 perseverasse usque ad Persarum et Medorum imperium, illa praememorati Neemiae conquestio manifestat, cum dicit: «Et timui valde ac nimis, et dixi regi: Rex, in aeternum vive. Quare non moeret vultus meus, quia civitas domus sepulcrorum patris mei deserta est, et portae ejus combustae sunt igni (Nehem. II) .» Ubi ergo quasi virgini super viro pubertatis suae commemoratio facta est quem offendit, quamobrem et plangere jubetur, congrue cuncta haec utilia, quae gignit humus optima, depopulata sive devastata et [Col. 0211D] confusa esse, elanguisse atque periisse commemorantur, ut ex istis quoque causa planctus illi digne augeatur. Pertinent enim ista quoque ad dotem, quam illa de tali viro consecuta est, quando egressa de Aegypto et illum secuta, legitimas matrimonii tabulas suscepit in monte Sinai. Terram enim Chanaan pro hoc ipso talis ille vir dedit illi, ut servaret fidem conjugii, sicut Psalmista testatur his verbis: «Et dedit illis regiones gentium, et labores populorum possederunt, ut custodiant justificationes ejus, et legem ejus requirant (Psal. CV) .» Et vide in hac commemoratione, quam valida reprehensio est, licet brevis. Nam et si quaereres quare «depopulata est regio et luxit humus,» quam ob causam «vastatum est triticum, confusum est [Col. 0212A] vinum, elanguit oleum,» et caetera perierunt sive aruerunt, confestim causam reddens, quia confusum est, inquit, gaudium, a filiis hominum, id est quia confuderunt gaudium sive non servaverunt ordinem gaudii filii hominum. Primum enim et principaliter gaudere debuerant in Domino, secundarie vero non in bonis, sed de bonis Domini super frumento, vino, et oleo, et caeteris quae dantur a Domino. Hic erat rectus ordo gaudii. Hunc ordinem ita confuderunt filii hominum, ut in Domino gaudere negligerent, in bonis autem Domini gaudere cuperent. Hoc fecerunt filii hominum, et idcirco «plange quasi virgo,» quia tales tecum vel apud te fuerunt, qui virum pubertatis tuae tibi offensum, et illi domum suam quasi extraneum fecerunt. Sequitur: «Accingite [Col. 0212B] vos et plangite, sacerdotes; ululate, ministri altaris; ingredimini, cubate in sacco, ministri Dei mei, quoniam interiit de domo Dei vestri sacrificium et libatio. Sanctificate jejunium, vocate coetum, congregate senes, omnes habitatores terrae in domum Dei vestri, et clamate ad Dominum; A, a, a, diei; quia prope est dies Domini, et quasi vastitas a potente veniet.» Post regnum Persarum atque Medorum, de quo jam dictum est, talia nimirum Judaeis acciderunt sub regno Graecorum, propter quae sic inclamare debuerit spiritus propheticus, non minus, imo et plus quam inclamaverat propter mala quae futura erant sub duobus regnis praecedentibus. Tunc enim secundum prophetiam Danielis, «de uno ex [Col. 0212C] quatuor cornibus hirci magni, qui arietem misit in terram et conculcavit, egressum est cornu unum modicum, et factum est magnum contra meridiem, et contra orientem, et contra fortitudinem, et magnificatum est usque ad fortitudinem coeli, et dejecit de fortitudine et de stellis, et conculcavit eas; et usque ad principem fortitudinis magnificatus est, et ab eo tulit juge sacrificium, et dejecit locum sanctificationis ejus (Dan. VIII) .» Hic fuit Antiochus illustris, filius Antiochi regis, ut testatur liber Machabaeorum, radix peccati, qui et aedificavit abominandum idolum desolationis super altare Dei, et tanta fecit quanta legentes horremus, tam in primo quam in secundo Machabaeorum libris (I Machab. I) . Tunc utique «interiit de domo Dei sacrificium et [Col. 0212D] libatio,» et propter hoc accinxerunt se et planxerunt sacerdotes, et ululaverunt ministri altaris, et ingressi sunt et cubaverunt in sacco ministri Domini. Exempli gratia, «et congregati sunt, inquit, et venerunt in Masphat, et jejunaverunt, et induerunt se ciliciis et cinere in capite suo, et destituerunt vestimenta sua, et expanderunt libros legis, et attulerunt ornamenta sacerdotalia, et primitias et decimas, et suscitaverunt Nazareos, qui impleverunt dies, et clamaverunt voce magna in coelum dicentes: Quid faciemus istis, et quo eos ducemus?» (I Machab. III) et caetera. Hos propheta prospiciens jejunantes, et jejunandi necessitatem habentes, «sanctificate, inquit, jejunium, vocate coetum.» Nimirum quod ait «sanctificate jejunium,» tale [Col. 0213A] est quale illud apud Isaiam: «Nolite jejunare sicut usque in hanc diem (Isa. LXVIII) .» Et subinde: «Nonne hoc est magis jejunium quod elegi? Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes. Dimitte eos qui confracti sunt liberos, et omne onus dirumpe. Frange esurienti panem tuum, et egenos vagosque induc in domum tuam (ibid.) .» Ita sanctificantes, id est sanctum facientes, jejunium, «vocate, inquit, coetum, congregate senes, omnes habitatores terrae.» Coetum convocatum in duos greges dispares dividit, scilicet senum et habitatorum terrae, dicendo: «Congregate senes, omnes habitatores terrae,» de quorum distantia supra diximus, ubi ait: «Audite haec, senes, et auribus percipite, omnes habitatores terrae.» Cum [Col. 0213B] ergo congregati fuerint, «clamate, inquit, ad Dominum, et dicite. A, a, a, diei, quia prope est dies Domini, et quasi vastitas a potente veniet.» Malis praesentibus commoniti, et senibus attestantibus certificati credant et clament omnes habitatores terrae, «quia prope est dies Domini,» quia veniet dies judicii, quia veniet dies Domini magnus et horribilis. Nam sicut longe posterius propheta testatur, haec omnia fient «antequam veniat dies Domini magnus et horribilis (Joel II) ,» et idcirco scient antequam veniat, ut sine dubio credatur venturus, cum fuerint facta ista quae per eosdem prophetas sunt praenuntiata. Si quis enim de illa parte prophetiae, id est de die Domini magno et horribili dubitare voluerit, ostendatur illi pro argumento [Col. 0213C] completa haec prophetiae pars, scilicet eruca et locusta et bruchus, de quibus jam diximus, ut compellatur scire, quod ille quoque dies «quasi vastitas a potente veniet,»—«quasi vastitas,» inquam, ut videlicet, sicut Isaias ait, ponat universum orbem desertum (Isa. XIV) , et peccatores perdat ex eo (Isa. XIII) . Dicaturque eis qui ejusmodi sunt: «Nunquid non coram oculis vestris alimenta perierunt, de domo Dei vestri laetitia et exsultatio?» Et est sensus: Quid adhuc increduli permanetis? Quid adhuc adventum diei Domini magni et horribilis dubitabilem esse vultis? Nunquid non vidistis aut videtis oculis vestris prophetiae partem completam esse quam prophetavimus vobis? [Col. 0213D] Nunquid non jam venerunt eruca, locusta et bruchus, atque illis devastantibus perierunt alimenta, periit «de domo Dei vestri laetitia et exsultatio?» Adhuc aliquibus in impoenitentia permanentibus, conversus idem prophetiae spiritus ad suos. «Computruerunt jumenta in stercore suo.» Jumenta namque in stercore suo putrescere est, carnales quosque et luxuriosos in fetore luxuriae vitam finire, quales utique fuerunt illi, tempore jam dicti Antiochi, sicut idem liber Machabaeorum testatur. Exempli gratia, cum dicit: «Etenim ausus est Jason sub ipsa arce gymnasium constituere, et optimos quosque epheborum in lupanaribus ponere (II Mach. IV) .» Item: «Pessima autem et universis gravis malorum erat incursio. Nam templum [Col. 0214A] luxuria et commessationibus erat plenum, et scortantium cum meretricibus, sacratisque aedibus mulieres se ultro ingerebant, introferentes ea quae non licebant (II Mach. VI) .» Itaque secundum illud tempus congrue sic exclamat, «computruerunt jumenta in 93 stercore suo,» luxuriantibus illis mira cordis impoenitentia, cum periissent coram oculis ipsorum alimenta, et de domo Dei laetitia et exsultatio. Denique jam Antiochus civitatem armis ceperat, erantque toto triduo octoginta millia interfecti, quadraginta millia vincti (II Mach. V) . Desolationem ejusmodi adhuc declamans, sequitur et dicit: «Demolita sunt horrea, dissipatae sunt apothecae, quoniam confusum est triticum, quid ingemuit animal, mugierunt greges armenti [ al. arietum], quia non est pascua [Col. 0214B] eis, sed et greges pecorum disperierunt. Ad te, Domine, clamabo; quia ignis comedit speciosa deserti, et flamma succendit omnia ligna regionis. Sed et bestiae agri, quasi area sitiens imbrem, suspexerunt ad te, quoniam exsiccati sunt fontes aquarum, et ignis comedit speciosa deserti.» Quoniam, inquit, confusum est triticum, idcirco «horrea demolita sunt;» et quia vinum periit, «apothecae dissipatae sunt,» quia nimirum si frumenta et vina non fuerint, frustra horrea et torcularia praeparantur. Sed quid sibi vult, quod percunctatur et dicit, «Quid ingemuit animal, mugierunt greges armenti,» statimque causam illorum respondet, dicens: «Quia non est pascua eis.» Nimirum brutis animalibus et gregibus armenti similes eos vult haberi, quamvis [Col. 0214C] homines sint, qui ingemiscere nesciunt, nisi pro penuria cibi, nullum habentes dolorem de peccatis suis, et hoc solum esse misorum sive dolendum reputantes, si ventri quidpiam desit. Hujusmodi animalia sive greges non solum ingemiscunt quando non est pascua eis, «sed et greges, inquit, pecorum disperierunt,» id est ejusmodi homines qui multi sunt, quasi greges pecorum in tempore tentationis recedunt, murmurantes si non fuerint saturati, et blasphemantes Deum. Quod si aliquis quaerat, dicens: Tu autem quid agis, o propheta, ut exemplum tuum sequatur homo rationalis, quem non vis aut censes brutum esse animal? «Ad te, inquit, Domine, clamabo: quia ignis comedit speciosa deserti, [Col. 0214D] et flamma succendit omnia ligna regionis.» Et est sensus: Tibi, Domine, peccata mea confitebor; ego vel omnis rationalis et sensatus homo, quia propter peccata nostra traditi sumus in manu hostili, qui terram nostram vastaverunt et succenderunt igni. Non solum autem hoc, «sed et bestiae agri, inquit, quasi area sitiens imbrem suspexerunt ad te, quoniam exsiccati sunt fontes aquarum,» id est tanta siccitas est et defectus imbrium ut, exsiccatis fontibus, bestiae quoque agri siti pereant, poenam sustinentes propter peccata hominum. «Et ignis, inquit, devoravit speciosa deserti,» id est loca prius speciosa comburendo, in desertum redegit. Hoc non semel dixisse contentus est, sed secundo repetivit: nam ante jam dixerat, «quia ignis comedit [Col. 0215A] speciosa deserti, et flamma succendit omnia ligna regionis.» Postmodum idem tertio dicturus est his verbis: «Populus multus et fortis, similis ei non fuit a principio, et post eum non erit usque in annos generationis et generationis. Ante faciem ejus ignis vorans, et post eum exurens flamma. Quasi hortus voluptatis terra coram eo, et post eum solitudo deserti (Joel. II) .» Quod enim semel et iterum ac tertio civitas illa Hierusalem incendio conflagravit: primum, succedentibus Babyloniis, secundo rege Antiocho, sicut scriptum est de illo, «et irruit super civitatem repente, et percussit eam plaga magna, et perdidit populum multum ex Israel; et accepit spolia civitatis, et succendit eam igni;» tertio, concremata est instantibus Romanis, quod excidium [Col. 0215B] nimis horribile perspiciens, quarta jam vice vehementissime clamat et dicit:

CAP. II.

«Canite tuba in Sion, ulalate in monte sancto meo. Conturbentur omnes habitatores terrae, quia venit dies Domini, quia prope est dies tenebrarum et caliginis, dies nubis et turbinis; quasi mare expansum, super montes populus multus et fortis: similis ei non fuit a principio, et post eum non erit usque in annos generationis et generationis. Ante faciem ejus ignis vorans, et post eum exurens flamma. Quasi hortus voluptatis terra coram eo, et post eum solitudo deserti,»—«neque est qui effugiat eum.»—«Populus hic multus et fortis,» non incongrue populus intelligitur Romanus. De quo enim alio pupulo rectius quam de isto dicitur, similis ei [Col. 0215C] non fuit a principio? Denique neque populus fuit Babylonius, neque Assyrius, neque populus secundi regni Persicus aut Medus, neque populus tertii regni Macedo sive Graecus similis ei fuit, sicut et Daniel de quarta bestia, quae quartum hoc regnum significabat, asserit his verbis: «Et ecce bestia quarta terribilis atque mirabilis et fortis nimis, dentes ferreos habens magnos, comedens atque comminuens et reliqua pedibus suis conculcans. Dissimilis autem erat caeteris bestiis quas videram (Dan. VII) .»—«Canite, ergo, inquit, tuba in Sion, ululate in monte sancto meo,» et caetera ut supra. Tribus exclamationibus quae praecesserant, acrior haec quarta multoque vehementior est, videlicet secundum dissimilitudinem quartae bestiae, de qua testatur Daniel, ut [Col. 0215D] jam dictum est. Nam terribile quidem est quod dixerat, «expergiscimini et flete,» prospiciens Assyrios sive Babylonios; et quod dixerat, «plange quasi virgo amicta sacco,» intuens Persas et Medos; et quod clamaverat, «accingite vos et plangite, sacerdotes,» praevidens regnum Graecorum sub quo Judaeos attrivit Antiochus Epiphanes, sed multo terribilius est quod nunc ait, Romanorum adventum praenuntians: «Canite tuba in Sion, ululate in monte sancto meo. Conturbentur omnes habitatores terrae, quia veniet dies Domini, quia prope est dies tenebrarum et caliginis, dies nubis et turbinis.» Unde simul attendendum, quia tria quidem exterminia, quae tria regna fuerunt, prophetae praedixerunt; [Col. 0216A] quod autem a quarto Romanorum regno factum est excidium, prophetae simul et Evangelium. Exempli gratia: «Cum ducerent Dominum Jesum ad crucifigendum, et sequeretur illum turba multa populi et mulierum, quae plangebant et lamentabantur eum, conversus ad illas, dixit: Filiae Hierusalem, nolite flere super me, sed super vos ipsas flete, et super filios vestros, quoniam ecce venient dies, in quibus dicent: Beatae steriles ventres quae non genuerunt, et ubera quae non lactaverunt. Tunc incipient dicere montibus: Cadite super nos; et collibus: Operite nos (Matth. XXIV) .» Item quibusdam dicentibus de templo, quod lapidibus bonis et donis esset ornatum, dixit: «Haec quae videtis, venient dies, in quibus non relinquetur lapis super lapidem, [Col. 0216B] qui non destruatur (Marc. XIII) .» Pulchre igitur non ipse propheta ex persona sua nunc edicit, sive edixerat de caeteris malis quae ventura erant sub tribus anterioribus regnis, «expergiscimini et flete, plange quasi virgo, accingite vos et plangite, sacerdotes;» sed aliis committit hoc annuntiandum, Christo videlicet et apostolis ejus, dicendo: «Canite tuba in Sion.» Stephanus protomartyr, dum tuba caneret evangelica, super cantu isto sive nuntio accusatus est a dicentibus: «Homo iste non cessat loqui verba adversus locum sanctum et legem. Audivimus enim eum dicentem quoniam Jesus Nazarenus hic destruet locum istum, et mutabit traditiones quas tradidit nobis Moyses (Act. VI) .» Ibidem quoque scriptum est: «Tunc submiserunt viros [Col. 0216C] qui dicerent se audisse eum dicentem verba blasphemiae in Moysen et Deum (ibid.) .» At ille subsequenti oratione, de verbo quidem blasphemiae in Moysen et Deum sive legem sese 94 insigniter expurgavit, de verbo autem hoc, quomodo Jesus Nazarenus hic destruet locum istum, nullam excusationem protulit, sed haec tantum dixit: «Salomon autem aedificavit illi domum, sed non Excelsus in manufactis habitat (Act. VII) .» Verum quippe erat destruendum esse locum illum, et haec evangelica tuba canere in Sion, magnumque exinde ululatum veraciter praedicare poterat in illo monte Dei sancto. Quod autem tempora ejusmodi dicuntur Domini, quemadmodum hic, cum dicitur, «quia venit dies [Col. 0216D] Domini,» adversus dormientes et ebrios dictum valde congruit, qualibus supra dixit, «expergiscimini, ebrii.» Qui enim dormiunt, nocte dormiunt: et qui ebrii sunt, nocte ebrii sunt, videlicet suimet obliti et immemores Dei atque ita in peccatis mala securitate circumdati, ut clausis oculis non videant quod de actibus hominum Deo cura sit. Nimirum quando coguntur per adversitatis poenam, malorum actuum suorum reminisci, et videre quid fecerint, tunc illis dies fit, verumtamen non simpliciter dies aut dies solis, sive splendoris et claritatis, sed «dies, inquit, tenebrarum et caliginis, dies nubis et turbinis,» qualis utique Judaeis futurus erat dies ille, sive tempus illud quo circumdarentur ab hostibus Romanis. «Tunc, inquit, conturbentur omnes habitatores [Col. 0217A] terrae,» et haec utique per concessionem dicit, quia sic oportet evenire. Et recte hic illos appellat «habitatores terrae,» qui Christum occiderunt, quasi propter habitationem terrae, sicut dixerat ipse per Psalmistam: «Et in iracundia terrae loquentes dolos cogitabant (Psal. XXXIV) ,» videlicet cum dicerent, «si dimittimus eum sic, omnes credent in eum, et venient Romani, et tollent nostrum et locum et gentem (Joan. XI) .» Et illud quidem tempus, sicut jam dictum est, dies Domini dicitur, verumtamen nondum magnus, quod tantum de ultimo die judicii solet dici, quemadmodum et hic propheta postmodum, «antequam, inquit, veniat dies Domini magnus et horribilis,» tenebras et caliginem, nubem et turbinem illius diei, cujus cunctis vocibus magnitudo [Col. 0217B] granditer declamatur, venturae calamitatis magnae rei comparat, dicendo, «quasi mare expansum super montes.» Quid enim majus sive formidabilius in hoc mundo ante finem ejus evenire potest, quam si expandatur mare super montes, sicut in diluvio factum est? Est ergo sensus: Sicut in diluvio non magis montes sese fluctibus eximere potuerunt quam valles, ita in illa Romanae multitudinis vel fortitudinis inundatione non magis superbi principes sacerdotum sibimet consulere quiverunt quam exigui quique sive populares. Et vide quam congrua comparatio vel similitudo sit. Sequitur enim: «Populus multus et fortis, similis ei non fuit a principio, et post eum non erit usque in annos generationis et generationis.» Congrua namque similitudo [Col. 0217C] est maris et populi Romani tam multi et tam fortis, qui universas fere orbis terrae nationes multitudine operuit, fortitudine convulsit, more fluctuum iens et rediens, et contra montes universos intumescens eosque operiens, id est cunctos reges vel regna gentium suis viribus opprimens. Huic nimirum «populo similis non fuit ab initio, et post eum non erit usque in annos generationis et generationis,» Daniel quoque, ut supra dictum est, attestante de bestia quarta, qua Romanum figurabatur imperium, quia «dissimilis erat caeteris bestiis (Dan. VII) ,» videlicet leaenae, urso et pardo, quibus regna praecedentia significabantur. «Ante faciem ejus, inquit, ignis vorans, et post eum exurens flamma.» Hoc ut dicitur, ita factum esse legentibus [Col. 0217D] excidium illud Hierosolymorum, Josepho narrante, luce clarius est. Nam et antequam civitatem Romanus circumdaret exercitus, ipsi qui quasi pro defensione fuerant introducti, triplici discordia debacchantes intus, et aedificia civitatis, et plurimos sumptus, qui diuturno poterant sufficere bello, multis consumpserunt incendiis, et postquam hostes ingressi sunt victores victi, usque ad consummatum exitum rebelles, donec et Templum et quidquid supererat intra moenia miserae civitatis concremaretur, furore incredibili perstiterunt, miserantibus et parcere volentibus adversariis. Qualis ante adventum populi tam fortis regionis facies exstiterit, et qualis per adventum ejus effecta sit, breviter exprimit, [Col. 0218A] cum subjungit: «Quasi hortus voluptatis terra coram eo, et post eum solitudo deserti, neque est qui effugiat eum.» Et est sensus: Cum veniret exercitus hostilis, talis erat regio coram illo, sive illa terra promissionis, «quasi hortus voluptatis,» videlicet vinetis, palmetis atque olivetis, caeterisque consita arboribus diversi generis, et praeterea templo augustissimo insignita, quo nihil pulchrius aut gloriosius in mundo esset potuit. Cum autem victor discederet, id est exercitus talis post eum remansit, «ut solitudo deserti,» secundum verba Domini flentis super Hierusalem et dicentis: «Quia si cognovisses et tu, et quidem in hac die, quae ad pacem tibi! Nunc autem abscondita suntab oculis tuis. Quia venient dies in te et circumdabunt te, et coangustabunt [Col. 0218B] te undique; et ad terram prosternent te, et filios qui in te sunt, et non relinquent in te lapidem super lapidem, eo quod non cognovisti tempus visitationis tuae (Luc. XIX) .»—«Et filios tuos, ait, prosternent qui in te sunt,» videlicet ita ut non sit qui effugiat, quemadmodum hic cum dixisset, «et post eum solitudo deserti,» subjunxit, «neque est qui effugiat eum.» Nullus quippe ex tanta multitudine quae dinumerari non poterat effugisse legitur, quin fame et gladio perirent foris et intus, et qui reliqui esse potuerunt in captivitatem ducerentur. Adhuc de fortitudine populi tam multi grandissimo ejus amore loquitur. «Quasi aspectus equorum aspectus eorum, et quasi equites sic current. Sicut sonitus quadrigarum super capita montium exsilient, sicut [Col. 0218C] sonitus flammae ignis devorantis stipulam, velut populus fortis praeparatus ad praelium. A facie ejus cruciabuntur populi, omnes vultus redigentur in ollam. Sicut fortes current, et quasi viri bellatores ascendent murum. Viri in viis suis gradientur, et non declinabunt a semitis suis. Unusquisque fratrem suum non coarctabit, singuli in calle suo ambulabunt. Sed et per fenestras cadent, et non demolientur. Urbem ingredientur, in muro corruent. Domos conscendent, per fenestras intrabunt quasi fur.» Fortitudinem atque velocitatem tam multi populi brevibus et celeriter currentibus declamavit sententiis. O ergo senes et habitatores terrae, quibus in exordio dixerat, «audite haec, et auribus percipite [Col. 0218D] omnes,» quamvis erucam, locustam, bruchum et rubiginem nominaverit, ne subsannetis quasi ad viles et parvas res orator iste inepte vos attentos fecerit, quia nimirum erucae istae sive locustae, bruchus hic sive rubigo ista, vobis non parvae res aut vermiculi sunt viles, quamlibet apud coelestem fortitudinem regnorum omnium vani homines propter suam vanitatem sint contemptibiles. Vobis enim homines, de quibus agitur, imo contra vos viri fortes, viri veloces sunt. Nominavit quidem locustas et caetera hujusmodi, sed nihilominus fortes atque veloces sunt. Hoc est quod ait: «Quasi aspectus equorum, aspectus eorum; et quasi equites sic current.» Nam in equis et in equitibus fortitudo simul et velocitas [Col. 0219A] usu requiruntur. Et hic quidem cum dicitur, «quasi aspectus equorum, aspectus eorum;» 95 dictiuncula quasi, similitudinem significat, hic autem, «quasi equites sic currunt,» veritatem sive rei proprietatem. Non enim quasi vel sicut semper tantummodo significat similitudinem, sed interdum quoque rei veritatem. Exempli gratia: «Et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigenti a Patre (Joan. I) ,» id est, vere unigeniti a Patre. Item in psalmo: «In convertendo Dominus captivitatem Sion, facti sumus sicut consolati (Psal. XXV) ,» id est, vere consolati. Itaque «et quasi equites sic current,» id est, non sicut erucae aut locustae vulgares, segnes erunt, aut breviter fallent, sed viri bellatores erunt, et equis currentibus ibunt. Quod autem equis similes [Col. 0219B] pronuntiantur, dicendo: «Quasi aspectus equorum,» superbiam atque fortitudinem, simulque praeliandi aviditatem illos habere innuit, secundum gestus ejusmodi animalis, naturaliter ferocis et superbi, dicente Domino ad beatum Job: «Gloria narium ejus terror. Terram ungula fodit, exsultat audacter: in occursum pergit armatis, contemnit pavorem, nec cedit gladio. Super ipsum sonabit pharetra, vibrabit hasta et clypeus; fervens et fremens sorbet terram, nec reputat tubae sonare clangorem. Ubi audierit buccinam, dicet: Uva [ al. Vah]. Procul odoratur bellum, exhortationem ducum, et ululatum exercitus (Job XXXIX) .» Haec dicta sint de quolibet equo Domini, de qualibus scriptum est: «Qui ascendis super equos tuos, et quadrigae tuae [Col. 0219C] salvatio (Habac. III) ,» sed mystice intelliguntur, ut nihilominus de equo quadrupede secundum litteram congrue vel veraciter enuntiari non dubitentur. Quod si de quolibet sancto et forti praedicatore, cujus sessor est Dominus, et idcirco pericula mundi non timet, spiritualiter ista recte intelliguntur, cur non etiam superbia regnorum supradictorum, maximeque Romana potentia carnaliter similis esse dicatur? Itaque quasi aspectus equorum aspectus eorum, quia quemadmodum dicit idem Dominus: «Nunquid praebebis equo fortitudinem, aut circumdabis collo ejus hinnitum?» (Job XXXIX.) Solis ipse regnis jam dictis, et maxime Romano imperio praebere potuit fortitudinem, et collo circumdare hinnitum, [Col. 0219D] ut prae sola superbia vel cupiditate, quasi hinniendo consurgeret adversus omne regnum, donec sibi faceret esse subditum, ut «gloria narium ejus esset terror,» id est, gloriaretur quoties terrifici belli sibi daretur occasio, ut terram ungula foderet, regum orbis terrarum nimis cupide conquirendo thesauros, ut exsultans audacter armatis in occursum pergeret, ut contemneret pavorem, et gladio non cederet. Quod deinde sequitur, «sicut sonitus quadrigarum super capita montium exsilient,» certam designat illorum gloriam triumphalem, quod sine dubio victoriam perficiant, et cum quadrigis victricibus more suo ducant triumphi pompam nobilem, et quodammodo superbiam sive temeritatem subsannat Judaicam, dicendo: «Super capita montium [Col. 0220A] exsilient,» quod Deo sibimet irato ausi sunt contra semetipsos provocare ad bellum victores omnium gentium, quasi ipsi montes intransmeabiles essent. Deinde quod ait, «sicut sonitus flammae ignis devorantis stipulam,» igni procul dubio consummandam esse declamat eamdem victoriam, ultima declamationis clausula qualitatem pulchre eximit erucae, sive locustarum, dicendo, «velut populus fortis praeparatus ad praelium,» inculcans et replicans, quia non realiter locustae existimandae sunt, sed sub nomine illo multitudo hominum. Et vide in ipsa superficie sermonis prophetici, quantus eloquentiae decor sit. Quinque etenim similitudines positae sunt, et semper sequens praecedente vehementius sonat, et plus terroris exhibet, «quasi aspectus equorum [Col. 0220B] quorum aspectus eorum.» Hoc jam terribile est, sed amplius id quod sequitur, «et quasi equites, sic current.» Plus enim equitem constat esse, quam equum. Quod deinde sequitur multo plus est, «sicut sonitus quadrigarum super capita montium exsilient.» Itemque multo amplius ac terribilius, «sicut sonitus flammae ignis devorantis stipulam.» Ac deinde quod sequitur, manifestius atque abundantius est, «velut populus fortis praeparatus ad praelium.» Ita quasi ascendendo atque crescendo in majus per singulos gradus, vis perficit atque acrimonia grandisona plus quam rethoricae declamationis, et post excursum, quasi resumpto spiritu, breviori processu prosequitur et dicit: «A facie ejus cruciabuntur populi, omnes vultus redigentur in ollam.» [Col. 0220C] Quod quomodo, vel quam fere factum sit legentibus palam est ex jam dicti narratione historiographi. Dira namque obsidione cruciati, fame incredibili denigrati et tumefacti, vultus redacti sunt in ollam, qui vividi et pulchri fuerant. Haec et caetera quae sequuntur intellectui plana sunt, quia videlicet Romani, «sicut viri fortes cucurrerunt, et sicut viri bellatores ascenderunt murum, et in viis suis gradientes,» id est, ab incoepto non deficientes, a semitis suis non declinaverunt, neque enim propter difficultatem aliquam victoriae spem deposuerunt, et «unusquisque fratrem suum non coarctabit,» quod facere solent fugientes erumpendo qua possunt, inordinati atque confusi; sed in suo calle ambulabant [Col. 0220D] singuli, quod maxime in illo populo laudabile fuit, tenendo videlicet ordines suos, semperque procedendo cum disciplina militari. Hoc tantum parvula quaestione indiget, quod deinceps ait, «per fenestras cadent, et non demolientur,» et deinde subsecutus «urbem ingredientur, in muro current, domos conscendent,» tandem subjungit, «per fenestras intrabunt quasi fur.» Quomodo enim equitibus sive quadrigis Romani imperii congruit, ut per fenestras cadere, per fenestras intrare, in modum furis dicantur? Tam forti quippe imperio similitudo furis vel ascensus per fenestras incongrue adscribi videtur. Sed sciendum Romanum imperium sicut fortitudinis laudem, sic econtra profundae avaritiae meruisse vituperationem, et hoc vitium in illo [Col. 0221A] denotari, dum dicitur, «per fenestras ascendent sive intrabunt quasi fur.» Et revera de fenestris ejusmodi in illo excidio non omnino tacetur, Josepho inter caetera narrante, ac dicente: Hic itaque tunc militum quidem non exspectato cujusquam edicto, neque tantum facinus veritus, sed divino quodam motus impetu, a contubernali suo sustollitur, et ex ardente materia raptum ignem in fenestram infert auream, unde ad moenia circum templum aedificata de septentrionali regione aditus erat, et post pauca: Plerosque autem praedarum spes incitabat, suspicantes intus omnia pecuniis esse referta, quoniam fores auro factas conspicerent. Propter hujusmodi causam illos non merito sic denotatos dubitaverim, ut per fenestras ascendere dicantur [Col. 0221B] in modum furis. Sed et ut de isto, si parum videtur, taceam, quam furis nequitiam vel cupiditatem non excedit illud, quod idem scribit: Quidam enim, inquit, apud Syros ex transfugis deprehenditur e fimo ventris aureos colligens, transglutientes autem eos veniebant, quia cunctos seditiosi scrutabantur, et maxima vis auri erat in civitate. Verum hac arte per unum detecta, totis castris fama percrebuit, quod auro transfugae pleni venirent. Arabum ergo multitudo et Syri scissos ventres supplicum rimabantur. Et hac ego, inquit, clade nullam credo saeviorem contigisse Judaeis. Una denique nocte duorum millium patefacta sunt viscera. Haec nimirum considerando, non inepte quisquam dicat, hostes illos pro fortitudine quidem viros bellatores, sed [Col. 0221C] pro cupiditate 96 nimia crudelissimis furibus fuisse comparabiles. Sequitur: «A facie ejus contremuit terra, moti sunt coeli, sol et luna obtenebrati sunt, et stellae retraxerunt splendorem suum. Et Dominus dedit vocem suam ante faciem exercitus sui, quia multa sunt nimis castra ejus, quia fortia et facientia verbum ejus. Magnus enim dies Domini, et terribilis valde, et quis sustinebit eum?»—«A facie, inquit, ejus.» Cujus ejus? Nimirum populi multi, et fortis, populi Romani, cui similis a principio non fuit. A facie talis populi, id est, in signum venturi, et haec omnia, quae dicta sunt facturi, terra contremuit, et tremore suo magnam iram Judaeis venturam significavit, videlicet quando scelere illorum pendens in cruce Dominus, spiritum tradidit. [Col. 0221D] Nec vero solummodo terra tremuit, sed et coeli, inquit, moti sunt, sol et luna obtenebrati sunt et stellae retraxerunt splendorem suum. Tunc enim «a sexta hora tenebrae factae sunt super universam terram usque ad horam nonam (Matth. XXVII) ,» et sicut jam dictum est, ubi «clamans voce magna, emisit spiritum,» terra mota est, et petrae scissae sunt. Hoc factum est a facie, id est in signum ejusdem populi venturi, ad ulciscendum sanguinem Domini, sicut tunc quoque ibidem ipse dixit: «Filiae Hierusalem, nolite flere super me, sed et super vos ipsas flete, et super filios vestros, quoniam ecce venient dies in quibus dicent: Beatae steriles et ventres, quae non genuerunt, et ubera quae non lactaverunt. [Col. 0222A] Tunc incipient dicere montibus. Cadite super nos, et collibus: Operite nos (Luc. XXIII) .» Unde notandum, quod cum dixisset hic, «terra contremuit, sol et luna obtenebrati sunt, et stellae retraxerunt splendorem suum.» continuo per conjunctionem celerrimam, «et Dominus, inquit, dedit vocem suam ante faciem exercitus sui.» Per hoc namque animadvertere licet quod cum illo terrae motu et tenebris illis Dominus noster, dum, tradens spiritum, voce magna clamavit haec significavit, quod justitia ejus illum exercitum suum exercitum Romani imperii vocaret ad vindictam sanguinis sui, et quod sanguis ejus de terra non ante clamare desineret, donec idem exercitus adveniret. Et vide quam magnifice dictum sit, vel dici conveniat de homine crucifixo, et quasi derelicto [Col. 0222B] atque dicente: «Deus meus, ut quid dereliquisti me,» quod haberet exercitum, cujus ante faciem talem vocem suam daret. Quod si miraris, quod dicatur de paupere tale quid, subjunxit amplius et copiosius verbis hujuscemodi, «quia multa sunt nimis castra ejus, quia fortia et facientia verbum ejus.» Nam vere in illa quoque hora, qua sic videbatur derelictus, multa nimis erant et fortia castra ejus, non solum castra angelorum, de quibus ait Petro: «Converte gladium tuum in locum suum; an putas quia non possum rogare Patrem meum, et exhibebit mihi modo plus quam duodecim legiones angelorum (Matth. XXVI) ?» verumtamen castra Romanorum, quae venirent et facerent verbum [Col. 0222C] ejus, circumdando civitatem, vallo circumdando illam, et coangustando undique, et prosternendo illam ad terram, et filios ejus, qui erant in ea, et non relinquendo lapidem super lapidem, secundum verbum ejus. Non mireris quia majus his videbis. «Magnus enim, inquit, dies Domini, et terribilis valde, et quis sustinebit eum? Nimirum et hoc ibidem ipse testatus est. Dixit enim: Verumtamen dico vobis, amodo videbitis Filium hominis sedentem a dextris virtutis, et venientem in nubibus coeli,» subauditur, cum potestate magna, et majestate, quemadmodum alibi dixit: «Nam virtutes, inquit, coelorum movebuntur; et tunc videbunt Filium hominis venientem in nube cum potestate magna, et majestate (Ibid. XXV) .» Itaque non mirum [Col. 0222D] quod dictum est, «quia multa sunt nimis castra ejus, quia fortia et facientia verbum ejus,» non, inquam, mirum comparatione majorum. «Magnus enim dies Domini, et terribilis valde, et quis sustinebit eum?» Quod idem est ac si dicat: «Ipse enim constitutus est a Deo judex vivorum et mortuorum (Act. X) ,» et magnus erit ille dies ejusdem Domini, quando ad judicandum vivos et mortuos veniet cum nubibus coeli. His clamoribus praemissis de malis imminentibus, quae propter peccata fieri oportebat sub illis quatuor principalibus regnis, convertitur ad reliquos, et dicit: «Nunc ergo dicit Dominus: Convertimini ad me in toto corde vestro, in jejunio, et fletu, et planctu, et scindite corda [Col. 0223A] vestra, et non vestimenta vestra, et convertimini ad Dominum Deum vestrum, quia benignus et misericors est, patiens et multus misericornia, et praestabilis super malitia. Quis scit, si convertatur et ignoscat, et relinquat post se benedictionem? Sacrificium et libamen Domino Deo nostro.» Ergo inquit, «quoniam periit vinum ab ore bibentium in dulcedinem,» quoniam «periit sacrificium et libatio de domo Domini,» quoniam item interiit de domo Dei nostri sacrificium et libatio, quoniam itidem ascendit populus multus et fortis, cui similis a principio non fuit, atque ita secundum verbum Domini, quod locutus est per os nostrum, contriverunt vos regna, Babylonicum, Persicum sive Medicum, Macedonicum atque Romanum, nunc vos, qui haec videtis [Col. 0223B] fieri, convertimini, non dubitantes de illo die judicii, sive die Domini magno et horribili, quoniam futurus sit secundum testimonium ejusdem propheticae veritatis, cujus pars magna impletur sub illis regnis, videntibus oculis vestris. «Convertimini, inquam, ad me, dicit Dominus, in toto corde vestro, in jejunio, et fletu, et planctu.» Nam haec est vera conversio, primum cor per poenitentiam mutare interius. Caeterum jejunare, flere, et plangere, et hoc habitu foris incedere, corde interius pristinam peccandi intentionem retinente, non est veraciter converti ad me. Prius itaque «in toto corde vestro convertimini ad me,» et tunc demum animi poenitentiam, jejunio, et fletu, et planctibus indicate, ut, nunc jejunantes, postea saturemini; nunc flentes, postea [Col. 0223C] rideatis; nunc plangentes, postea consolemini. Et quia consuetudinis est, ut in tristibus atque adversis scindatis vestes, quod et pontifex ad Domini Salvatoris crimen augendum in Evangelio (Matth. XXXI) fecisse memoratur, et Paulum et Barnabam audientes verba blasphemiae, legimus perpetrasse (Act. XIV) , idcirco ego praecipio vobis ut nequaquam scindatis vestimenta, sed corda, quae plena sunt peccatorum, quae instar utrium, nisi scissa fuerint, sponte rumpuntur. Cum hoc feceritis, redite ad Dominum Deum vestrum, quem vobis priora peccata alienum fecerant, nec desperetis veniam scelerum magnitudine, quia magna peccata magna delebit misericordia. Est enim «benignus et misericors,» malens poenitentiam [Col. 0223D] peccatorum quam mortem. «Patiens et multae misericordiae,» qui non humanam imitetur impatientiam, sed longo tempore nostram poenitentiam praestoletur, et praestabilis, sive poenitens super malitiis, ut si nos egerimus super peccatis poenitentiam, et ipsum poeniteat comminationis suae, et mala, quae comminatus est nobis, non inferat, nostraeque mutatione sententiae, e t ipse mutetur. Et notandum quam diligenter in ipsa poenitentia cautos esse cupit, et securitatem tollit, cum dicit: «Quis scit, si convertatur et ignoscat, et relinquat post se benedictionem.» Ac si dicat: Ego quidem hortor, quod meum est, ad poenitentiam, et Deum ineffabiliter novi esse clementem, dicente David: «Miserere mei, Deus, secundum 97 magnam misericordiam tuam. Et secundum [Col. 0224A] multitudinem miserationum tuarum dele iniquitatem meam (Psal. L) .» Sed quia profundum divititiarum sapientiae et scientiae Dei nosse non possumus (Isa. XL) , sententiam temperet, et opto potius quam praesumo. Tantum interim «sacrificium et libamen Deo nostro,» subaudis, offeratur sacrificium contriti cordis et libamen piae confessionis ac boni operis, et quod nescimus, videlicet si convertatur, et ignoscat, et relinquat post se benedictionem, in ejus arbitrio relinquamus, pendentes in spe miserationis. Quomodo nunc Deus converti, et post se benedictionem relinquere dicatur vel speretur, illud pro exemplo est quod ipse in Exodo loquitur: «Erit autem sanguis vobis in signum in aedibus, in quibus eritis, et videbo sanguinem, et [Col. 0224B] transibo vos, nec erit in vobis plaga disperdens, quando percussero terram Aegypti (Exod. XII) .» Denique verbis istis sese ad sanguinis signum converti, et videre sanguinem, ac transire atque benedictionem et vitam post se relinquere sese profitetur. Secundum hanc similitudinem post passionem Domini nostri Jesu Christi, sanguine ejus postes suos, id est frontes suas signantes cuncti, qui poenitentiam in nomine ejus praedicatam susceperunt, spem habent non vanam, quod convertatur Deus ad signum istud et relinquat post se benedictionem, transiens, et Aegyptios, id est cunctos superbos atque impoenitentes aeterni judicii sententia percutiens. Hanc poenitentiam et remissionem peccatorum praedicandam in omnes gentes, incipi oportebat [Col. 0224C] ab Hierusalem, sicut et ipse testatus est, postquam resurrexit, loquens apostolis suis: «Quoniam, sicut scriptum est, et sic oportebat Christum pati, et resurgere a mortuis die tertia, et praedicari in nomine ejus, poenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem (Luc. XXIV) .» Sequitur ergo: «Canite tuba in Sion, sanctificate jejunium, vocate coetum, congregate populum, sanctificate Ecclesiam, coadunate senes, congregate parvulos, et sugentes ubera. Egrediatur sponsus de cubili suo, et sponsa de thalamo suo.» Hoc totum sic futurum esse prophetat, ut simul hortetur quatenus intente et studiose fiat. Sion namque haec est Hierusalem, unde oportebat, ut jam dictum [Col. 0224D] est, incipi poenitentiae praedicationem, quam praedicare utique tuba canere est, quia rem valde magnam evangelica praedicatio personat, scilicet iram venturam, ut eam quisque poenitendo effugiat. Petrus apostolus ista primus tuba cecinit in illa Sion, ab istius prophetae testimonio, quod postmodum sequitur, incipiens et post tandem dicens: «Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum in remissionem peccatorum, aliis etiam verbis plurimis testificans, et exhortans eos, et dicens: Salvamini a generatione ista prava (Act. II) .» Quid nisi tuba canebat, dicendo: «Salvamini a generatione ista prava?» Venturos quippe Romanos, futurumque illius pravae generationis excidium significabat, ut agentes poenitentiam non solum remissionem [Col. 0225A] peccatorum et vitam futuram, sed etiam salvationem praesentem sibi acquirerent, ut praesentia quoque mala mererentur evadere venientia super generationem illam, quod et factum est. Imminente namque excidio, divinitus admoniti sunt fideles ut exirent atque ita salvati sunt a generatione illa, sicut salvatus est Lot ab incendio Sodomorum (Gen. XIX) , nullusque cum illis conclusus vel obsessus est Christianorum. Notandum quod ita canentibus tuba in Sion: «Sanctificate, inquit, jejunium.» Multo namque plus est sanctificare quam praedicare jejunium, quia videlicet jejunare vel jejunium praedicare impii quoque possunt, qui non remissionem peccatorum, sed tantummodo malorum praesentium jejunando quaerunt remedium. Tale fuit jejunium [Col. 0225B] Achab, qui occidit Naboth, ut vineam ejus possideret. Cum enim audisset sermones Eliae, «scidit vestem suam, et operuit cilicio carnem suam, jejunavitque et dormivit in sacco, et ambulabat demisso capite (III Reg. XXI) .» Quam ob causam? Nunquid ut peccatorum remissionem acciperet, et salutem aeternam obtineret? Non utique, sed ne temporali regno vivens careret. Ergo jejunavit quidem, sed non sanctificavit jejunium, atque idcirco non mercedem recepit sanctorum, sed mercedem suam, mercedem transitoriam, dicente Domino ad Eliam: «Nonne vidisti Achab humiliatum coram me? Quia igitur humiliatus est mei causa, non inducam malum in diebus ejus, sed in diebus filii sui inferam malum domui ejus (ibid.) .» Igitur «sanctificate jejunium,» [Col. 0225C] id est, idcirco ut sancti sitis, celebrate jejunium, et ad illud «vocate coetum, congregate populum, sanctificate Ecclesiam,» id est sanctificando per baptismum novam Christianitatis constituite Ecclesiam, atque in sinu ejus pariter et «coadunate senes, et congregate parvulos ac sugentes ubera,» ut videlicet senum, id est sapientium maturitas, parvulos quibus adhuc lacte opus est erudiat, et ad solidum usque cibum perducat. Quod deinde subjungit: «Egrediatur sponsus de cubili suo, et sponsa de thalamo suo,» idem est, quod et Apostolus dicit: «Hoc itaque dico, fratres, tempus breve est. Reliquum est, ut qui habent uxores, tanquam non habentes sint (I Cor. VII) .» Item: «Volo vos sine [Col. 0225D] sollicitudine esse. Qui sine uxore est, cogitat quae Domini sunt, quomodo placeat Deo. Mulier innupta et virgo cogitat quae Domini sunt, ut sit sancta et corpore et spiritu (ibid.) .» Nimirum secundum hujusmodi praedicationem evangelicam sive apostolicam vivere, hoc est sponsum de cubili suo, et sponsam de thalamo suo exire. Sequitur: «Inter vestibulum et altare plorabunt sacerdotes ministri Domini et dicent: Parce, Domine, parce populo tuo; et ne des haereditatem tuam in opprobrium, ut non dominentur eis nationes. Quare dicunt in populis, ubi est Deus eorum?» Copiosior ad poenitentiam et conversionem haec admonitio est, post illa grandia populi multi et fortis, «cui similis a principio non fuit,» bella sive incendia, quem populum Romanum [Col. 0226A] intelligimus, quam in caeteris superioribus locis, ubi regna priora, Babylonicum, Persicum atque Macedonicum significari animadvertimus. Et recte, quia videlicet ubi quartum hoc regnum, «quarta haec bestia terribilis atque mirabilis et fortis nimis, dentes ferreos habens magnos (Dan. VII) ,» gentes caeteras, et maxime Judaeos comedit atque comminuit, et reliqua pedibus suis conculcavit, multo major, multoque celebrior poenitentiae praedicatio sive poenitentialis religio per mundum universum audita et suscepta est. Non desiit eadem bestia, quae impios punierat Judaeos, persequi et conterere martyres pios, et quanto magis illos afflixit, tanto magis fideles omnes ad orationem et poenitentiae fletum excitavit. Hoc ergo futurum previdens: «Inter vestibulum, [Col. 0226B] inquit, et altare plorabunt sacerdotes ministri Dei, et dicent: Parce, Domine, parce populo tuo, et ne des haereditatem tuam in opprobrium, ut dominentur eis nationes. Quod dicit, inter vestibulum,» quod nos ante fores porticum possumus dicere, et altare, assiduitatem significat religionis et continentiae sacerdotum et levitarum caeterorumque ministrorum Domini, qui ut parati sint semper ad orationes et hostias Deo jugiter offerendas, circa templum vel ecclesias Deo dicatas in sacris castisque domibus hodieque regulari cum disciplina commanent, 98 quemadmodum hic propheta cum haec diceret, futurum esse praevidebat. Qui ejusmodi sunt, et sui non obliviscuntur propositi, quo proposuerunt esse sacerdotes vel ministri Domini, [Col. 0226C] plorant et orant die ac nocte, crebris noctium vigiliis dierumque jejuniis pro peccatis populi Christiani, maximeque tunc illis hoc egisse non dubium est, quando jam dicto Romano imperio saeviente, nimius perurgebat fervor persecutionis. «Parce, inquit, Domine, parce populo. In quo? In eo videlicet, ut non des haereditatem tuam in opprobrium.» Quod si quaeras, quale metuent opprobrium? «Ut dominentur, ait, eis nationes,» id est ut vineant eos et animis eorum imperent impii gentiles, te Deum et vivum et verum Christumque Filium tuum blasphemantes. Hoc eidem in psalmo metuent e ipsi dicunt: «Adjuva nos, Deus salutaris noster, et propter gloriam nominis tui, Domine, libera nos, et [Col. 0226D] propitius esto peccatis nostris propter nomen sanctum tuum (Psal. LXXVIII) .» Denique et quod illos sequuntur et dicunt, «ne forte dicant in gentibus: Ubi est Deus eorum? (ibid.) » Hoc ipsum hic conquerendo et percunctando loquuntur: «Quare dicunt in populis: Ubi est Deus eorum? (ibid.) » Et est sensus: Quare ita propter te mortificamur tota die et aestimantur ut oves occisionis (Psal. XLII) , ut vacet hostibus atque persecutoribus Christianorum insultare et dicere: «Ubi est Deus eorum?» Intendunt digitum suum in solem aut lunam, aut in aliquod simulacrum aureum vel argenteum, aut certe lapideum et dicunt: Ecce dii nostri isti sunt: Deus autem ipsorum ubi est? Nusquam comparet, neque enim videre illum aut ostendere possunt, et nullum [Col. 0227A] de illo habentes adjutorium, tota die inter manus nostras mortificantur et pereunt. Haec opprobria inter innumera mortium tormenta sustinentes, et peccatis suis humiles sancti reputantes: «Parce, inquiunt, Domine, parce populo tuo,» subauditur in eo, ut, sicut alibi scriptum est, non relinquas, id est non nimis diu manere permittas, «virgam peccatorum super sortem justorum, ut non extendant justi ad iniquitatem manus suas (Psal. CXXIV) .» Hujusmodi gemitus compeditorum, ut verius advertamus, piorum passiones martyrum recolamus, quarum in aliquibus scriptum est quia latentes in cryptis et in speluncis fideles, corpora sepeliebant, plorantes et multum tristes, et per multos dies non cessabant mugitus lacrymarum dantes. His ita conquerentibus [Col. 0227B] consolatorio protinus oraculo respondetur: «Zelatus est Dominus terram suam, et pepercit populo suo. Et respondit Dominus, et dixit populo suo: Ecce ego mittam vobis frumentum, et vinum, et oleum, et replebimini eis, et non dabo vos ultra opprobrium in gentibus. Et eum qui ab aquilone est, procul faciam a vobis, et expellam eum in terram inviam et desertam, faciem ejus contra mare orientale, et extremum ejus ad mare novissimum. Et ascendet fetor ejus, et ascendet putredo ejus, quia superbe egit.» Insipientium erat, o sacerdotes et ministri Domini, insipientium erat dicere in populis, «ubi est Deus eorum,» pro eo quod videbant virgam peccatorum admissam, «super sortem justorum,» et caedi corpora eorum visibiliter, Deo [Col. 0227C] non apparente ad defendendum, et putare illos non habere Deum aut certe non posse adjuvare Deum ipsorum. Non ita est. Sed quid? «Zelatus est Dominus terram suam» zelo bono, zelo paterno; et sicut pater percutiens miseretur filiorum suorum et parcit eis, ita percussit, et percutiendo pepercit populo suo tanquam filiis. Notandum, quod cum diceret: «Zelatus est Dominus terram,» addidit, «suam.» Terram namque suam dicit, litteraliter quidem terram Chanaan a semetipso filiis Israel datam, unde et quodam loco dicit: «Terra enim mea est, et vos coloni mei estis (Levit. XXV) ,» spiritualiter autem Ecclesiam, quam suo sanguine acquirendo fecit suam. Sicut terram illam zelatus est Dominus super filios Israel, eo quod ingressi contaminassent [Col. 0227D] eam, et tradidit eos in manus gentium, et tamen pepercit populo suo, dando illos in misericordias in conspectu omnium, qui coeperant eos, sic Ecclesiam suam saepe zelatus est ne sacramenta ejus indigni indigne tractarent, et permisit fieri persecutiones ut electi cribrarentur sicut triticum, discedente palea (Luc. XXII) , qualis in initio fuit proditor Judas, oportet judicans haereses quoque esse, ut qui probati essent, fierent manifesti, et tamen inter ipsas tribulationes fierent clariores, glorificati virtutibus et signis (I Cor. XI) . Hanc disciplinam Patris ignorantes dicebant in populis, videntes corpora martyrum discruciari: «Ubi est Deus eorum?» Et illi quidem, qui foris erant, verum nescientes [Col. 0228A] Deum dicebant: «Ubi est Deus eorum?» Qui autem intus esse videbantur, quasi eumdem profitendo Deum, dicebant, ubi est sanctitas vel perfectio viarum illorum? Malae hujus conjecturae magnum et evidens est in amicis beati Job judicium. Illi namque ex eo quod percussus erat male conjicientes, quod coram oculis Domini impius exstitisset, qui coram hominibus pii vel justi opinionem obtinuerat, dicebant: «Ubi est timor tuus, fortitudo tua, et perfectio viarum tuarum? Recordare, obsecro te, quis unquam innocens periit, aut quando recti deleti sunt? Quin potius vidi eos, qui operantur iniquitatem et seminant dolores, et metunt eos, flante Deo, periisse, et spiritu irae ejus esse consumptos (Job IV) ,» subauditur, ut tu [Col. 0228B] nunc consumptus es. Sic insipientes longa concertatione contendebant, ut cogerent eum sibi cedere ad constituendum sibi, quod de vita illius nullatenus bene aestimandum sit, quemcunque adversis opprimi vel flagellis divinitus cingi contigerit, et quod neminem contingat secundum corpus consumi, nisi pro merite propriae iniquitatis. At ille plus aliquid sentiens quam quod hic dictum est, «zelatus est Dominus terram suam, et pepercit populo suo,» videlicet quod neque ut existimare volunt qui ejusmodi sunt, semper peccatores aut impii reputandi sint, quos Deus afflixerit, neque omnes quos Deus percutit aut percuti permittit, percuti zelo corripientis ad purgationem, verum nonnullos ad probationem, ut coronae illis multiplicentur, dicit inter [Col. 0228C] caetera: «Saltem nunc intelligite, quod Deus non aequo judicio afflixerit me, et flagellis suis cinxerit me.» Nam quod ait: «Non aequo judicio,» idem est ac si dicat: Non sicut vos putatis pro malitia vel impietatis meae recompensatione. Ubi namque pro impietate sua percutitur impius, aequum judicium est. Ubi autem peccantem filium pater zelatur et parcit, judicium ad aequitatem non pervenit, quia «misericordia judicium superexaltat (Isa. II) .» Ubi vero vir simplex et rectus, ac timens Deum et recedens a malo, percussionibus probatur, ut coronetur, jam non judicium aequum aut judicium misericordia superexaltatum, sed gratia et gloria est. Quapropter sciendum, ubi erat «quod Deus non [Col. 0228D] aequo judicio afflixerit me,» aequum non poni pro justitia, ut rectitudine, sed pro aequalitate. Deus namque sive impium superbientem puniat, sive excedentem filium corripiat, sive sanctum et perfectum per patientiam probare intendat, semper justus et rectus est. Sed jam ad coepta prophetiae verba revertamur. Cum dixisset, «zelatus est Dominus terram suam, et pepercit populo suo,» ut ostenderet in quo pepercerit, subjunxit atque ait: Et respondit Dominus, et dixit populo suo: «Ecce ego mittam vobis frumentum, et vinum et oleum, et replebimini eis, 99 et non dabo vos ultra in opprobrium gentibus.» Sicut et in caeteris, ita et in isto quoque auditu senes et habitatores terrae, qui in exordio sunt invitati ad audiendum, discernuntur, et diverse audiunt. [Col. 0229A] Denique habitatores terrae frumentum hic tantummodo illud intelligunt quo venter impletur, et vinum illud quo carneum cor laetificatur, et oleum illud quo carnea facies exhilaratur. Senes autem considerantes majestatem ejus, qui haec pro magno repromittit, digniora ut illum decet, sentiunt, videlicet frumentum illud, et oleum illud, quo edentes et bibentes, et quo delibuti, omnes aeternitatem gloriae consequantur, praesertim quia sic habes postmodum in istorum promissione bonorum, et non confundetur populus meus in aeternum. Et istud quidem frumentum corporale, vinumque et oleum dona Dei sunt, et nonnunquam timentibus Deum pro quadam consolatione dantur, et data sunt, sed frustra dantur, et frustra sumuntur, nisi utentes istis operemur, [Col. 0229B] vel quaeramus frumentum illud, quod est Verbum Dei, scilicet Christus qui de semetipso dicit: «Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet; si autem mortuum fuerit, multum fructum affert (Joan. XII) .» Et vinum, et oleum illud quod Samaritanus vulneribus ejus qui in latrones inciderat infundit (Luc. X) . Quia nimirum de talibus veraciter dicat majestas promittentis: «Et replebimini eis.» Sola namque haec sunt, quibus repleri possit usque ad sufficientiam vacuitas nostrae mortalitatis. Hujusmodi sensu praeeunte, sequentia quoque digne intelliguntur. «Et non dabo vos ultra in opprobrium gentibus, et eum qui ab aquilone est, procul faciam a vobis, et expellam eum in terram inviam et desertam: faciem ejus contra mare orientale, [Col. 0229C] et extremum ejus ad mare novissimum. Et ascendet fetor ejus, et ascendet putredo ejus, quia superbe egit. Noli timere, terra, exsulta et laetare, quoniam magnificavit Dominus ut faceret. Nolite timere animalia regionis, quia germinaverunt speciosa deserti, quia lignum attulit fructum suum, ficus et vinea dederunt virtutem suam. Et filii Sion exsultate et laetamini in Domino Deo vestro, quia dedit vobis doctorem justitiae, et descendere faciet ad vos imbrem matutinum et serotinum sicut in principio; et implebuntur areae frumento, et redundabunt torcularia vino et oleo, et reddam vobis annos quos comedit locusta, bruchus, et rubigo, et eruca: fortitudo mea magna, quam misi in vos; et comedetis vescentes, et saturabimini, et laudabitis nomen Domini [Col. 0229D] Dei vestri, qui fecit vobis mirabilia. Et non confundetur populus meus in aeternum, et scietis quia in medio Israel ego sum, ego Dominus Deus vester, et non est amplius, et non confundetur populus meus in aeternum.» Nulli dubium esse debet doctorem justitiae, quem hic prophetica gratulatio commemorat, dicendo: «Et laetamini in Domino Deo vestro, quia dedit vobis doctorem justitiae.» Christum Dei Filium esse, pro quo nimirum, quia datus est in Domino Deo Patre ejus, qui illum dedit, exsultandum et laetandum est. Nunc ergo litterae ordinem repetentes propheticum qui in illo est, spiritum quocunque nos ducit, quoad possumus sequi desideremus. Propter eos qui dicunt in populis: «Ubi est [Col. 0230A] Deus eorum?» propheta, ut corrigat sensum illorum perversum: «Zelatus est, inquit, Dominus terram suam, et pepercit populo suo,» id est non sicut illi arbitrari volunt, nullus est, aut dereliquit eos Deus eorum, sed more patrisfamilias zelo paterno filios suos castigans castigavit, et deinde pepercit, non eos tradendo morti, imo promissiones vitae dando illis. Nam hoc est quod sequitur: «Et respondit Dominus, et dixit populo suo.» Non praemiserat quod Dominum consuluisset populus suus, et tamen ait: «et respondit Dominus,» et in ipsa responsione repromissionem habemus doctoris justitiae, qui est Christus, et Spiritus sancti, sicut in sequentibus continetur luce clarius. Cum itaque talem litterae ordinem legimus, «zelatus est Dominus terram suam, et [Col. 0230B] pepercit populo suo, et respondit Dominus,» recte subintelligimus quia zelante Domino excitatus populus, et paterno verbere commonitus, clamavit ad Dominum, et tum demum pariter et pepercit, «respondit Dominus,» ut Christum suum liberatorem, et aeternae salutis auctorem vigilantibus opportune promitteret auribus, quosdam etiam temporales interim dando salvatores, qui salvarent eos in typum venturi ejus, quem erat missurus. Exempli gratia: Quando in Aegypto serviebant filii Israel diis alienis, immemores Dei patrum suorum, zelatus excitando Pharaonem, ut esset rex qui ignorabat Joseph, et qui opprimeret eos operibus duris, sicut ipse testatur, cum dicit: «Idcirco autem posui te, ut ostendam in te fortitudinem meam, et narretur [Col. 0230C] nomen meum in omni terra (Exod. IX; Rom. IX) .» Ita zelante Domino excitati sunt, «ingemiscentes enim propter opera vociferati sunt, ascenditque clamor eorum ad Dominum, et audivit gemitum eorum (Exod. II) ,» et respondit eis, videlicet per Moysen, secundum haec ipsa verba prophetae hujus dicentis: «Et respondit Dominus, et dixit populo suo: Ecce ego mittam vobis frumentum, et vinum, et oleum,» verbi gratia, dicendo: Audi, Israel, praecepta mea, et in corde tuo, quasi in libro scribe, et dabo tibi terram fluentem lac et mel. Et manifestius promisit eis istum doctorem justitiae, dicente Moyse: «Prophetam de gente tua, et de fratribus tuis (Deut. XVIII) ,» sicut me, et caetera quemadmodum ad ipsum Moysen Dominus ipse dixerat: «Prophetam suscitabo [Col. 0230D] eis de medio fratrum suorum similem tui, et ponam verba mea in ore ejus, loqueturque ad eos omnia quae praecepero illi. Qui autem verba ejus, quae loquitur in nomine meo, audire noluerit, ego ultor existam (ibid.) .» Item, quando zelatus est Dominus, et tradidit eos in manu regis Babylonis, eodem zelo excitati, clamaverunt ad Dominum, maximeque Daniel cum sociis suis, et respondit ei Dominus, multa et manifesta de hoc eodem doctore justitiae, maximeque illud, quod taliter narrat ipse: «Adhuc me loquente in oratione, ecce Gabriel cito volans tetigit me in tempore sacrificii vespertini, et docuit me, et locutus est mihi, dixitque: Daniel, nunc egressus sum, ut docerem te,» et subinde: «Septuaginta [Col. 0231A] hebdomades abbreviatae sunt super populum tuum, et super urbem sanctam tuam, ut consummetur praevaricatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur iniquitas, et adducatur justitia sempiterna, et impleatur visio et prophetia, et ungatur Sanctus sanctorum (Dan. IX) .» Paucisque interjectis: «Et post hebdomadas, inquit sexaginta duas occidetur Christus, et non erit ejus populus, qui eum negaturus est (ibid.) .» Non multis opus est exemplis, sed hoc indubitanter notandum, quia quoties sive ante sive post adventum suum zelatus est Dominus terram sive Ecclesiam suam, zelando excitavit electos suos ad invocationis suae majorem instantiam et in ipsa ira misericordiae recordatus, sic respondit eis, et taliter egit cum eis, ut non vacaret dicere in populis: [Col. 0231B] Ubi est Deus eorum. «Replebimini ergo, inquit, et non dabo vos ultra in opprobrium gentibus.» Cum haec dicit, subintelligendum est, quinimo cessare faciam principem opprobrii vestri. Sequitur enim: «Et eum qui ab aquilone est, repellam a vobis.» Etenim quis ab aquilone est, nisi diabolus princeps opprobrii, qui dixit in corde suo: «Sedebo in monte 100 testamenti in lateribus aquilonis?» (Isa. XIV.) Et quidem regnorum supradictorum princeps Nabuchodonosor rex Babylonis, Aman de stirpe Agag, qui universum Judaeorum genus delere voluit, Antiochus Epiphanes, et Nero Romani macula imperii, suo quique tempore princeps fuere opprobrii, quem utique tunc Deus cessare fecit, quando per passionem Jesu Christi Filii sui, doctoris [Col. 0231C] sui, cujus clara hic commemoratio fit, foras misit, dicente illo. «Nunc judicium est mundi, nunc princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII) .» In typum ejus, et Nabuchodonosor de regno suo ejectus, fenum ut bos comedit (Dan. IV) ; et Aman in patibulo, quod Mardochaeo paraverat suspensus (Esther VII) , et Antiochus sine manu contritus est (I Mach. VI) , qui ita ab aquilone fuerunt, ut aquilonis, id est diaboli typum in semetipsis exprimerent manifestum. Cum ergo dicit: «Et eum, qui ab aquilone est, procul faciam a vobis,» subintelligendum est, quemadmodum illos similitudinis ejus bajulos suo quemque in tempore procul feci. Istius aquilonaris, id est perfida et frigida malitia congelati diaboli, maxime Babylonius Nabuchodonosor typum gessit, pro eo, quia [Col. 0231D] loco quoque aquilonarius exstitit, id est secundum situm terrae Judaeae venit a parte aquilonari. Porro, quod cum dixisset: «Et expellam eum in terram inviam et desertam,» continuo subjunxit: «Faciem ejus contra mare orientale, et extremum ejus ad mare novissimum,» secundum litteralem sensum non valet intelligi de ullo ex saepe dictis quatuor regnis. Nusquam enim sacrae referunt litterae quod Judaeae, sive Israelis hostes ita Dominus repulerit, ut exercitum illorum inter duo maria concluderet, quorum alterum orientale sive primum (ut in alia translatione scriptum est) mare illud dicitur, quod juxta solitudinem est, et vergit ad orientem, in quo fuit quondam Sodoma et Gomorrha, Adama et Seboim, [Col. 0232A] quod nunc mortuum nominatur, eo quod nulla ibi vivant animantia. Novissimum autem illud, quod ad occidentem est, et quod ducit in Aegyptum, in cujus littore Gaza et Ascalon Azotusque et Joppe et Caesarea, et caeterae urbes maritimae sitae sunt. Inter haec maria, sicut jam dictum est, hostes Israel Domino repellente conclusos fuisse nulla scriptura refert. Quod si aliquando factum fuisset, delectabiliter (ut in caeteris vel in plerisque Scripturarum locis fieri solet) super litterae vel historiae fundamentum allegorici sensus aedificium collocandum esset. Nunc ergo spiritualiter dicta, et spiritualiter intelligenda vel exponenda sunt, scilicet non de corporali occisione vel cruore inimicorum, sed tantummodo de spirituali captivitate nudati inimicorum capitis, id est diaboli, [Col. 0232B] quem Dominus Jesus expulit, et misit foras in terram inviam et desertam, ut in illis tantummodo commaneret vel potestatem haberet, qui fidem illius, qui illum expulit, forasque misit, et evangelicae praedicationis non reciperent gratiam desertores et deserti, et idcirco deserti, quia desertores Dei. «Facies, inquit, ejus,» subauditur, expulsi vel foras missi, «contra mare orientale, et extremum ejus ad mare novissimum.» Primum sive orientale mare, et mare novissimum, prima et secunda est regeneratio vel resurrectio mortuorum. Prima namque regeneratio gratia baptismi est, qua renascimur ex aqua et Spiritu sancto; secunda vero vel novissima regeneratio mortuorum est corporalis resurrectio, Domino attestante: «In regeneratione cum sederit Filius hominis [Col. 0232C] in sede majestatis suae (Matth. XIX) .» Prima regeneratio, quae est baptismi gratia, de patefacto Christi latere profluens, sive originem ducens, idcirco mare dicitur, quia in similitudinem maris, per quod filii Israel merso Pharaone cum curribus et equitibus transierunt, omnes filios Dei de morte ad vitam regeneratos, suffocato diabolo et omnibus populis ejus transmittit ad salutis portum, spem beatam restituens consequendi vitam, regnumque aperiens immortalitatis, sine dubio percipiendum post hujus vitae temporalis exitum. Secunda regeneratio, quae est resurrectio mortuorum, idcirco mare dicitur, et mare novissimum, quia sine dubio et angelis ejus et omnibus qui a sinistris erunt, mare profundum erit, imo, sicut in Apocalypsi (cap. XIX) legimus «stagnum [Col. 0232D] ignis ardentis et sulphuris,» in quod iste aquilonaris, id est diabolus, sicut ad beatum Job (cap. LX) dicit Dominus, «videntibus cunctis praecipitabitur.» Igitur «facies expulsi, sive foras missi hujus contra mare orientale, sive primum et extremum ejus ad mare novissimum.» Notanda proprietas dictionum, quia facies ejus non ad mare, sed contra mare primum, et extremum ejus, non contra, sed ad mare novissimum. Etenim facies ejus, id est nequissima intentio ejus, non ad istud, sed contra istud mare tendit (quo salutaris baptismi gratiam dicimus) omnibus baptizatis in Christo Jesu insidians, ut eos iterum inquinet, et de illis quoque praesumit, sicut ad beatum Job dicitur: «Et habet fiduciam, [Col. 0233A] quod influat Jordanis in os ejus (Job XL) .» Extremum autem sive finis ejus ad illud mare novissimum, ad illud ignis ardentis stagnum sulphureum, subaudis per judicium adducetur, et in illud, sicut jam dictum est, «videntibus cunctis praecipitabitur (ibid.) .»— «Et ascendet, inquit, fetor ejus quia superbe egit.» Quo ascendet, vel quomodo ascendet fetor ejus et putredo ejus? Nimirum ad visum sive notitiam sanctorum vel electorum omnium sicut in Isaia tam de ipso, quam de cunctis sequacibus ejus angelis et hominibus scriptum est: «Et egredientur,» subauditur, sancti et electi, «et videbunt cadavera virorum, qui praevaricati sunt in me, et vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur, et erunt usque ad satietatem visionis omni carni (Isa. LXVI) .» [Col. 0233B] Hoc idcirco, «quia superbe egit,» id est, quia contra Creatorem sese tumidus erexit. De utrobique, id est et de culpa superbiae ejus, et de poena fetoris vel putredinis ejus. Item per Isaiam contra istum sub nomine regis Babylonis dicitur: «Detracta est ad inferos superbia tua, concidit cadaver tuum; subter te sternetur tinea, et operimentum tuum erunt vermes. Quomodo excidisti de coelo, Lucifer, qui mane oriebaris? Corruisti in terram, qui vulnerabas gentes, qui dicebas in corde tuo: In coelum conscendam, super astra Dei exaltabo solium meum, sedebo in monte testamenti, in lateribus aquilonis, ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo (Isa. XIV) ,» etc. Et recte cadaver ejus propter superbiam concidisse, et fetor, imo ipse cadaver et [Col. 0233C] putredo esse dicitur. Vitam namque, id est Deum perdidit, et mortuus per malitiam, licet vivat per essentiam. Sicut enim corpus ab anima relictum mortuum est, sic rationalis creatura a Deo separata veraciter mortua est. Unde quia cadaverum receptoria sepulcra dicuntur, ipse autem diabolus Deo, ut jam dictum est, mortuus in impiorum mentibus cubat, recte per prophetam dicitur: «Ibi Assur et omnis multitudo ejus, et in circuitu ejus sepulcra illius (Ezech. XXXII) .» Quod idem est ac si aperte dicatur: Ibi diabolus, cujus per superbiam typum gessit Assur et omnes angeli ejus, et ibi sociabuntur ei cuncti reprobi, qui illum secuti sunt, dicente judice his qui a sinistris ejus erunt: «Ite, maledicti, in [Col. 0233D] ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) .» Magna sunt haec, et idcirco ad credendum magna nimirum fide opus est. Idcirco sequitur, et dicit: «Noli timere, terra, exsulta et laetare, quoniam 101 magnificavit Dominus ut faceret.» Quod dicit, «noli timere,» idem est ac si dicat: Noli diffidere. Timiditas namque pro infidelitate ponitur, ut in Apocalypsi, cum praemisisset: «Qui vicerit, possidebit haec, et ero illi Deus, et ille erit mihi filius.» Continuo subjunxit: «Timidis autem et incredulis et exsecrabilibus et homicidis et fornicatoribus et veneficis et idololatris, et omnibus mendacibus, pars illorum erit in stagno ignis ardentis et sulphuris (Apoc. XXI) .» Nam quia timidi sociantur incredulis, ine dubio timiditas mala intelligitur, et contraria [Col. 0234A] fidei, quae et haesitatio vel dubietas recte potest dici, juxta illud Jacobi apostoli: «Postulet autem in fide, nihil haesitans.» Qui enim haesitat, similis est fluctui maris, qui a vento movetur, et circumfertur. Non ergo aestimet homo ille, quod accipiat quidquam a Deo. «Vir duplex animo, inconstans est in omnibus viis suis (Jac. I) .» Rursus exsultatio, sive laetitia pro hilaritate fidei ponitur, juxta quod ad Judaeos Dominus dicit: «Abraham pater vester exsultavit ut videret diem meum; vidit et gavisus est (Joan. VIII) .» Nam exsultavit, id est exsultanter credidit, hilarem fidem habuit. Igitur cum dicit: «Noli timere, terra, exsulta et laetare,» idem est ac si dicat: De omnibus quae tibi dicuntur, o homo, noli haesitare, vel diffidere, noli terra esse gravi [Col. 0234B] corde, sed alacriter crede ac spei laetitiam habe. Quoniam magnificavit Dominus, ut faceret, id est, magnificus est, qui tanta proposuit et perficere potest, juxta quod et Psalmista testatur, cum dicit exsultans et laetabundus de futuro, ac si jam factum sit: «In convertendo Dominus captivitatem Sion, facti sumus sicut consolati. Tunc repletum est gaudio os nostrum, et lingua nostra exsultatione. Tunc dicent inter gentes, magnificavit Dominus facere cum eis. Magnificavit Dominus facere nobiscum, facti sumus laetantes (Psal. CXXV) .» Sed forte adhuc superesse videtur, quod timeant quicunque modicae sunt fidei, dicentes: «Quid manducabimus, aut quid bibemus» interim, dum in isto corpore sumus, antequam ad illa venturi saeculi bona per [Col. 0234C] veniamus, quoniam «eruca et locusta, bruchus et rubigo» universa consumunt, et «ignis comedit speciosa deserti?» Sequitur ergo: «Nolite timere animalia regionis, quia germinaverunt speciosa deserti, quia lignum attulit fructum suum, ficus et vinea dederunt virtutem suam.» Ac si dicat: Pars ista, de qua vos, o animalia, sollicita estis, et propter hoc ipsum animalia potius quam homines recte dicimini, quia vos angustat solitudo ejusmodi, pars, inquam, ista recuperabilis est, quia cum exusta fuerint, rursus germinabunt speciosa deserti, iterumque ficus et vinea, caeteraque ligna fructum et virtutem suam dabunt. «Quaerite ergo primum regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur [Col. 0234D] vobis (Matth. VI) .» Et in hoc solummodo gaudete, quod regnum Dei primum quaeritis, et invenire speratis, non in omnibus his quae adjiciuntur vobis. Hoc est, quod continuo dicit: «Et filii Sion, exsultate et laetamini in Domino Deo vestro, quia dedit vobis doctorem justitiae, et descendere faciet ad vos imbrem matutinum et serotinum a principio.» Ac si dicat: Animalibus dixi, ut non timeant, consolationem hanc illis ostendens, quia germinaverunt speciosa deserti, quia lignum attulit fructum suum, tandiu illos esse animalia judicans, qui homines esse deberent, quandiu pro ventre suo nimium sunt solliciti. Vobis autem, o filii Sion, id est, homines rationales, et spe lucrandis coelestibus intenti, hoc dico, ut exsultetis et [Col. 0235A] laetemini, non in ficu vel vinea, sive in quibuslibet germinibus deserti, quantumcunque speciosis, sed in Domino Deo vestro, et haec summa sit causa exsultationis et laetitiae, quia dedit vobis doctorem justitiae, videlicet Christum, quem fecit vobis nasci ex virgine, qui justificet et justificari vos doceat non ex operibus legis, sed ex fide (Rom. II) , et hujus doctrinae gratiam «descendere faciet ad vos» in principio velut «imbrem matutinum et serotinum.» In principio, inquam, id est, primum Judaeo, deinde Graeco: Filii namque Sion recte intelliguntur Judaei, primitivae Ecclesiae filii quicunque receperunt verbum salutis, quia prius oportuit illis praedicari verbum Dei; propterea praedicationem sive doctrinam eamdem matutinum imbrem nuncupavit. Et quia [Col. 0235B] cum plenitudo gentium subintraverit, tunc iterum praedicabitur illis, et reliquiae salvae fient ex eis, recte imbrem illum et matutinum dixit et serotinum. «Et implebuntur, ait, areae frumento, et redundabunt torcularia vino et oleo;» in area frumentum quaeritur in torcularibus vero vinum ab acino, et oleum ab amurca premendo separatur. Significat autem utrumque, scilicet area et torcular, pressuras sive tribulationes sanctorum, quas exemplo jam dicti doctoris justitiae Christi, propter praedicationem doctrinae ejus, sustinere habebant. «Implebuntur igitur, ait, areae frumento, et redundabunt torcularia vino et oleo,» id est, quanto magis tribulati fuerint, quanto graviores pressuras sustinuerint, tanto majorem verbi abundantiam et copiosiorem Spiritus [Col. 0235C] sancti gratiam desuper accipient atque effundent, a praedicatione non cessando. «Et reddam vobis annos, quos comedit locusta, bruchus, et rubigo, et eruca, fortitudo mea magna, quam misi in vos.» Haec juxta litteram, quia a Domino repromissa sunt, ita creduntur accidisse, ut sterilitas praeterita novis frugibus compensaretur, et quidquid «locusta, bruchus, rubigo et eruca» consumpserant, annis sequentibus impleretur. Sed ut de regnis quatuor saepe dictis, quae sub nominibus istis figurantur, ista redditio intelligatur, difficile aut etiam impossibile est. Quomodo enim illis qui in Babylonica captivitate, vel sub caeterorum jugo regnorum vita excesserunt, redditio temporalis fieri potuit annorum, id est, messium vel fructuum annualium, [Col. 0235D] quos ignis, vel manus hostilis eisdem viventibus abstulit? Spiritualem ergo et aeternam redditionem oportet intelligamus, quae in adventu Salvatoris, qui hic doctor justitiae dicitur, reddita est omnibus, qui exspectantes regnum Dei, sub eisdem regnis injuste fuerant oppressi. Omnes enim illos in passione sua Salvator liberavit, descendens ad inferos, et educens eos in illas aeternas delicias paradisi. Ibi Daniel et socii ejus, caeterique temporis illius electi, quibus Babylonica captivitas annos suos abstulit. Ibi Esther et caeteri, quos Persici vel Medici regni superbia nequaquam a cultu Dei separare potuit. Ibi Machabaei, quos avertere non potuit Antiochus opprobrium regni Macedonici. Ibi apostoli et martyres [Col. 0236A] sancti, quos Romani imperii bestialis saevitia vincere non potuit. «Reddam igitur vobis annos, ait, quos comedit locusta, bruchus, rubigo et eruca,» id est, consolabor vos super omnibus malis quaecunque intulerunt vobis regna illa regno Dei contraria. Interea valde notandum est, quod regna illa tam fortia, tamque potentissima, tam mirabiliter et magnificat et deprimit, ut et minimis vermiculis, locustae, brucho, erucae, et rubigini comparet, et tamen fortitudinem suam nuncupet dicendo: «Fortitudo mea magna, quam misi in vos.» Nec vero istud adeo mirum videbitur, si ut longe superius perstrinximus, ita distinguamus, ut aeternae majestati comparata haec regna mundi quantumvis fortia nequaquam dubitemus nimis esse exilia. Humanae [Col. 0236B] autem infirmitatis respectu, quoties vanitatem hominum flagellari oportet, sufficere manu Dei locustas parvissimas, et flagella esse fortissima, non minus, quam regna ipsa, quae hic significantur per illas. Nonne potentia 102 Dei contra superbiam Aegyptiorum plagis ostensa est per muscas et locustas, et praecipue per cyniphes, qui tam parvi sunt culices, ut vix cernantur oculis? Nonne multitudo talium tanta fuit fortitudo Dei, ut non posset resistere exercitus Pharaonis? Si ergo locustae ipsae tantae potuere esse fortitudinis, quid mirum regna quae per istas significantur dici fortitudinem Dei? Porro aliter, vel alia dicitur et est fortitudo Dei Christus, virtus et sapientia Dei. Quod male intelligentes, imo prave intelligere laborantes haeretici [Col. 0236C] Ariani, cum in Nicaena synodo requirerentur ab episcopis catholicis, ut Ecclesiastica narrat historia, si dicerent Filium Dei non esse creaturam, sed Dei virtutem et Dei sapientiam, secundum verba Apostoli (I Cor. I) , innuebant alterutris dicentes: «Quia haec etiam veniunt ad nos.» Nam eruca et locusta dicitur virtus Dei magna. Sed nos eorum mentem corruptam detestantes, locustam quidem et caetera hujusmodi, quibus maxime Aegyptus attrita fuit, magnam Dei fortitudinem esse fatemur. Magnam, inquam, et valentem usque ad evincendam superbiam Pharaonis duntaxat carnei: Christum autem Dei virtutem sive fortitudinem solam sufficientem ad destruendam tyrannidem Pharaonis, id est, diaboli. Non enim locusta [Col. 0236D] sive eruca, sed sola haec virtus Dei, Christus, illum foras mittere potuit. Illud quoque notandum, quod cum dixisset: «Fortitudo mea magna,» addidit, «quam misi in vos.» Veraciter namque et regna jam dicta, et caeteros hostes misit in eos, et venire permisit Dominus in populum suum, propter multas praeceptorum suorum transgressiones, sed nihilominus vae illis quos propter ejusmodi causas contra electos suos ad tempus praevalere permisit, sicut exempli gratia, testatur ipse quodam loco, cum de uno talium dicitur: «Vae Assur! virga furoris mei, et baculus ipse in manu ejus indignatio mea (Isai. X) .» Tali modo, ut jam dictum est, redditis annis, «quos locusta et bruchus, et rubigo, et eruca» comederunt, «comedetis, ait, vescentes, et saturabimini, [Col. 0237A] et laudabitis nomen Domini Dei vestri, qui fecit vobiscum mirabilia, et non confundetur populus meus in aeternum.» Manifeste hic aeternae gloriae promittitur saturitas, de qua et David: «Satiabor, inquit, cum apparuerit gloria tua (Psal. XVI) .» «Edent pauperes, et saturabuntur, et laudabunt Dominum, qui requirunt eum, vivent corda eorum in saeculum saeculi (Psal. XXI) .» Ubi enim alias est vel esse potest saturitas electorum Dei, quibus dicit: «Et comedetis vescentes et saturabimini,» nisi in deliciis paradisi? Ibi namque ex quo parietem inimicitiarum Christus per passionem suam solvit (Ephes. II) , saturabuntur beati perfruentes visione Dei, et ibi laudant nomen Domini, nam cibus ipsorum est ipsa laus Dei, qui ipsos mirabiliter [Col. 0237B] reformabit, et non confundentur in aeternum, quia liberati a confusione peccati, et aeterna gloria glorificati sunt: «Et scietis, inquit, quia in medio Israel ego sum, et ego Dominus Deus vester, et non est amplius, et non confundetur populus meus in aeternum.» Videlicet quod hic sciebatis ex parte, et videbatis per speculum et in aenigmate, ambulantes per fidem, tunc scietis et videbitis facie ad faciem ambulantes per speciem. Delectabile nimirum sanctis Patribus, et caeteris gentis illius electis fuit et est, scire hoc, quomodo Dominus Deus esset in medio eorum. Quomodo enim est in medio eorum, vel quid est, esse in medio eorum? Profecto in medio eorum esse, est in veritate naturae humanae carnem de carne illorum assumpsisse. Hoc scire et videre, quia hic est Dominus Deus ipsorum, [Col. 0237C] et non est amplius, neque enim extra illum est Deus, cum Pater et Filius non duo sunt dii, sed Filius in Patre Deus unus. Hoc, inquam, scire et videre, Deum Filium, Deo Patri aequalem secundum divinitatem, sibi consimilem secundum veram humanitatem, ineffabilis felicitatis et gloriae est. Idcirco, quod paulo ante dixerat, repetivit: «Et non confundetur populus meus in aeternum.» Repetitio namque confirmatio est: Non confundetur, imo gloriosus erit, magnificus et honorificatus erit populus, cui promissus, et ex cujus carne natus est talis Filius, gloriosumque erit eis illud Apostoli: «Nusquam enim angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit (Hebr. II) ,» et gloria haec aeterna erit. Remota omni confusione, quae per peccatum Adae humano generi [Col. 0237D] accessit. Gloriosa haec dicta sunt hactenus filiis Sion, quos in adventu suo iste doctor justitiae Christus requisivit, et per passionem suam eduxit de tenebris, secundum fidem Patrum, qui illum exspectaverant: sicut testatur Paulus apostolus (Hebr. XI) defuncti omnes non acceptis promissionibus, descendens quippe ad inferos, et resurgens ex mortuis, omnes introduxit in veram terram repromissionis. Constat autem, quia post expletam suae glorificationis dispensationem, majorem atque abundantiorem gratiae vel Spiritus sanctus dedit effusionem, scilicet non uni genti, ut prius, sed universis gentibus secundum veritatem repromissionis, qua Abraham dictum est: «Atque in semine tuo benedicentur [Col. 0238A] omnes gentes (Gen. XXII) .» Sequitur ergo: «Et erit post haec: Effundam Spiritum meum super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri et filiae vestrae. Senes vestri somnia somniabunt, et juvenes vestri visiones videbunt. Sed et super servos et ancillas meas in diebus illis effundam Spiritum meum.» Quod enim dicit «super omnem carnem,» nullam sinit fieri gentis vel personarum exceptionem. Priusquam glorificatus esset Jesus, super filios tantum Sion effuderat Spiritum suum, et de illa solummodo gente prophetae sapientes erant. Postquam autem glorificatus est resurgendo, et in coelum ascendendo, cum tanto fructu saeculorum praeteritorum, nullam fecit Judaeorum et gentilium distinctionem, sed omnibus communiter evangelizari voluit [Col. 0238B] peccatorum remissionem. Hoc est, quod nunc dicit: «Et erit post haec: Effundam Spiritum meum super omnem carnem.» Verumtamen hoc loco meminisse libet, quod Apostolus, cum dixisset: «Gloria autem, et honor, et pax omni operanti bonum (Rom. II) ,» confestim ita subordinavit, ut diceret: «Judaeo primum et Graeco (Rom. I) ,» videlicet Judaeo credenti, vel bonum operanti gloriae, honoris et pacis gradum concedens primum, utpote cujus est adoptio filiorum, et gloria, et testamentum, et legislatio, et obsequium, et promissa, cujus patres, ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula, amen (Rom. IX) . Graeco autem, id est, gentili, gradum fere secundum, quamvis nulla distinctio sit in largitate remissionis [Col. 0238C] peccatorum. Hanc subordinationem et hic propheta videtur innuere, cum praemisso: «Effundam Spiritum meum super omnem carnem,» protinus ita subjungit: «Et prophetabunt filii vestri et filiae vestrae, senes vestri somnia somniabunt, et juvenes vestri visiones videbunt, sed et super servos et ancillas meas in diebus illis effundam Spiritum meum.» Loquebatur namque filiis Sion, quorum utique filii apostoli erant et filiae, mater Domini nostri Jesu Christi, et caeterae mulieres eodem tempore commanentes et orantes cum eisdem apostolis, sicut Lucas meminit: «Hi omnes, inquit, erant perseverantes unanimes in oratione cum mulieribus, et Maria matre Jesu, et fratribus ejus [Col. 0238D] (Act. I) .» Isti filii et filiae filiorum Sion, accepto Spiritu sancto prophetaverunt, id est, de coelestibus mysteriis variis linguis locuti sunt. Et isti senes, quales erat inter eos prior Petrus, vel deinde Paulus, somnia somniaverunt, et juvenes, 103 qualis erat Joannes, visiones viderunt. Nec vero contentus ero hanc filiis vestris dedisse gratiam, «sed et super servos meos,» inquit, quacunque ex gente sint, «effundam Spiritum meum.» Laxior nimirum haec appellatio est servorum atque ancillarum Dei quam filiorum Sion. Filii namque Sion unius, id est Judaicae sunt gentis, servi autem et ancillae Dei, omnium gentium sunt electi, qui etiam non tantum servi, sed filii quoque appellantur Dei, quemadmodum Joannes cum dixisset quia [Col. 0239A] Jesus moriturus erat pro gente, subjunxit atque ait: «Et non tantum pro gente, sed ut filios Dei, qui erant dispersi, congregaret in unum (Joan. XI) .» Profecto causa ista effusionis Spiritus sancti dignior et locupletior est, quod sint servi et ancillae Dei, quam illa, quod sunt filii Sion, id est Judaei. Non enim Judaeo tantum, sed omnibus servis et ancillis suis, bonus Dominus gratiam debet. Primum tamen, ut jam dictum est, Judaeo, deinde Graeco. Notandum praeterea, quod cum dixisset: «Sed et super servos et ancillas meas effundam spiritum meum,» non addidit, «et prophetabunt,» neque ait, «senes eorum somnia somniabunt, et juvenes eorum visiones videbunt,» sicut dixerat de filiis filiorum Sion. Sciendum quippe, qui licet multi de Ecclesia gentium [Col. 0239B] prophetiae spiritum habuerint, somnia memorabilia somniaverint, et visiones memoria dignas viderint, soli tamen filii Sion, et filii filiorum, scilicet prophetae priores, et apostoli succedentes, soli, inquam, hi sunt, quorum prophetiae et somnia, seu visiones canonicae auctoritatis tenent apicem summum, tamque probatae veritatis atque certitudinis sunt, quam lex et Evangelium. Recte igitur sic dictum est, «sed et super servos et ancillas meas in diebus illis effundam spiritum meum,» et non additum est, «et prophetabunt,» sive «somniabunt,» aut «visiones videbunt,» quia videlicet cum sanctis doctoribus, et omnibus qui in Ecclesia Christi post prophetas et apostolos sanctum intelligentiae spiritum accipere meruerunt, satis bene actum est, quod somnia seu [Col. 0239C] visiones propheticas atque apostolicas, scienter et fideliter interpretari sive explanare potuerunt.

Effusionis hujus rem simul et signum in die Pentecostes, quando super discipulos Christi Spiritus sanctus descendit, contigisse dubium non est. Rem videlicet, quia tunc apostolis, qui erant filii filiorum Sion, sicut jam dictum est, quique eatenus homines erant sine litteris et idiotae, prophetica, imo plus quam prophetica gratia data est, et extunc somnia somniare (de qualibus nonnulla in Actibus apostolorum legimus) et visiones videre coeperunt, quales maxime in Apocalypsi Joannis admiramur. Signum autem in eo fuit, quod omnium gentium loquebantur linguis (Act. II) . Per hoc namque significabatur quod super omnem carnem, sive super servos et [Col. 0239D] super ancillas Domini in omni gente et natione oporteret eamdem Spiritus sancti effusionem derivari. Quod jam tunc sciens apostolus Petrus, dixit: «Viri Judae, et qui habitatis Jerusalem universi. Hoc vobis notum sit, et auribus percipite verba mea. Non enim, sicut vos aestimatis, hi ebrii sunt, cum sit hora diei tertia, sed hoc est, quod dictum est per prophetam Johel: Et erit in novissimis diebus dicit Dominus: Effundam de spiritu meo super omnem carnem,» etc. (Ibid.) Sequitur: «Et dabo prodigia in coelo, et in terra, sanguinem et ignem, et vaporem fumi. Sol convertetur in tenebras, et luna in sanguinem, antequam veniat dies Domini magnus et horribilis.» Quod hic de solis videtur dixisse prodigiis, [Col. 0240A] scilicet danda fore illa in coelo et in terra, antequam veniat dies Domini magnus et horribilis, qui est dies universalis judicii, de caeteris quoque omnibus, quae hactenus hic idem propheta praedixit, sentiendum pariterque subaudiendum est. Nam et eruca, et locusta, et bruchus, et rubigo, scilicet quatuor regna erant ventura, et deinde effusio Spiritus sancti, et haec jam venerunt, antequam veniat ille dies magnus et horribilis. Unde sicut jam superius dictum est, et illi quibus Petrus apostolus praesens prophetae hujus apposuit testimonium, et quicunque extunc usque ad nos audierunt, et extunc audituri sunt, nimirum magnum esse illum et horribilem diem Domini, certi esse debent, imo dubitare non sinuntur quin ita sit, quia veniet, quia jam [Col. 0240B] tanta pars eorum completa est, quae uno eodemque ore iste propheta locutus est. Denique magnum super hac re certamen est Deo et Verbo ejus Jesu Christo, qui est testis fidelis. Magnum, inquam, et acre certamen in exigendo, ut credatur sibi, quia veniet talis, et tantus ille dies tremendi judicii, post quem jam nullum poenitentiae tempus erit, juxta quod et in Apocalypsi Joannes dicit. «Et Angelus quem vidi stantem supra mare, et supra terram, levavit manum suam in coelum, et juravit per viventem in saecula saeculorum, quia tempus amplius non erit, sed in diebus vocis septimi angeli, cum coeperit tuba canere, consummabitur mysterium Dei (Apoc. X) .» Super hac re concertans, ut scilicet credatur sibi, quia revera grande nimis negotium [Col. 0240C] est, et nimium expedit hoc scire miseris, ut tantam iram effugere possint. Nunc dicit: «Et dabo prodigia in coelo, et in terra sanguinem et ignem et vaporem fumi. Sol convertetur in tenebras et luna in sanguinem, antequam veniat dies Domini magnus et horribilis.» Ac si dicat: Non credent homines curam esse Deo de actibus suis, et quod statutus sit ad judicandum de illis dies ille magnus et horribilis. Non, inquam, credent, non audient, non animadvertent, nisi magna et multa viderint prodigia fieri. Effundam igitur spiritum meum (sicut jam dixi) et per virtutem ejus dabo prodigia in coelo et in terra, et quod praedicatio judicii confirmetur ubique sequentibus signis. Dabo sanguinem, dabo ignem, subauditur in testimonium illis, ut videlicet non solummodo [Col. 0240D] miraculorum prodigiis, sed etiam magnitudine perseverantiae commoti, cum tot millia testium usque ad sanguinem perseverare viderint, et ignem charitatis Dei nullis persecutionum aquis, nullis fluminibus, quamvis multa sint, posse in illis exstingui, ut credant eorum testimonio, aut inexcusabiles sint. Dabo et vaporem fumi, similiter in testimonium illis. Fumum hic aut caecitatem, quae in Israel contigit, aut certe, quoniam fumus lacrymas excitare solet, compunctionem poenitentium licet intelligi. Etenim utraque haec vim prodigiorum obtinent, et evidenter astipulantur, futurum esse judicium. Haec prodigia dantur in terra. Quae vero sequuntur: «Sol convertetur in tenebras, et luna in sanguinem,» prodigia sunt, quae [Col. 0241A] dantur in coelo. His quoque versiculis nos reminisci facit eorum quae Dominus dixit. «Et erunt (inquiens) signa in sole et luna et stellis,» etc., usque ad id, «et tunc videbunt Filium hominis venientem In nube cum potestate magna et majestate (Luc. XXI) .» Idem namque est, quod hic nunc dicitur: «Sol convertetur in tenebras, et luna in sanguinem, antequam veniat dies Domini magnus et horribilis.» Jam quemadmodum illic dicitur, «et tunc videbunt venientem Filium hominis,» ita et hic eodem modo dici poterat, et tunc veniet «dies Domini magnus et horribilis.» Quicunque prodigiis talibus excitati, poenitentiam egerint sive conversi fuerint, salvi erunt. Nam et ipsa prodigia, sicut jam dictum est, idcirco 104 fient, ut convertantur, et salvi sint. [Col. 0241B] Hoc est, quod sequitur: «Et erit, omnis quicunque invocaverit nomen Domini salvus erit.» Cum dicit omnis, subaudiendum est absque distinctione Judaei et Graeci. Etenim Apostolus cum hoc intenderet, ac diceret: «Non est enim distinctio Judaei et Graeci, nam idem Dominus omnium, dives in omnes qui invocaverint illum (Rom. X) ,» testimonio praesenti usus est, «omnis» enim, inquiens, «quicunque invocaverit nomen Domini salvus erit.» Eamdem distinctionem Judaei et Graeci iste quoque aufert pariterque confirmat, quod recte universaliter dixerit «omnis» uno eodemque versiculo, quem protinus subjungit: «Quia in monte Sion et in Jerusalem erit salvatio, sicut dixit Dominus, et in residuis, quos Dominus vocaverit.» Nam in monte Sion et in [Col. 0241C] Jerusalem, id est in Judaeis, et residuis, id est in Graecis, salvatio erit, quoscunque invenerit Dominus, id est vocante gratia praevenerit, ut invocent nomen Domini. Interea sciendum est certum esse ordinem sive tenorem invocationis nominis Domini, ut scilicet ad hoc invocetur primum, ut largiatur spiritum cogitandi et agendi quae recta sunt, deinde, ut in illo die suo magno et horribili non intret Deus cum homine in judicium, sed superexaltet misericordia judicium. Subtiliter atque fideliter adhuc intuendum est, quomodo cum dixisset: «Et erit, omnis quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit, quia in monte Sion et in Jerusalem erit salvatio, sicut dixit Dominus: et in residuis,» ita clausit [Col. 0241D] ut diceret: Quos Dominus vocaverit. Nempe hoc ipsum, quod invocatur nomen Domini, non invocantibus, sed gratiae vocantis, ut dignum est, attribuit. Quod Apostolus confirmans, cum hoc exemplo usus fuisset: «Omnis enim quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit,» pulchram nimis gradationem continuo fecit: «Quomodo invocabunt, in quem non crediderunt? Aut quomodo credent ei, quem non audierunt? Quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur?» (Rom. X.) Sic nimirum ascendendo, usque ad Deum recurrit, comprobans totum esse adscribendum gratiae vocantis, quod invocatur nomen Domini, quia videlicet nisi ille misisset, non venissent, neque praedicassent; si non praedicaretur, non audiretur; si non audirent, non crederent; si [Col. 0242A] non crederent, non invocarent. Ubi porro dixit hoc Dominus: Quod in monte Sion sive in Jerusalem, et in residuis, id est in Judaeis et in Graecis a Domino vocandis deberet esse salvatio? Nimirum in praescientia sua, in praedestinatione sua, ante tempora saecularia. Etenim quos in tempore vocavit, eos ante omnia tempora praescivit et praedestinavit, ut idem Apostolus ait, «conformes fieri imaginis Filii sui (Rom. VIII) .» Nunc superest causam reddere, unde vel in quo ille dies Domini magnus sit et horribilis. Sequitur ergo:

CAP. III.

«Quia ecce in diebus illis et in tempore illo, cum convertero captivitatem Juda et Jerusalem, congregabo omnes gentes, et educam illas in vallem Josaphat, et disceptabo cum eis ibi super populo [Col. 0242B] meo, et haereditate mea Israel, quas disperserunt in nationibus, et terram meam diviserunt, et super populum meum miserunt sortem, et posuerunt puerum in prostibulo, et puellam vendiderunt pro vino, ut biberent.» Magna vero et horribilia sunt haec, ut merito pro ipsis dicatur ille dies Domini magnus et horribilis. Dies ille pro sui magnitudine, et dies multi multorum dierum sive annorum dicitur tempus, utpote cui nulla lucis et tenebrarum vicissitudo sive alternatio successura est. Dicitque quia ecce contestans in proximo adesse, quamvis cuilibet stulto longe esse videatur, qui dicit in tempora longa fiet istud. Mentitur sibi, quia nimirum, sicut et alius propheta dicit, «juxta dies Domini magnus, juxta est et velox nimis (Sophon. I, 14) .» Et revera [Col. 0242C] juxta esse et velociter venire diem illum sentit, qui aeternitatem attendit, cujus comparatione velut momentum et inane reputatur omne tempus praetereuntis saeculi, cujus finis ille dies erit. «Cum convertero, inquit, captivitatem Juda et Jerusalem.» Hoc loco Juda et Jerusalem una est, sola est generatio electorum sive confessorum Dei, unica est civitas Jerusalem coelestis, cujus captivitas tunc coepit, quando invidia diaboli decepti primi homines expulsi sunt a paradisi deliciis (Gen. III) , in anima mortui, corpore morituri. Eorum captivitas conversa tunc erit, quia resurgent incorrupti, liberati tam a jugo peccati quam a debito mortis, anima et corpore vivi, et in neutro jam morituri. Tunc «congregabo, [Col. 0242D] ait, omnes gentes.» Hoc ipsum est quod in Evangelio Dominus idem dicit: «Cum autem venerit Filius hominis in majestate sua, et omnes angeli cum eo, tunc sedebit super sedem majestatis suae, et congregabuntur ante eum omnes gentes (Matth. XV) .» Sed quid sibi vult quod ait, «et educam eas in vallem Josaphat?» Nimirum tam propter nominis interpretationem loci hujus nunc meminit, quam propter rem quae recenti memoria fuerat gesta, quando iste prophetavit. Tempora namque quibus prophetavit hic, eadem debemus accipere quae in Osee legimus, ipso dicente: «In diebus Oziae, Joathan, et Achaz, et Ezechiae regum Juda, et in diebus Jeroboam filii Joas, regis Israel (Osee I) .» Porro ante annos plus minus octoginta, regnante [Col. 0243A] Josaphat, congregati sunt filii Moab, et filii Ammon, et cum eis de Moabitis ad Josaphat, ut pugnarent contra cum, et de his locis quae trans mare sunt, et mons Seir, sicut ipse Josaphat in oratione sua dicit: «Nunc igitur ecce filii Ammon et Moab, et mons Seir, per quos non concessisti filiis Israel, ut transireat, quando egrediebantur de Aegypto, sed declinaverunt ab eis, et non interfecerunt illos, econtrario agunt, et nituntur ejicere nos de possessione quam tradidisti nobis, Domine Deus noster. Ergo non judicabis eos? (II Par. XX.) » Cum haec et caetera peroraret, omnisque Juda staret coram Domino cum parvulis et uxoribus et liberis suis, factus est sermo Domini super Ihazihel filium Zachariae «in medio turbae, et ait: Attendite, omnis Juda, [Col. 0243B] et qui habitatis in Jerusalem, et tu, rex Josaphat. Haec dicit Dominus vobis: Nolite timere, non est enim vestra pugna, sed Dei. Cras ascendetis contra eos, tantummodo confidenter state, et videbitis auxilium Domini super vos. O Juda et Jerusalem, nolite timere, ne paveatis, cras egrediemini contra eos, et Dominus erit vobiscum (ibid.) .» Factumque est ut Dominus locutus est. «Nam filii Ammon et Moab consurrexerunt adversus habitatores montis Seir, ut interficerent et delerent eos. Cumque hoc opere perpetrassent, etiam in semetipsos versi, mutuis concidere vulneribus, nec superfuit quisquam qui necem posset evadere (ibid.) .» Idcirco vallis illa dicitur Vallis Josaphat, sive, secundum interpretationem nominis Josaphat, Vallis judicii Domini, [Col. 0243C] quia videlicet miro modo secundum nomen suum quod interpretatur Domini Judicium, dixerat idem Josaphat: «Ergo, Domine Deus, non judicabis eos?» Et ita judicavit eos Dominus, ut versi in semetipsos mutuis conciderent vulneribus, nec superesset quisquam, sicut jam dictum est, qui necem potuisset evadere. Dicitur etiam vallis benedictionis pro eo quod liberati filii Juda ibi benedixerunt Dominum, sicut ibidem scriptum est: «Per tres, inquit, dies spolia non potuerunt auferre pro praedae magnitudine. Die autem 105 quarta congregati sunt in valle benedictionis (II Paral. XX) .» Etenim quoniam ibi benedixerunt Dominum, vocaverunt locum illum vallis benedictionis usque in praesentem diem. Igitur cum dicit: [Col. 0243D] «Congregabo omnes gentes, et educam illas in vallem Josaphat,» rem gestam magni miraculi nobis ad memoriam reducit, pulchreque innuit, quod secundum similitudinem futurum sit in die judicii, ut nullus eorum sententiam damnationis evadere possit, qui mala inferunt servis Dei propter hoc ipsum quod sunt servi Dei, sicut nullus eorum necem evadere potuit, qui contra Judam et Hierusalem illic fuerant congregati, propriisque fiunt ex conscientiis judicandi, sicut illi armis suis et mutuis vulneribus conciderunt. Illud quoque non praetereundum, quia sicut unus idemque locus propter causas memoratas, et vallis Josaphat, id est judicii Domini, et vallis dicitur benedictionis, ita et illa sessio majestatis Domini ad judicandum congregatis gentibus, erit sinistris [Col. 0244A] quidem ad damnationem, dicendo: «Ite, maledicti (Matth. XXV) ;» dextris autem ad benedictionem, dicendo: «Venite, benedicti Patris mei (ibid.) .» Caetera prosequamur. «Et disceptabo, inquit, cum eis super populo meo et haereditate mea Israel.» Mira et gravissimi sensus plena dictio, cum dicit fortissimus Deus, «disceptabo.» Qui habet aures audiendi ipse audit et intelligit quia horribile est hoc, propter quod et ille dies Domini magnus dicitur et horribilis. Quid enim horribilius quam tali in tempore disceptatio Dei cum hominibus? Signanter namque dicit ibi, ac si nunquam alias cum hominibus disceptaverit, licet multa terribilia post illud aquae judicium, id est diluvium, cum hominibus vel contra homines fecerit. Post illud namque et «super Sodomam [Col. 0244B] et Gomorrham ignem et sulphurem pluit (Gen. XIX) ,» et Pharaonem cum curribus et equitibus suis in mari Rubro demersit (Exod. XIV) , et filios Israel omnes a viginti annis et supra, qui egressi fuerant ex Aegypto, praeter paucissimos, in deserto prostravit, tam terribiliter, ut quosdam ex illis viventes terra deglutiret, et ipsos, quos introduxerat in terram repromissionis, filios Israel quinquies in servitutem propter transgressiones tradidit, primo videlicet in manus Cusanrasathaim regis Mesopotamiae, deinde in manus Eglon regis Moab, tertio in manus Jabin, regis Chanaan, quarto in manus Madian, quinto in manus Philistiim, et post haec tradidit eos in manus regnorum quatuor, scilicet Babylonii, Persici sive Medici, Macedonici, atque Romani (Num. XIV, 16; Jud. XIII, 4) . Futurum autem est, ut Antichristum quoque in suo tempore permittat prosperari, tantamque fieri tribulationem, «qualis non fuit ab initio saeculi (Matth. XXIV) .» Nimirum universa haec parva sunt, comparatione illius diei magni et terribilis, idcirco signanter nunc dicit de illo die: «Disceptabo ibi,» ac si illa priora facere, nondum fuerit disceptare. Super qua re tandem erit illa disceptatio? «Super populo meo, inquit, et haereditate mea Israel.» Verus profecto Israel est, de quo tantam curam habet Deus, ut super illo disceptet, et propterea non contentus est dixisse: «Super populo meo,» sed addidit, «et haereditate mea Israel.» Et quidem omnis electorum multitudo, quotquot ad vitam [Col. 0244D] aeternam praeordinati sunt, populus Dei et haereditas ejus, et unus ac verus Israel, sed nunc interim peculiarem illum populum attendamus, ex quo Christus secundum carnem, ut ea quae hic commemorantur mala intulisse gentes, certis ex Scripturarum locis ostendamus. Primum quod cum dixisset: «Et disceptabo cum eis super populo meo et haereditate mea Israel,» subjunxit atque ait: «Quos disperserunt in nationibus, et terram meam diviserunt.» Assyrii et Chaldaei fecisse leguntur, quia «translatis filiis Israel et filiis Juda, gentes alienigenas in civitatibus eorum pro illis collocaverunt. Etenim de populo ipso vix ullas reliquias dimiserunt, excepto quod de plebe pauperum, qui penitus nihil habebant, dimisit Nabuzardan magister militum [Col. 0245A] regis Babylonis in terra Juda, et dedit eis vineas et cisternas (Jerem. XXXIX) .» Quod deinde sequitur, «et super populum meum miserunt sortem,» scilicet Persarum et Medorum regnum fecisse legitur. Sic enim scriptum est: «Mense primo, cujus vocabulum est Nisan, anno duodecimo regni Assueri, missa est sors in urnam, quae Hebraice dicitur Phur, coram Aman, quo die et quo mense gens Judaeorum deberet interfici, et exivit mensis duodecimus qui vocatur Adar (Esther. III) .» Quod deinde subjungitur, «et posuerunt puerum in prostibulum,» tertium respicit regnum, scilicet Graecorum, sub quo ita corrupti sunt Judaei quoque ex imitatione illorum, ut puerum ponerent in prostibulum. Sic enim in libro Machabaeorum legimus: «Super haec promittebat [Col. 0245B] Jason frater Oniae, et alia talenta centum quinquaginta, si potestati ejus concederetur, gymnasium et ephebiam ibi constituere (II Mach. IV) .» Et subinde: «Etenim ausus et sub ipsa arce gymnasium constituere, et optimos quosque epheborum in lupanaribus ponere (ibid.) .» Hoc, ut manifestius dicamus, illud est quod Apostolus horribiliter detestans in gentibus: «Masculi, inquit, eorum relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis in invicem, masculi in masculos turpitudinem operantes et mercedem, quam oportuit, erroris sui, in semetipsis recipientes (Rom. I) .» Quod adhuc sequitur, dicens: «Et puellam vendiderunt pro vino ut biberent,» hoc lenonum est facere, qui puellas meretricari [Col. 0245C] cogentes, luxuriam de luxuria mercantur, dum de corporum illarum turpi et infami mercimonio, foeda et, ut ita dicam, canina sibi convivia faciunt, et exinde bibentes vinum, alienae luxuriae pretium propriae faciunt libidinis incendium. Hoc ibidem sub eodem Graecorum regno non omnino tacetur factum. Sic enim scriptum est illic: «Nam templum luxuria et comessationibus erat plenum, et scortantium cum meretricibus, sacratisque aedibus mulieres se ultro ingerebant, introferentes ea quae non licebant (II Mach. VI) .» Quartum regnum Romanorum gravius quidem Judaicum populum at trivit, magisque in nationibus dispersit, sed merito in disceptatione sua de pressura illa, quam tunc populus ille pertulit, nullam Deus mentionem facit, [Col. 0245D] quia videlicet nullum electorum Dei, qui ad gratiam ejus pertineret, vel ad vitam ejus praedestinatus esset, illa calamitas involvit. Prius enim quam Romanus veniret exercitus, praemoniti sunt ab angelo fideles, ut hoc loco cederent, sicut Hegesippus refert. His dictis contra gentes omnes universaliter, ejusdem judicii comminationem specialiter intorquet, et dicit: «Quid mihi et vobis, Tyrus et Sidon, et omnis terminus Palaestinorum? Nunquid ultionem vos reddetis mihi? Et si ulciscimini vos contra me, cito velociter reddam vicissitudinem vobis super caput vestrum. Argentum enim meum et aurum tulistis, et desiderabilia mea et pulcherrima intulistis in delubra vestra, et filios Juda, et filios Hierusalem vendidistis filiis Graecorum, ut longe faceretis eos de [Col. 0246A] finibus suis. Ecce ego suscitabo eos de loco in quo vendidistis eos, et convertam retributionem vestram in caput vestrum, et vendam filios vestros, et filias vestras in manibus filiorum Juda, et venundabunt eos Sabaeis genti longinquae, quia Dominus locutus est.» Nisi post Tyrum et Sidonem sermo divinus omnem quoque terminum Palaestinorum nominasset, non inveniremus ubi vel quando factum sit secundum litteram id 106 quod nunc ait, «argentum enim meum et aurum tulistis, et desiderabilia mea et pulcherrima intulistis in delubra vestra.» Nusquam enim Tyrus et Sidon, sed tantum Palaestini, id est, Philisthiim hoc fecisse leguntur in primo libro Regum. «Pugnaverunt, inquit, Philisthiim et caesus est Israel, et arca Dei capta est (I Reg. IV) .» [Col. 0246B] Et subinde: «Philisthiim autem tulerunt arcam Dei, et intulerunt eam in templum Dagon, et statuerunt eam juxta Dagon (I Reg. V) .» Arca ipsa et tabulae testamenti in ea simulque urna aurea habens manna, et virga Aaron, quae fronduerat, et propitiatorium, duo quoque Cherubin obumbrantia propitiatorium, argentum et aurum erant (Hebr. IX) , quae quodammodo «et desiderabilia» ejus dici poterant. Haec Palaestini tunc «in delubra» sua intulerunt, quando, ut jam dictum est, inferentes «arcam in templum Dagon, statuerunt eam juxta Dagon (ibid.) .» Porro hic jam non praetereundum, quia Judaei de hoc sermone, quo his dicitur: «Ecce ego suscitabo eos,» videlicet filios Juda et Hierusalem, quos vendidistis [Col. 0246C] filiis Graecorum, «de loco in quo vendidistis eos, et convertam retributionem vestram in caput vestrum, et vendam filios vestros in manibus filiorum Juda, et venundabunt eos Sabaeis genti longinquae, quia Dominus locutus est.» Ex hoc, inquam, sermone vanam sibi, imo miserabilem consolationem assumunt. Illa namque de Romanis sub nominibus Tyri et Sidonis atque Palaestinorum haec intelligi volunt, eo quod Vespasianus et Titus Romae templo pacis aedificato vasa templi et universa donaria in delubro illius consecraverit. Promittunt ergo sibi, imo somniant, quod in ultimo tempore congregarentur a Domino, ut reducantur in Hierusalem, neque hac felicitate contenti, ipsum Deum manibus suis Romanorum filios et filias et filias asserunt traditurum, ut [Col. 0246D] vendant eos Judaei non Persis et Aethiopibus et caeteris nationibus, quae vicinae sunt, sed Sabaeis genti longinquissimae, quia Dominus locutus est, ut populi sui ulciscatur injuriam. Nos econtra non Romanos, sed ipsos qui se dicunt esse Judaeos et non sunt, sed sunt synagoga Satanae, dicimus designari ac percuti sub nominibus Tyri et Sidonis, et intra omnem terminum Palaestinorum concludi eamdem ob causam, quam et in alio propheta Deus considerans, cum eumdem populum redargueret: «Pater tuus, inquit, Amorrhaeus, et mater tua Caethea (Ezech. XVI) .» Etenim sicut Amorrhaei et Caethei, ita Tyri quoque et Sidonii atque Palaestini, non de Sem aut de Japhet, sed de Cham, qui reprobus exstitit, posteritate generati sunt. Et quia Deus non stirpem [Col. 0247A] carnis, sed mores attendit animi, Judaei quoque quamvis secundum carnem de stirpe Sem per Abraham processerint, nihilominus tamen inter posteros Cham reputantur, illi duntaxat, qui veri patris Noe, quod interpretatur requies, scilicet Christi, qui est requies omnibus sanctis, humanam propter eos assumptam despiciunt infirmitatem, sicut ille Cham derisit, et foris nuntiavit patris nuditatem. Causam dicimus, cur praesenti loco Judaei in synagoga Satanae remanentes, ut jam dictum est, sub nominibus Tyri et Sidonis recte intelligantur. Tyrus et Sidon, sicut et caetera regiones terrae Chanaan, populo Israel forte distributae sive designatae fuerunt: sed quia in corde maris sitae non facile ab hostibus obsiderentur, minime capi vel possideri ab eis potuerunt. Sic [Col. 0247B] nimirum Judaei praedicationis evangelicae armis capi debuerunt, imo et illis prius verbum Dei praedicari oportuit, sed quia profunditate malitiae semetipsos circumdantes, et quasi in abysso scientiae nequam se abscondentes, repulerunt illud, et expugnari veritatis et justitiae armis non potuerunt, idcirco relictis illis apostoli ad gentes conversi sunt (Act. XIII) . Item causam dicimus, cur iidem Judaei in Palaestinorum terminum concludantur. Palaestini, id est Philisthiim, ascendentibus ex Aegypto, et transcuntibus mare Rubrum filiis Israel, primi inviderunt, et deinde caeteri, sicut Moyses in cantico suo cum dixisset: «Dux fuisti in misericordia tua populo quem redemisti. Et portasti eum in fortitudine [Col. 0247C] tua, ad habitaculum sanctum tuum. Ascenderunt populi et irati sunt, dolores obtinuerunt habitatores Philisthiim (Deut. XXXII) .» Deinde de caeteris. «Tunc, ait, conturbati sunt principes Edom, robustos Moab obtinuit tremor, obriguerunt omnes habitatores Chanaan (Exod. XV) .» Ita nimirum credentibus in Christum et mare baptismi transeuntibus, primum Judaei, sicut in Actibus legimus (Act. XIV) inviderunt, deinde gentes caeterae, quae et exemplo crebrisque seditionibus illorum in hoc ipsum excitatae sunt. Et illi quidem Palaestini sive Philisthiim, quod interpretatur potione cadentes, argentum et aurum Domini in sua delubra, id est, in templum Dagon detulerunt, scilicet arcam undique auro circumtectam, et caetera desiderabilia sive pulcherrima, [Col. 0247D] ut erant propitiatorium et duo Cherubin. Isti autem auream, sive argenteam Dominicae Incarnationis veritatem in mendacio, quantum in ipsis est, detinent, atque hoc faciendo desiderabilia Domini reposuerunt in templo Dagon, quod interpretatur piscis tristitiae, qui videlicet piscis est Leviathan serpens, vectis tortuosus, et in templo suo cubat habitando in incredulis illorum cordibus. Igitur quod hic dicit Tyro et Sidoni atque Palaestinis, et filios Juda, et filios Hierusalem vendidistis filiis Graecorum, ut longe faceretis eos de finibus suis. Istud quoque contra se Judaei dictum sciant. Filii namque Juda, et filii Hierusalem apostoli, caeterique discipuli exstiterunt, quos illi vendiderun filiis Graecorum, id est, repellendo verbum Dei, seque indignos vitae [Col. 0248A] aeternae judicantes ad gentes expulerunt, quae omnes sub uno intelligendae sunt nomine Graecorum testante Apostolo, cum dicit: «Non est enim distinctio Judaei et Graeci (Rom. X) .» Item: «Ira et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Judaei primum et Graeci. Gloria autem et honor et pax omni operanti bonum, Judaeo primum et Graeco (Rom. II) .» Per Graecum utique omnem gentilem vult intelligi. Illa vero expulsio apostolorum ad gentes, recte venditio dicitur, quia videlicet pro eadem spe temporalis commodi illos expulerunt, pro qua etiam occiderant Dominum ipsorum. Quaenam erat illa spes? Nimirum ipsa quam innuit evangelica parabola, dicentibus colonis vineae ad invicem, cum vidissent filium patrisfamilias. [Col. 0248B] «Hic est haeres: Venite, occidamus eum, et nostra erit haereditas (Matth. XXI) .» Haec fuit spes illorum, quod si Christum Dei Filium occidissent, et discipulos ejus expulissent, terrae et templi illius commoda liberius obtinerent. Itaque «vendidistis, ait, illos filiis Graecorum, ut longe faceretis eos de finibus suis,» id est, terrena tantum sperantes et amantes, coelestium praedicatores longe in nationes expulistis, ne praedicarent suae genti, id est vobis, quibus primum oportebat praedicari verbum Dei. Hoc autem facientes, dicebant, et dicere non cessant, Deum ad se pertinere, suumque Deum esse, seque persecutionem cunctam pro ejus obsequio facere. Idcirco sic exorsus est: Quid mihi et vobis? Nunquid ultionem vos redditis mihi? Ac si dicat: Quid me Deum vestrum [Col. 0248C] esse dicitis, cum constet quia me non cognovistis? «Quid me labiis honoratis, cum cor vestrum longe a me sit (Matth. XV) ?» Dicitis, «unum Patrem habemus Deum, sed quid mihi et vobis? (Joan. VIII.) » Arbitramini vos obsequium praestare, «et ultionem reddere (Joan. XVI) ,» quando veritatis evangelicae praedicatores 107 persequimini? Faciebat hoc unus ex vobis quondam Saulus, simpliciter errans, et abundantius aemulator existebat paternarum suarum traditionum, sed ideo misericordiam consecutus est, quia ignorans fecit in incredulitate. Vos autem per malitiam hoc facitis, excusationem non habentes de peccato vestro, quia vidistis et odistis filium, et me patrem ejus. «Nunquid» ergo «ultionem [Col. 0248D] vos reddetis mihi,» sicut vultis arbitrari? Non utique, sed crudele odium exercetis, et vosipsos contra me ulciscimini. Dico ergo: «Et si ulciscimini vos contra me, cito velociter reddam vicissitudinem vobis super caput vestrum,» ulciscendo me contra vos, quoniam ulciscimini vos contra me. Non enim per ignorantiam delinquitis, sed «argentum meum et aurum,» de qualibus scriptum est: «Eloquia Domini, eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XI) .» Itemque alibi: «Desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum (Psal. XVIII) ,» sive «super aurum et topazion.» (Psal. CXVIII) . Haec, inquam, «desiderabilia mea et pulcherrima» tulistis cum violentia, et «intulistis in delubra vestra,» id est, depravastis doctrina perversa [Col. 0249A] in cordibus vestris, quae jam non sunt Dei templa, sed daemonum delubra, et eos qui non aliter docebant quam sicut ex me docti sunt, quia ratione superare non potuistis, furore persecuti estis, et longe fecistis eos de finibus suis. Sed quid? Sicut jam dixi, «vicissitudinem ego reddam vobis.» Nam «ecce ego suscitabo eos de loco, in quo vendidistis eos.» Quomodo vel quando suscitabo eos? In novissimo die, de quo ante jam dictum est, suscitabo illos, ut resurgant mortui, et venient singuli apostolorum sive praedicatorum de locis ad quae illos ejecistis, et jam dicta venditione vendidistis. Venient, inquam, non soli vel pauci, sed adducentes gentium multitudinem, copiosos exercitus tenentes arma salutis (Ephes. VI) , quos [Col. 0249B] acquisierunt per «verbum Dei, quod repulistis vos, et indignos aeternae vitae vosipsos judicastis (Act. XIII) .» Tunc «convertam retributionem vestram in caput vestrum, et vendam filios vestros et filias vestras in manibus filiorum Juda.» Digna et justa retributionis conversio in caput vestrum. Vos enim sicut pro Barabba Christum commutastis, et sanguinem ejus vendidistis, atque pro pseudoapostolis veros apostolos tradidistis, et ad gentes ejecistis, ita fiet vobis in illa die resuscitationis. Vos namque juxta illud quod scriptum est, «Justus de angustia liberatus est, et tradetur impius pro eo (Prov. XI) ,» trademini in sententia damnationis, et, illis in sinum Abrahae, Isaac et Jacob receptis, vos foras expellemini. Talis venditio, talis commutatio [Col. 0249C] fiet de vobis in manibus filiorum Juda, id est, in manibus apostolorum, quia ipsi judices vestri erunt, «sedentes super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XII, 16) .» Nec vero vendemini genti propinquae, sed ab eis genti longinquissimae, id est malignis spiritibus, quae gens longinquissima est communione naturae vestrae, ab omni foedere conditionis humanae. Per Sabaeos namque, quod interpretatur captivantes, malignos spiritus intelligi licet, sicut illic, juxta sensum mysticum accipiendum est in libro Job: «Boves arabant, et asinae pascebantur juxta, et irruerunt Sabaei, tuleruntque omnia, et pueros percusserunt gladio (Job I) .» Moraliter namque per [Col. 0249D] Sabaeos maligni spiritus intelliguntur, qui ubi illis potestas divinitus data est, labores animae cunctosque sensus utiles auferunt, et percutiunt gladiis invisibilibus. Itaque vendent eos, ait, Sabaeis, id est, cruciandos sociabunt eos spiritibus malignis, quia Dominus locutus est, cujus locutio vera, cujus sermo veritas est. «Clamate hoc in gentibus, sanctificate bellum, suscitate robustos, ascendant omnes viri bellatores. Concidite aratra vestra in gladios, et ligones vestros in lanceas. Infirmus licat, quia fortis ego sum. Erumpite et venite, omnes gentes, de circuitu, et congregamini, ibi occumbere faciet Dominus robustos tuos. Consurgant et ascendant gentes in vallem Josaphat, quia ibi sedebo, ut judicem omnes gentes in circuitu.» Grandis et fortis [Col. 0250A] hic rhetoricae, imo plus quam rhetoricae, declamationis impetus, quia videlicet grandis est res, et dicenda nequaquam exiliter. Hoc, inquit, quod praedixi, congregaturum me esse omnes gentes, et deducturum eas in valle Josaphat, et caetera quae sequuntur usque ad illud: «Venundabunt eos Sabaeis genti longinquae,» quia Dominus locutus est, «clamate,» id est, praedicate in gentibus, juxta illud: «Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. ult.) .» Item. «Euntes docete omnes gentes (Matth. ult.) .» Et «sanctificate, inquit, bellum,» videlicet baptizando eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, quatenus ad illud bellum, universalis judicii, sanctitatis et justitiae sint armis induti et praeparati. Et [Col. 0250B] quia ad concursum illius belli sola baptismatis sanctificatio non sufficit, «suscitate robustos, ascendant omnes viri bellatores,» id est, «docete eos servare omnia quae mandavi vobis (ibid.) ,» ut tunc demum fiduciam habeant in die judicii, tanquam robusti, et ascendant tanquam viri bellatores, tanquam judices terribiles «gladios ancipites in manibus suis habentes ad faciendam vindictam in nationibus, increpationes in populis. Ad alligandos reges eorum in compedibus, et nobiles eorum in manicis ferreis, ut faciant in eis judicium conscriptum (Psal. CXLIX) .» Et quia rex belli hujus nimium grandis est, eumque negligi nimis damnosum est: «Concidite, inquit, aratra vestra in gladios, et ligones vestros in lanceas,» id est, labores saeculi, [Col. 0250C] et usum hujus mundi, «cujus figura praeteriit (I Cor. VII) ,» postponite Evangelio Christi et verbo Dei, ut in illo studentes arma vobis optima circumponatis, quibus in illo bello opus erit. «Infirmus dicat, quia fortis ego sum,» id est, quisquis ad illud bellum sese praeparatum esse cupit, tunc demum fortem sese speret in Domino inveniri, cum humiliter cognoverit quam in semetipso infirmus sit. Nam virtus in infirmitate, hoc est, infirmitatis propriae cognitione perficitur. Taliter «erumpite, inquit, et venite omnes gentes in circuitu,» id est, ab oriente et ab occidente, et a septentrione et meridie, omnes, inquam, gentes, quia videlicet apud Deum nulla personarum acceptio, vel distinctio est, sed omnes [Col. 0250D] pro meritis discernens, probos remunerabit, improbos puniet. Itaque «venite et congregamini,» alii ad dextram, alii ad sinistram separandi.

Haec proloquens spiritus propheticus, cum hactenus de multis vel ad multos pluraliter locutus fuerit, miro modo ad quemdam singulariter, repente apostropham facit, dicendo. «Ibi occumbere faciet Dominus robustos tuos.» Quia est iste robustorum possessor, quos ibi Dominus faciet occumbere, nisi is qui apud beatum Job dictus est esse rex super omnes filios superbiae? (Job XLI.) Nempe ibi robustos ejus omnes, id est superbos, cum eodem rege ipsorum vel principe faciet Dominus occumbere, dicendo sicut in Evangelio legimus: «Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui praeparratus est diabolo et [Col. 0251A] angelis ejus (Matth. XXV) .» Nec plura cum illo robusto robustorum loqui dignatus, priorem repetit sermonem, et dicit idem Dominus: «Consurgant et ascendant gentes in vallem Josaphat, quia ibi sedebo ut judicem omnes gentes in circuitu.» De valle Josaphat jam superius dictum est. Notandum vero, quod cum ille dixerit: «Congregabo omnes gentes, et educam eas in vallem Josaphat, et disceptabo cum eis ibi, 108 nunc aliter hic pronuntiat: Consurgant et ascendant» omnes «in vallem Josaphat,» quando incredulos quosque, vel adversarias potestates Dominus ad judicium provocat, et disceptat cum eis pro populo suo: «Deducam eos, inquit, in vallem Josaphat.» Quando autem credentes ad praelium cohortatur: «Ascendent, ait, omnes [Col. 0251B] viri bellatores: Consurgant et ascendant gentes in vallem Josaphat.» Qui enim judicatur, in valle positus est, qui autem viri bellatoris nomen obtinebit illic stando a dextris, amplius autem quicunque sedebit in ordine sedium duodecim, nimirum in alto erit. Quod tandem ita subinfert: «Quia ibi sedebo ut judicem omnes gentes in circuitu,» verbis evangelicis satis aperitur: «Cum autem venerit Filius hominis in majestate sua, et omnes angeli cum eo, tunc sedebit super sedem majestatis suae, et congregabuntur ante eum omnes gentes (Matth. XXV, 31) ,» et caetera. Sequitur: «Mittite falces, quoniam maturuit messis. Venite et ascendite, quia plenum est torcular, et exuberant torcularia, quia multiplicata est malitia eorum.» Quis dicat, quibus [Col. 0251C] dicat, et quid significet quod dicit: «Mittite falces,» et quoniam «maturuit messis,» illa satis indicat evangelica parabola seminantis, vel boni seminis et zizaniorum agri. De quibus cum dixissent servi patrisfamilias: «Vis, imus et colligamus ea? Sinite, inquit ille, utraque crescere ad messem, et in tempore messis dicam messoribus: Colligite primum zizania, et alligate ea in fasciculos ad comburendum, triticum autem congregate in horreum meum. Messis, inquit Dominus, consummatio saeculi. Mittet Filius hominis angelos suos, et colligent de regno ejus omnia scandala (Matth. XIII) .» Igitur qui haec dicit: «Mittite falces quoniam maturuit messis,» Filius hominis est, qui et antequam fieret Filius hominis, erat ut nunc est Filius Dei, et haec et caetera [Col. 0251D] loquebatur in prophetis. Et quibus haec dicit, messores ejus angeli sunt, et ipsa maturitas messis finis est saeculi, quando secundum praescriptam disceptationem judicii facienda est separatio tritici et zizaniorum agri. Quod autem sequitur et dicit: «Venite et descendite, quia plenum est torcular, et exuberant torcularia,» rem eamdem per aliam similitudinem nihilominus congrue significat, quia videlicet tunc universaliter fiet quod nune interdum particulariter fit, ut a reprobis omnino separentur electi, sicut in torcularibus vinum in apothecis reponendum, separatur ab acinis foras projiciendis. Unde quod ait, «quia multiplicata est malitia eorum,» sic intelligendum est, ac si diceret: Quia, [Col. 0252A] sic abundante malitia, multorum charitas refriguit (Matth. XXIV) , ut amplius differri non debeat expressio judicii, quia electi a reprobis, simplices sequestrentur a malitiosis. His dictis terribiliter inclamat et dicit: «Populi in valle concisionis, quia juxta est dies Domini in valle concisionis. Sol et luna obtenebrati sunt, et stellae retraxerunt splendorem suum.» Idcirco populi vel gentes, de quibus supra dictum est, in valle judicii sive concisionis congregantur, ut a dextris atque a sinistris dispertiti, a Domino judicentur. Cujus moerorem diei et tormenta pereuntium ne sol quidem et luna, astraque caetera poterunt intueri, sed retrahent fulgorem suum, et severitatem judicantis, reddentisque uniuscujusque opus in caput suum, aspicere non audebunt, [Col. 0252B] non quo elementiora sint Dei judicia, sed quo omnis creatura tormentis aliorum pertimescat. Eodem sensu quo hic ait: «Sol et luna obtenebrati sunt, et stellae retraxerunt lumen suum,» alius propheta dicit: «Dies Domini ista, tenebrae, et non lux. Nunquid non tenebrae dies Domini, et non lux? Et caligo, et non splendor in eas? (Amos V.) » Itemque alius: «Dies irae dies illa, dies tribulationis et angustiae, dies calamitatis et miseriae, dies tenebrarum et caliginis, dies nebulae et turbinis (Sophon. I) .»

Porro, quod semel et iterum dicit, «in valle concisionis,» idem intelligi volens, quod supra, ubi dixit, in valle Josaphat, meminisse nos facit historiae supra memoratae, quia in valle Josaphat congregati filii Ammon et Moab, et montis Seir, ut [Col. 0252C] pugnarent contra Judam, versi contra semetipsos mutuis concidere vulneribus, unde et propter hoc ipsum, quod propriis gladiis concisi sunt, recte vallis concisionis, sicut econtra pro eo, quod illic filii Juda benedixerunt Dominum, dicta est vallis benedictionis. Sicut illi mutuis vulneribus semet ipsos conciderunt, sic in illa die reprobi, omnes propriis ex conscientiis condemnandi sunt. Sequitur: «Et Dominus de Sion rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam. Et movebuntur coeli et terra, et Dominus spes populi sui, et fortitudo filiorum Israel.» Quoniam de illo die Domini magno et horribili hactenus sermo est, recte rugitus iste et vox ista Domini illa intelligitur, de qua ipse in Evangelio dicit: «Nolite mirari hoc, quia venit [Col. 0252D] hora in qua omnes qui in monumentis sunt, audient vocem Filii Dei, et procedent qui bona fecerunt in resurrectionem vitae, qui vero mala egerunt, in resurrectionem judicii (Joan. V) .» Nam vox illa, de qua praemiserat, dicens: «Amen, amen dico vobis, quia venit hora et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei, et qui audierint, vivent (ibid.) :» ille rugitus, et illa vox est qua infernum moriendo ac resurgendo terruit ac vicit. praedamque ex eo tulit, secundum prophetiam Jacob, dicentis: «Catulus leonis Juda, ad praedam fili mi, ascendisti (Gen. XLIX) ,» etc. Ab illo rugitu Amos propheta incipit, dicendo: «Dominus de Sion rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam (Amos. I) .» [Col. 0253A] Quod idem est, ac si dicat: «De Sion egredietur lex, et verbum Domini de Jerusalem (Isa. I.) .» Nam quod illic sequitur, «et luxerunt speciosa pastorum, et exsiccatus est vertex Carmeli,» quod interpretatur scientia circumcisionis, intelligitur de superbia Scribarum et Pharisaeorum, qui se profitebantur pastores populi, qui propter suas traditiones reliquerant traditiones Dei, videlicet quod illa quasi speciosa doctrina illorum, coruscante Christi Evangelio, lugere deberet, et exsiccari. Igitur «Dominus de Sion rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam,» videlicet quando de medio sanctorum, quorum cum millibus veniet, et de medio angelorum qui cum eo venient, quorum nimirum una societas recte Sion dicitur et Jerusalem, sedens in [Col. 0253B] sede majestatis suae, «dicet his qui a dextris erunt: Venite, benedicti Patris mei, possidete regnum. His autem qui a sinistris: Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV) .» Tunc utique movebuntur coeli et terra, sicut ait ipse Dominus. Nam «virtutes coeli movebuntur (Matth. XXIV) .» Nec vero parvus erit terraemotus in occursum ejus, sed tantus, ut mortui omnes impulsi tanquam dormientes excitentur. Et electi quidem ipsi quoque timebunt et trement, sed in ipso timore vel tremore fortem et firmam retinebunt spem. Hoc est quod protinus ait: «et Dominus spes populi sui, et fortitudo filiorum Israel.» Omnis namque populus electorum Dei recte dicitur et est, quos omnes tunc eadem majestate sua miro modo et terrebit et confortabit, [Col. 0253C] quia videlicet nunquam in semetipsis, sed in Domino speraverunt, nunquam de sua, sed de Domini fortitudine praesumpserunt. Quo contra falsi Israelitae in semetipsis sperant, et de semetipsis fortes videri volunt, dum «quaerentes suam statuere justitiam, justitiae Dei subjecti non sunt (Rom. X) .» Haec omnia gentibus praedicata sunt secundum praeceptum dicentis superius: «Clamate hoc in gentibus,» et quaecunque 109 ab eo loco dicta sunt, propheta de persona Dei loquebatur. Nunc tandem ipse Deus in persona sua loquitur et dicit: «Et scietis quia ego Dominus Deus vester, habitans in Sion, in monte sancto meo, et erit Hierusalem sancta, et alieni non transibunt per eam amplius. Et erit in die illa stillabunt montes [Col. 0253D] dulcedinem, et colles fluent lacte, et per omnes rivos Juda ibunt aquae. Et fons de domo Domini egredietur, et irrigabit torrentem spinarum. Aegyptus in desolationem erit, et Idumaea in desertum perditionis, pro eo quod inique egerunt in filios Juda, et effuderunt sanguinem innocentem in terra sua. Et Judaea in aeternum habitabitur, et Hierusalem in generationem et generationem, et mundabo sanguinem eorum quem non mundaveram, et Dominus commorabitur in Sion.» Miro modo verba suae personae verbis prophetae Dominus subjungit per conjunctionem, et, ac si dicat: Ista omnia, quae jussi clamari in gentibus, fient, et tunc vos qui estis populus meus, qui dicimini et veri estis filii Israel, «quia ego Dominus Deus vester,» scietis, inquam, quia videbitis. Videbitis [Col. 0254A] autem, non adhuc «per speculum in aenigmate, sed ad faciem (I Cor. XII) .»—«Ego ille Dominus Deus vester,» tunc cognoscar a vobis «habitans in Sion, in monte sancto meo,» et quemadmodum alius propheta testatur: «Tunc loquar ad inimicos meos in terra mea, et in furore meo conturbabo eos, ego, inquiens, constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus (Psal. II) .» Et tunc erit Hierusalem sancta, videlicet «quam, ut Apostolus ait, exhibui mihi sponsam gloriosam non habentem maculam aut rugam (Ephes. V) ,» et de qua Joannes in Apocalypsi: «Vidi civitatem Hierusalem novam descendentem de coelo, a Deo paratam, sicut sponsam ornatam viro suo (Apoc. XXI) .»—«Et alieni, inquit, non transibunt per eam amplius.»—«Alieni,» inquam, scilicet [Col. 0254B] timidi, et increduli, et exsecrabiles, et homicidae, et fornicatores, et venefici, et idololatrae, et omnes mendaces, qui antehac per eam transibant eamque fatigabant, amplius per eam transire non poterunt, quia foras missi erunt, et sicut illic scriptum est, «pars illorum erit in stagno ardenti igne et sulphure, quod est mors secunda (ibid.) .» Item: Illic scriptum est: «Foris canes et malefici, et impudici, et homicidae, et idolis servientes, et omnis qui amat et facit mendacium (Apoc. XXII) .» Igitur «alieni non transibunt per eam amplius,»—«et neque mors ultra erit, neque luctus, neque clamor, neque dolor, quae prima abierunt (Apoc. XXI) .»—«Et erit in die illa, inquit, stillabunt montes dulcedinem, et colles fluent lacte, et per omnes rivos Juda ibunt aquae.»

[Col. 0254C] Montes illius civitatis prophetae et apostoli, colles autem caeteri sancti sunt, quorum quia doctrinam subjectae plebes hic susceperunt, idcirco illic gloriae quoque communicabunt, et insitam illis dulcedinem divinae charitatis videndo bibent, et convivendo haurient, quia nimirum plenius in illis gloriam Dei videbunt, per quorum doctrinam gloriam Dei cognoverunt. Hoc brevi versiculo Psalmista significat dicens: «Inebriabuntur ab ubertate vultus tui, et torrente voluptatis tuae potabis eos, quoniam apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbunt lumen (Psal. XXXV) ,» et quidem de montibus dulcedo et de collibus fluet lac, et per omnes rivos Juda, id est per omnem fidelium sive confessorum corda ibunt aquae salientes in vitam aeternam, sed ejusdem dulcedinis, ejusdem lactis, [Col. 0254D] earumdemque aquarum fons et in montes et in colles, et in omnes rivos illos de domo Domini, inquit, egredietur: quae videlicet domus recte intelligitur fabrica corporis Christi, etenim ipsa est «domus quam sapientia sibi aedificavit (Prov. IX) .» Ait ergo: «Et fons de domo Domini egredietur, et irrigabit torrentem spinarum, fons vitae, et torrens voluptatis de illa domo Domini egrediens, irrigabit torrentem spinarum,» id est universitatem electorum, ut jam non sit quod erat, decurrendo ab ortu ad occasum inter spinas tribulationum atque peccatorum, sed torrens deliciarum abundans ubertate bonorum sempiternorum. De hoc item in Apocalypsi legitur; «Et ostendit mihi flumen aquae vivae, limpidum sicut [Col. 0255A] crystallum, procedens a sede Dei et agni, in medio plateae civitatis. Et ex utraque parte fluminis lignum vitae afferens fructus duodecim, per menses singulos reddens fructum suum (Apoc. XXII) .» Breviter hic dicendum, quia fons ille sive flumen Spiritus sancti est, qui et in propheta dicit: «Ecce ego declino in eos ut flumen pacis, et ut torrens inundans gloriae gentium (Isa. LXVI) .» Hoc, inquam, flumen pacis, hic torrens gloriae, hoc flumen laetitiae, hic torrens voluptatis, haec ubertas domus Dei, Spiritus sanctus est. Ipse namque amor est sponsi et sponsae, quo nimirum inundatus et sanatus, qui erat torrens spinarum, torrens erit deliciarum, id est conditio nostra, quae mortalis erat et misera, immortalis erit et beata. Civitati huic [Col. 0255B] Aegyptus et Idumaea spiritualiter secundum novam interpretationem, et secundum rem contrariae sunt, et idcirco contraria recipient. Aegyptus namque tenebrae, Idumaea terrenitas interpretatur, omnesque illos significant, «quos excaecavit malitia ipsorum (Sap. II) ,» et qui propter cupiditatem corda terrena gerunt. Ait ergo: «Aegyptus in desolationem erit, et Idumaea in desertum perditionis.» Quare? «Pro eo, inquit, quod inique egerunt in filios Juda, et effuderunt sanguinem innocentem in terra sua, filios Juda.» Sicut Hierusalem et Sion, non carnaliter sed spiritualiter intelligimus, scilicet omnes qui unum et verum Deum confitentur, secundum nomen Juda, quod interpretatur confessio, et propter eamdem confessionem iniqua patiuntur ab Aegypto et a filiis Edom: [Col. 0255C] «Qui dicunt: Exinanite, exinanite usque ad fundamentum in ea (Psal. CXXXVI) ,» subauditur Hierusalem. Vellent namque exinanire civitatem, id est Ecclesiam Dei, nullamque ex ea penitus audiri vocem Juda, id est confessionis, ac proinde Domino habitante in illa cum abundantia dulcedinis, fluvioque lactis, ac per omnes rivos Juda euntibus aquis, ipsi econtra erunt in desolationem, et in desertum perditionis. Unde adhuc sequitur: «Et Judaea in aeternum habitabitur, et Hierusalem, in generationem et generationem, et mundabo sanguinem eorum, quem non mundaveram, et Dominus commorabitur in Sion.» Cuncta haec spiritualiter dicta miro modo carnali Judaeae, sive Israeli in carne glorianti blandiuntur. Cum enim contra ipsos maxime haec dicantur, [Col. 0255D] utpote qui terreni sunt et terrena diligunt, et sanguinem sanctorum prophetarum in terra sua effuderunt, et proinde excaecati merito redacti sunt in [Col. 0256A] Aegyptum, ipsi pro semetipsis dicta esse gloriantur. Haec enim ad opinionem illorum multum accedere videntur, qua mille annorum regnum in Judaeae sibi finibus pollicentur, et auream Hierusalem, et victimarum sanguinem, et filios ac nepotes, et delicias incredibiles, et portas gemmarum varietate distinctas. In illa pulchra annorum longitudine habitaturos se putant secundum hanc prophetiam, de montibus stillas carneae dulcedinis, et de collibus candidi fluvios lactis, et per omnes rivos Juda salientes aquas purissimas, tanta ubertate ut torrentes quoque spinarum ita commutentur, quatenus circum circa non spinae, sed ligna pulcherrima atque fructifera nascantur, velut in paradiso deliciarum. Juxta litteram haec omnia somniant et errant; sed hic error propheticis [Col. 0256B] 110 profuit semper et prodest litteris, ut a suis conserventur inimicis. Denique tanta sunt, quae contra illos dicuntur, ut odio nimis impatienti illos sine dubio concitarent, si manifestis expressa fuissent vocibus. Itaque sicut in Isaia loquitur Dominus: «Liga testimonium, signa legem in discipulis meis (Isa. VIII) ,» ita et hic necessario factum credamur, ut ligaretur testimonium hoc mysticum, discipulis Christi repositum, ab inimicis Christi conservandum, propter ligaturae pulchritudinem, propter blandientem illis litterae superficiem. Ligaturae ejusdem summa clausura haec est: «Et mundabo sanguinem eorum, quem non mundaverunt.» «Et Dominus commorabitur in Sion.» Quorum eorum mundabo sanguinem? Aegyptiorum videlicet et [Col. 0256C] Idumaeorum, quos semetipsos esse Judaei non sentiunt, cum sint maximi homicidarum, qui «sanguinem innocentem effuderunt.»—«Eorum, inquit, sanguinem mundabo, quem non mundaverunt,» id est homicidia caeteraque peccata illorum vindicabo, de quibus poenitentiam non egerunt. Nam, si mundavissent ipsi per temporalem poenitentiam, ego non mundarem aut punirem per aeterni judicii sententiam. Succinit propheta personae loquentis Domini, conversus ad nos, ac dicens: «Et Dominus commorabitur in Sion,» in illa videlicet, «cujus fundamenta suntin montibus sanctis, cujus portas diligit Dominus super omnia tabernacula Jacob (Psal. LXXXVI) ,» de qua tam mirabiliter quam veraciter loquitur Spiritus sanctus, «et homo natus est in ea, et ipse fundavit [Col. 0256D] eam Altissimus (ibid.) .» Ibi commorabitur, ibi moram faciet aeternam, ibi semper videbitur Deus deorum, semperque desiderabilis erit ad videndum.

112 CAP. I.

«Verba Amos qui fuit in pastoralibus de Thecue, quae vidit super Israel in diebus Oziae regis Juda, et in diebus Hieroboam filii Joas regis Israel, ante duos annos terraemotus.» Amos, quod interpretatur populus avulsus, ex ipsa sui nominis interpretatione durum praefert praesagium Israeli ad quem mittitur, quod videlicet proxima captivitate de terra sua foret avellendus, quin aureos colendo vitulos, a domo et stirpe David quem elegerat Dominus fuerat avulsus. Hujus verba sunt haec de vivo nimirum fonte, quod est unicum Verbum Dei, prolata, et idcirco omni veritate rerum sequentium necessario adimplenda; quia videlicet «Amos fuit in pastoralibus Thecue.» Est autem Thecue vocabulum oppidi distantis a Bethlehem sex millibus ad meridianam plagam, et [Col. 0257B] ultra nullus est viculus, ne agrestes quidem casae, quales Afri appellant Mapalia, furnis potius quam domibus similes. Tanta est eremi vastitas, quae usque ad mare Rubrum Persarumque et Aethiopum atque Medorum terminos dilatatur. Et quia humo arida atque arenosa nihil omnino frugum gignitur, cuncta sunt plena pastoralibus, ut sterilitatem terrae compensent pecorum multitudine. Ex hoc numero pastorum et Amos propheta fuit, imperitus sermone, sed non scientia. Idem enim qui per omnes prophetas Spiritus sanctus per istum quoque locutus est. Porro Thecue tuba interpretatur. Unde et hoc ipsum nomen viculi multum congruit rei, scilicet huic prophetiae, quae nimirum si bene auditur, si aures audiendi habemus, tanta et tam fortis est ut merito [Col. 0257C] vocetur tuba Dei. Haec verba «vidit super Israel,» subauditur venientia velut grande pondus. Caeterum nisi Israel praevaricatus fuisset, et idcirco non adversa, sed prospera nuntiaret, rectius diceretur ad Israel sive pro Israel. Vidit autem visione illa qua possunt verba videri, scilicet visione mentis, quae vera visio est, ob cujus excellentiam et prophetae [Col. 0258A] dicuntur Videntes. Ozias cujus in diebus haec vidit cognomento Azarias dictus est, rex Juda, qui indebitum sibi sacerdotium vindicare conatus lepra in fronte percussus est (II Par. XXVI) , quando iram Domini non solum poena ejus, sed et terraemotus ostendit, quem Hebraei tunc accidisse commemorant. «Ante duos annos illius terraemotus» haec verba se vidisse testatur. Cur autem terraemotus ejusdem nunc fecerit mentionem, si ratio quaeritur opportunius in proximo dicetur, quando pro necessitate mystici sensus inveniendi, scrutabimur verticem Carmeli, cur praemisso «Dominus de Sion rugiet, et de Hierusalem dabit vocem suam, et luxerunt speciosa pastorum,» subjunxit atque ait, «et exsiccatus est vertex Carmeli.» Porro Hieroboam [Col. 0258B] iste non est filius Naboth, qui peccare fecit Israel, sed filius Joas, filii Joathan, filii Jehu, pronepos ejusdem Jehu, sub quo prophetaverunt, Osee, et Johel, et Amos. Verba ipsa jam nunc aggrediamur. «Dominus de Sion rugiet, et de Hierusalem dabit vocem suam, et luxerunt speciosa pastorum, et exsiccatus est vertex Carmeli.» Ab eo quo summa sanctorum prophetarum intentio tendit, verborum suorum initium facit, scilicet ab adventu qui tunc exspectabatur, et Evangelio Christi Filii Dei, et quid propter ejus rejectionem sive repulsionem infelicibus eventurum foret Judaeis, mirabiliter atque terribiliter propheta de pastore assumptus edicit. Nam «Dominus de Sion rugiet,» hoc est, Christus Dei Filius, Deus et Dominus, homo factus et mortem [Col. 0258C] passus, infernum confringet, et mortem evincet, tanquam leo fortissimus, tanquam catulus leonis, id est fortissimus, Filius fortissimi Dei, secundum prophetiam Jacob dicentis: «Catulus leonis Juda; ad praedam, fili mi, ascendisti. Requiescens accubuisti, ut leo, et quasi leaena. Quis suscitabit eum?» (Gen. XLIX.) Tanto rugitu emisso de Sion [Col. 0259A] deinde de Hierusalem, quae una eademque civitas est, «dabit vocem suam,» id est emittet praedicationem evangelicam, quod et fieri oportere secundum Scripturas ipse testatus est: «Quoniam sic scriptum est, et sic oportebat Christum pati, et resurgere a mortuis tertia die, et praedicare in nomine ejus poenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem (Luc. XXIV) .» Quid deinde miseris eventurum erat Judaeis? Nimirum geminum malum, duplex contritio alia temporalis, alia aeterna, sive alia corporalis, alia spiritualis. De temporali sive corporali, «et luxerunt speciosa 113 pastorum,» inquit. De aeterna sive spirituali, «et exsiccatus est, inquit, vertex Carmeli.» Quae enim vel quorum speciosa pastorum luxerunt, [Col. 0259B] et quomodo luxerunt? Utique speciosa civitas illa Jerusalem, quae et prophetas et ipsum Dominum prophetarum occidit, et augustum in ea templum, quo nihil in orbe fuit augustius, etc., quaecunque speciosa sive delectabilia potuerant habere pastores illi falsi, scilicet Scribae et Pharisaei, qui se profitebantur esse pastores, cum essent lupi rapaces. Luxerunt luctu inconsolabili, circumdantibus et vastantibus cuncta Romanis, quibus vincentibus, quicunque ex Judaeis gladio, fami, et igni superesse potuerunt, in omnes gentes captivi ducti sunt. Haec fuit et est contritio temporalis, contritio corporalis. Quis porro erat Carmelus, et quis Carmeli vertex, et quomodo exsiccatus est? Interpretatio nominis Carmeli rem cito aperit, interpretatur enim [Col. 0259C] Carmelus scientia circumcisionis. Ergo Carmelus secundum suum nomen significat circumcisionem, id est Judaismus carnalem multum in sua scientia gloriantem. Vertex ejusdem Carmeli illa fuit generatio, quae Salvatorem crucifixit, «generatio cujus, ut Sapientia dicit, excelsi erant oculi, et palpebrae in altum resurrectae (Prov. XXX) .» Illa namque generatio circumcisionis, summum sibi visa est esse vel habere culmen scientiae, ita ut et claves scientiae dixerit eam Dominus tulisse. «Vae, inquit, vobis, quia tulistis clavim scientiae! Ipsi non introistis, et eos qui introibant, prohibuistis (Luc. XI) .» Talis et vertex Carmeli, post rugitum Domini de Sion et vocem ejus de Hierusalem exsiccatus est, quia videlicet [Col. 0259D] extunc ab illis recessit omnis ros supernae gratiae, et nubibus suis mandavit Dominus, ne pluerent super eos imbrem, quia repulerunt Verbum Dei, et indignos se judicaverunt aeternae vitae. Super illum verticem, id est super illam generationem omnium caeterarum nationum omnia peccata venerunt, secundum sententiam ipsius Domini, qui cum dixisset: «Ecce ego mitto ad vos Prophetas et sapientes et Scribas, et ex illis occidetis et crucifigetis, et caetera,» subjunxit atque ait: «Ut veniat super vos omnis sanguis justus qui effusus est super terram, a sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariae, filii Barachiae, quem occidistis inter templum et altare. Amen dico vobis, venient haec omnia super generationem istam (Matth. XXIII) .» Sequitur [Col. 0260A] ergo: «Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Damasci, et super quatuor non convertam eum, eo quod trituraverit in plaustris ferreis Galaad.» Haec est contritio aeterna, contritio spiritualis, in eo quod dicit, «Non convertam eum.» Quem enim dicit eum, nisi verticem Carmeli, id est sicut jam diximus, superbiam scientiae circumcisionis, cujus illa generatio vertex quidam exstitit, nempe cum dicit: «Non convertam eum,» non licet subaudire Damascum, cum Damascus sit feminini generis, sicut et cum dicitur, «super tribus sceleribus Gazae, et super quatuor non convertam eum», non licet referri ad Gazam, cum Gaza nomen civitatis et feminei sit generis, et sicut cum dicitur. «super tribus sceleribus filiorum Ammon, et super quatuor [Col. 0260B] non convertam eum,» non convenit singulariter eum referri ad pluralitatem filiorum Ammon. Igitur «non convertam eum» cum dicit, subaudiri necesse est Carmelum, sive verticem Carmeli, id est populum Judaicum circumcisum, maximeque illam, quae Dominum crucifixit, generationem ejusdem populi, cujus sententia denotatur reprehensibilis ex interpretatione, ut jam dictum est, nominis Carmeli. Neque enim leviter ac sine magnae indignationis pondere illa generatio hic dicitur vertex Carmeli, sed eodem spiritu, et eadem ira qua et diabolus sub nomine principis Tyri, in Propheta propter praesumptionem scientiae dicitur Cherub, quod interpretatur plenitudo scientiae: «Tu, inquit, signaculum similitudinis, plenus sapientia, et perfectus [Col. 0260C] decore, in deliciis paradisi Dei fuisti; tu Cherub extentus et protegens, et posui te in monte sancto Dei (Ezech. XXVIII) .» Item: «Et ejeci te de monte Dei, et perdidi te; o Cherub protegens, de medio lapidum ignitorum (ibid.) .» Homo quoque cui persuasit in pretium transgressionis scientiam plenariam, dicendo: «Et eritis sicut Dii, scientes bonum et malum (Gen. XXXVI) ,» super eodem vitio denotatur in ligno praevaricationis, dum pro eo quod accidit, nomen ironice scriptum est illi, ut diceretur lignum scientiae boni et mali. Ita nimirum per verticem Carmeli, secundum jam dictam interpretationem, terribiliter hic denotari arbitramur superbiam illius generationis, sive circumcisionis [Col. 0260D] nimium de scientia praesumentis cujus tanta praesumptio, ut Christum virtutem et sapientiam Dei speraret se circumvenire posse dolis, et ita exinanire consilium Dei, ut illum qui venisset benedictus in nomine Domini faceret haberi maledictum in manu legis Domini, pro eo quod dixerat lex, quia «maledictus est a Deo qui pendet in ligno (Deut. XXI) .» Proinde terribiliter dictum, et cum metu ac reverentia cogitandum, quod propter scelera Damasci, propter scelera Gazae, propter scelera Tyri, propter scelera Edom, propter scelera filiorum Ammon, propter scelera Moab, propter scelera Juda, et propter scelera Israel, hic judicet Dominus et damnet illum verticem Carmeli, ut non convertat eum, id est omnino repellat et caecitati tradat eum secundum [Col. 0261A] alterius prophetiae testimonium, qua idem Dominus dicit: «Excaeca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, ne forte videat oculis suis, et auribus suis audiat, et corde suo intelligat et convertatur, et sanem eum (Isa. VI) .» Quis hoc animadvertere posset, nisi Dominus ipse in luce Evangelii consonanter et manifestius dixisset, illud quod jam praemisimus: «ut veniat super vos omnis sanguis justus qui effusus est super terram a sanguine Abel justi (Matth. XXIII) .» Itemque: «Amen dico vobis, venient haec omnia super generationem istam (ibid.) .» Denique si omnia, ergo et Damasci et Gazae, et Philisthiim et Tyri, et Edom, et Moab, patrum suorum Juda, atque Jerusalem scelera venire debuerunt super generationem illam secundum prophetiam hanc. Porro quamvis [Col. 0261B] dicantur venire super illius generationis verticem, non tamen removeri dicuntur ab eisdem, quorum priorum scelera fuerunt, vel a quibus incoepta sunt. Nam et illi onus suum singuli portare debuerunt, illa autem infelicissima generatio, et onera omnium illorum, et suum debuit portare onus proprium. Vere generatio infelix, in malum tempus separata, quemadmodum hic idem propheta quodam loco, cum exclamasset: «Vae qui opulenti estis in Sion,» inter caetera subjunxit: «Qui separati estis in diem malum, et appropinquatis solio iniquitatis (Amos VI) .» Nempe sicut Dominus noster apostolos suos beatificans et dicens: «Ego misi vos metere quod non laborastis, alii laboraverunt, et vos in labores eorum introistis (Joan. IV) ,» mercedem [Col. 0261C] illorum non excludit qui laboraverunt et non messuerunt, videlicet sanctorum patriarcharum: qui exspectaverunt, et, «non acceptis promissionibus, omnes defuncti sunt (Hebr. XI) ,» sed istorum praefert qui sine labore exspectationis ipsum praesentem beatis oculis videre meruerunt, ita nimirum cum dicit: Venient haec omnia super generationem istam, poenam Damasci et caeterorum non aufert, sed generationis ejusdem, quae 114 mensuram illorum implevit, majorem fore censet. Jam litterae ordinem prosequamur: «Super tribus sceleribus Damasci, et super quatuor non convertam eum.» Recte in initio scelera ponit Damasci, quia videlicet a Damasco initium fuit sanguinis, de quo Dominus [Col. 0261D] ait: «ut veniat super vos omnis sanguis justus qui effusus est super terram a sanguine Abel justi (I Joan. III) .» Is namque locus esse dicitur, ubi Cain eumdem Abel occidit, et ex eo traxisse causam nominis sui. Damascus namque bibens sanguinem interpretatur. Computanda jam hic sunt scelera tria, et quatuor, et designanda qualitatibus propriis. Primum scelus est voluntas perversa, quae etsi opere compleri nequeat, tamen scelus utique est. Unde et propter odium, quoniam et occidendi voluntas est jam quisque dicitur, et est homicida. «Omnis enim qui odit fratrem suum, homicida est (Matth. IX) .» Jam ergo mortuus est qui odit, sed mors ejus intrinsecus latet, et rursus ad vitam converti potest, sicut illam puellam Dominus suscitavit, [Col. 0262A] quae nondum erat elata, sed in domo jacebat (Luc. VII) . Secundum scelus est, voluntatem opere complevisse, et hoc facto mortuus est peccator, et foras elatus. Sed adhuc suscitari potest, sicut illum juvenem Dominus suscitavit, qui per portam civitatis mortuus efferebatur. Tertium scelus est opus malum in consuetudinem vertisse, et tunc peccator mortuus et sepultus est. Sed adhuc ad vitam suscitari potest, sicut Lazarum sepultum jam quatriduanum et fetentem Dominus suscitavit (Joan. XI) . Quartum scelus est, in suo sibi peccato complacere, Deoque ad poenitentiam revocanti, et legi ejus redarguenti, superbiae spiritu resistere. Hoc scelus diabolicum est, quod et in psalmo brevi versiculo designantur: «Qui dixerunt: Linguam nostram [Col. 0262B] magnificabimus, labia nostra a nobis sunt, quis noster Dominus est? (Psal. XI.) » Hoc scelus perpetrare et sic loqui est dicere verbum contra Spiritum sanctum, et «non remittetur, neque in hoc saeculo neque in futuro (Matth. XII) .» Non placet sancto Spiritui, ut convertat illum qui sese in hoc scelus erexit. Nunc jam litterae hujus distinctionem sive tenorem, diligenter attendamus. «Super tribus, inquit, sceleribus Damasci, et super quatuor.» Non dicit super tribus sceleribus et super quatuor Damasci, sed nomen Damasci tribus et quatuor interponit, et tria, et quatuor scelera subjunxit. Hic tenor in omnibus vigilanter considerandus est. Ita enim super tribus sceleribus Gazae dicit, demumque et super quatuor adjungit. «Super tribus sceleribus [Col. 0262C] Edom,» inquit, ac deinde, «et super quatuor,» ait. Sic omnino et in caeteris. Nusquam tria et quatuor scelera conjungit. Quod si faceret, et tria et quatuor viderentur esse scelera Damasci, et Gazae, et Tyri, et Edom, et filiorum Ammon, et Moab, et Judae, et Israelis. Nunc autem hoc perpendere operae pretium est, quod singulorum illorum, Damasci, videlicet et caeterorum, tria tantum scelera sint, quatuor vero verticis Carmeli, id est saepe dictae generationis, cujus tempore Dominus venit. Denique nec illa quartum scelus habuisset, nisi Dominus ad eam venisset, sicut et ipse testatus est? «Si non venissem et locutus fuissem eis, peccatum non haberent. Nunc autem excusationem non habent de [Col. 0262D] peccato suo (Joan. XV) .» Item: «Si opera non fecissem in eis, quae nemo alius fecit, peccatum non haberent. Nunc autem, et viderunt, et oderunt, et me, et Patrem meum (ibid.) .» Igitur quoniam Dominus ad Damascum, ad Gazam, ad Tyrum, ad Edom, ad filios Ammon, et ad Moab non venit, sed neque ad Judam, neque ad Israel prioribus temporibus venerat, sicut venit in tempore illius generationis, tria tantum sunt scelera Damasci et caeterorum, quatuor autem verticis Carmeli, id est illius malae et adulterae generationis Judaeorum, sive Scribarum et Pharisaeorum, quia Filium Dei et opera ejus viderunt, ipsumque et Patrem ipsius oderunt. Denique et Damascus, et Gaza, et Tyrus, et Edom, et filii Ammon, et Moab, tria haec scelera, [Col. 0263A] malam voluntatem, et malum opus, et mali operis consuetudinem habuerunt, sed de quatuor, id est de superba defensione scelerum aliquam habere defensionem sibi videri possunt, quia neque Christum viderunt, neque Patrem ejus bonum cognoverunt, sed neque legem ejus, vel redarguentem audierunt. Juda quidem et Israel ante generationem istam legem habuerunt, et transgressi sunt atque in transgressionis suae defensionem prophetas occiderunt. Verumtamen non ita, sed in comparatione illius saepe dictae generationis, multo magis excusabiles sunt. Etenim, et de Juda, et de Israel, qualiacunque exempla sunt, quod poenitentiam egissent, si factae fuissent virtutes in illis, quae in illa generatione factae sunt. Denique et Achab, rex Israel, cum [Col. 0263B] audisset sermones Domini per Heliam Thesbitem, pro sanguine Naboth, quem occiderat, poenitentiam egit, jejunavitque et dormivit in sacco, et ambulavit demisso capite. Et idcirco «non inducam, ait Dominus, malum domui ejus in diebus ejus (III Reg. XXI) .» Et Manasses rex Juda, cum impie egisset, multumque sanguinem innoxium fudisset, postquam coangustatus est, oravit Dominum, et egit poenitentiam valde coram Deo patrum suorum. Illa autem generatio, de qua nunc sermo est, neque sicut Achab rex Israel de futuris malis praedicexti Domino credidit, neque sicut Manasses rex Juda, postquam mala ipsa venerunt, propter tantas angustias poenitentiam egit, quamvis perirent fame, [Col. 0263C] gladio, et igni, quamvis qui erant residui, ducerentur in omnes gentes captivi. Caeteris, qui in hoc loco praescribuntur, Damasco, Gazae, Tyro, Idumaeae filiis Ammon, quod si annuntiatum illis fuisset, testis est ipse Dominus, quia poenitentiam egissent. Cum enim exprobraret civitatibus in quibus factae sunt plurimae virtutes, nec egissent poenitentiam: «Vae tibi, inquiens, Corozaim, vae tibi, Bethsaida,» subjunxit, atque ait: «Quia si in Tyro et Sidone factae essent virtutes quae factae sunt in vobis, olim in cinere et cilicio poenitentiam egissent (Matth. XV) .» Quod de Tyro testatus est, hoc idem caeteris civitatibus sive gentibus, inter quas Tyrus tertio loco hic nominatur, licet intelligi. Quod si quaeras: Cur ergo non fuit annuntiatum, quare [Col. 0263D] virtutes non sunt factae in illis, quoniam crederent et poenitentiam agerent. Breviter hic pro tempore respondendum est quia Deus de tali illorum poenitentia non curavit, aut curare debuit, quae non ageretur pro aeterna salute futuri saeculi, sed pro vitanda adversitate, pro retinenda prosperitate vitae praesentis. In hoc duntaxat cunctis illis generatio saepe dicta magis inexcusabilis exstitit, et sceleratior cunctis illis quia neque temporalis miseriae comminationibus, quam illaturi erant Romani, neque aeterni judicii vel gehennae ignis auditui Domino praenuntiante credidit, semper incredula, semper dura cervice rebellis. Igitur tria tantum Damasci et caeterorum, verticis autem Carmeli quatuor scelera sunt, quia quartum est cor impoenitens, sive [Col. 0264A] rebellio atque defensio scelerum. Porro tria et quatuor, septem sunt, quia numerus impar insolubilis, neque enim in partes aequas potest resolvi, sicut plerumque universitatem significat, ita in Cain, qui typus fuit illius generationis, insolubilem sive interminabilem vindictam designat, dicendo de Lamech: «Septies ultio dabitur de Cain, de Lamech 115 vero septuagies septies (Gen. IV) .» Et quidem vindicta videtur extendi, cum dicit de Lamech, septuagies septies, quia numerus prolixior est, sed econtra solubilem significat ultionem de Lamech, qui numerus solubilis est, septies vero insolubilem ultionem de Cain, quia numerus insolubilis est. Denique septem nullus alius metitur numerus praeter unitatem, septuaginta septem alii [Col. 0264B] quoque metiuntur numeri, videlicet septem et undecim. Nam septies undecim, sive undecies septem, septuaginta septem sunt. Itaque cum dicitur, «septies ultio dabitur de Cain,» insolubilis, et idcirco major ultio denuntiatur; dicendo autem: «de Lamech vero septuagies septies,» solubili, et idcirco minor vindictae modus appenditur. Proinde cum dicit Dominus: «sed omnis qui occiderit Cain, septuplum punietur (ibid.) ,» subaudiendum est, nisi poenitentiam egerit. Et in lege, quoties dicitur, qui hoc vel illud fecerit, morte moriatur; et in Evangelio: «Omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt (Matth. XXVI) ,» necessario subaudiendum est, nisi poenitentiam egerint. Iste cor non [Col. 0264C] se habuisse ostendit, qui, nemine vocante in jus, reum se esse confessus est, «quoniam, inquiens, occidi virum in vulnus meum, et adolescentulum in livore meo (Gen. IV) .» Ille autem, et requisitus Domino, negavit proterve dicens: «Nescio, nunquid custos fratris mei sum?» (ibid.) . et convictus desperavit. «Major est, inquiens, iniquitas mea, quam ut veniam merear (Ibid.) .» Igitur et generationis illius ultionem interminabilem significat hic numerus septenarius, cum dicitur: «super tribus sceleribus» gentium istarum, «et super quatuor non convertam;» quod idem est, ac si diceretur: Propter omnem sanguinem justum qui effusus est super terram, projiciam generationem illam, quoniam, tribus sceleribus alienis addendo sua quatuor, [Col. 0264D] sicut patrum suorum, ita et omnium gentium mensuram impleverunt. Scelera Damasci in hoc uno facto comprehendit, eo quod trituraverint in plaustris ferreis Galaad. Hoc Damascum fecisse constat, regnante Azahel secundum prophetiam Elisaei. Scriptum est enim: «Stetitque cum eo, et conturbatus est usque ad suffusionem vultus, flevitque vir Dei. Cui Azahel ait: Quare dominus meus flet? At ille respondit. Quia scio quae facturus sis filiis Israel mala. Civitates eorum munitas igni succendes, et juvenes eorum interficies gladio, et parvulos elides, et praegnantes divides. Dixitque Azahel: Quid enim sum servus tuus canis, ut faciam rem istam tam magnam? Et ait Elisaeus. Ostendit mihi Dominus te regem Syriae fore (IV Reg. VIII) .» Factum est ut [Col. 0265A] propheta praedixerat, et in facto ejus tria scelera, de quibus supra dictum est, hoc modo distinguuntur. Primum scelus ultroneum ejus odium fuit, quo adversus populum Dei cor suum induravit, nihil ab eo laesus, imo et Deo et prophetis ejus ingratus, Eliae scilicet et Elisaeo, per quos fuerat rex praesignatus. Nam ad Eliam Dominus: «Vade, inquit, revertere in viam tuam per desertum in Damascum, cumque perveneris illuc, unges Azahel regem super Syriam (III Reg. XIX) .» Ad Elisaeum autem idem revelatum fuerat, cum diceret ad eum, ut jam praemissum est, «Ostendit mihi Dominus te regem Syriae fore (IV Reg. VIII) .» Secundum scelus fuit, quod odium illud opere explevit, dum contra regem Israel Achab ad praeliandum in Ramoth Galaad ascendit, mala [Col. 0265B] utique reddens pro bonis, sieut et praecessor ejus Benadad. Quid enim boni fecerat cum illo rex Israel? Victi Syrii cum dixerunt: «Ecce audivimus quod reges domus Israel clementes sint. Ponamus itaque saccos in lumbis nostris, et funiculos in capitibus nostris, et ingrediamur ad regem Israel, forsitan salvabit animas nostras. Egressus est ad eum Benadad, et levavit eum in currum suum. Qui dixit ei: Civitates quas tulit pater meus a patre tuo, reddam, et plateas fac tibi in Damasco, sicut fecit pater meus in Samaria, et ego foederatus recedam a te. Pepigit ergo foedus, et dimisit eum (III Reg. XX) .» Hoc foedus uterque irrupit, quia propter Ramoth in Galaad, quae civitas erat Israel, uterque, Benadad scilicet [Col. 0265C] et Azahel, suo quisque tempore ad praeliandum contra Israel ascendit. Tertium scelus ejusdem Azahel regis Syriae sive Damasci illud fuit, quod non una victoria contentus in Ramoth Galaad, quotiescunque et quantumcunque potuit, percussit Israel, et concidit in universis finibus ejus, sicut postmodum eadem sacra Historia testatur: «Et percussit eos, inquit, Azahel in universis finibus Israel, a Jordane contra orientalem plagam, omnem plagam Galaad et Gad, et Ruben, et Manasse, ab Azoer quae est super torrentem Arnon, et Galaad, et Basan (IV Reg. X) .» Porro Galaad interpretatur acervus testimonii, significatque hoc nomen martyres, id est testes Christi, quorum in persecutione ille saepedictus vertex Carmeli superavit crudelitatem hujus Damasci sive regis Damasceni, et tria ejus scelera quatuor [Col. 0265D] suis sceleribus abundantius implevit. Proinde sicut omnis sanguis justus, ita ille quem tunc Damascus fudit, super illum verticem venire debuit. Sed jam hic quaeri potest quomodo inter sanguinem justum sanguis ille possit reputari, quem tunc Damascus effudit. Certum est enim quia tunc temporis miserabilis Israel, nimirum idololatriae cultibus sordebat, quam ob causam tradebatur in manus hostium, justam Domini sustinens iram. Ad hoc breviter respondendum, quia tunc quoque in Israel nonnihit justi sanguinis erat, testante Domino, cum dicit ad Eliam: «Et derelinquam mihi in Israel septem millia virorum, quorum genua non sunt incurvata Baal (III Reg. XIX) .» Septenario numero millium universitas [Col. 0266A] significabatur illorum, qui etiam in illo tempore malo, regnantibus Achab et Jezabel, impietati non consenserunt, latentes apud semetipsos, et colentes Deum verum patrum suorum. Ex illis nonnullos ille Damasci belluinus furor trituravit. Caeterum et in omnibus quos pervagando dissecuit, non merita vitae, sed veri Dei mentionem tam illi quam et caeteri persecuti sunt inimici, hoc maxime invidentes, quod dicerentur habere Deum verum, secundum invidiam Cain, qui fratrem suum odio habuit, ob illam solummodo causam, quod visus est illi dignior esse cultor Dei (Genes. IV) . Ergo nec illorum sanguinem ab omni sanguine justo, qui effusus est super terram, ratio excipit, sentitque judicio Domini venisse super illum Carmeli verticem ut exsiccaretur, et non [Col. 0266B] contereret eum Dominus, id est, super illius temporis populum Judaicum, sub quo, et a quo Domini et prophetarum, sapientiumque et Scribarum, quos ipse misit, sanguis est effusus occidendo, crucifigendo, flagellando, et de civitate in civitatem persequendo. Sequitur: «Et mittam ignem in domum Azahel et devorabit domos Benadab, et conteram verticem Damasci, et disperdam habitatorem de domo idoli, et tenente sceptrum de domo voluptatis et transferetur populus Syriae Cyrenen, dicit Dominus.» Sicut jam super dictum est, cum dicit Dominus omnia venire super generationem illam a sanguine Abel justi, quam intelligimus per exsiccatum verticem Carmeli, nequaquam tamen a poena [Col. 0266C] liberi, vel immunes sunt quicunque sanguinem justum fuderunt, sed in propriis personis poenam quoque receperunt, cujus videlicet poenae, sicut culpae, nonnullam haereditatem generationi illi 116 transmiserunt. Itaque quod nunc ait: «Et mittam ignem in domum Azahel,» et caetera, sic de illa Damasco, et de illa Syria facta intelligamus super tribus sceleribus suis, id est propter tria scelera sua, quae jam supra diximus, ut ignem illum et dispersionem, qua illa generatio disperiit super eis tribus sceleribus Damasci, et quatuor, quae suo tempore adjecit, pariter respiciamus. Legimus quippe quod Theglath Phalassar rex Assyrius, interfecto Rasin rege Damasci, omnem Syriae populum in Cyrenen transtulerit. Ob hoc nunc ait: «Et conteram vectem Damasci, et disperdam habitantem de domo idoli,» [Col. 0266D] omnem videlicet Syrorum fortitudinem, qua veluti quodam vecte adversariorum impetus submovebat, et ut ostenderet vana idolorum auxilia, cum populus Damasci Assyrio veniente caperetur, signanter ait: «Et disperdam habitatorem de campo idoli.» Simulque luxuriae populum arguit, dicendo: «Et tenentem sceptrum de domo voluptatis,» quem intelligimus Rasin. Quod autem praemissum est: «Et mittam ignem in domum Azahel, et devorabit domos Benadab, dat intelligi, quod Azahel, regnantibus Ozia et Jeroboam, jam in Syria mortuus erat, et ei in regnum successerat filius suus benadab, a quo postea omnes reges Syriae et Damasci Benadab vocabulum possederunt. Quapropter non dixit: Mittam [Col. 0267A] ignem in Azahel, sed, «in domum Azahel,» id est in domum ejus regiam, cui Benadab filius eo tempore praeerat. Verumtamen hoc aperte Scriptura non dicit, quod ignis materialis domum ejus conflagravit, sive quando regnante jam dicto Benadab filio Azahel, Joas filius Joahaz Syriam percussit, sive quando rex Assyriorum Rasin interfecit. Sic enim Scriptum est: «Mortuus est autem Azahel, rex Syriae, et regnavit Benadab filius ejus pro eo. Porro, Joas filius Joahaz tulit urbes de manu Benadab filii Azahel, quas tulerat de manu Joahaz patris sui jure praelii, tribus vicibus percussit eum Joas, et reddidit civitates Israeli (IV Reg. XIII) .»—«Ascendit enim rex Assyriorum in Damascum, et vastavit eam, et transtulit habitatores ejus Cyrenen. Rasin autem interfecit [Col. 0267B] (IV Reg. XVI) .» Nusquam hic vel illic mentio fit ignis, ut possimus ostendere materialis incendii magnitudinem secundum altitudinem prophetici praeconii. Simulque notandum quod contra omnes istas scelerum declamationes (excepto loco octavo, ubi dicitur: «Super tribus sceleribus Israel» eadem poena ignis eodem modo subscripta est: «Et mittam ignem in domum Azahel, et devorabit domos Benadab, et mittam ignem in murum Gazae, et devorabit aedes ejus, et mittam ignem in Theban, et devorabit aedes Bosrae, et succendam ignem in muro Rabath, et devorabit aedes ejus, et mittam ignem in Moab, et devorabit aedes Carioth: et mittam ignem in Judam, et devorabit aedes Jerusalem.» Istae sunt septem vindictae ignis, secundum tria et quatuor scelera, [Col. 0267C] quibus omnis justi sanguinis mensuram Juda sive Jerusalem illa saepedicta generatione implevit, cujus materialem ignem sive incendium totus orbis audivit. Quapropter si historia deficit, qua materialis ignis secundum prophetiam hanc, illis et illis aedibus atque muris immissus possit ostendi, nihilominus, imo et multo magis, veritatem phophetiae miremur, atque veneremur adimpletam juxta subtilitatem suae intentionis, quia nimirum quarum scelera gentium implevit, earumdem vindictas igneas illa infelix generatio super semetipsam transtulit, ignemque commeruit, qui hic incipiens nullum haberet finem, secundum illam in Deuteronomio Domini sententiam, qua dixerat: «Ignis succensus est [Col. 0267D] in furore meo, et ardebit usque ad inferni novissima (Deut. XXXII) .» Sequitur: «Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Gazae, et super quatuor non convertam eum, eo quod transtulerit captivitatem perfectam, ut concluderet eam in Idumaea, et mittam ignem in murum Gazae: et devorabit aedes ejus, et disperdam habitatorem de Azoto, et tenentem sceptrum de Ascalone, et convertam manum meam super Accaron, et peribunt reliqui Philistinorum, dicit Dominus Deus.» Quinque civitates Philistinorum plerisque locis nominatae sunt. Exempli gratia, ut illic: «Hi sunt autem ani aurei, quos reddiderunt Philistiim pro delicto Domino: Azotus unum, Gaza unum, Ascalon unum, Geth unum, Accaron unum (I Reg. VI) .» Istas hic omnes praeter unam [Col. 0268A] Geth sermo propheticus nominatim commemorat, sed eamdem videlicet Geth non omnino praeterit, dum, caeteris nominatis, tandem ait: «Et peribunt reliqui Philistinorum.» De ista gente, id est, de Philistiim, hoc sciendum, quia filiis Israel ascendentibus de Aegypto per mare Rubrum prima invidit. Primam enim hanc inter caeteras gentes tunc temporis nominatam audimus in illo dolore invidiae ex Cantico Moysi: «Ascenderunt, inquit, populi, et irati sunt, dolores obtinuerunt habitatores Philistiim. Tunc conturbati sunt principes Edom,» etc. (Deut. XXXII.) Inter dolentes dolores invidiae, primos posuit habitatores Philistiim. Videretur ergo in ordine gentium sceleratarum prius debere posuisse scelera Philistiim quam scelera Damasci, sive Syriae. Sed ad hoc sciendum, [Col. 0268B] quia etiam ante exitum de Aegypto, imo et ante discessum Israel in Aegyptum, Syriam in persecutione Sanctorum proprius livor excitavit, testante eodem Moyse, cum in Deuteronomio dicit: «Suscipiensque sacerdos cartallum, ponet ante altare Domini Dei tui, et loqueris in conspectu Domini Dei tui. Syrus persequebatur patrem meum, qui descendit in Aegyptum, et ibi peregrinatus est in paucissimo numero, crevitque in gentem magnam et robustam,» etc. (Deut. XXVI.) Syrus, inquit, id est, Laban de Mesopotamia Syriae, assumptis fratribus suis, persecutus est patrem meum Jacob, quem et comprehendit in monte Galaad, sed vidit in somnis dicentem Deum: «Cave ne quidquam aspere loquaris contra Jacob (Genes. XXXI) .» Illa persecutio Syri [Col. 0268C] jam tunc, et periculosa fuit, et magnam persecutionem significavit, qua jam humiles persequi incipiebant superbi secundum interpretationem ipsius nominis Syri. Syrus interpretatur sublimis. Recte igitur, non ante, sed post Syriam, sive Damascum hic ponitur Philistiim, non ob istam solummodo causam, verum etiam quia sicut jam superius dictum est, ubi initium effusum est justi sanguinis, quando fratrem suum Abel justum Cain funestus occidit. Item, recte quaeritur cur in capite condemnationis Philistiim, Gaza potius quam Azotus, sive Ascalon, aut certe Accaron posita sit, dicendo, «super tribus sceleribus Gazae?» Ad quod dicendum, quia Gazae potius Judaici sceleris simul et damnationis triste [Col. 0268D] praesagium praetulit, videlicet in eo quod apud illam Samson fortissimus et occubuit, et plures quam vivus occiderat, moriens occidit (Judic. XVI) . Quo tandem in facto Gazae, sive Philistiim scelera, quorum de numero jam dictum est, denotantur? «Eo quod, inquit, transtulerit captivitatem perfectam, ut concluderet eam in Idumaea,» hoc videtur dicere, quod Gazae captivitatem ex populo Idumaeorum duxerit, et quod Idumaeis vendiderit quos ceperat ex Judaeis. Verum hoc etsi factum est, tamen non tam clare factum est, nec tanta captivorum, sive venditorum multitudine, ut sacris Historiis traditum sit, atque idcirco res minor videtur quam ut prophetica declamatione, sive conquestione digna sit. Altius 117 ergo quaerendum quid, Gazae sive Philistiim [Col. 0269A] conspiratione habita cum Idumaeis, contra populum Dei fecerit. Jam ante dictum, quia filiis Israel ascendentibus de Aegypto per mare Rubrum, gens Philistiim prima invidit. Sciendum autem, nec dubium est, quod si Idumaei, filii videlicet Esau, filiis Israel tanquam fratribus suis, ut jure debuissent, auxilium ferre voluissent, et Philistiim et Chananaei, de quibus postmodum dicendum erit, non tam facile illis obsistere tentavissent. Proinde item et illud non dubium est quin prima illis cura fuerit, antiquam invidiae flammam, quam habuit Esau contra fratrem suum Jacob, resuscitare in gente ejusdem Esau, id est Idumaeis, imo et augere malis persuasionem flatibus, ut sibi caeteris gentibus potius quam Israelitis Idumaei consentirent, secumque contra [Col. 0269B] illos communes inimicitias susciperent. Hoc primi fecisse Philistiim vigilanter attendentibus, Scriptura indice, probantur. Scriptum est enim: «Igitur cum emisisset Pharao populum, non eos duxit Dominus per viam terrae Philistiim, quae vicina est, reputans ne forte poeniteret eum si vidisset adversum se bella consurgene, et reverteretur in Aegyptum (Exod. XIII) .» Si vidisset, inquit, adversum se bella consurgere, quod utique fieret, nam jam tunc, ut supra dictum est «dolores obtinuerunt habitatores Philistiim (Exod. XV) .» Nec vero absque consensu fratrum Israelis, id est, Idumaeorum, hoc facere leviter ausi fuissent, imo et communem cum illis conspirationem eamdemque praeparaverant voluntatem. Hoc ex eo satis liquet, quod, filiis Israel declinantibus [Col. 0269C] Philistiim, primi ex cunctis gentibus armati occurrerunt eisdem sui fratres Idumaei, sicut scriptum est: «Misit nuntios Moyses de Cades ad regem Eddom qui dicerent: Haec mandat frater tuus Israel. Obsecramus ut nobis transire liceat per terram tuam. Ad haec respondens Edom: Non transibis, inquit, per me, alioquin armatus occurram tibi (Num. XX) .» Rursus supplicantibus respondens ait: »Non transibitis. Statimque egressus est obvius cum infinita multitudine et manu forti, nec voluit acquiescere deprecanti ut concederet transitum per fines suos. «Quamobrem divertit ab eo Israel (ibid) .» Igitur dubitare opus non est quin illuc propheta respexit, ut diceret: «eo quod transtulerit captivitatem [Col. 0269D] perfectam, ut concluderet eam in Idumaea.» Perfectam namque captivitatem, id est filios Israel, consummata atque transacta captivitate sive peregrinatione de Aegypto, ascendentes transtulit, id est, declinare et per viam deserti circuire fecit. Quod nisi Dominus praevidisset, et si Israelem per terram Philistiim duxisset, utique conclusissent eos Philistiim in Idumaea, id est, armatis occurrentibus Idumaeis, sicut jam dictum est, ipsi a tergo insecuti fuissent, et ita conclusos oppressissent, ac proinde poeniteret Israelem de Aegypto exisse, cum videret undique adversum se bella consurgere. Horum scelerum, quae in hoc facto numerantur, mensuram illa generatio Judaici populi, de qua saepe dictum est, taliter implevit: Credentibus in Christum plurimis, [Col. 0270A] et ad praedicationem Evangelii transeuntibus Rubrum mare baptismi, dolores obtinuerunt Judaeos cum Scribis et Pharisaeis, et transferre conati sunt illos, ut concluderent in Idumaeam, nimirum quando institerunt, summittendo pseudoapostolos, ut inducerent eos in suas terrenas et carnales caeremonias, sicut in Actibus apostolorum scriptum est: «Et quidam descendentes de Judaea docebant fratres, quia nisi circumcidamini secundum legem Moysi, non potestis salvi fieri (Act. XV) .» Item: «Surrexerunt autem quidam de haeresi Pharisaeorum, qui crediderunt dicentes quia oporteret circumcidi eos praecipere quoque servare legem Moysi (ibid.) .» Haec et similia dicentes et facientes, non minimas Evangelio Christi seditiones excitaverunt. Itaque [Col. 0270B] «super tribus sceleribus Gazae, et super quatuor non convertam eum,» inquit, subaudi verticem Carmeli, id est illam generationem Judaici populi, super quam, sicut caetera omnia, ita et ista tria scelera Gazae cum suis quatuor juste venerunt. Quia sicut Gaza, sive Philistiim, et mala voluntate inviderunt, et facto persecuti sunt, et quoad potuerunt, adversari non destiterunt: ita ipsi quoque Evangelio Christi, et mala voluntate inviderunt, et facto adversati sunt, et nunc usque blasphemare non desinunt, quartum habentes scelus in eo quod legem et prophetas econtra testificantes audire contemnunt. «Et mittam, ait, ignem in murum Gazae, et devorabit aedes ejus, et disperdam habitatorem de Azoto, et tenentem sceptrum de Ascalone, et convertam [Col. 0270C] manum meam super Accaron, et peribunt reliqui Palaestinorum dicit Dominus.» Haec juxta litteram ubi vel quando insigniter facta sint, sacra non narrat Historia. Caeterum in illam generationem ita factum est. Misit namque Dominus ignem in murum ejus per Romanorum manus, et devoravit aedes ejus, et dispersit habitatores de Jerusalem, et tenentem sceptrum, ut jam non habeant regem, sive regnum, qui regem suum Christum negaverunt. Et convertit manum suam super eos, quicunque igni jam dicto superfuerunt, ita ut dispergerentur, et in omnes gentes captivi ducerentur. Nomina ipsa, Gaza, Azotus, Ascalon, et Accaron, et Philistiim generationi tali congruunt. Gaza quippe sonat fortitudinem, [Col. 0270D] et Judaeorum designat rebellionem adversus veritatem. Azotus interpretatur ignis uberis sive patrui, et ardentem in illis significat invidiam patris eorum diaboli, quae exuberat in eis. Ascalon interpretatur ignis homicida, et homicidialem illorum furorem designat. Accaron sterilitas, et inopiam illorum, quia fructum spiritus fugiunt, et paleam litterae sectantur, significat. Philistiim potione cadentes, et illorum vere ebriosum hoc nomine intelligimus scandalum, juxta illud, quod in psalmo scriptum est: «Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum, et in retributionem et in scandalum. Obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsum eorum semper incurva (Psal. LXIII) .» Sequitur: «Haec dicit Dominus. Super tribus sceleribus Tyri, et super quatuor non [Col. 0271A] convertam eum, eo quod concluserit captivitatem perfectam in Idumaea, et non fuit recordata foederis fratrum, et immittam ignem in murum Tyri, et devorabit aedes ejus.»

Eamdem impietatem quam imputaverat Gazae, imputat et Tyro, dicens: «eo quod concluserat captivitatem in Idumaea.» Quod ut idem clarescat ex auctoritate Scripturae, quando vel quomodo factum sit, supra memoratae sequentia historiae respiciamus. Praemisso quod rex Edom postulanti Israeli transitum per terram suam negavit, statimque egressus est obviam cum infinita multitudine et manu forti, protinus subjungitur: «Quod cum audisset Chananaeus rex Arad, qui habitabat ad meridiem, venisse scilicet Israel per exploratorum viam, pugnavit contra [Col. 0271B] illum, et victor existens duxit ex illo praedam (Num. XXI) .» Pro Chananaeo Tyrum hic positam arbitramur, dictumque esse super tribus sceleribus Tyri, pro eo ut diceretur super tribus sceleribus Chananaei. Tyrii namque et Sidonii de Chananaeis sunt.

Quod si quaeritur cur nomen Tyri potius quam Chananaeorum vocabulum hic scribere placuit, scire debemus quia solas gentes illas propheticus spiritus in hoc ordine condemnare 118 proposuit, quae nihil ab Israel laesae sunt, et gratuitas contra illum inimicitias susceperunt, cum ille non quaereret terras eorum. Porro terram Chanaan obtinere quaerebat, et ad possidendam illam ex Aegypto ascenderat, et idcirco Chananaeus universus non ita gratuitas [Col. 0271C] contra Israel inimicitias exercebat. Tyrum et Sidonem, quamvis et ipsae, ut jam dictum est, de Chananaeis essent, Israel, ut possideret, intendisse, vel contra eas pugnasse non legitur. Itaque, suppresso universali nomine Chananaei, nomen ponitur Tyri, eo quod Israelem gratis oderit sicut Syria et Philistiim, et Edom, et filii Ammon, et Moab, quorum terras Dominus neque promiserat, neque dare volebat illi. Nunc demum videamus utriusque loci nonnullam in eodem scelere distantiam. Dixerat de Gaza «eo quod transtulerit captivitatem perfectam, ut concluderet eam in Idumaea,» de Chananaeo, id est de Tyro, nunc dicit, «eo quod concluserit captivitatem perfectam in Idumaea.» Deniquo [Col. 0271D] transtulisse intentione concludendi minus est quam conclusisse. Sic in memoratis rebus evenisse manifestum est. Illic enim Philistiim perfectam captivitatem illam de Aegypto ascendentem in Idumaea non conclusit, sed tantummodo concludere parata fuit, quamobrem et Dominus Israelem circumduxit per viam deserti, unde et imputatur Philistiim quod captivitatem transtulerit, et deinde Idumaea illi armata occurrit. Porro, de Chananaeo pro quo intelligimus hic positum nomen Tyri, scriptum est quia conclusum inter se et Idumaeam Israel oppugnavit. Tunc namque venerat in monte Hor, qui est in finibus terrae Edom. Praemissoque quamobrem divertit ab eo Israel, «cumque castra movissent de Cades, venerunt in montem Hor, qui est in finibus terrae [Col. 0272A] Edom,» ita subsequitur: «Quod cum audisset Chananaeus rex Arad, qui habitabat ad meridiem, venisse scilicet Israel per exploratorum viam pugnavit contra illum (Num. XXI) .» Hoc nimirum conclusisse fuit. Illud autem tantummodo in voluntate fuit Philistiim, et idcirco de Gaza dictum est, quia transtulit, ut concluderet. Hic autem de Tyro dicitur quia conclusit. Notandum quoque quam congrue tali in loco, tali in tempore, vel re mentionem faciat captivitatis. Denique hoc verbo crudelitatem viscerum illorum valde percutit, qui captivitatem perfectam, vel consummatam, longo tempore protractam invidebant solvi, nihil laesi a captivis illis quorum captivitas talis fuerat, ut omnes homines deberent saltem pro communi humanitate commisceri, et diceret [Col. 0272B] tale quid ut ille Jethro de Madian, cognatus, id est, socer Moysi: «Benedictus Dominus, qui liberavit vos de manu Aegyptiorum, et de manu Pharaonis. Nunc cognovi quia magnus Dominus super omnes Deos, eo quod superbe egerit contra illos (Exod. XVIII) .»

Item et illud notandum, quod cum dixisset: «eo quod concluserit captivitatem perfectam in Idumaea,» addidit pluraliter, «et non sunt recordati foederis fratrum.» Quinam erant, qui non sunt recordati foederis fratrum? Nimirum Tyrus sive Chananaeus et Idumaea. Ambo namque consilium incuntes, unam eamdemque voluntatem habuerunt. Idumaea sive Edom, ut contra fratrem de captivitate revertentem armatus exiret; Chananaeus, ut idumaeae [Col. 0272C] malitiam adversus fratrem approbaret, pariterque accurrendo cum armis fraternum odium sibi placere ostenderet. Ita foedus fraternum, foedus naturale, alter istorum impugnavit, alter ut impugnaretur adjuvit. Praeterea, fratres quodam modo Judaeorum Tyrii fuerunt, eo quod Hiram princeps Tyri cum David atque Salomone habuerit amicitias (III Reg. V, 6) , in tantum, ut et ille in aedificationem templi atque palatii ligna cedrina ratibus Joppen usque perduceret, et hi frumentum et oleum Tyriis largirentur, et viginti urbes in Basan ei dono daret, quas ille, quia graminibus plenae erant, suscipere noluit. Verum quid post illam societatem ante tempora prophetiae hujus fecerit Tyrus contra Israel, sive contra [Col. 0272D] Judam, et quomodo vel quando concluserit captivitatem perfectam, sacra non narrat Historia. Item, quod dicit deinde: «Et immittam ignem in murum Tyri, et devorabit aedes ejus,» sacris litteris aperte traditum non invenitur. Et quidem Nabuchodonosor Chaldaeorum rex Tyrum expugnavit et cepit, secundum prophetiam Ezechielis dicentis: «Circumdabit te munitionibus, et comportabit aggerem in Aegypto (Ezech. XXVI) .» Et rursus: «Nabuchodonosor rex Babylonis servire fecit exercitum suum servitute magna adversus Tyrum (Ezech. XXIX) ,» et caetera; sed cuncta haec absque ignis conflagratione fieri vel perfici potuerunt. Itaque quoquo modo in illam Tyrum vindicatum sit, illud dubium non est quin super generationem illam saepe dictam scelera [Col. 0273A] ejusdem Tyri, sicut et caetera omnia, venerint, quia quod Tyrus fecisse arguitur, illa spiritualiter implevit persequendo, ut superius jam dictum est, fidem Evangelii Christi. Proinde cum dicit, «Super tribus sceleribus Tyri, et super quatuor non convertam cum,» subaudiendum est, ut in caeteris, verticem Carmeli. Neque enim, quod dicit «eum,» referri potest ad Tyrum, cum Tyrus sit feminini generis. Cur autem vertex Carmeli illam quae Dominum crucifixit generationem significet Judaici populi, saepe dictum est, et in hac serie lectionis memoriter tenendum est. Sequitur: «Haec dicit Dominus, super tribus sceleribus Edom, et super quatuor non convertam eum, eo quod persecutus sit in gladio fratrem suum, et violaverit misericordiam ejus, et tenuerit [Col. 0273B] ultra furorem suum, et indignationem suam servaverit usque in finem. Et mittam ignem in Themam, et devorabit aedes Bosrae.»Ecce jam tertio culpatur Edom, primo cum Gaza sive Philistiim, deinde, cum Tyro sceleribus arguebatur, nunc in sua tantum persona dicitur quid fecerit, et quid recipere mereatur, et merito, cum singulae gentes singulis vicibus coarguantur, iste Israelis frater impius, tertio in judicium sermonis divini protrahitur, «eo quod fratrem suum in gladio persecutus sit, et misericordiam ejus violaverit.» Levemus oculos nostros superius, et statum illius consideremus temporis, quando Edom transitum, sicut jam dictum est, fratri suo Israeli per terram suam non concedens, etiam armatus contra illum exivit cum infinita multitudine [Col. 0273C] et manu forti, et tunc intelligemus quanta misericordiae violatio fuerit. Israel de captivitate demissus egrediebatur, ipse autem Edom in suo monte habitabat dives et robustus. Cumque esset illius frater uterinus, ex eodem patre, et uno, ut Apostolus ait, concubitu pariter generatus, sic universos germanitatis naturales occlusos tenuit affectus, ut crudelior contra illum nulla esset ex cunctis gentibus, et caeterarum gentium roboraret manus, persecutionis et odii primus auctor et praevius. Nec vero contra hominem fratrem, sed contra Deum erat odium ejus. Quam enim ob causam tali vel tanto contra Israelem odio ferebatur? Nimirum propter benedictionem, qua sibi frater ita Domino disponente [Col. 0273D] fuerat praelatus. Idcirco cum dixisset propheta, «eo quod persecutus sit in gladio fratrem suum, et violaverit misericordiam ejus,» addidit, «tenuerit ultra furorem suum, et indignationem suam servaverit usque in finem.» Furorem et indignationem illam dicit, quia furens 119 et indignans Edom, id est, Esau semper odio habens Jacob, dixit in corde suo: «Venient dies luctus patris mei, ut occidam Jacob fratrem meum (Gen. XVII) .» Hoc propositum odii paterni, posteritas de qua nunc sermo est, usque in finem servavit, agendo pro posse quidquid furor et indignatio suggessit. Et quidem quandiu filii Israel in Aegypto servierunt, et tam durae servitutis pensum Pharaoni et Aegyptiis illudentibus in luto et latere [Col. 0274A] solverunt, consolabatur se nequiter in illo fratre maligno Edom, paululumque requiescebat odii spiritus, non dubium sibi fore existimans quod cassa semper deberet esse benedictio, qua junior Jacob sibi priori fuerat praelatus, cum ipse jam regnaret, ille autem misere peregrinaretur. At ubi magnalia Dei facta sunt in Aegypto pro illo fratre suo; ubi illum egressum esse audivit in manu potenti et brachio excelso, utique non dubium quin renovatus sit livor, exarserit furor, efferbuerit indignatio, quippe qui primus in gladio, perpetuus in odio, frequens contra illum fuit in bello, donec, vincente David, persensit quod benedictionibus Domini invalidior, Jacob infirmior, Israel esset indignior: «Facta est namque universa Idumaea serviens David sub tributo, [Col. 0274B] et ipse posuit in Idumaea custodes, statuitque praesidium (II Reg. VIII) .» Idcirco malam ubique nimisque acerbam passim in Scripturis sanctis habet memoriam. Omnes homicidae, universi persecutores piorum, nomen ejus haereditaverunt ut vocetur Edom, quia videlicet cunctorum ipse fuit exemplum. Exempli gratia: «Memento, Domine, inquit Psalmista, filiorum Edom in die Jerusalem, qui dicunt: Exinanite, exinanite, usque ad fundamentum in ea (Psal. CXXXVI) .» Idem enim est ac si dicat: omnes cives regni Dei, exsultantes super flumina Babylonis, id est super decursum confusionis hujus saeculi. Memento, Domine, tribulationum, quas sustinemus illatas a filiis Edom, id est, ab imitatoribus Esau, qui propter saevitiae magnitudinem dictus est [Col. 0274C] Edom, quod interpretatur terrenus sive sanguinolentus, quia ipsi cupiunt exinanire Jerusalem usque ad fundamentum, ut totum funditus destruatur fidei et veritatis aedificium. Cunctorum talium homicidarum maximi et notissimi carnales Judaei sunt, Abrahae sive Israel filii sunt. Illi etiam secundum exemplum prioris Esau, primogenita sua perdiderunt, scilicet, adoptionem filiorum et gloriam, et testamentum, et legislationem, et promissa, quae illorum, ut Apostolus ait (Rom. IX) , esse debuerunt, gentes autem, secundum exemplum junioris Jacob, eadem haereditaverunt. Et sicut ille ascendenti ex Aegypto Israeli, quanto per carnem propinquior, tanto per odium fuit caeteris gentibus nequior, sic [Col. 0274D] Judaei, quanto per carnem Christo propinquiores, tanto per invidiam Christiano populo, ex quo coepit praedicari fides evangelica, fuerunt perniciosiores, primique ante omnes gentes, et maximi inter omnes gentes inimici ac persecutores. Itaque et quod nunc dicit: «Super tribus sceleribus Edom, et super quatuor non convertam eum,» ad utrumque quidem est referendum, maxime autem ad illum qui non carne, sed spiritu est Edom, scilicet Judaicum populum, qui per verticem Carmeli saepe dictum, et adhuc dicendum est, significatur.

Hujus Edom poena ignis est, de quo jam saepe diximus, qui illi generationi, quae Salvatorem crucifixit, taliter immissus est, ut succensus a Romanis, in furore Domini ardeat usque ad inferni novissima [Col. 0275A] (Deut. XXXII) , sicut ipse in Moyse praedixit: «Mittam ergo ignem in Themam,» quae Idumaeorum regio est, nominis autem interpretatione vertitur in austrum, et luminosam quondam civitatis Jerosolymae templi significat gloriam. Quodque dicit: «Devorabit aedes Bosrae,» non alteram civitatem, sed ipsam Idumaeam secundum litteram significat, secundum sensum vero mysticum eamdem significat Jerosolymam, Dei quondam et angelorum praesidio munitam. Bosra namque interpretatur munita, unde et in Isaia vox admirantium illa est: «Quis est iste qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra? Iste formosus in stola sua, gradiens in multitudine fortitudinis suae (Isa. LXIII) .» Admiratio namque est, quod de Idumaeis, id est de Judaeis et [Col. 0275B] de civitate Jerosolyma quam suo praesidio munierat, talia passus, et suo sanguine aspersus veniat. Sequitur: «Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus filiorum Ammon, et super quatuor non convertam eum, eo quod dissecuerit praegnantes Galaad, ad dilatandum terminum suum. Et succendam ignem in muro Rabba, et devorabit aedes ejus in ululatu, in die belli, et in turbine, in die belli commotionis, et ibit Melchon in captivitatem, ipse et princeps ejus simul, dicit Dominus.» Ammon iste et Moab, cujus scelera protinus dicturus est, ex propinquitate Abrahae fuerunt, scilicet filli Lot, qui filius fuit fratris Abrahae. Debuerant ergo et ipsi filiis Israel clementiores caeteris gentibus esse, praesertim cum illi nihil eos laesissent, neque terras eorum [Col. 0275C] quaesissent. Nam isti sunt quorum terras Israeli Dominus nominatim interdixit, jam dictus Edom et hic Ammon, et sequens Moab. Sic enim Moyses in Deuteronomio commemorat: «Dixit Dominus ad me: Transibitis per terminos fratrum vestrorum filiorum Esau. Videte ergo diligenter, ne moveamini contra eos. Neque enim dabo vobis de terra eorum, quantum potest unius pedis calcare vestigium, quia in possessionem Esau dedi montem Seir.» Et rursum: «Venimus, inquit, ad iter quod ducit in desertum Moab, dixitque Dominus ad me: Non pugnes contra Moabitas, nec ineas adversus eos praelium. Non enim dabo tibi quidquam de terra eorum, quia filiis Lot tradidi eam in possessionem.» [Col. 0275D] Ac deinceps: «Locutus est, ait, Dominus ad me, dicens: Tu transibis hodie terminos Moab, urbem nomine Ar, et accedes in vicinam filiorum Ammon. Cave ne pugnes contra eos, nec movearis ad praelium. Non enim dabo tibi de terra filiorum Ammon, quia filiis Lot dedi eam in possessionem (Deut. II) .» Cum ergo propinqui essent Israeli filii Ammon et Moab, ut jam dictum est, et nihil ab Israel sive a Deo Israel laesi fuissent, clementiorem erga illum caeteris gentibus gerere affectum debuissent. At illi sicut Edom, inclementiores econtra et impietatis principes exstiterunt, testante Psalmista, qui cum dixisset: «Simul adversus testamentum tuum disposuerunt tabernacula Idumaeorum et Ismaelitae, Moab et Agareni, Gebal et Ammon et Amalech, [Col. 0276A] alienigenae cum habitantibus Tyrum. Etenim Assur venit cum illis (Psal. LXXXII) ,» subjunxit atque ait: «Facti sunt in adjutorium filiis Lot.» Jam inter caeteras gentes nominaverat filios Lot, dicendo Moab et Agareni, Gebal et Ammon, sed non dixerat quaenam gentes in illa conspiratione magis fuissent vehementes. Ut ergo illud quoque non lateret nos, «facti sunt, inquit, in adjutorium filiis Lot.» Notandum quippe, quod non dixerit, caeteris factos esse in adjutorium filios Lot, sed caeteros in adjutorium filiis Lot. Non ergo tam caeteri filios Lot, quam filii. Lot caeteros ad inimicitias pertrahebant contra Israel exercendas. Recte igitur sceleris arguitur Ammon in hoc facto, «eo quod dissecuerit praegnantes Galaad ad dilatandum terminum suum.» [Col. 0276B] Non dicit ad vindicandum injuriam suam, sive ad recuperandum incommodum suum, sed «ad dilatandum terminum suum,» quod cupiditatis est indicium, injuriae 120 intemperamentum, crudelitatis argumentum. Quid enim cupidius, quid injuriosius, quid crudelius, quam pro sola ejusmodi intentione praegnantes dissecuisse? Propterea non crudelitatis David arguendus, sed de justitia ac fortitudine est collaudandus in eo, quod ipse similia vel majora fecit eis, sicut scriptum est: «Congregavit itaque David omnem populum, et profectus est adversus Rabbath. Cumque dimicasset, cepit eam; populum quoque ejus adducens serravit, et circumegit super eos carpenta ferrata, divisitque cultris, [Col. 0276C] et transduxit in typum laterum (II Reg. XII) .» Sic fecit universis civitatibus filiorum Ammon. Non, inquam, crudele hoc, sed justum fuit, quia sicut fecerunt, ita reddidit eis. Porro filii Ammon hoc fecisse videntur, regnante Saul, quando ascendit Naas Ammonites et pugnare coepit adversum Jabes Galaad, supplicantibusque ac dicentibus: «Habeto nos foederatos et serviemus tibi: In hoc, inquit, feriam vobiscum foedus, ut eruam omnium vestrum oculos dexteros (I Reg. XI) .» At illos percussit Saul et dispersi sunt; ita ut non relinquerentur ex eis duo pariter, et nihil tale tunc fecisse leguntur filii Ammon, quod tanta prophetici spiritus conquestione sit dignum. Arbitramur ergo prophetam superiorem magis respexisse historiam, scilicet ad [Col. 0276D] tempora judicum, quando Jephte expetitus est, ut filios Israel judicaret, eo quod «vir fortissimus atque pugnator esset, natus de Galaad (Judic. XI) .» Tunc siquidem iratus Dominus contra filios Israel, tradiderat eos in manus Philistiim et filiorum Ammon, afflictique sunt et vehementer oppressi per annos octodecim. «Pugnabant, inquit Scriptura, filii Ammon contra Israel (ibid.) ,» afflictusque est Israel nimis. «Quibus acriter instantibus, perrexerunt majores natu de Galaad, ut tollerent in auxilium Jephte (ibid.) .» Caetera legentibus, et disceptationem Jephte contra filios Ammon vehementem perspicientibus claret quod afflictionem illam fecerint filii Ammon, maxime in Galaad, et inter caetera praegnantes quoque dissecuerunt, licet hoc ipsum verbum [Col. 0277A] non ibi scriptum sit, et quod ita fecerint «ad dilatandum terminum suum.» Mandanti namque Jephte regi filiorum Ammon, ac dicenti: «Quid mihi et tibi est, quia venisti contra me?» ille respondit, et falsum locutus est, «quia tulit Israel terram meam, quando ascendit de Aegypto a finibus Arnon usque ad Jaboc atque Jordanem,» propterea comminatur Dominus succensurum se ignem in muros Rabba, quae fuit metropolis Ammonitarum, ut devorentur «aedes illius in clamore et ululatu vincentis exercitus, in die commotionis et turbinis,» quando captivi ejus Nabuchodonosor vincente ducentur, et idolum Ammonitarum, quod vocatur Melchon, id est, rex eorum feretur in Assyrios, et principes ejus pariter abducentur. Eodem [Col. 0277B] modo quo caetera super generationem illam saepedictam, ista quoque venire habebant quae fecerunt filii Ammon, et idcirco quod ait Dominus: «Super tribus sceleribus filiorum Ammon, et super quatuor non convertam eum,» referendum est ad verticem Carmeli, de quo jam dictum est, et propter fastidium vitandum, non toties oporteret replicari, nisi memoriae videretur expedire legentis Sequitur:

CAP. II.

«Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Moab, et super quatuor non convertam eum, eo quod incenderit ossa regis Idumaeae usque ad cinerem. Et mittam ignem in Moab, et devorabit aedes Carioth, et morietur in sonitu Moab, et clangore tubae, et disperdam judicem de medio ejus, et omnes principes ejus cum eo, dicit Dominus.» De [Col. 0277C] Moab et Ammon, maximeque de Edom jam dictum est, quanti recte arguantur sceleris, pro eo quod contra Israel de Aegypto ascendentem inimicitias exercuerunt, cum essent carne propinqui. De isto quaerentibus quid sit dictum eo quod incenderit ossa regis Idumaeae jam sepulti [qui cum Joram rege Israel et Josaphat rege Juda ascenderat adversum Moab (IV Reg. III) ] in ultionem doloris a Moabitis postea fuisse convulsa atque succensa. Haec Hebraeorum traditio est: ob hanc ergo, inquiunt, causam Deus missurum dicit se ignem in Moab, quo nomine vel metropolis Moabitarum, vel universa significatur provincia, ut devoret aedes Carioth, quod nomen est civitatis. Verum hoc parum videtur ad magnitudinem [Col. 0277D] propheticae dignitatis, ut quod Spiritus sanctus loquitur in eis, ex opinione tantum judaica, et non ex sanctis comprobetur Scripturis. Aliud ergo quaerimus incendium quod fecit Moab, sacra referente Scriptura; legimus in libro Numeri, quia Balac filius Sephor rex Moab misit et accersivit Balaam filium Beor ariolum, ut veniret et malediceret Israel. Quod cum ille, Deo prohibente, facere non posset, tandem dixit: «Verumtamen pergens ad populum meum dabo consilium, quid populus tuus huic populo faciet (Num. XXIV) .» Postmodum scriptum est: «Et fornicatus est populus cum filiabus Moab, quae vocaverunt eos ad sacrificia sua. At illi comederunt et adoraverunt deos earum, initiatusque est Israel Beelphegor (Num. XXV) .» Magnum [Col. 0278A] illum fuit incendium, magna libidinis flamma, quae concremavit populum. Et quid illi homines sive illae filiae Moab, nisi regis Idumaeae ossa fuerunt? Quis enim est rex Idumaeae, nisi spiritus superbiae, qui dicantur super omnes terrenos, id est deditos cupiditati terrenae, secundum nomen Idumaeae? Nam quod per spiritum superbiae pervenerint ad illud incendium carnis suae, unus pro exemplo est, de quo Scriptura refert: «Et ecce unus de filiis Israel intravit coram fratribus suis ad scortum Madianitem, vidente Moyse et omni turba filiorum Israel, qui flebant ante fores tabernaculi (ibid.) .» Magnae nimirum erat procacitatis et superbiae, tali in tempore, cum jam dixisset Dominus ad Moysen: «Tolle cunctos principes populi, et suspende eos contra solem [Col. 0278B] in patibulum,» itemque Moyses ad judices Israel: «Occidebat unusquisque proximos suos, qui initiati sunt Beelphegor (ibid.) ,» et ob istam causam flerent filii Israel ante fores tabernaculi, magnae, inquam, erat procacitatis, et intolerabilis superbiae, virum ad scortum ingredi in contemptum irae coelestis, videntibus cunctis.

Quo ergo melius nomine dignitas prophetici spiritus fornicatores ejusmodi nuncuparet, quam ossa regis Idumaeae. Nunquid filios Israel debuit nuncupare? Et quidem ambobus, scilicet Balaam et Balac commune consilium, et una fuit intentio, incendere filios Israel, sicut in Apocalypsi commemoratur, dicendo, «quia habes illic tenentes doctrinam Balaam, [Col. 0278C] qui docebat Balac mittere scandalum coram filiis Israel, edere et fornicari (Apoc. II) ;» sed non ita scandalizare ipsos potuit filios Israel, sicut scandalum mittere coram filiis Israel. Aliud namque est scandalum videre coram se, aliud scandalizari, et ardentis scandalo libidinis inflammari. Unde sicut hi qui ejusmodi scandalo non utuntur, recte membra dicuntur et sunt Christi regis gloriae, sic econtra illi qui taliter scandalizati vel succensi sunt, membra dicuntur et sunt principis hujus mundi, regis Idumaeae. Convenientius autem hic dicuntur ossa quam membra, licet et membra sint vel habeant ossa, quia videlicet ignis genuinus ossibus ac medullis insitus est, qui tunc adhibita foris palea, scilicet filiabus Moab et Madian, illicito [Col. 0278D] flammavit incendio. Tale mirum fecisse incendium 121 scelus est, ea praesertim intentione ut offensus recederet Deus ab Israel; et pro hoc recte redarguitur, ut sceleratus Moab. At vero ut, juxta supradictam Hebraeorum opinionem, ossa mortui hominis igne materiali usque ad cinerem incenderet, nescio utrum pro magno haberi potuerit scelere, cum fere apud omnes gentes solemne fuerit, corpora mortuorum usque ad cinerem comburere, cineresque ipsos sepelire. Hinc et sepulcra dicuntur busta, videlicet a combustione, ut combustorum cadaverum continerent reliquias. Rursus ad illam generationem, quae Dominum crucifixit, propter quod et omnia mala praeteritarum generationum venire debuerunt super eam, istud quoque scelus incendii pertinere [Col. 0279A] non dubium est. Ipsi enim et Moab et Idumaei recte dicuntur et sunt. Moab quippe interpretatur ex patre, quo autem ipsi ex patre sint vel fuerint, Dominus ostendit, dicens: «Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII) .» Ipsi incenderunt ossa regis Idumaeae, imo et ossa ipsi regis fuerunt Idumeae, regis omnium filiorum terrenitatis et superbiae, ossa incensa libidinis igne, testante Isaia, qui generationem illam prospiciens: «Audite, inquit, verbum Domini, principes Sodomorum; percipite legem Dei mei, populus Gomorrhae (Isa. I) .» Idcirco sicut peccati Moab plenitudo, ita et poenae ejusdem super generationem illam venit adimpletio. Nam quod dicit, «et mittam iguem in Moab, et devorabit aedes Carioth,» quod nomen erat civitatis in Moab, «et [Col. 0279B] morietur in sonitu Moab, et clangore tubae, et disperdam judicem de medio ejus, et omnes principes ejus interficiam cum eo,» quis nesciat totum Romano peractum esse excidio? De tribus sceleribus et de quatuor, et de eo quod dicit non convertam eum, et saepe dictum et semper repetere fastidiosum est. Sequitur: «Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Juda, et super quatuor non convertam eum, eo quod abjecerit legem Domini, et mandata ejus non custodierit. Deceperunt enim eos idola sua, post quae abierunt patres eorum. Et mittam ignem in Juda, et devorabit aedes Jerusalem.» Ecce et in isto nulla est distinctio gentilis et Judaei. Sermo divinus, judex aequus, nulli personae parcit, dum Judam aeque ut Syrum, ut allophylum, ut Tyrium, [Col. 0279C] ut Idumaeum, ut Ammonitem et Moabitem, librata erit sententia judicii, nec in poena disjungit quos culpa conjunxit. Quod si subtilitas quaeritur rationis, quis dignius debet puniri, quam ille qui non tantum naturalem, ut caeterae gentes, sed scriptam quoque legem accepit. Unde notandum quod praedictis gentibus non exprobrat abjectionem legis Dei et contemptum mandatorum illius, sed violationem propriorum viscerum, et quod sine affectione absque misericordia cuncta crudelia fecerint, nullum habentes respectum communis humanitatis, nullum saltem attendentes affectum notae propinquitatis. Judae autem exprobrat quod abjecerit legem Domini et mandata ejus non custodierit. Quae quia abjecit, atque contempsit ordinem et viam, deceperunt [Col. 0279D] eum idola sua. Quamvis enim dicit, «deceperunt eum idola sua,» nihilominus et illud constat quia non poterat ante ab idolis decipi, nisi legem Domini repulisset, et mandata ejus non fecisset. Haec sunt idola, post quae abierunt patres eorum in Aegypto, bovis Aegyptii simulacra fugientes, et adorantes Beelphegor, et colentes Astaroth et Baalim (Judic. III) . Nec vero leviter decepti fuerunt, sed adeo pro idolis suis insanierunt, ut prophetas occiderent reges eorum, et sanguine innoxio replerent Jerusalem usque ad os. Unde et comminatur Dominus, in Judam se ignem fore missurum, qui devoraret aedes et fundamenta Jerusalem, quod et factum est. Quod si omnia venire debuerunt super [Col. 0280A] generationem illam a sanguine Abel justi, sicut jam saepe diximus, quanto magis ista, quae hic Juda fecisse culpatur? Nempe ita diximus et dicimus omnia venire super generationem illam quae passi sunt sancti, a sanguine Abel justi, quibuscunque gentibus vel hominibus sanguinem justum effundentibus, ut illum maxime sanguinem, quem Juda effudit, illuc redundare non ignoremus. Utrumque namque dixit Dominus. «Vae, inquit, vobis Scribae et Pharisaei hypocritae, qui aedificatis sepulcra prophetarum, et ornatis monumenta justorum, et dicitis: Si fuissemus in diebus patrum nostrorum, non essemus socii eorum in sanguine prophetarum. Itaque testimonio estis vobismetipsis, quia filii estis eorum qui prophetas occiderunt. Et vos implete mensuram [Col. 0280B] patrum vestrorum, serpentes, genimina viperarum (Matth. XXIII) .» Hoc nimirum generationi illi dixit de patribus illis quorum et secundum carnem, et secundum iniquitatem posteri sive haeredes homicidae Judaei fuerunt, qui ipsum, qui haec loquebatur, postea Christum occiderunt. Iterum «ut veniat, inquit, super vos omnis sanguis justus, qui effusus est super terram, a sanguine Abel justi (ibid.) » et caetera.

Prius nimirum fusus fuit sanguis Abel justi quam fierent patres, quorum de carne genitos se esse gloriantur Judaei. Ergo et caeterarum gentium, de quibus jam supradictum est, et Judae, de quo nunc sermo est, scelera vel mala super generationem illam venire debuerunt. Igitur super tribus [Col. 0280C] sceleribus Juda, et super quatuor non convertam eum, id est: Iniquum filiorum coetum, qui per verticem Carmeli designatur, derelinquam propter scelera patrum, quorum ipsi mensuram impleverunt, factum est, et quod hic in propheta dicit Dominus: «Mittam ignem in Judam, et devorabit aedes in Jerusalem,» et quod per semetipsum ait idem Dominus: «Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta (Matth. 23) ,» et fere nemo est qui hoc factum esse nesciat. Sequitur: «Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Israel, et super quatuor non convertam eum, pro eo quod vendiderit argento justum, et pauperem pro calceamentis, qui conterunt super pulverem terrae capita pauperum, et viam humilem declinant, et filius ac pater ejus introierunt, [Col. 0280D] ad puellam, ut violarent nomen sanctum meum, et super vestimentis pigneratis accubuerunt juxta omne altare, et vinum damnatorum bibebant in domo Dei sui.» Circa montem Carmeli arduam quasi ascensus viam terimus, toties eundo et redeundo illuc, quoties dicit Dominus, «non convertam eum super tribus et quatuor sceleribus.» Denique ubicunque vel quotiescunque in hoc ordine scelerum sive sceleratorum, «non convertam eum,» audivimus sive legimus, montem Carmeli qui in exordio praescriptus est subintelligimus, per quem et superbiam significari diximus Judaismi carnalis, secundum nomen ipsum Carmeli, quod interpretatur scientia circumcisionis, maximeque illam generationem, quae [Col. 0281A] Salvatorem crucifixit. Sequentem nos lectorem (si quis est, qui legendo sequi vel sequendo haec legere velit) fatigatum esse arbitramur, dum toties ad eumdem Carmeli verticem vertitur, velut si alte subvectum et nubibus imminens castrum, in montis vertice toties adire cogatur anhelo spiritu. Verum quisquis ille est, aequanimis ut sit rogamus, jam finis est, circumductione hac vel recursu non fatigabitur ulterius. «Super tribus, inquit, sceleribus Israel et super quatuor non convertam eum.» Memores propositi jam nos esse convenit, quod initio prophetae hujus praemisimus tunc dicturos esse nos, cur terraemotus fecerit mentionem, 122 quando pro necessitate mystici sensus inveniendi serutaremur Carmeli verticem, videlicet ubi praemisso, [Col. 0281B] «verba Amos, qui fuit in pastoralibus de Thccue, quae vidit super Israel in diebus Oziae regis Juda, et in diebus Jeroboam filii Joas regis Israel,» subjunxit atque ait, «ante duos annos terraemotus.» Tunc Hebraei terraemotum accidisse memorant, quando Ozias rex Juda indebitum vindicans sibi sacerdotium lepra in fronte percussus est (II Par. XXVI) . In commemoratione ergo terraemotus, mentionem quoque fecit leprae illius. Cur hoc? Idcirco videlicet quia frons Oziae regis, quae sublimior atque erectior est pars corporis, idem significat quod hic vertex Carmeli, et lepra frontis, id est quod siccatio verticis Carmeli, scilicet abjectionem superbientis, et elatae generationis, quae Dominum crucifixit. Sicut in Maria sorore Moysi, quando contra Moysen superbiendo [Col. 0281C] murmuravit, et ob hoc plaga leprae percussa est (Num. XII) . Ita et in rege Ozia, qui sacerdotium superbiendo usurpavit, et ob hoc lepra in fronte percussus est, una eademque significatione superbiae illius generationis. Differt tamen in eisdem significatio pestis ejusdem: Maria namque propter leprae immunditiam separata septem diebus extra castra, et postea revocata, respiciendam novissime significat Synagogam ab infidelitatis lepra curatam, cum «plenitudo gentium intraverit,» sicut Apostolus ait (Rom. XI) ; Ozias autem leprosus permanens usque ad diem mortis, incurabile significat peccatum ejusdem Synagogae pro parte illius saepedictae generationis et omnium Judaeorum, qui [Col. 0281D] nunc interim vita excedunt, lepram habentes perpetuam, «nec in hoc saeculo nec in futuro (Matth. XII) » curandam. Et Ozias quidem fortitudo Domini interpretatur, sed hoc nomen generationi illi nonnisi per antiphrasim sive per ironiam congruit, quia fallitur quasi fortiter agens, dum blasphemando Christum, Deo sese obsequium praestare profitetur. Filius enim Joathan, quod interpretatur Domini consummatio sive perfectio, regens domum regis leprosi, juniorem significat ex gentibus populum consummatae et perfectae fidei, cui datum est regnum Dei, sicut praedixerat Dominus: «Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus (Matth. XXI) .» Nec illud a mysterio vacat, quod illa plaga leprae in summitate regiae frontis cum terraemotu [Col. 0282A] accidit. Sic etenim quando infelix generatio tali sese lepra damnavit, dicendo; «Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII) ,» Domino postmodum spiritu tradente, terra mota est, et deinde ad excidium gentis ejusdem Romanus orbis commotus est. Interim constat prophetam Synagogae unam eamdemque abjectionem propter superbiam paucis in verbis, et per lepram regiae frontis, et per siccitatem denotasse verticis Carmeli. Sunt autem duo montes qui vocantur hoc nomine, alter in quo fuit Nabal Carmelus maritus Abygail (I Reg. XXV) , ad australem plagam, alter juxta Ptolemaidem mari imminens, in quo Elias propheta flexis genibus pluvias impetravit (III Reg. XVIII) . Carmelum hunc ubi post siccitatem trium annorum [Col. 0282B] et semissis pluvia data est, hic placet intelligi. Nec enim dubitandum est Spiritum sanctum in propheta loquentem, rem gestam respexisse illius miraculi, quod ante annos non valde multos acciderat filiis Israel, nimirum in figura, sicut et caetera fere omnia. Quid enim fuit quod Elias coelum clausit, nisi quia Christus apostolorum ora Synagogae peccatrici occlusit et populo, qui illum rejecit et recessit, relicta illis siccitate et fame audiendi sive intelligendi Verbum Dei? Item quid est quod rursum orante Elia in vertice Carmeli, facta est pluvia grandis, nisi quod rursus recipiet Israel rorem fidei pluviamque salutis, cum «plenitudo gentium venerit?» (Rom. XI) . Tanta nunc interim est infidelitatis siccitas quantam merentur scelera tria et quatuor toties hic [Col. 0282C] repetita, quae cum septem sint, illos arbitramur esse spiritus, de quibus in Evangelio Dominus, praemisso, «cum immundus spiritus exierit ab homine (Matth. XII) ,» ita conclusit: «Et tunc vadit et assumit septem alios spiritus nequiores se, et ingressi habitant ibi (ibid.) .» Item poena propter eamdem infidelitatis siccitatem tanta est, quantam intelligi oportet per septem ignis vindictas in hac lectione ordinatas, poena universalis, poena interminabilis, secundum significationem numeri septenarii, numeri insolubilis. Quia videlicet sicut scelera omnium gentium, sic et vindictae super illam generationem venerunt omnium gentium, quaecunque sanguinem justum fuderunt. Notandum quippe quod tantum hic in octavo [Col. 0282D] loco, cum dicitur, «super tribus sceleribus Israel,» non repetitur vindicta ignis ut, sicut jam dictum est, tantummodo septem sint, quo numero solet universitas significari. Simulque sciendum septem tantummodo gentes hic esse nominatas, quia videlicet Juda et Israel gens una est natura, sed schismate divisa, ex quo scidit Jeroboam decem tribus a domo David, et a regia tribu Juda. Ad illam majorem scissionis partem, id est ad decem tribus quae vocantur Israel, hic propheta remissus erat, et idcirco ultimum posuit Israel, quia de illo vel contra illum plura ducturus est. Septem igitur gentes septem gentium scelera, septemque scelerum vindictas igneas hactenus pro posse transegimus, nunc tandem causas Israel in judicio Domini audiamus. [Col. 0283A] Praemisso, ut in caeteris, «super tribus sceleribus Israel, et super quatuor non convertam eum,» protinus ait: «Pro eo quod vendiderit pro argento justum, et pauperem pro calceamentis, qui contrivit super pulverem terrae capita gentium, et viam humilium declinant, et filius ac pater ejus introierunt ad puellam, ut violarent nomen sanctum meum, et super vestimentis pignoratis accubuerunt juxta omne altare, et vinum damnatorum bibebant in domo Dei sui.» Mirum fortasse cuivis videatur, quod in exordio scelerum Israel, aliud ponere maluit quam illum, quo sordebat tunc temporis Israel, idololatriae cultum, praesertim, cum praeter caetera nimis grave atque irremediabile esset scandalum in vitulis, quos fecit Jeroboam, a quo [Col. 0283B] peccato post illum nullus recessit regum Israel. At vero pulchrum et valde ordinatum est hoc primum poni quod vendiderit argento justum, quia videlicet primum in illa domo peccatum hoc admissum est, quod filii Jacob, qui et Israel, vendiderunt Joseph fratrem suum (Gen. XXXVII) . Tunc utique vendiderunt «argento justum.» Et in illa nimirum venditione duplex fuit culpa, quia et frater eorum, et justus erat. Vendiderunt autem eum viginti argenteis, quantum erat hoc tot fratribus pro pretio fratris justi? Cum enim decem essent ipsi venditores undecimi (Benjamin quippe duodecimus, idemque parvulus, non erat illic) nonnisi duo argentei potuerunt obtingere singulis. Bene ergo, cum dixisset, quia vendiderunt «justum argento,» addidit, [Col. 0283C] «et pauperem pro calceameutis,» quia videlicet vix calceos qui valerent comparare sibi potuerunt singuli de pretio tantae venditionis. Hoc scelus sic incoeptum in illa gente, in tantum processit, ut Christum summe justum et Sanctum sanctorum Judaei et venumdari persuaderent, et ipsi emerent triginta argenteis, quo videlicet pretio cum referente Juda recepissent eos, non potuisset saltem Caiphas, pontifex illius anni, satis insigniter calceari. At vero potuerunt omnes exinde 123 discalceari, perdendo locum et gentem et gloriam Templi, qua incedebant nimis superbe calccati. Prosequens propheta: «Qui conterunt, ait, super pulverem terrae capita pauperum, et viam [Col. 0283D] humilium declinant.» Hoc facere nimirum superborum est, praesertim cum manifeste prohibeat lex, pauperem opprimi; lex, inquam, primum data illis, qui maxime pauperes fuerant, et per misericordiam Dei de Aegypto paupertatis camino exierant (Exod. I) . Hoc fecerant ipsis Aegpytii, subigendo eos operibus duris luti et lateris, et contriverant capita ipsorum super pulverem terrae, id est plus quam pulverem terrae. Illorum videlicet Aegyptiorum fuerat viam humilium declinare, quod pulchre et breviter Scriptura innuit, dicente Joseph: «Cum, inquit, vocaverit vos Pharao, et dixerit, Quod est opus vestrum? respondebitis: Viri pastores sumus, servi tui, ab infantia nostra usque ad praesens, et nos et Patres nostri. Haec autem dicetis, ut habitare possitis in [Col. 0284A] terra Gessen, quia detestantur Aegyptii omnes pastores ovium (Gen. XLVI) .» Nonne ergo ipsi in Aegyptios conversi sunt, conterendo capita pauperum, et declinando viam humilium? Nempe et illud scelus apud eos in tantum processit, ut Christi pauperis, et singulariter humilis, caput et frontem lingua injuriosissima, nimis contumeliosa, verberarent et contererent. Exempli gratia, cum dicerent: «Unde huic sapientia haec, et virtutes? Nonne hic est fabri filius? Nonne mater ejus dicitur Maria, et fratres ejus Jacobus et Joseph, et Simon et Judas? et sorores ejus apud nos sunt?» et his similia. (Matth. XIII.) «Et filius, inquit, ac pater ejus introierunt ad puellam, ut violarent nomen sanctum meum,» et hoc nimirum scelus est, et abominatio detestabilis, [Col. 0284B] damnata per justam sententiam legis, dicentis: «Qui dormierit cum noverca sua, et revelaverit ignominiam patris sui, morte moriantur ambo, sanguis eorum sit super eos (Levit. XX) .» Hoc primus in illa gente fecisse legitur Ruben, qui abiit, et dormivit cum Bala concubina patris sui (Gen. XXXV) . Verum hoc patri quoque imputari non potest, cum dicatur, «et filius ac pater ejus introierunt ad puellam, ut violarent nomen sanctum meum,» quia solus filius hoc scelus perpetravit, pater autem injuriam passus est, et ipse vindicavit. «Effusus es, inquit, sicut aqua, non crescas, quia ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus (Gen. XLIX) .» Porro, scelus hoc ipsum in posteris non dubium est excrevisse, cum praevidens Isaias [Col. 0284C] dixerit illos principes Sodomorum et populum Gomorrhae. Nempe nihil eorum quae fecerant Chananaei, praeterierunt Judaei: alioquin non eos evomuisset terra illa, sicut et Chananaeos evomuerat, Deo judice, qui, ubi hoc scelus ut caetera, interdixit, tandem ait: «Custodite leges meas atque judicia, et facite ea, ne vos evomat terra, ad quam intraturi estis et habitaturi. Nolite ambulare in legitimis nationum, quas ego expulsurus sum ante vos. Omnia enim haec fecerunt, et abominatus sum eas (Levit. XVIII) .» In hoc scelere violationem asserit esse sancti nominis sui, quia videlicet foedare patrem foeditate ejusmodi, sicut Absalon quoque foedavit patrem suum David (II Reg. XVI) , violare est [Col. 0284D] nomen sanctum ejus, ex quo «omnis paternitas in coelo et in terra nominatur (Ephes. III) .» Et «super vestimentis, inquit, pignoratis accubuerunt juxta omne altare.» Nimirum pignus pauperis saltem retinere, contra legem est. Nam in lege Dominus dicit: «Sin autem pauper est, non pernoctabit apud te pignus, sed statim reddes ei ante solis occasum, ut dormiens in vestimento suo benedicat tibi, et habeas justitiam coram Domino Deo tuo (Deut. XXIV) .» Quanto magis scelus «super vestimentis pignoratis accubare,» et hoc «juxta omne altare?» Duplex namque crimen in hoc denotatur, scilicet turpitudo libidinis, et servitus idololatriae, intelligitur, namque quod passim habentes altaria, fingentes vitulorum simulacra, et adorantes Beelphogor, et [Col. 0285A] colentes Astaroth et Balim, caeteraque deorum et dearum portenta, funibus tenderent vestimenta pignorata juxta omnium illorum altaria, et facerent parapetasmata, idest velamina, quo fornicantes in templo nullus posset aspicere, et inebriati ac libidini servientes, etiam ipsum vinum quod bibebant, non de proprio labore, sed de calumniis emerent. Unde et protinus ait, «et vinum damnatorum bibebant in domo Dei sui.» Hoc faciebant in fano dei sui, ut quos putabant deos, turpitudine ac stupris polluerunt. Hujus quoque sceleris mensuram in vestimentis pauperum detinendis Judaei sic impleverunt, ut Salvatorem tradentes, Scripturam pariter implerent, dicentem: «Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem (Psal. XXI) .» [Col. 0285B] Tunc vinum quoque damnationis ejus biberunt, juxta quod ipse in psalmo conqueritur, dicens: «Et in me psallebant qui bibebant vinum (Psal. LXVIII) .» Neque enim dubium est seniores illos et pontifices ebriosos, maximeque illa nocte paschali ebrios, cum Dominum nostrum cepissent, quasi pro victoria laetos, fecundiores sibi invicem propinasse calices, et eo cuique alacrius vinum porrexisse, quo visus fuisset properantior atque promptior minister illorum, pro sacrilega illorum voluntate, ad comprehendendum illum, ad tenendum, ad cohortandum socios, ut caute ducerent illum, ad insultandum illi, ad congratulandum principibus super hoc, quasi victoribus magnis. Sequitur: «Ego autem [Col. 0285C] exterminavi Amorrhaeum a facie eorum, cujus altitudo cedrorum altitudo ejus, et fortis ipse quasi quercus, et contrivi fructum ejus desuper, et radices ejus subter. Ego sum qui ascendere vos feci de terra Aegypti, et eduxi vos in desertum quadraginta annis, ut possideretis terram Amorrhaei, et suscitavi de filiis vestris in prophetas, et de juvenibus vestris Nazaraeos. Nunquid non ita est, filii Israel, dicit Dominus? Et propinabitis Nazaraeis vinum, et prophetis mandabitis, dicentes, Ne prophetetis.» Mira et terribilis oppositio. Quorsum enim tendit haec per oppositionem facta exterminationis Amorrhaei, et altitudinis ejus commemoratio, nisi ut ostendat Deus sese ex adverso stare, et repugnantem esse declinantibus viam humilium, et per superbiam [Col. 0285D] conterentibus capita pauperum, quo pro scelere arguit Israelem factum de paupere superbum? «Ego autem, inquit, exterminavi Amorrhaeum.» Utique poterat dicere: Ego autem propter superbiam de coelo dejeci diabolum. Amorrhaeus nam amaricans interpretatur, et diabolum significat, qui totus felle odii, et omnis nequitiae semper et incurabiliter est amarus omnique dulcedini divinitatis omnino contrarius. Hunc talem Amorrhaeum nimirum Deus exterminavit, de terminis suis ejecit, et exterminationis ejus immutabilem tenet sententiam, dicens in Psalmo: «Non habitabit in medio domus meae, qui facit superbiam (Psal. C) .» Nam ne dubites, quem dicat Amorrhaeum illum, inquit, cujus altitudo cedrorum altitudo ejus, profecto illum esse diabolum [Col. 0286A] alius propheta testatur, dicens Pharaoni in sermone Domini: «Cui similis factus es in magnitudine tua? Ecce Assur quasi cedrus in Libano pulcher ramis et frondibus nemorosus, excelsusque altitudine, et inter condensas frondes elevatum est cacumen ejus. Et subinde cedri non fuerunt altiores illo in paradiso Dei, abietes non adaequarunt summitatem ejus, et platani non fuerunt aequales frondibus illius. Omne lignum paradisi non est assimilatum illi (Ezech. XXXI) .» Ergo hic 124 Amorrhaeus diabolus est, cujus erat typus ille Amorrhaeus quem occidit Israel vivente adhuc Moyse, cujus et Psalmista meminit, dicendo: «Et occidit reges fortes, Seon regem Amorrhaeum, et Og regem Basan (Psal. CXXXIV) .» Isti duo reges fuerunt Amorrhaeorum, [Col. 0286B] quorum Moyses in Deuteronomio reminiscens: «Solus, inquit, Og rex Basan restiterat de stirpe gigantum. Monstratur lectus ejus ferreus, qui est in Rabath filiorum Ammon, novem cubitos habens longitudinis, et quatuor latitudinis ad mensuram cubiti virilis manus (Deut. III) .» Utrorumque reminisci convenit hic in uno Amorrhaei nomine, scilicet et hominis regis superbi, et diaboli omnium regis ac principis, cujus nimirum altitudo quasi cedrorum fuit, imo et cedrus omnibus in paradiso Dei, id est, cunctis angelicis potestatibus altiorem se esse voluit, et fortis ipse quasi quercus, quia videlicet sub Deo flecti, et Creatori suo contempsit esse subditus. Mira igitur, ut jam dictum est, et [Col. 0286C] terribilis oppositio, cum praemisso peccato superbiae Israel declinantis viam humilium.: «Ego, inquit, exterminavi Amorrhaeum,» etc. Per hoc enim terribiliter innuit quod elati in superbiam infelices Judaei, in judicium inciderent diaboli, sicut et Amorrhaeus homo qui, ut jam dictum est, typus erat diaboli, quod scilicet auferretur illis regnum Dei, de quo Amorrhaeus diabolus excidit, et tolleretur eis locus sive terra, unde Amorrhaeus homo, Deo exterminante, disperiit. Cum itaque dicit: «Ego exterminavi Amorrhaeum,» subintelligendum est: Et mutabilis non sum, et ea quae destruxi, non reaedificabo, ita ut qui superbos exterminare consuevi, vobis superbientibus, et viam humilium declinantibus, nunc favere incipiam, pro eo quod secundum [Col. 0286D] carnem filii Abrahae estis. Non erit ita, sed sicut Amorrhaeo, id est, amaricante diabolo, propter superbiam dejecto, «multas mansiones in domo Patris mei» suscitandis de terra humilibus reservavi, et sicut percusso homine Amorrhaeo et gigante superbo, patribus vestris, cum essent pauperes et humiles, terram eis dedi, ita vobis, quoniam viam humilium declinatis, «regnum Dei auferetur, et dabitur genti humili facienti fructus ejus, et locus quoque vester terrenus, et gens simul auferetur (Matth. XXI) .» Nomen quoque Amorrhaei, id est amaricantis, nonne Judaeo congruit, qui totus in felle positus amaritudinis, sicut ipse Christus ait, et Christum cujus opera vidit et audivit, et Deum patrem ejus odit? (Joan. XV.) Utramque vindictam [Col. 0287A] unde jam praefati sumus, brevibus verbis per similitudinem altitudinis cedri, sive quercus sese intentare significat, cum subjungit: «Et contrivi fructus ejus desuper, et radices ejus subter.» Fructus enim Judaici populi desuper, coelestia fuere dona Dei, et radices ejus subter, terrena fuere bona, quibus cordis radicem fixit, quod facere non debuit, et hunc utrumque fructum Dominus contrivit, quia, sicut jam dictum est, utraque bona perdidit in illo Amorrhaeo, cujus terram ad tempus possedit, ita et fructus contritus est pariter, et radix, ut non solum terra ejus tolleretur, sed ipse ferro succideretur, et omnis posteritas ejus deleri jussa est. Porro, et Amorrhaei diaboli tunc fructus desuper contritus est, quando de coelo in hunc aerem dejectus est, tunc [Col. 0287B] autem radices ejus conterentur subter, quando de isto quoque aere sive mundo, ubi mane fructificat, in perfidorum cordibus penitus evelletur, et in infernum praecipitabitur. Utraque bona, quae Israeli contulerat, quae propter superbiam ablaturus erat, hoc modo ingratis commemorat: «Ego sum, inquit, qui ascendere vos feci de terra Aegypti, et eduxi in desertum quadraginta annis, ut possideretis terram Amorrhaei.» Hoc namque beneficium terrenum est: «Et suscitavi de filiis vestris prophetas, et de juvenibus vestris Nazarenos.» Hoc beneficium coeleste est: Nazaraeos, id est sanctos et prophetas de illa gente Dominus quam multos suscitavit, qui fecerunt fructum regni Dei, quis hoc negare [Col. 0287C] possit? Utique nemo. Idcirco fidenter interrogat: «Nunquid non ita est, filii Israel, dicit Dominus?» Sciens quod illi respondere non possunt aliud, nisi quia ita est. Utrumque, sicut supra jam dictum est, perdiderunt, scilicet et coeleste Dei regnum, de quo est multiplicitas prophetarum et Nazaraeorum, id est sanctorum, et eum qui fuit Amorrhaei, locum terrenum. Verum illa dona regni Dei, sicut nemo invitus, nemo nisi volens amittit, ita nec illi. Volentes namque amiserunt, volentes repulerunt. Hoc est quod continuo sequitur, «et propinabatis Nazaraeis vinum, et prophetis mandabatis, dicentes, Ne prophetetis.» Nazaraeis namque habentibus super se continentiae votum, propinare vinum, et voti reos facere, satis pro argumento est nullum [Col. 0287D] velle habere sanctum, et prophetis mandare ut non prophetarent, hoc nimirum erat, non solum loqui, sed etiam agere contra Spiritum sanctum, qui loquebatur per os prophetarum. Cum autem ita spernerent coeleste Dei regnum, nihilominus tamen semper possidere voluissent locum Amorrhaei terrenum. Profecto supernae justitiae non sic erat complacitum. Sed quid? Continuo sequitur: «Ecce ego stridebo super vos, sicut stridet plaustrum onustum feno, et peribit fuga a veloce, et fortis non obtinebit virtutem suam, et robustus non salvabit animam suam, et tenens arcum non stabit, et velox pedibus suis non salvabitur, et ascensor equi non salvabit animam suam, et robustus corde inter sortes nudus lugiet in die illa, dicit Dominus.» Breviter cum [Col. 0288A] dicit: «Ecce ego stridebo super vos, sicut stridet plaustrum onustum feno,» illud innuit quod retinere non queant illum jam saepedictum Amorrhaei locum, sed transmigrare debeant ad alium, quoniam contempserunt illud quod melius est Dei regnum, sicut fenum succisum, plaustroque impositum ad comburendum, eo quod sit aridum, et nullum eum rore coeli jam possit concipere vel reddere florem aut fructum. Porro, plaustrum stridens, eo ipso quod stridet, et longe exululat, semetipsum onere praegravatum esse indicat. Illud ergo per hanc similitudinem significare videtur quod quandocunque Israel succidatur, et de terra sua transferatur, taliter fiat, ut sciant gentes longe per circuitum quia sic ejus promeruit iniquitas. Unde ad Salomonem [Col. 0288B] de hujusmodi loquens Dominus: «Omnis, inquit, qui transierit, stupebit, et sibilabit, et dicet: Quare sic fecit Dominus terrae huic, et domui huic! Et respondebunt: Quia dereliquerunt Dominum Deum suum, qui eduxit patres eorum de terra Aegypti, et secuti sunt deos alienos, et adoraverunt eos et coluerunt, idcirco induxit super eos Dominus omne malum hoc (II Par. VII) .» Nimirum hoc est Dominum, quasi plaustrum onustum feno, stridere, et causas excidii vel captivitatis illorum latere non sinere. Et quia plaustrum tardius procedit, atque idcirco citius ab insequentibus potest comprehendi, fenumque comprehensum facile est dispergi, aut etiam igne succendi, «peribit, ait, fuga a veloce, et [Col. 0288C] fortis non obtinebit virtutem suam.» Haec et caetera, si ad decem tribuum, quae tunc imminebat, captivitatem respicimus, singula de singulis taliter intelligenda traduntur: «Peribit fuga a veloce,» quem Hebraei Jeroboam filium Naboth intelligunt, qui prius in Aegyptum fugerat. Hic autem non ipsos principes, 125 sed domos eorum et sobolem accipiamus. «Et fortis non obtinebit virtutem suam.» Fortem Baasa interpretatur, qui fuit ad bella promptissimus, «et robustus non salvabit animam suam,» hunc Amri sentiunt. «Et tenens arcum, non stabit,» de Jehu filio Namsi, qui Joram regem Israel sagitta percussit, dictum putant. «Et velox pedibus suis non salvabitur,» Manahen intelligunt, qui frustra festinans regi Assyriorum dona direxit. «Et [Col. 0288D] ascensor equi non salvabit animam suam.» Hunc Phaceae filium Romeliae interpretantur, qui juncto sibi Syro, sub rege Achaz Judae, multa vastavit (IV Reg. XVII) . «Et robustus corde inter fortes nudus fugiet in illa die, dicit Dominus,» solus Osee, qui ultimus rex decem tribuum fuit, et errantem populum ad Dei cultum revocare conatus est, quasi nudus egredietur de incendio. Nudum autem vocat, quia sub ipso decem tribus captae sunt. Hoc Hebraei autumant, ait beatus Hieronymus. Caeterum si ista quoque referre cupimus ad tempus illud, quod propheta prospiciens in initio dixit: «Dominus de Sion rugiet et de Jerusalem dabit vocem suam (Ose. I) ,» scilicet ad tempus evangelicae praedicationis, quod extrema subsecuta est captivitas illius populi, [Col. 0289A] coetus ille Pharisaicus sive Judaicus recte cunctis denotatur nominibus istis. Ille namque veraciter et pro vera similitudine, peccatis exigentibus meretur fenum dici, falso autem et pro vana suimet aestimatione «velox, fortis, robustus, tenens arcum, velox pedibus suis, ascensor equi, et robustus corde,» ad tempus potuit videri. Unde notandum et consideratione dignum est, quia quoties hic malum eis intentat per enuntiativa verba haec, «stridebo subter vos, peribit fuga, non obtinebit fortis virtutem, non salvabit robustus, non stabit tenens arcum, non salvabitur velox, non salvabitur ascensor equi, fugiet robustus corde,» totidem vicibus, id est octies: Vae generationi illi, inclamat Dominus noster: «Vae, inquit, vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui [Col. 0289B] clauditis regnum coelorum ante homines. Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui comeditis domos viduarum, oratione longa orantes. Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae qui circuitis mare et aridam, ut faciatis unum proselytum. Vae vobis, duces caeci, qui dicitis: Quicunque juraverit per templum, nihil est; qui autem juraverit in auro templi debet. Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui mundatis quod de foris est calicis et paropsidis, intus autem pleni estis rapina et immunditia. Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui similes estis sepulcris dealbatis, quae a foris apparent hominibus speciosa, intus vero plena sunt ossibus [Col. 0290A] mortuorum, et omni spurcitia. Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui aedificatis sepulcra prophetarum, et ornatis monumenta justorum (Matth. XXIII) .» Econtra respiciendum, quia totidem, id est octo vicibus sanctos suos beatificat idem Dominus. «Beati, inquit, pauperes spiritu. Beati mites. Beati qui lugent. Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam. Beati misericordes. Beati mundo corde. Beati pacifici. Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V) .» Item, damnationis infelicium quot verba sunt superius digesta, «stridebo subter vos,» et caetera totidem, id est octo beatitudinis sanctorum praedicationes sunt, «quoniam ipsorum est regnum coelorum, quoniam ipsi possidebunt terram, quoniam ipsi consolabuntur, [Col. 0290B] quoniam ipsi saturabuntur, quoniam ipsi misericordiam consequentur, quoniam ipsi Deum videbunt, quoniam filii Dei vocabuntur, quoniam ipsorum est regnum coelorum (ibid.) » Nec frustra et hic numerus octonarius in remuneratione piorum et illic in damnatione consideratur ipsorum [ F. implorum], quia videlicet utraque pars octava mundi aetate consummabitur, et tunc manifeste scietur, quia «judicia Domini justa et vera (Psal. XVIII) » sunt. Nec ex parte, ut nunc, sed integre cognoscetur, quam vero judicio fiat, vel factum sit illud, quod hactenus itidem octo vicibus ait: «Non convertam eum,» quae summa trium et quatuor scelerum vindicta est.

[Col. 0289C] 126 Magna valde, et nihilominus justa judicia Domini maximam circa gentem Israeliticam admiranda sunt, quia videlicet gens illa, sicut pro parte electorum cunctis insignior, ita pro parte reproborum, cunctis coram Deo et coram hominibus facta est vilior, damnata tam in praesenti quam in futuro saeculo, et haec judicia sunt quidem digne admiranda, sed non nimis importune scrutanda. Scriptum est enim: «Et qui nimius scrutator est majestatis, opprimetur ab ea (Prov. XXV) ,» quis porro nimius scrutator majestatis est judicandus, nisi qui extra quam debet majestatem scrutatur? Certus quippe est locus, in quo tantummodo illam scrutari nobis conceditur, qui videlicet locus sancta Scriptura est. In illa et per illam tantummodo licere nobis judicia [Col. 0289D] Domini scrutari, Psalmista testatur, cum dicit: «In labiis meis pronuntiavi omnia judicia oris tui (Psal. CVIII) :» addendo namque oris tui, contentum se esse indicat auctoritate vel testimonio Scripturae sacrae, quam utique locutum est os Domini, et quis extra illam judicia Domini scrutatur, nisi qui proprii cordis suspicionem testatur? Talis utique scrutator majestatis nimius est, unde et oppressus ab ea, diversas et contrarias incurrit haereses. Contenti igitur competenti loco, mentem benevolam auremque attentam divinae auctoritatis vocibus accommodemus. [Col. 0290C] Quae profecto de oraculo sancti Spiritus cum admiranda subtilitate taliter proferuntur.

CAP. III.

«Audite verbum quod locutus est Dominus super vos, filii Israel, super omnem cognationem, quam eduxi de terra Aegypti, dicens: Tantummodo vos cognovi ex omnibus cognationibus terrae, idcirco visitabo super vos omnes iniquitates vestras. Nunquid ambulabunt duo pariter, nisi convenerit eis? Nunquid rugiet leo in saltu, nisi habuerit praedam? Nunquid dabit catulus leonis vocem suam de cubili suo, nisi aliquid apprehenderit. Nunquid cadet avis in laqueum terrae absque aucupe? Nunquid auferetur laqueus de terra, antequam quid ceperit? Si clanget tuba in civitate, et populus non expavescet? Si erit malum in civitate, quod Dominus [Col. 0290D] non fecit? Quia non faciet Dominus Deus verbum, nisi revelaverit Dominus secretum suum ad servos suos prophetas. Leo rugiet, quis non timebit? Dominus Deus locutus est, quis non prophetabit?» Dicta haec vere clarissima et valde splendida sunt, sed splendor et claritas eorum propterea minus lucet, quia nostram caliginem patimus, et a nimia claritate lippientes oculi reverberantur. Quod si sensum eorum, ipso aspirante, cujus dicta sunt, aliquatenus consequi meruimus, profecto judicia Domino non solum humiliter, verum etiam [Col. 0291A] scienter laudare poterimus. «Audite, inquit, verbum quod locutus est Dominus super vos, filii Israel.» Magna dicturus iste, paulo ante Thecuites pastor, et statim coelestis rhetor, competenter attentum postulat auditorem, et hoc agit cum commemoratione magni et noti beneficii, dum praemisso, «audite verbum, quod locutus est Dominus,» subjungit «super omnem cognationem quam eduxi de terra Aegypti.» Sit namque, quia maxime commemorando beneficium hoc debet effici, ut auditores qui jam poterant esse attenti, sint etiam benevoli. «Locutus est autem Dominus, dicens: Tantummodo vos cognovi ex omnibus cognationibus terrae; idcirco visitabo super vos omnes iniquitates vestras.» Jam ad istam Domini locutionem Israel impoenitens, [Col. 0291B] non tamen impunitus sese in sua poena erigit, et de ipsa poena, quam dissimulare vel abscondere non potest, culpam adhuc defendit, et gloriabundus dicit: Idcirco nos tantum prae caeteris gentibus a Deo corripimur, ducti in omnes gentes captivi, quia nos prae caeteris gentibus diligit, sicut ipse in propheta dicit: «Tantummodo vos cognovi ex omnibus cognationibus terrae: Idcirco visitabo super vos omnes iniquitates vestras.» Non enim sicut in aliis nationibus Dominus patienter exspectat, ut eas, cum judicii dies venerit, in plenitudine peccatorum puniat, ita et in nobis statuit, ut peccatis nostris in finem devolutis, tunc demum nos vindicet. Hoc modo semetipsos corpore et anima captivi consolantur adhuc, sed vere frustra, quandiu impoenitentes [Col. 0291C] sunt, neque peccato abrenuntiant, pro quo puniuntur. Quo enim corripiendo Deus, quo visitando iniquitates tendit Dominus, nisi ut flagellis commonitus peccator, peccatum agnoscat veniamque precetur ad meliora conversus? Illic omnino intendit, ut peccator, in quo displicuit Deo, displiceat etiam sibi. Quod si adeo rebellis est et durae cervicis, ut flagellando id effici non possit, tunc demum non jam ut pater pius, sed ut judex iratus contumacem foras mittit et abjicit, nullo modo convenientem vel consentientem sibi. Hanc intentionem suam Deus notam esse volens, post aliqua in eodem propheta dicit: «Unde et ego dedi vobis stuporem dentium in cunctis urbibus vestris, et indigentiam [Col. 0291D] panum in omnibus locis vestris, et non estis reversi ad me (Amos. IV, et caetera) .» Igitur tantis oppressus malis est populus, non est unde se consoletur, dum de poena nequaquam ad correctionem eruditur. Et quia sibimet in hoc blanditur, quod dicit Dominus, «tantummodo vos cognovi ex omnibus cognationibus,» severiori sensu hoc idem in ipsum taliter retorquendum est. Ita «vos cognovi, ait Dominus, ex omnibus cognationibus,» ut cognitionem mei vos habere facerem, dando vobis legem scriptam, quam caeteris non dederam nationibus. Est autem dignum, ut servus sciens voluntatem domini sui, et non faciens digne plagis vapulet multis, nesciens 127 autem, plagis vapulet paucis (Luc. XII) . Igitur «visitabo super vos omnes iniquitates [Col. 0292A] vestras» instante judicio, remota misericordia, tanta cum severitate, ut ne saltem commonitorium vobiscum sermonem conferre libeat. Quod si adhuc quaeritis, ecce hoc ipsum quam rationabile sit, per hoc simile intimo cuilibet auri audienti. «Nunquid ambulabunt duo pariter, nisi convenerit eis?» Utique dicetis mihi; Non. Ad haec, inquam: Nos duo sumus, ego qui arguo vel corripio Deus, et Israel qui corripitur: Nimirum non convenit nobis, quia me corripientem Deum correptus Israel non audit. In hoc nobis nimium disconvenit, quia ego arguo, ille se defendit. Ecce tot anni sunt, et tot reges fuerunt, ex quo Jeroboam vitulos aureos fecit, misi prophetas, et nullus consensit, nullus enim regum a peccatis Jeroboam recessit. Item et per memetipsum [Col. 0292B] veni arguens et corripiens Deus homo factus. Vos autem justificatis vos coram hominibus, et cum sitis infirmi, dicitis medico: Non es tu nobis necessarius. Igitur non pariter ambulabimus, sed et Israel in Assyrios, et Juda in omnes gentes ductus captivus, nulla per prophetas aut praedicatores aliquos mei confabulatione dignus judicabitur, quia scriptum est: «Ne effundas sermonem ubi non est auditus (Eccl. XXXII.) » Quod si et adhuc simile vel exemplum quaeritur, ecce aliud: «Nunquid rugiet leo in saltu, nisi habuerit praedam?» Leonis quippe natura est quandiu praedam non invenerit silere, inventa autem praeda, rugire, ut quodcunque illud sit animal, rugitu tremefactum et attonitum concidat, et in praedam fortiori non tam patienter quam impatienter [Col. 0292C] cedat. Porro, leo per similitudinem Deus fortissimus est, cujus irae resistere nemo potest. Praeda vero ejus est omnis electus, qui ubicunque sit, quoniam ad vitam est praedestinatus, ab ipso Deo requiritur, ut ad vocem ejus, sive per Angelum, sive per prophetam, sive per Scripturas, auditam ille contremiscat, diemque judicii vel poenam gehennalem pavescens, totus humiliter succumbat, poenitentiam apprehendat, sicque in partem ejus cedat, et unus cum eo spiritus fiat, bene devoratus, juxta illud: «Macta et manduca (Act. X) .» Igitur quod ait: «Nunquid rugiet Leo in saltu nisi habuerit praedam?» Idem est ac si dicat: Nunquid dignum Deo est, illic verba facere, vel illuc prophetam mittere, [Col. 0292D] ubi scit non esse quemquam dignum vitae aeternae? Ad quod cum ratione exigente responderis: Non. Consequenter, ut justum est, concedas esse Dei judicium, in eo quod clausit Israeli ora prophetarum, nullumque super eum suae praedicationis emittit rugitum. Hoc ipsum et in suo adventu attendit Dei Filius. Unde et sequitur: «Nunquid dabit catulus leonis vocem de cubili suo, nisi aliquid apprehenderit?» Catulus leonis Christus est Filius fortissimus Dei fortissimi, secundum illud patriarchae Jacob: «Catulus leonis, Juda, ad praedam, fili mi, ascendisti.» Cubile ejus sepulcrum ejus exstitit, de que idem continuo subjungit: «Requiescens accubuisti ut leo, et quasi leaena. Quis suscitabit eum?» (Gen. XLXIX.) Vox quam dedit iste catulus leonis de illo cubili, [Col. 0293A] Evangelii praedicatio est, quam-cunctis gentibus auditam fecit, postquam de illo cubili, id est de sepulcro exsilivit, resurgendo ex mortuis. Ait ergo: «Nunquid dabit catulus leonis vocem de cubili suo, nisi aliquid apprehenderit?» Ac si dicat: Nunquid Evangelium suum in illis gentibus vel in locis praedicabit, aut praedicari jubebit, ubi nullum sciat esse qui ad se pertineat, et suscipere debeat gratiam praedicationis? Non utique, imo tacebit, et praedicatores suos illic vocem dare prohibebit. Hinc enim de ipsis praedicatoribus scriptum est: «Transeuntes autem Phrygiam et Galatiae regionem, vetiti sunt a Spiritu sancto loqui verbum in Asia. Cum venissent autem Mysiam, tentabant ire Bithyniam, et non permisit eos Spiritus Jesu (Act. XVI) .» Ibi ergo vel eo tempore [Col. 0293B] vocem dat iste catulus leonis, ubi vel quando novit inveniendum esse quod apprehendat, id est aliquem qui credendo salvus fiat. Unde iterum ibidem scriptum est: «Cum autem pertransissent Mysiam, ascenderunt Troadem, et visio per noctem Paulo ostensa est. Vir Macedo quidam erat stans, et deprecans eum dicens: Transiens in Macedoniam adjuva nos. Ut autem visum vidit, statim quaesivimus proficisci in Macedoniam, certi facti quia vocasset nos Deus Evangelizare eis (ibid.) .» Interea notandum est quod praecedenti versiculo cum dicit: «Nunquid rugiet Leo,» signanter addit, «in saltu,» et tunc demum subjungit, «nisi habuerit praedam.» Quod itidem subaudiendum est, in hoc sequenti versiculo cum dicit: «Nunquid dabit catulus leonis [Col. 0293C] vocem suam» videlicet in saltu? Quid enim per saltum intelligi oportet, nisi multiplicitatem generis humani, quae super numerum crevit, cujus abundantia tota silvestris et sterilis est? Leo quippe sive catulus leonis non saltum, sed in saltu aliquid apprehendere quaerit, id est Deus sive Christus Dei Filius non illos, quorum ut nascerentur causa peccatum fuit, sed tantum filios benedictionis per legem sive per Evangelium suum requisivit, et requirit, et ubi vel quando requirere debeat, vel quinam illi sint, ipse novit. Quos autem dicimus filios benedictionis? Nimirum illos, quos creatis primis hominibus benedicendo jussit nasci, sicut scriptum est: «Et creavit Deus hominem ad imaginem suam, ad imaginem Dei creavit [Col. 0293D] illum, masculum et feminam creavit eos. Benedixitque illis Deus, et ait: Crescite et multiplicamini et replete terram, et subjicite eam (Gen. I) .» Solos nimirum electos suos tunc jussit nasci, et nisi peccatum incidisset, soli nati fuissent vel nascerentur electi. Quicunque nascuntur super numerum electorum, ut nascantur, propter peccatum fit, et peccatum causa est multiplicitatis eorum, sive multitudinis, quia videlicet propter peccatum mulieri Dominus dixit: «Multiplicabo aerumnas tuas, et conceptus tuos (Gen. III) .» Ista multiplicitas coram leone isto, sive catulo leonis quidem saltus est, in quo devoluti sunt, et dispersi erraverunt omnes electi Dei, ut non potuissent inveniri vel discerni, [Col. 0294A] nisi magna vigilantia requisisset eos Deus, vel Filius Dei, tanquam famelicus leo, vel ut esuriens catulus leonis. Igitur tribus his versiculis: «Nunquid ambulabunt duo pariter, nisi convenerit eis? Nunquid rugiet leo in saltu, nisi habuerit praedam? Nunquid dabit catulus leonis vocem de cubili suo, nisi aliquid apprehenderit?» tribus, inquam, istis versiculis, si recte intelliguntur, satis excusatum arbitramur Deum, quod non sine praejudicio dixerit toties superius, «non convertam eum,» et quod perditionis aliquorum hominum causa non sit ejus silentium. Non enim propterea quia siluit ipse, aliqui perierunt, sed propterea quia converti non poterant, continuit ab illis vocem suam, «non ignorans, ut ait Sapientia, quoniam iniqua est natio [Col. 0294B] eorum, et naturalis malitia ipsorum, et quoniam non poterat mutari cogitatio illorum in perpetuum: semen enim erat maledictum ab initio (Sap. XII) .» Sed forte dicet aliquis: Iste idem catulus leonis suo ore dixit: «Vae tibi, Corozaim, vae tibi, Bethsaida, quia si in Tyro et Sidone factae fuissent virtutes quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere poenitentiam egissent (Matth. XI) .» Item, «quia si in Sodomis factae fuissent virtutes quae factae, sunt in te, forte mansissent usque ad hanc diem (ibid.) » Cur ergo saltem 128 illic leo non rugiit, quandoquidem erat ibi, quod apprehendere potuit? Verum de hoc jam alibi diximus. Et idcirco non diu immorandum est, breviter tamen repetimus quia Deus de tali illorum poenitentia non curavit aut curare [Col. 0294C] debuit, quae non ageretur pro aeterna salute futuri saeculi, sed pro vitanda adversitate, pro retinenda prosperitate vitae praesentis. Ut ergo verba prophetica prosequamur, sciendum prius est quia sicut ad spiritum propheticum pertinuit justificare Deum, et excusare de his qui pereunt, ita nihilominus ad eumdem pertinuit gratiam Dei commendare in his qui salvi fiunt. Hoc animadverso, videamus quid sequitur: «Nunquid cadet avis in laqueum terrae absque aucupe?» O quam vilium similitudines rerum, quam pretiosum praedicant sacramentum! Propheta hic de pastoralibus assumptus, qualia videre vel agere solitus erat in pascuis, talibus contentus est ad commendanda per aliquas similitudines divina mysteria sic incipiendo: «Et luxerunt speciosa [Col. 0294D] pastorum (Amos. I) ,» et deinde dicendo, «Dominus de Sion rugiet (ibid.) ;» et: «Nunquid rugiet leo in saltu, et nunquid cadet avis in laqueum?» et caetera his similia, quae cuncta fere pastoralia sunt. Sufficiunt coelesti magisterio res sive instrumentum non solum piscatorum, verum etiam pastorum, ut per eorum similitudines docti sint et doceant convenienter gloriam rerum coelestium. «Nunquid cadet, ait, avis in laqueum terrae absque aucupe?» Videlicet respondebitis: Non. Nisi enim auceps arte sua laqueum diligenter tendat, et omni satagat industria, quatenus avem capiat, avis fugitiva semper et vaga prius fauces incurrit accipitris, sive columba sive turtur illa sit, aut certe turdus pinguis, prius, [Col. 0295A] inquam, accipitri cedet in praedam quam sua sponte ad regis inclyti devolet mensam; quam ergo gratiam providus auceps habeat illi cum suo illam laqueo ceperit? Utique nullam, sed ejusdem potius industriae res omnis attribuenda est. Sic profecto dum animam errantem, et per vanitates et insanias falsas volitantem, veritas Dei suo laqueo comprehenderit, ita ut consentiat veritati, bene illaqueata verbo salutis, cui contradicere non possit, et idcirco nec etiam velit totum gratiae Dei attribuendum est, qui boni verbi sui laqueum tendit, ut avicula vaga, scilicet anima, prius deveniat in manum Domini Dei, quam fauces incurrat diaboli. Ergo per hanc similitudinem versiculus iste Dei gratiam, sequens autem Dei potentiae efficaciam, efficacem Dei commendat [Col. 0295B] potentiam. Ait enim: «Nunquid auferetur laqueus de terra, antequam quid ceperit?» Hoc enim idem est, ac si dicat: Deus intendens opus bonum, opus perfectum. Nunquid verbum meum redibit ad me vacuum? Non utique; nam etiam in alio propheta dicit ipse: «Et quomodo descendit imber et nix de coelo, et illuc ultra non revertitur, sed inebriat terram, et infundit eam, et germinare eam facit, et dat semen serenti, et panem comedenti, sic erit verbum meum, quod egredietur de ore meo. Non revertetur ad me vacuum, sed faciet quaecunque volui, et prosperabitur in his ad quae misi illud (Isa. LV) .» Secundum sensum eumdem dictum hoc accipiamus, ac si dicat propheta: Sic [Col. 0295C] laqueus non auferetur de terra antequam quid capiat, sic verbum meum in vacuum non ibit, sed in eo prosperabitur, ut omnem electorum numerum ad me reducat. Sed nunquid in collectione electorum, quae per laquei captionem recte intelligitur, sicut et per laxationem retium piscantium sola operata est, vel operatur sapientiae ratio, et non etiam fortissimus judicii terror auditus in omni mundo. Sequitur ergo: «Si clanget tuba in civitate, et populus non expavescet?» Tuba namque belli signum, revelationem irae Dei significat venturae super omnem impium, quae tunc temporis quidem nuntiabatur vocibus legis et prophetarum, tandem autem revelatur per Christi Evangelium. «Justitia enim Dei, inquit Apostolus, in eo revelatur (Rom. I) .» [Col. 0295D] Item: «Revelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem et injustitiam hominum eorum qui veritatem in injustitia detinent (ibid.) . «Ergo quod ait: «Si clanget tuba in civitate, et populus, non expavescet,» idem esse videtur, ac si dicat: Quamvis verbum vel sapientiam Dei comprehendentem simplices in simplicitate eorum, et sapientes in astutia eorum, per similitudinem laquei significaverunt, nequaquam tamen existimes quod semper suppresse resonare, vel in angulis susurrare, et de humo audiri debeat verbum Dei. Sic enim terribiliter in toto audietur orbe, sicut tuba clangens in civitate quam cum populus audierit, sine dubio expavescet. Porro civitas diaboli contraria civitati Dei, neque per subtilitatem laquei, neque per terrorem tubae clangentis [Col. 0296A] convertitur, ut resipiscat et effugiat iram Dei, et propter hoc neque in hoc saeculo, neque in futuro, malum deest illi, faciente judicio Dei. Sequitur ergo: «Si erit malum in civitate quod Dominus non fecit?» Et quidem in civitate illa, id est in hoc mundo, «qui in maligno positus est (Joan. V) ,» malum esse non potest negari, sed quod Dominus malum ipsum faciat, negare contendunt cives ejusdem civitatis, Deo rebelles et increduli. Exempli gratia: malum venit in civitatem Samariae propter vitulos aureos quos fecit Jeroboam, cujus a peccatis nullus regum Israel recessit, illud videlicet malum quod Israel ab Assyriis captivus ductus est. Malum itidem venit in civitate Jerusalem, ut primum a Babyloniis, et deinde exscinderetur a Romanis. [Col. 0296B] Nonne hujusmodi malum Dominus fecit? Etenim malum quidem, quod est iniquitas, Dominus non fecit, sed malum, quod est affectio propter iniquitatem, Dominus induxit. Unde hoc comprobari poterit? Ait, «quia non faciet Dominus Deus verbum, nisi revelarit Dominus secretum suum ad servos suos prophetas.» Nimirum ad comprobandum, quod Dominus fecerit ejusmodi malum, magnum et evidens est argumentum, quod priusquam faciat illud, priusquam veniat ipsum malum, dum adhuc in dispositione Domini latet secretum, revelat illud servis suis prophetis, ut illi pronuntient futurum, ut audientes aliqui metuant, sibique caveant, et fugiant, juxta illud: «Dedisti metuentibus te significationem, ut fugiant a facie arcus (Psal. LIX) . Sic [Col. 0296C] non fecit Dominus Deus diluvium (Gen. VI) , nisi prius revelaret secretum suum ad Noe servum suum. Sic non pluit ignem et sulphurem super Sodomam et Gomorrham (Gen. XVIII) nisi prius revelaret secretum suum ad Abraham amicum suum. Sic non percussit Aegyptum, neque submersit Pharaonem in mari Rubro, totumque ejus exercitum (Exod. XXXIV) , nisi prius revelaret secretum suum ad Moysen servum suum. Sic et de caeteris omnibus sentiendum, quaecunque acta vel agenda sunt usque ad novissimam tubam, qua personante, ultimum celebrabitur judicium, quia nihil actum vel agendum est ita ut non sit ante revelatum. Itaque non erit malum in civitate quod Dominus non fecit, quod exinde comprobari [Col. 0296D] potest, quia non facit quidquam Dominus Deus, nisi prius ad servos suos prophetas secretum suum revelaverit. Haec isto dicente qui pastor fuit, subaudiendum est, ac si dicat, quia malum in Israel faciet Dominus, et antequam hoc faciat, ad me servum et prophetam suum secretum suum revelavit. Item et illud memoriter tenendum est, quia rebellis et contemptor Israel cum regibus suis, silentium indicebat prophetis, sicut superius in persona sua 129 Dominus dixit: «Et propinabatis Nazaraeis vinum, et prophetis mandabatis, dicentes, Ne prophetetis.» Et cui ex omnibus prophetis protervius mandaret, quam isti qui pastor fuit. Itaque pecorum quidem pastor, sed regnum imperator forti auctoritate sese accingit, et dicit: «Leo rugiet, [Col. 0297A] quis non timebit?» Quam similitudinem ut quid arripuerit, sequenti protinus percunctatione aperit, cum dicit: «Dominus Deus locutus est, quis non prophetabit?» Est enim hic sensus: Vos reges et principes, et superbi divites, assucti estis mandare prophetis, et dicere: «Ne prophetetis.» Quis est hic? Ego autem dico vobis, quia loquente Domino et dicente, Vade et propheta, ego ita quasi ad rugitum leonis timeo, et tacere non audeo, et prophetandi necessitatem habeo, quamvis vos reges, et ego sum pastor. Et quid vultis? Si justum est in conspectu Dei vos potius audire quam Deum, judicate. Sed nunquid spectandum erat illi ad arbitrium sive judicium illorum, quibus consuetudo erat mandare et dicere prophetis: «Ne prophetetis?» Nonne secundum [Col. 0297B] velle illorum, non Deo potius quam hominibus, sed hominibus potius quam Deo putaret esse obediendum? (Act. V.) Nempe Deum praeferre homini regi, rebellionem esse censerent. Hinc enim longe inferius scriptum est, et misit Amasias sacerdotes Bethel ad Jeroboam regem Israel dicens: «Rebellavit contra te Amos in medio domus Israel, non poterit terra sustinere universos sermones ejus (Amos VII) .» Recte igitur non exspectata responsione, cum dixisset: «Leo rugiet, quis non timebit?» Dominus Deus locutus est, quis non prophetabit, confestim ipsum Domini rugitum, ipsam Domini Dei locutionem constanter adjecit: «Auditum facite in aedibus Azoti, et in aedibus terrae Aegypti, et dicite: Congregamini super omnem montem Samariae, [Col. 0297C] et videte insanias multas in medio ejus, et calumniam patientes in penetralibus ejus, et nescierunt facere rectum, dicit Dominus, thesaurizantes iniquitatem, et rapinas in aedibus suis. Propterea haec dicit Dominus Deus: Tribulabitur et circuietur terra, et detrahetur ex te fortitudo tua, et diripientur aedes tuae.» Hic est rugitus leonis, haec est locutio Domini terrentis prophetam, ne tacere audeat, prophetare ne differat, jubetur ut annuntiet Azoto et terrae Aegypti quae sequuntur: Dicite, inquit, ut congregentur quae in vicinio sunt, et videant scelera Israel, ne iniquum putent esse judicium. Ac si dicat: Prius videte quae faciunt, et tunc meam sententiam comprobate. Propter hujusmodi sollicitudinem Moyses sese habere ostendebat, quando [Col. 0297D] irato Domino propter vitulum quem fecit Aaron, et dicente: «Dimitte me, ut irascatur furor meus contra eos, et deleam eos, faciamque te in gentem magnam (Exod. XXXII) ,» stans in confractione, id est in nimia cordis humilitate in conspectu ejus orabat, dicens: «Ne quaeso dicant Aegyptii: Callide eduxit eos ut interficeret in montibus et deleret e terra, quiescat ira tua, et esto placabilis super nequitia populi tui (ibid.) .» Igitur quoniam tunc, ut videbatur amico meo Moysi, non expediebat honori meo delere illos, ne tale quid dicerent Aegyptii, quia nondum innotuerant illis causae propter quas juste deberem contra populum meum irasci, nunc insaniae, quas faciunt, innotescant et Aegyptiis et Azoto, [Col. 0298A] id est, Philistiim, qui Israelis inimici sunt perpetui, et videant magnitudinem insaniae, imo multas insanias in medio Samariae, ut pro Deo adorent vitulos, et immolent filios suos, et praeterea calumniam faciant in penetralibus suis, ita calumniosi, ita injusti, ut rectum facere nesciant, id est, nullo modo approbent rectitudinem sive justitiam. Denique hoc nescire contemnere est. Secundum hunc modum Pharao non intelligens: «Nescio, inquit, Deum, et Israel non dimittam (Exod. V) .» Judaei quoque videntes Dominum et opera ejus, qualia nemo alius fecit: «Nos scimus, aiunt, quia Moysi locutus est Dominus, hunc autem nescimus unde sit (Joan. IX) .» Porro nescire istorum praesenti loco maxime cupiditas, quae excaecat oculos etiam sapientium, fecisse [Col. 0298B] innuitur, cum protinus subditur: «Thesaurizantes iniquitatem, et rapinas in aedibus suis.» Quantae hoc damnationis sit, videlicet thesauros congerere de iniquitate et de rapinis, praesertim in illo populo, qui pauper in Aegypto fuit (Exod. XXIII) , quem misericordia liberatoris Dei de illo camino paupertatis eduxit, non satis digne potest edici. Superbia haec maxime detestabilis est in servis illis de paupertate et servitio redemptis. Idcirco pulchre «congregamini, inquit, super omnem montem Samariae, et videte,» montium nomine magnitudinem volens intelligi superbiae. Nam provincia quidem Samariae in montuosis sita est, sed ad cognoscendam die judicii Dei justitiam, plus valet considerare altitudinem Samaritanae superbiae, quam terrenos sive locales montes [Col. 0298C] Samariae. «Propterea tribulabitur, ait, et circuietur terra, et detrahetur ex te fortitudo Judae, et diripientur aedes tuae.» Parum esset dixisse, «tribulabitur et circuietur terra,» nisi addidisset, «et detrahetur ex te fortitudo tua.» Denique et ante tempora illa tribulata fuerat terra, tunc videlicet, quando, sicut in libro Judicum legimus, «tradidit Dominus Israel in manu Chusan Rasathaim regis Mesopotamiae, servieruntque ei octo annis (Judic. III) ,» et tunc quando confortavit adversus eos Eglon regem Moab, servieruntque ei octodecim annis, et tunc quando tradidit illos in manus Jabin regis Chanaan, et per viginti annos vehementer oppressit eos, et tunc quando tradidit eos in manus [Col. 0298D] Madian septem annis, et oppressi sunt valde ab eis, et tunc quando tradidit eos in manus Philistiim et filiorum Ammon, afflictique sunt et vehementer oppressi per annos octodecim. Tot siquidem vicibus, id est quinquies, tribulata fuerat terra, sed nondum ex te, o Israel, detracta fuerat fortitudo tua, nondum enim captivus migraveras de terra tua. Nunc «detrahetur ex te fortitudo tua, et diripientur aedes tuae,» quia captivus migrabis omni tua supellectili captivantibus Assyriis in praedam cedente. Nam ac si quaerat aliquis: Ergone nullae supererunt reliquiae, continuo subjungit: «Haec dicit Dominus: Quomodo si eruat pastor de ore leonis duo crura, aut extremum auriculae, sic eruentur filii Israel, qui habitant in Samaria in plaga lectuli et in grabato [Col. 0299A] Damasci.» Reliquiae istae, videlicet duo crura et extremum auriculae cujuscunque pecoris parvae sunt, sed hoc prosunt erutae de ore leonis, quod ex eis potest agnosci quale fuerit pecus quod leo devoravit, utrum ovis an vitulus, utrum asellus an pullus equinus. Quamvis quatuor sint crura transeuntium sub virga pastoris, duo tamen crura pro judicio sufficiunt, alterum de anterioribus, alterum de posterioribus. «Sic, inquit, eruentur filii Israel,» id est, magnae devorationi, multisque mortibus supererunt aliqui, quorum calamitas memorari faciet quid olim fuerint, qualem gratiam pro peccatis suis amiserint. Recordamur nunc illius in psalmo versiculi: «Deus ostendit mihi super inimicos meos, ne occidas eos, ne quando obliviscantur populi mei, disperge [Col. 0299B] illos in virtute tua (Psal. LVIII) .» Neque enim dictum illud arbiramur tantummodo de illa dispersione Judaeorum quae facta est imperio Vespasiani et Titi, verum etiam de illa captivitate decem tribuum, quae tunc instabat et facta est captivantibus Assyriis. Spiritus prophetiae captivitatem utramque praevidit, quae idcirco facta, ut non tantum uno in loco, sed in 130 omni terra fidem gentium confirmaret, et idcirco pars eorum tanquam «duo crura aut extremum auriculae de ore leonis,» id est, de caede vastantium eruta est, et vivere permissi sunt, ut etiam eorum testimonio, sive monimento Dei justitia propagetur, et Scripturarum veritas ubique sit, illis circumferentibus, ex quibus Christus Dei Filius testimonium habens, ex lege et prophetis cognoscitur. [Col. 0299C] Miserae ergo reliquiae, quae sic erutae sunt, quaeque aliis et non sibi utiles sunt. Causam tantae devorationis continuo subjungit dicendo: «Qui habitant in Samaria, in plaga lectuli, et in grabato Damasci.» Causa magna est, et magni reatus criminis, quam significat verbis hujuscemodi. Illo namque tempore, quo prophetante isto decem tribuum captivitas imminebat, foederati erant filius Romeliae rex Israel, et Rasin rex Syriae, et pariter ascenderunt ad praeliandum in Jerusalem. Cumque obsiderent Achaz, non valuerunt superare eum (IV Reg. XVI) . Arguuntur ergo filii Israel sive habitatores Samariae, quod requiescerent in plaga lectuli, et in grabato Damasci, id est, quod fiderent in homine, [Col. 0299D] derelicto auxilio Dei, cum scriptum sit: «Maledictus qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, ut a Domino recedat cor ejus (Jerem. XVII) :» Et quis vim sensuum verbis valeat digne consequi, dum dicitur, «in plaga lectuli, et in grabato Damasci?» Damascum vult esse in grabatum, imo in grabato jacentem aegrotum, ut vere erat, cum esset rex ejus homo mortalis et obnoxius peccato atque corruptioni, quod mirabiliter significatur per plagam lectuli. Hominis namque sine Deo quae videtur esse firmitas tanta est infirmitas, ut plaga lectuli, id est, sicut plaga vehementissima propter quam plagatus in lectulo necessario decumbit, et neque sibi subvenire potest neque alii. Nam si nullum in corpore vulnus recepisset Damascus, [Col. 0300A] id est, Damasci rex Rasin, tamen nihilominus ad increpandam stultitiam Israel, qui posuerat carnem brachium suum, ut a Domino recederet cor ejus, pulchre et veraciter auxilium illud dici poterat grabatus, qui est lectulus aegroti. Poterat, inquam, dici plaga lectuli, sive lectulus plagati. At vero Rasin etiam corporaliter plagatus fuit. Mittente namque Achaz nuntios ad regem Assyriorum, et dicente: «Ascende et salvum me fac de manu regis Syriae, et de manu regis Israel qui consurrexerunt adversum me, ascendit rex Assyriorum in Damascum, et vastavit eam, et transtulit habitatores ejus Cyrenen, Rasin autem interfecit (IV Reg. XVI) .» Itaque per plagam lectuli plagatum, imo et interfectum intelligimus Rasin. Per grabatum autem Damasci [Col. 0300B] vastationem atque translationem habitatorum ejusdem Damasci, quae nimirum magna fuit aegritudo, velut in grabato decumbentis. Stultitiae igitur Israel redarguitur, qui in tali et tanta infirmitate fiduciam habuit, qua, ut dignum erat, frustratus, ipse quoque postmodum captivus discessit, tanquam in devorationem leonis, ita ut quidquid extunc de illo superfuit, totum pro duobus cruribus et pro extremo auriculae reputetur, ad comparationem priscae integritatis. Sequitur: «Audite et contestamini in domo Jacob, dicit Dominus Deus exercituum, quia in die cum visitare coepero praevaricationes Israel, super eum visitabo et super altaria Bethel, et amputabuntur cornua altaris, et cadent in terram, et percutiam domum hiemalem cum [Col. 0300C] domo aestiva, et peribunt domus eburneae, et dissipabuntur aedes multae, dicit Dominus.» Mira et justa verba Domini et Spiritus sancti auctoritas, quomodo de ore pastoris non minus quam de ore imperatoris pertonat. Supra dixerat: «auditum facite in aedibus Azoti, et in aedibus terrae Aegypti,» nunc «audite, inquit, et contestamini in domo Jacob, dicit Dominus Deus exercituum;» et deinde tertio dicturus est: «Audite hoc verbum, vaccae pingues, quae estis in monte Samariae.» Si de pastore jam in regem fuisset assumptus, ut David, quid vellemus addi ad tantam majestatem elocutionis? Et vide quam pulchre, quam congrue nunc interponit, dicit Dominus Deus exercitum, dum visitationm [Col. 0300D] praenuntiat super altaria Bethel, videlicet ubi colebat Israel similitudinem vituli comedentis fenum. Nonne opportuna commemoratione suum declamat patronum Dominum Deum exercituum, contra illum tunc temporis patronum Israelis, non Dominum aut Deum exercituum, sed vitulum cornutum, non solum brutum, verum etiam sensu carentem, nec solum sensu carentem, verum etiam inanimatum? «Audite» ergo, inquit, «et contestamini in domo Jacob,» ne quis de ignorantia se excuset, et hoc, non quia dico ego pastor armentarius, vel pastor vitulorum, sed quia hoc «dicit Dominus Deus exercitum,» contra vestrum deum, non saltem vitulum succo vel sanguine plenum, sed inane vituli simulacrum. Et quid dicit: «Quia in [Col. 0301A] die cum visitare coepero praevaricationes Israel?» in die, inquam, id est, in manifesto, ita ut causae visitationis, scilicet praevaricationes Israel, luce vel die clariores sint, etiam in aedibus Azoti, et in aedibus terrae Aegypti, ut non sit opus dicere quare sic fecit Dominus terrae huic et populo huic, tunc «visitabo» etiam «super altaria Bethel,» ut videlicet memoria vitulorum pereat, quorum unus est in Bethel, quae debuit esse domus Dei, secundum hoc ipsum nomen, quod dicitur Bethel. Et vide quam magnifice talem Deum, quam eleganter vitulum cornutum percutit, dicendo: «Et amputabuntur cornua altaris,» videlicet propter cornutam, quam colebat Israel, formam vituli, fenum comedentis. Amputata ergo cornua altaris, id est, desolati cultores [Col. 0301B] simulacri cornuti, «cadent, inquit, in terram,» subauditur, non suam, quia captivi ducentur in terram alienam. Quod deinde subjungit, «et percutiam demum hiemalem cum domo aestiva,» simpliciter juxta litteram accipere possumus, tantarum videlicet eos fuisse opum, ut duplices haberent domos, hiemales et aestivales, quarum aliae versae essent ad aquilonem, aliae ad austrum, ut pro varietate temporum frigoris et caloris, coelique temperiem providerent. Itidem quod ait, «et peribunt domus eburneae,» juxta historiam stare potest. Legimus enim Achab regem Israel tantis fluxisse deliciis, ut domum eburneam sibi fecerit (III Reg. XXII) . Merito contra tales coelestis irae severitas, quibus cum idcirco dedisset Dominus regiones gentium et labores [Col. 0301C] populorum in possessionem, ut custodirent justificationes ejus, et legem ejus requirerent, econtrario contra justificationes ejus, et legem ejus modis omnibus incedentes, vitulis quoque aureis nefario cultu applaudebant, juxta illud: «Incrassatus est dilectus, et recalcitravit, incrassatus, impinguatus, dilatatus, dereliquit Deum factorem suum (Deut. XXXII) .» Propter ejusmodi crassitudinem, sive incrassationem, impinguationem, dilatationem, atque recalcitrationem tam pulchre, quam veraciter, tam juste quam fortiter, invectione mirabili consurgens sermo divinus clamat et dicit:

CAP. IV.

«Audite hoc verbum, vaccae pingues, quae estis in monte Samariae, quae calumniam facitis egenis, et confringitis pauperes, quae dicitis dominis [Col. 0301D] vestris, Afferte et bibemus.» Hoc ipsum et quod dicit, Audite, jam tertio fragore infelicium auribus illidit. Primo namque dixerat, «Auditum facite in aedibus Azoti.» Deinde quasi propius accedens, audite, inquit, et contestamini in domo 131 Jacob, nunc velut ad summum perveniens, id est ad ipsos sacerdotes, «Audite, inquit, hoc verbum, vaccae pingues.» Nempe acrius atque animosius dignum erat percuti tales daemonum sacerdotes, rerum et animarum hominum voratores, qui assumpti de extremis populi, veritatem in mendacio detinebant, tanquam in hoc ipsum pretio conducti. Fecit enim Jeroboam sacerdotes de extremis populi, callide nimirum agens, et sciens quam libenter cum suo favore repentinas [Col. 0302A] homines extremi divitias exciperent. Ecce vaccae pingues recte dicuntur ejusmodi sacerdotes. Poterant autem dici vituli pingues, satis congruum hoc illis esset ut vituli dicerentur vitulorum cultores, et in vitulorum simulacris confidentes, atque ex eorum commercio pingues. Quare ergo cum essent sexu virili, vaccas feminas quam vitulos masculos eos dicere maluit? Videlicet ob augmentum confusionis, quia vitulis erant subacti miro genere fornicationis, vaccae debuerunt dici, quia sicut visibiliter adorando substernebant se talibus vitulis, ita et invisibiliter animae illorum erant prostitutae tauris, id est spiritibus malignis. Itaque non parvi ponderis habet, quod dicit: «Audite hoc verbum, vaccae pingues.» Simul namque tria haec vehementer astruit, [Col. 0302B] et similitudinem, de qua Psalmista: «Similes, inquit, illis fiant, qui faciunt ea et omnes qui confidunt in eis (Psal. CXXXIV) ,» et fornicationem, qua, deserto Creatore, fornicabantur cum vitulorum simulacris, et turpem ventris impensionem, quam in otio fovebant, affluentibus de cuncto populo divitiis, veraciter incrassati, impinguati, dilatati, et exinde recalcitrantes, utpote pingues vaccae, non tantum pingues, verum etiam cornupetae. Nam et superbia pinguium designatur in eo quod ait, «quae estis in monte Samariae,» et cornupetarum feritas vaccarum in eo quod protinus subjungit: «Qui calumniam facitis egenis, et confringitis pauperes.» Deinde quod ait, «quae dicitis dominis vestris: Afferte et bibemus,» quis satis digne admiretur? Quis alius, [Col. 0302C] nisi Spiritus sanctus taliter per os pastoris loqueretur? Vaccae pingues et nimium delicatae longius a praesepibus, saltem ad adaquandum, non patiuntur educi, sed ad ipsa praesepia jubent sibi limpidas de puro fonte aquas deportari. Et quibus hoc jubent? dominis suis. Quibus verbis vel qua similitudine magnificentius indignitas rei potuit explicari? Sacerdotes illi de extremis populi, ut jam dictum est, assumpti, et per illam assumptionem supremi ac divites effecti, atque velut vaccae pingues otioso ventre dilatati, accumbebant, plenis epularum mensis, satisque agebant pro imperio dicentes dominis suis, regibus suis: Afferte ut bibamus, et de caetero securos vos faciemus. Etenim dummodo sumptus nobis et pocula non desint statuta jugiter regalibus [Col. 0302D] edictis, nostri studii, nostrae erit providentiae, praeoccupatos tenere animos hujus populi, ne velit ascendere ut faciat sacrificia in domo Domini in Jerusalem, quod si fieret, interficerent regem suum, et reverteretur regnum ad domum David. De hoc periculo securos vos faciemus, tantummodo videte ne desit quod bibamus. Pocula disertos facient nos, ut, subornatis vitulis aureolis, pulchre et eleganter dicamus in auribus populi: «Ecce dii tui, o Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti,» et non erit qui nobis assertoribus aliud scire possit. «Audite» igitur, inquit: «Juravit Dominus Deus in sancto suo, quia ecce dies venient super vos, et levabunt vos in contis, et reliquias vestras in ollis ferventibus, [Col. 0303A] et per aperturas exibitis altera contra alteram, et projiciemini in Armon, dicit Dominus.» Quis est iste sanctus, in quo juravit Dominus Deus? Utique non debet esse minor aut inferior, quam ipse Dominus Deus. «Homines enim, inquit Apostolus, per majorem sui jurant, et omnis controversiae eorum finis ad confirmationem est juramentum (Hebr. VI) :» Abrahae promittens Deus quoniam neminem habuit per quem juraret majorem, juravit per semetipsum. Ergo hic sanctus suus, in quo jurat Deus, suus est Filius, quem utique Sanctum Dei etiam malignus quoque spiritus cum suo tormento, evangelista testante, confitetur: «Erat, inquit, in synagoga homo habens daemonium immundum, et exclamavit voce magna dicens: Sine, quid nobis et tibi, Jesu Nazarene? [Col. 0303B] Venisti perdere nos? Scio te quis sis, Sanctus Dei (Luc. IV) .» Igitur in sancto suo, non in minore aut in majore, sed in coaequali suo juravit Dominus Deus? Quo autem pertinuit, ut tali pro causa juraret Dominus in illo sancto suo? Videlicet quia certamen erat Domino Deo contra Israel pro illo sancto suo a domo David, ad quem sancti illius facta fuerat repromissio, et illius promissionis veritatem detinere valebant illae pingues vaccae in illo quod colebant mendacio, nec erat pars illis in eadem promissione Dei dicentium: «Non est nobis pars in David, neque haereditas in filio Isai (III Reg. XII) .» Quid juravit Dominus Deus in illo Sancto suo? «Quia ecce dies, inquit, venient super vos, et levabunt vos in contis, et reliquias vestras in ollis [Col. 0303C] ferventibus, et per aperturas exibitis altera contra alteram, et projiciemini in Armon.» Sensus est: Adventura est non longe et post multa saecula, sed jam imminens dies captivitatis et angustiae, in quo capiemini praelio, et portabimini atque auferemini jure victoriae, jamque viae captivitatis vobis apertae sunt, et exibitis alter contra alterum, ut vestram vicissim et mutuis vultibus conspiciatis miseriam, et projiciemini in locis Armeniae, quae vocatur Armon, et in civitatibus Medorum. Mirari autem magis possumus quam eloqui quantum plus habeat decoris, in eo quod metaphoram vaccarum coeptam servavit, ut quas pingues dixerat esse vaccas, earum carnes dicat in contis et in ferventibus ollis esse [Col. 0303D] portandas. Hoc ipsi nonnunquam fieri vidimus, ut praecoctis carnibus fervens et fumans cacabus in contis levaretur, et de loco ad locum, id est de culina longius deferretur ad domum convivantium. Hoc ergo mirabiliter declamat sermo propheticus, quo ferventi captivitatis angustia decocti transferantur illuc, ubi sub dominis hominibus captivi, a malignis quoque spiritibus, quoniam sunt impoenitentes, devorentur. Sequitur: «Venite ad Bethel, et impie agite ad Galgala, et multiplicate praevaricationem, et afferte victimas vestras, tribus diebus decimas vestras, et sacrificate de fermentato laudem, et vocate voluntarias oblationes, et annuntiate. Sic enim voluistis, filii Israel.» Gravissimus est hic modus locutionis, quo nunc dicit: Venite et facite [Col. 0304A] sic et sic, et eadem illorum facta ipse oderit qui haec dicit: «Non est volentis, sed relinquentis: non invitantis, sed expellentis: non adhortantis, sed indignantis (Judic. III) .» Idcirco recte subjunxit et subjungere debuit: «Sic enim voluistis, filii Israel.» Ac si dicat: Propterea dico, venite ad Bethel ubi est Deus vester, vitulus vester, quia «sic voluistis,» et hactenus venistis, propterea dico, impie agite, quia impie agitis, et impie agere vultis, dico, «Venite ad Galgala,» ubi etiam longe ante vitulos Jeroboam erant idola (III Reg. XII) , quia venitis et venire vultis, dico multiplicate praevaricationem, quia multiplicatis et multiplicare vultis, dico, «Afferte mane victimas vestras tribus diebus decimas vestras,» quia offertis et offerre vultis eis quibus [Col. 0304B] non debetis. Trium namque dierum solemnitates adulterastis, de quibus lex dicit, imo de quibus ego in lege dixi: «Tribus vicibus per singulos annos mihi festa 132 celebrabitis, scilicet azymorum, solemnitatem mensis primitivorum, et solemnitatem in exitu anni (Exod. XXIII) .» Solemnitates istas ita vos adulterastis ut non mihi sed vestris eas vitulis celebraretis, ne quid vulgo deesse videretur divinae jucunditatis. Siquidem et in mense octavo, quintadecima die mensis, constituit rex vester Jeroboam diem solemnem phanis suis et vitulis in excelsis, in similitudinem solemnitatis quae celebrabatur in Juda (III Reg. XII) . Item dico: «Sacrificata de fermento laudem,» quia sic facitis et facere vultis fermentati «fermento veteri, fermento malitiae [Col. 0304C] et nequitiae,» contra omnem sanctae et spiritualis legis auctoritatem, quae fermentatum quid in sacrificio prohibet offerre. Diis vestris ita placet, ut sitis fermentati, et sine «azymis sinceritatis et veritatis.» Illis ergo «de fermentato sacrificate laudem,» quia mihi speciosam de ore vestro, cum sitis peccatores, non potestis sacrificare laudationem. Haec omnia facientes, «vocate voluntarias oblationes et aununtiate;» quia sic facitis, et sic facere vultis ut sacrificia quae vestris offertis vitulis, eisdem nominibus honoretis, quibus ea quae mihi offeruntur, nuncupat auctoritas legis. «Holocaustum et pro peccato (Psal. XXXIX) ,» et pacifica; et haec annuntiate «in sono tubae, citharae, in tympano et choro, in [Col. 0304D] chordis et organo, et cymbalis clare sonantibus, in cymbalis jubilationis (Psal. CL) ,» ita ut fortius et altius cantasse judicemini, quam tribus Juda vel domus David in templo Domini, quia plures estis. Haec omnia, sicut jam dictum est, non intentione volentis, sed indignatione dicta sunt derelinquentis, sicut et alia multa quae reperiuntur. Exempli gratia, ut illud, quod traditori suo dixit idem Dominus: «Quod facis, fac citius (Joan. XIII) .» Item: «Amice, ad quid venisti? (Matth. XXVI.) » Et in Apocalypsi legimus: «Et qui nocet, noceat adhuc, et qui in sordibus est, sordescat adhuc (Apoc. XII) .» Denique haec et caetera hujusmodi non sunt dicta jubentis sive voluntarie concedentis, sed permittentis et derelinquentis, eo quod non ignoret, sicut Sapientia [Col. 0305A] dicit, «quoniam iniqua est natio eorum, et naturalis malitia ipsorum, et quoniam non potest immutari cogitatio illorum in perpetuum (Sap. XII) .» Quid longius petitis Dei justitiam, excusare oportet responsis? Semetipsum praesenti loco cautius excusat ipse subjunctis. Ait enim: «Unde et ego dedi vobis stuporem dentium in cunctis urbibus vestris, et indigentiam panum in omnibus locis vestris, et non estis reversi ad me, dicit Dominus.» Nimirum cum dicit, «et non estis reversi ad me,» convincit eos incorrigibiles fuisse, seipsum autem curam competentem ut corrigerentur per flagellum famis, adhibuisse. Magnitudinem flagelli, magnitudinem famis, qua illos corripuit, mirabiliter exprimit, dicendo: «Et ego dedi vobis stuporem dentium in [Col. 0305B] cunctis urbibus vestris,» subjungendo, «et indigentiam panum in omnibus locis vestris.» Idem enim est, ac si dicat: Quia fames non tam diutina, cibus tam rarus exstitit, ut cum quidpiam reperiretur qualiscunque cibi, dentes obstupescerent velut re insolita offensi. Legimus quippe, regnante Joram filio Achab super Israel, famem tam magnam factam esse in Samaria, ut «venderetur caput asini octoginta argenteis, quarta pars cadi stercoris columbarum quinque argenteis (IV Reg. VI) .» Subsecuta est evestigio fames annorum septem, quam et Elisaeus praedixit, loquens ad mulierem, cujus vivere fecerat filium, dicens: «Surge et vade tu, et domus tua, et peregrinare ubicunque repereris. Vocabit enim Dominus famem, et veniet super [Col. 0305C] terram septem annis (IV Reg. VIII) .» Cum tanta esset severitas disciplinae corripientis, mirum quod nullus regum Israel recessit a peccatis Jeroboam, id est ab aureis vitulis, quod Israel tam pertinaciter rebellis tamque durae cervicis exstitit, ut ad Dominum Deum suum nequaquam reveteretur. Unde et digne improbans, «et non estis reversi ad me, dicit Dominus.» Sequitur: «Ego quoque prohibui a vobis imbrem, cum adhuc tres menses superessent ad messem, et plui super unam civitatem, et super civitatem alteram non plui. Pars una compluta est, et pars super quam non plui, aruit, et venerunt duae et tres civitates ad unam civitatem, ut biberent aquam, et non sunt satiatae, et non redistis ad me, [Col. 0305D] dicit Dominus.» Non solum «stuporem dedi dentium in cunctis urbibus vestris, et indigentiam panum in omnibus locis vestris,» sed et prohibui a vobis imbrem cum adhuc superessent tres menses usque ad messem, quae appellatur pluvia serotina, et agris Palaestinae arvisque sitientibus, vel maxime necessaria est, ut quando herba turgebat in messem, et triticum parturiebat, nimia siccitate marcesceret, et ita pereunte frumento et fame urgente sitis quoque ardorem et bibendi penuriam sustinerent. In illis namque locis, praeter parvos fontes omnes cisternarum aquae sunt. Etsi imbres divina ira suspenderit, majus sitis quam famis periculum est. Et ne forsitan putarent hoc lege naturae et astrorum cursu ac varietate temporum urbibus ac populis [Col. 0306A] accidisse, super unam urbem et super agros ejus pluere se dicit, et ab altera imbrem suspendere, ut duae et tres civitates pergant ad aliam civitatem, et tamen non satientur aquarum potibus. Talis dispensatio imbrium satis pro argumento esse poterat ad comprobandum quod non casu, sed coelestis judicii ratione illa siccitas evenisset. Habebant autem firmiorem propheticum sermonem qui non attenderunt. Propter quod et magis inexcusabiles sunt. Denique et famem illam, sive «stuporem dentium,» de quo supra dictum est, Elisaeus propheta praedixit, loquens ad mulierem, cujus vivere fecerat filium, et dicens: «Surge, et vade tu et domus tua et peregrinare ubicunque repereris. Vocabit enim Dominus famem, et veniet super terram septem annis.» [Col. 0306B] Et siccitatem sive prohibitionem imbrium Elias praedixit, et quodammodo fecit, dicens ad Achab: «Vivit Dominus Deus Israel, in cujus conspectu sto, si erit annis his ros et pluvia, nisi juxta oris mei verba (III Reg. I) .» Cui vacabat interea saltem suspicari, quod casu mala illa contingerent, vel dubitare, an coelesti judicio provenirent. Adde quod iidem prophetae tanti nominis, tantarumque virtutum, simul cum sermone prophetico coelestia signa dederunt, per quae miserabilis Israel, nisi rationem omnino perdidisset, instrui poterat, quod neque vituli Jeroboam, neque Baal, neque portenta quae pro diis colebant, quidquam essent aut valerent, sed solus esset Deus qui eduxerat illos de Aegypto per Mosen et Aaron. Siquidem Elias, qui oratione oravit [Col. 0306C] ut non plueret, si numeres, octo praeclara signa fecit, Elisaeus vero sedecim, dupla videlicet quantitate, secundum postulationem qua postulavit, dicente Elia: «Postula quod vis ut faciam tibi antequam tollar a te, et dixit: Obsecro ut fiat duplex spiritus tuus in me (IV Reg. II) .» Quonam intendebat Elisaeus hoc postulans, nisi illo, ut per miraculorum efficaciam erranti populo veri Dei declararet gloriam? «Et tamen non redistis ad me, dicit Dominus,» quia videlicet per haec omnia non potuit effici, ut illorum vitulorum miserabilis cultus saltem unius regis tempore, relinqueretur. Sequitur: «Percussi vos in vento urente, et aurugine multitudinem hortorum vestrorum, et vinearum [Col. 0306D] vestrarum, oliveta vestra, et ficeta vestra comedit eruca, et non redistis ad me, dicit Dominus.» Intemperantis erat luxuriae hortos multiplicare, 133 maxime cum peccato sive ex iniquitate, sicut fecit Achab, qui locutus est Naboth, et dixit: «Da mihi vineam tuam, ut faciam mihi hortum olerum, et quia ille dare noluit, occidit, et possedit (III. Reg. XXI) .» Bene igitur in talibus percussit eos, «vento urente, et aurugine et eruca comedente,» quia non sine magno dolore perire viderent quaecunque tali vel tanta sibi justitia multiplicaverant, sed non profuit eis adhibita correptio: «Non enim redistis ad me, dicit Dominus.» «Misi in vos mortem in via Aegypti, percussi in gladio juvenes vestros usque ad captivitatem equorum [Col. 0307A] vestrorum, et ascendere feci putredinem castrorum vestrorum in nares vestras, et non redistis ad me, dicit Dominus.» Per omnia flagella et tormenta eruditur Israel. Unde et eo tempore quo ab Aegyptiis auxilia postulabant mittitur in eos mors, et percutiuntur gladio juvenes eorum, et equos quos sibi contra praeceptum Dei multiplicaverant, captivitas saeva concludit, ut putredo castrorum viventium nares impleat. Verumtamen haec via Aegypti potest et altius intelligi, videlicet quae non sit excursus corporis, sed mentis, juxta quod et in alio propheta Dominus dicit: «Et nunc quid tibi vis in via Aegypti, ut bibas aquam turbidam?» (Jer. II.) Ejusmodi viam Aegypti, quae videlicet, ut jam dictum est, non corporis est, sed mentis, Dominus [Col. 0307B] per Moysen interdixit his verbis: «Non poteris alterius gentis hominem regem facere, qui non sit frater tuus. Cumque fuerit constitutus, non multiplicabit sibi equos, neque reducet populum in Aegyptum equitatus numero sublevatus, praesertim cum Dominus praeceperit vobis ut nequaquam amplius per eamdem viam revertamini (Deut. XVII) .» Nimirum statim ut constituerunt super se regem Jeroboam filium Naboth, ille equitatur numero sublevatus (super plures enim quam domus David, id est super decem tribus regnavit) populum reduxit in Aegyptum, sed non pedibus eundo in Aegyptum, faciendo vitulos aureos secundum morem Aegyptium.

Igitur et ubi dixit primo, «ego dedi vobis stuporem dentium,» et deinde ubi dixit, «ego quoque [Col. 0307C] prohibui a vobis imbrem,» et cum dicit, «percussi vos in vento urente,» non incongrue subauditur, «in via Aegypti,» quam hic tandem expressit, dicendo, «misi in vos mortem in via Aegypti,» id est propter viam Aegypti, propter peccata Jeroboam, qui peccare fecit Israel, ut eum similem faceret Aegyptiis in colendis vitulis, sicut jam dictum, secundum morem Aegypti. Etenim propter causam illam mala omnia venerunt super eos, quae hic se fecisse Dominus commemorat, intentione corrigendi. «Et non redistis, inquit, ad me,» nunquam enim vitulos eosdem reliquerunt, cujuslibet mali sive afflictionis oppressi magnitudine. Sequitur: «Subverti vos sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham, et facti estis [Col. 0307D] quasi torris raptus de incendio, et non redistis ad me, dicit Dominus. Quapropter hoc tibi faciam, Israel.» Ante illa prophetae hujus tempora nihil tale illi populo evenerat, quare fuit illud quod «Sodomam et Gomorrham subvertit Deus.» Ergo quamvis praeterito tempore dicat, «subverti vos,» de futuro intelligendum est ac si dicat, subvertam vos. Hoc enim prophetis non inusitatum est ut praeteriti temporis verba annuntient venturas res. Nec vero dubium quin decem tribuum praevidens captivitatem, Judae quoque sive Jerosolymae praeviderit subversionem, praesertim cum postmodum dicat ipse: «Vae qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae (Ose VI) .» Cum ergo dicat, [Col. 0308A] «subverti vos sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham,» simul et decem tribuum captivitatem et Judaeorum praenuntiat subversionem, quae nimirum magis quam decem tribuum captivitas subversioni Sodomae et Gomorrhae similis exstitit, quia incendio civitas Jerusalem tam a Babyloniis quam a Romanis conflagrata est. Et quoniam subjungit: «Et facti estis quasi torris raptus de incendio, et non rediistis ad me,» magis de ultima quam fecerunt Romani, quam de prima per Babylonios facta placet intelligi subversione. Nam illa Babylonica subversione non adeo cordis duri fuerunt, sed redierunt mente ad Dominum, ita ut per annos septuaginta corpore mererentur redire in locum suum; post istam vero quae a Romanis facta [Col. 0308B] est in incredulitate et duritia cordis persistunt. Et quis non miretur, quam congrua similitudine devorati sunt. «Facti estis, inquit, quasi torris raptus de incendio.» Etenim sicut torris de incendio raptus manifesto signo demonstrat id quod est, scilicet de incendio se esse raptum, neque dubitari aut dissimulari potest quin arserit, ita Judaei ducti in omnes gentes captivi non sinit eos oblivisci qualiter vel quam ob causam Deus illos subverterit, nec mirum aut injustum quod sicut Sodoma et Gomorrha sunt subversi, quia videlicet iniquitas eorum peccato Sodomae et Gomorrhae major exstitit, testante Jeremia, cum dicit: «Et major effecta est iniquitas filiae populi mei peccato Sodomorum quae subversa est in momento [Col. 0308C] (Thren. IV) .» Nam quod vere major effecta sit iniquitas Judaeorum quam Sodomae peccatum, probat subjungendo, «et non ceperunt in ea manus (ibid.) .» Quid enim est quod dicit, «et non ceperunt in ea manus?» Legimus quod in ea, dum apud Loth justum hospitaretur Dominus, «vallaverunt domum a puero usque ad senem omnis populus simul, et dixerunt: Educ huc viros, ut cognoscamus eos (Gen. XIX) .» Magna iniquitas, sed «non ceperunt in ea manus,» id est non usque ad effectum operis progressum est. Iniquitas autem Judaeorum quousque progressa est? Cum hospitaretur in Jerusalem, et pascha celebrasset Dominus, vallaverunt eum exeuntes cum gladiis et fustibus, et [Col. 0308D] ceperunt in eo manus, videlicet eum quem in Sodoma non ceperunt manus: ceperunt, inquam, comprehenderunt, illuserunt, flagellaverunt, occiderunt. Igitur jure sicut et Sodoma submersi sunt, nisi quod pars eorum, «quasi torris raptus de incendio,» superfuit, quod in eo valet ut celebrior per totum orbem sit memoria Christi, maxime ex monumento combustionis ejusmodi, cunctis commendata populis, juxta illum jam superius memoratum versiculum psalmi: «Deus ostendit mihi super inimicos meos, ne occidas eos, ne quando obliviscantur populi mei. Disperge illos in virtute tua (Psal. LVIII) .» Quod deinde subjungit, «quapropter hoc [Col. 0309A] faciam tibi, Israel,» ejusdem tantae subversionis arbitramur esse comminationem, et idcirco utroque illam tempore videlicet praeterito et futuro denuntiari, quia nimirum jam tunc quidem factum vel fixum erat in proposito Dei, in re autem nondum factum, sed longe post erat futurum, eo quod perseverarent in malis, sicut toties jam improperavit, scilicet per vices quinque dicendo, «et non redistis ad me.» Sequitur: «Postquam autem haec fecero tibi, praeparare in occursum Dei tui Israel; quia ecce formans montes, et creans ventum, et annuntians homini eloquium suum, faciens matutinam nebulam, et gradiens super excelsa terrae, Dominus Deus exercituum nomen ejus.» Notandum in primis et vigilanter [Col. 0309B] intuendum quod cum hactenus ad pluralem numerum sermo factus sit, dicendo: «Et ego dedi vobis stuporem dentium, et non estis reversi ad me; ego quoque prohibui a vobis imbrem, et non redistis ad me; misi in vos mortem in via Aegypti, et non redistis ad me; subverti vos sicut subvertit Deus Sodomam et 134 Gomorrham, et non redistis ad me;» nunc ubi magnae gratiae magnam consolationem promittit, vocem suam quodammodo mutat, ita ut omisso plurali numero, ad singularem sermo fiat, dicendo: «Quapropter haec faciam tibi, postquam haec fecero tibi, praeparare in occursum Dei tui, Israel.» Ostium nobis aperiente illo, «qui habet clavem David (Apoc. III) ,» primum illud sentimus quod praesenti loco per singularem [Col. 0309C] numerum Israel, ab illis pluralis numeri filiis suis toties percussis, et taliter subversis et non reversis ad Dominum tantum differt quantum bonae olivae radix a ramis suis, ramis reprobis, ramis per incredulitatem fractis, sicut Apostolus dicit (Rom. XI) : Oportebat autem fractis naturalibus ramis, ramus oleastri sanctae et bonae radici ejusdem olivae inseri, usque ad plenitudinem numeri electorum, id est eorum qui ad vitam sunt praeordinati, quod et factum est et fit. Unde idem Apostolus unicuique nostrum qui ex gentilitate venimus, dicit: «Quod si aliqui ex ramis fracti sunt, tu autem cum oleaster esses, insertus es in illis, et socius radicis, et pinguedinis [Col. 0309D] olivae factus es, noli gloriari adversus ramos. Quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te (ibid.) ,» etc. Igitur quod ait, «quapropter haec faciam tibi, Israel,» severitatis est Dei praedicentis, quod ramos naturales propter incredulitatem frangere debeat; quod vero subjungit: «Postquam autem haec fecero tibi, praeparare in occursum Dei tui, Israel,» bonitatis est ejusdem Dei promittentis illi bonae olivae, scilicet Israeli, qui per fidem meruit ut esset haeres mundi, quod oleastrum inserere debeat ejus radici, tanto bonorum proventu ramorum qui inseruntur, ut nullum sentiat damnum de naturalibus ramis suis, qui fracti sunt. «Praeparare» ergo, inquit, «in occursum Dei tui,» id est in tua fide [Col. 0310A] suscipe adventum Christi Filii Dei, Dei tui, Salvatoris tui. Et quasi quaereret Israel, ad quid sibi dictum sit, «in occursum Dei tui,» subjungit, et dicit: «Quia ecce, formans montes, et creans ventum, et annuntians homini eloquium suum, faciens matutinam nebulam, et gradiens super excelsa terrae, Dominus Deus exercituum nomen ejus.» Idcirco dixi, «praeparare in occursum Dei tui,» quia ecce subauditur, venit, quia in proximo est talis ac tantus, qualem acquantum ista descriptio mirabilis postulat intelligi, quem cum susceperis praeparatus in paucis, occurrens in apostolis radicem tuam aperiet ferro vel sarculo verbi Evangelici, de qua, quia fracti sunt tot naturales rami, et damna tua restituet [Col. 0310B] secundum admirandam elocutionem ejus, quae ex verbis praesentibus intelligenda est propheticae veritatis. Primo illud clare videndum, et cum amore suscipiendum firmiterque tenendum est, quia cum persona altera de altera loquitur, et ipse qui loquitur est Dominus, et illum de quo loquitur, commendans dicit, «Dominus exercituum nomen ejus.» Quid aliud optaremus, nisi ut Dei Filium Jesum Christum aeque ut Patrem ejus Deum esse Dominum Deum exercituum, Spiritus sanctus per os Prophetarum testificaretur. Res nimirum quae praedicantur congruunt tanto nomini ejus, nec enim alius potest eas facere, nisi qui sit Dominus Deus. «Formans, inquit, montes.» Poterat dicere formans lucem et extendens coelos, sive fundans [Col. 0310C] terram et effundens maria; nam de Filio praedicari haec aeque ut de Patre, verum est, sed magis ad rem praesentem pertinuit ut diceret, «formans montes.» Quare? Videlicet quia de Sodoma sermo coeptus est, dicendo, «subverti vos sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham.» Legimus autem, ubi Sodoma subversa est, dixisse Dominum ad Loth: «Salva animam tuam; noli respicere post tergum, ne stes in omni circa regione, sed in monte salvum te fac, ne et tu simul pereas. Dixit quoque Loth: Quaeso, Domine mi, quia invenit servus tuus gratiam coram te, et magnificasti misericordiam tuam, quam fecisti mecum ut salvares animam meam, nec possum in monte salvari, ne apprehendat me malum et [Col. 0310D] moriar. Est civitas haec juxta, ad quam possum fugere, parva, et salvabor in ea. (Gen. XIX.) » Igitur ad illam Scripturam nos mitti arbitramur, dum in ista postquam dictum est, «subverti vos sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham,» subjungitur: «Praeparare in occursum Dei tui, Israel, quia ecce formans montes.» Nimirum qui illic dixit, «in monte salvum te fac,» ipse hic dicitur «formans montes,» cum dicit de illo Pater: «Ecce formans montes.» Subvertens namque gentem illam Judaicam «sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham,» formavit evangelicae perfectionis montes, et dixit Loth, id est homini declinanti a malo (Loth enim interpretatur [Col. 0311A] declinatio ); et dixit, inquam, homini volenti declinare a malo Sodomae et Gomorrhae, «in montem salvum te fac,» id est, fruere perfectione Evangelica, ita ut ne saltem uxorem quaeras. Et ille quidem in illorum persona qui infirmi sunt, mystica nobis verba formavit dicens, «nec possum in monte salvari,» quod est a nobis dici, non possumus evangelica perfectione frui, ne forte utamur, «et melius est nubere quam uri (I Cor. VII) .» Verumtamen multi ascenderunt in montes illos quos iste Dominus formavit, id est apprehenderunt propositum evangelicae et apostolicae perfectionis, videlicet neque nubentes neque usti, sed in proposito virginali, ita viventes sicut angeli Dei. Mons primus et maximus omnium montium [Col. 0311B] quos in adventu suo formavit iste Dominus Deus exercituum, beata est Virgo Maria, de cujus carne carnem assumpsit Christus Dei Filius absque opere conjugali, secundum visionem propheticam qua visum est, «quod abscissus esset lapis de monte sine manibus, et comminueret omne regnum mundi (Dan. II) .» Et quidem mirabile est, quod formaverit montem, de quo ipse tanquam lapis abscinderetur, sed nihilominus mirandum est quod de illa sancta civitate Sion coelesti alia Scriptura dicit: «Et homo natus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus (Psal. LXXXVI) .» Post istum montem, et alios montes in adventu suo formavit idem Dominus Deus exercituum, scilicet apostolos [Col. 0311C] suos, quorum ad perfectionem quicunque efficaciter tendit, subversionis, qua illam Sodomam, id est perfidiam Judaicam subversam esse constat, periculum magnifice evadit, simulque et securus est a tribulatione carnis, magnum habens refrigerium, quod praesenti loco significatur, dum praemisso, «ecce formans montes,» subjungitur, «et creans ventum.» Quid enim per ventum loco praesenti delectabilius placet intelligi quam bonam temperiem carnis continentis, velut auram dulciter spirantem in illis montibus sanctis? Haeretici ex hoc loco creaturam esse argumentati sunt Spiritum sanctum, videlicet propterea quia verbum Hebraicum Latine interpretatur spiritus. At vero et ventus et spiritus eodem [Col. 0311D] verbo appellatur, ait beatus Hieronymus. Cum ergo essent perversae intentionis, neque ventum, neque saltem spiritum hominis, sed Spiritum sanctum voluerunt intelligi, tam parvo tamque fragili instrumento tam magnam roborare volentes impietatem, quod Spiritus sanctus creatura sit. Quapropter placet magis castae fidei talis translatio verbi praedicti, et creans verbum, quam et creans spiritum: licet legendo spiritum possemus et deberemus nequaquam Spiritum sanctum, sed spiritum intelligere vel hominis, vel quorumlibet animantium, aut certe nihilominus ventum, juxta illud: «Ignis, 135 grando, nix, glacies, spiritus procellarum (Psal. CXLVIII) .» Pulchre igitur post Sodomorum [Col. 0312A] subversionem atque incendium, quod evadere cupit, dicitur illi, «in monte salvum te fac.»—«Et creans ventum,» id est instruens summos evangelicae praedicationis viros, et casto illorum proposito dulce praestans refrigerium, ut ne saltem moleste incalescant aliquando carnis ardore usque ad tentationis impatientiam. Montes isti nimirum sancti et pulchri sunt, et possunt suis meritis his qui tentantur auxiliari. Quapropter et Psalmista dicit: «Levavi oculos meos in montes, unde veniet auxilium mihi (Psal. CXX) .» Et quia posse haec non a semetipsis habent, sed a Domino, continuo subjungit: «Auxilium meum a Domino (ibid.) .» Montibus istis, id est sanctis apostolis et cuilibet homini, qui secundum illorum exemplum tendens ad perfectionem. [Col. 0312B] Dignum est, accipere «ventum roris flantem (Dan. III) ,» sive contra Babylonicam fornacem, sive contra ardentem Sodomiticum sulphurem, familiarius revelari solet illud quod est in sanctis Scripturis occultum, sicut de illis evangelista narrat, quia «tunc aperuit illis sensum, ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV) .»

Bene ergo cum dixisset, «formans montes, et creans ventos,» subjunxit: «Et annuntians homini eloquium suum.» Idem enim est ac si dicat: «Et ipse est sanctus et verus, qui habet clavem David, qui aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit (Apoc. III) , et cui vult aperit sensum ut intelligat arcana Scripturarum.» Cui autem angelorum vel hominum, cui, inquam, praeter solum et [Col. 0312C] verum Deum praedicatio ista convenit, annuntians homini eloquium suum? Denique et angelus sanctus et homo sanctus eloquium saepe annuntiavit, nunquam autem eloquium suum, sed tantum eloquium Dei annuntiavit aut annuntiare, debuit. Nam omnes quotquot venerunt, annuntiando eloquium suum, fures sunt et latrones. Et idcirco non audierunt eos oves (Joan. X) , neque audire debuerunt, utpote a semetipsis loquentes et cordibus suis prophetantes. Illum qui ejusmodi est contemni, et non timeri, imo et interfici sacra lex jubet. «Propheta, inquit, qui arrogantia depravatus, voluerit loqui in nomine meo, quae ego non praecepi illi ut diceret, aut in nomine deorum alienorum, interficietur (Deut. XVIII) .» [Col. 0312D] Item, «quod in nomine Domini propheta ille praedixerit, et non evenerit, haec Dominus non locutus est, sed per tumorem animi sui propheta confinxit, et idcirco non timebis eum (ibid.) .» De tali modo suum eloquium annuntiandi, vel sermonem suum faciendi, Dominus ipse apud calumniatores suos excusat se, cum dicit: «Mea doctrina non est mea, sed ejus qui misit me (Joan. VII) .» Quid est enim «mea doctrina non est mea,» nisi ac si diceret: Non est sicut vos existimare vultis a meipso conficta, et nulla rerum veritate subnixa? Subjungit enim, et dicit: «Si quis voluerit voluntatem ejus facere, cognoscet de doctrina, utrum ex Deo sit, an ego a meipso loquar (ibid.) .» Item discipulis suis dicit: «Et sermonem, quem audistis non est meus, [Col. 0313A] sed ejus qui misit me Patris (Joan. XIV) .» Igitur cum dixit: «Et annuntians homini eloquium suum,» magnam paucis syllabis auctoritatem divinitatis ejus astruit, quia solus est Deus qui suum eloquium annuntiando verax sit. Cum autem annuntiaturus est, magnam plerumque praeire sinit ignorantiam, ut postquam annuntiaverit, sciat quicunque ille cui annuntiavit, quia nihil habet quod non acceperit. Unde cum dixisset: «Et annuntians homini eloquium suum,» pulchre subjunxit, «faciens matutinam nebulam.» Exempli gratia: Huic Amos priusquam annuntiaret eloquium suum, matutinam fecerat nebulam, id est prius pastorem rusticum quam illustrem fecit prophetam. Item, et apostolos prius permisit obcaecatum cor habere, ita ut diceret [Col. 0313B] illis: «Adhuc et vos sine intellectu estis, quomodo nondum intelligitis?» (Matth. XV) quem [ f. priusquam] sensum aperiret eis ut intelligerent Scripturas. Hoc vere magnum est, et in laudem sapientiae ejus, hic decuit commemorari, quod illis, quibus annuntiando eloquium suum, proposuit ostendere clarum scientiae solem, prius obducit vel obduci permittit hebetudinem cordis vel ignorantiam quasi matutinam nebulam, ut cum depulsa nebula solem viderint, non glorientur quasi non acceperint. Quod deinde subjungit: «Et gradiens super excelsa terrae,» licet in bonam partem possit intelligi, quod scilicet ista excelsa sint montes, quos ipse, sicut jam dictum est, formavit, tamen quia non dixit: Et habitans in excelsis, sed «gradiens super excelsa terrae,» [Col. 0313C] et excelsa saepius in malo intelliguntur (solus enim Deus vere dicitur, et est excelsus), possumus hic intelligere iram, quae consecuta est Hierusalem terrenam generationem excelsam, pro eo quod annuntiatum sibi jam dictum Domini non recepit, sed repulit eloquium. Denique et alius propheta dicit, «quod scelus Jacob? Nonne Samaria? Et quae excelsa Judae? Nonne Jerusalem?» (Mich. I.) Super haec excelsa gradiens dicitur Dominus, sive ascendens, scilicet ad delendum ea, sicut dixit ad Moysen: «Loquere filiis Israel: Populus durae cervicis es, semel ascendam in medio tui, et delebo te (Exod. XXXIII) .» Hoc denique tunc factum est, quando venit desolatio ejusdem populi circumvallantibus Romanis, quam et ipse Dominus praevidens: «Erit [Col. 0313D] enim, inquit, pressura magna super terram, et ira populo huic (Luc. XXI) .» Unde cum dixisset, «et gradiens super excelsa terrae,» miro modo subjunxit, «Dominus Deus exercituum nomen ejus.» Nam vere iste est Dominus Deus exercituum, cui non solum in coelo scientes famulantur legiones angelorum, sed etiam in terra nescientes ei servierunt exercitus Romanorum, et vindicaverunt sanguinem ipsius, et sanguinem prophetarum ejus, omnemque sanguinem justum qui effusus est super terram, a sanguine Abel justi, sicut praedixerat ipse Dominus (Luc. XI) . Sequitur:

CAP. V.

«Audite verbum istud quod ego levo super vos planctum domus Israel. Cecidit, non adjiciet [Col. 0314A] ut resurgat; virgo Israel projecta est in terra sua, non est qui suscitet eam.» Miro modo, ubi praemiserat, «et gradiens super excelsa terrae, Dominus Deus exercituum nomen ejus,» verba ipsius annuntiantis homini eloquium suum, cum grandi exclamatione pronuntiat: «Audite, inquiens, verbum illud quod levo ego super vos planctum domus Israel.» Nonne sic habemus in Evangelio, quod iste Dominus annuntians eloquium suum, et non auditus, levavit planctum, praedicendo futurum, ut ad subversionem illorum mitteret Romanum exercitum, levavit, inquam, planctum Hierusalem. «Hierusalem, inquiens, quae occidis prophetas, et lapidas eos qui ad te sunt missi (Matth. XXIII) ,» subjungens: «Ecce relinquetur domus vestra deserta (ibid.) .» [Col. 0314B] Nonne planctus erat super eos in altum elevatus, cum toties diceret ibidem: Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui clauditis regnum coelorum ante homines; vae vobis, qui comeditis domos viduarum; vae vobis, qui circuitis mare et aridam, ut faciatis unum proselytum, et cum fuerit factus, facitis eum filium gehennae duplo quam vos; vae vobis, qui dicitis: Quicunque juraverit per templum nihil est; qui autem juraverit in auro templi, debet; vae vobis, qui decimatis mentham et anethum et cyminum; vae vobis, qui mundatis quod de foris est calicis et paropsidis; vae vobis, qui similes estis sepulcris dealbatis; vae vobis, qui aedificatis sepulcra prophetarum, et ornatis monumenta justorum (ibid.) . Vere planctus est magnus, et quod 136 majus est, [Col. 0314C] non sine lacrymis. Nam sicut alius evangelista narrat: «Videns civitatem flevit super illam, dicens: Quia si cognovisses et tu (Luc. XIX) .» Igitur quod nunc dicit: «Audite verbum istud, quod ego levo super vos planctum domus Israel,» verba esse Domini recte intelligimus formantis «montes,» ut supra dictum est, et creantis «ventum,» et annuntiantis «homini eloquium suum,» facientis «matutinam nebulam,» et gradientis «super excelsa terrae,» quia causam cur levet planctum super domum Israel, plangendo ipse in Evangelio declamat: «Ecce, inquiens, relinquetur vobis domus vestra deserta (Matth. XXIII) .» Etenim quod ait: «Cecidit, non adjiciet ut resurgat virgo Israel. Projecta [Col. 0314D] est in terram suam, non est qui suscitet eam,» de naturalibus ramis olivae intelligendum est, qui, ut supra meminimus ex Apostolo, propter incredulitatem fracti sunt (Luc. XI) , nec inseri possunt: Nec enim est qui projectos in terram suscitare possit, sicut apostoli experti sunt, hic jam subaudiendum est illud, quod radici bonae dictum esse supra tractavimus. Tu tamen «praeparare in occursum Dei tui, Israel, ut secundum sensum continuetur littera, quae protinus sequitur. «Quia haec dicit Dominus Deus: Urbs de qua egrediebantur mille, relinquentur in ea centum, et de qua egrediebantur centum, relinquentur in ea decem in domo Israel.» Magna ista consolatio est fideli bonae radici, quae in fractura vel excisione ramorum naturalium grande [Col. 0315A] damnum pertulit, ne propter haec tristitia magna, et continuus dolor sit cordi ejus, quia inferentur alii, Domino dicente: «Sic urbs de qua egrediebantur mille, relinquentur in ea centum, et de qua egrediebantur centum, relinquentur in ea decem in domo Israel.» Quod ut possit utiliter intelligi, meminisse oportet, quod supra dixit: «Subverti vos sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham,» et scire quia sicut carnalis domus Israel similis Sodomae in damnatione facta est, sic e contrario plenitudo gentium (quae Sodoma erat) spiritualiter domus Israel effecta est. Simulque memoriter recolendum, quia in Sodomis non sunt relicti saltem decem justi, propter quos dimisisset Dominus omni loco, et non delevisset eos. Sic enim Abrabam loquens ad Dominum, [Col. 0315B] et incipiens a quinquaginta, numerumque paulatim decerpens atque diminuens, tandem finivit: «Obsecro, inquit, ne irascaris, Domine, si loquar adhuc semel. Quid si inventi fuerint decem? Ait: Non delebo propter decem (Gen. XVIII) .» Hoc animadverso, jam nunc dixit, «subverti vos, sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham,» simul illum intendisse non dubitemus, ut diceret illam quae Sodoma fuerat, scilicet Ecclesiam de gentibus, non subvertam, quam ob causam? Videlicet propter antiquam sententiam. Debeo enim fidelis esse amico meo fideli Abrahae, ut ubicunque invenero decem justos, non deleam civitatem propter eos. Ecce autem non solum decem in Ecclesia gentium justos inveniam, verum etiam centum, unde prius egrediebantur [Col. 0315C] mille, id est unde nullus ante relinquebatur, sed abibant omnes in vias suas, sine Deo, alieni a salute, qui videlicet omnes intelliguntur per mille. Millenario namque numero universitas significari solet, ut illic: «Memor fuit in saeculum testamenti sui, verbi quod mandavit in mille generationes (Psal. CIV) .» Porro centenario et denario numero perfectio significari solet, ut illic: «Centuplum accipiet (Matth. XIX) .» Et in libro Machabaeorum legimus: «Judas autem Machabaeus, qui decimus fuerat, secesserat in desertum locum (I Mach. V) .» Decimus namque, id est in paterna decem praeceptorum lege perfectus. Tales utique, scilicet centesimi et decimi, id est perfecti, in urbe vel [Col. 0315D] Ecclesia gentium relinquentur, unde prius mille egrediebantur, id est universi condemnabantur, et propter eos qui perfecti erunt, caeteri peccatores quidem, sed poenitentes in die judicii servabuntur et relinquentur in domo Israel, velut oleastri in bonam olivam inserti pro naturalibus ramis, qui fracti sunt (Luc. XI) . Quantitate quidem plus est centum de mille, quam in decem relinquendis de centum, sed ratione aequalitas in utroque est, quia videlicet sicut centenus milleni, ita decenus centeni, decima pars est. Bene autem per decimam sanctificatio justitiae sive justorum intelligitur, quia nimirum ex decreto legis, rerum omnium decimatio, pars Domini est (Levit. XXVII) . Eadem quae praesenti loco dicimus sive intelligimus, ex alterius prophetae, scilicet [Col. 0316A] Isaiae, lectione comprobantur. Cum enim dixisset: «Excaeca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude, ne forte videat oculis suis, et auribus suis audiat, et corde suo intelligat et convertatur, et sanem eum; usquequo, Domine? donec desolentur civitates absque habitatore, et domus sine homine, et terra derelinquetur deserta (Isa. VI) .» Quibus utique verbis frangendos esse ramos naturales, de quibus jam diximus, significabat, continuo subjunxit: «Et multiplicabitur quae derelicta fuerat in medio terrae, et adhuc erit in ea decimatio, et convertetur, et erit in ostensionem sicut terebinthus, et sicut quercus, quae extendit ramos suos. Semen sanctum erit id quod steterit in ea (ibid.) .» Nimirum eadem in isto et in illo justorum [Col. 0316B] sanctificatio sive multiplicatio sub sacramento decimationis (quae pars Domini sive altaris ejus legitima est) recte intelligitur. Et pulchre Israeli bonae radici inserendorum multiplicitas ramorum de cunctis gentibus, tanquam ex oleastro, sub nomine decimationis repromittitur, quia videlicet ille primus decimas rerum suarum Deo vovisse legitur. «Si fuerit Dominus mecum, ait, et custodierit me in via per quam ambulo, et dederit mihi panem ad vescendum, et vestimentum ad induendum, reversusque fuero prospere in domum patris mei, erit mihi Dominus in Deum, et lapis iste quem erexi in titulum, vocabitur domus Dei, cunctorumque, quae dederis mihi, decimas offeram tibi (Gen. XXVIII) .» Pulchra vicissitudo, pulchra recompensatio. Israel [Col. 0316C] in domo Dei decimas gentium se relicturum promittit. Cum enim dixisset, «urbs de qua egrediebantur mille, relinquentur in ea decem,» addidit, «in domo Israel.» Profecto qui tantas illi salutis sive salvandorum copias destinabat, non vane sic praemisit et sic praelocutus est, «praeparare in occursum Dei tui, Israel.» Sequitur: «Quia haec dicit Dominus domui Israel, quaerite me, et vivetis, et nolite quaerere Bethel, et in Galgala nolite intrare, et in Bersabee non transibitis, quia Galgala captiva ducetur, et Bethel erit inutilis. Quaerite Dominum et vivite, ne forte comburatur ut ignis domus Joseph, et devorabit, et non erit qui exstinguat Bethel.» Locus iste per conjunctionem, qua sic incipit, «quia haec dicit Dominus domui Israel,» ad superiora nos remittit, [Col. 0316D] ubi sic dictum est ex persona Domini: «Venite ad Bethel et impie agite ad Galgala, et multiplicate praevaricationem (Ose. IV) ,» etc., quae ita finivit, «sic enim voluistis, filii Israel.» Et est sensus: Dixi vobis superius, quasi verbo adhortantis: «Venite ad Bethel, et impie agite,» sed non est hoc adhortantis sive volentis, imo indignantis et odientis, quia si voluntas quaeritur Domini, haec potius vult, et haec pro voluntate sua dicit: «Nolite quaerere in Bethel, et in Galgala nolite intrare.» Ibi quaerentes non utique vivetis, sed potius moriemini, quia videlicet non ibi sum ego Deus vivus et vivificans, sed ibi est aureus vitulus; non dico mortuus, nec enim aliquando fuit vivus, sive animatus; [Col. 0317A] 137 sed dico, ubi est vitulus vester, Deus vester, neque mortuus, neque vivus, sed tamen mortificans, quia qui quaerunt illum, moriuntur? «Nolite ergo quaerere in Bethel, et in Galgala nolite intrare,» qui est locus idololatriae, «et in Bersabee non transibitis,» ubi pertinaci errore idola adorare consuevistis. Notandum deinde, quod cum dicit, «quia Galgala captiva ducetur, et Bethel erit inutilis,» de Bersabee tacet; quia videlicet victis decem tribubus urbs nomine Bersabee quae erat in tribu Juda, illo tempore neque capta neque destructa est. Haec Domino dicente, statim suam propheta per propriam personam, pro bona voluntate adhortationem subjungit, «quaerite, inquiens, Dominum et vivite, ne forte succendantur ut ignis domus Joseph,» [Col. 0317B] quam propter Jeroboam, qui de tribu Ephraim, et de domo fuit Joseph, decem tribus sentire debemus, quae appellabantur Israel, et ex majore populi parte nomen pristinum possidebant. Duae autem tribus, quae regebantur a stirpe David, qui de tribu Juda fuit, vocatae sunt Judas, et possidebant Jerusalem, in qua erat templum Dei. Cumque succensa fuerit domus Joseph, devorabit, atque consumet Bethel, et non erit qui exstinguat, cum a regibus suis fuerit succensa. Haec omnia sic dicta sunt, ut cum in superficie litterae vel vocis propheticae, temporis tunc instantis captivitatem denuntient, qua decem tribus in Assyrios postmodum transferendae erant, nihilominus subtiliter inspecta Judaeorum captivitate, quae nunc usque dispersa [Col. 0317C] manet, conveniant. Quod ut intellectui planius fiat, prius dicendum quia Bethel domus Dei, Galgala volutabrum, Bersabee puteus juramenti interpretatur Quis autem illam nesciat quondam domum Dei, de qua vane gloriabantur Judaei confidentes verbis mendacii et dicentes: «Templum Domini, templum Domini, templum Domini est (Jer. VII) .» Porro volutabrum illorum caeremoniae carnales erant, imo sunt, ex quo Christum crucifixerunt; volutabrum, inquam, ita ut Apostolus pro detrimento illos habeat, «et arbitretur ut stercora (Philip. III) ,» non sine auctoritate prophetica. Nam in Malachia: «Ecce ego, inquit Dominus, projiciam vobis brachium, et dispergam super vultum vestrum stercus solemnitatum vestrarum (Malach. II) .» Puteus autem [Col. 0317D] juramenti erat illis profunda cupiditas auri et argenti, et in tantum puteus juramenti, ut juramentum in auro nimis praeferrent juramento quod juratum esset in altari, sive in templo, unde Dominus: «Vae vobis, inquit, duces caeci qui dicitis: Quicunque juraverit per templum, nihil est, qui autem juraverit in domo quod est super illud, debet (Matth. XXIII) .» Igitur «quaerite me et vivetis,» ait Christus qui vere vita est, «et nolite quaerere in Bethel,» id est in illa domo Dei, quae cum debuisset esse «domus orationis, facta est spelunca latronum (Matth. XXI) ,» quia sicut per prophetam praedixeram: «Reliqui domum meam, dimisi haereditatem meam, facta est mihi haereditatio mea quasi [Col. 0318A] spelunca hyaenae (Jer. XII) .» Nolite me quaerere illic, quia sum ibi ex quo volentibus illis me lapidare, abscondi me et exivi de templo (Joan. VIII) . «Et in Galgala nolite intrare,» id est volutabrum veterum caeremoniarum contemnite, et habete jam pro stercore, ut ne saltem circumcidamini illa carnis circumcisione, qua Josue populum circumcidit in Galgalis, «quia si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest (Galat. V) .»—«Et in Bersabee non transibitis,» id est avaritiae Pharisaicae profunditatem, quam perjuria consequuntur, non sectabimini. Talia praedicantibus apostolis Christi post passionem ejus, quem illi audire noluerunt, futurum erat quod sequitur: «Quia Galgala captiva ducetur, et Bethel erit inutilis,» simulque et quod [Col. 0318B] subjungitur, «quaerite Dominum et vivite, ne forte comburatur, ut ignis domus Joseph, et devorabit, et non erit qui exstinguat Bethel.» Illa namque Bethel, quae debuit esse domus Dei sive Christi, cujus typum tenuit Joseph, non solum inutilis facta, verum etiam propter inutilitatem igni combusta est, et devoravit eam ignis, et non fuit qui exstingueret, quin etiam invisibiliter quoque nunc «ardet usque ad inferni novissima, ignis qui in furore Domini succensus est (Deut. XXXII) ,» et illa jam non vere Judaea, sed Galgala supradicto modo dicenda, in omnes gentes captiva ducta est. Sequitur: «Qui convertitis in absinthium judicium, et justitiam relinquitis in terra, et facientem Arcturum et Orionem, et convertentem in mane tenebras, et diem [Col. 0318C] nocte mutantem, qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terrae, Dominus nomen est ejus. Qui subridet vastitatem super robustum, et vastitatem super potentem affert.» Hic subaudiendum est, vobis dico, loquor, «qui convertitis in absinthium judicium.» Grandis culpa, magna damnationis causa, convertere dulcedinem judicii in absinthium sive amaritudinem iniquitatis, et pulchritudinem sive suavitatem justitiae in horrorem clamoris. Hoc ipsum apud Isaiam verbis aliis per figuram vineae conqueritur dicens: «Et exspectavi ut faceret uvas, et fecit labruscas (Isa. V) ,» et exponens quid diceret: «Et exspectavi, inquit, ut faceret judicium, et ecce iniquitas, et justitiam, et ecce [Col. 0318D] clamor (ibid.) .» Vere infelices, qui tam longum iniquitatis et clamoris traxerunt funiculum, ut usque ad ipsum pervenirent Christum, iniquo judicio et clamore condemnandum, clamando: «Reus est mortis;» clamando: «Crucifige, crucifige;» clamando: «Sanguis ejus super nos et super filios nostros.» Debemus enim sic illa, quae praesentia vel instantia tunc erant tempora respicere, ut non dubitemus spiritum propheticum potius futurum tempus prospexisse, quo filii pessimi occidendo Christum, impleturi erant mensuram patrum suorum. Nam et si illa potissima prophetiae pars in isto et in caeteris prophetis, abscondita sive operta est, propterea nimirum operta est, quia crudeles atque rebelles illi patres, non solummodo prophetantes [Col. 0319A] aut scribentes, occiderent, quod fecerunt, verumetiam Scripturas incenderent et perderent, si tale sacramentum in obscura littera non fuisset absconditum. Proinde quod sequitur: «Et facientem Arcturum et Orionem, et convertentem in mane tenebras, et diem nocte mutantem, qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terrae, Dominus est nomen ejus.» Opportunum de eodem Christo testimonium esse non dubitemus, quia videlicet persona haec magis quam persona Patris, opus habebat propter nos defendi Scripturarum testimoniis, quod sit factor siderum noctisque et diei, imo et omnium quae facta sunt, quia «sine ipso factum est nihil (Joan. I) .» Quare autem cum omnium factor sit, praesenti loco tantummodo dicitur factor Arcturi et [Col. 0319B] Orionis, diei et noctis, et pluviae super terram effundendae, videlicet ut cum potentia Creatoris, gratiam quoque mystice commendet ejusdem Salvatoris. Arcturus namque qui in coeli axe constitutus, septem stellarum radiis fulget, semper versatur, et nunquam mergitur; imo et dum versatur, erigitur. Orion autem ipso pondere temporis hiemalis oritur, suoque ortu tempestates excitat, et maria terrasque perturbat. Unde apud beatum Job, ubi dicit: «Qui facit Arcturum et Oriona et Hyadas et interiora austri (Job IX) .» Per Arcturum qui, ut jam dictum est, semper versatur, et nunquam mergitur, exponente beato Gregorio, sanctam intelligimus Ecclesiam, quae septiformi spiritu stabilita, persecutiones iniquorum sine cessatione tolerat, sed tamen usque [Col. 0319C] ad 138 mundi terminum sine defectu perdurat. Per Orionem vero sanctos martyres, qui pondus persequentium molestiamque passuri ad coeli faciem quasi in hieme venerunt. At vero quoniam antiquam novi hominis Christi divinitatem istis vel his similibus testimoniis confirmare et confirmatam esse cupimus, dulcius et delectabilius esse arbitramur, si intra universitatem ejusdem sanctae Ecclesiae personas illas quasi digito demonstremus, quarum propter similitudinem competenter hic Arcturum et Orionem fecisse dicantur, qui personis illis posterior est homo natus. Itaque per Arcturum, qui, ut jam dictum est, septem stellis fulget, pristinos intelligamus patres, ex quibus Christus secundum carnem, [Col. 0319D] scilicet Abraham, Isaac et Jacob, eorumque conjuges Saram et Rebeccam, Rachel et Liam. Istae namque septem personae, veluti Arcturus septem stellis fulgidus, semper versabantur et nunquam mergebantur, id est per omnem vitam suam propter fidem Dei peregrinando de loco ad locum proficiscebantur, neque diffidentes unquam in terram pristinae nativitatis suae revertebantur. Nunquam Abraham in Chaldaea reversus est, cum tot in locis et interdum fame urgente peregrinaretur, quin etiam ad servum suum: «Cave, inquit, ne quando filium meum reducas illuc (Gen. XXIV) ,» cum de Mesopotamia loqueretur, ubi habitabat cognatio ejus, ex quo tempore Thare pater ejus de Chaldaea fuerat egressus. Quanto magis haec vetuisset, ne in Chaldaeam [Col. 0320A] filius suus reduceretur? Igitur cum dicit, «facientem Arcturum,» perpulchrum est intelligi de Deo et homine Christo, quod antequam nasceretur et in coelo factor stellarum, et in terra factor exstitit patrum et matrum suarum, velut septem stellarum fulgentium Abraham et Sarae, Isaac et Rebeccae, Jacob et Rachelis atque Liae. Per Orionem vero Mosen intelligimus, qui nimirum sicut Orion in ortu suo, ut jam dictum est, tempestates excitat, et maria terrasque perturbat, ita ut in adventu suo decem plagarum tempestatibus Aegyptum quassavit, maria divisit, et Pharaonem cum curribus et equitibus ejus submersit. Hoc vero multum ad commendandam majestatem divinitatis hominis Jesu Christi, quod talem Orionem fecerit, quem tantopere [Col. 0320B] adversarii ejus praeferebant ei, dicentes: «Nos scimus, quia Mosi locutus est Deus, hunc autem nescimus unde sit (Joan. IX) .» Hoc ipsum quod videlicet illum Orionem fecerit, pulchre et sapienter ipse innuit quando illis dicentibus, in lege autem Moses mandavit nobis hujusmodi lapidari, «inclinans se deorsum digito scribebat in terra (Joan. VIII) ,» significans seipsum esse, cujus digito scriptae fuissent tabulae quas Moses accepit, cujus sibi insidiose objiciebatur auctoritas. Post illum Arcturum et Orionem fecit et illud quod mirabiliter significatur, dicendo, «et convertentem in mane tenebras, et diem nocte mutantem.» Etenim quando fecit talem Arcturum et talem Orionem, id est quando condidit patres supradictos, et Mosi dedit legem, [Col. 0320C] gentes tenebrae fuerunt, quia Dei notitiam non habuerunt; sed quando factus est homo, tenebras illas in mane convertit, quia gentes evangelica praedicatione illuminavit. Econtra, diem nocte mutavit, quia Judaeam in qua prius notus erat Deus, cujus notitia Deus est, propter perfidiam in caecitate reliquit. Post haec etiam et illud mirabile fecit, quod doctores ex gentilitate assumpsit, quorum doctrina mundum omnem replevit. Hoc significat subjungendo, «qui vocat aquas maris et effundit eas super faciem terrae.» Secundum litteram istud fere quotidie est. Aquas enim maris amarissimas, aethereo calore suspensas excolat et eliquat in dulcem pluviarum saporem, instar medicinalis cucurbitae, quae [Col. 0320D] caloris superioris gyri humorem et sanguinem sursum trahit. Ex quo discimus unde sint pluviae. Nimirum juxta hanc similitudinem quam multos de profunditate saeculi, de falsis et amaris gurgitibus gentilitatis litteralibus et philosophicis redundantes studiis, superna gratia vocavit, eorumque aquaticam scientiam in dulcedinem coelestis sapientiae convertit, eisque et ore loquentibus et calamo scribentibus, faciem terrae, fidem Ecclesiae, plurimis libris, tractatibus copiosis, quasi compluendo sufficienter inebriavit. Hinc Psalmista dicit: «Visitasti terram et inebriasti eam (Psal. LXIV) .» Item: «Pluviam voluntariam segregabis, Deus, haereditati tuae (Psal. LXVII) .» Quod dicit voluntariam, hoc est voluntarie nullisque praecedentibus meritis data, [Col. 0321A] «Dominus, inquit, nomen est ejus.» Constanter, vere et fiducialiter confitendum est coram hominibus, coram regibus et coram ducibus sive judicibus, coram cunctis gentibus et contra Judaeos inimicos ejus, quia talis et tantus, talia et tanta faciens «Dominus» est, et hoc «est nomen ejus,» quamvis ad tempus fuerit despectus, quamvis ad horam fuerit crucifixus, et in sepulcro jacuerit mortuus. Sed perseveraverunt negare illum inimici ejus, dicentes: «Nolumus hunc Dominum esse, nolumus hunc regnare super nos (Luc. XIX) .» Quid ergo sequitur? «Qui subridet vastitatem super robustum et depopulationem super potentem affert.» Quis vastitatem et depopulationem non audivit illius populi robusti et potentis? Robustus namque et potens [Col. 0321B] praesenti loco mirabiliter dicitur, videlicet pro eo quod cum robusto superbia, cum potente audacia contra istum, cujus, ut jam dictum est, nomen est Dominus, populus infelix consurrexit, non ut vere fortis contra infirmum, sed ut vere phreneticus contra medicum, et male robustus ejecit, male potens occidit; male robustus et male potens post resurrectionem ejus apostolos ejus persecutus est, et ejecit et repulit ipsum quod volebant illis loqui verbum Dei Idcirco «vastitatem super talem robustum, et depopulationem super talem potentem» attulit, hoc ipsum servientibus Romanis, multo plusquam fecerat famulantibus Assyriis, obsequentibus judicio ejus Babyloniis, ut et decem tribus in Assyrios irrevocabiliter, et Juda, et [Col. 0321C] Babyloniam tempore statuto revocandus transmigraret. Hoc maxime, quod quasi per Romanos passus est, ille robustus et potens fecit, hic Dominus non parcendo aut compatiendo, sed quasi subridendo propter illud quod dixerant tanquam cauti et providi, «ne forte veniant Romani et tollant nostrum et locum et gentem (Joan. XI) ,» subridendo, inquam, juxta quod in persona ejus sapientia dicit: «Ego quoque in interitu vestro ridebo, et subsannabo cum vobis quod timebatis advenerit (Prov. I) .» Proprie subrisionem possumus appellare, quando quis irascitur, et apertis paululum labiis ridere se simulat, ut irae magnitudinem ostendat. Talibus verbis circa Dominum, qui nullos motus patitur, idcirco Scriptura utitur, ut satis quantum potest affirmet [Col. 0321D] quod Dominus, quamvis natura sit clemens, nullatenus tamen robusto et potenti, id est in peccato superbienti misereatur. Sed sicut item dicit Scriptura: «Potentes potenter tormenta patientur, exiguo autem concedetur misericordia (Sap. VI) .» Eum qui talis et tantus est, qui talia et tanta potest, «convertitis, ait, in absinthium,» ut cum sit natura dulcissimus, cunctam suae naturae continent dulcedinem, et totius irae quasi subridendo super vos effundat amaritudinem. Nunc quasi quaereret aliquis, quomodo vel quid agendo tam dulcem in absinthium sibi convertere potuerint, convertitur ad interrogantem et dicit: «Oderunt corripientem in porta, et loquentem perfecte abomiminati [Col. 0322A] 139 sunt.» Vigilanter hic animadvertendum est, ut non in incertum vel per conjecturam diffiniamus robustum illum et potentem, cujus vastitatem sive depopulationem juste subrideat dulcis Dominus, conversus in absinthium. Non dicit peccaverunt, sive admiserunt quidpiam quod in porta, id est in judiciis, quae in porta civitatis agi sotebant, esset corripiendum; neque dixit imperfecte locuti sunt, sed «corripientem, inquit, oderunt, loquentem perfecte abominati sunt.» Hoc est irremissibile peccatum, hoc robustiorum est atque potentum, non per ignorantiam, sive per infirmitatem peccare, sed peccatum superbiae defendendo, corde impoenitenti corripientem quoque odisse, et abominari illum, qui audeat loqui perfecte, [Col. 0322B] id est non sibi placentia, sed malis actibus repugnantia. Quis autem in porta corripuit, vel quis perfecte locutus est? Corripuit quidem eos David, et pleraque perfecte locutus est, atque idcirco oderunt illum et abominati sunt, dicentes: «Quae nobis pars in David, vel quae haereditas in filio Isai (III Reg. XII) ,» et istum quoque, qui haec ipsa loquitur, et caeteros prophetas oderunt et abominati sunt. Verumtamen sicut caetera, ita et istud in uno Christo juste corripiente, et perfecte loquente veraciter et indubitanter est adimpletum. Ipse enim loquitur in psalmo: «Adversum me loquebantur qui sedebant in porta (Psal. CXVIII) .» Item: «Cum his qui oderunt pacem, eram pacificus; cum loquebar illis impugnabant me gratis (Psal. CXIX) .» Unde [Col. 0322C] memor ipse cum abominarentur eum, et propter haec diceret: «qui me oderunt et Patrem meum oderunt (Joan. XV) ,» et deinde: «Nunc autem et viderunt et oderunt et me et Patrem meum,» continuo subjunxit: «Sed ut adimpleatur sermo qui in lege eorum scriptus est, quia odio habuerunt me gratis (ibid.) .» Christum ergo prae omnibus etiam hic intelligimus, quem «oderunt corripientem in porta,» id est in aperto sive in publico, quemadmodum ipse dixit: «Ego palam locutus sum mundo et in occulto locutus sum nihil (Joan. XVIII) .» Et recte taliter «in porta,» id est non in occulto corripiebat, qui semetipsum portam sive ostium dicebat, et eos qui claves portarum scientiae tulerant, [Col. 0322D] de injustitia redarguebat. Ipsum solum perfecte loquentem veraciter dicamus, «qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (Isa. LIII) .» Et pro ista quidem parte, pro isto modo perfectionis, quia «non est inventus dolus in ore ejus,» perfecte loquens recte dicatur, sed nihilominus in sapientia sive doctrina solus hic est perfecte locutus, perfecte, inquam, et tam mirabiliter, ut dicerent ministri principum et Pharisaeorum, qui missi fuerant ut apprehenderent eum: «Nunquam sic locutus est homo sicut hic homo (Joan. VII) .» Sequitur: «Idcirco pro eo quod diripiebatis pauperem et praedam electam tollebatis ab eo, domos quadro lapide aedificabitis, et non habitabitis in eis. Vineas amantissimas plantabitis et non bibetis vinam earum, [Col. 0323A] qui cognovi multa scelera vestra, et fortia peccata vestra. Hostes justi accipientes munus, et pauperes deprimentes in porta. Ideo prudens in tempore illo tacebit, quia tempus malum est.» Hic manifestius indicat, quod quamvis verbis praeteriti temporis utatur, dicendo: «odio habuerunt in porta, corripientem et loquentem perfecte abominati sunt, diripiebatis pauperem, et praedam electam tollebatis ab eo,» de futuro tamen prophetiam texit, et in verum pauperem Christum tendit, dum subjungit, «prudens in tempore illo tacebit.» At ille pauper nihil in hoc mundo possedit. Quomodo ergo illum diripuerunt, vel quam praedam electam ab eo tulerunt? Nimirum quando crucifixerunt eum, «diviserunt sibi vestimenta ejus, et super vestem ejus miserunt sortem (Psal. XXI) ,» et haec quidem praeda magna fuit pro quantitate sacrilegii, non pro quantitate supellectilis. Sed altius intuentibus praeda illa occurrit, quam per parabolam evangelicam ipse significavit, in qua agricolae videntes filium patris familias dixerunt intra se: «Hic est haeres, venite, occidamus eum, et habebimus haereditatem ejus (Matth. XXI) .» Pauperem ergo illum, de quo in psalmo legitur: «Beatus qui intelligit super egenum et pauperem (Psal. XL) .» Itemque: «Et persecutus est hominem inopem et mendicum et compunctum corde mortificare (Psal. CVIII) .»—«Pauperem,» inquam, id est humilem Christum diripuerunt, «et praedam electam ab eo» tulerunt, quando plebem ab illo averterunt, implentes mensuram patrum suorum regum Israel, quos imitati [Col. 0323C] sunt. Sicut enim illi decem tribus sciderunt a domo David, et a templo Domini, et fecerunt adorare simulacra vituli. quod jam factum fuerat, quando texebatur haec prophetia, sic isti plebem averterunt a filio David, Filio Dei, et fecerunt eos credere suis mendaciis magis quam veritati Dei, «Idcirco, inquit, domos quadro lapide aedificabitis, et non habitabitis in eis, vineas amantissimas plantabitis, et non bibetis vinum earum.» Vides quale experimentum hic jam ponit supradictae conversionis, de qua dixit, «qui convertitis in absinthium judicium?» Nam in lege clemens Dominus, exeuntibus ad bellum audiente exercitu taliter proclamandum esse judicavit: «Quis est homo qui aedificavit [Col. 0323D] domum novam, et non dedicavit eam? Vadat et revertatur in domum suam, ne forte moriatur in bello, et alius dedicet eam. Quis est homo qui plantavit vineam, et necdum eam fecit esse communem, et de qua vesci omnibus liceat? Vadat et revertatur in domum suam, ne forte moriatur in bello, et alius ejus fungatur officio (Deut. XX) .» Hoc nimirum pro sua dulcedine tunc judicavit, nunc autem converso in absinthium judicio contraria discernit. «Domos, inquiens, quadro lapide aedificabitis, et non habitabitis in eis:» neque enim captivator tale quid indulgebat, sed et domos diruens atque succendens, et vineas succidens, aedificatores atque plantatores quos gladio non occidet, in captivitatem properare compellet, atque ita neque domos dedicabitis, [Col. 0324A] quas pulchras facietis, neque bibetis vinum de vineis amantissimis, quas ordine consitas diligenter coluistis. Quare? Quia «cognovi, inquit, multa scelera vestra,» non solum multa, verum etiam quod pejus est et venia indignum, «fortia cognovi peccata vestra.» Nam peccata vestra non de infirmitate sive de ignorantia, sed de superba fortitudine, de forti prodeunt superbia, juxta illud in psalmo: «Ideo tenuit eos superbia, operti sunt iniquitate et impietate sua: prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum (Psal. LXXII) .» Illam vestram iniquitatem in proximum, impietatem in Deum, quae non ex infirmitate sed ex adipe prodiit; o male fortes in peccatis, ecce breviter depromo vobis. «Hostes justi, accipientes munus, et pauperes in porta deprimentes.» [Col. 0324B] Nam cum hostis ab obsistendo dicatur, subjungendo «hostes justi, accipientes munus, et pauperes in porta deprimentes,» non incongruas reddidit causas cur dixerit, «et fortia cognovi peccata vestra.» Vere «hostes justi,» maxime illi, qui mensuram patrum suorum in eo impleverunt, ut non solum munus acciperent adversus pauperes in porta, id est in judicio deprimendos, quod saepe fecerunt tam ipsi quam patres eorum, verum etiam ut sibi traderetur justus, munus, id est triginta argenteis spoponderunt et dederunt. Ideo, inquit, quia taliter fortes sunt «et hostes justi, prudens in tempore illo tacebit, quia tempus malum est.» Revera et in isto sermone valde veracem istum prophetam suum justus ac prudens 140 ille fecit, quando [Col. 0324C] coram judicibus iniquis, quia tempus malum erat, tacuit, sicut evangelica narrat historia. Cum enim dixisset evangelista, quia surgens princeps sacerdotum ait illi: «Nihil respondes ad ea quae isti adversum te testificantur. Jesus autem, inquit, tacebat (Matth. XXVI) ;» et vere tanquam prudens tacebat, sciens, quia quidquid responderet insidiantibus, in calumniam sibi verteretur. Unde et secundum alium evangelistam dixit: «Si vobis dixero, non credetis mihi. Si autem et interrogavero, non respondebitis mihi, neque dimittetis (Luc. XXII) .» Porro illa taciturnitas aliam utique significabat, qua nunc tacet illis, «mandando nubibus suis ne pluant super vineam illam imbrem (Isai. V) ,» id est prohibendo [Col. 0324D] suos ut ab illis contineant Evangelii praedicationem, quia tempus malum, juxta quod sapientia loquitur: «Ne effundas sermonem, ubi non est auditus (Eccli. XXXII) .» Nam inde malum est ibi tempus, quia non est ibi auditus his dictis de certa condemnatione hostium justi, quia possunt esse inter eos aliqui, licet paucissimi, qui errore peccant et non odio justi, convertitur ad eos sermo propheticus et dicit: «Quaerite bonum et non malum ut vivatis, et erit Dominus Deus exercituum vobiscum, sicut dixistis: Odite malum et diligite bonum, et constituite in porta judicium, si forte misereatur Dominus Deus reliquiis Joseph.»

Hujus nimirum adhortationis fructus omnino periit, quia videlicet et tunc temporis aliqui bonum [Col. 0325A] quaesierunt, ita ut diceret Dominus ad Heliam: «Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua coram Baal (III Reg. XIX) ,» et in tempore evangelicae gratiae similiter factum est; sic enim, inquit Apostolus: «Et in hoc tempore reliquiae secundum electionem gratiae salvae factae sunt (Rom. VI) .» Pulchre nimirum nunc meminit Joseph, dicendo: «Si forte misereatur Dominus Deus reliquiis Joseph.» Jeroboam namque qui peccare fecit Israel, de tribu fuit Ephraim, qui filius fuit Joseph, cujus vita, sicut in semetipsa laudabilis exstitit, sic in his quae gessit vel pertulit, typum Domini nostri Jesu Christi praetulit, in quo reliquiae salvae factae sunt. Verum ista pars quam dicit, «et constituite in porta judicium,» non habuit effectum. Nunquam enim vel [Col. 0325B] tunc ex quo vitulos fecit Jeroboam, publicum celebraverunt judicium ut vitulos desererent, et ut redirent ad David regem suum, nunquam hoc tempore quo Christum crucifixerunt, ita constituerunt in porta judicium ut paterentur sibi publica praedicatione demonstrari de Scripturis quodlibet veritatis Christi testimonium. Sequitur: «Propterea haec dicit Dominus Deus exercituum dominator: In omnibus plateis planctus, et in cunctis quae foris sunt, dicetur: Vae, vae; et vocabunt agricolam ad luctum, et ad planctum eos qui sciunt plangere, et in omnibus viis erit planctus, quia pertransibo in medio tui, dicit Dominus.» Hoc expositione non indiget, quia res nota et manifesta est. Nam ut de captivitate decem tribuum in Assyrios, de transmigratione Juda [Col. 0325C] taceamus in Babylonios, quibus in plateis planctus, quibus in viis non fuit luctus, et in quibus non fuit dictum: «Vae, vae,» quando illi «hostes justi,» scilicet Christi, Romana circumdati sunt obsidione? Mirum et illud fuit, et hoc loco non praetereundum videtur, quod priusquam pro re ab omnibus diceretur: «Vae, vae;» mirabili prodigio quidam, ut refert Josephus ( De bello Judaico ), in cunctis plateis, et in omnibus viis clamavit: «Vae, vae.» Jesus, inquit, filius Anai, plebeius et rusticus, quadriennium priusquam bellum gereretur, in summa civitatis pace atque opolentia, cum ad festum diem venisset, repente exclamare coepit: «Vox ab Oriente, vox ab Occidente, vox a quatuor ventis, vox in Hierusalem et templum, vox in maritos, novasque [Col. 0325D] nuptas, vox in omnem populum.» Atque haec interdiu noctuque per omnes civitatis vicos clamitans circuibat. Propter hoc plagis ad ossa usque laceratus, ad singulos ictus respondebat: Vae, vae Jerosolymis. Interroganti praefecto tunc temporis Albino, quis esset vel unde ortus, aut cur ista diceret, nihil aliud retulit, sed velut orationem quamdam meditatus, Vae, vae Hierosolymis querebatur. Id per annos septem et quinque menses continue fecit, donec obsidionis tempore paululum requiescens, et [Col. 0326A] deinde supra murum circuiens, iterum: Vae, vae civitati, magna voce clamavit. Cum autem ad extremum addidisset: «Vae etiam mihi,» lapis tormento emissus statim peremit. Quod tandem subjungitur, «quia pertransibo in medio tui dicit Dominus,» iram sonat magnam et desertionem illam, quam in Evangelio significatam esse animadvertimus, ubi cum duxissent illum usque ad supercilium montis, supra quem civitas illorum aedificata, ut praecipitarent eum, «ipse autem, inquit evangelista, transiens per medium illorum ibat (Luc. IV) .» Sic namque transeundo et eundo significabat facto, illud sine dubio futurum, quod paulo ante in mysterio comminatus fuerat illis dicendo: «in veritate dico vobis, multae viduae erant in diebus Heliae in Israel, [Col. 0326B] quando clausum est coelum annis tribus et mensibus sex, cum facta esset fames magna in omni terra, et ad nullam illarum missus est Helias, nisi in Sarepta Sydoniae ad mulierem viduam. Et multi leprosi erant in Israel sub Helisaeo propheta, et nemo eorum mundatus est, nisi Naaman Syrus (ibid.) .» Terribiliter namque quasi cum interpositione juramenti. in veritate innuebat illis, quod nimiam famem verbi Dei forent passuri, quam pertranseundo relinqueret eis, hydria farinae et lecytho olei, quod est evangelica doctrina et gratia Spiritus sancti, apud gentilitatem quamdam viduam non deficiente, Helia, id est Deo Domino, scilicet Jesu Christo praesente, et quod in lepra peccati sui mortui essent, curato Syro Naaman, id est gentili populo per Helisaei, id [Col. 0326C] est Jesu Christi lavacrum. Helisaeus namque Dei mei salus interpretatur, quae videlicet salus nobis est Dominus Jesus Christus. Illud tandem non praetereundum quod in tali pertransitione Domini dicuntur vocare agricolam ad luctum. Arbitramur namque hoc mira cum reprehensione esse dictum. Quid enim? Nunquid agricolae veraciter sicut oportet, sciunt lugere? Aut quem aestimare debemus esse agricolam, nisi illum qui ita rusticus est, ut lugendi non habeat scientiam. Vere namque scientia lugentes facit. Et idcirco sicut in ordine spirituum, a spiritu timoris Domini (Isa. XI) sursum tertius est spiritus scientiae, in ordine beatitudinum, tertio loco beatitudinem lugentium ponit Dominus: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) .» [Col. 0326D] Stulti igitur qui, pertranseunte Domino, agricolam vocant ad luctum, et non potius urbanum sive ecclesiasticum in sancta scientia bene exercitatum, id est qui temporalium tantummodo et non spiritualium damna bonorum, qui corporum tantummodo, et non potius mortuorum funera lugent animarum. Denique quod cum dixisset, «et vocabunt agricolam ad luctum,» subjunxit, «et ad planctum eos qui sciunt plangere,» non pro suo judicio, sed pro vana illorum dixit aestimatione.

[Col. 0327A] 141 «Tota pulchra es, amica mea (Cant. IV) ,» dicit sponsus in Canticis: et notum est, quod sponsus ille Christus, et amica ejus sancta prophetica atque apostolica Ecclesia sit. Quae autem illius amicae pulchritudo major esse potest, quam sensus veritatis et scientiae Dei, quae in sacris litteris latet? Sicut enim ex collocutione Dei splendida facta est exterior facies Mosi (Exod. XXXIV) , sic et Mosi et prophetarum et apostolorum fideles animae interiori facie sancto scientiae spiritu illustratae splenduerunt, pulchrum et fulgidum habentes sensum veritatis. Item sicut oportuit Mosen velare faciem suam, quando loquebatur ad populum, videntes enim Aaron et filii ejus claritatem vultus ejus, timuerunt prope accedere, sic et Mosen et prophetas oportuit grossiori subtegere [Col. 0327B] sensus intimi claritatem, quia videlicet illius temporis homines Judaei sive filii Israel nullatenus sustinerent si sacramenta Christi et Ecclesiae, quae noverant, planis et apertis vocibus praedicarent. Quomodo enim tunc sustinerent, quomodo Scripturas salvas esse vellent rebelles et increduli, cum nunc quoque ad videndum vel audiendum quidpiam spirituale nimis impatientes sint? Haec idcirco dicimus, ne nobis mirum videatur, quod hic Amos et prophetae caeteri tam obscure locuti sunt, juxta illud psalmi: «Tenebrosa aqua in nubibus aeris (Psal. XVII) ,» id est occulta scientia in prophetis. Nam hoc ipsum quod quasi tenebrose locuti sunt, oculo fecerunt simplici, et nullam habente partem tenebrarum, id est non propter invidentiam, sed propter cautelam, [Col. 0327C] non invidendo legentibus intelligentiam, sed praecavendo legentium malitiam, quibus non omnia credenda sunt, sicut margaritae ante porcum mittendae non sunt (Matth. VII) . Igitur cum audivimus dilectum dicentem: «Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te,» et deinde, «surge, propera, amica mea, veni de Libano, veni coronaberis (Cant. IV) ,» arbitremur Christum desiderare ut appareat pulchritudo sanctae Scripturae, pulchritudo veritatis propheticae, pulchritudo columbae, cujus, ut Psalmista dicit, «pennae deargentatae, et posteriora dorsi ejus in pallore auri (Psal. LXVII) .» Et quia non decet, adducatur sive veniat illa per alios, nisi per illos qui diligunt munditiam cordis, «Veni, [Col. 0327D] inquit, de Libano, veni,» quod idem est ac si dicat: Illi te tractent, qui secundum nomen Libani, quod interpretatur candidatio, id est mundi essent. Hujusce laboris, si digne fiat, primum breviter exprimit, dicendo, coronaberis. Hoc satis debet esse amatori sapientiae, quae pulchritudo est sanctae Ecclesiae, quod ipsa videlicet in sapientia coronetur. In quo enim sapientia, nisi in sapiente coronabitur? Proinde sicut in psalmo Dominus: «Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII) ,» ita et nunc [Col. 0328A] inclamantes,» non nobis, Domine, non nobis,» sed verbo tuo, sapientiae tuae, Scripturis veritatis tuae, praepara coronam, coeptum peragamus studii cursum. Postquam toties dixit propheta, sive in propheta Dominus: «Quaerite me et vivetis, quaerite Dominum et vivite, quaerite bonum et non malum, ut vivatis, etc.,» repente terribiliter inclamat et dicit: «Vae desiderantibus diem Domini. Ad quid eam vobis? Dies Domini ista tenebrae et lux. Quomodo si fugiat vir a facie leonis, et ursus occurrat ei, ingrediatur domum et innitatur manu super parietem, et mordeat eum coluber. Nunquid non tenebrae dies Domini, et non lux, et caligo, et non splendor in ea?» Magna exclamatio, mira invectio dicentis: «Vae desiderantibus diem Domini.» Non adeo mirum [Col. 0328B] videretur, si ita diceretur: Vae non timentibus diem Domini. Nam non timere, est omnino malorum sive impiorum hominum (Prov. XX) , desiderare autem potest esse bonorum, adeo ut Apostolus dicat: «Cupio dissolvi et cum Christo esse (Philipp. I) .» Denique talium quoque desiderium non sine quodam timore est. Quis enim gloriabitur castum se habere cor? Verum timor ille non servilis, sed filialis est, non poenam habet, quia magna illi in spe consolatio est. Cum ergo dicit: «Vae desiderantibus diem Domini,» quid nisi audaciam illorum percutit, qui in se confidunt tanquam justi? Non dubium, quin valde fatigatus illorum insania, qui erant ejusmodi, taliter inclamaverit. Quid enim prophetis resistendo et contradicendo dicere soliti fuerint, qualiter subsannare [Col. 0328C] et irridere, suamque confidentiam ostentare consueverint, ex aliis colligimus Scripturae locis. Exempli gratia, cum dixisset Isaias: «Vae qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis, et quasi vinculum plaustri peccatum,» subjunxit atque ait: «Qui dicitis, Festinet, cito veniat opus ejus, ut videamus et appropiet et veniat consilium sancti Israel, et sciemus illud.» Nimirum haec dicere est male et proterve desiderantium, male et stulte audientium. Et quis habitum male confidentis, et audacis animi satis in talibus mirari possit, qualium unus Sedecias, percussit Micheam in maxillam, et dixit: «Mene ergo dimisit spiritus Domini, et locutus est tibi (III Reg. ult.) .» Sed et illud meminisse nunc ad rem pertinet, quod prophetis insultabant, [Col. 0328D] juxta illud, quod cantantes et ludentes dicunt apud Isaiam: «Manda remanda, manda remanda, exspecta reexspecta, exspecta reexspecta, modicum ibi, modicum ibi (Isa. XXVIII) .» Sic namque cantabant quasi desiderantes, et velut morae impatientes, tanquam non concedentes veracem debere prophetam videri, eo quod non citiores consequerentur 142 verba prophetantis, sive Domini mandantis, et post verba nimium exspectantis. Sentire ergo possusumus, qualiter vel a qualibus defatigatus, sive exasperatus [Col. 0329A] iste sic exclamaverit: «Vae desiderantibus diem Domini. Ad quid eam vobis? Dies Domini ista tenebrae et non lux» Laborat clamans, clamat laborans, ut illius diei Domini, antequam veniat sentire et effugere possimus angustiam. Nam ibi angustiae peccatoribus erunt undique, «quomodo si fugiat, inquit, vir a facie leonis, et ursus occurrat ei, ingrediatur domum et innitatur manu super parietem, et mordeat eum coluber.» Multa sunt quae ex istis similitudinibus conjici possunt. Nam juxta historiam, et secundum Judaeorum opinionem iste sensus videtur: Fugientibus a facie Nabuchodonosor leonis, occurret Assuerus, sub quo Esther narratur historia, sive destructo Assyriorum et Chaldaeorum imperio, Medi Persique consurgent. Cumque regnante [Col. 0329B] Cyro fueritis reversi, et praecipiente Dario coeperitis aedificare domum Domini, et omnem fiduciam habueritis in templo, ita ut requiescatis in eo, et lassas manus super parietes inclinetis, tunc veniet Alexander rex Macedonum, sive Antiochus cognomento Epiphanes, qui moretur in templo, et vos instar colubri mordeat, nequaquam foris in Babylone et in Susis, sed intra terminos terrae sanctae. Haec Hebraeorum opinio nimis angusta est et tenuis, nec altitudinem attingit diei Domini, sed neque ad tempora Romani pertingit imperii, sub quo multo magis vae illis fuit quam sub Assyriorum, sive Chaldaeorum, Persarum et Medorum atque Macedonum regnis. Referamus ergo cuncta haec ad diem Domini, [Col. 0329C] ad adventum Domini. Nam terror majestatis ejus leoni et urso non incongrue potest assimilari, praesertim cum Jeremias in Lamentationibus praemittens: «Sed et cum clamavero et rogavero, exclusit orationem meam, conclusit vias meas lapidibus quadris, semitam meam subvertit;» continuo subjunxerat: «Ursus insidians factus est mihi, leo in absconditis (Thren. III) .» Itaque cum dicit, «quomodo si fugiat vir a facie leonis, et ursus occurrat ei,» in utraque similitudine diem intelligimus Domini, primum et secundum adventum Domini. Nam in primo adventu suo tanquam leo super illos venit. Denique occisus quidem est velut agnus «et non aperuit os suum (Isa. LIII) ,» sed tanquam leo resurrexit, et in omnem terram rugitum dedit, unde et in exordio hic idem [Col. 0329D] propheta dixit: «Dominus de Sion rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam.» A facie leonis hujus tunc quidem fugerunt, sed non effugerunt, nam fugere volentibus occurrit, sive occurret ursus, id est inevitabilis terror secundi adventus, et merito talis ursus illis occurrit, quoniam fugerunt a facie leonis. Debuerant namque potius coram illo leone prosterni, id est agere poenitentiam ad praedicationem Evangelii Christi. Sicut enim leo prostrato parcere dicitur homini, sic parcit Christus peccatori poenitentiam agenti. Fugerunt ab eo tanquam rebelles et increduli, et fugiendo exierunt de domo Domini, de Ecclesia sanctorum Dei illo insequente, et vindictam exigente ejus qui effusus est super terram, omnis sanguis justi (Matth. XXIII) , sicut signficavit [Col. 0330A] eis, quando flagello de funiculis, vendentes et ementes omnes de templo ejecit (Luc. XII) . Ita fugientes ille leo insecutus est et ursus occurrit, dum et sicut praenuntiaverat dicens: «Erit enim pressura magna super terram, et ira populo huic (Luc. XXI) ,» venientibus Romanis ceciderunt in ore gladii (Isai. VIII; Zach. XII) , et in omnes gentes ducti sunt captivi, et quod futurum est, «videbunt in quem transfixerunt (Joan. XIX) ,» et de angustia avolare non potuerunt. Interea dum ita in leonem et ursum, id est inter iram primi et iram secundi coarctantur adventus, sive diei Domini, ingrediuntur domum et innituntur manu super parietem, confidendo in caeremoniis carnalibus, et patronum se putantes habere Moysen. Nam super illum, quasi super parietem manu innituntur, [Col. 0330B] dum circumcidendo et sabbatizando in Moyse gloriantur, sicut auribus nostris eos jactitantes frequenter audimus. «Hoc sciens Dominus, est qui accuset vos, ait, Moyses, in quo vos speratis (Joan. V) .» Nimirum spes illa non vera spes, sed diaboli deceptio est; idcirco cum dixisset, «ingrediatur domum et innitatur manu super parietem, addidit, «et mordeat eum coluber.» Ita namque praesumentes et Antichristus hoc saeculo seducet, et in futuro diabolus cruciare non desinet. Hic dictis protinus inclamando percunctatur et dicit: «Nunquid non tenebrae dies Domini et non lux et caligo, et non splendor in ea?» Acriter interrogat, districte percunctatur sciens quia negari non potest quod praedixerat, dies Domini ista tenebrae et non lux. Sciens, inquam, [Col. 0330C] confusionem esse tenebrosam, caliginemque confusam, nullamque splendore consilii lucem, ubi dum leo fugitur, ursus occurrit, et dum uterque declinatur, adest mordens coluber. Et bene percunctationis acrimoniam vimque geminavit verbis paululum diversis, dicendo: «Tenebrae et non lux, caligo et non splendor.» Nunc, sicut jam ante diximus, dies Domini non unus, sed duo, sive adventus Domini, non unus tantum sunt, sed duo: alter quo jam venit, alter sine dubio quo venturus est. Uterque Judaeis incredulis provenit in judicium damnationis, in damnationem caecitatis. Nam de primo, «in judicium, inquit, ego veni in hunc mundum, ut qui non vident, videant, et qui vident, caeci fiant (Joan. IX) .» [Col. 0330D] Et Apostolus: «Caecitas, ait, contigit in Israel, et dedit illis spiritum compunctionis, oculos ut non videant, et aures ut non audiant (Rom. XI) .» Et in Isaia: «Excaeca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude (Isa. VI) .» Item: «Miscuit vobis Dominus spiritum saporis, et claudet oculos vestros, prophetas ac principes vestros, qui vident visiones operiet (Isa. XXIX) .» Et multa his similia. Porro de secundo adventu post multa dicit: «Et suspiciet sursum, et ad terram intuebitur, et ecce tribulatio et tenebrae, dissolutio, angustiae, et caligo persequens, et non poterit avolare de angustia sua (Isa. VIII) .» Recte igitur non contentus fuit semel dixisse: «Nunquid non tenebrae dies Domini et non lux,» sed repetivit, «et caligo et non splendor in ea,» [Col. 0331A] quia videlicet in utroque die, sive adventu Domini, cum exteriori angustia tribulationis, intus habent tenebras confusionis, et in utroque obscurantur oculi eorum ne videant, in utroque sit via illorum tenebrae et lubricum. Sequitur: «Odi et projeci festivitates vestras, et non capiam odorem coetuum vestrorum. Quod si attuleritis holocaustomata et munera vestra, non suscipiam, et vota pinguium vestrorum non respiciam. Aufer a me tumultum carminum tuorum, et cantica lyrae tuae non audiam. Et revelabitur quasi aqua judicium et justitia quasi torrens fortis.» Secundum sensum quem a pariete paulo ante habuimus. Ubi dixit, quod innitentem manu mordeat eum coluber, ista satis congrue subjunguntur. Nam, sicut illic diximus, paries cui innituntur, [Col. 0331B] carnales caeremoniae sunt. Quomodo autem staret, sive innitentem super se portaret paries festivitatum, quas Deus odisset? «Odi» enim, inquit, et non solum odi, verum etiam «projeci festivitates vestras.» Recte ergo non sine magno mysterio Paulus, cum staret in concilio 143 Judaeorum pro se rationem reddens, et princeps sacerdotum Ananias praeciperet astantibus sibi, percutere os ejus, tunc dixit ad eum: «Percutiet te Deus, paries dealbate (Act. XXIII) .» Cumque qui astabant dicerent, «summum sacerdotem Dei maledicis? Nesciebam, inquit, fratres, quia princeps sacerdotum est.» Vere enim nesciebat, neque scire volebat aut debebat, quod princeps ille sacerdotum esset, cujus sacerdotium secundum prophetiam [Col. 0331C] hanc odisset et projecisset, eo quod esset paries, super quem qui inniteretur manu, morderet eum coluber. Necdum vero percussus erat, stabatque adhuc paries illius sacerdotii dealbatus, utpote stante templo pulcherrimo, solitaque religione turbis locum frequentantibus atque concelebrantibus, sed postmodum futurum erat, ut per arma Romanorum percuteret atque deleret eum Deus. Ita paries ille percussus ex tunc neque dealbatus, neque superinductus est, ut gloriam pristinam recuperaret. Unde postmodum hic idem propheta dicit: «Haec ostendit mihi, et ecce Dominus stabat super murum litum, et in manu ejus trulla cementarii. Et dixit Dominus ad me: Quid tu vides. Amos? Et dixi, trullam cementarii. Et dixit Dominus ad me: Ecce ponam [Col. 0331D] trullam in medio populi mei Israel, non adjiciam ultra superinducere eum (Amos VII) .» Cuncta haec quae nunc reprobat dicens: «Odi et projeci festivitates vestras, et non capiam odorem coetuum vestrorum, holocaustomata et munera vestra non suscipiam, et vota pinguium vestrorum non respiciam, aufer a me tumultum carminum tuorum, et cantica lyrae tuae non audiam;» cuncta, inquam, haec, dum adhuc starent et celebrarentur, paries superinductus erat et dealbatus, nunc autem palam est, quia projecit ea Deus. Odisse autem, et projicere, et non odorari, humana dicitur similitudine, ut nos effectum Dei nostris sermonibus cognoscamus.

Notandum interea qualiter dixit, «quod si obtuleritis [Col. 0332A] mihi holocaustomata vestra et munera vestra, non suscipiam.» Mihi dixit: «Non vitulis, quibus sacrificabant in Bethel et in Dan.» Hoc adversus Judaicam dicimus defensionem, quoniam illi dicunt, idcirco sic Deum loqui et dicere, «odi et projeci festivitates vestras,» et caetera, quia tunc temporis sacrificabant vitulis quos fecerat Jeroboam. Et pulchre dicit: «Aufer a me tumultum carminum tuorum, et cantica lyrae tuae non audiam,» videlicet cantica Levitarum, quibus laudabant Dominum, tumultum vocans, sonitumque confusum, quia non est pulchra laudatio in ore peccatoris.

His dictis, quibus reprobationem manifeste denuntiat illius populi sive carnalis Judaismi, non ab re continuo subjungit, revelabitur quasi aqua judicium, [Col. 0332B] et justitia quasi torrens fortis (Eccli. XV) . Veraciter namque revelatione indiget, nec ab alio intelligi potest profunditas hujus judicii, quo sic judicatum et sic factum est, ut fractis, sicut jam supra diximus, naturalibus ramis, insererentur alii bonae radici, non, inquam, ab alio potest intelligi, nisi ab illo cui Deus per spiritum suum revelare dignatus sit. Unde Apostolus, cum de hac re diu disputasset, tandem sic exclamavit: «O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! (Rom. XI.) Non ab re ergo, ut jam dictum est. Et revelabitur, inquit, quasi aqua judicium, et justitia quasi torrens fortis,» quia videlicet sicut aqua latentem quidem habet originem, sed cursum manifestum et [Col. 0332C] conspicabilem, sic profunditas judiciorum Dei incomprehensibilis quidem est, sed ex multis rebus apparentibus cognoscitur, quia judicium ejus omne justum est. Et bene cum dixisset, «revelabitur quasi aqua judicium, addidit, «et justitia quasi torrens fortis,» haec videlicet innuens, quod justitiae, sive justo judicio Dei nullus resistere, nullus saltem respondere possit, quemadmodum idem Apostolus de hac ipsa re concertans, cum praemisisset: Dicitis «itaque mihi, quid ergo adhuc quaeritur, voluntati enim ejus quis resistit?» Repente justa cum indignatione inclamavit. «O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Nunquid dicit figmentum ei qui se finxit, quid me fecisti sic? An non habet potestatem figulus luti, ex eadem massa facere aliud quidem [Col. 0332D] vas in honorem, aliud vero in contumeliam?» (Rom. IX.) Recte igitur utrumque dixit: «Et revelabitur quasi aqua judicium, et justitia quasi torrens fortis,» quia videlicet sanctae Scripturae auctoritas, quae ubique justitiam Dei defendit, et procacem inquisitorem proterve respondentem fortiter repellit, et humilem auditorem aliquantula revelatione suaviter instruit, quemadmodum idem Apostolus, ubi repulit hominem protervum, dicendo: «O homo, tu quis es qui respondeas Deo?» conversus ad humilem auditorem, blandius loquitur illi dicens: «Quod si volens Deus ostendere iram, et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum,» etc. Nimirum ad eamdem judicii [Col. 0333A] vel justitiae revelationem pertinet id quod sequitur in isto propheta, cum Deus ipse percunctatur et dicit: «Nunquid hostias et sacrificium obtulistis mihi in deserto quadraginta annis, domus Israel?» Statimque subjungit: «Et portastis tabernaculum Moloch vestro, et imaginem idolorum vestrorum, sidus Dei vestri, quae fecistis vobis. Et migrare vos faciam trans Damascum, dixit Dominus Deus exercituum nomen ejus.» Hoc, inquam, ad revelationem pertinet judicii vel justitiae Dei. Per haec namque multum excusatur Deus, quod non injuste populum illum projecerit (Exod. IX) , vel quod non mutabilitate animi usus sit, et novo consilio in eo quod taliter gentem reliquerit, quam olim bonis exigentibus meritis sibi peculiarem elegerit. Nunquam [Col. 0333B] enim cor illorum cum eo rectum fuit, ait psalmus (Psal. LXXVII) , nec fideles habiti sunt in testamento ejus. Inde illos convicit sub interrogatione dicendo: «Nunquid hostias et sacrificium obtulistis mihi in deserto quadraginta annis,» etc. Ergo nobis quoque judicium et justitiam Dei in hac severitate, qua naturalibus, ut superius jam dictum est, ramis non pepercit, recurramus apertis oculis ad illa tempora, ad quae nos per praesentia dicta remittit. Egressi de terra Aegypti, transito mari Rubro, statim fecerunt caput vituli conflatilis, et ei prius altare fecerunt, quam Deo; prius holocausta et hostias pacificas illi obtulerunt, quam Domino. Adhuc enim Moyses in monte cum Deo loquens, de tabernaculi constructione, et constituendo sacrificiorum ritu instruebatur, [Col. 0333C] et inter moras illas fecerunt hoc scelus, et tunc quidem Moyses quasi vindictam aliquam fecit, dicendo, ponat vir gladium in femur suum (Exod. XXXI) , cecideruntque in die illa quasi viginti tria millia hominum, sed illa non fuit vindicta vel sententia Domini, neque enim Dominus haec fieri jussit, sed Moyses. Bono zelo districte pius, pie districtus, iram Dei praevenire acceleravit, vindictam Dei penitus avertere conatus est. At ille sciens, quod non cessarent ab hujusmodi peccatis, illa quam fecit Moyses vindicta contentus esse noluit, sed dixit: «Ego autem in die ultionis visitabo et hoc peccatum eorum.» Item: «Populus durae cervicis es, semel ascendam in medio tui, et delebo te [Col. 0333D] (Exod. XXXIII) .» Cum ergo praemisso, «et revelabitur quasi aqua judicium, et justitia 144 quasi torrens fortis,» subjungit: «Nunquid hostias et sacrificium obtulistis mihi in deserto quadraginta annis?» Satis excusatum se esse vult, quod non novis pro causis mutato animo novam sententiam quaesierit vel dederit in rejectione illius populi. Et ut competenter sermo sequens conjungatur cum dicit: «Nunquid hostias et sacrificia obtulistis mihi,» subaudiendum est, non, sed vitulo quem fecistis, ac forte legendum: «Sed portastis tabernaculum Moloch vestro, et imaginem idolorum vestrorum, sidus Dei vestri, quem fecistis vobis.» Et est sensus: Moses quidem arripiens vitulum quem fecistis, combussit et contrivit, usque ad pulverem; sed vos [Col. 0334A] in cultu idololatriae perseverastis, et illas vobis figuras proposuistis, quas confringere, vel coelestes esse negare non posset, id est, sidera coeli. Hoc respiciens Stephanus protomartyr, cum dixisset: «Et vitulum fecerunt in illis diebus, et obtulerunt hostiam simulacro, et laetabantur in operibus manuum suarum,» continuo subjungit: «Convertit autem Deus, et tradidit eos servire militiae coeli, sicut scriptum est in libro prophetarum. Nunquid victimas et hostias obtulistis mihi (Act. VII) ,» et caetera. Qualis autem illa conversio fuit, qua Deus illos ita convertit? Nunquid haec tota fuit intentio Dei vel Moysi vitulum confringentis, ut non formam vituli, sed potius militiam adorarent vel sidera coeli? Nam cum dixisset hic, «et portastis [Col. 0334B] tabernaculum Moloch vestro, et imaginem idolorum vestrorum,» quae sit ipsa imago vel idolum, sequenti sermone demonstravit, dicendo, «sidus Dei vestri,» id est Luciferi, quam huc usque venerantur Saraceni. Qualis ergo illa conversio fuit? Nimirum dolenda et longe diversa ab eo, quod Deus intendebat. Idem enim est, ac si dicat: Deus quidem vel Moyses, confringendo vitulum, hoc intendit, ut potius converterentur ad adorandum sidera coeli, ad portandum non tabernaculum Dei, quod Moyses fecit ex praecepto Dei, sed «tabernaculum Moloch,» id est, regis sui, scilicet Luciferi, quem honorabant ut Deum, nuncupantes eum regem suum. Ex eo tempore omnia quae fecerunt, non Deo, sed idolis fecisse monstratur. Nam quod postquam vitulum [Col. 0334C] fecerunt, quaedam Domino legimus eos obtulisse, non voluntate, sed poenarum metu fecerunt, et eorum interfectione, qui propter idola corruerunt. Revelatum est ergo judicium, videlicet illis, qui attendunt in Scripturis merita rerum praecedentium, et idcirco «migrare, inquit, vos faciam trans Damascum,» id est, in Babylonem ducemini, quae utique vobis secundum situm terrae est trans Damascum. Hoc dicit Dominus, haec facere proposuit ac praefinivit Dominus. Quis vel qualis Dominus? Vultis scire nomen ejus? «Deus exercituum nomen ejus.» Et quam ob causam praesenti loco tali nomine illum nuncupari decuit? Videlicet quia multos judicio vel justitiae suae famulantes habet exercitus, [Col. 0334D] ut suus contra vos sermo compleatur. Habet exercitus Assyriorum atque Chaldaeorum, habet exercitus Medorum atque Persarum, habebit exercitus Macedonum et Graecorum, habebit exercitus Romanorum, per quos utique manifestum omni mundo de vobis agetur judicium, et tunc vobis vae. Sequitur enim:

CAP. VI.

«Vae vobis, qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae, optimates capita populorum, ingredientes pompatice domum Israel. Transite in Chalane et videte, et ite inde in Emath magnam, et descendite in Geth Palaestinorum, et ad optima quaeque regna horum, si latior terminus eorum termino vestro est. Qui separati estis in diem malum, et appropinquatis solio iniquitatis. [Col. 0335A] Qui dormitis in lectis eburneis, et lascivitis in stratis vestris; qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti; qui canitis ad vocem psalterii, sicut David, putaverunt se habere vasa cantici, bibentes in phialis vinum, et optimo unguento delibuti, et nihil patiebantur super contritione Joseph.» Manifeste istud vae contra sacerdotes impios declamatur. Illud autem vae superius: «Vae desiderantibus diem Domini,» communiter omnibus contemptoribus judicii Dei declamatum est, cujuscunque ordinis sint. Non praeterire libet hoc loco magnum esse miraculum eloquentiae praepollentis in Scripturis sanctis, quia videlicet cum intellectu interno magna sit majestas mysteriorum coelestium, nihilominus in superficie pulcherrimum nitet eloquium, [Col. 0335B] tanquam si pretiosam invenias thecam, quae extrinsecus argentea, pretiosum intus aurum retineat, juxta illud psalmi: «Pennae columbae deargentatae, et posteriora dorsi ejus in pallore auri (Psal. LXVII) .» Quod idem est, ac si dicat: Sanctae Scripturae littera pulchra extrinsecus est et lucida, intrinsecus autem multo pulchriora, multo pretiosiora continet spiritualis intelligentiae mysteria. Sed nunquid ista res assertione nostra indiget? A sanctis Patribus magnifice perspectum atque animadversum est, quod nec in isto propheta, qui de pastore assumptus est, defuerit aut desit illa, qua saeculares multum tument, eloquentia, sapientiae coelestis comes, Beatus Pater Augustinus (De doctr. Christ., lib. IV, cap. 7) , divini sermonis ponderator [Col. 0335C] fidissimus, inter caetera locum hunc pro exemplo tractandum suscipiens: «Dicendum, inquit, mihi aliquid esse video et de eloquentia prophetarum, ubi per topologiam multa obteguntur, quae quanto magis translatis verbis videntur operiri, tanto magis, cum fuerint aperta, dulcescunt.» Et ex illius prophetae libro potissimum hoc faciam, qui pastorem vel armentarium fuisse dicit, atque inde divinitus ablatum, missumque ut Dei populo prophetaret, cum igitur argueret impios superbos, luxuriosos, et ideo fraternae intelligentissimos charitatis, rusticus vel ex rustico ipse propheta exclamavit dicens: «Vae qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae,» et caetera. Nunquidnam [Col. 0335D] isti, qui prophetas nostros, tanquam ineruditos et locutionis ignaros, velut docti disertique contemnunt, si aliquid eis tale vel in tales dicendum fuisset, aliter se voluissent dicere, qui tamen eorum insanire noluissent? Quid enim est, quod isto eloquio aures sobriae plus desiderent! Primo ipsa invectio quasi sopitis auribus ut evigilarent, quo fremitu illisa est? «Vae vobis, qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae, optimates capita populorum, ingredientes pompatice domum Israel.» Deinde ut beneficiis Dei, qui eis ampla spatia regni dedit, ostenderet ingratos, quoniam confidebant in monte Samariae, ubique utique idola celebantur. «Transite, inquit, in Chalane et videte, et ite in Emath magnam, et descendite in Geth Palaestinorum, [Col. 0336A] et ad optima quaeque regna horum, si latior terminus eorum termino vestro est.» Simul etiam cum ista dicuntur, locorum nominibus tanquam luminibus ornatur eloquium, quae sunt Sion, Samariae, Chalane, Emath magna, et Geth Palaestinorum. Deinde verba, quae his adjunguntur locis, decentissime variantur. «Opulenti estis, confiditis, transite, ite, descendite.» Consequenter denuntiatur futura sub iniquo rege appropinquare captivitas, cum adjungitur, «qui separati estis in diem malum, et appropinquatis solio iniquitatis.» Tunc subjiciuntur merita luxuriae: «Qui dormitis in lectis eburneis, et lascivitis in stratis vestris; qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti.» Ista 145 septem membra tres bimembres circuitus ediderunt. [Col. 0336B] Non enim ait: Qui separati estis in diem malum, qui appropinquatis solio iniquitatis, qui dormitis in lectis eburneis, qui lascivitis in stratis vestris, qui comeditis agnum de grege, et vitulos de medio armenti. Quod si ita diceretur, esse quidem et hoc pulchrum ut ab uno pronomine repetito omnia sex membra decurrerent, et pronuntiantis voce singula finirentur; sed pulchrius factum est ut eidem pronomini essent bina subnexa, quae tres sententias explicarent: unam, ad captivitatis praenuntiationem, «qui separati estis in diem malum et appropinquatis solio iniquitatis;» alteram, ad libidinem, «qui dormitis in lectis eburneis et lascivitis in stratis vestris;» ad voracitatem vero tertiam pertinentem, «qui comeditis agnum de grege et vitulos [Col. 0336C] de medio armenti,» ut in potestate sit pronuntiantis utrum singula finiat et membra sint sex, an primum et tertium et quintum voce suspendat, et secundum primo, quartum tertio, sextum quinto connectendo, tres bimembres circuitus decentissime faciat: unum quo calamitas imminens; alterum quo lectus impurus; tertium quo prodiga mensa monstretur. Deinde luxuriosam remordet aurium voluptatem, ubi cum dixisset, «qui canitis ad vocem psalterii» (quoniam potest exerceri sapienter a sapientibus musica) mirabili decore dicendi, invectionis impetu relaxato, et non ad illos, sed de illis loquens, ut nos musicam sapientis a musica luxuriantis distinguere commoneret, non ait: Qui canitis [Col. 0336D] ad vocem psalterii, et sicut David putatis vos habere vasa cantici; sed, cum ad illos dixisset illud quod luxuriosi audire deberent, «Qui canitis ad vocem psalterii,» imperitiam eorum aliis quoque quodammodo indicavit, adjungens, «sicut David putaverunt se habere vasa cantici, bibentes in phialis vinum, et optimo unguento delibuti.» Tria haec melius pronuntiantur, si, suspensis duobus prioribus membris circuitus, tertio finiatur. Jam vero, quod his omnibus adjicitur: «Et nihil patiebantur super contritione Joseph,» miro decore dictum est. Non dixit, nihil patiebantur super contritione fratris, sed positus est pro fratre Joseph, ut quicunque frater proprio significaretur ejus nomine, cujus ex fratribus fama praeclara est, vel in malis quae pendit, vel in bonis quae rependit.» [Col. 0337A] Haec de pulchritudine litterae praesenti loco dicta sint, cum opportuna commemoratione tanti doctoris qui, sanctae Scripturae venustatem cognoscens et cognitam esse volens, capitulum hoc proximo exemplo assumpsit, et quodammodo digitis suis lippientes oculos tersit, ut clare videamus quam splendida comitentur eloquia sapientiam Dei loquentem in prophetis, non intenta in eloquentiam sapientia, sed a sapientia non recedente eloquentia. Nunc ad sensuum mysteria recurramus. «Vae, inquit, qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae.» Utrumque excidium sive utramque captivitatem denuntiat, id est et duarum tribuum quarum regia civitas erat Sion, et decem quarum metropolis erat Samaria. Cum autem dicit: «Vae qui opulenti estis [Col. 0337B] in Sion,» non illam arbitremur solummodo denuntiari captivitatem, qua transmigraverunt duae tribus in Babylonem, rediturae post septuaginta annos, sed multo magis illam, qua nunc dispersi sunt in toto mundo destructa civitate et templo, quo stante sacerdotes impii nimis opulenti erant in Sion, qui et de opulentia superbientes pauperem Christum crucifixerunt propter hoc solum, quia disputabat contra opulentam avaritiam illorum. Illius namque temporis «optimates et capita populorum,» Annas et Caiphas, caeterique principes et seniores, revera separati fuerunt «in diem malum,» et appropinquaverunt «solio inquitatis,» qui malo tempore mali nati (melius enim illis erat si non fuissent nati) adjudicaverunt morti Filium Dei, quod veraciter fuit [Col. 0337C] appropinquasse se solio iniquitatis. De illo iniquitatis solio furor praecipitem dedit pontificem, quando dicenti: «Adjuro te per Deum vivum, ut dicas nobis si tu es Filius Dei; respondit Jesus: Tu dixisti; et ille scidit vestimenta sua, dicens: Blasphemavit (Matth. XXVI) ,» jamque extunc nec solium illud iniquitatis subsistere, nec pontifex in eo sedere potuit. Non dubitamus quin illi jam praesentes fuerint prophetico spiritu, ita ut videret eos miro modo appropinquantes, imo irruentes et impetum clamoris inordinati facientes, solio iniquitatis, quando sedente Pilato pro tribunali, et dicente: «Ecce rex vester. Tolle, tolle; clamabant, crucifige eum; non habemus regem nisi Caesarem; si hunc dimittis, non es [Col. 0337D] amicus Caesaris (Joan. XVI) .» Illius ergo temporis optimates revera, ut jam dictum est, separati fuerunt «in diem malum,» et appropinquaverunt «solio iniquitatis,» et illis nihilominus sequentia liquet ascribi, «qui dormitis in lectis eburneis et lascivitis in stratis vestris, qui comeditis agnum de grege et vitulos de medio armenti.» Nam et Jacobus apostolus secundum hunc ipsum sensum, cum praemisisset: «Agite nunc, divites; plorate, ululantes in miseriis quae advenient vobis (Jac. V) ,» postmodum subjunxit: «Epulati estis super terram, et in luxuriis enutristis corda vestra. In die occisionis adduxistis, occidistis justum, et non restitit vobis (ibid.) .» Caetera quae sequuntur, «qui canitis ad vocem psalterii, sicut David putaverunt [Col. 0338A] se habere vasa cantici, bibentes in phialis vinum, et optimo unguento delibuti, et nihil patiebantur super contritione Joseph,» tam graviter quam veraciter eisdem congruit, quippe de quibus, ut ipse Dominus testatus est (Matth. XV) , bene prophetavit Isaias: «Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Isa. XXIX) .» Et idcirco falso putaverunt se habere vasa cantici, sicut habuit David quamlibet clare vel alte canerent ad vocem psalterii labiis suis. Et quis illos dubitet illa nocte qua Dominum comprehenderunt, bibisse vinum usque ad vomitum, cum esset paschalis vespera illorum? Idcirco recte et hic redarguuntur dicendo, «bibentes in phialis vinum.» Et in psalmo, cum ex persona ipsius Propheta loquens: «Adversum [Col. 0338B] me, inquit, loquebantur qui sedebant in porta, et in me psallebant qui bibebant vinum (Psal. LXVIII) .» Quam maxime autem et illud verum est quod tandem infert, «et nihil patiebantur super contritione Joseph,» siquidem rite perpendas quod ipse pulcherrime censeatur nomine Joseph, cujus typum praetulit, «in servum venundatus est Joseph, et humiliatus in compedibus et afflictus, ita ut ferrum pertransiret animam ejus (Psal. CIV) .» Et deinde princeps Aegypti factus. Etenim dum contritus in cruce penderet Dominus, nihil patiebantur super contritione ejus. Denique ut taceam, quod pendentem irridebant, quod praetereuntes blasphemabant eum, insultantes et moventes capita sua, et dicentes: [Col. 0338C] «Vah, qui destruis templum Dei, et in triduo illud reaedificas, salva temetipsum (Matth. XXVII) .» Ut, inquam, haec taceam, illud satis indicat quam vere nihil paterentur super contritione ejus, quod eum diceret: «Sitio, spongiam plenam aceto, hyssopo cirumponentes, obtulerunt ori ejus (Joan. XIX) .» Quis enim non miretur quam longe a compassione ejus fuerint, qui tali in hora, tanta in angustia, tali in siti, dicentem: «Sitio,» potaverunt aceto? Magna igitur et subtili statera ponderandum est quod dicit, «et nihil patiebantur super contritione Joseph.» Dicat itaque istis impiis dormientibus 146 et lascivientibus, comedentibus et bibentibus, comedendo et bibendo canentibus, et nihil super contritione Joseph patientibus: «Transite in Chalane [Col. 0338D] et videte, et ite in Emath magnam, et descendite in Geth Palaestinorum, et ad optima quaeque regna horum, si latior terminus eorum termino vestro est.» Et quidem satis scitis, quod regnorum omnium universitas termino vestro, id est terra repromissionis, latior sit; sed aliter scire habetis, sed oculis vestris videbitis inviti et longa ad videndum captivitate detenti. Haec irrisio talis est, ac si cum quis projicitur in caminum ignis, dicatur ei: Vade et vide utrum caleat. Aut si illi qui in mare projiciendus est, dicatur: Vade et vide utrum profundum sit. «Chalane,» civitatem Persidis; «et Emath magnam,» quae nunc Antiochia nominatur, magnam videlicet ad distinctionem minoris Emath, quae appellatur Epiphania; «et Geth Palaestinorum, [Col. 0339A] et optima quaeque regna horum,» satis est dixisse pro cunctis gentibus ad quas ducendi erant captivi, de qua videlicet captivitate et protinus subjungit: «Quapropter nunc migrabunt in capite transmigrantium, et auferetur factio lascivientium.» Quid enim est dicere, «in capite transmigrantium nunc transmigrabunt,» nisi ac si diceret, mirabilius imo miserabilius, et majori cum spectaculo totius orbis migrabunt, quam migraverunt unquam homines alii sive populi, quicunque transmigraverunt sive transmigraturi sunt? Siquidem multi victi, aliis vincentibus, de suis sedibus migraverunt, et captivi ducti sunt; sed isti ita caput fuere et sunt omnium transmigrantium, ut nullius unquam transmigrationis tale fuerit vel esse potuerit miraculum. Quod [Col. 0339B] ipse Josephus perpendens, cum excidium illorum miserabile meritasque illorum miserias describeret, sigillatim quidem, ait, iniquitates eorum narrare non patero, ut autem breviter dicam, neque aliam civitatem unquam talia perpessam esse puto, neque ullam nationem post memoriam hominum malitiae ferociorem fuisse. Itaque, inquit, «in capite transmigrantium nunc migrabunt,» id est pro qualitate et quantitate transmigrationis, omnium transmigrantium sive captivorum eminentissimi et notissimi erunt. Et quidem, quoniam dicit, «nunc migrabunt,» de captivitate quae tunc instabat decem tribuum recte intelligitur dictum, sed nihilominus, imo multo amplius de ista postrema captivitate est sentiendum, qua Judaei ducentibus Romanis captivati [Col. 0339C] et dispersi sunt. Neque enim ista latebat spiritum propheticum, cum tota sine dubio propheticae speculationis intentio maxime spectaret in Christi adventum. «Et auferetur, ait, factio lascivientium.» «Factio,» conjuratio vel consensus est malorum. Conjurasse autem vel consensisse illos in Christi necem notum est, agentibus pontificibus et senioribus, qui turbis persuaserunt, et hoc cum nimia nimisque crudeli lascivia sive lasciva crudelitate, qua illum nocte illa illuserunt, colaphizantes, alapis caedentes, conspuentes, genas illius vellentes, spinis coronantes et ad ultimum crucifigentes. Ergo quod ait, «auferetur factio lascivientium,» magnam denuntiat futuram imbecillitatem illorum qui fecerunt [Col. 0339D] ea quae jam dicta sunt: videlicet in eo quod, sicut nunc videmus, factiosi esse nequeant, conspirare sive conjurare non valeant, ut quemquam illorum qui invocant Christum interficiant. Et quidem tempore quo Christum interfecerunt, jam ita diminuti capitis erant ut de semetipsis judices non haberent. Unde et Pilato dicente: «Accipite eum vos, et secundum legem vestram judicate. Responderunt: Nobis non licet interficere quemquam (Joan. XVIII) .» Verumtamen adhuc ita factiosi erant et esse poterant, ut concilium colligerent, et coram Romanae potestatis praeside petendo illum crucifigi, tumultum facere auderent, et deinde quosdam ex illis sapientibus et prophetis, quos post resurrectionem suam misit ad illos, occidere, crucifigere, in [Col. 0340A] synagogis suis flagellare et de civitate in civitatem persequi auderent (Matth. XXIII) . At vero post annos quadraginta duos migraverunt, sicut jam dictum est, «in capite transmigrantium,» et extunc sic eorum ablata est factio, ut jam fremere, sive adversus Dominum et adversus Christum ejus palam assistere non audeant, videntes publice contra se et circa se adorari Christum, et esse Dominum, juxta illud: «Dominare in medio inimicorum tuorum (Psal. CIX) .» Sequitur: «Juravit Dominus Deus in anima sua, dicit Dominus Deus exercituum. Detestor ego superbiam Jacob, et domum ejus odi, et tradam civitatem cum habitatoribus suis.» Mirum dictu est quod «juravit Dominus,» et hoc «in anima sua» non quod Deus animam habeat, sed [Col. 0340B] quod humanis loquitur affectibus quod «juravit Dominus Deus in anima sua?» Videlicet quod detestor superbiam Jacob, et domum ejus odio habeat, sicut et in Isaia dicit: «Neomenias et Sabbata vestra, et dies festos odivit anima mea (Isa. I) ,»—«et quod tradat civitatem cum habitatoribus suis.» Quod dixerat, «detestor ego superbiam Jacob,» repetivit, et quae fuerit superbia Jacob exposuit dicendo, «et domum ejus odi,»—«domum ejus,» id est templum quod singulare tunc erat, superbiam ejus fuisse dicit. Hoc ita esse ex aliis ejusdem Domini Dei verbis apud Ezechielem comprobatur. «Ecce ego, inquit, polluam sanctuarium meum, superbiam imperii vestri (Ezech. XXIV) .» Nimirum hoc vel illud non diceret Dominus Deus, nisi superbiam intolerabilem deprehendisset [Col. 0340C] illos habere propter templum illud. Gloriabantur enim in templo Dei gloriatione perversa, dum non quaererent aut curarent ut in templo suo glorificaretur Deus, et in despectum omnium gentium spiritus illorum erigebatur propter templum illud, propter nomen illud, quod apud illos Deus verus nominaretur, licet non honoraretur. Hanc superbiam detestari se et odisse «juravit Dominus Deus in anima sua,» id est in semetipso, «quoniam neminem, ut ait Apostolus, habuit per quem juraret, majorem. Homines enim per majorem se jurant, et omnes controversiae eorum finis ad confirmationem est juramentum (Hebr. VI) .» Poterat autem credi verbo ejus, etiamsi non jurasset. «At ipse abundantius [Col. 0340D] voluit ostendere immutabilitatem consilii sui, et idcirco interposuit jusjurandum, ut per duas res immobiles, quibus impossibile est mentiri, Deum, fortissimum solatium habeamus (ibid.) .» Firmissimam igitur fidem teneamus de reprobatione, ut ait Apostolus, praecedentis mandati (Hebr. VII) , sive sacerdotii vel templi veteris, et de introductione melioris spei, quod videlicet illud Deus cum odio reprobaverit, fidem autem evangelicam cum dilectione approbarit. Sub eodem juramento confirmatur id quod subjungit, «et tradam civitatem cum habitatoribus suis.» Nec utique levis aut parva debuit esse traditio, quam ita comminatus est non sine interpositione juramenti. Sed et caetera quae sequuntur, sub eodem juramento denuntiantur: [Col. 0341A] «Quod si reliqui fuerint decem viri in domo una, et ipsi morientur. Et tollet eum propinquus suus, et comburet eum, ut efferat ossa de domo, et dicet ei qui in penetralibus domus est. Nunquid adhuc est apud te? Et respondebit: Finis est. Et dicet ei: Tace, et non recorderis nominis Domini. Quia ecce Dominus mandavit, et percutiet domum majorem ruinis, et domum minorem scissionibus.» Memoriter tenendum est quod supra dixit, «subverti vos 147 sicut subvertit Deus Sodomam et Gormorrham, et non redistis ad me (Amos IV) .» Ecce hic in subversione aliquid est severitatis plus quam illic. Ubi enim de facienda subversione Sodomorum sermo erat, cum ad ultimum dixisset Abraham: «Quid si inventi fuerint decem justi? Non delebo, [Col. 0341B] ait Dominus, propter decem (Gen. XVIII) .» Nunc autem hic dicit, «quia si reliqui fuerint decem viri in domo una, et ipsi morientur. Reliquos hic intelligimus justos, sicut et superius ubi dictum est, urbs de qua egrediebantur mille, relinquentur in ea centum, et de qua egrediebantur centum, relinquentur in ea decem (Amos V) .» Nimirum verbis istis, cum dicit, «si reliqui fuerint decem viri in domo una, et ipsi morientur,» hoc denuntiat quod nullam justorum et injustorum discretionem in ira sua foret habiturus, sed justos pariter et injustos Judaeos una mortis sententia damnaturus. Hoc ipsum in Ezechiele verbis manifestioribus comprobatur, ubi dicit Dominus Deus: «Ecce ego ad te, et ejiciam gladium meum de vagina sua, et occidam [Col. 0341C] in te justum et impium (Ezech. XXI) .» Quid igitur? Num suae Deus oblitus est justitiae, cujus illum memorem esse volens Abraham, stetit coram Domino et appropinquans: «Nunquid, ait, perdes justum cum impio (Gen. XVIII.) ?» Itemque ait: «Si fuerint quinquaginta justi in civitate, peribunt simul, et non parces loco illi propter quinquaginta justos si fuerint in eo? Absit a te, ut rem hanc facias et occidas justum cum impio, fiatque justus sicut impius. Non est hoc tuum, qui judicas omnem terram. Annuit Dominus, et dimittam, inquit, omni loco propter quinquaginta, non delebo si invenero ibi quadraginta quinque, non percutiam propter quadraginta, non faciam si invenero ibi [Col. 0341D] triginta, non interficiam propter viginti, non delebo propter decem (ibid.) .» Num, inquam, tantae suae propitiationis oblitus est, cum dicit, «quod si reliqui fuerint decem viri, et ipsi morientur,» non in civitate, sed «in domo una?» Non utique, sed justi illi nimium sunt injusti. Reliqui illius juste sunt relicti, quia taliter justi sunt, ut suam justitiam statuere volentes justitiae Dei non sint subjecti, sicut Apostolus dicit: «Testimonium enim perhibeo illis, quod aemulationem Dei habent, sed non secundum scientiam. Ignorantes enim Dei justitiam, et suam quaerentes statuere, justitiae Dei non sunt subjecti (Rom. X) .» Quaenam sit illa justitia Dei manifestans, continuo subjungit: «Finis enim legis Christus ad justitiam omni credenti [Col. 0342A] (ibid.) .» Justitiam hanc quam rebelli, quamque pertinaci odio forent concepturi, scilicet Christum, cujus ex fide justificati sunt omnes sancti et justi, miro modo insinuat, cum dicit: «Et tollet eum propinquus suus et comburet eum, ut efferat ossa de domo, et dicet ei, qui in penetralibus domus est: Nunquid adhuc est apud te? Et respondebit: Finis est. Et dicet ei: Tace, et non recorderis nominis Domini.»

Legat qui vult Historiam Josephi, ubi excidium Jerosolymorum describit, et sciet quam veraciter pro re praedictum fuerit malum illud sermonibus hujuscemodi. «Tollet eum propinquus suus, et comburet, et dicet: Nunquid adhuc est apud te? Et respondebit: Finis est.» Neque enim modus [Col. 0342B] aut numerus erat intus morientium et fame pereuntium, nec sufficere poterant vivi mortuis efferendis. Cum autem scire possint nec dissimulare valeant, hoc illis accidisse propter sanguinem Jesu Christi, mirum valde est quod indomabili corde et tunc dixerunt, et nunc usque dicunt singuli ad alterum: «Tace et non recorderis nominis Domini,» nominis ejusdem Jesu Christi, quem Deum et Dominum esse publica confessione confitentur Christiani. Malunt damnati esse et damnationem aeternam exspectare, quam confiteri vel audire nomen hujus Domini, suffusi mirabiliter felle amaritudinis, odiumque spirantes implacabile contra nomen Domini nostri Jesu Christi, gentiumque invidentes saluti. Attamen justi sibi [Col. 0342C] esse videntur nonnulli ex eis, observando justitias carnis et profitendo praecepta decalogi, quae sunt: Non habere deos alienos, non facere sculptile, non assumere nomen Domini in vanum, Sabbata custodire, patrem et matrem honorare, non occidere, non moechari, non furtum facere, non loqui falsum testimonium, non concupiscere (Deut. V) . Sed qualis est haec justitia illorum, cum illum oderint, per quem unum et solum justificantur omnes quicunque veraciter justi sunt? Illum unum quaerit Deus ubi sit, vel apud quos commoretur ut parcat illis, et quia non est apud illos, idcirco super eos indignationem suam effudit, quemadmodum apud Ezechielem ipse dicit: «Et quaesivi de eis virum [Col. 0342D] qui interponeret sepem, et staret oppositus contra me, propterea ne dissiparem eos, et non inveni; et effudi super eos indignationem meam, et in igne irae meae consumpsi eos (Ezech. XXII) .» Igitur «morientur,» ait, etiam justi, sive, ut apud eumdem Ezechielem, «et occidam, inquit, in te justum et impium (Ezech. XXI) ,» etiamsi «in domo una reliqui fuerint viri decem.»—«Morientur,» inquam, «quia ecce Dominus mandavit,» id est per prophetas locutus est, et sermonem suum complens, «percutiet domum majorem ruinis et domum minorem scissionibus.»—«Majorem domum» decem tribus, quae appellabantur tribus Israel; «domum minorem» duas tribus [Col. 0343A] dicit, quae regebantur a stirpe David. Et hoc in percussione domus utriusque notandum quod majorem ruinis, minorem vero scissionibus percutiendam fore dicit. Nam Israel, quia majora peccaverat, feritur ruinis; domus autem Juda, in qua erat templum et quae minora peccaverat, non ruinis percutitur, sed scissionibus dum septuaginta annorum captivitate retinetur. Sed econtra potest dici, quia domus Juda majora peccavit. Nam et apud Ezechielem cum praemisisset Dominus: «Fili hominis, notas fac Jerusalem abominationes suas (Ezech. XVI) ,» deinde inter caetera dicit: «Et Samaria dimidium peccatorum tuorum non peccavit, sed vicisti eam sceleribus tuis, et justificasti sorores tuas,» Sodomam videlicet [Col. 0343B] et Samariam, «in omnibus abominationibus tuis, quas operata es (Ibid.) .» Ergo et scissiones domus Juda majores intelligi convenit ruinis domus Israel. Quod ut liquido clarescat, non illam tantum captivitatem septuaginta annorum, sed illam potius attendamus, qua nunc in omnes gentes Judaei Romano excidio dispersi sunt. Tunc namque domus Juda nec scissionibus tantum, nec solummodo ruinis sed et scissionibus et ruinis percussa est; quia civitas Jerusalem ut rueret, primum in semetipsa scissionibus percussa est. Tito namque, ut refert Josephus, adhuc apud Alexandriam imperium disponente, contigit etiam seditionem quae apud Jerosolymam erat auctam trifariam dividi, ducibus Eleazaro, Joanne et [Col. 0343C] Simone; quorum Eleazarus superiora, Simon autem inferiora civitatis loca, Joannes vero media tenebat. His ducibus a seditione nunquam quiescentibus, quam miserabilibus domus Juda scissionibus percussa fuerit qui plenius nosse cupit, narrationem jam dicti legat historiographi. Porro justitiam quoque judicii Dei quae domum illam tantis scissionibus percussit, scire desideranti prius animadvertendum est, in quo domus haec minor, id est domus Juda, domum majorem, scilicet domum Israel, peccando superavit, sicut supra diximus, cum testimonio prophetae dicentis ad Jerusalem: «Et Samaria dimidium peccatorum tuorum non peccavit, sed vicisti eam [Col. 0343D] sceleribus tuis.» Peccata, 148 sive scelera utriusque confitenda et comparanda sunt, ut appareat quam veraciter dictum sit: «Et Samaria dimidium peccatorum tuorum non peccavit.» Nimirum peccata Samariae fuerunt, quod decem tribus, quorum Samaria metropolis exstitit, sciderunt sese a domo David, et negaverunt eum, dicentes: «Quae pars nobis in David, vel quae haereditas in filio Isai (III Reg. XII) ;» et sicut David negaverunt, ita Deum quoque relinquentes, vitulos aureos pro Deo coluerunt. At vero peccata Jerusalem ista fuerunt, quod Christum Filium Dei verum David, et secundum carnem filium David, et secundum divinitatem dominum David, Christum, inquam, Deum et hominem, regem [Col. 0344A] et salvatorem non solummodo dixerunt, non est «nobis pars» in isto Filio Dei, filio David, sive «non habemas regem nisi Caesarem,» verum etiam pro illo dimitti sibi petierunt Barabbam seditionis auctorem (Matth. XXVII) . Ista si rite considerentur, revera «dimidium Samaria non peccavit,» quia videlicet quanto iste Deus et homo filius David major eodem patre David, tanto peccatum quod in eum admissum est majus debet aestimari, praesertim cum Jerusalem non solummodo negaverit hunc, sicut Samaria negavit, verum etiam occiderunt et pro eo Barabbam, sicut jam dictum est, seditionis auctorem dimitti sibi petierit. Idcirco quoniam taliter se scidit regno Jesu Christi filii David, nimirum valde justo judicio [Col. 0344B] scissionibus percussa est, ita ut in malum suum sese a regno Romanorum scindendo victores orbis terrarum contra se concitaret, et quod valde mirum fuit, foris obsessa, intus trifariam, ut jam dictum est, scissa magis seditionibus quam obsidione deperiret. Sequitur: «Nunquid currere queunt in petris equi, aut arari potest in bubalis. Quoniam convertistis in amaritudinem judicium, et fructum justitiae in absinthium. Qui laetamini in nihili, qui dicitis: Nunquid non in fortitudine nostra assumpsimus nobis cornua?» Ad quid istas similitudines equorum et bubalorum induxerit, ipse pene exposuit, dicendo: «Qui laetamini in nihili, qui dicitis: Nunquid non in fortitudine nostra assumpsimus nobis cornua?» [Col. 0344C] Vanitatem atque superbiam miro hic modo percutit, interrogando de equis et bubalis. Irridet eos sapientia Dei, qui confidunt in curribus et in equis, sicut tempore considerabat Ephraim, et qui superbiae cornibus arrectis steterunt contra fortitudinem coeli, sicut in psalmo testatur iste Christus per os Prophetae: «Circumdederunt me vituli multi, tauri pingues obsederunt me (Ps. XXI) .» Irrisio gravissima sonat in verbis hujuscemodi. Idem enim est ac si dicat sapientia spiritus prophetici: Vos quidem praedicente me, quod major domus ruinis, et minor scissionibus percutienda sit, nihilominus equitando contenditis esse similes Aegyptiis atque Assyriis; sed vos [Col. 0344D] bene scitis quod equi non currere possunt in petris. Hoc dixisse satis est; subaudiri enim potest id quod longe superius dixit quia «fuga a veloce peribit (Amos II) ,» et non poteritis effugere, multis adversitatum praepediti, offendiculis, sicut equi vestri non queunt currere in petris. Habetque talis dictio mistum cum severitate jocum, cum dicitur: Laetantibus in equis, vos revera «laetamini in nihili,» quia vestri equi non queunt «currere in petris,» id est fallaces ad salutem erunt vobis in tempore angustiae, quando ruinis et scissionibus feriemini. Item quod dicit, «aut nunquid arari potest in bubalis,» si respicias quod subsequitur, qui dicitis: «Nunquid non in fortitudine nostra assumpsimus nobis [Col. 0345A] cornua,» nihilominus jocum in verbis habet amarum, et ad illum pertinentem risum, de quo Sapientia: «Ego quoque, inquit, in interitu vestro ridebo (Prov. I) ,» idem est ac si dicat: Quoniam estis superbi, quapropter, sicut supra dictum est, juravi in anima mea, dicens: «Detestor ego superbiam Jacob, et domum ejus odi,» quoniam, inquam, in fortitudine vestra cornua vos assumpsisse dicitis, eritis ergo mihi sicut bubali qui tam indomiti sunt, ut jugum cervicibus non recipiant, et cum silvestres boves sint, nolint propter feritatem vomere scindere terram. Ita vos mihi eritis utique inutiles operi vel regno Dei, vobisque evagantibus atque dispersis, adhibebo mihi boves alios, boves domitos, dicamque illis: «Tollite jugum meum super vos (Matth. XI) ,» et regno [Col. 0345B] Dei fructum operabuntur, juxta illud: «Amen dico vobis, quia auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus (Matth. XXI) .» Revera dicunt isti bubali: «Nunquid non in fortitudine nostra assumpsimus nobis cornua,» dum «quaerentes suam statuere justitiam, justitiae Dei non sunt subjecti (Rom. X) ,» et pro hac feritate convertunt sibi «in amaritudinem judicium, et fructum justitiae in absinthium,» quae herba amarissima est. Nam quia suam, ut jam dictum est, statuere volentes justitiam, projiciunt a semetipsis Christi jugum, merito amarum, id est sine misericordia ferunt judicium, et quia dulcedinem justitiae Dei non quaerunt, justitiae suae metuunt absinthium, ut nec saltem in isto saeculo requiem habeant, vel [Col. 0345C] in terra sua commanere valeant. Unde et sequitur: «Ecce ego suscitabo super vos, domus Israel, dicit Dominus Deus exercituum, gentem: et conteret vos ab introitu Emath usque ad torrentem deserti.» Haec est amaritudo judicii quam biberunt, quod in isto quoque saeculo contriti atque subversi sunt, a principio usque ad finem, a capite usque ad caudam, a terminis terrae suae, qui solem respiciunt, usque ad torrentem deserti, quod occidentem respicit, id est ab Emath (quae et Epiphania dicitur ab Antiocho cognomentum Epiphanes nomen sortita est) usque ad Rinocruram, inter quam et Pelusium rivus Nili sive torrens de eremo veniens mare ingreditur. Sicut dictum, ita et factum est, [Col. 0345D] quia de cunctis terminis suis contritus atque subversus est Israel. Primum decem tribus ab Assyriis. Deinde Judam et Benjamin a Chaldaeis atque Romanis. Illa cornutorum sive jugum ferre recusantium bubalorum contritio sive subversio, qualiter futura, qualibus vel quantis incrementis ad consummationem perventura foret, sequentia prophetae dicta praesignant. Ait enim:

CAP. VII.

«Haec ostendit mihi Dominus Deus. Et ecce fictor locustae in principio germinantium serotini imbris, et ecce serotinus post tonsionem gregis. Et factum est, cum consummasset comedere herbam terrae, et dixi: Domine Deus, propitius esto, obsecro. Quis suscitabit Jacob, quia parvulus est? Misertus est autem Dominus super hoc; sed [Col. 0346A] et istud non erit, dixit Dominus Deus. Haec ostendit mihi Dominus Deus, et ecce vocabat judicium ad ignem Dominus Deus, et devoravit abyssum multam, et comedit sicut partem, et dixi: Domine Deus, quiesce, obsecro. Quis suscitabit Jacob, quia parvulus est? Misertus est Dominus super hoc; sed et istud non erit, dixit Dominus Deus. Haec ostendit mihi; et ecce Dominus stans super murum litum, et in manu ejus trulla caementarii, et dixit Dominus ad me: Quid tu vides, Amos? Et dixi: Trullam caementarii. Et dixit Dominus ad me: Ecce ego ponam trullam in medio populi mei Israel; non adjiciam ultra superinducere eum, et demolientur excelsa idoli, et sanctificationes Israel desolabuntur.» Tres istae ostensiones sive visiones [Col. 0346B] agnoscendae sunt, et idcirco totum praesens capitulum posuimus, ut praesentior sit intellectus rerum quae futurae praemonstrabantur, id est trium incrementorum 149 mali, sive contritionis atque subversionis jam dictae, quae de sacris historiis nota habentur. Illa nunc incrementa prius commemoranda sunt, et tunc demum praesentis litterae calcanda vestigia. Primum fuit, quod ascendit rex Assyriorum, et transtulit Israel in Assyrios (Jer. LII) , nec multo interjecto tempore ascendit ad universas civitates Juda munitas, et usque Jerusalem pervenit, sed non praevaluit, dicente Domino ad Isaiam: «Ponam circulum in naribus tuis, et hamum in labiis tuis, et reducam te in viam per quam venisti. Venit enim angelus Domini in nocte illa et percussit [Col. 0346C] castra Assyriorum CLXXXV millia (Isa. XXXVII) .» Secundum fuit, quando venit Nabuchodonosor rex Babylonis ipse, et omnis exercitus ejus in Jerusalem et cepit eam, et succendit Nabuzardan princeps exercitus domum Domini, et domum regis, et murum in circuitu destruxit omnis exercitus Chaldaeorum. Tertium fuit, cum venerunt Romani, et tulerunt locum et gentem (Joan. XLVIII) , templum et civitatem, ita ut non relinqueretur lapis super lapidem (Luc. XIX) . Horum futurorum mirae imagines huic prophetae tribus istis ostensionibus praemonstratae sunt. Cum enim dicit: «Haec ostendit mihi Dominus Deus. Et ecce fictor locustae,» venturum intelligit et intelligi vult exercitum Assyriorum pro [Col. 0346D] multitudine simul et vanitate brevis et transilientis vitae locustis comparabilem, nihilominus et pro depopulatione cunctorum nascentium quam facturi erant in morem locustarum. Hujus nimirum locustae fictor est Dominus, «fictor,» inquam, id est creator est idem qui magnorum, id est sanctorum sive electorum hominum conditor et Deus. Nec vero indigne fictor praesenti loco dicitur, quia videlicet talium exiguitas hominum, qui aeternam gloriam non quaerentes vanitatem hujus saeculi brevi saltu pertransierunt, talium, inquam, parvitas sive exilitas hoc meretur, ut eorum non conditor, sed fictor dicatur Deus. Hinc apud Isaiam legimus: «Qui sedet super gyrum terrae, et habitatores ejus sunt quasi locustae (Isa. XL) .» Et cur vel quam recte hoc dixerit, post [Col. 0347A] aliqua breviter aperit dicens Israeli, cui praelocutus fuerat: «Et tu, Israel, serve meus Jacob quem elegi, semen Abraham amici mei, in quo apprehendi te ab extremis terrae. Ventilabis eos, et ventus tollet, et turbo disperget eos (Isa. XLI) .» Nam qui levi eventu, et in brevi multitudo hominum vanitatem sequentium tollitur, et perit memoria eorum, sicut nonnunquam flante vento locustam arreptam, et in mare, jubente Domino, projectam legimus, recte et Assyrii et quilibet ejusmodi homines locustarum nomine designantur. Quod autem cum dixisset, «ecce fictor locustae, in principio germinantium serotini imbris,» tempus indicat quo illa locusta venerit, id est quando cuncta virent et parturit omnis ager, et diversarum arborum flores in sui generis [Col. 0347B] poma rumpuntur, cunctarumque abundantiam rerum flores arborum atque herbae segetum pollicentur. Nimirum illo tempore devastari quasi tonderi est, ut ablata pulchritudine rerum, nuda inopia velut manifestum in fronte pareat calvitium. Idcirco quia post eamdem depopulationem sufficiens ubertas reddita est, sive tunc temporis Dominus Ezechiae per Isaiam loquens: «Tibi autem, inquit, erit hoc signum; comede hoc anno, quae sponte nascuntur, et in anno secundo pomis vescere; in anno autem tertio seminate, et metite, et plantate vineas, et comedite fructum eorum (Isa. XXXVII) .» Idcirco, inquam, cum dixisset, «in principio germinantium serotini imbris,» subjunxit: «Et ecce serotinus [Col. 0347C] post tonsorem gregis,» subauditur Sennacherib. Nam quod dictum est, «in anno autem tertio seminate et metite,» supplementum quidem, sed serotinum fuit, et hoc post tonsuram gregis, id est post devastationem Sennacherib. Hunc tonsorem sive tonsuram Isaias acutam novaculam vocat, quae pilos omnes et capillos Israelitici corporis raserit. «In die illa, inquit, radet Dominus in novacula conducta, in his qui trans flumen sunt, in rege Assyriorum caput, et pilos pedum, et barbam universam (Isa. VII) .» Jam cuncta vastaverat, jam universas civitates Juda munitas coeperat, et Jerusalem quae sola erat residua tonsor ille obsidebat, ut post tonsuram sive rasuram caput quoque praecideret, cum, sicut Scriptura refert, oraverunt Ezechias rex [Col. 0347D] et Isaias filius Amos propheta adversus blasphemias ejus, ac vociferati sunt usque ad coelum (IV Reg. XIX) . Hoc est quod protinus ait: «Et factum est, cum consummasset comedere herbam terrae, et dixit: Domine Deus, propitius esto, obsecro.» Juxta metaphoram locustae dixit, «cum consummasset comedere herbam terrae,» id est cum jam omnia devastasset, et terram operiens exercitus multitudine. Quod se dixisse narrat: «Domine Deus, propitius esto, obsecro.» Futurum erat ut dicerent Ezechias rex et Isaias filius propheta, orantes, ut jam dictum est, et vociferantes usque ad coelum. Item, quod hic ait: «Misertus est Dominus super hoc, sed et istud non erit, dixit Dominus,» futurum erat ut fieret, scilicet ut misereretur, et sic loqueretur Dominus. Illic [Col. 0348A] etenim ita scriptum est: «Quam ob rem haec dicit Dominus de rege Assyriorum: Non ingredietur urbem hanc, nec mittet in eam sagittam nec occupabit eam clypeus, nec circumdabit eam munitio. Per viam qua venit, revertetur, et civitatem hanc non ingredietur, dicit Dominus, protegamque urbem hanc et salvabo eam propter me, et propter David servum meum (Isa. XXXVII) .» Itaque cum dicit, «sed et istud non erit,» sensus hic est: Erit quidem ut caeteras civitates Juda capiat, et cuncta in circuitu Jerusalem devastet ille tonsor, sive tonsura gregis, id est exercitus Sennacherib, «sed non istud etiam erit, ut urbem hanc ingrediatur.» Porro, quod cum dixisset propheta, «Domine Deus, propitius esto, obsecro,» subjunxit atque ait: «Quis [Col. 0348B] suscitabit Jacob quia parvulus est?» quis digne possit exprimere quali discussione Dominum excitet atque percellat, ut memor sit misericordiae suae? Cum enim dicit, «quis suscitabit,» quodammodo consurgere videtur atque percellere Deum, percunctando ipsum quisnam ille fuerit qui toties Jacob de angustiis et de caede vastantium liberavit, et utrum ipse a semetipso demutatus sit, oblitusque naturae suae, cui proprium fuerat misereri. Subjungit etiam causam, propter quam toties Jacob suscitasset, et adhuc suscitare de periculo deberet, dicendo, «quia parvulus est.»—«Parvulus,» inquam, id est humilis. Quod si humilitas et contritio cordis causa exstitit, propter quam Deus toties illum suscitavit, [Col. 0348C] nimirum et tunc suscitare illum dignum fuit, quia semetipsum et suos Ezechias rex coram Domino humiliavit, sicut scriptum est: «Et factum est cum audisset Ezechias verba Rabsacis, scidit vestimenta sua, et obvolutus est sacco, et intravit in domum Domini, et misit Heliachim qui erat super domum, et Sennam scribam, et seniores de sacerdotibus opertos saccis ad Isaiam (ibid.) .» Nec vero solummodo habitu tunc Jacob parvulum sese ostendit, verum etiam verbis testatus est, secundum haec verba regis ejusdem dicentis ad Isaiam: «Leva ergo orationem pro reliquiis quae repertae sunt (ibid.) .» Jam enim decem tribus in Assyrios translatae fuerant, et idcirco parvulus Jacob non tam gentem, quam reliquias gentis se esse memoravit. Cum deinde dicit: [Col. 0348D] «Haec ostendit mihi Dominus Deus: 150 Et ecce vocabat judicium ad ignem Dominus Deus, et devoravit abyssum multam, et comedit simul partem,» intelligit vel intelligi vult quod Nabuchodonosor regem Babylonis vocaturus foret Dominus, ut veniret contra Judam, et Jerusalem, templumque et Jerusalem igne succenderet, quod erat vocare «judicium ad ignem,» id est judicare usque ad ignem. Non enim sic dicendum erat de Nabuchodonosor, sicut dictum fuerat de Sennacherib, «et urbem hanc non ingredietur.» Justo namque judicio tradenda erat civitas in manus regis Babylonis et servorum ejus ut igni succenderetur. Multa abyssus, id est universitas Judaeae sive ipsa civitas, quae propter profundam avaritiam, abyssus multa dicit merebatur, in tantum [Col. 0349A] ut domum quoque Domini speluncam latronum fecissent, sicut in Jeremia conquestus est Dominus Deus (Jer. VII) . Cumque subjungit: «Et comedit simul partem,» subaudiendum est Dei, quia videlicet templum ipsum pars Dei esse debuerat, quod propter profunditatem avaritiae abyssus multa, sive spelunca latronum esse poterat. Quod deinde sequitur: «Et dixi, Domine Deus, quiesce, obsecro, quis suscitabit Jacob, quia parvulus est,» futurum erat ut dicerent Daniel et socii ejus post illud judicium ignis in Babylone captivi. Exempli gratia: «In anno primo Darii filii Assueri, ego Daniel, inquit, intellexi in libris numerum annorum de quo factus est sermo Domini ad Jeremiam prophetam, ut complerentur desolationis Jerusalem septuaginta anni, [Col. 0349B] et posui faciem meam ad Dominum Deum meum, rogare et deprecari in jejuniis, sacco, et cinere (Dan. IX) ,» etc. Orare namque ut solveretur captivitas post praenuntiatos septuaginta annos, hoc erat dicere: «Domine Deus, quiesce, obsecro.» Non hic ita dictum est, ut supra, «Domine Deus, propitius esto,» sed dictum est, «Domine Deus, quiesce, obsecro. Futurum namque erat, non ut propitio Domino repelleretur Nabuchodonosor, sicut repulsus fuerat Sennacherib, sed ut saltem post vindictam quiesceret coelestis irae commotio. De eo quod iterum ait: Quis suscitabit Jacob quia parvulus est,» itidem sentiendum, ut supra diximus, quia videlicet qui praecipitare, et de angustiis liberare consueverat Jacob propter humilitatem ejus, qua dicitur parvulus, [Col. 0349C] ipse consequenter de Babylonica captivitate illum suscitare debuit, quoniam captivi humiliter deprecabantur, exempli gratia, cum in oratione supra memorata diceret Danieli: «Propter peccata enim nostra, et iniquitates patrum nostrorum Jerusalem, et populus tuus in opprobrium sunt omnibus per circuitum nostrum (ibid.) .» Item: «Quia immuniti sumus plus quam omnes gentes, sumusque humiles in universa terra hodie propter peccata nostra, et non est in tempore hoc princeps, et propheta, et dux, neque holocaustum, neque sacrificium, neque oblatio, neque incensum, neque locus primitiarum coram te, ut possimus invenire misericordiam, sed in animo contrito, [Col. 0349D] et spiritu humilitatis suscipiamur (Dan. III) .» Sic parvulus Jacob saepe suscitatus, adhuc suscitandus erat, et idcirco nunc dicit: «Quis suscitabit Jacob pro eo quia est parvulus,» ut respondente Domino, «ego sum qui illum saepe suscitavi (Isa. XLV) ,» pro causa hujusmodi quodammodo concludantur a dicente: Ergo tu idem de Babylonica captivitate nunc illum suscita, «quia parvulus est,» adhuc, id est humilis. Quandiu parvulus et non poenitens fuerit, tandiu illum suscitare debebis. Cum deinde dicit: «haec ostendit mihi, et ecce Dominus super murum litum, et in manu ejus trulla caementarii,» valde notandum est quia percunctationem Domini subinfert, dicentis: «Quid tu vides, Amos?» Hoc in praemissis ostensionibus dictum vel factum non [Col. 0350A] est. Nam ubi dixit, «haec ostendit mihi Dominus Deus: Et ecce fictor locustae,» non dictum est: «Et dixit Dominus ad me, quid tu vides, Amos?» Item, ubi dixit: «Haec ostendit mihi Dominus Deus, et ecce vocabit judicium ad ignem,» non dictum est, «et dixit Dominus ad me: Quid tu vides, Amos?» Gravissima res denuntiatur per trullam caementarii ponendam in medio populi. Et idcirco ut attentus sit inspector propheta, dicitur ei: «Quid tu vides, Amos?» Item, et illud vigilanter animadvertendum quia cum dixisset Dominus: «Ecce ponam trullam in medio populi mei Israel, non adjiciam superinducere eum, et demolientur excelsa idoli, et sanctificationes Israel desolabuntur,» non fuit ultra spiritus in propheta ut diceret vel sicut primo dixerat, [Col. 0350B] «Domine Deus, propitius esto, obsecro,» vel sicut secundo dixerat, «Domine Deus, quiesce, obsecro.» Hoc, inquam, valde notandum et diligenter animadvertendum est quia nimirum nec abs re taliter demonstratum, et taliter depositum est. Extrema namque et irrecuperabilis destructio hac offensione tertia prophetae ostensa est, quae accidit ad ultionem sanguinis Jesu Christi, quae per manus Romanorum facta est. Quo ex tempore jam non est propheta, qui pro gente illa intercedat, quatenus propitius sit et quiescat, quemadmodum Isaias deplorans: «Non est, ait, qui invocet nomen tuum, qui consurgat et teneat te (Isa. LXIV) .» Siquidem et quando Sennacherib rex Assyriorum usque ad Jerusalem venit, tunc et Ezechias rex et Isaias propheta dixerat, [Col. 0350C] «Domine Deus, propitius esto, obsecro.» Et quando in Babyloniam transmigraverant filii Juda, Daniel et socii ejus dixerunt: «Domine Deus, quiesce, obsecro.» Nunc autem pro templo illo ut restituatur, sive pro sacrificiis illis ut iterum celebrentur, non est qui intercedat aut intercedere debeat. Hac igitur observata diversitate tam litterae quam intelligentiae, nunc demum coepta Scripturae vestigia diligentius percurramus. «Et ecce, inquit, Dominus super murum litum, et in manu ejus trulla caementarii.» «Murum litum» ita dixit, ac si diceret parietem dealbatum. Quid autem paries dealbatus, sive murus litus significare existimandus sit, Paulus apostolus mirabiliter innuit, dum stans in concilio, principe [Col. 0350D] sacerdotum Anania praecipiente astantibus sibi percutere os ejus, dixit: «Percutiet te Deus, paries dealbate (Act. XXIII.) » Igitur murus sive paries dealbatus sacerdotium illud exstitit, quem videlicet murum sive parietem tandiu Dominus induxit sive dealbavit, habens in manu trullam caementarii, quandiu carnalem Judaismum permisit gloriosum videri, stante templo et florente religione in carnalibus caeremoniis. Sed «ecce ponam, inquit, trullam in medio populi mei Israel, non adjiciam ultra superinducere eum.» Nudus erat Israel, nudus et indecorus atque infirmus, qui solebat a me superinduci et solidari, sicut superinducitur et confirmatur paries cum trulla caementarii, et non solum pulchritudine, sed et contra injuriam imbrium et creberrimas tempestates [Col. 0351A] fortitudinem accepit. Et quidem semetipsos arbitrantur esse caementarios, suumque parietem proprio superinducere gestiunt ingenio; sed neque superinductio pulchra est, quae ex Deo non est, neque paries stare potest. Unde et apud Ezechielem, cum de hac ipsa re loqueretur, ait idem Dominus: «Dic ad eos qui liniunt parietem absque temperatura, quod casurus sit. Erit enim imber inundans, et dabo lapides praegrandes desuper irruentes, et ventum procellae dissipantem. Siquidem ecce cecidit paries. Nunquid non dicetur vobis, ubi est litura quam livistis (Ezech. XIII) ,» etc. Vere ut ait illic: «Ecce cecidit paries (ibid.) ,» nec adjiciet Dominus «superinducere eum.» Quod illic dicit, 151 «ecce cecidit paries,» hoc idem in isto loquitur: [Col. 0351B] «Et demolientur excelsa idoli, et sanctificationes Israel desolabuntur.» Et quidem cum in Ezechiele loqueretur, jam non solum in decem tribubus ceciderat paries, verum etiam Juda partem in Babyloniam transmigraverat, et ipse Ezechiel unus de captivis erat, sed adhuc futurum erat, ut iterum in Juda caderet paries irrecuperabiliter, quod post passionem Domini factum est. Idcirco cum praeterito tempore dixisset illic «siquidem ecce cecidit paries,» subinde futuri temporis verbis subjunxit: «Propterea erumpere faciam spiritum tempestatum et in indignatione mea, et imber inundans in furore meo erit, et lapides grandes irae in consummationem, et destruam parietem quem levistis absque temperamento, et adaequabo eum terrae et revelabitur [Col. 0351C] fundamentum ejus.» Ruinam hanc sive destructionem parietis, et desolationem sanctificationum Judaicarum, Danieli loquens angelus Gabriel, luce clarius exprimit his verbis: «Et post hebdomadas sexagintas duas, occidetur Christus, et non erit ejus populus, qui eum negaturus est, et civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo, et finis ejus vastitas, et post finem belli statuta desolatio. Et deficiet hostia, et sacrificium, et in templo erit desolationis abominatio, et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio (Dan. IX) .» His dictis, quibus utique communia totius gentis mala praenuntiata sunt, confestim propria quarumdam personarum mala terribiliter subjunxit, scilicet [Col. 0351D] Jeroboam regis, et Amasiae sacerdotis illius temporis. Sequitur: «Et consurgam super domum Jeroboam in gladio. Et misit Amasias sacerdos Bethel ad Jeroboam regem Israel, dicens: Rebellavit contra te Amos in medio domus Israel, non poterit sustinere terra universos sermones ejus. Haec enim dicit Amos. In gladio morietur Jeroboam, et Israel captivus migrabit de terra sua. Et dixit Amasias ad Amos: Qui vides, gradere, fuge in terram Juda, et comede ibi panem, et ibi prophetabis, et in Bethel non adjicies ultra ut prophetes, quia sanctificatio regis et domus regni est. Et respondit Amos, et dixit ad Amasiam: Non sum propheta, et non sum filius prophetae, sed armentarius ego sum, vellicans sycomoros. Et tulit me Dominus Deus, cum [Col. 0352A] sequerer gregem, et dixit ad me Dominus: Vade et propheta ad populum meum Israel. Et nunc audi Verbum Domini. Tu dicis: Non prophetabis super Israel, et non stillabis super domum idoli, propter hoc haec dicit Dominus: Uxor tua in civitate fornicabitur, et filii tui et filiae tuae in gladio cadent, et humus tua funiculo metietur. Et tu in terra polluta morieris, et Israel captivus migrabit de terra sua.» Sicut jam dictum est, regis illius temporis, qui erat Jeroboam, et sacerdotis Amasiae mala propria vaticinatur haec prophetiae pars. Et hoc ad laudem judicii Dei considerandum est, quia quisquis eorum tanto major in crimine, tanto amplius percutitur districtione vindicis sententiae. «Consurgam, inquit, super domum Jeroboam in gladio.» Zacharias filius [Col. 0352B] Jeroboam filii Joas, filii Joham, filii Jehu gladio percutiendus additur, quod et factum est. Conjuravit enim contra illum, videlicet Zachariam, Sellum filius Jabes, percussitque eum palam et interfecit, regnavitque pro eo juxta verbum quod locutus fuerat Dominus ad Jehu: «Quia studiose fecisti omnia, quae erant in corde meo contra domum Achab, filii tui usque ad quartam generationem sedebunt super thronum Israel (IV Reg. X) .» Unde notandum quod non dixerit, consurgam super Jeroboam, sed «super domum Jeroboam in gladio.» Porro, Amasias dum prophetae rebellionis crimen impingere nititur, accusando illum, noluit purum ejus referre sermonem, sed auxit de suo quidpiam adjiciens, in quo majus videretur crimen. Videlicet parum illi videbatur [Col. 0352C] ad excitandum regis furorem, quod dixerat ex ore Domini, «et consurgam super domum Jeroboam in gladio.» Posset enim hoc intelligi, quod non diceret Jeroboam esse feriendum gladio, sed post mortem ejus posteros, quod et factum est, et idcirco depravavit dictum testis mendax et falsus accusator, dicendo, «rebellavit contra te Amos.» Haec cum dicit, «in gladio morietur Jeroboam.» Hoc agendo satis indicat quam nequissima intentione ori ejus eatenus insidiatus fuerit, ut inveniret unde accusaret eum sacerdos aurei vituli, et exinde dives, imo vacca pinguis, sicut superius hic idem propheta dixit: «Audite hoc verbum, vaccae pingues, quae estis in monte Samariae (Amos IV) .» Sacerdotes [Col. 0352D] intelligi volunt, quorum unus vel maximus erat iste. Tandem invenit unde accusaret eum ubi regem nominavit et, sicut jam dictum est, ne parvum videretur crimen, quod de domo regis propheta dixerat, in ipsam regis personam detorsit, corrumpens puritatem sermonis. Idcirco miranda retributio severitatis vel justitiae Dei, dum fornicario sacerdoti cum vitulis aureis fornicanti, et in eadem fornicatione populum detinenti dicitur, propter divini vel prophetici sermonis corruptionem, «uxor tua in civitate fornicabitur, et filii tui, et filiae tuae in gladio cadent, et humus tua funiculo metietur, et tu in terra polluta morieris.» Nimirum quia rege ipso major erat in scelere, major etiam esse debuit in ultione, ut videlicet rex Jeroboam non in seipso, sed in [Col. 0353A] domo vindictam corporalem reciperet, id est in succedente filio, quatenus percuteretur gladio. Hic autem et in semetipso mortem, et in uxore propria fornicationis cladem, et in filiis ac filiabus suis gladii reciperet ultionem. Haec de prope ventura citoque complenda erant, ut impraesentiarum completa, fidem caeteris facerent, quae longius erant differenda, ut propheta, quem illi falsum efficere nitebatur, fidelis et verax haberetur ex ipsis adversarii sui malis quae prophetasset cito comprobatus, quod non ex corde proprio, sed ex ore Domini cuncta esset locutus. Quomodo autem dicit, vel dicere audet: «Qui vides, gradere, fuge in terram Juda, et comede ibi panem, et ibi prophetabis, et in Bethel non adjicies ultra ut prophetes, quia sanctificatio regis est et [Col. 0353B] domus regni?» Non enim parce loquitur, non leniter se adversus Deum erigit cornutus bubalus, vibrans superbiae cornu, nec recipiens jugum Domini, juxta veritatem ejusdem supra dicentis: «Nunquid arari potest in bubalis?» Videntem, id est prophetam illum appellat dicendo, «qui vides,» et tamen se potius et regem suum audiri imperat quam Deum, cujus voluntatem videt, et a quo jussus est ut prophetaret. Quid hic econtra? «Non sum, inquit, propheta, nec filius prophetae, sed armentarius ego sum, vellicans sycomoros, et tulit me Dominus Deus, cum sequerer gregem, et dixit ad me: Vade et propheta populo meo Israel.» Quid aliud iste loquitur? Nisi illud idem quod apostoli dicentes: «Obedire oportet Deo magis quam hominibus (Act. V) .» Quantum [Col. 0353C] putas in corde suo severitatem gerebat juste indignatus homo propheticae auctoritatis, et sancto nobilitatus spiritu, dum coelo tonante et imperante ut prophetaret, ranam econtra in limo coaxantem audiret, et dicentem, «non adjicies ultra ut prophetes?» Dignam igitur vilissimi hominis superbiae poenam de oraculo pectoris hujus Spiritus sanctus protulit, 152 dicendo illi: «Et tunc audi verbum Domini. Tu dicis: Non prophetabis super Israel, et non stillabis super domum idoli,» ego autem non solummodo non desinam prophetare super Israel, et stillare super domum idoli, verum etiam prophetabo tibi. Propriam prophetiae tuam partem nunc audi. «Uxor tua in civitate fornicabitur,» et caetera ut supra. Quod vero haec dicturus in spiritu fortitudinis [Col. 0353D] praemittit, dicens: «Non sum propheta, et non sum filius prophetae, sed armentarius ego sum, vellicans sycomoros, et tulit me Dominus Deus cum sequerer gregem. Et dixit ad me: Vade et propheta populo meo Israel.» Magnum est testimonium sanctae humilitatis et bene compositae mentis, quod videlicet non turbato animo vel cum rancore talia prolaturus sit, «uxor tua in civitate fornicabitur, et filii tui et filiae tuae in gladio cadent,» etc. Praemittit humiliter quid fuerit et quid factus sit gratia, non meritis, quod videlicet non haereditario jure propheticum ministerium assumpserit vel de corde proprio prophetare coeperit, sed necessitatem habens obediendi, gratiam aspirantis, imperiumque mittentis [Col. 0354A] Domini exsecutus sit. Revera qui benevolis hunc caeterosque prophetas aspicit oculis, intelligit quam sine praesumptione, quanto in timore prophetaverint, sicut dicit unus ex illis: «Si occidetur in sanctuario Domini propheta et sacerdos (Thren. II) ,»— «formido et laqueus facta est nobis vaticinatio et contritio (Thren. III) .» Quod idem est ac si dicat: Pro eo quod occiduntur prophetae et sacerdotes corripientes peccata populi, nec saltem in sanctuario Domini queunt esse tuti, non absque formidine vaticinamus sive prophetamus, sed ipsam formidinem mortis sive contritionis superat terror, et imperium Domini, et angustiae nobis undique sunt, quia si prophetaverimus, occidimur; si non prophetaverimus, vae nobis est, quia dispensatio nobis a Deo [Col. 0354B] credita est. Cum igitur dicenti sibi idololatrae sacerdoti, «non adjicies ultra ut prophetes in Bethel, quia sanctificatio regis est, et domus regni, respondet: Et nunc audi Verbum Domini, propter hoc uxor tua in civitate fornicabitur, et filii tui et filiae tuae in gladio cadent, et humus tua funiculo metietur, et tu in terra polluta morieris, et Israel captivus migrabit de terra sua,» concedendum veritati et compatiendum est necessitati, quia videlicet non impatientis motus animi, sed judicantis est Verbum Domini, cujus auctoritas necessitatem prophetae facit, licet voluntas non desit obsequendi. Et in hac severitate quanta justitia sit, ut rite perpendas, considera quis prior ista dixerit, «et Israel captivus migrabit de terra sua.» Si superiora cuncta respicias, nusquam [Col. 0354C] istud prophetam dixisse reperies ad verbum, licet verba ejus eumdem habeant sensum. Calumniator ejus iste sacerdos, ut contra illum augeret invidiam, proripiendo detulit accusationem tota intentione libratam. «Haec, inquiens, dicit Amos: In gladio morietur Jeroboam, et Israel captivus migrabit de terra sua.» De primae partis falsitate qua dixit, «in gladio morietur Jeroboam,» jam superius diximus. Porro de hac parte, «et Israel captivus migrabit de terra sua,» dicendum est; quia verum quidem erat, licet non eadem verba dixisset propheta: nam de verbis ejus animadverti poterat, sed in eodem verbo valde notabilis est atque damnabilis accusatoris calumnia. Quid enim? Nunquid non et illud de verbis ejus animadvertere potuisset, quod eamdem captivitatem [Col. 0354D] condolens praediceret, praedicendo condoleret? Nonne de proximo et illud prophetam dicentem audierat: «Et factum est, cum consummasset comedere herbam terrae, dixi: Domine Deus, propitius esto, obsecro.» Itemque: «Domine Deus, quiesce, obsecro.» Vere ergo calumniosus accusator et testis, qui tantum illa, de quibus poterat invidia conflari, detulit et amaris vocibus expressit, quae autem digne possent mereri gratiam, omnino reticuit. Proinde et in sententia condemnati sacerdotis laudabilis est justitia Dei, et in propheta praedicanda est fortitudo veritatis, qui loquente in se Deo confortatus, et quod senserat confessus est, et non negavit, et quod nondum dixerat superadjecit, meritam dictando iram [Col. 0355A] impio sacerdoti. In quem quando vel quomodo praescriptae sententiae completae sint, Scriptura non refert, sed in congerie malorum latet. Non enim sanctae Scripturae vocavit cuncta denarrare, quae singulis acciderunt personis vilioribus et obscuris. Sic et illud quod Micheas Sedechiae percutienti se in maxillam, et dicenti: «Mene ergo dimisit spiritus Domini [Col. 0356A] et locutus est tibi? Confestim respondit: Visurus es in die illa, quando ingredieris cubiculum, intra cubiculum ut abscondaris (III Reg. XXII) ,» singulari relatione dignum non fuit referre qualiter completum sit, quia, sicut jam dictum est, non ita se deprimit sanctae Scripturae majestas, ut cuncta denarret, vilibus abs re immorando personis.

[Col. 0355B] 153 Memoriter tenendum est quas vel quales sibi factas ostensiones propheta jam narraverit. Prima est haec: «Ostendit mihi Dominus Deus, et ecce fictor locustae in principio germinantium serotini imbris, et ecce serotinus post tonsuram gregis,» et caetera, per quem intelligimus Assyrios qui translatis decem tribubus usque Hierusalem adversus Judam erant venturi, et cuncta vastaturi in modum tonsoris, sive novaculae caput et pilos pedum barbamque universam radentis, sicut Isaias quoque praedixit (Isa. VII) . Secunda est haec: «Ostendit mihi Dominus, et ecce vocabat judicium ad ignem Dominus Deus,» et caetera per quae intelligimus Babylonios, qui erant venturi, et civitatem Hierusalem pariterque domum Domini igni conflagraturi. [Col. 0355C] Tertia est haec: «Ostendit mihi Dominus, et ecce Dominus stans super murum litum, et in manu ejus trulla caementarii,» et caetera per quae intelligimus desolationem ultimam quam fecerunt Romani, quae nunquam recuperanda sit secundum verba dicentis Domini: «Ecce ego ponam trullam in medio populi mei Israel, non adjiciam ultra superinducere eum.» Post istas malorum ostensiones principalem quoque malorum eorumdem causam ostendi dignum erat ostensione sive imagine propria. Haec autem causa avaritia est, radix omnium malorum, qua infecti maxime Judaei ad omne scelus proventus tandem ad hoc pervenerunt, ut Dominum gloriae crucifigerent, ob istam maxime causam, qui [Col. 0355D] disputabat contra avaritiam ipsorum, comprobans illius generationis esse homines, qui domum Patris, quae debuerat esse domus orationis, fecissent speluncam latronum, juxta Jeremiae vaticinium (Jer. VII) . Sequitur ergo:

«Haec ostendit mihi Dominus, et ecce uncinus pomorum. Et dixit: Quid tu vides, Amos? Et dixi: Uncinum pomorum. Et dixit Dominus ad me: Venit finis super populum meum Israel, non adjiciam ultra, ut pertranseam eum. Et stridebunt cardines templi in die illa, dicit Dominus Deus; multi morientur, omni loco projicietur silentium.» Nimirum dum ostenso uncino pomorum dicit Dominus, «venit finis super populum meum Israel,» subaudiendum est, propter uncinum istum, sive propter illud quod significat «uncinus iste pomorum.» Hanc autem [Col. 0356B] esse avaritiam, sicut jam dictum est, sequentia declarant. Sequitur enim: «Audite hoc qui conteritis pauperes, et deficere facitis egenos terrae, dicentes, quando transibit messis, et venundabimus merces et Sabbatum, et aperiemus frumentum, ut imminuamus mensuram, et augeamus siclum, et supponamus stateras dolosas, ut possideamus in argento egenos, et pauperes pro calceamentis, et quisquilias frumenti venundemus?» Itemquè post aliqua: «Vidi, inquit, Dominum stantem super altare, et dixit: Percute cardinem, et commoveantur superliminaria. Avaritia enim in capite omnium (Amos IX) .» Igitur dum causam malorum quae ventura erant esse asserit avaritiae crimen, mira et mirabiliter congrua similitudine illam denotat, [Col. 0356C] praeostendens «uncinum pomorum.» Uncinum, quo arboris rami attrahi solent ad carpenda poma, quae manu attingi non possunt. Unca profecto est avaritiae manus, nec unquam nisi ad accipiendum extenditur. Porro homines aliquid habentes, veluti rami sunt, poma candida sive rubicunda visuque pulchra et ad vescendum delectabilia gerentes. Talibus avaritia callide insidiatur, cujuslibet artis uncinum innectens crebroque convolvens silenter dum timet audiri, ut et damnum fiet pomo detracto, et tamen possessor non percipiat, donec jam saturato fure, damnum suum tarde reperiens gemat. Vera et conveniens in hac ostensione similitudo, dum et avaritiae dolus uncino, et bona temporalia circa quae [Col. 0356D] laborat avaritia pomis assimilantur. Pomum quippe res levis est, maximeque pueros mulcet; viris autem, et maxime sanis pro minimo est. Sic nimirum bona praesentis saeculi levia sunt, et eos quidem qui sensu parvuli sunt, nimis oblectant; sapientibus autem, qui coelestia sapiunt, contemptibilia sunt. Quoties autem ecclesiastici viri animam, terreni homines attentaverint ut sibi conformem faciant, recte conquerendo, de illo dicas Davidicum: «Posuerunt Hierusalem in pomorum custodiam (Psal. LXXVIII) .» Et alibi sanctus vir respiciens et enumerans vacuos menses suos: «Dies mei, inquit, velociores fuerunt cursore, fugerunt, et non viderunt bonum, pertransierunt quasi naves poma portantes (Job IX) .» Ad summum ut perpendas bona omnia temporalia, quae sibi uncus avaritiae sitienter attrahit, [Col. 0357A] recte ob utilitatem nomine pomorum denotari, sciendum est, quia primus homo cupiditatis crimen, per quod periit, non per aurum neque per argentum, sed per exiguum pomum admisit (Gen. III) . Nunc coeptam persequamur litteram. «Quid, inquit, tu vides, Amos? Uncinum pomorum.» Parvam utique rem sed magni vides mali signum. Significat namque, ut jam dictum est, avaritiae malum, propter quod venturus erat finis super illum populum. Hoc enim protinus ait: «Venit finis super populum meum Israel.» Quis vel qualis finis? Profecto malus finis, et quam malus vel quali nomine sit censendus, apud Danielem reperimus his verbis: «Et post hebdomadas sexaginta duas occidetur Christus, et non erit ejus populus, qui eum negaturus est. Et [Col. 0357B] civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo, et finis ejus vastitas, et post finem belli statuta desolatio, et deficiet hostia et sacrificium, et in templo erit abominatio desolationis, et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio (Dan. IX) . Recte ergo 154 cum dixisset, venit fines super populum meum Israel, non adjiciam ultra ut pertranseam eum,» continuo subjunxit: «Et stridebunt cardines templi in die illa, dicit Dominus Deus.» Quis enim non audivit stridorem cardinum illius templi, id est subversionem civitatis et sanctuarii factam vincentibus Romanis? Porro quod pro illo auditu sive fama tant excidii stridorem posuit cardinum templi, quid decoris, quantum habet gravitatis? Quod vero addit, [Col. 0357C] «multi morientur,» quam verum sit testis est Josephus, qui tragoediam illam describens, mortuorum multitudinem refert pene incredibilem. Deinde quod ait, «in omni loco projicietur silentium,» idem est ac si dicat: Et qui superfuerint ex eis, ducti in omnes gentes captivi, abjecti et silentes erunt, auctoritatem loquendi non habebunt. Christum quem confiteri nolunt, palam blasphemare non audebunt. At vero quod interposuit, «non adjiciam ultra ut pertranseam eum,» videlicet populum meum, breviter satis innuit, nihil jam prodesse illis ritum paschae sui sive immolationem paschalis agni, cujus sanguine postes suos signare consueverant. Olim hic idem Dominus ita dixit: «Erit autem sanguis [Col. 0357D] vobis in signum in aedibus, in quibus eritis, et videbo sanguinem, ac transibo vos, nec erit in vobis plaga disperdens, quando percussero terram Aegypti (Exod. XII) .» Nunc autem dicit super eumdem populum, «non adjiciam ut pertranseam eum.» Etenim ex quo fusus est ab eis sanguis Agni Dei, sanguis Christi Filii Dei, jam non recipitur apud Deum sanguis agni illorum bruti pecoris, sed quae signatae sunt signo sanguinis Christi, signaculo crucis Filii Dei, illae sunt domus Israel. Ille autem populus qui prius dicebatur Israel inter Aegyptios reputatur, quia non habet hoc signum, et propterea «non adjiciam, inquit, ut pertranseam eum,» et subaudiendum est, sed percutiam sicut olim terram Aegypti, ita et nunc omnem animam hominis [Col. 0358A] increduli et malum operantis tam Judaei quam Graeci, imo prius et durius Judaei quam Graeci (Rom. II) . Haec intelligens propheta in illo quam viderat uncino pomorum, et in his audierat verbis dicentis, «venit finis super populum meum,» annuntiat protinus et dicit: «Audite haec, qui conteritis pauperem, et deficere facitis egenos terrae, dicentes. Quando transibit messis, et venundabimus merces et Sabbatum, et aperiemus frumentum, ut imminuamus mensuram, et augeamus siclum et supponamus stateras dolosas, ut possideamus in argento egenos, et pauperes pro calceamentis, et quisquilias frumenti vendamus?» Hoc, inquit, audite quod locutus est Dominus ad me, ostendens mihi uncinum pomorum. De vobis enim sermo est qui estis [Col. 0358B] avari, qui haec talia facitis, qui pauperes diripitis in dolo, sicut uncinus ob carpenda poma ramusculos attrahit. Dum enim inhianter desideratis, ut transeunte, id est consumpta messe, quae pauperibus parvula est, possitis merces charius vendere, dum desideratis Sabbatum adesse, id est septimum annum, quo secundum legem sabbatizat, nec licet seminare aut metere ut tunc demum repositum aperientes frumentum pro libitu vestro vendatis, minuentes mensuram et augentes siclum, id est pretium, compulso paupere per inopiam, ut ipsas quoque frumenti vestri emat quisquilias, et in mercimonio tam infelici stateras quoque supponatis dolosas, dum, inquam, taliter efficitis ut in argento possideatis egenos fratres vestros, vendunt enim sese vobis [Col. 0358C] necessitate compulsi, et pauperes factes possidetis pro calceamentis, id est pro pretio modico et levi, quanto vix calceamenta possint comparari, nimirum uncino doloso poma carpitis, et idcirco venit super vos finis, qui dicitur vastitas, sicut Daniel ait: Haec enim agendo, non cessabitis donec Christum occidatis propter avaritiam vestram, quia contra illam ipse disputabit, et extunc erit super vos finis, extunc, inquam, usque ad consummationem et finem desolatio perseverabit (Dan. IX) . Vos, inquam, qui tales estis et talia facitis audite haec: Quid audiemus? Nimirum et illud quod jam dixi, «quia mihi uncinum pomorum Dominus ostendit,» in quo sermo est de vobis, et hoc quod protinus dicturus [Col. 0358D] sum. Quid est illud? «Juravit Dominus in superbia Jacob. Si oblitus fuero usque in finem omnia opera eorum. Nunquid super isto non commovebitur terra et lugebit omnis habitator ejus? Et ascendet quasi fluvius universus, et ejicietur, et defluet quasi rivus Aegypti. Et erit in die illa dicit Dominus; occidet sol in meridie, et tenebrescere faciam terram in die luminis, et convertam festivitates vestras in luctum, et omnia cantica vestra in planctum, et inducam super omne dorsum vestrum saccum, et super omne caput calvitium, et ponam eam quasi luctum unigeniti, et novissima ejus quasi diem amarum. Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et emittam famem in terram, non famem panis neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini. Et commovebuntur a mari [Col. 0359A] usque ad mare, et ab aquilone usque ad orientem circuibunt, quaerentes verbum Domini, et non invenient.» Hoc totum audite vos avari et rapaces, non in attractione pomorum, de qualibus jam dictum est, vobismetipsis complacentes, «juravit Dominus.» Hoc jam tertio dixi, quia «juravit Dominus.» Primo dixi, quia «juravit Dominus Deus in Sancto suo.» Secundo dixi, quia «juravit Dominus Deus in anima sua.» Et ecce nunc tertio dico, quia «juravit Dominus in superbia Jacob.» Trina juramenti repetitio, valida vestrae condemnationis est confirmatio. Quale autem est hoc juramentum, «jurare Dominum in superbia Jacob?» Siquidem «juravit Dominus in Sancto suo,» idem est ac si dicat: «juravit per animam suam,» id est per semetipsum. [Col. 0359B] Porro, quod nunc ait, «juravit Dominus in superbia Jacob,» non recte sic intelligitur, ac si dicat, «juravit per superbiam Jacob.» Quale est enim jurare Deum per cujusquam superbiam? Denique nec hominem jurare decet, imo nec licet, per causam sive rem indignam et sanctitati contrariam. Est ergo sic intelligendum, «juravit Dominus in superbia Jacob,» ac si diceret, «juravit propter superbiam Jacob.» Sic et in psalmo cum dicit: «Quadraginta annis offensus fui generationi illi, et dixi, semper hi errant corde, et isti non cognoverunt vias meas, quibus juravi in ira mea (Psal. XCIV) .» Intelligendum est ac si diceret, juravi propter iram meam, propterea quia me provocaverunt ad iracundiam, «non intrabunt in requiem meam.» Sic, inquam, [Col. 0359C] praesenti loco cum dicit, «juravit Dominus in superbia Jacob,» si oblitus fuero usque in finem omnia opera eorum, intelligendum est ac si dicat, «juravit Dominus propter superbiam Jacob,» non obliviscar usque in finem omnia opera eorum. Revera namque superbia causa est cur Dominus juret, cur sententiam super peccatorem juramento firmet, cujus simplex sermo veritas est. Exacerbat enim superbiendo peccator Dominum ut juret, juxta illud in psalmo: «Exacerbavit Dominum peccator, secundum multitudinem irae suae non quaeret (Psal. IX) .» Quandiu per ignorantiam quis peccat, quandiu per juventutem sive per infirmitatem quis delinquit, ingemiscens eo quod «videat aliam legem in membris suis, repugnantem legi mentis suae, [Col. 0359D] et captivum se ducentem in lege peccati, quae est in membris suis (Rom. VII) ,» nondum Dominum exacerbavit, 155 nondum Dominus sententiam super illum juramento firmavit. Idcirco Psalmista spem habens, dicit: «Delicta juventutis meae, et ignorantias meas ne memineris, Domine (Psal. XXIV) .» Sola superbia est, cujus delicta Dominus non vult oblivisci, propter quam exacerbatus non quaerit «secundum multitudinem irae suae,» id est «non requiret (Psal. X) » peccatorem, quia multum iratus est illi. Notandum vero qualiter dicat, juravit Dominus in superbia Jacob. Scimus namque quia Jacob ille patriarcha, cujus secundum carnem erant vel sunt isti filii, magnae fuit humilitatis, superbiam [Col. 0360A] vero non habuit. Alioquin, quomodo putamus illum potuisse cum Deo luctari, et invaluisse cum angelo (Gen. XXXII; Ose. XII) , nisi per magnae humilitatis virtutem, quae vera est fortitudo? Moyses quoque quomodo Deum tenere potuisset, dicentem: «Dimitte me (Exod. XXXII) ,» nisi, quia virtute humilitatis confortabatur, stans, sicut Psalmista dicit, «in confractione,» id est, in nimia mentis humilitate, «in conspectu ejus?» (Psal. CV.) Jacob ergo non superbus, sed humilis fuit, et inde cum Deo valde luctari potuit. Notandus igitur, ut jam dictum est, modus dictionis, dum non dicit: Juravit Dominus in superbia populi, de quo dixerat: «Venit finis super populum meum,» sed «juravit Dominus, inquit, in superbia Jacob.» Breviter namque innuit, [Col. 0360B] valde esse incongruam, magnaque animadversione dignam superbiam in filiis hominis pauperis, qui tota vita sua fuit humilis, qui suo fratri Esau longe dissimilis, cum ille foris venaretur, simplex domi habitavit, qui ad imperium patris, et matris, ut uxorem acciperet, peregre profectus in baculo suo Jordanem transivit, qui non in lecto eburneo, sed nuda humo decubans, lapidemque habens suppositum capiti, visionem magnam, scilicet scalam coelos tangentem, et Dominum scalae innixum vidit, qui pro uxore semel et iterum servivit annis septenis, et pro mercede de ovibus sumenda, sex annis soceri gregem pavit, quique deinde cum duabus turmis regrediens, civitatemque hic manentem non habens, sed futuram inquirens, peregrinus et advena [Col. 0360C] super terram de loco in locum ivit, fixis ac refixis tentoriis, tandemque in Aegyptum cum omni domo sua deveniens, stansque in conspectu Pharaonis, peregrinationem suam confiteri non erubuit, «dies, inquiens, peregrinationis vitae meae centum tringinta annorum sunt parvi et mali, et pastores ovium sumus servi tui, et nos et patres nostri (Gen. XLVII) .» In filiis, inquam, patris ejusmodi, qui tam humiliter vixit, superbia est valde reprehensibilis, imo et exsecrabilis. Et idcirco satis congrue, «juravit Dominus, inquit, in superbia Jacob,» breviter innuens quam graviter Dominus tulerit, quod a patre tam humili tam longe superbiendo degenerassent filii. Et quid juravit? «Si oblitus fuero, inquit,» id est nullo modo obliviscar, [Col. 0360D] «omnia opera eorum,» subauditur, quaecunque fecerunt ex quo egressi ex Aegypto vitulum formaverunt, et adoraverunt. Nam licet tunc Moyses tenuerit Dominum, et placatus fuerit, ne faceret malum, quod locutus fuerat adversus populum suum, tamen postmodum dixit: «Ego autem in die ultionis visitabo et hoc peccatum eorum (Exod. XXXII) .» Ex tunc omnia quaecunque fecerunt non obliviscar opera eorum, imo et a sanguine Abel justi, omnia venient super impiam generationem eorum (Matth. XXIII) . Ita juramento praemisso, quasi quaereres qualiter operum illorum memor eris quae jurasti te non debere oblivisci, adhuc in ipso fervore quo juravit, interrogat, et dicit: «Nunquid super isto non [Col. 0361A] commovebitur terra, et lugebit omnis habitator ejus?» Ac si dicat: Nunquid operum illorum recordatio legis est adhibenda? Nunquid huic populo talia facienti parva debetur ira? Nonne merito revelabunt coeli iniquitatem ejus, et terra adversus eum consurget? Utique sic fiet, quia sic fieri justum est. Juravi, et immutabilis est sententia, ut super isto, vel pro causa ista, quod superbus factus est Jacob, commoveatur terra, commoveatur caput terrae Romanum imperium et adversus eum consurgat, et ita commota terra, ubi movebitur tanti imperii terrena potestas, «lugebit omnis habitator ejus,» videlicet, quia finxit sibi timorem, quod non posset habitare terram, nisi unus homo moreretur. Dixerunt enim: «Si dimittimus eum sic, venient Romani, [Col. 0361B] et tollent nostrum et locum et gentem (Joan. XI) .» Idcirco «lugebit omnis habitator ejus,» subauditur terrae, quod et factum est in illa obsidione, ubi confluxerant multitudine increduli, divino illos ad poenam judicio trahente. Unde et congrue mox subditur: «Et ascendit quasi fluvius universus, et adjicietur et defluet quasi rivus Aegypti.» Mirum namque hoc fuit, quod venturis Romanis ad obsidendum Hierusalem, instante jam solemnitate paschali, tanta in illam multitudo confluxit fiduciam habens in magna firmitate amplae civitatis, ut recte dicat, «et ascendit quasi fluvius universus,» subauditur, habitator ejus. Abundanter enim quasi fluvius venit, et muros civitatis confluendo implevit. Quia vero futurum erat ut post innumerabilem [Col. 0361C] mortuorum congeriem, ruptis et patefactis muris, reliqui caperentur, et in omnes gentes ducerentur captivi. Recte subjungit: «Et ejicietur et defluet quasi rivus Aegypti;» ejecti sunt enim residui, sicut jam dictum est, et per totum orbem defluxerunt, qui, quasi fluvius, confluxerant putantes se intus posse tutos contineri. Et quomodo defluxerunt? «Quasi rivus Aegypti,» inquit. Miro modo dictum, mirumque innuit mysterium. Noluit dicere, quasi Jordanis qui fluvius erat terrae illius populi, et obsessis indeque in captivitatem ducendis multo vicinior, quam aliquis rivus terrae Aegypti. Quare? Videlicet quia noluit ille populus esse, sicut Jordanis, noluit suscipere sacramentum baptismi Christi, [Col. 0361D] qui baptizatus est in fluento Jordanis. Idcirco defluxit sicut rivus Aegypti, nam ecce revera Judaei et apud Deum et apud homines reputantur et sunt sicut Aegypti, imo et vere Aegyptii, id est tenebrosi, quia corde sunt excaecati. Unde et protinus subjungit: «Et erit in die illa, dicit Dominus, occidet sol in meridie, et tenebrescere faciam terram in die luminis.» Quis enim est iste sol, nisi sol justitiae Christus, sol verus et aeternus, qui in ista die, in isto tempore mundum universum illuminavit, et quando coepit iste dies luminis, nisi quando visitavit nos oriens ex alto sol iste, quem miro modo Maria, id est maris stella peperit? Nox erat et stella consurgens de spiritu Creatoris sui concepit, cum parvula esset, magnum solem peperit, et exinde [Col. 0362A] est dies luminis; meridies autem, ex quo idem sol exaltatus est a terra, resurgens a mortuis in coelum ascendit. In isto meridie sive die luminis, Dominus terram, id est Judaeam tenebrescere fecit, ut jam non dicantur aut sint Judaei, sed Aegyptii, id est tenebrosi et caeci, quia sol Christus illis occidit, eo quod non credant quod mortuus resurrexerit. Hujus obscurationis et caecitatis cordium illorum signum illud fuit, quod meridie, id est hora sexta, dum crucifixissent illum, iste diurnus sive quotidianus sol obscuratus est, et tenebrae super terram factae sunt. Tantum scelus in festivitate sua, quae dicitur Phase, id est Pascha, commiserunt. Sequitur ergo, et dicit firmiter sub eodem firmamento secundum justum judicium: «Et convertam festivitates [Col. 0362B] vestras in luctum, et omnia 156 cantica vestra in planctum, et inducam super omne dorsum vestrum saccum, et super omne caput calvitium.» Hoc ita planum et notum est, ut expositione non indigeat, quia festivitates illorum in luctum conversae sunt, eo quod in paschali festivitate sua Christum occidendo, Christi discipulos et matrem ejus, juxta quod praedixerat Simeon: «Et tuam ipsius animam pertransibit gladius (Luc. II) ,» lugere fecerunt. Idcirco imminente, ut jam dictum est, paschali festivitate, obsessi lugere coeperunt, cunctasque festivitates annuas lugubres habuerunt, et omnia cantica illorum in planctum conversa sunt, tanta utique tunc miseria fuit ut nunquam meliorem causam habuerint induendi saccum super dorsum [Col. 0362C] suum, et decalvandi caput suum, quod facere consuetum erat in luctu, ob magni doloris indicium. Quod deinde subjungit: «Et ponam eam quasi luctum unigeniti, et novissima ejus quasi diem amarum,» insanabilem fore denuntiat dolorem, irrecuperabilem desolationem. Qualis est enim planctus unigeniti? Utique inconsolabilis, quia consolatio non est alterius filii illi cujus unigenitus mortuus fuerit. Unigenitus autem Christus est, non solum Deo Patri, verum etiam Synagogae cujus de carne carnem assumpsit. Mortuus est illi; ipsa namque mater crudelis eum occidit, nec vult audire quod resurrexerit, imo nec vult scire quod ille Christus sit unigenitus Dei. Porro Deus alium unigenitum non [Col. 0362D] habet, nec alium mittet, quia ipse unigenitus est. Idcirco luctus Synagogae, quae unigenitum occidit, in aeternum inconsolabilis erit, quemadmodum in Zacharia ipse dixit: «Et aspicient ad me quem confixerunt, et plangent eum quasi unigenitum, et dolebunt sicut doleri solent in morte primogeniti (Zach. XII) .» Et nunc quidem super eum lugere nolunt, sed futurum est in novissimo ut lugeant. Idcirco cum dixisset, «et ponam quasi luctum unigeniti,» continuo subjunxit, «et novissima ejus quasi diem amarum.» Novissima namque sunt ea quae sequuntur praesens saeculum. In illis novissimis promittit illis luctum, et ea fore quasi diem amarum, id est vere diem amarum, quemadmodum econtra, cum dicent sancti: «Facti sumus sicut [Col. 0363A] consolati (Psal. CXXV) ,» id est esse constat ac si dicant vere consolati. Etenim ille dies in quo, ut jam dictum est, videbunt in quem confixerunt, sive aspicient ad eum, quem confixerunt, vere illis amarus erit, sicut alius propheta dicit: «Vox diei Domini amara, et tribulabitur ibi fortis (Soph. I) .» Tunc dissimulare non poterunt luctum unigeniti, quem nunc dissimulant dicentes ad alterutrum in malis suis: «Tace et non recorderis nominis Domini (Amos VI) .» Interim miseri sunt ubique terrarum, neque ullum merentur reperire consolationis verbum, sicut olim in Aegypto et in Babylonia, vel quoties afflicti sunt, consolationem inveniebant clamantes ad Dominum. Hoc est quod continuo dicit: «Ecce dies venient dicit Dominus. Et mittam famem [Col. 0363B] in terram, non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini. Et commovebuntur a mari usque ad mare, et ab aquilone usque ad orientem circuibunt, quaerentes verbum Domini, et non invenient.» Hoc mirum est, et miserabile, quod ipsi, quorum de terra panem Scripturarum, nos advenae messuimus et comedimus, famem patiuntur et siti pereunt, esuriunt et non comedunt sitiunt, et non bibunt. Etenim quod amplius mirandum est, ipsi panem hunc nobis deferunt, et circumferunt, et tamen non inveniunt, sicut in Evangelio mystice significatum est, ubi maxima multitudine veniente ad Dominum, cum vellet illis dare ad manducandum, «erat ibi puer unus, habens quinque panes hordeaceos, et duos pisces (Joan. VI) .» Habebat et [Col. 0363C] non manducabat, portabat et non esuriebat, sed accepit ab illo Jesus et fregit, deditque illis quos reficere volebat (ibid.) . Sic denique Judaei, quoniam sunt sensu puerili, nescientes quid ferant, panem ferunt verbum Dei, mente jejuni, et secundum animam aridi, quia Dominus immisit eis famem audiendi verbum Domini. Hoc, inquam, mirum et miserum est, quod onusti verbo Domini circumeunt a mari Atlanteo usque ad mare Britannicum, id est a meridie ad occidentem, et ab aquilone usque ad orientem, quae orbis terrarum quatuor plagae sunt, «quaerentes verbum Domini et non inveniunt.» Videlicet quia caeci sunt, idcirco idipsum quod portant videre non possunt. Excaecavit enim illos malitia [Col. 0363D] ipsorum. Quomodo autem contingit eis ut quaerant et non inveniant, cum Dominus dicat: «Quaerite et invenietis (Matth. VII) »; itemque et: «Qui quaerit, invenit?» (Ibid.) Quomodo istud convenit, nisi quia non quaerunt sicut est quaerendum, quia non in illo quaerunt in quo est quaerendum. In Christo qui quaerit, invenit quod comedat ut non esuriat, invenit quod bibat ut non sitiat. Ideo dicit: «Qui venit ad me, non esuriet, et qui credit in me, non sitiet unquam (Joan. VI) .» Item: «Si quis sitit, veniat ad me et bibat (Joan. VII) .» At illi Christum oderunt, consortium nullum cum Christo habere volunt. Quomodo ergo invenirent, qui miro modo sine verbo Dei, quod Christus est, verbum Dei quaerunt? Mira quaerentium dementia, dum ita [Col. 0364A] quaerunt verbum Domini, ut velint exsurgere sibi aliquem prophetam, dolentes quod non aliquam habeant in homine gloriam, qui signa faciat, et ventura praedicet, ad satisfaciendum cupiditati ipsorum, ut iterum congregentur, et in illam terrenam Hierusalem redeant non jam lapideam, sed aureolam atque gemmatam, secundum vanam nimisque avaram spem suam. Taliter esurientes nunquam comedent, taliter sitientes, nunquam bibent, taliter quaerentes verbum Domini nunquam invenient, sed pro verbo Domini spiritum recipiunt erroris, pro Christo Antichristum sunt recepturi. Sequitur: «In die illa deficient virgines pulchrae et adolescentes in siti, qui jurant in delicto Samariae, et dicunt: Vivit Deus tuus Dan, et vivit via Bersabee, [Col. 0364B] et cadent, et non surgent ultra.» Quamvis paulo ante praemisso, «et emittam famem in terram,» statim subjunxerit, «non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini;» tamen cum dicit, «in illa die deficient virgines pulchrae et adolescentes in siti,» recte utrumque intelligitur, scilicet tam fames panis et sitis aquae quam fames et sitis audiendi verbum Domini. Nam, etsi nunc Judaei, quamvis captivi, panem habent et aquam, tunc utique non habuerunt, quando, sicut jam supra dictum est, ab hostibus circumdati sunt in vindictam sanguinis Christi. Tunc, inquam, corporaliter quoque defecerunt virgines adolescentes in siti, tanta tamque mira defectione, ut mirum sit si quisquam calamitatem illam absque horrore animi [Col. 0364C] perlegere possit. Verum, quia fames et sitis corporalis comparatione famis et sitis audiendi verbum Domini, quae fames vel sitis animae est, pro levi reputari debet, idcirco cum dixisset: «Et emittam famem in terram,» ne putaretur hanc parvam vindictam famis corporeae rependere illorum avaritiae, «non famem, inquit, panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini,» ut sit sensus: Non primum famem panis et sitim aquae immitto illis, sed prima erit vindicta fames audiendi verbum Domini, fames autem panis et sitis aquae superadjicietur eis. Narrat autem vetus historia, tam Latina quam Graeca, et omnium gentium barbararum nihil fame durius, 157 quae saepe compellit obsessos humanis vesci carnibus, [Col. 0364D] et in suam saevire naturam, ita ut nec parentes parcant parvulis liberis, sicut nec illa infelix Maria pepercit, quae in illa obsidione parvulum suum coxit et comedit. Quid igitur de fame dicendum est animarum, quae post vitam praesentem procul dubio sentitur, si hoc facit fames corporum? Utraque tunc oppressit populum Judaeorum, et nunc usque opprimit illa, quae deterior est fames et sitis verbi Domini. Quae vel quales sunt virgines, et qui adolescentes ita deficientes? Ait: «Qui jurant in delicto Samariae, et dicunt: Vivit deus tuus Dan, et vivit via Bersabee.» In illo tempore, quando haec prophetabantur, vitulus aureus colebatur in Dan, qui terminus est terrae Judaicae, et ibant illuc per viam [Col. 0365A] Bersabee, longo videlicet itinere propter reges Judae, declinantes eos, quin et idcirco vitulos illos fecerat Hieroboam, ne ascenderent decem tribus ad orandum in Hierusalem (III Reg. XII) , reputans ne converteretur cor populi ad dominum suum regem Juda. In tantam autem venerationem venerat illis talis factura, scilicet facies vitulina, ut quomodo solitum fuerat jurari, «vivit Dominus Deus, verbi gratia, veluti cum Jonathas dixit: Vivit Dominus, et vivit anima tua, rex, si novi (I Reg. XVII) .» Sive Elias: «Vivit Dominus Deus in cujus conspectu sto (III Reg. XVII) ,» ita vulgo jurantes jam dicerent: «Vivit dominus deus Dan, et vivit via Bersabee,» per quam itur in Dan. Aureus erat ille vitulus, et inde facile persuaderi poterat populo quod esset deus. [Col. 0365B] Quare? nimirum quia mentes eorum obtinuerat avaritiae spiritus, et idcirco apud cogitationes eorum non parva res erat aurum, multoque plus placebat aspectibus eorum tale metallum quam mentibus Deus eorum. Ergo deus illorum erat aurum, deus illorum erat Mammon. Nunquid a tali scelere queunt immunes existimari Scribae et Pharisaei temporis illius, quo passus est Dominus noster, in quem sanctorum prophetarum tota intentio tendit? Nonne illorum mentes maxime obtinuerat Mammon, et per eumdem deum jurabant, per quem et illi, dicentes: «Vivit Deus tuus Dan?»—«Vae vobis, ait ipse Dominus, duces caeci, qui dicitis: Quicunque juraverit per templum, nihil est; qui autem juraverit in auro templi, debet (Matth. XXIII) .» Nonne isti Deo praeferebant [Col. 0365C] aurum? «Qui enim jurat in templo, inquit, jurat in illo et in eo qui habitat in ipso (ibid.) .» Ergo sicut templo, ita et illi qui habitat in templo, praeferebant aurum, dicendo: «Quicunque juraverit per templum nihil est; qui autem juraverit in auro templi, debet.» Igitur cum dicit, «qui jurant in delicto Samariae, et dicunt: Vivit deus tuus Dan,» non omittamus illos qui in auro jurare docebant, quia videlicet multo cupidius isti aurum coluerunt quam illi patres eorum. Illi namque idcirco colebant aurum, ne ascendendo adorare in Hierusalem discerent reverti ad David regem suum. Isti autem, ut licentius possiderent aurum, per quod docebant esse jurandum magis quam per Deum vel per Dei [Col. 0365D] templum, occiderunt verum David, filiumque David, Filium Dei regem suum. Talis eorum deus est deus Dan, quod interpretatur judicium, traxit enim illos ad judicium aeternum. Item talis illorum via est Bersabee, quod interpretatur puteus juramenti sive puteus satietatis, quia jurabant in auro quo volebant quidem, sed non poterant satiari. Proinde «cadent, inquit, et non surgent ultra,» consumpti fame supradicta, fame audiendi verbum Dei, sicut comperimus ex his qui supersunt ex illis. Denique maxime his convenit, quod sanctus Job dicit: «Egestate et fame sterilis, qui rodebant in solitudine squalentes calamitate et miseria, et mandebant herbas et arborum cortices, et radix juniperorum erat cibus eorum. Qui de convallibus ista rapientes, [Col. 0366A] cum singula reperissent, ad ea cum clamore currebant (Job XXX) .» Nimirum herbis et arboribus et radici juniperorum comparari possumus fabulas et genealogias eorum. Quoties cum illis sermonem conferimus, si qua de fabulis ac genealogiis occasio incidit, ibi clamosi atque deserti sunt, et veluti quidpiam herbarum sive corticum aut radicum juniperi de convallibus rapientes, ad singula cum clamore currunt, dum aliquid nugarum retexentes declamant, suoque arbitratu magistri sunt. Porro ad enucleandum Scripturae sensum, ita egestate et fame steriles, ita squalentes et miseri sunt, et non solum dolere, verum etiam admirari possimus imbecillitatem puerilis sensus eorum. Sequitur:

CAP. IX.

«Vidi Dominum stantem super altatare, [Col. 0366B] et dixit: Percute cardinem et commoveantur superliminaria. Avaritia enim in capite omnium, et novissimum eorum in gladio interficiam. Non erit fuga ejus. Fugiet et non salvabitur ex eis qui fugerit.» Adhuc depromitur, et magis ac magis declaratur sententia vindex contra supradictam superbiam Jacob, cum dicit: «Avaritia enim in capite omnium.» Nam, cum avaritia de superbia quoque tractari testis est sapiens vir, qui cum dixisset: «Avaro nihil est scelestius (Eccli. X) ,» continuo subjunxit: «Quid superbis, terra et cinis?» (Ibid.) Divitiarum namque comes superbia est. Idcirco Apostolus: «Divitibus, inquit, hujus mundi praecipe non superbe sapere (I Tim. VI) .» Sed jam admirandae hujus visionis sacramentum ingredientes, litterae [Col. 0366C] ordinem prosequamur. «Vidi, inquit, Dominum stantem super altare.» Magna vere visio, et magnae rei significatio exstitit. Prophetico deinde spiritu vidit, et revera futurum erat, quod illi talis visio praeostendit. Quaerimus ergo, ubi vel quando factum sit tale quid, cujus in signum stans Dominus super altare videri debuerit. Quaerentibus autem in toto Christi Evangelio, vel in omni evangelicae gratiae sacramento, nihil tam magnum, nihil tam evidens secundum hujus visionis proprietatem nobis occurrit quam schema vel habitus Domini nostri Jesu Christi crucifixi. Crucifixus namque et sacrificium pro nobis factus, super altare crucis stetit, statione difficili, statione laboriosa sibi. Diligenter animadvertendum, [Col. 0366D] nec unquam oculis mentis nostrae debet abesse stationis illius spectaculum. Pendebat et stabat manibus ad crucis cornua confixis, pedibus ligno suppedaneo per clavorum fixuram cohaerentibus in modum stantis. Taliter stans ipse hostia, crux vero altare erat. Propter talem ejus stationem futurum erat ut destrueretur illud Judaicae superbiae templum, juste profecto, quia taliter stanti crudeles insultantes dicebant: «Vah, qui destruis templum, et in triduo illud reaedificas (Matth. XXVII) .» Dixit ergo ita stans: «Percute cardinem et commoveantur superliminaria.» Cuicunque dixerit, sive videnti haec prophetae, sive angelo, nimirum illa in visione percussio cardinis et commotio superliminarium certissime adfuturum significabat templi exterminium [Col. 0367A] tanta percussione, tanta commotione ut hodieque admiretur orbis terrarum. Quam ob causam? «Avaritia enim, inquit, in capite omnium,» cui videlicet avaritiae crudelissimae fructus fuit avaris et impiis scelus istud, quod taliter Dominum super altare crucis stare fecerunt. Nam, cum quotidie disputaret contra avaritiam illorum, illud maxime concitaverat eos, quod diutius non ferens pertinaciam avaritiae, propter quam domum Patris domum orationis, speluncam fecerunt latronum (Matth. XXI) , Scripturam implevit dicentem: «Zelus domus tuae 158 comedit me (Psal. LXVIII) ,» mensas nummulariorum cathedrasque vendentium columbas convertens, factoque de resticulis quasi flagello cunctos ejiciens (Matth. XXI) . Avaritia ergo in capite, [Col. 0367B] id est, in summa intentione omnium, et idcirco percusso cardine et motis superliminaribus, id est, destructo summo sacerdotio, summis Scribarum Pharisaeorumque ordinibus, novissimum quoque eorum, id est plebeium, in gladio interficiam. «Non erit fuga eis.» Circumdati namque erunt et coangustati undique. Quod etsi fugerit, «non salvabitur qui fugiet ex eis. Si descenderint usque ad infernum, inde manus mea educet eos: et si ascenderint usque ad coelum, inde detraham eos: et si absconditi fuerint in vertice Carmeli, inde scrutans auferam eos: et si celaverint se ab oculis meis in profundo maris, ibi mandabo serpenti, et mordebit eos. Et si abierint in captivitatem coram inimicis suis, ibi mandabo gladio, et occidet eos, et ponam [Col. 0367C] oculos meos super eos in malum.» Mirabiliter Dominus, qui super altare crucis stare habebat, ut jam dictum est, simul cum praeostensione stationis illius omnipotentiam suam depromit, mira declamatione asserit quod manus suas nullus inimicorum ejus effugere possit. Nunc ut verba haec melius perpendere queamus simul recordemur illud quod idem homo factus jamque passurus, sive super aram crucis staturus dixit: «Et ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me (Joan. XII) .» Hoc illis dixit qui jam illum in crucem levare cogitaverant. Et quidem si solius gratiae attractionem cogites, cum dicit: «Omnia traham ad me,» subaudiendum est utique electa. Si autem hoc attendas, quod per [Col. 0367D] illam in cruce exaltationem Filii hominis judiciariam super vivos et mortuos accepit potestatem, accepit enim secundum humanitatem, cui nihil deerat secundum divinitatem, cum dicat: «Omnia traham ad me,» subintelligendum est actione potentiae, ut manus meas nullus vestrum possit effugere. Habens enim potestatem judicium facere, sedebo super sedem majestatis meae, atque omnes gentes congregabuntur ante me, et omnia electa statuam ad dextram, reproba vero ad sinistram meam. Nimirum quod illic idipsum intelligendum est, et hic, videlicet quod nullus effugere possit manus hujus Domini, qui super altare crucis taliter tamque dolendo habitu, pendendo stetit, stando pependit. «Si descenderint, inquit, usque ad infernum,» [Col. 0368A] etc. Ista quinque dixit, quorum tria quidem impossibilia erant fieri, unum impossibile non fieri, itemque unum possibile fieri. Etenim ut angustiam fugiens homo vivens, ad infernum descendat, ibique vivat vita incolumi, impossibile est. Attamen dicit: «Si descenderint usque ad infernum, inde manus mea educet eos.» Item, impossibile est ut homo pennas volucres assumat, et in coelum volet; attamen dicit: «Et si ascenderint usque ad coelum, inde detraham eos.» Item, impossibile est ut homo in piscem mutetur, et profundum maris subintret; attamen dicit: «Et si celaverint se oculis meis in profundo maris, ibi mandabo serpenti, et mordebit eos.» Quid igitur per ista quae impossibilia sunt contendit, nisi quod manus suas homo nusquam effugere [Col. 0368B] possit, cum inde quoque detrahere, vel illuc usque persequi posset, quo nullus vivens profugere potest? Unum eorum quae dixit, possibile est, ut jam diximus, fieri, scilicet ascendere in verticem Carmeli? Sed vide quanta cum irrisione dicat, «si absconditi fuerint in vertice Carmeli.» Valles enim et defossa terrarum potius quam vertices montium captare solet, qui cupit abscondi, civitas autem vel aliud quid in monte positum non potest abscondi (Matth. V) . Est tamen modus quidam in infernum descendendi, quo possit homo descendere, in fuga vultus Domini, scilicet cum desperans, a Deo, diabolo sese maligno foedere tradit. Nonnullos fuisse ejusmodi in populo Isaias insinuat, cum dicit: «Dixistis enim: Percussimus foedus cum morte, et cum [Col. 0368C] inferno fecimus pactum. Flagellum inundans, cum transierit, non veniet super nos, quia posuimus mendacium spem nostram, et mendacio pertracti sumus (Isa. XXVIII) .» Item, modo quodam quasi in coelum ascenditur, cum quis superbiae pennis ultra semetipsum elevatur. Et modo quodam in profundum maris intratur, videlicet sectando curiosa, nimiasque subeundo curas saeculi hujus. Quocunque modo sive illum ad inferna descensum, sive illum ascensum ad coelum, sive demersionem illam in profundum maris intelligas, illud Davidicum semper decantandum est: «Quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? Si ascendero in coelum, tu illic es, si descendero ad infernum, ades. Si sumpsero [Col. 0368D] pennas meas diluculo, et habitavero in extremis maris, etenim illic manus tua deducet me, et tenebit me dextera tua (Psal. CXXXVIII) .» Est etiam quidam abscondendi modus in vertice Carmeli, videlicet secundum nomen ipsum Carmeli, quod interpretatur scientia circumcisionis. Cum enim inimici Christi quasi scienter disputant et contendunt de circumcisione carnis, ut videantur rationabiliter repellere a se fidem Evangelii, ecce absconditi sunt in vertice Carmeli, sed inde scrutans aufert eos Christus, dum scrutando Scripturas nos Christiani falsos illos esse convincimus. Ultimum eorum quae dicta sunt: «Et si abierint in captivitate coram inimicis suis, impossibile erat non fieri, nec enim ipsi dimittere poterant, quin abierint ducti in omnes gentes captivi. [Col. 0369A] «Ibi inquit, mandabo gladio, et occidet eos.» Hoc saepe factum est ut ex his qui dispersi sunt Judaeis caedes plurima fieret, Domino utique mandante gladio cujus in arbitrio gladius omnis est, quia «non est potestas, nisi a Deo (Rom. XIII) .» Quod deinde subjungit, «et ponam oculos meos super eos in malum, et non in bonum,» modis duobus jam dictis perficit, dum mandat serpenti, et mordet eos invisibiliter morsu malo, qui aeterna mors animae est, dum mandat gladio, et occidit eos occisione visibili, quae corporalis mors est. Utrum hoc intelligimus, et in psalmo, cum dicit. «Tradentur in manus gladii» Romanorum, et secundum animam partes vulpium, id est malignorum spirituum, sunt (Psal. LXII) . Et secundum animam quidem omnes, quoniam [Col. 0369B] impoenitentes sunt, morsu serpentis moriuntur, et partes vulpium sunt, secundum corpus vero non in omnibus gladio mandatum est, ut occidat eos, quia praeter hoc quod reliquiae salvandae sunt (Rom. XI) , etiam memoriae et honori Christi prodest vita et dispersio illorum, quemadmodum ipse dicit in psalmo: «Deus ostendit mihi super inimicos meos, ne occidas eos, ne quando obliviscantur populi mei. Disperge illos in virtute tua (Psal. LVIII .» Multum enim Christum colentibus confert hoc quod Christi inimici Judaei inter eos vivunt. Secum namque libros bajulant, in quibus inveniuntur cuncta, de quibus confirmamus fidem Christianam, nec dicere potest quis, quod nova doctrina sit, dum antiquam proferimus auctoritatem ex libris quos [Col. 0369C] habent illi. Sequitur: «Et Dominus Deus exercituum qui tangit terram, et tabescit, et lugebunt omnes habitantes in ea. Et ascendet sicut rivus omnis, et defluet sicut fluvius Aegypti. Qui aedificat in coelo ascensionem suam, et fasciculum suum super terram fundavit. Qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terrae, Dominus nomen ejus.» Quia dixerat ibi, «mandabo gladio, et occidet eos», valde 159 convenienter de illo propheta subjunxit, «et Dominus Deus exercituum,» subauditur, ipse est, qui hoc se facturum dicit, quia profecto mandare potest gladio, qui Dominus exercituum est, qui non unum tantum sed multos exercitus habet, quia videlicet Assyriorum atque Chaldaeorum, [Col. 0369D] praesertim et Medorum, Graecorum atque Romanorum, et omnium gentium exercitus servierunt et serviunt ei, quamvis nescientes, ut videlicet regnum aliud alio superveniente destruatur, justo ejus judicio, sicut postmodum dicturus est, «ecce oculi Domini Dei super regnum peccans, et conteram illud a facie terrae.» Cum ergo dicit, «et Dominus Deus exercituum,» subauditur, ipse est, mirari te non vult quod dixerit se gladio mandare, qui quando stetit, ut jam dictum est, super altare, id est patibulum crucis, gladium nullum ostendit, nec saltem Patrem rogare voluit, ut quod facere poterat, plus quam duodecim legiones angelorum exhiberet sibi (Matth. XXVI) . Quod protinus subjungit, «qui [Col. 0370A] tangit terram et tabescit,» in utramque partem, scilicet in bonam et in malam intelligi potest, quia postquam a terra exaltatus est, alii tangentes illum salvi facti sunt, alii perierunt. Siquidem tangentes illi pauci ex Judaeis, multi ex gentibus tabescentes et compuncti corde poenitentiam egerint, itemque multi tam Judaei quam gentiles male tabescentes et invidentes, Evangelio Christi tangente, id est percutiente illo, tam in anima quam in corpore perierunt et pereunt. Etenim tabescere tam in bona quam in mala significatione poni non est dubium. In bona ut illic, «tabescere me fecit zelus meus, quia obliti sunt verba tua inimici mei (Psal. CXVIII) .» In mala ut alibi: «Peccator videbit et irascetur, dentibus [Col. 0370B] suis fremet et tabescet (Psal. CXI) .» Item quod sequitur, «et lugebunt omnes habitantes in ea,» similiter in utramque partem recte intelligitur. Nam qui compuncti corde poenitentiam egerunt, bonum luctum habuerunt, juxta illud: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) .» Qui vero poenitentiam non egerunt, maxime Judaei, malum luctum habuerunt, videlicet de quo superius dictum est: «Et convertam festivitates vestras in luctum, et omnia cantica vestra in planctum (Amos VIII) .» Item quod sequitur: «Et ascendet sicut rivus omnis, et defluet sicut fluvius Aegypti,» in utramque partem dividendum est. Nam ascendere bonum, defluere malum est. In his qui poenitentiam egerunt, fides Evangelii, [Col. 0370C] gratia Spiritus sancti de fonte Christo procurrens, sicut rivus ascendit in his qui impoenitentes fuerunt vel sunt, maxime in Judaeis, cuncta carnalium caeremoniarum vanitas et inutilitas defluit, et est ubique contemptibilis, nullusque jam verus Dei cultor illas suscipit. «Defluit, inquam, sicut fluvius Aegypti,» quia videlicet non utcunque contemnuntur caeremoniae carnalis Judaismi, sed ita ut, quicunque illas exercent, reputentur et sint velut Aegyptii, id est tenebrosi et omnino Rubri maris, quod est baptisma Christi, transitu indigni. In his quoque qui ex gentibus crediderunt iste prophetiae versiculus sic impletur, ut quod valde timendum est, «multi vocati pauci [Col. 0370D] vero sint electi (Matth. XXII) .» Nam quia pauci electi sunt recte dicitur, «et ascendet sicut rivus omnis,» qui videlicet rivus minor est quam fluvius; et quia multi sunt vocati qui non pertingunt ad electionis ascensum recte subjungitur, «et defluet sicut fluvius Aegypti.» Ex ipsis qui ascendunt sicut rivus, ut jam dictum est, completum propositum Dei in aedificationem Ecclesiae Christi, «quod est corpus ejus, plenitudo ejus (Ephes. I) ,» cujus «ipse caput est, sicut Apostolus dicit (Coloss. I) .» Recte ergo subjungitur, «qui aedificant in coelo ascensionem suam.» Ascensio namque rivi omnis, id est electi omnis, spiritualem ex ipso gratiam habentis, ascensio ipsius est. «Quod enim illic ascenderunt tribus [Col. 0371A] tribus Domini (Psal. CXXI) ,» non ascendentium facultas, sed gratia vocantis agit. «Et nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis qui est in coelis (Joan. III) .» Et Apostolus cum dixisset: «Qui descendit ipse est, et qui ascendit super omnes coelos, ut impleret omnia, et ipse dedit quidem quosdam apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores, ita sententiam complevit ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi (Ephes. IV) .» Pulchre ergo dictum est, «qui aedificat ascensionem suam in coelo,» quia videlicet ascensus sanctorum, corporis Christi aedificatio est, et quod membra sequuntur ascendendo, [Col. 0371B] gratia capitis est praeeuntis, quod solum propria virtute ascendit. «Et fasciculum suum, inquit, super terram fundavit.» Nimirum quando Christus in coelum ascendit, parvum apostolorum numerum in terra reliquit, et eosdem misso sancto dilectionis Spiritu, quasi in fasciculum figavit vinculo charitatis et unitate fidei, et ejusmodi «fasciculum fundavit,» id est in fundamento posuit, et super illum Ecclesiam suam aedificavit. Deinde et de gentibus nonnullos tanta implevit ubertate coelestis gratiae et verbo doctrinae, ut secundum apostolorum imitationem possent Ecclesiam Christi instruere. Hinc protinus subjungit. «Qui vocat aquas maris, et effundit eas super taciem terrae.» Maris namque nomine interdum [Col. 0371C] gentilitas significatur, ut illic: «Propterea non timebimus, dum turbabitur terra, et transferentur montes in cor maris (Psal. XLV) .» Hoc enim hunc habet sensum: Non timebimus tribulationes futuras quae tunc erunt, quando turbatis et repellentibus Verbum Domini Judaeis, quibus primum oportebat praedicari Evangelium, transferentur apostoli in medium gentium. Itaque «qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terrae,» idem est ac si dicat: Qui homines gentiles falsas et insipidas habentes aquas saecularis scientiae, sursum vocat et coelestia facit sapere, constituitque doctores ut tam loquendo quam scribendo compluant terram Ecclesiae. Quis [Col. 0371D] haec tanta et talia facit? «Dominus, inquit, nomen ejus,» quia revera non posset talia facere, non posset de mortuis resurgens in coelo ascensionem suam aedificare, nisi esset Dominus. Idcirco et David cum dixisset: «Iter facite ei, qui ascendit super occasum (Psal. LXVII) ,» continuo subjunxit, «Dominus nomen illi (ibid.) .» Hoc sudaei multum graviter tulerunt quod gentiles vocati et recepti sunt, invidentes saluti illorum. Exempli gratia, ita ut Petro dicerent: «Quare introisti ad viros praeputium habentes?» (Act. XI.) Et multa his similia. Recte ergo sequitur: «Nunquid non ut filii Aethiopum vos estis mihi filii Israel, ait Dominus? Nunquid non Israel ascendere feci de terra Aegypti, et Palaestinos in Cappadocia, et Syros de Cyrene? [Col. 0372A] Ecce oculi Domini Dei super regnum peccans, et conteram illud a facie terrae.» Ac si dicat: Quid gloriamini vos, Judaei, de proprietate Dei, et gentibus derogatis? «An Judaeorum Deus tantum? nonne et gentium? imo et gentium (Rom. III) ,» sicut Aethiopes, ita et vos mihi estis nec magis aut minus propinqui, quia sicut Judaeos, ita et Aethiopes ego creavi. Quod si in hoc gloriamini, et propter hoc vos potius quam alias gentes ad me pertinere jactatis, quia feci vos ascendere de terra Aegypti. Nunquid propter hoc alterius naturae sive conditionis, quam caeteri homines estis? Nempe et Palaestinos de Cappadocia, et Syros ascendere feci de Cyrene. Non ergo erigamini in superbiam, quod 160 vos de Aegypto eduxerim, et [Col. 0372B] quasi peculiarem populum meum, Pharaoni servire non passus sim, neque arbitremini quod propter hoc solis vobis debeatur regnum Dei, quia videlicet et in hoc saeculo Aethiopes Palaestinos, Syros atque Judaeos distantes locis atque corporibus mortalitatis lege sociavi, et pro arbitrio meo servos meos huc illucque committo, et in universas provincias transfero, et in illa coelesti Sion, cujus fundamenta sunt in montibus sanctis, similiter omnes sive ex omnibus gentibus quoscunque fides commendaverit, congruis mansionibus collocet, sicut per Psalmistam dicit: «Memor ero Raab et Babylonis, scientium me. Ecce alienigenae, et Tyrus, et populus Aethiopum, hi fuerunt illic (Psal. LXXXVI) .» Econtra, sicut aequali conditione [Col. 0372C] omnes sunt facti, ita quicunque peccaverint aequali judicii mei sententia punientur, et omnia absque discretione personarum impia regna subvertam. Nam «ecce, inquit, oculi Domini super regnum peccans, et conteram illud a facie terrae.» Quod autem vel cujus gentis regnum tantum peccavit quam illius quae prophetas occidit, et ipsum prophetarum Dominum crucifixit? Ne ergo in superbiam erecti, peccatores ex gentibus ad fidem venientes, repellendos esse censeatis, quia Judaei non minus quam Graeci, imo primum, sive magis quam Graeci, iram et indignationem, tribulationem et angustiam sunt recepturi, quicunque non acquiescunt veritati (Rom. II) , ita ut regnum quoque [Col. 0372D] illorum temporale destruatur, etenim a facie terrae conteram illud. «Verumtamen conterens non conteram domum Jacob, dicit Dominus: ecce enim mandabo, et concutiam in omnibus gentibus domum Israel, sicut concutiuntur in cribro, et non cadet lapillus super terram. In gladio morientur omnes peccatores populi mei, qui dicunt: Non appropinquabit, et non veniet super nos malum.» Certam, et quae falli non possit suam Deus commendat providentiam, dum praemisso, «ecce oculi Domini Dei super regnum peccans, et conteram illud a facie terrae,» subjungit, «verum conterens non conteram domum Jacob. Idem enim est ac si dicat: Conteram quidem domum Jacob in reprobis, sed non conteram in clectis. [Col. 0373A] Impossibile namque est, dum conteritur regnum Judaicum contritione Romanae virtutis, dum occiduntur, dum dispergunt in omnes gentes captivi, perire Deo quemquam ex illis quos praescivit et praedestinavit (Rom. VIII) .» Non enim regnum vel gentem illam sic contrivit, ut nullum ex illa salvum esse velit. Hinc Apostolus dicit: «Nunquid repulit Deus populum suum? Absit. Nam et ego Israelita sum ex semine Abrahae de tribu Benjamin. Non repulit Deus plebem suam quam praescivit (Rom. XI) ,» etc. Pulchra valde similitudine ipsum mysterium innuit, de quo Apostolus: «Nolo enim, inquit, vos ignorare, fratres, mysterium hoc, ut non sitis vobis ipsis sapientes, quia caecitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intrares [Col. 0373B] (ibid.) .» Pulchra, inquam, similitudine idipsum prophetatur hic dicendo: «Ecce enim mandabo, et concutiam in omnibus gentibus domum Israel, sicut concutitur in cribro, et non cadet lapillus super terram.» Cuncta tribulatio sive angustia, qua coangustati et contribulati Judaei, in omnes gentes sunt eventilat ac dispersi, velut concussio cribri exstitit, quomodo si pulverulenta collapsi muri cribro congesta concutiantur, ut pulvere in terram cadente soli remaneant lapilli, in opus restaurationis conferendi. Unde praemisso, «in gladio morientur omnes peccatores populi mei, qui dicunt: Non appropinquabit, et non veniet super eos malum, continuo subjungit: In die illo suscitabo tabernaculum David quod cecidit, [Col. 0373C] et reaedificabo aperturas murorum ejus, et ea quae corruerant instaurabo, et reaedificabo eum sicut in diebus antiquis, ut possideant reliquias Idumaeae et omnes nationes, eo quod invocatum sit super eos nomen meum, dicit Dominus, faciens haec.» Quem enim sensum haec habeant apostoli probant, ubi quaestione suscitata, cur homines ex gentibus Paulus ac Barnabas absque circumcisione et observantia Sabbati suscepissent. Petrus respondit ut debuit. Cujus sententiam probans Jacobus haec locutus est: «Viri fratres, audite me.» Simon narravit, quemadmodum primum Deus visitabit sumere ex gentibus populum nomine suo, et huic concordant verba prophetarum, sicut scriptum est: Post haec revertar, et reaedificabo [Col. 0373D] tabernaculum David, quod cecidit; et diruta ejus reaedificabo, et erigam illud, ut requirant caeteri hominum Dominum, et omnes gentes super quas invocatum est nomen meum, dicit Dominus, faciens haec. «Notum a saeculo est Domino opus suum (Act. XIII) .» Igitur domus Israel quae concutitur in cribro ruinosa domus et collapsum tabernaculum est, quia Dominus stans super altare, id est in ara crucis appensus ab illis, sicut jam superius dictum est, percuti jussit cardinem, ut commoverentur superliminaria, et lapilli residui, quorum nullus cecidit super terram, reliquiae sunt, de quibus Apostolus cum praemisisset, sed quid dicit Eliae responsum divinum? «Reliqui mihi septem millia virorum, qui non [Col. 0374A] curvaverunt genua ante Baal. Sic ergo, inquit, et in hoc tempore reliquiae secundum electionem gratiae salvae factae sunt (Rom. XI) .» Porro, peccatores ejusdem populi omnes in eo sunt peccatores, «quod dicunt: Non appropinquabit, et non veniet super nos malum, et idcirco in gladio morientur,» inquit. Ergo non parvi criminis est dicere «non appropinquabit, et non veniet super nos malum,» cum Deus vel Spiritus sanctus dicat per os prophetarum, «appropinquabit et veniet super vos malum.» Veraciter crimen hoc esse magnum antiquo et nimis dolendo exemplo est comprobatum. Nam Deus dixit: «In quocunque die comederis ex eo, morte morieris (Gen. III) .» Econtra serpens: «Nequaquam, inquit, morte moriemini (ibid.) .» Itaque qui per serpentem [Col. 0374B] dixit, «nequaquam moriemini,» cum Deus dixisset, «moriemini,» idem spiritus malignus per os pseudoprophetarum dicebat, «non appropinquabit et non veniet,» cum Spiritus sanctus per prophetas suos diceret, «appropinquabit et veniet super vos malum.» Proinde ipsi quidem pseudoprophetae serpenti similes, et maledictione digni sunt, peccatores autem, qui magis credunt pseudoprophetis quam prophetis Domini, tam juste in gladio moriuntur, quam juste Adam, sive mulier ejus, pro eo quod serpenti magis quam Deo credidit, sententiam excepit, ut de paradiso expelleretur. Gladium autem hic non solum Romanorum intelligimus, quia videlicet eo non omnes peccatores illius populi mortui sunt, sed potius gladium invisibilem, qui percutit [Col. 0374C] interiora omnis impenitentis animae, quem Psalmista metuens: «De gladio, inquit, maligno erue me (Psal. CXLIII) .» Ecce in die isto, qui «dies salutis est, et tempus acceptabile (II Cor. VI) ,» suscitatur illud tabernaculum Jacob quod cecidit, quia pro Judaeis incredulis ponuntur gentiles creduli tanquam lapides vivi super fundamentum vivorum apostolorum et prophetarum (Ephes. II) , et hoc modo reaedificatur verus David, lapis angularis, sicut in diebus antiquis, id est non ex operibus legis, sive caeremoniis carnis, sed ex fide, per quam Abraham justificatus est per quam Noe complacuit, per quam Abel plurimam Deo hostiam obtulit (Hebr. XI) , et possident nunc [Col. 0374D] posteri hujus David reliquias Idumaeae et omnes 161 nationes, sine acceptione personarum, eo quod invocetur nomen Domini super eos: ubi enim invocatio nominis Domini, nulla est distinctio Judaei et Graeci. Et ut scias, quia quidquid audisti stabile et ratum est, nec infectum remanere potest, non alius, sed ipse, «dicit Dominus, faciens haec.» Quae sunt haec? Quaenam nobis ostendis, dicendo: «faciens haec?» Nimirum stans super altare, et percutiens cardinem, et superliminaria commovens, in gladio interficiens omnes quorum in capite avaritia est, tangens terram ut tabescat, et lugere faciens omnes habitantes in ea, aedificans in coelo ascensionem suam, et fasciculum suum super terram fundans, vocans aquas maris, et effundens eas [Col. 0375A] super faciem terrae, et conterens regnum peccans, et concutiens in omnibus gentibus domum Israel, suscitans tabernaculum David, id est, Ecclesiam suam ipse est enim verus David, et reliquias Idumaeae possidens, id est, de terrenis, et terrene sapientibus hominibus coelestes faciens, cujus dixisse fecisse est. Sequitur: «Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et comprehendet arator messorem, et calcator uvae mittentem semen. Et stillabunt montes dulcedinem, et omnes colles culti erunt. Et convertam captivitatem populi mei Israel, et aedificabunt civitates desertas, et habitabunt in eis, et plantabunt vineas et bibent vinum earum. Et facient hortos, et comedent fructus eorum. Et plantabo eos super humum suam, et non evellam eos ultra de terra sua, quam dedi eis, [Col. 0375B] dicit Dominus Deus tuus.» Ecce finis loquendi in hoc propheta vide qualis sit. Si solum respicias litterae corticem, vile est et exiguum, quod a glorioso et magno Deo promittitur, quia bonis et malis commune est, et bonis quidem non magnopere curandum, non magna sollicitudine quaerendum, malis autem concupiscibile, quorum Deus venter est, de qualibus Apostolus. «Esca, inquit, ventri, et venter escae, Deus autem et hunc et illam destruet (I Cor. VI) .» Si autem corticem discutias, quemadmodum hic idem propheta sycomoros vellicabat, et sub utilitate litterae pretiosum, id est, spiritualem sensum requiras, gloriosum est et praeclarum, quod Deus gloriae promittit in hac sermonis consummatione sperantibus in se, «quod oculus non vidit, quod auris [Col. 0375C] non audivit, quod in cor hominis non ascendit (Isa. LXIV; I Cor. II) .» Dicit aliquis: Quae fuit necessitas, ut maxime in calce sermonis talis promeretur littera, quae maxime carnales mulceat? Videlicet quia sic expediebat, ut pueros illos apud quos servanda erat sancta Scriptura seduceret seductione bona, propter eos quibus proficere habebant mysteria quae continentur in prophetis suo tempore revelanda. Est enim seductio bona, qua non solum reprobus, verum etiam probus aliquis, nesciens divinis consiliis obsequium praestat, in tantum, ut Jeremias dicat: «Seduxisti me, Domine, et seductus sum, fortior me fuisti, et invaluisti (Jerem. XX) .» Idem enim est ac si dicat: Proposueram ego tacere de hujusmodi, tu [Col. 0375D] autem, ut tacere non possem, motum quasi impatientis animi, id est zelum bonum et fortem impegisti. Sequitur namque postmodum et dicit: «Et dixi: Non recordabor ejus, neque loquar in nomine illius. Et factus est in corde meo quasi ignis exaestuans, claususque in ossibus meis, et defeci, ferre non sustinens (ibid.) .» Econtra pueris et carnalibus istis dicemus, qui Scripturas sanctas nunquam custodissent, si vim illarum intellixissent: Seduxit vos Dominus et seducti estis, fortior vobis fuit et invaluit; si enim ita locutus fuisset in prophetis, ut nihil boni sonare videretur littera vobis pessimis, irasceremini contra spiritum propheticum, quemadmodum iratus est rex vester Achab contra Michaeam prophetam, dicens ad Josaphat regem Juda: «Nunquid [Col. 0376A] non dixi tib, quia non prophetat mihi bonum, sed semper malum?» (III Reg. ult.) Ita irati sanctam Scripturam succenderetis, sicut fecit rex Sedechias, qui, cum legerentur sibi verba Hieremiae (Jerem. XXXVI) , lectis jam tribus pagellis aut quatuor, scidit volumen scalpello scribae, et projecit in ignem qui erat super arulam, donec consumeretur omne volumen igni qui erat in arula. Bonum ergo fuit vos seduci tanquam pueros, et sic repromitti spiritualibus spiritualia, ut putaretis vobis carnalibus promitti carnalia, qualia sunt haec, ut arator messorem, et calcator uvae mittentem semen comprehendat, sicut per bonam temperiem fieri solet, dum statim post messem impletis horreis ad sufficientiam praesentis anni, subsequens arator semen [Col. 0376B] jaciat in spem futuri, nec mora ulla intercedente vindemiae tempus sit, quam non sinit uvarum maturitas ultra differri. Haec enim carnaliter intelligentes, vobismetipsis blandimini, dicentes vobisipsis post adversa rursus prospera promitti, cum impoenitentes sitis. Et per hanc quidem occasionem Scriptura sancta penes vos hactenus servata est, et servatur. Vos autem interea captivi et dispersi estis, et in peccato vestro moriemini. Nunc tandem litteram hanc discutientes sensum quaeramus qui intrinsecus latet. «Ecce, inquit, dies veniunt, dicit Dominus, et comprehendet arator messorem, et calcator uvae mittentem semen.» Isti dies jam venerunt, sicut testatus est ipse Dominus ad discipulos suos loquens et dicens: «Ecce dico vobis, levate oculos vestros, [Col. 0376C] et videte regiones, quia albae sunt jam ad messem: qui metit mercedem accipit, et congregat fructum in vitam aeternam: ut et qui seminat simul gaudeat et qui metit. In hoc enim est verbum verum, quia alius est qui seminat, et alius qui metit. Ego misi vos metere quod non seminastis. Alii laboraverunt, et vos in labores eorum introistis (Joan. IV) .» Breviter dicendum quia qui laboraverunt et seminaverunt patriarchae et prophetae, qui autem in labores illorum introierunt, apostoli sunt. Patriarchae namque laborando, id est peregrinando, et «de gente in gentem, et de regno ad populum alterum» pertransiendo (Psal. CIV) , seminaverunt, id est, promissiones beati seminis futuri, quod est Christus, accipere [Col. 0376D] meruerunt, ipsum autem oculis suis non viderunt, tantummodo spe inhiantes, et per hoc servientes in modum arantium et seminantium. Apostoli autem praesentem Christum eumdem beatis oculis viderunt, et receperunt eum in modum metentium. Propterea dixit illis: «Beati oculi qui vident quae vos videtis. Dico enim vobis, quod multi prophetae et reges voluerunt videre quae vos videtis, et non viderunt, et audire quae vos auditis, et non audierunt (Luc. X) .» Igitur quod nunc ait, «et comprehendet arator messorem,» idem est ac si dicat: Patriarchae simul et apostoli gaudebunt in semine Abrahae quod est Christus, in quo promissam pariter accipiant benedictionem, «ut, quemadmodum dicit, et qui seminat simul gaudeat et qui metit.» Neque enim sic [Col. 0377A] apostoli in labores eorum introierunt, ut eos excluderent sed ecce simul gaudent, et alii qui ante adventum ejus seminaverunt, et isti qui in adventu ejus messuerunt. Porro, calcator uvae qui comprehendit mittentem semen, idem est qui et messor, et mittens semen idem est qui et arator. Nam, sicut dictum est, anteriores Patres sancti, et arantes et mittentes semen fuerunt, apostoli vero et messores et calcatores uvae sunt, messores quia praesens Christus maturum fuit illis frumentum, calcatores 162 uvae, quia mustum sancti Spiritus de illo sumpserunt, vel quia passionis ejus praesentialiter communicantes, calicem ejus biberunt. «Et stillabunt, inquit, montes dulcedinem, et omnes colles culti erunt.» Montes iidem apostoli sunt, propter exceltentiam [Col. 0377B] meritorum, qui per totum mundum dulcedinem pacis, et remissionis peccatorum stillaverunt, praedicando in nomine Jesu Christi poenitentiam et remissionem peccatorum. Isti autem audientes, et audiendo justificati, tanquam colles bene culti, fructum bonum reddiderunt. «Et convertam, ait, captivitatem populi mei Israel,» id est, solvam vincula peccatorum, et diruam erroris et ignorantiae carcerem, quae vera captivitas erat, in quae detinebamur nos, qui nunc dicimur et sumus Israel. Quod deinde subjungit: «Et aedificabunt civitates desertas, et habitabunt in eis, et plantabunt vineas, et bibent [Col. 0378A] vinum earum,» expositione jam non indiget, cum videamus ubique terrarum per desertum gentilitatis, quae prius a Deo deserta fuerat, surrexisse Christi Ecclesias, quae et civitates propter fidei firmitatem, et vineae propter spei, quae non confundit (Rom. V) , hilaritatem, et horti propter charitatis delicias recte dicuntur, in quibus habitant qui verbo illas aedificaverunt, unde bibunt vinum laetitiae, qui praeceptis illas informaverunt, unde comedunt fructus, qui consiliis provexerunt, quia, sicut qui metit, ita et qui aedificat hujusmodi civitates, et qui plantat hujusmodi vineas, et qui facit ejusmodi hortos, mercedem accipit, et congregat fructum in vitam aeternam. Unde et sequitur: «Et plantabo eos super humum suam, et non evellam eos ultra de terra sua, [Col. 0378B] quam dedi eis.» Humus namque quam dedit sanctis suis paradisus deliciarum est, in quo primum hominem posuit. Quia ergo in Adam omnes humum sive terram illam perdiderunt, et exsortes facti sunt regni coelorum, per adventum autem Christi ita recuperaverunt, ut amplius non perdant, recte cum dixisset: «Et plantabo eos super humum suam,» pro tinus addidit, «Non evellam eos ultra de terra sua quam dedi eis,» vertitque se ad aurem cujuslibet nostrum gratulabundus dicendo, «Dicit Dominus Deus tuus.

[Col. 0377C] 164 Visio Abdiae. Quae visio dicitur Abdiae, visio est Dei, id est quam Deus Abdiae ostendit. Unde et Ezechiel, Aperti sunt, inquit, coeli, et vidi visiones [Col. 0378C] (Ezech. I) . Propterea qui nunc prophetae dicuntur olim dicebantur videntes, eo quod viderent Dei visiones Nam in libro Regum ita legimus: Olim in [Col. 0379A] Israel sic loquebatur unusquisque vadens consulere Deum: Venite et eamus ad videntem. Qui enim propheta dicitur hodie, vocabatur olim videns (I Reg. IX) . Visiones autem haec differunt, quod alibi, monstrante Deo, significativae videntur imagines, quales maxime viderunt jam dictus Ezechiel et Daniel, alibi sine imaginibus divinae suo modo videntur et percipiuntur locutiones, quemadmodum hic de semetipso dicit: Visio Abdiae, et tamen nullam se similitudinem sive imaginem narrat vidisse. Et de ista quidem visionis qualitate non dubium est sanctos prophetas certum habuisse visum sive intellectum, Spiritu sancto in ipsis loquente. De illa vero qualitate videndi qua praemonstrabantur imagines illud sciendum, quia non statim intellectus sequebatur visum, [Col. 0379B] sicut de semetipso testatur Daniel. Cum enim vidisset quatuor bestias grandes de mari ascendentes, Accessi, inquit, ad unum de assistentibus et veritatem quaerebam ab eo de omnibus his (Dan. VII) . Item, cum vidisset arietem cornibus ventilantem contra occidentem, et contra aquilonem, et contra meridiem, et adversus currentem hircum, qui habebat cornu insigne inter oculos suos, postmodum subjunxit: Cum viderem ego Daniel visionem et quaererem intelligentiam, ecce stetit in conspectu meo quasi species viri, et audivi vocem viri inter Ulai et clamavit, et ait: Gabriel, fac intelligere istam visionem (Dan. VIII) . Haec dicit Dominus Deus ad Edom: Auditum audivimus a Domino, et legatum ad gentes misit: Surgite et consurgamus adversus eum in praelium. [Col. 0379C] Edom ipse est Esau, qui et alio nomine dicitur Seyr. Cur autem vocatus sit Edom historia prodit dicens: Coxit autem Jacob pulmentum. Ad quem cum venisset Esau de agro lassus, ait: Da mihi de coctione hac rufa, quam ob causam vocatum est nomen ejus Edom (Gen. XXV) . Edom quippe interpretatur rufus, et est nomen hoc gulae ejus monimentum, eo quod pro coctione rufa vendiderit primogenita sua. Attamen idem colore quoque rufus erat, sicut scriptum est: Qui primus egressus est, rufus erat, et totus in morem pellis hispidus (ibid.) . Unde notandum quod non naturae accidens color reprehensibilis judicatus est, ut propter hoc tali vocabulo denotaretur, et diceretur Edom, praesertim [Col. 0379D] cum et sanctus David rufus fuerit (I Reg. XVI) , sed animi vitium et immoderatus rufae coctionis appetitus meruit, ut nominis ejusmodi haereditatem sortiretur. Quid autem genus illius Edom tunc temporis agebat, vel in quo merebatur, ut contra illum visio tam dura prophetae, sive sermo Domini demonstraretur? Valde namque dura est, sicut ex tota serie lectionis hujus manifestum est. Si temporum illorum gesta revolvimus, constat quia foederatus erat Israeli Edom, in tantum ut cum Joram filio Achab, sub quo iste Abdias paverat prophetas Domini, pergeret ad praelium contra Moab (III Reg. XXII) . Quid igitur super hoc animadvertendum, nisi quia verba visionis hujus, cum non hominis, sed Spiritus sancti verba sint, spiritualiter pensanda [Col. 0380A] sunt? Edom quippe, quod interpretatur rufus, sive sanguinolentus, non solus iste homo fuit Isaac et Rebeccae filius, sed omnis quicunque vitium ejus imitatur, sectando gulam, et fraternum gerendo odium, sicut ille fecisse non ignoratur. Si hoc ita non esset, Apostolus nequaquam diceret his qui utique secundum carnem, qui ex Esau, qui ex Edom, sed ex Jacob geniti fuerant: Contemplantes, ne quis desit gratiae Dei, ne qua radix amaritudinis rursum germinans impediat et per illam inquinentur multi, ne quis fornicator, aut profanus ut Esau, qui propter unam escam vendidit primogenita sua (Hebr. XII) . Itaque si verba visionis rite perpendas, quae nulla testatur historia digne, et sicut propheticam condecet tubam, completa esse in illo Edom, itemque [Col. 0380B] recolas qualis fuerit rerum status in Israel, quo tempore prophetavit hic Abdias, dubitare non debes quin sub nomine Edom visio sit contra carnalem Israel. Tunc enim regnante Achabet impia Jezabel coeperunt occidi prophetae Domini, ita ut diceret Elias: Domine, dereliquerunt pactum tuum filii Israel. Altaria 165 tua destruxerunt, et prophetas tuos occiderunt gladio, et relictus sum ego solus, et quaerunt animam meam (III Reg. XIX) . Nimirum qui occidebantur, et ipse Elias qui fugiebat, caeterique de quibus ait Dominus: Reliqui mihi septem millia virorum, quorum genua non sunt curvata ante Baal (ibid.) , ipsi sunt Jacob et Israelitae, qui autem occidebant eos, ipsi erant Edom, utpote opere perpetrantes odium [Col. 0380C] quod mente conceperat ille, cujus propter imitationem filii sunt, dicens in corde suo: Venient dies luctus patris mei, ut occidam Jacob fratrem meum (Gen. XXVII) . Alioquin quomodo stabit illud quod in hoc propheta, cum praemissum esset: Ut intereat vir de monte Esau, subjectum est: Propter interfectionem, et propter iniquitatem in fratrem tuum Jacob? Nam ille Esau sive Edom, quem Rebecca peperit, oderat quidem semper Jacob pro benedictione qua benedixerat ei Pater, sed non interfecit eum. Hi autem qui ex Jacob secundum carnem geniti odium imitati sunt Esau, fratres suos interfecerunt, nec destiterunt interficiendo, donec ipsum interficerent Christum. Quod si quaeras, quae fuerit necessitas ut significarentur nomine Edom cum possent manifestius exprimi [Col. 0380D] nominibus aliis, quae propria viderentur Judaicae sive Israeliticae gentis, nos ad haec dicimus quia nimis incauti et indiscreti fuisset hominis nudo sermone propriisque vocabulis declamare perditionem gentis, apud quam solam oportebat interim propheticas visiones et omnes sanctas Scripturas conservari, donec glorificato Jesu, et dato Spiritu, per totum mundum diffunderentur per linguas omnium gentium, et clarescerent aperto credentium sensu ad intelligendum. Nunc jam textum visionis hujus ingrediamur. Praemisso, Haec dicit Dominus ad Edom, statim subjungit: Auditum audivimus a Domino, et legatum ad gentes misit. Haec ex sua caeterorumque prophetarum persona interloquitur, priusquam narrare incipiat quaenam sint ea quae dicit Dominus ad [Col. 0381A] Edom. Sic Lucas, in Actibus apostolorum, praemissu, Exsurgens Petrus in medio fratrum dixit (Act. I) , priusquam ea narrare incipiat quae Petrus dixit, ipse ex sua persona interposuit. Erat autem turba hominum simul fere centum viginti, itaque quasi quaereret, quis tu, quomodo vel unde scis qui dicat Dominus ad Edom? A Domino, inquit, audivimus auditum nos prophetae, qui fere omnes loquimur contra Edom. Et ipse misit, id est certissime missurus est legatum ad gentes, qui dicat: Surgite, et consurgamus adversus eum in praelium. Legatus iste Christus est, missus ad gentes et desideratus gentibus, sicut in Aggaeo scriptum est: Movebo omnes gentes et veniet desideratus cunctis gentibus (Agg. II) . Legatus iste non sic ad gentes missus dicitur, ut per suam [Col. 0381B] ipse personam ad gentes venerit, aut venire debuerit, quippe quia in Judaea consummatus est, et peragendum ad gentes suae legationis officium suis apostolis imposuit, sicut unus ex eis Paulus dicit: Pro Christo ergo legatione fungimur, tanquam Deo exhortante per nos. Obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo (II Cor. V) . Legati hujus verba sunt haec: O vos gentes, surgite et consurgamus adversus Edom in praelium. Nimirum hoc et corporaliter factum est, quando ex Romano imperio consurrexerunt gentes ad excidium Judaeorum, ex nunc usque fit, dum credentes ex gentibus contra illos verbo veritatis dimicant, tela sumentes ex armario Scripturarum sanctarum. Hunc auditum nos a Domino audivimus, qui legatum illum exspectamus et recipimus. Edom autem, [Col. 0381C] qui illum non recipit, imo qui illum occidit, sicut ante et post illum prophetas et sapientes et scribas interfecit, quos ille misit, audiat alia quae Dominus ad eum dicit: Quae sunt illa? Ecce parvulum dedi te in gentibus, contemptibilis tu es valde. Quale mitium eorum qui dicunt ad istum Edom: Parvulum, inquit, dedi te in gentibus. Potest quidem parvulus in bono interdum accipi, sed non hic. Sequitur enim: Contemptibilis tu es valde. Ergo parvulum dedi te, id est invidum esse ostendi te, de quo recte dixerit alia Scriptura, parvulum occidit invidia (Job V) . Invides enim gentibus, quia videlicet comparatione tui magnae effectae sunt gentes Christum suscipientes, et ob hoc in fide patris Abrahae recte [Col. 0381D] gloriantes. Hinc est illud: Ego ad aemulationem vos adducam in non gentem, in gentem insipientem, in iram vos mittam (Rom. X) . Aemularis enim et invides gentibus, videns impletum esse in eis illud propheticum: Inventus sum a non quaerentibus me, palam apparui his qui me non interrogabant (ibid.) . Cum ita sis parvulus, consequenter et recte contemptibilis tu es valde, subauditur, propter interfectionem et propter iniquitatem et fratrem tuum Jacob, quam postmodum dicturus sum quia videlicet invidisti ut parvulus, occidisti ut invidus. Idcirco namque ita contemptibilis es, ut sis veluti Cain vagus et profugus super terram (Gen. IV) , ejectus a facie Domini, quia sicut ille fratrem suum Abel, sic et tu Christum et prophetas ejus per invidiam occidisti. Idcirco, inquam, [Col. 0382A] tu contemptibilis es valde, non solum Deo, verum etiam hominibus, inter quos captivus, et dispersus teneris, notam habens tui sceleris ipsam captivitatem ac dispersionem, quae tuam iniquitatem latere non sinit. Nimirum ut ita contemptibilis fieres, praecedens culpa superbiae causa exstitit. Dico ergo: Superbia cordis tui extulit te, habitantem in scissuris petrae, exaltantem solium tuum, qui dicis in corde tuo, quis detrahet me in terram. Si exaltatus fueris ut aquila, et si inter sidera posueris nidum tuum, inde te detraham, dicit Dominus. Et quidem ille alter Edom, cujus odium tu imitaris, qui secundum carnem diceris Jacob, ita ut littera sonat, in petris habitat. Nam omnis australis regio Idumaeorum de Eleutheropoli usque ad petram et Zailam, haec est enim possessio [Col. 0382B] Esau, in specubus habitat, sed tu qui omnia quae de Esau dicuntur, in pejus imitaris, in illa petra gloriaris, in alterius petrae habitas scissuris. Quae est illa petra? Tuus secundum carnem pater Abraham. Hinc namque Isaias: Attendite, inquit, ad petram unde excisi estis, et ad cavernam laci de qua praecisi estis (Isa. LI) , Abraham et Saram volens intelligi. Subjungit enim protinus et dicit: Attendite ad Abraham patrem vestrum, et ad Saram, quae peperit vos (ibid.) In scissuris illius petrae tu habitas, et inde superbia te extulit. Verbi gratia dum dicis, Semen Abrahae sumus, pater noster Abraham est (Joan. VIII) . Haec et hujusmodi, superbia te extollente, dicis, scilicet superbiendo contra petram illam, quae in fundamento posita et Abraham et caeteros omnes sanctos, qui [Col. 0382C] petrae sive lapides vivi propter fidem dici merentur, portat. Nec vero dixi, aut dico, te in petra, sed in scissuris petrae habitantem extolli. Scidisti namque petram illam, id est carnem Abrahae scissuris irreparabilibus, et tunc quando decem tribus scindente Hieroboam, scissae sunt a domo David, qui possidebat haereditatem benedictionis, quo post Abraham et Isaac simplex Jacob benedici meruit, ut de semine ejus Christus nasceretur (Gen. XXV) , et hinc quando negasti filium David Filium Dei dicens: Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX) . Sic habitans in scissuris petrae exaltasti solium tuum, magis eligens nominari super te regnum Romanum 166, sive nomen Caesareum, quam regnum sive nomen pauperis Christi, cujus regnum non de hoc mundo, sed [Col. 0382D] de coelo est. Nimirum frustra decipieris, dicens in corde tuo, quis detrahet me in terram. Denique, si exaltatus fueris ut aquila, et si inter sidera posueris nidum tuum, inde te detraham dicit Dominus. Exaltare nunc ut aquila, et inter sidera pone nidum tuum. Verbi gratia, dicendo: Nos ex fornicatione non sumus nati; unum Patrem habemus Deum (Joan. VIII) , qui volatus animi superbientis nimis est altus; ego vero inde detraham, falsum comprobando et convincendo, quod non Deus pater tuus sit, sed ex patre diabolo tu sis, cujus desideria facere voluisti. Sequitur: Si fures introissent ad te, si latrones per noctem, quomodo conticuisses? Nonne furati essent sufficientia sibi? Si vindemiatores introissent ad te [Col. 0383A] nunquid non saltem racemos reliquissent tibi? Quomodo scrutati sunt Esau, investigaverunt abscondita ejus? Gravissima irrisio, dicere illi, cujus omnia fures scrutati sunt, et abscondita quoque investigaverunt, si fures introissent ad te, quomodo conticuisses? Quisnam ita debet irrideri nisi is qui valde est contemptibilis, ita vanus, ut cum a furibus dormiens omnino spoliatus sit, hoc ipsum adhuc nesciens quia dormivit, jactitet quod providus sit, et furis adventum toto prius mense olfacere possit? Ut manifestior sit hujusce irrisionis modus, exemplum undecunque sumamus. Ethicus in fabula Terentiana, dum contra fratrem stomachatur eo quod filium perdat, sinendo illum amoribus vacare, taliter a servo irridetur (Adelph., act. III, sc. IV, 31) :

Ille respondens ait:

Et servus pertinaciter deludens inquit:

Tanquam diceret: Non opus est ut mihi narres: novi enim quia filius a te vigilanter custoditus est hactenus ne amaret. At ille videlicet filius, quem pater vanus tantopere se custodisse jactitabat, amori cujusdam psaltriae totus deditus erat, sed amoris famam alius in se transtulerat. Sed omissis jam nugacibus exemplis, veniamus ad rem ac demonstremus [Col. 0383C] qui fures quive latrones ad istum Edom introierunt. In psalmo gentes omnes jussae prandere manibus, et jubilare Deo in voce exsultationis, elegit nobis, aiunt, haereditatem suam, speciem Jacob quem dilexit (Psal. LXVI) . Haec dicendo Spiritus sanctus ad historiam mittit nos. Sicut enim Esau sive Edom, qui prior natus erat, a Deo reprobatus est et Jacob dilectus, sic Israeliticus populus, qui prius quadam familiaritate Deo acceptus erat, postmodum rejectus est; gentes vero quae nullam ejus cognitionem prius habuerant ejus benedictionem receperunt. Nimirum illic Jacob, et hic gentes recte fures dicuntur, non pro suo vitio, sed pro illius sive illorum improperio, quibus in mortifera negligentia dormientibus primitiva sublata sunt. Quis enim, ut interim [Col. 0383D] secundum historiam dicamus: Rebeccam et Jacob fures in illo facto dicere dubitet, praesertim cum dicat ipse Isaac pater: Venit germanus tuus fraudulenter, et accepit benedictionem tuam (Gen. XXVII) ? Eadem ratione Jacob dicatur fur, qua dicitur fraudulentus. Amplius dicimus, quia Dominus ipse furi sese assimilat, dicendo: Si ergo non vigilaveris, veniam ad te cito tanquam fur, et nescies qua hora veniam ad te (Apoc. III) . Notum utique est, quia sic dicitur, non in reprehensionem venientis, sed in subsannationem dormientis. Itaque et quando, sicut jam dictum est, venit germanus fraudulenter, et accepit benedictionem, conscia et cooperante matre Rebecca, tunc fures introierunt ad Edom, et quando [Col. 0384A] contingente in Israel caecitate, subintrans plenitudo gentium (Rom. XI) tulit neglectam a Judaeis benedictionem, id est Christum, nihilominus, imo per amplius introierunt, imo introire non desinunt ad Edom. Diximus de furibus; de latronibus quid dicemus? Siquidem utrumque dixit, si fures introissent, ad te, et si latrones per noctem. Nomen latronis nusquam in Scripturis recolimus similitudinem gerere alicujus boni. Nam furi quidem, ut jam dictum est, Dominus sese assimilavit, latroni autem nunquam vel ipse vel pius aliquis assimilari debuit, cum sit nomen crudelitatis. Ergo gentes in Christum credentes, et credendo incredulum et crudelem Edom, scilicet Judaicum populum supplantantes, fures fuerunt, sicut Jacob qui, ut benedictionem acciperet, fraudulenter venit; latrones autem [Col. 0384B] Scribae et Pharisaei, qui latrocinando suam exercentes avaritiam, animas trucidaverunt ejusdem populi. Nam revera si latrones non fuissent, nequaquam Dominus praemisso, quia scriptum est: Domus mea, domus orationis vocabitur, diceret in eos, vos autem fecistis eam speluncam latronum (Matth. XII) . Nonne illic pro latrocinando in templo et agendo praedam de populo, ad hoc pervenerunt ut animas illorum trucidarent, suadendo ut Christum interficerent? Nonne hoc suadendo, introierunt latrones per noctem? Obduxerunt enim miseris nimiam deceptionis caliginem, ita ut cum essent latrones, viderentur esse consultores. Dixerunt etenim: Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum; et venient Romani, et tollent nostrum locum et gentem. Ad haec unus es [Col. 0384C] ipsis Caiphas, pontifex illius anni: Vos, inquit, nescitis quidquam, nec cogitatis, quia expedit vobis ut unus moriatur homo, et non tota gens pereat (Joan. XI) . O suavissimum consultorem, crudelissimum latronem! Ad haec conticuit ille Edom, id est acquievit sequens crudele consilium. Nam ab illo die cogitaverunt ut interficerent Dominum Jesum (ibid.) . Recte igitur cum irrisione et joco amarissimo dicetur in eum: Si fures introissent ad te, si latrones per noctem, quomodo conticuisses? Hoc enim amarius dicitur et acerbius sonat, quam si diceretur admirando, dum fures introirent ad te, dum latrones per noctem, quomodo conticuisti? Item quod sequitur, nonne furati essent sufficientia sibi, multo vehementius eumdem [Col. 0384D] Edom percutit, quam si ita diceretur furati sunt sufficientia sibi. Hoc de gentibus supradictis Judaeos supplantantibus secundum typum, qui in Jacob praecessit. Recte dicat spiritus propheticus, quia furati sunt sufficientia sibi, id est ea tantum tulerunt Judaeis quae ad salutem sufficiant sibi. Neque enim holocaustomata arietum, et adipem pinguium, et sanguinem vitulorum et agnorum et hircorum (Hebr. IX) , neque neomeniam et Sabbatum, et festivitates alias, et Kalendas, caeterasque carnales caeremonias fures isti furari dignati sunt, imo respuerunt et arbitrati sunt ut stercora, sufficere sibi credentes fidem et justitiam, secundum quod sancti apostoli scripserunt eis: Visum est enim Spiritui sancto et nobis nihil ultra imponere vobis oneris, quam haec necessaria, ut [Col. 0385A] ab immolatis simulacrorum, et sanguine, et suffocato, et fornicatione, et ea quae vobis fieri non vultis, alii ne feceritis. A quibus custodientes vos bene agetis (Act. XV) . Nimirum tale hoc est, quale est vineam introire, et racemos diligenter colligendo, sola folia relinquere. Idcirco convenienter adhuc proloquens, si vindemiatores, inquit, introissent ad te, nunquid non saltem racemum reliquissent tibi? Denique vineam Domini fuisse Israeliticam gentem. 167 passim Scriptura concinit exempli gratia illud in Esaia: Cantabo dilecto meo canticum patruelis mei vineae suae. Vinea facta est dilecto in cornu, filio olei, et sepivit eam, et lapides elegit ex ea, et plantavit eam electam, et caetera usque, vinea enim Domini exercituum domus Israel est (Isa. V) . Nunquam sic a [Col. 0385B] vindemiatoribus demessa fuit alicujus hominis vinea insensibilis quomodo ista Domini vinea vivens et sensibilis despoliata est a furibus istis. Vindemiatores quippe, quamvis diligentes sint, nonnunquam saltem racemum inter folia latentem relinquunt. At vero fures isti saepedicti, scilicet gentiles ad fidem vocati, et vineam legis et prophetarum ingressi, totum rapuerunt, nihilque praeter folia litterae occidentis requirunt illi tacenti et dormienti Edom. Nullum omnino jam habent reliquum vivificantis Spiritus racemum. Inde admirando percuncians, et percunctando admirans dicit: Quomodo perscrutati sunt Esau, investigaverunt ascondita ejus, subauditur, fures isti, qui ad eum introierunt? Quae [Col. 0385C] autem erant abscondita illius, videlicet Judaici populi, qui, ut saepe jam dictum est, nomine et operibus praefiguratus est Edom sive Esau? Quae, inquam, erant illius abscondita, nisi spiritualia legis et prophetarum sacramenta, qualia congrue significari potuerunt vestibus Esau valde bonis, quas apud se Rebecca domi habebat? Multum scrutati sunt, miro modo abscondita Esau fures isti investigaverunt, quando legem et prophetas spiritualiter intelligentes, pelliculis quoque haedorum manus et colli nuda protexerunt, id est priorum operum veterisque superbiae manifestam confessionem facientes, poenitentiam egerunt. Ista sunt abscondita Esau, ista sunt valde bona vestimenta ejus quae Apostolus commemorans, quorum, inquit, adoptio est filiorum, et gloria, et testamentum, et legislatio, et obsequium, et [Col. 0385D] promissa, quorum patres ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX) . Haec omnia scrutati sunt, et investigaverunt, et ad semetipsos transtulerunt. Sequitur: Usque ad terminum emiserunt te omnes viri foederis tui, illuserunt tibi; invaluerunt adversum te viri pacis tuae; qui comedunt tecum, ponent insidias super te. Grandis reatus exstitit huic Edom, quod multos foederatos habuit, grandis offensio carnali Israeli, quod toties cum profanis gentibus foedus pepigit, prohibente Domino in lege, ac dicente: Non inibis foedus cum eis (Exod. XXIII) , neque sociabis cum eis conjugia (Deut. VII) , quia seducent filium tuum ne sequatur me, et ut magis serviat diis [Col. 0386A] alienis, irasceturque furor meus, et delebit te cito (Exod. XXXII) , ita factum est. Commisti sunt inter gentes, et didicerunt opera eorum, et servierunt sculptilibus eorum, et factum est illis in scandalum (Psal. CV) . Hoc faciendo et perseverando, ad hoc usque pervenerunt, ut Romanae gentis imperio nimis ultronei se ingerentes atque dicentes: Non habemus regem, nisi Caesarem (Joan. XIX) , Christum Dei Filium regem suum crucifigerent. Multi per diversa temporum curricula taliter foederati fuerunt hujus Edom, quibus dum similis esse contendit, prophetas et ipsum Dominum prophetarum occidit. Porro illusores veraciter, falso autem viri pacis, de quibus nunc ait, illuserunt tibi, invaluerunt adversum te viri pacis tuae; qui comedunt tecum ponent insidias [Col. 0386B] super te, sacerdotes fuerunt, maximeque Annas et Caiphas, qui multo perniciosius illi populo illuserunt, suadendo ut poterent dimitti sibi Barabbam, et crucifigi Christum, quam olim illuserant Hieroboam et sacerdotes ejus, faciendo vitulos aureos ut illos colerent, et regem suum David derelinquerent, ostendentes vitulorum pulchras effigies, ac dicentes: Isti sunt dii tui, Israel (III Reg. XII) . Comedebant enim cum illo infelici Edom, et suam de illo explebant avaritiam, et ut liceret eis comedere praedamque de populo facere, idcirco sic illuserunt, idcirco insidias super eum posuerunt. Illusorum maximus jam dictus exstitit illusor Caiphas, expedit, inquiens, vobis ut unus moriatur homo pro populo, et non tota [Col. 0386C] gens pereat (Joan. XI) . Notanda interim diligenter dictionis hujusce qualitas, quia non dixit, insidias ponent sub te vel contra te, sed insidias, inquit, ponent super te. Nimirum satis edici non potest, quam nequissima sit illusio, quam pertinaces in illudendo insidiae, quando is qui suadet ut decipiatur, cum calliditate suasionis magnitudinem quoque habet potestatis, sicut habuit idem Caiphas et principes alii qui suaserunt turbis. Superbia etenim plebe superiores, scelerato populo erant sceleratiores, ad suadendum callidi, et ad provocandum factiosi. Idcirco contra illos spiritus propheticus per Isaiam dicit: Propter hoc audite verbum Domini, viri illusores, qui dominamini super populum meum, qui est Hierusalem. Dixistis enim: Percussimus foedus cum [Col. 0386D] morte, et cum inferno fecimus pactum (Isa. XXVIII) , etc. Hujusmodi foederati sive viri pacis usque ad terminum emiserunt te. Cujus usque ad rei terminum illum emiserunt? Nimirum usque ad terminum benedictionis, extra terminos promissionis, quae ad Abraham facta est secundum haec verba: In semine tuo benedicentur omnes gentes, et in Isaac vocabitur tibi semen (Gen. XXVIII) . Extra terminos illius tantae haereditatis viri foederati, viri illusores illum emiserunt, quia videlicet iniqua confoederatio illorum causa exstitit, ut emitteretur extra tantum videlicet bonum, nec reputaretur in semine, quia non erat ex fide. Nonne illum priorem Edom, sive Esau tali causa emisit usque ad terminum, ut non sequeretur benedictionem, ut non remaneret intra terminos [Col. 0387A] haereditas, quam illi tanquam primogenito pater Isaac praescribere deliberat? Nam, quia foederatos habere voluit homines saeculi, idcirco exterminatus est extra fines supernae benedictionis. Sic enim scriptum est: Esau vero quadragenarius duxit uxores, Judith filiam Beheri Aethei, et Besamath filiam Edom ejusdem loci: quae ambae offenderant animum Rebeccae (Gen. XXVI) . Nonne offensus animus Rebeccae indignum judicavit filium benedictione, qui sicut prius primogenita sua propter escam vendiderat, sic et postmodum uxores ducens alienigenas concupiscentiae servivit, quia benedictionem seminis Abrahae contempsit? Nominatus quippe esse et in terra roborari appetens, peccatorum se affinitatibus immersit, super quibus praecavens Abraham, [Col. 0387B] servum fidelem astrinxerat juramento ut non accipias, inquiens, uxorem filio meo de filiabus Chananaeorum (Gen. XXVIII) , inter quos habito. Sed nec illud praetereundum quod videns idem Esau, quod pater suus benedixisset Jacob, probans quoque quod non libenter aspiceret filias Chanaan pater suus, fugit ad Ismaelem et duxit uxorem absque his quas prius habebat Malalehel filiam Ismael filii Abraham sororem Nabioth (ibid.) . Nimirum hoc erat illi magis ac magis usque ad terminum emitti et foras ejici, quod erecto Ismaeli taliter se consociavit. Sic enim Sara locuta fuerat: Ejice ancillam et filium ejus. Non enim erit haeres filius ancillae cum filio meo Isaac (Gen. XXI) , et sic factum fuerat. Secundum hanc similitudinem, ut jam diximus, propter foederatos [Col. 0387C] suos accidisse carnali Israeli Apostolus testis est, qui ad Galatas scribens: Sed quomodo, inquit, tunc is, qui secundum carnem natus fuerat, persequebatur eum qui secundum spiritum, ita et nunc. Sed quid dicit Scriptura? Ejice ancillam et filium ejus: non enim erit haeres filius ancillae cum filio liberae (Galat. IV) . 168 Nimirum et Ismael et Esau qui, secundum carnem nati, persecuti sunt Isaac et Jacob qui nati sunt secundum spiritum, typum praetulerunt carnalium Judaeorum, qui spiritualem Ismaelem persequi et occidere non destiterunt, donec ipsi emitterentur, ut jam dictum est, usque ad terminum. Sequitur: Non est prudentia in eo. Nunquid non in die illa, dicit Dominus, perdam sapientes ex Idumaea et prudentiam de monte Esau? Et timebunt fortes [Col. 0387D] tui a meridie, ut intereat vir de monte Esau propter interfectionem, et propter iniquitatem in fratrem tuum Jacob operiet te confusio, et peribis in aeternum. Cum ad ipsum Edom fieret sermo propheticus usque ad hunc locum, qui comedunt tecum, ponent insidias super te, auditorem quoque attentum esse et in admirationem excitari volens super his quae dicebantur, repente conversus dicit de eodem Edom: Non est prudentia in eo. Vere non est in eo prudentia qui jam dictas super se positas non cavit insidias; sed favit insidiantibus sicut imprudens, sicut improvidus, bona ergo non est in eo prudentia. Caeterum jam dicti insidiatores ejus male prudentes fuerunt, sicut in eosdem per alium prophetam dictum [Col. 0388A] est: Vae qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes (Isai. V) . Item: Sapientes ut faciant mala, bene autem facere nesciunt (Jer. VI) . Cum igitur dixisset, non est prudentia in eo, quoniam est prudentia sive sapientia quaedam non bona, quae rectius dicitur malitia, continuo subjunxit: Nunquid non in die illa, dicit Dominas, perdam sapientes ex Idumaea de monte Esau? Denique sapientia sive prudentia, quae merito perdenda judicatur, malitia sive stultitia est. Scriptum est enim: Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo (Isai. XXIX) . Hoc apud beatum Job scriptum est, cujus scripturae cum meminisset Apostolus, continuo dixit: Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi (I Cor. I) ? Et in alio loco [Col. 0388B] dicit: Nam prudentia carnis mors (Rom. VIII) . Item: Quoniam sapientia carnis inimica est Deo (ibid.) . Haec idcirco dicta sint, quoniam alia prudentia est quam conqueritur non esse in illo Edom, scilicet bona, et alia quam se proditurum esse dicit de monte, id est de superbia ejus, scilicet mala, quae vero nomine dicitur malitia. Simul notandum quod cum dicit, nunquid non in illa die perdam sapientes ex Idumaea, de futuro tempore sese vaticinari satis indicat, quamvis hactenus verbis praeteriti temporis usus fuerit. Ecce videmus, ecce mirantes legimus, legentes miramur in historiis plus quam tragicis, quam terribiliter semetipsos judicio Domini perdiderunt sapientes et prudentes illi, id est malitiosi, qui secundum exemplum Esau fratrem suum simplicem [Col. 0388C] Jacob odientes illos, qui vere sapientes erant et prophetae, persecuti sunt et occiderunt, tandemque ipsum Dominum fratrem suum secundum carnem effectum, diu tentantes, ut eum caperent in sermone (Matth. XXII) , ad ultimum tale consilium sapientiae suae repererunt, ut eum suspenderent in ligno, maledictum illum esse volentes propter hoc. Sciebant enim prave sapientes, et perverse prudentes, scriptum esse in lege, quia maledictus a Deo est qui pendet in ligno (Galat. III) . Verumtamen ubi scriptum hoc est, si vere saperent, si vere prudentes essent, illud quoque sapuissent, quia maledictum non fecit poena, sed culpa. Proinde ipsam legis sententiam ponere non pigeat: Quando peccaverit homo, quod morte plectendum est, et adjudicatus [Col. 0388D] morti appensus fuerit in patibulo, non permanebit cadaver ejus in ligno, sed in eadem die sepelietur, quia maledictus a Deo est qui pendet in ligno, et nequaquam contaminabis terram, quam Dominus Deus tuus dederit tibi in possessionem (Deut. XXI) . Non tantum dixit, quando appensus fuerit homo in patibulo, quod poena est; sed etiam praemisit culpam, quando peccaverit homo quod morte plectendum est. Hoc illi sapientes et prudentes non viderunt aut videre voluerunt, quia nimirum non erat illorum sapientia quae illuminat, sed malitia quae excaecat, sicut scriptum est: Haec cogitaverunt et erraverunt: excaecavit enim illos malitia eorum, et nescierunt sacramenta Dei (Sap. II) . Perdam igitur, inquit, in illa die sapientes et prudentiam de monte [Col. 0389A] Esau, id est Judaeos terrena sapientes, et secundum similitudinem Esau superbientes condemnabo sicut Esau, ut comprobentur insipientes, non utcunque, sed ita ut ferre non possint lumen sapientiae. Nam hoc est, quod rursus ad ipsum conversus sermo propheticus et timebunt fortes tui a meridie ut intereat vir de monte Esau. Meridies hoc tempus gratiae est, ex quo sol justitiae Christus in altum ascendit, suaeque divinitatis radios, id est Spiritus sancti dona diffundens mundum illuminavit et calefecit. Unde Psalmista: In sole, inquit, posuit tabernaculum suum, et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo. Exsultavit ut gigas ad currendam viam, a summo coelo egressio ejus. Et occursus ejus usque ad summum ejus, nec est qui se abscondat a calore [Col. 0389B] ejus (Psal. XVIII) . Ab isto meridie sic timet fortes hujus Esau, ut praefiguratum est, quando splendida facta facie Moysi ex consortio sermonis Dei, videntes Aaron et filii ejus, timuerunt prope accedere (Exod. XXXIV) . Sic, inquam, timent isti fortes, id est luminis rebelles, de qualibus in psalmo scriptum est: Et irruerunt in me fortes (Psal. LVIII) . Timor eorum malignus est, utpote qui ex invidentia procedit. Invident enim claritati solis hujus aeterni, et quidquid de gloria ejus audivit, contra se putant dictum, qui talem exstinguere voluerunt. Inde fit ut intereat vir de monte hujus Esau, qui dum lumen refugiunt, eunt in interitum viri in suis viribus confidentes, in monte superbiae caput attollentes; nec jam dici merentur viri, sed potius mulieres, juxta quod in [Col. 0389C] Esaia dicit idem Dominus, populum meum exactores sui spoliaverunt, et mulieres dominatae sunt ejus (Isa. III) . Peccatum hujus Esau manifestius sermo propheticus exprimit, cum protinus dicit, propter interfectionem et iniquitatem in fratrem suum Jacob, et peribis in aeternum. Si ad illas tantummodo duas respicimus personas, quae propriis nominibus istis priores nuncupatae sunt Jacob et Esau, littera non stabit, quia videlicet Esau fratrem suum Jacob odio quidem habuit, sed non etiam interfecit. At vero de carnalibus filiis Israel sive Judaeis notum nimis est, quia fratres suos prophetas Domini, et ipsum Dominum secundum carnem fratrem suum interfecerunt, et propter hoc confusio operuit eos, et peremit in aeternum. Non tantum quia interfecerunt, [Col. 0389D] sed quia insurgentem credere noluerunt. Valde quippe notandum est quod non dixit hoc solum propter interfectionem, sed addidit, et propter iniquitatem in fratrem tuum. Nulli denique nocuisset scelus interfectionis, si non perseverasset et iniquitas incredulitatis. Igitur, ut saepe dictum est, hoc nomen Esau sive Edom cunctos significat imitatores illius primi, et nomen Jacob cunctos illius sequaces, quem ille odio habuit. Cuncta quae in istum crudelem Edom haec prophetia declamat ventura, concedit Psalmista ut fiant, qua justum est dum voce imprecantis dicit: Memor esto, Domine, filiorum Edom in die Hierusalem, qui dicunt: Exinanite, exinanite usque ad fundamentum in ea (Psal. CXXXVI) . [Col. 0390A] id est qui semetipsos invicem cohortantes atque inflammantes in odium eorum, quia coelestia sapiunt, 169 dicunt: Evacuate et auferte illa quae sunt nobis vel moribus nostris contraria, et hoc usque ad fundamentum, id est usque ad finem, ut omnes cedant in morem nostrum. Hoc est quod illi improperat sermo praesens, cum protinus subditur: In die cum stares adversum eum, quando capiebant alieni exercitum ejus, et extranei ingrediebantur portas ejus, et super Hierusalem mittebant sortem, tu quoque eras quasi unus ex eis. Regnantibus Achab in Samaria et Josaphat in Hierusalem, quo tempore hic Abdias absconditus prophetas Domini paverat, tale quid fecisse legimus hunc Edom. Congregati namque sunt filii Edom cum filiis Moab, et filiis Ammon, ut pugnarent [Col. 0390B] contra Josaphat. Verumtamen tunc neque ceperunt exercitum ejus ut voluerunt, neque ingressi sunt portas Hierusalem. Namque orante Josaphat ac dicente: Nunc igitur, Domine, ecce filii Ammon et Moab, et mons Seyr nituntur ejicere nos de possessione, quam tradidisti nobis (II Par. XX) , factoque sermone Domini super Ihazihel filium Zachariae levitam dicentem: O Juda et Hierusalem, nolite timere, cras egrediemini, et Dominus erit vobiscum (ibid.) , filii Ammon et Moab consurrexerunt adversum habitatores montis Seyr ut interficerent et delerent eos. Cumque hoc opere perpetrassent etiam in semetipsos versi, mutuis concidere vulneribus. Itaque veraciter quidem, quando capiebant alieni exercitum Hierusalem sive capere volebant, alieni, [Col. 0390C] inquam, et extranei, scilicet filii Moab et Ammon. Edom qui et Seyr erat, quasi unus ex eis, sed, sicut jam dictum est, neque ceperunt, neque ingressi sunt portas Hierusalem.

Proinde totam visionem hanc propheticam quoniam spiritualis est, spiritualiter, ut coeptum est, persequamur, quia, sicut saepe jam dictum est, carnalis Israel spiritualem persequens fratrem suum Israelem, et prophetas Domini occidens, ipse est Edom. Et revera quandocunque ceperunt alieni exercitum eorum, qui veraciter Israelitae fuerunt vel sunt, quandocunque extranei ingressi portam super Hierusalem mittebant sortem, ipse Israel carnalis erat quasi unus ex eis, imo pejor atque infestior quam unus quilibet ex eis. Primum circa ipsa [Col. 0390D] tempora, quibus iste prophetavit, alieni, id est Syri praeliabantur adversus Israel, regibus Benadab et Azahel, sed multo sceleratius agebant intra ipsum Israel ipsi qui spiritualiter dici merentur filii Edom: Domine, inquit Helias, prophetas tuos occiderunt, et altaria tua destruxerunt, et relictus sum ego solus, et quaerunt animam meam (III Reg. XIX) . Deinde usque ad evangelica tempora, quotiescunque alieni sive extranei ceperunt, sive ingressi sunt portas Hierusalem, videlicet quando venerunt Babylonii et post illos Antiochus, et portas ejus non solum ingressi sunt, verum etiam propter testamentum Dei perseverantes multos occiderunt, viri iniqui ex ipso Israel exstiterunt qui amplius quam gentiles perniciosi [Col. 0391A] fratribus fuerunt. Testis est tribulatio Hieremiae (Jer. XXXVIII) , quem Babylonii servaverunt, et suae gentis homines tribulaverunt (I Mach. VII; II Mach. XIV) ; testis Machabaeorum afflictio, quibus viri iniqui ex Israel, maximeque impius Alchimus, amplius quam Graecorum aliquis nocuerunt. Post haec tam sacra Evangelia, quam apostolorum Actus testantur, quam verissime dictum sit contra istum Edom, id est carnalem Judaeum, tu quoque eras quasi unus ex eis, scilicet alienis sive extraneis gentibus, quibus et Christum tradidit ad illudendum et flagellandum, et crucifigendum (Matth. XX) , et Christi discipulos ubique odiosos facere contendit, seditiones concitando, et turbas inflammando quocunque ibant praedicantes Christi [Col. 0391B] Evangelium. Fecerunt etenim hoc Judaei tandiu quandiu licuit eis, quandiu gens et locus eorum stetit. At vero divinitas provida, sicut alibi scriptum est, praecavens in futurum, delevit eos, et exterminavit per excidium Romanorum, et desotatae sunt civitates eorum absque habitatore, et domus sine homine, et terra derelicta est deserta ut auferretur eis vocandi et saeviendi facultas, quibus esset pertinax et insatiabilis voluntas. Hoc certissimum habens in isto propheta spiritus veritatis, protinus constantissime dicit: Et non despicies in die fratris tui, in die peregrinationis ejus. Et non laetaberis super filios Juda, in die perditionis eorum, et non magnificabis os tuum, in die angustiae, neque ingredieris portam populi mei in die ruinae eorum, [Col. 0391C] neque despicies, et tu in malis ejus in die vastitatis illius, et non emitteris adversum exercitum ejus in die vastitatis illius, neque stabis in exitibus ut interficias eos qui fugerint, et non claudes reliquos ejus in die tribulationis. Ad illud quod paulo ante dixerat, propter interfectionem, et propter iniquitatem in fratrem tuum Jacob; operiet te confusio, et peribis in aeternum, conjungitur, et non despicies in die fratris tui. Miro autem modo haec omnia, quae nequissima sunt, iste Edom fecisse affirmatur, cum facturus esse negatur. Quid enim nequius, peregrinum non qualemcunque, sed peregrinum fratrem suum despicere in die peregrinationis ejus. Laetari in perditione ejus, magnificare omnes in angustia ejus, ingredi [Col. 0391D] portas ejus subsiliendo in ruinas ejus, despicere eum in malis ejus, stare in exstitibus ut fugientem interficiat, sive claudat reliquos ejus. Cum Sapientiae sit edictum, super inimicis sine odientis ruina non esse gaudendum (Prov. XXIV) , quis non videat quam veraciter supra sit dictum, non est prudentia in eo, qui talem contra fratrem gerit animum? Igitur versa vice insultet illi is qui in prophetis loquitur Spiritus sanctus, irrideat eum, et subsannet qui habitat in coelis Dominus, dicens: Et non despicies, non laetaberis, non magnificabis os tuum, etc. Quem enim despicere potest hic Edom, id est terrenus, scilicet Judaeus, qui tam despicabilis est in toto orbe, sicut eidem supradictum est, ecce parvulum te dedi in gentibus, contemptibilis tu es valde (Jer. XLIX) . Perdidit [Col. 0392A] locum et gentem: quem si non perdidisset, despicere, et os suum magnificare, imo et interficere non desisteret, sed utique captivus est. Nunc diligenter animadvertendum quot vel quantis nominibus, cum dixisset in die fratris tui, diem eumdem descripsit et illustravit. Septem quippe dies uni diei subordinavit, dum praemisso, non despicies in die fratris tui, subjungit, in die peregrinationis ejus, in die perditionis, in die angustiae, in die ruinae, in die vastitatis, itemque in die vastitatis, in die tribulationis. Nimirum septenario numero multitudinem cunctarum significat miseriarum sive tribulationum, quas sustinet frater ille simplex et lenis, sive mitis et humilis corde, quicunque vivit secundum exemplum Christi, quicunque vivit in hoc die vel tempore [Col. 0392B] peregrinus in praesenti saeculo, quod septem diebus volvitur. Hunc eumdem numerum tribulationum apud beatum Job legimus: In sex, inquit, tribulationibus, liberabit te, et in septima tanget te malum (Job V) . Septenario quippe, ut jam dictum est, numero, tribulationum significatur universitas, quas in hoc saeculo sancti patiuntur, quarum septima, id est eum, ultima cujusque electi tribulatio certam consolationem habet, sicut in conditione saeculi septimus dies vesperam non habet. Diem igitur fratris quem Edom persequitur, septiformiter distinctum legentes, non frustra factum arbitremur, qui civitatem hic manentem non habens (Hebr. XIII) peregrinatur; qui animam suam perdidit propter Deum sive [Col. 0392C] propter Christum ut inveniat eam (Joan. XII) ; qui angustiatur spem habens 170 quia stabit in magna constantia adversus eos, qui se angustiaverunt (Sap. V) ; qui ruinam patiens praesentium bonorum, patienter sustinet propter spem futurorum; qui despicapilis videtur, in vastitate sua, errando in solitudinibus, in montibus et in speluncis, et in cavernis terrae, ut testimonio fidei probatus inveniatur; qui item vastitate quadam desertus videtur, dum occiditur, et respiciens ad dextram sive ad sinistram, et non invenit a quo defendatur; qui fugit et non invenit qui occurrat, vel apud quem possit latere securus. Poterat dicere, sed et talis dies fratris tui, dies peregrinationis ejus, dies perditionis, quae vera tibi videtur perditio, dum perdit animam suam, ut [Col. 0392D] inveniat eam, non diu permanebis. Hoc, inquam, dicere poterat, et quamvis non dixerit, tamen subaudiendum est. Sequitur enim: Quoniam juxta est dies Domini super omnes gentes. Hic quoque cum dicit: super omnes gentes, subaudiendum est, et primum super te. Nam protinus sequitur: Sicut fecisti sic fiet tibi, retributionem tuam convertit in caput tuum. Ac si dicat: Interim antequam finiatur dies peregrinationis fratris tui, antequam veniat super omnes gentes ille magnus dies Domini, scilicet dies judicii, tu hic in isto saeculo vindictam recipies publicam, audientibus, videntibus atque admirantibus gentibus cunctis, ut despicere jam non possis, imo despicabilis sis, et omni populo Christiano peregrinante et angustiam patiente, licet claudatur et [Col. 0393A] interficiatur, valde contemptibilior sis. Post hanc privatam atque propriam portionem tuam communem sortieris vindictam cum gentibus caeteris in illa, quae juxta est, die Domini, die judicii, die amara, die tribulationis et angustiae, die calamitatis et miseriae, die tenebrarum et caliginis, die nebulae et turtinis, die tubae et clangoris, sicut propheta Sophonias dicit (Soph. I) . Quibus ex enuntiationibus illius diei tam terrificis praecedentem conjungas, qua dicit vox diei Domini amara, tribulabitur ibi fortis, ecce totidem vicibus, id est septies declamatam habes diem vindicis Domini in consolationem hujus fratris, cujus diem in quo tribulatur, septies ille declamavit. Quapropter quoniam iste de quo loquimur, Edom et primum singularem, sive privatam perpessurus [Col. 0393B] erat ultionem a gentibus Romanis, et deinde universalem cum caeteris gentibus in die judicii, pulchre sic dictum est sicut fecisti, sic fiet tibi, et deinde repetitum, tribulationem tuam convertet in caput tuum. Quid enim est dicere, sicut fecisti, sic fiet tibi, nisi secundum merita tua retribuetur tibi? Attamen addidit, retributionem tuam convertet in caput tuum, quia videlicet hujus Edom terreni et sanguinolenti, quod Christum et Christi prophetas occidit, duplex est retributio, duplex contritio, secundum et alium prophetam, qui cum dixisset: Induc super eos formidinem (Jer. XVII) , subauditur, qua formidaverunt dicentes, ne forte veniant Romani, et tollant nostrum et locum et gentem (Joan. XI) , ut fiat [Col. 0393C] eis sicut formidaverunt, non contentus hac sola retributione, et aeternam adhuc intendens eisdem incredulis atque impoenitentibus, et duplici, inquit, contritione contere eos, Domine Deus meus (Jer. XVII) . Hoc dicto ad istum Edom, convertitur ad eos de quibus et propter quos loquebatur, qui primum ab isto et deinde a caeteris gentibus tribulantur, et dicit eis, confirmando quod dixerat in consolatione eorum, quoniam juxta est dies Domini super omnes gentes. Quomodo enim bibisti super montem sanctum meum, bibent omnes gentes jugiter, et bibent, et absorbebunt, et erunt quasi non sint. Haec si adhuc ad ipsum Edom dicuntur, hunc sensum habent: Sicut enim super montem sanctum meum Sion bibisti, atque in perditione sive ruina filiorum Juda [Col. 0393D] laetatus es, sic omnes gentes versae contra te bibent, et de malis tuis satiabuntur. Si autem ad ipsos, qui, ut supra dictum est, tribulantur ab impiis in hoc saeculo, in consolationem ipsorum dicta intelligere malumus, sensui nostro succurrit illud ex Isaia: Elevare, inquit, elevare, consurge, Hierusalem, quae bibisti de manu Domini calicem irae ejus, et usque ad fundum calicem soporis bibisti, et potasti usque ad feces (Isai. LI) . Et subinde: Ecce tuli de manu tua calicem soporis, fundum calicis indignationis meae. Non adjicies, ut bibas illum ultra, et non ponam illum in manu eorum, qui te humiliaverunt (ibid.) . Igitur quomodo bibistis vos omnes, quorum de perditione inimici laetati sunt, sive tu frater qui despiceris, qui et diceris Hierusalem: Haec est [Col. 0394A] universa generatio quaerentium Dominum (Psal. XXIII) , quomodo, inquam, bibisti, permittente Deo affligi, sic bibent omnes gentes persecutrices, aequam, imo duplam computationis vicissitudinem recipientes, sicut in Apocalypsi praenuntiatur contra Babylonem, quae istarum gentium universitas est: Reddite illi, sicut ipse reddidit vobis, et duplicate duplicia secundum opera ejus; in poculo quo miscuit vobis, miscete illi duplum (Apoc. XVIII) . Bene ergo cum dixisset hic, quomodo bibistis super montem sanctum meum, id est persecutionem passi estis propter nomen meum, bibent omnes gentes, addidit jugiter, quia videlicet non tam de retributione temporali, quam de aeterna sermo est; et hoc ipsum repetitur atque amplificatur, dicendo, bibent et absorbebunt, [Col. 0394B] et erunt quasi non sint. Duplum enim, ut jam dictum est, miscebitur illis, quia videlicet durum et amarum sanctis poculum miscuerunt, verumtamen tantum corpus occiderunt. Ipsis autem miscebitur, ut et corpus et anima mittantur in gehennam. Ita non quomodocunque bibent, sed totum damnationis judicium (quod est in calice irae Domini) ore patulo et grandi absorbebunt usque ad fundum. Cum hoc evenerit, tunc erunt quasi non sint. Erunt enim per substantiam quidem, sed non erunt per ullam possibilitatem. Nam persequi ultra non poterunt, regno Dei nullum facient scandalum. Econtra, sanctorum vera et felix erit essentia. Unde protinus sequitur: Et in monte Sion erit salvatio, et erit sanctus. Mons Sion illa gloriosa est civitas Hierusalem [Col. 0394C] coelestis, de qua David: Fundamenta ejus, inquit, in montibus sanctis, gloriosa dicta sunt de te civitas Dei (Psal. LXXXVI) . In illa Sion erit salvatio, et erit sanctus, ipse videlicet Christus, quia est salus et Salvator ejus. Quomodo erit in ea iste Sanctus? Multum bene, multum feliciter, quia permanebit in sempiternum particeps naturae ejus, qui est conditor sive fundator ejus, sicut in psalmo memorato scriptum est: Et homo natus est in ea. Et ipse fundavit eam Altissimus (ibid.) . Illud est Salvatoris Sion, ejus commutabilitas erit, quia videlicet et de ipsa civitate Sion, sive Hierusalem alibi scriptum est: Cujus participatio ejus in idipsum (Psal. CXXI) , et ipse Sanctus dicit: Ego sum qui sum (Exod. III) . Adversa nimirum [Col. 0394D] haec est oppositio, quia gentes sic erunt quasi non sint. Sanctus autem erit, et salvatio civitas ejus erit, tali essentia quae nullis casibus subjacebit, nullum finem habebit: Et possidebit domus Jacob eos, qui se possederant. Et erit domus Jacob ignis, et domus Joseph flamma, et domus Esau stipula, et succendentur in eis, et devorabunt eos, et non erunt reliquiae domus Esau, quia Dominus locutus est. Mira invectione sermo propheticus nomen Esau, qui et Edom, persequitur. Prius contra illum loquebatur, et paulisper caeterarum quoque pronuntiata damnatione gentium, 171 rursus nunc in illam invehitur. Malae nimis memoriae, et in Scripturis sanctis hoc nomen Edom, plus quam alicujus caeterarum gentium. Exempli [Col. 0395A] gratia, in psalmo cum dicit David: Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus (Psal. CXXXVI) , per Babylonem gentes omnes volens intelligi, quarum in medio omnes sancti cives regni Dei, dum in corpore vivunt, tenentur captivi, quid tibi acerbius sonare videtur, utrum illud quod universaliter de Babylone, an id quod singulariter de Edom conqueruntur? Denique de Babylone, sive ad ipsam Babylonem mitior sermo est: Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus. Itemque: Filia Babylonis misera, beatus qui retribuet tibi retributionem tuam quam retribuisti nobis (ibid.) . At vero de isto Edom non ita parce aut suaviter conquestio deprompta est. Saucius animus dolorem suum acerrimum non ferens, spiritum de profundo suscitat, vocemque [Col. 0395B] altius in coelum sublevat ad eum qui solus laborem et dolorem considerat. Memor esto, inquiens, Domine, filiorum Edom in die Hierusalem (ibid.) . Acerbius namque fertur vulnus, quod a fratre (unde consolatio contra caeteros sperari debuerat) infligitur. Sic Jacob, quando illum in persona sua persequebatur germanus suus Edom (Gen. XXVII) ; sic Joseph, quando a fratribus suis venditus est (Gen. XXXVII) ; sic sancti prophetae et apostoli, quando a contribulibus suis Judaeis persecutionem passi, et occisi sunt; sic Christiani catholici, quando ab haereticis, falsis utique fratribus, tribulantur amarius atque acerbius patiuntur, quam cum ab exteris gentibus cum quibus nullam generis aut professionis habent communionem, infestantur. Hinc est illud: [Col. 0395C] Quoniam si inimicus maledixisset mihi, sustinuissem utique. Et si is qui oderat me, super me magna locutus fuisset, abscondissem me forsitan ab eo. Tu vero homo unanimis (Psal. LIV) , etc. Nunc ordinem persequamur. Et possidebit, inquit, domus Jacob eos, qui se possederant. Ita possessio non in bonum intelligitur eorum qui possidentur. Sequitur enim: Et erit domus Jacob ignis, et domus Joseph flamma, et domus Esau stipula, et succendetur in eis, et devorabit eos. Malo ergo suo possidebuntur, videlicet quomodo stipulam possident ignis et flamma. Talis possidentium eminentia potestas judiciaria est. Denique in judicio persecutores suos fratres falsos consumment sancti omnes, quorum exemplaria prima fuerunt patriarcha Jacob, et filius ejus Joseph, [Col. 0395D] in eo quod alter eorum persecutionem passus est ab ipso fratre, qui nomine et re fuit Esau; alter vero a fratribus suis, qui non est quidem nomine, sed et re et imitatione fuerunt Esau. Quomodo isti possederunt Jacob, id est Dei servos, isti, inquam, scilicet persecutores, falsi fratres, quorum prima, ut jam dictum est, exemplaria fuerunt, ille Rebeccae primogenitus Esau et illi fratres Joseph? Videlicet crudeli invasione possederunt eos, suo tempore Judaei, et suo tempore haeretici. Habendo potestatem occidendi, et de civitate in civitatem persequendi eos. Possidebit ergo eos domus Jacob, id est servorum Dei universitas, possessione condigna, non ut eis utantur, sed ut illi confundantur et ad judicium [Col. 0396A] oris eorum igni perpetuo tradantur. Hoc est enim quod ait: Et erit domus Jacob ignis, et domus Joseph flamma, et domus Esau stipula, quae nimirum valde congrua confirmatio est. Nam quia ignis flammam generat, Jacob qui generavit ignis, et Joseph qui ab illo generatus est, flamma dicitur; ipse autem Esau, qui in terra radicatus est, secundum infimam partem benedictionis, dicente patre, in pinguedine terrae, et in rore coeli desuper erit benedictio tua (Gen. XXVII) , stipulae comparatur, cujus viror omnis pertransiit, et species emarcuit, et ad nihil utilis est nisi ut tradatur igni. Sicut omnes sancti veteris testamenti recte dicantur ignis, et omnes sancti novi testamenti, ex quo venit Christus cujus figuram Joseph tenuit, recte vocentur flamma: nam persecutores [Col. 0396B] eorum, similes Esau erunt stipula, et succendentur in eis, et devorabunt eos, et non erunt reliquiae domus Esau, quia Dominus locutus est. Ob magnum sententiae firmamentum ita conclusit, quia Dominus locutus est, ut subaudias, cujus locutio vel sermo veritas est, et quod loquitur infectum esse non potest, quemadmodum ait ipse, futurum praenuntians judicium: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Matth. XXIV) . Sequitur. Et haereditabunt hi, qui ad austrum montem Esau, et qui in campestribus Philistiim, et possidebunt regionem Ephraim, et regionem Samariae, et Benjamin possidebit Galaad; et transmigratio exercitus hujus filiorum Israel omnia Chananaeorum usque ad Sareptham; [Col. 0396C] et transmigratio exercitus hujus Hierusalem, quae in Bosphoro est, et possidebit civitates Austri. Et ascendent salvatores in montem Sion, judicare montem Esau, et erit Domino regnum. Cuncta haec juxta litteram adimpleta esse, nulla testatur historia, videlicet quod carnalis Israel, sive Judaeus post hanc prophetiam possederit montem Esau; sed nec vel istud vel caetera quae sequuntur tanta esse potuerunt (si tamen unquam acciderunt) ut dignatus fuerit Spiritus sanctus ea praenuntiando, propheticam implere tubam toto orbe audiendam. Maxime de eo quod ait, et transmigratio exercitus hujus filiorum Israel possidebit omnia Chananaeorum usque Sareptham, si simplicem sequamur litteram stare non potest, quia videlicet certum est quod nunquam [Col. 0396D] acciderit neque accidere debuerit, ut captivitas decem tribuum quae tunc imminebat, qua in Assyrios transmigraverunt, revocaretur, et omnia Chananaeorum possideret. Neque enim contrarius sibi esse poterat Spiritus propheticus, ut in isto promitteret quod in alio denegasset, scilicet in Osee dicendo: Voca nomen ejus absque misericordia, quia non addam ultra misereri domui Israel, sed oblivione obliviscar eorum, et domui Juda miserebor (Ose. I) , id est filios Juda de Babylonica captivitate post annos septuaginta revocabo. Sed nec transmigrationem Hierusalem in Bosphoro usquam fuisse legimus, quae regio est maris septentrionalis, ut secundum litteram, et transmigratio Hierusalem, quae in Bosphoro est, possidebit civitates Austri. Cuncta ergo, quia spiritualia [Col. 0397A] sunt, spiritualiter examinantes, promissionum istarum primo numerum consideremus, quia septem sunt. Prima est, et haereditabunt hi qui ad austrum montem Esau; secunda, et qui in campestribus Philistiim; tertia, et possidebunt regionem Ephraim, et regionem Samariae, quarta, et Benjamin possidebit Galaad; quinta, et transmigratio exercitus hujus filiorum Israel omnia Chananaeorum usque ad Sareptham; sexta, et transmigratio Hierusalem, quae in Bosphoro est, possidebit civitates Austri; septima, et ascendent salvatores in montem Sion, judicare montem Esau. Istae septem salutares atque consolatoriae promissiones laudem Domini complent, dicendo: Et erit Domino regnum. Erant autem superius totidem, id est septem dies miseriarum, [Col. 0397B] conscriptae adversus hunc saepedictum persecutorem fratris Edom, ubi praemisso, et non despicies in die fratris tui, subjuncta est septiformis descripto diei ejus, dicendo: In die peregrinationis ejus, in die perditionis, in die angustiae. in die ruinae, in die vastitatis, in die tribulationis ejus, quia videlicet descriptio diei taliter completa est, quoniam juxta est dies Domini. Igitur quemadmodum illic 172 in septenaria repetitione diei, id est temporis quo sancti in hoc mundo peregrinantur, universitatem intelligimus malorum quae patiuntur, ita et hic in septem istis promissionibus universitatem perpendimus consolationum, quibus a Domino inter omnes vel post omnes pressuras consolantur. Et [Col. 0397C] istae promissiones sunt adversus eumdem Edom, id est Judaicum populum, interfectorem fratris, scilicet Domini et sanctorum prophetarum. Ille namque propter causas multiplices quamvis consimiles, dicitur hic, et Esau, et Philistiim, et Ephraim, sive Samaria, et Galaad, et Chanaan. Ipsi autem sancti similiter, propter causas multiplices, id est gratiarum divisiones, et habitare ad austrum dicuntur, et esse in campestribus, et nominantur Benjamin, et exercitus filiorum Israel, et Hierusalem cujus transmigratio sit Bosphoro, et salvatores, quibus pro re nomen suum communicet Jesus Christus, summus et unicus Salvator. Dicamus ergo, et haereditabit, inquit, qui ad austrum montem Esau verus Jacob, id est supplantator Judaici populi, qui dicitur Edom [Col. 0397D] sive Esau, ad austrum, quem sancti Spiritus gratiam intelligimus, habitat. Ille autem in monte se subrigit, dum justitiam suam volens statuere justitiae Dei non est subjectus (Rom. X) , secundum similitudinem germanorum illorum, quorum alter, videlicet Jacob, domi cum Rebecca matre habitabat, quae sancti Spiritus gratiam significat; alter vero, scilicet Esau, in montibus et saltibus se exercebat, vir gnarus venandi, et homo agricola (Gen. XXV) . Quomodo ille cum matre habitans, benedictionem haereditavit et primogenita fratris, ita Christi discipuli sancti Spiritus securi gratiam, haereditaverunt ablatum Judaeis regnum Dei, ut facerent fructus ejus (Matth. XXI) , sicut in Evangelio praedixit eis ipse Dominus. Proinde ad austrum habitare dicuntur, id est ad meridiem, [Col. 0398A] per quem sapientiae clara lux intelligitur. Sequitur: Et qui in campestribus Philistiim, subauditur, haereditabunt. Ipsi qui in nomine Esau denotantur, ut in monte superbiae sunt, volendo justitiam suam statuere (Rom. X) , sicut jam diximus, recte et Philistiim dicuntur pro eo quod a gratia exciderunt, dum ex operibus legis et sine fide Christi sese justificari arbitrantur. Philistiim namque potione cadentes interpretantur. Dominus enim miscuit illis, videlicet Judaeis, spiritum vertiginis (Isai. XIX) , dando illis, ut Apostolus meminit, spiritum compunctionis, oculos ut non videant, et aures ut non audiant (Rom. XI) , et facta est mensa eorum coram ipsis in laqueum, et in retributionem, et in scandalum (Psal. LXVIII) .

Porro in campestribus habitantes hi sunt humiles, [Col. 0398B] quibus pro humilitatis gratia datus est intellectus ut intelligant Scripturas, et spiritualiter intelligendo non de sua, sed de Dei confidant justitia. Isti ex fide justificati obtinent Philistiim secundum mysticam victoriam David, qui Philistaeum percussit, mittendo unum de quinque lapidibus in frontem ejus (I Reg. XVII) , per quem videlicet unum lapidem una fides Jesu Christi figuratur, in qua sola justificamur, quae et in quinque libris Moysi mystice et figurative praedicatur. Et possidebunt, ait, regionem Ephraim et regionem Samariae. Ephraim, ex qua tribu Hieroboam scidit Israel a domo David, et vitulos aureos pro Deo colendos instituit. Hoc etiam loco Scribarum et Pharisaeorum coetus recte intelligatur, qui populum adversum verum David Christum [Col. 0398C] Filium Dei concitaverunt, et mendacium suum contra veritatem evangelicae fidei excogitare non destiterunt. Similiter Samaria, quoniam, ab eodem Hieroboam, in peccatum illud seducta regnum habuit divisum, contra regnum Davidicum, divisum significat a Christo populum Judaicum, sic a senioribus et principibus sacerdotum seductum, quomodo seduxit Samariam ille de tribu Ephraim rex Hieroboam, Regionem igitur Ephraim et regionem Samariae possidebunt, id est, malitiam tam principum quam populi superabunt habentes sanctum consilii Spiritum, ad destruenda consilia quae contra Dominum cogitaverunt, et eosdem in die judicii condemnabunt. Et Benjamin possidebit Galaad. Galaad, mons ad quem septimo die profectionis e Charis Jacob [Col. 0398D] profugus venit, a quo monte et civitas in ea condita vocabulum sortita est. In illa maxime idololatria regnabat. Unde et in Osee scriptum est: Galaad civitas operantium idolum supplantata sanguine, et quasi fauces virorum latronum (Ose. VI) . Porro Benjamin interpretatur filius dextrae. Igitur Benjamin possidebit Galaad, id est habentes spiritum fortitudinis non solum Judaicam perfidiam, sed et cunctos idololatras juste judicabunt, contra quos fortiter usque ad mortem certaverunt. Et transmigratio exercitus hujus filiorum Israel omnia Chananaeorum usque ad Sareptham. Filii Israel filii promissionis, omnes electi sunt illius prioris populi, quorum Israel patriarcha, qui et Jacob secundum carnem pater exstitit, quorum [Col. 0399A] apostoli fuerunt optimi. Chananaei vero secundum hoc ipsum nomen, quod est Chanaam, et interpretatur motus eorum, hi sunt qui moto pede per superbiam ceciderunt, etiamsi ex eadem carne orti sunt, testante Domino cum dicit in propheta: Pater tuus Amorrhaeus et mater tua Cethaea (Ezech. XVI) . Amorrhaeus namque et Cethaeus filii Chanaan fuerunt, Judaei autem secundum carnem filii Israel sunt, et tamen Judaeo per prophetam illud improperatur. Porro Sareptha oppidum est Sidoniorum, qui et ipsi Chananaei sunt in via publica situm, ubi quondam vidua pavit Eliam. Cujus videlicet viduae mysterium in schola Ecclesiae Christi notum est, in eo quod ait: En colligo duo ligna, ut ingrediar et faciam panem mihi et filio meo (III Reg. XVII) . Itaque transmigratio, [Col. 0399B] inquit, exercitus hujus filiorum Israel, id est apostoli Christi veraciter filii Israel, populum suum populum Judaicum se repellentem relinquentes et ad gentes transmigrantes, Chananaeos qui se dicunt Judaeos condemnabunt, et eorum judices erunt; gentibus autem salutem administrabunt, ita ut impleatur per eos illud quod in illa vidua Sarepthana fuit praefiguratum, sicut et Dominus terribiliter innuens, ore proprio locutus est: In veritate dico vobis, multae viduae erant in diebus Eliae in Israel, quando clausum est coelum annis tribus et mensibus sex, et ad nullam illarum missus est Elias, nisi in Sareptham Sidoniae ad mulierem viduam (Luc. VI) . Ecce et nunc et usque ad finem saeculi Elias, quod interpretatur Deus meus, scilicet Dominus Jesus Christus, apud [Col. 0399C] istam viduam pascitur et pascit hydriam farinae ejus, id est modicum scientiae quod per naturam habere poterat gentilitas, multiplicando per spiritum scientiae spiritualis, et coquendo per mysterium crucis cujus sacramentum meditatur, profecto duo ligna colligit, et vitalem de Scripturis panem facit. Et transmigratio Hierusalem, quae in Bosphoro est, possidebit civitates austri. Hierusalem in Scripturis non ignotum est significare Ecclesiam, quae est [Col. 0400A] civitas coelestis. Hujus nimirum maxima portio fuit a vero sole remota in errore gentilitatis ante adventum Salvatoris, et idcirco recte intelligitur per transmigrationem quae in Bosphoro est. Bosphorus enim, sicut jam superius dictum est, regio est maris septentrionalis, quo transmigrationem terrenae Hierusalem fuisse abductam nulla Scriptura meminit. Possidebit ergo civitates Austri, id est 173 meridiei, quod nunc videmus fieri, dum plenitudinem veri luminis et caloris possident, qui prius erant absque notitia Dei, obscuri et frigidi; quod tale est ac si de septentrione transferantur homines ad meridiem, civitates lucidas habitaturi, propitio Deo, qui sola gratia et pietate sua gentes visitavit. Et ascendent salvatores in montem Sion, judicare [Col. 0400B] montem Esau. Salvatores recte dicuntur hi, per quorum ministerium conversi peccatores salvantur, juxta quod apostolus Jacobus dicit: Quoniam qui converti fecerit peccatorem ab errore viae suae, salvabit animam ejus a morte (Jac. V) . Hoc maxime post Christum apostoli fecerunt, per quorum praedicationem gentes ab errore viae suae conversae sunt. Salvatores igitur sunt, et ipsi ascendent in montem Sion, judicare montem Esau, id est, sedebunt super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XXIX) , qui videlicet carnalis Israel, ut saepe diximus, propter hoc ipsum quod infidelis et persecutor est fratris, dicitur et est Esau. Illorum mons, in quem ascendent, Sion dicitur, et eminentia virtutum est. Hujus autem Esau mons [Col. 0400C] superbiae tumor est. Illius exspectatio judicii plena timoris est. Et erit Domino regnum; Domino, inquam, cujus haec omnia dona sunt, quod sancti sic haereditabunt, sic possidebunt, sic judicabunt, et post judicabunt, et post judicium in regno aeternae mensae ejus participes erunt, juxta illud fidele ejus promissum: Et ego dispono vobis, sicut disposuit mihi Pater meus, ut edatis et bibatis super mensam meam in regno meo (Luc. XXII) .

175 CAPUT I.

Et factum est verbum Domini ad Jonam filium Amathi, dicens: Surge et vade in Niniven civitatem magnam, et praedica in ea, quia ascendit clamor malitiae ejus coram me. Mirentur fortasse grammatici quod per conjunctionem sic incipit, et factum est verbum Domini, cum de littera nihil praecesserit. Nos autem, si causam attendimus cur Jonas ad gentes missus sit praedicare illis, non miramur. Nam non solum bene, verum etiam mirabiliter et gravissime sonat auribus nostris initium hujusmodi. Quae enim causa exstitit? Illa nimirum, quia filii Israel prophetas Domini non audierunt. Tot prophetae missi sunt, tot mirabilia facta sunt, toties praenuntiata est illis captivitas propter multitudinem peccatorum, nec unquam [Col. 0401B] poenitentiam egerunt. Neque enim saltem unius regis tempore vitulos aureos colere cessaverunt, et ne unus quidem ex omnibus regibus decem tribuum recessit a peccatis Hieroboam, qui peccare fecit Israel (III Reg. XII) . Ut de caeteris taceam, Elias missus in sermone, et spiritu Domini mira multa fecit, et nequaquam effecit, ut relinquerentur vituli illi, licet propter signa tandem hoc obtinuerit, ut sciret populus quod Baal non esset Deus clamaretque: Dominus ipse est Deus, Dominus ipse est Deus (III Reg. XVIII) . Successit illi discipulus Elisaeus; qui et pro hac intentione ut populum revocaret, plura quam ille fecerat volens signa facere: Obsecro, inquit, ut fiat spiritus tuus duplex in me (IV Reg. II) , factumque est quod petivit. Nam [Col. 0401C] si rite numeres, Elias quidem octo, Elisaeus vero sedecim signa fecit, et hoc duplum fuit. Post haec mortuus est; et sicut ante mortem, ita et post mortem ejus vitulorum cultus in Israel perseveravit. Mirabatur autem Dominus, et taedebat eum super Israel, sciens quod si ad gentes mitteret, multo faciliores ad credendum eas inveniret. Unde ad quemdam illorum taliter locutus est: Fili hominis, vade ad domum Israel, et loqueris verba mea ad eos. Non enim ad populum profundi sermonis et difficilis linguae tu mitteris ad domum Israel, neque ad populos multos, et profundi sermonis, et ignotae linguae, quorum non possis audire sermones, et si ad illos mitterem te, ipsi audirent te. Domus autem [Col. 0401D] Israel nolunt audire te, quia nolunt audire me (Ezech. III) . Experimento illud comprobari decebat, quod taliter Dominus in vituperationem Israelis [Col. 0402A] gentes de facilitate audiendi et credendi praeferebat. Ad hujus experimenti ministerium electus est hic Jonas, cujus post mortem Elisaei, taliter Scriptura libro Regum mentionem fecit. Ipse videlicet Hieroboam filius Joas filii Jehu regis Israel restituit terminos Israel ab introitu Hemath usque ad mare solitudinis, juxta sermonem Domini Dei Israel, quem locutus est per servum suum Jonam filium Amathi prophetam. Igitur dum per conjunctionem incipit dicendo: Et factum est verbum Domini ad Jonam, ad ea nos mittit quae jam diximus, ut sit sensus: Filii Israel non audierunt quae praeceperat Dominus, mittens ad eos in manu servorum suorum prophetarum, sed induraverunt cervicem suam, et tradiderunt se ut facerent malum coram Domino, [Col. 0402B] et irritarent eum, et idcirco factum est verbum Domini ad Jonam: Surge, inquiens, et vade in Niniven civitatem magnam, et praedica in ea, quatenus in comparatione gentium damnabilis Israel amplius ostenderetur. Et idcirco judicium Domini tradentis vel tradituri illos in captivitatem irreprehensibile comprobaretur, Ninivitis poenitentiam agentibus, filiis autem Israel in impoenitentia persistentibus. Hic Jonas dicitur filius Amathi, id est veritatis. Tradunt enim Hebraei hunc esse filium viduae Sareptanae, quem Elias propheta mortuum suscitavit, matre postea dicente ad eum: Nunc cognovi, quoniam vir Dei es tu, et verbum Domini in ore tuo verum est (III Reg. XVII) . Et ob hanc causam etiam ipsum puerum sic vocatum filium Amathi. Amathi [Col. 0402C] enim in nostra lingua veritatem sonat. Et ex eo quod verum Elias locutus est, ille qui suscitatus est, filius esse dicitur veritatis. Porro, quod ait Dominus: Quia ascendit clamor malitiae ejus coram me, hoc ipsum est quod in Genesi dicitur: Clamor Sodomae et Gomorrhae multiplicatus est (Gen. XVIII) . Et ad Cain: Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra (Gen. IV) .

176 Nunc jam, quoniam Jonas iste missus ad Niniven typus est Salvatoris mittendi ad gentes, dicendum est, quando, ubi vel quomodo factum sit ad eum verbum Domini, qui utique ipse secundum divinitatem vocatur, et est verbum Domini. Si quaeris ubi, nimirum ad fluenta Jordanis; si quaeris [Col. 0402D] quando, videlicet praedicante Joanne et baptizante baptismum poenitentiae, si quaeris quomodo, utique apertis coelis, et descendente in eum Spiritu sancto [Col. 0403A] in specie colombae, simulque personante voce Patris: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Luc. III) . Tunc, inquam, et taliter factum est ad eum verbum Domini, quemadmodum et ipse ore proprio confirmavit: Veniens quippe Nazareth, ubi erat nutritus, intravit secundum consuetudinem suam die Sabbati in synagogam, et surrexit legere, et traditus est illi liber Isaiae prophetae. Et ut revolvit librum, invenit locum ubi erat scriptum: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me, praedicare captivis remissionem, praedicare cunum Domini acceptum, et haec Scriptura, inquit, hodie impleta est in auribus vestris (Luc. IV) . Unde quod Spiritus sanctus super eum in specie columbae descendit; pulchre ipso [Col. 0403B] quoque nomine figuravit eum Jonas. Interpretatur enim columba, ut jam dictum est, interpretatur etiam dolens. Quae nimirum interpretatio et ipsa nihilominus ad mysterium pertinet, quia ipse est, quem Isaias virum dolorum praenuntiavit, et scientem infirmitatem, subjungens: Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit (Isa. LIII) . Ab ipso baptismo poenitentiae, quem susceperat, jejunium ingrediens (Matth. IV) , deinde praedicando, et persecutiones sustinendo poenitentiam continuans, et pro nobis dolens, et dolores nostros usque ad patibulum crucis portans. Nunquid autem nesciebat quibus pauperibus evangelizare, quibus captivis remissionem mitteretur praedicare? Nunquid [Col. 0403C] nescire poterat quod ad gentes pertineret suae praedicationis officium, quod scire et praenuntiare prophetae potuerint? Et novissimus ille Simeon, qui dixit eum salutare Domini paratum ante faciem omnium populorum: Lumen ad revelationem gentium (Luc. II) . Attamen ad gentes tunc ire noluit, imo et discipulos ne irent prohibuit dicens: In viam gentium ne abieritis (Matth. X) . Et mulieri Chananaeae clamanti post se non cito respondit (Matth. XV) , sed tantummodo Judaeis praedicavit, excepto quod in Samaria duos dies mansit (Joan. IV) . Sequitur ergo: Et surrexit Jonas ut fugeret in Tharsis a facie Domini. Dure quidem sonat, neque Salvatori convenire videtur quod dicitur, ut fugeret Jonas a facie Domini. Sed si fugientis intentionem [Col. 0403D] consideres, nec in ipso propheta valde est fuga reprehensibilis, quia non eam infidelitas, sed pietas fecit. Condolebat enim pio affectu suae, id est Hebraeae genti, eo quod in condemnationem ejus mitteretur ad praedicandum Ninivitis, ut in comparatione Israelis justificarentur Assyrii, et in comparatione Assyriorum condemnatus Israel perpetuae traderetur captivitati. Non gentium salutem oderat, sed suae gentis damnationem timebat, atque idcirco fugiens non multum Deo displicebat. Imo propter pietatis magnitudinem valde complacebat. Magis displicere potuisset, si non doleret, sicut Moyses non displicuit dicendo: Aut dimitte eis hanc noxam, aut si non facis, dele me de libro quem scripsisti (Exod. XXXII) . Nec Apostolus optando esse anathema a [Col. 0404A] Christo pro iratribus suis (Rom. IX) , sic et iste taliter fugiendo non displicuit, quod maxime rerum exitus comprobavit. Quis enim omnium prophetarum tanto glorificatus est miraculo, tam mirabili Christi mortem atque resurrectionem praesignavit exemplo? Igitur quod illis non valde vituperabiliter fecit fugiendo a facie Domini, Christum Dominum laudabiliter fecisse, aliquo modo res manifesta innuit. Nam hic non quidem per inobedientiam unquam fugit, sed pietatis affectu condemnationem suae gentis ad tempus refugit. Testes sunt illae lacrymae quas fudit, videns civitatem et flens super illam, atque dicens: Quia si cognovisses et tu (Luc. XIX) , et caetera. Testis, inquam, ille est fletus, quam veraciter judicium divinitatis quod suae genti [Col. 0404B] imminebat, refugere voluisset humanitatis affectu. Novit enim et nosse debet Christiana fides, quod in uno eodemque Christo sicut duae sunt naturae, altera divinitatis, altera humanitatis, ita et duae erant voluntates sive operationes. Voluntas divinitatis erat relinquere Judaeam, et tradere Hierusalem in manus hostium. Voluntas erat humanitatis, ut liberaretur sua gens vel civitas Hierusalem, et tam miserabile non pateretur excidium. Illa justa, haec voluntas erat pia. Porro divinitatis voluntatem praecedere, humanitatis autem subsequi conveniebat. Obedienter ergo concedens, cum dixisset: Mi Pater, si possibile est, transeat a me calix iste (Matth. XXVII) , nolens gentem suam propter mortis [Col. 0404C] suae scelus interire, subjunxit protinus: Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu (ibid.) . Et iterum: Pater mi, si non potest hic calix transire, nisi bibam illum, fiat voluntas tua (ibid.) . Igitur Jonas jussus praedicare in Ninive, fugit in Tharsis, id est in mare. Tarsis namque generaliter mare dicitur, ut illic: In spiritu vehementi conteres naves Tharsis (Psal. XLVII) . Christus autem ad hoc natus, et cum Deus esset homo factus, ut esset ipse exspectatio gentium et Salvator eorum, Judaeorum fluctibus se tradidit, qui propter crebras seditionum tempestates, amplius quam ulla gens mari similes poterant reputari. Neuter eorum, scilicet neque Jonas, neque Christus salutem gentibus invidit, sed uterque gentis suae condemnationem imminere condoluit. [Col. 0404D] Et descendit in Joppen, et invenit navim euntem in Tharsis, et dedit naulum ejus, et descendit in eam, ut iret cum eis in Tharsis a facie Domini. Joppen portum esse Judaeae in Regum quoque (III Reg. II) , et Paralipomenon (II Par. II) , libris legimus ad quem Hyram rex Tyri ligna de Libano ratibus transferebat, quae Hierusalem terrestri itinere perveherentur. Juxta regionis naturam, de montanis et arduis ad Joppen et campestria veniens, recte descendisse dicitur, et notanda fugitivi et timidi festinatio. Non locum fugae otiose elegit, neque enim ad certum fugere cupiebat locum, sed primam arripit occasionem navigandi quolibet ire festinans. Secundum hanc similitudinem Dominus noster Synagogam introiens quondam speciosam: [Col. 0405A] hoc enim nomen Joppe interpretatur speciosa, navim sibi, id est evangelicae praedicationis scholam instituit. Illius naviculae remiges duodecim apostoli fuerunt, quibus et dedit naulum, id est dona gratiarum, scilicet virtutem et potestatem super omnia daemonia, et ut languores curarent (Luc. IX) , promisitque regnum coelorum, ut ingressi mare, id est inquietum populum Judaeorum, per civitates et castella circumeundo, et evangelizando fortiter remigarent. Illud quoque ad hoc mysterium pulchre alludit, quod plerosque illorum, quibus ejusmodi naulum dedit, de puppibus vocavit. Erant enim piscatores, et ad hoc vocavit eos, ut mutato remigio de piscatoribus piscium faceret piscatores hominum. Igitur passibilis adhuc et infirma caro nondum fortiter [Col. 0405B] obediebat, quia voluntatem divinitatis de repellenda Judaea gentibusque assumendis exsequi tardabat, et sicut jam dictum est, super civitatem ruituram flebat (Luc. XIX) . Sed didicit, ait Apostolus, ex his quae passus est obedientiam (Hebr. V) . Nam 177 per passionem consummatus, talis effectus est, ut fortiter obediret, nullumque jam dolorem sive compassionem extunc, nisi solis poenitentibus impendere potest, quippe cum ante passionem suam super impoenitentes fleverit, nunc impios in inferno ardentes siccis oculis videt. Qualia pati, vel qualiter ex his quae pateretur obedientiam discere haberet, praesens mystice praesignavit historia. Dominus autem misit ventum magnum in mare, et facta est tempestas magna in mari, et navis periclitabatur [Col. 0405C] conteri. Et timuerunt nautae et clamaverunt ad Deum, et miserunt vasa quae erant in navi, in mare, ut alleviaretur ab eis. Et Jonas descendit ad interiora navis, et dormiebat sopore gravi. Quantum ad historiam, et omnipotentiam Domini, quo adversante nihil securum est, et nautarum timiditas, et prophetae magnanimitas describitur, qui non tempestate, non periculis conturbatur, eumdem et in tranquillo et imminente naufragio animum gerens. Denique alii clamant ad deos suos, vasa projiciunt, nititur unusquisque quod potest; iste tam quietus est et securus animique tranquilli, ut ad navis interiora descendens, somno placido perfruatur. Verumtamen quod dormit, non securitatis est, sed moeroris. Nam [Col. 0405D] et apostolos legimus in passione Domini prae tristitiae magnitudine somno fuisse depressos (Matth. XXVI) . Porro, juxta coeptum mysterium turbatio maris, sive magnitudo tempestatis, et periclitatio maris, Judaicae sunt seditiones et persecutiones, et universae Domini passiones. Timor nautarum, timor est apostolorum, et dormitio Jonae, magna est tranquillitas divinae in Christo patientiae, qua semetipsam continens fortitudo majestatis, humanitatem suam suosque discipulos periculis eximere distulit. Quod ut amplius perpendere delectet simul ad memoriam revocandum est quia ipse Dominus Deus noster in sua persona quodam tempore naviculam ascendit, et secuti sunt eum discipuli ejus, et motus magnus factus est in mari, et timuerunt discipuli, [Col. 0406A] ipse vero dormiebat (Matth. VIII) . Et hic et illie motus maris vim persecutionis, et dormitio taciturnitatem patientiae ejus significavit, quam non ferentes, in nostra tribulatione dicimus: Exsurge, quare obdormis, Domine? (Psal. XLIII.) Alibi quoque, cum itidem navicula jactaretur fluctibus, legimus eum ad discipulos venisse ambulando supra mare (Matth. XIV) , quo miraculo significabat, quod potenter superaret easdem passiones suas. Nunc rem secundum ordinem litterae persequamur.

Dominus, inquit, misit ventum magnum in mare, et facta est tempestas magna in mari. Quis ille ventus fuit, qui turbas Judaeorum quasi mare turbavit, nisi spiritus seductionis, qui illos in odium Domini nostri concitavit? Ille intus eos perflavit, ut adversus [Col. 0406B] eum fremerent, et semetipsos seditionibus turbarent. Sed quomodo ejusmodi ventum Dominus misit? Justo videlicet judicio, quia suo illos sancto Spiritui semper restitisse cognovit. Nonne propter eamdem causam ad decipiendum Achab regem Israel misit spiritum mendacii? Dixit enim: Quis decipiet Achab regem Israel, ut ascendat in Ramoth Galaad? Et dixit unus verba ejuscemodi, et aliter alius. Egressus est igitur spiritus, et stetit coram Domino, et ait: Ego decipiam illum. Cui locutus est Dominus. In quo? Et ille ait: Egrediar et ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum ejus. Et dixit Dominus: Decipies et praevalebis: Egredere et fac ita (III Reg. XXII) . Quomodo tunc misit spiritum mendacii ad decipiendum illum, qui cum uxore sua Jezabel [Col. 0406C] occiderat prophetas Domini, sic spiritum malum misit quo concitarentur Judaei, sicut mare vento solet moveri, ut adversus Dominum fremerent, et mensuram Patrum suorum implerent. Dicet aliquis: Ergone Judaeos Dominus tam malos esse fecit aut tam malos esse voluit, ut occiderent Christum Filium Dei? Non utique malos illos fecit, aut malos esse voluit, sed cum mali essent, facultatem malitiae complendae illis permisit. Sic et de Pharaone oportet intelligi. Non enim illum Deus malum esse fecit, sed, cum malus esset, in regem illum excitavit, ut in ipso ostenderet fortitudinem suam (Exod. IX) , id est ut de nota persona daret exemplum, quam bene posset dejicere hominum superbiam. Itaque [Col. 0406D] sicut quaerenti cur Deus Pharaonem, cum esset malus, excitaverit in regem, recte respondetur: Idcirco ut in ipso ostenderet fortitudinem suam. Ita quaerenti cur Judaeos, cum essent mali, permiserit habere potestatem occidendi Christum, recte respondetur: Ut in illorum scelere terminaret iram suam, ulciscendo super genus humanum in Christo, in quo posuerat iniquitates omnium nostrum (Isa. LIII) . Igitur ventus magnus, quem misit Dominus in illud mare, id est in illum populum amarum et profundae malitiae, ille immundus spiritus est, de quo ait Christus eodem loco, ubi tentantibus et signum quaerentibus respondens non esse signum illis dandum, nisi signum hujus Jonae, haec inter locutus est: Cum immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca [Col. 0407A] inaquosa, quaerens requiem et non inveniens dicit: Revertar in domum meam unde exivi (Luc. XI) . Exierat enim de populo illo, quando in monte Sinai legem accepit (Exod. XX) , reversus est in eum, quando videns Filium Dei daemonia ejicientem blasphemavit, dicens: In Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia (Matth. XII) . Idcirco tunc dixit: Cum immundus spiritus exierit ab homine, etc. Illa reversio dicentis: Revertar in domum meam unde exivi. Talis missio fuit Domini, qualis loco vel tempore supra memorato, quando spiritui mendacii dicenti: Ego decipiam Achab sic (III Reg. XXII) ; et sic ipse respondit: Decipies et praevalebis. Egredere et fac ita (ibid.) . Eodem, inquam, modo dicenti: Revertar in domum meam unde exivi, et faciam novissima illius [Col. 0407B] pejora prioribus (Matth. XII) . Dixerit justus judex Dominus: Reverteris et praevalebis, sive: Revertere, et fac ita. Nam eo quod veritatem carnis non receperunt ut salvi fierent, idcirco misit in mare illud ventum ejusmodi, idcirco misit et mittet illis Deus operationem erroris, ut Apostolus ait, ut credant mendacio, et judicentur omnes qui non crediderunt veritati, sed consenserunt iniquitati (II Thess. II) .

Et facta est, inquit, tempestas magna in mari, et navis periclitabatur conteri. Propter navigationem Jonae facta est in mari tempestas magna. Propter praedicationem Christi facta est in populo Judaeorum commotio magna. Hinc est accusatio illa tumultuantium atque dicentium: Commovit populum docens [Col. 0407C] per universam Judaeam, incipiens a Galilaea usque hac (Luc. XXIII) . Navis periclitabatur conteri, et nautae timuerunt. Evangelica doctrina a contradicentibus et blasphemantibus saepe impetita est, et apostoli in timore fuerunt. Et illi quidem Deum verum adhuc nescientes, ad Deum suum clamaverunt, apostoli autem in ipsa periclitatione inter blasphemias Judaeorum Christum Filium Dei confessi sunt. Et interim iidem nautae mittebant vasa quae erant in navi in mare, ut alleviaretur ab eis, id est omnia quae in hoc saeculo haberi possunt vel concupiscibilia sunt, negligebant, contemnebant, atque abjiciebant, ut magis essent liberi atque expediti secundum consilium dicentis: Nolite portare sacculum, neque peram, neque calciamenta, neque duas [Col. 0407D] tunicas habeatis (Luc. X) . At ipse dormiebat, quia cum 178 esset omnipotens, suam omnipotentiam continebat, neque Judaicae tempestatis ulciscebatur injurias. Sequitur ergo: Et Jonas descendit ad interiora navis, et dormiebat sopore gravi. Quomodo enim in tanta inquietudine quietus dormire potuisset, nisi quia in figura contingebat illi, et Dei nutu agebatur ut dormiret? Denique futurum erat, ut, sicut jam dictum est, inter tempestates Judaicas Dominus noster cum esset fortissimus Deus valde patienter sese haberet, quod dormire quodammodo est. Ille sopor recte dicitur gravis, quia nimirum grave fuit apostolis, grave est et nobis, illum, qui custos Israel est (Psal. XII) , dormire in adversis, [Col. 0408A] dum tam blasphemias illatas nomini suo, quam pressuras, quas in hoc mundo habent ejus [discipuli], non citius compescit. Et accessit ad eum gubernator, et dixit ei: Quid tu sopore deprimeris? Surge, invoca Deum tuum, si forte recogitet Deus de nobis et non pereamus. Gubernator ut naturale est unumquemque in suo periculo de alio plus sperare, cum deberet, vectores timidos consolari, cernens discriminis magnitudinem excitat dormientem, et arguit improvidae securitatis, commonetque ut ipse quoque pro virili portione deprecetur Deum suum. Hic Petri apostoli typus est. Ille enim dicente Domino: Quem dicunt homines esse Filium hominis? (Matth. XVI.) Itemque: Vos autem quem me esse dicitis? (Ibid.) Respondens ante caeteros, vel primus inter caeteros: Tu [Col. 0408B] es, inquit, Christus Filius Dei vivi (ibid.) . Et pro hoc merito sic inter caeteros apostolos in Ecclesia quomodo inter caeteros nautas gubernatur, sive proreta praeeminet in navicula. At ille talis designatus a Domino dicente: Beatus es, Simon Bar Jona (ibid.) , etc. Cum protinus idem Dominus coepisset ostendere discipulis suis quia oporteret eum ire Hierosolymam, et multa pati a senioribus et Scribis, et principibus sacerdotum, et occidi, et die tertia resurgere, assumens eum coepit increpare illum, dicens: Absit a te, Domine, propitius esto tibi, non erit tibi hoc (ibid.) . Haec nimirum dicens, quasi gubernator Jonam cur dormiret, increpabat, quia Dominum pati prohibebat, suadens ut sua potius virtute tanquam vigilans verteretur, utpote Dei Filius potens et fortissimus. [Col. 0408C] Sequitur: Et dixit vir ad collegam suum: Venite, et mittamus sortes, ut sciamus quare hoc malum sit nobis. Et miserunt sortes, et cecidit sors super Jonam. Noverant illi naturam maris, et tanto tempore navigantes, sciebant tempestatem ventorumque rationes. Et utique si solitos, et quos aliquando experti fuerant, fluctus vidissent consurgere, non cum sorte auctorem naufragii quaererent, et per rem incertam certum cuperent devitare discrimen. Nec statim debemus sub hoc exemplo sortibus credere, vel illud de Actibus apostolorum huic testimonio copulare, ubi sorte Matthias in apostolatum eligitur (Act. I) , cum privilegia singulorum non possint legem facere communem. At vero juxta coeptam tropologiam, quoties adversus Christi naviculam [Col. 0408D] Christique discipulos mundanorum consurgit tempestas fluctuum, talis sors et taliter mittenda est, ut sciat unusquisque cujus causa malum illud sit, vel quae sibi causa sit patiendi. Potest enim esse ut, in persecutione Christiani nominis, non tam ipse Christus quam aliud quid in intentione vel conscientia repositum sit. Propter quod patiatur homo qui Christianus dicitur, et undantibus fluctuet adversis. Quod si ita non esset, nequaquam Paulus diceret: Et si tradidero corpus meum ut ardeat, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII) . Potest etiam evenire ut in Christum credens quis pro suo male facto patiatur quid ab infideli. Hinc Petrus ait: Melius est benefacientes (si velit voluntas [Col. 0409A] Dei) pati quam malefacientes (I Petr. III) . Item: Nemo vestrum patiatur quasi homicida, aut fur, aut maledicus aut alienorum appetitor (I Petr. IV) . Beata illa conscientia, in qua testimonium habet quis, quod patiatur ut Christianus, quod patiendi vel passionis causa sit ei Christus. Tunc revera cadit sors super Christum, sicut cecidit super Jonam, quod ipse saevientium esset causa fluctuum. Talem conscientiam sancti habent apostoli inter Judaeos procellosos. Exempli causa: Quando dixit Thomas ad condiscipulos: Eamus et nos moriamur cum illo (Joan. XI) . Et dixerunt ad eum: Indica nobis, cujus causa malum istud nobis sit. Quod est opus tuum? Quae terra tua? Et quo vadis? Vel ex quo populo es tu? Notanda brevitas, quae apud insignem [Col. 0409B] poetam placere solet verbis istis. Juvenes quae causa subegit ignotas tentare vias: Quo tenditis, inquit. Qui genus? Unde domo, pacemne huc fertis, an arma? Interrogatur persona, regio, iter, civitas, ut ex his cognosceretur et causa discriminis. Indica, inquiunt, nobis, cujus causa malum istud sit, quid operis agis? De qua terra, de quo populo proficiscaris, quo abire festines? Porro Dominum nostrum non solum sui nautae, id est apostoli sui secretis percunctationibus sciscitabantur, ut scirent, verumetiam publicis tumultibus adversarii ejus eadem percunctati sunt, ut viderent quis esset, quid operis ageret, unde esset, quo tenderet. Cum enim diceret eis: Si non credideritis, quia ego sum, moriemini in peccato vestro. Dicebant ei: Tu quis es? (Joan. VIII.) Item [Col. 0409C] cum diceret: Adhuc modicum tempus vobiscum sum, et vado, ad eum qui misit me. Quaeretis me et non invenietis, et ubi sum ego, vos non potestis venire. Dixerunt ad semetipsos: Quo hic iturus est, quia non inveniemus eum? Nunquid in dispersionem gentium iturus est, et docturus gentes? (Joan. VII.) Sed et genus ejus proterve quaesierunt, cum, eo dicente: et testimonium perhibet de me qui misit me Pater, dixerunt: Ubi est pater tuus? (Joan. VIII.) Nihilominus quaesierunt. Quod esset opus ejus, cum eo dicente: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum quem misit ille. Dixerunt: Quod ergo tu facis signum, ut videamus et credamus tibi, quid operaris? (Joan. VI.) Sed et Pilatus audito sermone dicentium: Nos legem habemus, et secundum legem debet mori, quia [Col. 0409D] Filium Dei se fecit: Ingressus praetorium, iterum dixit ad eum: Unde es tu? (Joan. XIX.) Attamen ante interrogaverat et audierat quod de Herodis potestate, id est homo, Galilaeus esset (Luc. XXIII) . Si ergo illi, quos mystice per tumentes maris fluctus intelligimus, interrogaverunt eum quis esset, quod opus ejus, quae terra ejus, quo iret, vel quo iturus esset, quanto magis haec interrogasse constat apostolos familiares et collaborantes illi in remigio sive navigatione Evangelii, quibus, ut Evangelium refert, seorsum loquebatur de regno Dei (Luc. XI) . Sequitur ergo: Et dixit ad eos: Hebraeus ego sum, et Dominum Deum ego timeo, qui fecit mare et aridam. Multum quippe ad mysterium pertinet, quod [Col. 0410A] non dixit, Judaeus aut Israelita sum ego, quae nomina, scilicet Judaei et Israelitae discordia diviserat, quae per Hieroboam scindentem decem tribus a domo David acciderat (III Reg. XII) , sed dixit: Hebraeus ego sum. Hebraeus non transitor interpretatur. Et hoc nomen valde Christo congruit, qui non venit in hunc mundum ad manendum, sive ad regnandum, sed ad pertranseundum tanquam viator, non habens hic manentem civitatem aut regnum, ut transiret, et transeundo salutis opus ministraret, quemadmodum de semetipso tanquam de alio dicit, et transiens ministrabit illis (Luc. XII) . Et Evangelista: Sciens, inquit, quia venit hora ejus, ut transeat ex hoc mundo ad Patrem (Joan. XIII) . Et deinde dicit: Et Dominum Deum coeli 179 timeo; nihilominus [Col. 0410B] humanitati ejus congruit, quia ipse est de quo propheta praedixit: Et replebit eum spiritus timoris Domini (Isai. XI) . Vere timore sancto timoratus et reverentissimus exstitit, timore qui et vere humilitas debet dici et aestimari. Hujus timoris, id est humilitatis magisterium profitetur ipse dicendo: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) .

Simul notandum in propheta quod non dixerit: Et Dominum Deum coeli ego fugio, sed ego timeo. Licet enim fugerit a facie Domini, nequaquam tamen Deum fugit aut fugere voluit. Aliud namque est fugere Dominum, aut fugere a facie Domini. Semper malum est velle fugere Dominum, et eorum est maxime qui illum oderunt, licet effugere non possint, sicut scriptum est: Dextera tua inveniat omnes [Col. 0410C] qui te oderunt (Psal. XX) . Fugere autem a facie Domini, id est refugere sententiam, vel tremendum propositum Dei potest interdum qui Deum diligit, quemadmodum iste, qui refugiebat administrare prophetale officium ad condemnationem suae gentis. Quo autem pertinuit, tali in articulo dicere, qui fecit mare et aridam, praesertim illum qui a facie Domini fugiens, ierat in mare, relinquens aridam, nisi ut ostenderet se certam secundum rationem de omnipotentia Creatoris habere fidem, vel scientiam, quamvis secundum carnis affectum fugitans declinare tentasset impendentem suae genti pro meritis iram? Sic et Dominus noster sine dubio rationalem habens animam, secundum ipsam rationem sciebat, insitae sibi divinitatis justam esse sententiam, quae [Col. 0410D] salvari gentes et derelinqui censebat Judaeam, quamvis per humanitatis affectum gentes differens aemularetur Judaeam, ita ut fleret super eam (Luc. XIX) . Et ille quidem fluctibus circumdatus, et illa tempestate correptus, Dominum Deum, inquit, ego timeo. Ipse autem Christus ex his quae patiebatur, discens obedientiam (Hebr. V) , sicut mandatum dedit mihi Pater, inquit, ita facio (Joan. XIV) , subjungens protinus: Surgite, eamus (ibid.) , quod idem erat ac si diceret (utpote coelestibus semper mysteriis intentus) quoniam sic est voluntas Patris, Judaea relicta ad gentes transeamus. Et timuerunt viri timore magno, et dixerunt ad eum: Quid hoc fecisti? Cognoverunt enim quod a facie Domini fugeret, quia indicaverat [Col. 0411A] eis Jonas. Historiae ordo praeposterus est: Quia enim poterat dici, nulla causa timoris fuit, ex eo quod eis confessus est, dicens: Hebraeus ego sum, et Dominum Deum coeli ego timeo, qui fecit mare et aridam, statim quod idcirco timuerunt, quia indicaverat eis, se Domini fugere conspectum, et ejus non fecisse praecepta, causantur et dicunt: Quid hoc fecisti, id est, si times Dominum, cur fugis? Si tantae praedicas potentiae quem colis, quomodo putas te eum posse evadere? Sic et apostoli Christi non ex hoc timere habebant, quia dicebat quisnam ipse esset, nisi etiam dixisset eis, quod venisset dare animam suam redemptionem pro multis (Matth. XX) , quasi qui fugisset a facie Domini, quod ipse quidem in sua persona, nunquam, ut superius jam dictum [Col. 0411B] est, inobedienter fecit, sed fecerunt illi, quorum ipse super se peccata tulit, propter quos oportebat eum pati vel mori. Cum enim audissent Adam et uxor ejus vocem Domini Dei deambulantis in paradiso ad auram post meridiem, absconderunt se a facie Domini Dei in medio ligni paradisi (Gen. III) . In Adam, inquit Apostolus, omnes peccaverunt (Rom. V) , et idcirco recte dicas, quia omnes in eodem a facie Domini se absconderunt. Christus autem non quidem in anima peccavit, aut sese abscondit, sed eorum qui in illo peccaverunt, et in illo sese absconderunt a facie Domini, super se, ut jam dictum est, peccata tulit. Hoc apostolis suis indicavit, quod oporteret ipsum mori et animam suam dare redemptionem pro illis, et idcirco [Col. 0411C] timuerunt, tam propter semetipsos quam propter eum, quia cum essent adhuc infirmi, non erant ad moriendum pro illo parati. Sequitur ergo: Et dixerunt ad eum: Quid faciemus tibi et cessabit mare a nobis? Quia mare ibat et intumescebat. Et dixit ad eos: Tollite me, et mittite me in mare, et cessabit mare a vobis. Scio enim quia propter me tempestas haec grandis est super vos. Et remigabant viri, ut reverterentur ad aridam et non valebant, quia mare ibat et intumescebat super eos. Secundum hanc enim similitudinem nautarum, sic timentium et talia dicentium, quis non videat pios egisse aut dixisse apostolos, quando mare ibat et intumescebat super eos, id est quando turba implacabiliter seditiosa Dominum quaerens circumdabat illos? Videntes [Col. 0411D] enim, ait Lucas, quod futurum erat: Domine, inquiunt, si percutimus in gladio? Et percussit unus ex illis servum pontificis, et amputavit auriculam ejus dextram (Luc. XXII) , videlicet Petrus, cujus in nauclero similitudinem intelligimus. Respondens autem Jesus ait: Sinite huc usque (ibid.) . Et apud alium evangelistam: Converte, inquit, gladium tuum in locum suum: An putas quia non possum rogare Patrem meum, et exhibebit mihi plus quam duodecim legiones angelorum? Quomodo ergo implebuntur Scripturae (Matth. XXVI) . Sed et paulo ante dixerat: Ecce veniet hora, et jam venit, ut dispergamini unusquisque in propria, et me solum relinquatis (Joan. XVI) . Nimirum haec, et caetera hujusmodi similia sunt sermoni, quem hic Jonas mira magnitudine dixit: Tollite [Col. 0412A] me, et mittite me in mare, et cessabit mare a vobis. At illi remigabant, ut reverterentur ad aridam; nam etiam in gladio, sicut jam dictum est, percutere coeperant, ut cum ipso Domino simul evaderent turbam illam, et non valebant, quia mare ibat, et intumescebat super eos. Paucis enim fortiores erant, qui persequebantur eos, praesertim ipso, propter quem tempestas grandis erat, sponte patientiam exhibente, quia necessaria mundo erat ejus passio vel mors. Et clamaverunt ad Dominum, et dixerunt: Quaesumus, Domine, ne pereamus in anima viri istius, et ne des super nos sanguinem innocentem, quia tu, Domine, quemadmodum voluisti, fecisti. Et tulerunt Jonam, et miserunt in mare, et stetit mare a fervore suo. Et timuerunt viri timore magno, et immolaverunt [Col. 0412B] hostias Domino, et vota voverunt. Clamor iste nautarum, dolor sive luctus et fletus est discipulorum, quando necessario tulerunt Jonam, et in mare miserunt, tunc clamaverunt, quia quando consummata sunt omnia, et corpus ejus permissum suscipientes sepelierunt, doloris sui voces emiserunt, primo centurione, sicut Evangelium refert, dicente: Vere hic homo justus erat, et vere homo hic Filius Dei erat (Matth. XXVII; Luc. XXIII) , omnesque nauti ejus, qui stabant a longe, et mulieres quae secutae eum erant a Galilaea, omnisque turba eorum, qui percutientes pectora sua revertebantur (Luc. XXIII) , haec quodammodo dicebant: Quaesumus, Domine, ne pereamus in anima viri istius, etc. [Col. 0412C] Sed et in eo, quod relicto eo, discipuli omnes fugerunt (Matth. XXVI) . Dominum in mare miserunt, quia dimiserunt, quia solum reliquerunt. Quod ita dimiserunt infirmitatis, quod autem sepelierunt, fuit officii. Utrolibet modo completum intelligis, congrua similitudo istorum, videlicet apostolorum, in illis navigantibus praecessit, qui laboraverunt quantum potuerunt, remigaverunt quantum valuerunt. Et quia nihil proficiebant, tandem tristes et gementes, prophetam in mare miserunt. Et mare quidem stetit a fervore suo, sed viri timuerunt timore 180 magro, id est satiati Judaei, scelere suo, cessaverunt persequi discipulos. At illi propter magistrum et Dominum suum fuerunt in dolore maximo. Et immolaverunt, inquit, hostias Domino, et votum voverunt. [Col. 0412D] Hostias immolaverunt apostoli, hostias poenitentiae, et confessionis cum luctu et lacrymis, et ipsi hostiae sunt facti viventes, praecipueque Petrus, qui illum negaverat, deflendo ipsam negationem. Hostiam immolavit in Evangelio, quod scribitur: Secundum Hebraeos; Jacobus, frater ipsius Domini quando devovisse fertur se non manducaturum panem, nisi prius videret eum a mortuis resurgentem.

CAP. II.

Et praeparavit Dominus piscem grandem, ut deglutiret Jonam. Et erat Jonas in ventre ceti tribus diebus, et tribus noctibus. Piscis iste sive venter piscis hujus, auctore Domino, cor terrae, id est sepulcrum significat. Dixit enim: Sicut fuit Jonas in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus, ita erit Filius hominis in corde terrae, tribus diebus et tribus [Col. 0413A] noctibus (Matth. XII) . Quamvis ergo dicat ipse Jonas in oratione sua: De ventre inferi clamavi, et exaudisti vocem meam. Sic inde intelligimus, et sic intelligendum est, quod non infernum quo anima descendit, sed sepulcrum quo corpus reconditum est, venter piscis significet. Quod si per cor terrae infernum quis intelligendum esse contendat, eo quod profunda, sive inferiora terrae credantur inferius esse, juxta quod de Dathan et Abiron, quos terra sorbuit, ibidem scriptum est: Descenderuntque vivi in infernum (Num. XVI) , operti humo, respondeat: Quomodo anima Domini tribus diebus et tribus noctibus in inferno fuisse credenda sit, cum protinus eadem die, qua de corpore emissa est, confracto inferno, paradisum introierit, juxta quod ipse latroni [Col. 0413B] confitenti dixit: Amen dico tibi: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) . Igitur praeparavit Dominus piscem grandem, ut deglutiret Jonam, id est providit, ut Dominicum corpus in terra, quae grandi ventre merientes cunctos suscipit homines, paratam haberet sepulturam. Quomodo vel quando praeparavit? Equidem inspirando Joseph justum, quatenus eum sepeliret, hoc praeparavit. Sed est aliud praeclarius, in quo hujus rei praeparationem admireris, videlicet decretum, sive auctoritas sanctae ac mysticae legis. Quando, inquit, peccaverit homo quod morte plectendum est, et adjudicatus morti appensus in patibulo, non permanebit cadaver ejus in ligno, sed in eadem die sepelietur, quia maledictus a Deo est qui pendet in ligno, et nequaquam contaminabis terram [Col. 0413C] tuam, quam Dominus Deus tuus dederit tibi in possessionem (Deut. XXI) . Providentiam Dei taliter decernentis, satis digne non possumus admirari. Per hoc enim legis decretum Scribae et Pharisaei miro modo decepti sunt in sua malitia, ut Dominum nostrum vere et singulariter benedictum, putarent maledictum fieri pro tali genere mortis, et capti sunt, ut, vellent, nollent, sepultura non careret ipse quem insatiabili odio sunt persecuti. Decepti, inquam, sunt, quia legentes, maledictus a Deo qui pendet in ligno, non attenderunt quod praemissum est, quando peccaverit homo quod morte plectendum est. Hoc enim praemittendo sacra et justa lex maledictum astruit, non ex poena esse, sed ex causa [Col. 0413D] sive culpa. Ipsi autem aestimari voluerunt quod maledictum faceret talis poena. Quae autem poscebat causa sive utilitas, ut taliter Deus Filio suo Jesu Christo sepulturam provideret? Illa nimirum, ut sicut anima ejus ad inferos descendendo, animas omnium electorum eriperet, ita corpus ejus in terra sepultum, corporibusque per sepulturam sociatum, resurrectionis, gratiam illis afferret, resurgendo in primis, ut caetera corpora sequerentur, quod futurum est. Magno itaque et venerando consilio de sepeliendis omnibus crucifixis data est lex, dicendo haec quae praedicta sunt, ut dum omnes sepelirentur, unus crucifixus sepultura non careret. Sed in eadem, inquit, die sepelietur. Quam ob causam? Quia maledictus, inquit, a Deo est, qui pendet in ligno. [Col. 0414A] Dure quidem sonat, enuntiatio maledicti, ut ipse qui venit benedictus in nomine Domini (Matth. XXI) , maledictus dicatur cum praescripto legis. Sed si rite perpendas quod additum est a Deo, magna suavitas latet in verbo aspero. Longe enim aliud est esse maledictum a Deo, et aliud est maledictum a suo peccato. Nam quicunque damnatione maledicti sunt, non a Deo maledicti sunt, licet eos Deus ipse aliquando maledictos esse praenuntiaverit, sicut Cain, cui dixit quidem: Nunc igitur maledictus eris super terram (Genes. IV) , sed non dixit, maledictus es a me, sicut ego maledico te. Talium namque maledictio, peccatum ipsorum est. Peccatum autem non est a Deo. Unus ergo et solus Dominus noster Jesus Christus maledictus a Deo fuit, quia maledicta, id [Col. 0414B] est peccata omnium nostrum super se tulit, et hoc a Deo. Dominus enim, inquit Isaias, posuit in eo iniquitates omnium nostrum (Isa. XXXV) . Quare ergo, inquit, in lectione Apostoli sic habemus? Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum, quia scriptum est: Maledictus omnis qui pendet in ligno (Gal. III) . Ubi scriptum hoc esse meminit, non habetur omnis, et econtrario quod illic habetur a Deo est, in Apostolo non invenis. Sed est sciendum quia non secundum Hebraicam veritatem, sed secundum Vulgatam tunc apud Graecos septuaginta Interpretum translationem testimonium posuit, et hoc necessario, quia videlicet nimis importunum fuisset demonstrare, tunc aliquid corrigendum esse Scripturis, quando veritatem Dei Graecis [Col. 0414C] incipiebat commendare de Scripturis, et gratiam Christi, qui ut in gentibus benedictionem daret, maledicti opinionem sustinuit apud Judaeos, male intelligentes decreta bonae et sanctae legis. Igitur, inquit, in eadem die sepelies eum, et contaminabis terram tuam, quam Dominus Deus tuus dederit tibi in possessionem. Quae est illa terra quam Dominus Deus nobis in possessionem dedit, nisi caro Christi, quam, ut jam dictum est, sepeliri sanctae legis auctor spiritus curavit. Nam terra quam calcamus, quomodo magis sepulto, et in suo sinu suscepto, quam in sepulcro crucifixi cadavere contaminaretur. Illud potius corpus contaminatur, id est pro contaminatione et immunditia sua abjicitur, cui [Col. 0414D] merito contingit, ut non sepeliatur, sicut de quodam pro parte vindictae dictum est: Sepultura asini sepelietur (Jer. XXII) . Haec idcirco prolixius dicta sunt, ut praeparatam legis auctoritate sepulturam Domino nostro monstraremus, secundum illam praeparationem mysticam, sive figurativam, de qua sic dictum est: Et praeparavit Dominus piscem grandem, ut devoraret Jonam. Illa praeparatio, id est decretum legis, viam fecit alteri praeparationi, cujus Joseph vir justus minister esse meruit, de qua videlicet praeparatione sic Evangelia referunt. Erat autem in loco, ubi crucifixus est, hortus, et in horto monumentum novum, in quo nondum quisquam positus fuerat (Joan. XIX) . Et erat Jonas in ventre piscis tribus diebus, et tribus noctibus. Hoc quaeritur quomodo [Col. 0415A] secundum hunc typum tres dies et tres noctes Dominus in corde terrae fuerit, cum hora nona diei Parasceves emisso spiritu sepultus, prima Sabbati media nocte surrexerit. Ad quod dicendum idem est, quod a sanctis Patribus est jam dictum, quia totum a parte intelligimus, ita ut ex eo quod in Parasceve mortuus est, unam diem supputemus 181 et noctem, et Sabbati alteram, tertiam vero noctem, quae diei Dominicae mancipatur, ad alterius diei referamus exordium. Nec vero incongrue secundum tropum qui dicitur synecdoche, in tali re totum a parte intelligimus. Dixit enim adhuc mortalis vivens cum mortalibus. Et jam non sum in mundo, et hi in mundo sunt, et ego ad te venio. Cum essem cum eis, ego servabam eos in nomine [Col. 0415B] tuo (Joan. XVII) . Quamcunque causam dicas, sive intelligas propter quam veraciter dixerit, quia jam in mundo non erat, propter eamdem causam consequenter intelligis, quia jam in ventre ceti erat. Erat autem jam vespera, sive nox illum diem praecedens qua crucifixus, mortuus et sepultus est. Recte ergo totus ille dies Parasceves cum praeeunte nocte sepulturae deputatur, quia videlicet ab illa vespera sive hora qua factus in agonia, sive cum morte agonizans, traditus et comprehensus est, quidquid de illo vel circa illum actum est, quidquid passus est, descendere fuit in ventre ceti, ire in cor terrae, et quippe cum secundum cor suum de illo facerent, illi qui intendebant non coelo sed terrae, non cessaturi donec occisus traderetur terrae. De Sabbato et praeeunte [Col. 0415C] ipsius nocte, nulla est quaestio quin toto die illo quieverit in sepulcro. Tertii diei media nocte surrexit, sed non fuit creditum quod resurrexisset usque ad vesperam ejusdem tertii diei, quando stans in medio discipulorum suorum, dixit eis: Pax vobis (Joan. XX) . Proinde et ille dies connumeratur duobus caeteris, ut tres dies sint, et verum est quod de semetipsa Veritas dixit: Sicut fuit Jonas in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus, ita erit Filius hominis in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus (Matth. XII) . Hic illud quoque non praeterire libet, quia si ab hora qua spiritum tradidit computes usque ad horam qua surrexit, id est usque ad medium noctis, invenies quia tam in quantitate horarum quam in quantitate dierum ternarius fulget numerus [Col. 0415D] sacer et venerabilis. Nona quippe hora spiritum tradidit, et restabant horae tres ejusdem diei. Quae conjunctae noctis et diei sequentis, horis viginti quatuor et illius qua surrexit, noctis medio, id est horis sex, nimirum faciunt triginta tres, qui in numero ambo sunt ternarii, alter decenus, alter vero singularis. Item in annis eodem modo, idem numerus considerandus est, quia videlicet in eo quo passus est, annus ejus tricesimus tertius erat, anno aetatis suae triginta baptizatus est, anno praedicationis suae tertio passus est. Quid sibi vult talis, vel tanta observatio numeri ternarii, in dispensatione sanctae ejus humanitatis? Triginta namque annis, qui numerus, ut jam dictum est, ternarius decenus est, [Col. 0416A] secretus vixit, et tertio suae praedicationis anno passus est; triginta tribus horis exanimis jacuit, et tertia die resurrexit. Veneramur temporum observationem, inesse non dubitantes mysterii dignitatem, quod etsi totum, ut est, comprehendere non possumus; illud tamen occurrit quo non minime delectamur, quia videlicet sanctae Trinitati, Patri, et Filio et Spiritui sancto, quem offendit Adam primus, semetipsum ad satisfaciendum pro nobis offerebat iste Adam secundus. Ille namque factus cooperante simulque quodammodo studium venerabiliter adhibente omnipotentia totius Trinitatis ad gloriam suam, secundum haec verba: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. III) , sic offendit, ut propositam Dei contemneret similitudinem, [Col. 0416B] perdendo fidem amittendo spem, non habendo charitatem. Fidem quippe perdidit, qui serpenti magis quam Deo credidit, serpenti dicenti: Nequaquam morte moriemini (ibid.) , magis attendit quam Deo dicenti: In quocunque die comederitis ex eo morte moriemini (ibid.) . Spem amisit qui peccati conscius ad latebras confugit, ut absconderet se a facie Domini. Charitatem non habuit, qui requirentem se, et arguentem Deum a se superba defensione repulit. Sic ille offendit sanctam Trinitatem, et Dei perdidit similitudinem; hic autem ad hoc venerat, ad hoc homo natus erat ut suscepta a Deo humanitas, homini sanctam placaret trinitatem, et in hominibus reformaret similitudinem. Delectat ergo quod satisfaciens divinitati in omnibus supradictis ternarium [Col. 0416C] numerum observavit.

Adde quod adhuc pulcherrimum est, quia tribus idem Dominus noster passionibus est consummatus, et flagellis caesus, crucifixus, lancea transfixus, inter duos latrones ipse tertius pro latrone Barabba commutatus. Merito ergo placata Trinitas suam confestim generi humano faciem coepit ostendere, eductis omnibus de regione tenebrarum, qui venturi hujus fidem habentes ex hac vita migraverant, et praedicari voluit nobis residuis ut baptizaremur in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Nunc caetera prosequamur. Et oravit Jonas de ventre piscis ad Dominum Deum suum, et dixit: Clamavi de tribulatione mea ad Dominum et exaudivit me. Quod dixit, et oravit Jonas ad Dominum Deum suum de utero [Col. 0416D] piscis. et dixit, intelligimus eum postquam in utero piscis sospitem se esse senserit, non desperasse de Domini misericordia, et totum ad obsecrationem esse conversum. Deus enim qui dixerat de justo: Cum ipso sum in tribulatione (Psal. XC) , et cum invocaverit me dicam ad eum: Adsum (Isai. LVIII) , adfuit ei. Et dicere potest, quia exauditus est, in tribulatione dilatasti me (Psal. IV) , et oravit, inquit, Jonas. Si Jonas Domini typus est, et ex eo quod tribus diebus et tribus noctibus in utero ceti fuit, passionem ejus indicat, debet et oratio illius typus esse Dominicae orationis. Proinde primo secundum ipsius Jonae, deinde secundum personam Salvatoris hanc orationem pertractemus. Clamavi de tribulatione mea [Col. 0417A] ad Dominum, et exaudivit me. De ventre inferi clamavi et exaudisti vocem meam. Non dixit, clamo, sed clamavi; nec de futuro precatur, sed de praeterito gratias agit, indicans quod eo tempore quo praecipitatus in mare vidit cetum, et tantam corporis molem, et immanes rictus aperto ore se sorbere, Domini recordatus sit, et clamaverit vel cedentibus aquis, et clamore inveniente locum vel toto cordis affectu, qui utique in auribus Dei clamor est magnus, clamaverit ei qui solus novit corda hominum, qui loquitur ad Moysen: Quid clamas ad me (Exod. XIV) , cum utique nil ante hanc vocem clamasse Moysen Scriptura commemoret. De hujus mundi clamore et Apostolus, clamantes, inquit, in cordibus vestris Abba Pater (Rom. VIII) . Ventrem inferi, alvum ceti [Col. 0417B] prae magnitudine ejus dicit: Et projecisti me in profundum, in cor maris, et flumen circumdedit me. Conjunctionis per quam sic dicit et projecisti me, hic est sensus: Me clamante, exaudisti vocem meam, et cum exaudires, nihilominus projecisti me in profundum, subauditur, ut ad majorem virtutis tuae gloriam eriperes me, quia rursus videbo templum sanctum tuum. Projecisti me in profundum, et non solum in profundum, quod potuisset fieri vel esse prope littora vel non longe ab arida, sed in cor maris, id est in medio maris. Nam cor animalis in medio est. Et idcirco per metaphoram cor maris intelligimus medium maris. Et flumen, 182 ait, circumdedit me, id est inundatio maris fluens ac refluens undique vallavit me. Hoc ipsum repetens dicit: Omnes gurgites [Col. 0417C] tui, et fluctus tui super me transierunt. Tuos autem gurgites, et tuos fluctus dico non solum quia tu fecisti eos sicut supra dixeram, et Dominum Deum ego timeo, qui fecit mare et aridam, verum etiam qui nec eos movisti propter me, nec intumescere jussisti super me. Et ego dixi: Abjectus sum a conspectu oculorum tuorum, verumtamen rursus videbo templum sanctum tuum. Notandum quod non tunc primum dicere, sed dixisse se asserit, abjectus sum a conspectu oculorum tuorum, verumtamen rursus videbo templum sanctum tuum. Constat ergo quod, quando in mare mittebatur, in illa tribulatione secundum multitudinem dolorum ejus, et consolationes Domini laetificaverunt animam ejus, prophetica illi gratia sese infundente abundantius atque clementius [Col. 0417D] ut sciret quoniam de tam profunda abjectione adhuc mirabiliter sublevaretur, et adhuc vivens inter viventes veniret ad templum Dominicum hostiis et muneribus, competentes gratias mirabili Deo relaturus. Quod in illa se dixisse asserit confirmat in ventre ceti his verbis: Circumdederunt me aquae usque ad animam meam; abyssus vallavit me, pelagus cooperuit caput meum. Ad extrema montium descendi, terrae vectes concluserunt me in aeternum. Et sublevabis de corruptione vitam meam, Domine Deus meus. Cunctis istis declamationibus, quibus rem verissimam veraciter astruit. Circumdederunt me aquae usque ad animam meam; abyssus vallavit me, pelagus operuit caput meum. Ad extrema montium descendi, [Col. 0418A] terrae vectes concluserunt me. Cunctis, inquam, istis declamationibus subjungendo: Et sublevabis de corruptione vitam meam, competenter altissimo Deo dat gloriam, plenissime sciens et fideliter astruens, quia quaecunque vult ille potens est et facere (Rom. IV) , et quia possibile est apud eum, quod apud homines impossibile erat in aeternum (Luc. XVIII) . Nam propter impossibilitatem hominum cum dixisset, et terrae vectes circumdederunt me, addidit, in aeternum, et propter impossibilitatem Dei subjunxit: Et sublevabis de corruptione vitam meam, pariterque addens cum blandientis affectu: Domine Deus meus. Corruptionem de qua sublevari sperat animam suam uterum ceti dicit, in quo naufragia dirigebantur, inter quae potuisse hominem servare magna est gloria divinae [Col. 0418B] omnipotentiae. Quemadmodum est illud, quod tres pueri missi in caminum aestuantis incendii, in tantum illaesi fuerunt, ut ne vestimenta quidem eorum odor ignis attingeret, et multa alia quae supra naturam a Domino naturae facta sunt (Dan. III) . Quam dulce, quam salubre est homini, qui post continentis vitae tranquillitatem tentationum fluctus incidit, et fortassis pudicitiae naufragium passus, opus peccati tanquam rictus vel in utrem ceti incidit, propheticae hujus orationis reminisci, ut eadem fide, simili cordis contritione, tam humili pietatis affectu Domino Deo suo blanditur, qui solus aquas considerat circumdantes et usque ad animam intrantes, aquas passionum carnalium et humani cordis abyssum, pelagus concupiscentiae, vimque saevientis et [Col. 0418C] bullientis naturae, et angustias animae sive conscientiae, quae cum infirma sit, per semetipsam non potest evadere ut respiret et resumat auras salubres castitatis et pudicitiae, cupiditatibus vel pravis amoribus conclusa, velut quibusdam vectibus terrae! Sequitur: Cum angustiaretur in me anima mea, Domini recordatus sum, ut veniat ad te oratio mea ad templum sanctum tuum.

Hoc quod jam supra diximus plane hic astruit, quia videlicet hora vel momento, quo mittebatur in mare, dixerit aspiratus gratia spiritus prophetici, abjectus sum ab oculis tuis, verumtamen rursus videbo templum sanctum tuum. Hoc namque est, quod nunc ait, cum angustiaretur in me anima mea, Domini recordatus sum, ut veniat ad te oratio mea, ad templum [Col. 0418D] sanctum tuum. Et considerandum quod novo genere oratio fiat pro oratione, dum precatur ut oratio sua conscendat ad templum Dei. Et in hoc magnae fidei firmitas animadvertenda est. Circumdatus aquis, vallatus abysso, coopertus pelago, conclusus vectibus terrae non dubitat aut interrogat utrum orationem suam possit Deus audire, utrum auris ejus hic possit adesse, et de ventre ceti quid sibi dicatur auditu percipere, sed certum habens apud se quia, dum nihil usquam latere potest, orat fideliter ut orationi Deum tantis tamque profundis angustiis ad se erumpere gestienti, viam ipse faciat, venientem ipse suscipiat. Magna haec fides magnum meritum habet, coram Deo honorabilis est, quia docta sive erudita est sanctamque [Col. 0419A] scientiam habet. Quid enim? Nonne oratio fidelis de boni verbi radice procedit? Ubi autem verbum radicatum sive unde natum est, nisi de corde Dei Patris qui, ut fides catholica firmiter tenet, Verbi boni genitor est, Verbi aeterni, quod et ipsum Deus est? Ubicunque ergo conclusus homo sive hominis spiritus ubicunque fuerit coangustatus, sive inferni, sive terrae vectibus, si apud se habet verbum fidei, dum orat, non potest nesciri, quin imo ipso fidei verbo viscera Dei, cor Patris altissimi fortiter tangit, unde est origo Verbi boni. Nos ergo ex eo quod ait, cum angustiaretur in me anima mea, Domini recordatus sum, hanc eruditionem capiamus ut noverimus eo tempore quo deficit anima nostra et a corporis compage divellitur, nos non debere alio [Col. 0419B] cogitationem vertere, nisi ad eum qui et in corpore et juxta corpus noster est Dominus, quia sic nostra oratio perveniet ad templum sanctum ejus, ad ipsam altitudinem coeli, cujus immensitas magna domus et sanctum est templum ejus. Hoc facere possunt, hanc fidem penes se in illo mortis articulo illi habere vel retinere queunt, qui in corpore viventes veritatem dilexerunt. Econtra qui mendacium diligunt in illa hora magnitudine horroris praefocati, Verbum bonum invenire non possunt. Unde et protinus sequitur: Qui custodiunt vanitatem, frustra misericordiam suam derelinquunt. Non dixit, qui faciunt vanitates: Vanitas quippe vanitatum, et omnia vanitas (Eccle. I) , ne damnare videretur universos et cuncto generi humano denegare misericordiam, sed qui custodiunt [Col. 0419C] vanitates sive mendacium, qui transierunt in affectum cordis (Psal. LXXII) , qui vanitates non solum faciunt, sed ita custodiunt quasi diligant, et putant se invenisse thesaurum. Misericordiam, inquit, suam derelinquunt. Licet offensa sit misericordia, quam nos ipsum possumus intelligere Deum: Deus enim meus misericordia mea, inquit Psalmista (Psal. LVIII) , tamen eos qui custodiunt vanitates non derelinquit, non detestatur; sed exspectat ut redeant. Illi vero stantem misericordiam, et ultro se offerentem sponte propria derelinquunt. Ego autem cum voce laudis immolabo tibi; quaecunque vovi, reddam pro salute mea Domino. Sensus iste est: Ego autem etsi vanitatem feci, non custodio illam, sed potius votum voveo tibi, votum corrigendi, votum obediendi et pergendi [Col. 0419D] quocunque jusseris, et hanc obedientiam immolando tibi in voce laudis, haec vota pro salute mea Domino. Vanitas quippe fuit quod, te praecipiente ut irem in Ninivem civitatem magnam, et 183 praedicarem in ea, praeoccupavi ut fugerem a facie tua in Tharsis, metuens ne condemnaretur Israel impoenitens, poenitentiam agente Ninive, et affectum gentis meae praeferens voluntati tuae; sed hanc ipsam vanitatem non custodiam, id est in hac intentione non persistam, praesenti vexatione commonitus quod tua voluntas sequenda sit magis quam carnis affectus. Infelix Israel tantis tamque crebris malis flagellatus, adhuc vanitates custodit pertinaciter colendo vitulos aureos, quos Hieroboam fecit artifex [Col. 0420A] vanitatis, nullius quippe regis sui, tempore aliquo a peccatis suis recessit, et hoc agendo misericordiam suam dereliquit. Ego autem adhuc illi condolens, vanum habui consilium, ut a facie tua fugerem; sed nunc in tribulatione hac, vanitatem illam non custodio, intentionem hujusmodi abjicio. Quod si non facerem, misericordiam meam frustra derelinquerem; frustra, inquam; quia nullum exinde fructum consequerer, neque eis, propter quem fugi a facie tua, refuga Dei sui Israel. Igitur misericordia mea consequenter me non derelinquat, quam ego misericordiam non derelinquo, quae nonnisi derelinquentes se derelinquere consuevit, et nonnisi impoenitentibus unquam se abscondit. Et dixit Dominus pisci, et evomuit Jonam in aridam. Magnum hoc [Col. 0420B] opus et testimonium evidens bonitatis et omnipotentiae Dei, qui aurem suam illuc usque inclinavit, et quid in ventre ceti ageretur, quid fides loqueretur, quid oratio moliretur audivit et appendit, dixitque et dicere potuit pisci ut evomeret Jonam; et hoc utique non in aquam, ubi periclitaretur, sed in aridam, ubi servaretur. Dixit hoc plane non motis labiis, quae non habuit, neque voce elementari; sed illo verbo, per quod et cetum et ipsum mare fecit. Illius verbi virtute pressus venter belluae, prophetam reddidit, quomodo et ubi ipsum verbum voluit. Nunc jam ad Domini nostri Jesu Christi personam juxta propositum revertentes, hanc ipsam orationem secundum ipsum revolvamus; quia, sicut jam diximus, haec oratio prophetae, orationis ejus typus est. Clamavi [Col. 0420C] de tribulatione mea ad Dominum, et exaudivit me. Apostolum in primis loquentem audiamus: Qui in diebus, inquit, carnis suae preces supplicationesque ad eum qui possit salvum facere a morte, clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro sua reverentia (Hebr. V) . Dicat ergo Christus, clamavi, quia revera clamore valido cum lacrymis clamavit. Unde clamavit? De tribulatione mea, inquit, de ventre inferi. Duo dixit, de tribulatione et de ventre inferi. Tribulatio fuit illi angustia passionis, et de qua clamavit, ita ut evangelista refert, quia positis genibus, factus in agonia, prolixius oravit, et factus est sudor ejus sicut guttae sanguinis decurrentis in terram (Luc. XXII) , ab illa hora usque dum clamans voce magna spiritum traderet, clamore valido clamavit. [Col. 0420D] Venter inferi, descensus ejus ad inferos fuit totaque absconsio sive depressio corporis ejus, quandiu in sepulcro jacuit. Equidem de tribulatione quid clamaverit, ab hominibus praesentialiter auditum est. Dixit enim inter alia quae audita sunt ex ore clamantis: Heli, Heli, lamazabathani, hoc est; Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me? (Matth. XXVII.) Et in consummatione tribulationis clamans dixit: Pater, in manus tuas commendo spiritum meum (Luc. XXIII) . Porro de ventre inferi quid clamaverit audiri non potuit a quoquam mortali; sed antequam ipse in hunc mundum veniret, Spiritus ejus sanctus in sancta Scriptura praedixit quid clamaturus esset, sicut et illa quae, sicut jam diximus, clamans auditus [Col. 0421A] est: Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me (Psal. LXXXVI) , et Pater, in manus tuas commendo spiritum meum (Psal. XXX) . Denique psalmus ille: Domine Deus salutis meae, in die clamavi et nocte coram te. Intret in conspectu tuo oratio mea (Psal. XV) , etc., usque ad finem ejusdem psalmi, verba sunt clamoris ejus de ventre inferi, postulantra celebrem glorificationem resurrectionis, quod sine dubio prudens lector advertit. Igitur de tribulatione mea, inquit, clamavi ad Dominum, subauditur, pro transgressoribus exorans ut non perirent, et exaudivit me, ut videlicet propter passionem meam, solveretur peccatum praevaricationis Adae, et omnia delerentur peccata credentium in me. De ventre inferi clamavi, et exaudisti vocem meam, subauditur, [Col. 0421B] ut non derelinqueres in inferno animam meam, nec dores Sanctum tuum videre corruptionem (Psal. LXXXVIII) . Et projecisti me in profundum in cor maris, et flumen circumdedit me. Omnes gurgites tui, et fluctus tui super me transierunt. Sensus iste est: Secundum rei veritatem exaudisti me, et secundum aestimationem hominum projecisti me, juxta psalmum praememoratum: Aestimatus sum cum descendentibus in lacum (Psal. LXXXVII) , et juxta alterius psalmi versiculum: Tu vero repulisti, et despexisti, distulisti Christum tuum (Psal. LXXXVIII) . Hoc enim videbatur illis, qui insultantes et capita sua moventes dicebant: Confidit in Deo, liberet eum nunc si cult (Matth. XXVII) . Itaque secundum aestimationem illorum projecisti me in profundum, in cor maris, id [Col. 0421C] est in omne quod voluerunt de me facere seditiosi Judaei similes mari, et flumen circumdedit me, videlicet affluens tribulatio qua non parcentes afflixerunt me. Illi omnes gurgites tui, illi omnes fluctus tui quos passus sum, super me transierunt, id est sine dubio transibunt; neque enim permanebunt, sed celerem finem habebunt. Tui namque fugerunt gurgites, tui fluctus; quia videlicet non in ipsorum qui me afflixerunt, sed in tua potestate erat, quousque inundarent super me fluctuantes insaniae illorum. Et ego dixi: Abjectus sum a conspectu oculorum tuorum, verumtamen rursus videbo templum sanctum tuum. Sicut jam dixi, quia projecisti me in profundum, ita nunc repetens, et ego dixi, inquit, abjectus sum a conspectu oculorum tuorum, subauditur, secundum [Col. 0421D] aestimationem illorum vel secundum rei veritatem, rursus videbo templum sanctum tuum, id est ego anima quae descendi ad inferos, rursus ingrediar et resumam corpus meum, quod est templum sanctum tuum, juxta illud: Solvite templum hoc, et tribus diebus excitabo illud. Hoc autem, inquit evangelista, dicebat de templo corporis sui (Joan. II) . Videmus factum, credimus, propter quod et loquimur, adimpletum; quia gurgites tui Deus, gurgites mortalitatis, et omnium fluctus miseriarum, quascunque induxisti super nos, propter praevaricationis Adae gentium, super eum transierunt, et finem habent, et ipse rursus vidit templum sanctum tuum, id est resumpsit corpus, quod principaliter est templum sanctum [Col. 0422A] tuum; et nunc in medio Ecclesiae est, quae et ipsa secundarie dicitur; et est templum sanctum tuum, et nunc in gaudio videt illud templum sanctum tuum. Quemadmodum dixerat: Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum (Joan. XVI) . Ubi autem vel in quo dixerit, quod nunc se dixisse memorat his verbis: Et ego dixi: Abjectus sum a conspectu oculorum tuorum. Psalmista jam ante hunc Jonam, in quo idem Christus loquitur, praedixerat in persona ipsius: Ego autem dixi in excessu mentis meae, projectus sum a facie oculorum tuorum (Psal. XXX) . Nam quod ait, ego dixi in excessu mentis meae, idem est ac si dicat: Ego praevidi ia profunditate intellectus, qui excedit intelligentiam omnis creaturae, subjungens, ideo exaudisti vocem orationis 184 meae, dum [Col. 0422B] clamarem ad te (ibid.) , quod et in isto praemissum est, de ventre inferi clamavi, et exaudisti vocem meam, sive clamavi de tribulatione mea ad Dominum, et exaudivit me. Interea considerare perpulchrum est quomodo item in alio dicat ipse: In die tribulationis meae clamavi ad te, qui exaudisti me (Psal. LXXXV) . Majorem quippe habet vim in sensu talis dictio, clamavi ad te, quia exaudisti me, quam si ita dictum esset, exaudisti me, quia clamavi ad te. Denique omnes sancti idcirco exauditi sunt, quia clamaverunt. Iste autem Sanctus sanctorum solus est qui veraciter dicat, clamavi quia exaudisti me. Ipse est enim electus ex millibus, qui solus idcirco venit in hunc mundum clamare pro omnibus, quia scivit quod pro sua reverentia foret exaudiendus. Hoc ipse [Col. 0422C] in psalmo innuens, per os prophetae loquitur: Holocaustum et pro peccato non postulasti, tunc dixi: Ecce venio (Psal. XXXIX) . Et est sensus: Cum ergo intelligerem quod illa de brutis animantibus sacrificia nolles, quod nullus ex omnibus justis de peccato ad plenum satisfaceret, tunc dixi: Ecce venio, sciens sine dubio futurum esse quod satisfacientem pro omnibus et clamantem exaudires me. Hinc est quod clamans magna voce ad monumentum Lazari, non orat exaudiri se, sed: Pater, inquit, gratias ago tibi quoniam exaudisti me; ego autem sciebam, quia semper me amasti, me audis (Joan. XI) . Breviter autem concludendum est quia solus iste est, qui dicat, clamavi ad te, quia exaudisti me; sanctus autem quilibet dicat, quia clamavi ad te, exaudisti me. Sequitur: [Col. 0422D] Circumdederunt me aquae usque ad animam meam; abyssus vallavit me, et pelagus cooperuit caput meum; ad extrema montium descendi; terrae vectes concluserunt me in aeternum, et sublevabis de corruptione vitam meam, Domine Deus meus. Quoniam in typo Christi propheta ejus et passus est et precem fudit, perpulchrum est singulas voces istas ostendere prolatas, secundum ordinem passionis Christi, sicut actuum passionis ejusdem ordo processit. Circumdederunt me, inquit, aquae usque ad animam meam.

Nimirum quando collegerunt pontifices et Pharisaei consilium, dicentes: Quid facimus, quia hic homo multa signa facit, et caetera, atque ab illo die cogitaverunt ut interficerent eum (ibid.) , tunc circumdederunt [Col. 0423A] eum aquae usque ad animam, quia mortis ejus quasi judiciariam praefinierunt sententiam. Abyssus, inquit, vallavit me. Judas enim qui tradebat cum, cum accepisset cohortem et a pontificibus et Pharisaeis ministros, venit cum lanternis et facibus et armis, tunc utique Dominum nostrum abyssus vallavit, abyssus videlicet iniquitatis, tenebrosum machinans secretum, secundum quod et ipse judicans dicit: Sed haec est hora vestra et potestas tenebrarum (Luc XXII) . Et pelagus cooperuit caput meum. Profecto quando principe sacerdotum dicente: Adjuro te per Deum vivum ut dicas nobis, si tu es Christus Filius Dei. Respondit: Tu dixisti. Et propter hoc conclamaverunt, dicentes: Reus est mortis; et expuerunt in faciem ejus, et colaphis eum ceciderunt, [Col. 0423B] et palmas ei in faciem dederunt (Matth. XXVI) , tunc pelagus caput ejus operuit. Ad extrema montium descendi; veraciter quando ad petitionem dicentium: Tolle, tolle, crucifige eum (Joan. XIX) , et non hunc dimittas nobis sed Barrabam, et inter sceleratos reputatus est, et medius duorum latronum crucifixus est, tunc ad extrema sive novissima montium descendit, ita ut veraciter de illo propheta praedixerit: Non est species ei neque decor, et vidimus eum, et non erat aspectus, et desideravimus eum despectum et novissimum virorum (Isa. LIII) . Terrae vectes concluserunt me in aeternum. Revera quando convenerunt principes sacerdotum et Pharisaei ad Pilatum dicentes: Jube ergo custodiri sepulcrum ejus usque ad diem tertium, ne forte veniant discipuli ejus et furentur eum; [Col. 0423C] et illo dicente: Habetis custodiam, ite, custodite sicut scitis; illi abeuntes munierunt sepulcrum, signantes lapidem cum custodibus (Matth. XXVII) , tunc terrae vectes concluserunt in aeternum secundum aestimationem eorum, qui gavisi sunt super eo, non putantes quod resurgeret, sed quod periret nomen ejus in aeternum. Hoc erat falsum gaudium et vana spes illorum. Porro secundum rei veritatem futurum erat, ut non videret caro ejus corruptionem. Ait ergo: Et sublevabis de corruptione vitam meam, Domine Deus meus, id est conclusum vectibus terrae, oppressum signato lapide resurgere facies me tu, qui es Dominus et Deus meus, cujus ego servus et creatura sum secundum formam servi, secundum [Col. 0423D] humanitatem cujus exanime corpus vectibus terrae concludi potuit. Sequitur: Cum angustiaretur in me anima mea, Domini recordatus sum, ut veniat ad te oratio mea ad templum sanctum tuum. Angustiam animae suae verbis patentibus ipse indicavit dicens: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI) . Amplius autem sudor ejus angustiam animae ejus patefecit, qui juxta alium evangelistam, factus in agonia, dum prolixius oraret, sudorem emisit, et factus est sudor ejus sicut guttae sanguinis decurrentis in terram (Luc. XXII) . Tunc, inquit, Dominus recordatus sum, in eo videlicet ut consilio sive proposito divinitatis postponerem sensum, vel effectum carnis dicendo: Verumtamen non mea voluntas, sed tua fiat (ibid.) . Quaenam illa voluntas erat? Ut veniat, inquit, [Col. 0424A] ad te oratio mea, ad templum sanctum tuum. Hoc volebas tu, ut per passionem meam gentes salvarem, quemadmodum in persona mea Spiritus sanctus per os David praelocutus est, dicens: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II) . Hoc erat beneplacitum coram te, ut taliter postularem, imo ego ipse et sacrificium, et oratio pro gentibus moriendo fierem. Judaeos autem quamvis cognatos, sive contribules meos pro humanitatis affectu illis non praeferrem, imo relinquerem. Quare? Nimirum quia gentibus poenitentiam agentibus, isti impoenitentes permanent, et hoc est quod continuo sequitur: Qui custodiunt vanitates, frustra misericordiam [Col. 0424B] suam derelinquunt. Quomodo Judaei vanitates custodierunt? Vere multo labore et mira obstinatione, cujus cum indicia multa sint, haec duo tantum pro testimonio commemorare, ad praesentem pertinet locum. Postquam illum occiderunt, solliciti fuerunt munire sepulcrum, signantes lapidem cum custodibus, causam istam fingentes, ne forte veniant discipuli ejus et furentur eum (Matth. XXVII) . Veraciter autem hoc intendentes, quod etsi post tres dies revivisceret, sicut recordabantur eum praedixisse, non posset prodire lapide oppressus, et sicut hic habemus vectibus terrae conclusus. Deinde cum quidam de custodibus venissent in civitatem, et nuntiassent principibus sacerdotum omnia quae facta fuerant, illi congregati cum senioribus consilio [Col. 0424C] accepto, pecuniam copiosam dederunt militibus, dicentes: Dicite quia discipuli ejus venerunt nocte, et furati sunt eum nobis dormientibus (Matth. XXVIII) . Ita laboraverunt custodire vanitatem suam, ut etiam pecuniam darent copiosam, propter vanitatem custodiendam, ut in mendacio detinere possent veritatem Dei. Quae vanitas magna est, et major, quam ut verbis eam quis possit consequi. Hoc ergo facientes, misericordiam suam reliquerunt, id est 185 gratiam remissionis peccatorum speraverunt. Unde notandum quia non dixit, qui faciunt vanitates, frustra misericordiam suam derelinquent. Neque enim aditum misericordiae perdidissent, pro eo quod occidendo Christum, vanitatem fecerunt, nisi etiam [Col. 0424D] permanendo in incredulitate, suamque perfidiam ponendo contra fidem Evangelii vanitates custodissent. Proinde multo melius dictum est, misericordiam suam dereliquerunt, quam si dicas, misericordia sua illos dereliquit, quia videlicet misericordia nullum derelinquit, sed eam derelinquunt omnes custodes vanitatis, omnes defensores perpetratae iniquitatis. Illud quoque non praetereundum quod dicendo: Derelinquent misericordiam, addit suam, quia videlicet propheticus, ut jam tractavimus de Judaeis, sermo est, quorum Christus primum misericordia est. Eorum enim adoptio est filiorum, ut ait Apostolus, et gloria, et testamentum, et legislatio, et obsequium et promissa; quorum patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus [Col. 0425A] in saecula. Amen (Rom. IX) . Igitur Judaei vanitates custodiendo, idem verbum Dei repellendo, et indignos vitae aeternae semetipsos judicando, misericordiam suam dereliquerunt, et misericordiam non derelinquentem, imo visitantem eos repulerunt, tempus visitationis suae cognoscere nolentes (Luc. XIX) , non misericordiam sempiternam, sed gloriam temporalem quaerentes. Sed vide adhuc quia dicturus, misericordiam suam derelinquent, praemisit frustra. Neque enim saltem servare potuerunt, quod occidendo Christum, sibimet reservare putaverunt, scilicet locum et gentem, imo et lucrosum templi vel sacerdotii sui privilegium, pro quo contra omnes gentes spiritu superbiae nimis elati nomen magnum et grande emolumentum tanquam peculiaris unius Dei [Col. 0425B] populus, capiebant de toto orbe terrarum. Non est factum secundum spem illorum, sed sicut ipsi verbum Dei repellendo, ut jam dictum est, indignos vitae aeternae semetipsos judicaverunt, ita etiam felicitate praesentis vitae indigni judicati sunt ut caderent in ore gladii et amisso loco captivi ducerentur in omnes gentes captivi. Ego autem in voce laudis immolabo tibi, quaecunque vovi, reddam pro salute mea Domino. Illi autem misericordiam suam derelinquunt, sed propter eos misericordiae laus et gloria minor non erit. Nam ego in voce laudis immolabo tibi, linguas alias pro linguis eorum acquiram ut [Col. 0426A] cantent tibi, sicut alibi scriptum est: Propterea confitebor tibi in populis, et psalmum dicam tibi in gentibus (Psal. LVI) . Quaecunque vovi reddam pro salute mea Domino, id est ita gentes notitia tui nominis instruam, ita tuae dilectionis igne accendam ut vota multo plura, quam unquam Judaei voverunt, pro salute sua voveant, et reddant. Haec ita dicit ut obediens, quippe ut Apostolus ait: Didicit ex his, quae passus est obedientiam (Hebr. V) . Siquidem passionibus et ipsa morte eruditus est ad impassibilitatem, qui eatenus passibilis pro carnis affectu fleverat super gentem suam, sicque immutatus est cunctis affectibus ejusmodi depositis, ut paratam voluntatem haberet, relinqueret illis domum suam desertam, et converti ad gentes. Ejus taliter eruditi vox [Col. 0426B] illa per Psalmistam deprompta est: Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum; cantabo et psallam in gloria mea (Psal. CVII) . Nam quod protinus sequitur: Exsurge, gloria mea, exurge, psalterium et cithara (ibid.) , vox est Patris sive divinitatis, carnem de sepulcro suscitans. Unde et in hoc propheta in typum ejus continuo subjunctum est: Et dixit Dominus pisci, et evomuit Jonam in aridam. Dixit enim Dominus terrae et morti, et hunc Dominum nostrum Jesum Christum, qui erat mortuus, reddidit ad vitam, solutis inferni doloribus, juxta quod impossibile erat, teneri illum ab illo (Act. II) .

[Col. 0425C] 186 Jam in typum Domini nostri Jesu Christi qui, ut supra memoravimus, secundum Apostolum didicit ex his quae passus est obedientiam (Hebr. V) , Jonas quoque doctus erat per tribulationis magnitudinem obediendum esse imperio coelesti, et ad hoc promptam gerebat voluntatem, voto astrictus in ventre ceti, sicut et ipse indicat, dicendo: Quaecunque vovi, reddam pro salute mea Domino. Hoc votum prospiciens dixerat Dominus pisci, et evomuit Jonam in aridam. His enarratis, sequitur Scriptura et dicit:

CAP. III.

Et factum est verbum Domini ad Jonam secundo dicens: Surge et vade in Niniven civitatem magnam, et praedica in ea praedicationem quam ego loquar ad te. Magna instantia clemens Deus Ninivitarum [Col. 0425D] quaerebat poenitentiam quam utique sciebat, tanquam Deus omnia sciens, audita praedicatione non defuturam. Sed dicet aliquis; Quare Dominus non solum Ninivitarum, sed omnium gentium Deus, magis de Ninivitis quam de caeteris gentibus curavit? Poterat enim fieri ut aliae quoque gentes converterentur ad poenitentiam, si praedicatores misisset illis Deus, sicut per semetipsum testatur ipse Dei Filius: Vae tibi, inquit, Corozaim, vae tibi, Bethsaida; quia si in Tyro et Sidone factae essent virtutes quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere poenitentiam [Col. 0426C] egissent (Matth. XI) . Item: Quia si in Sodomis factae fuissent virtutes, quae factae sunt in Capharnaum, permansissent forsitan usque in hanc diem (ibid.) . Quare ergo Tyro et Sydoni, Sodomis quoque praedicatorem aut prophetam nullum misit, sicut hunc Jonam tantopere ad Ninivitas ire cogit, cum et illas gentes, sicut et Ninivitas ad poenitentiam converti posse praescierit? Nunquid illos salvos fieri noluit, et idcirco nullum ad eos misit? Videtur namque hoc consequi, quod eos salvos esse noluerit, quoniam testimonium perhibet illis quod poenitentiam fuissent acturi, si praedicatores misisset eis, quod non fecit. Sed econtra dicit Apostolus, quia vult omnes homines salvos fieri (I Tim. II) . Formosa quaestio, quae et nostris quoque temporibus [Col. 0426D] sollicitavit quamplurimos, proinde praesenti loco paulisper immorandum est. Primo dicendum quia, cum dicit Dominus de illis, quia si factae fuissent virtutes in eis, olim in cinere et cilicio poenitentiam egissent, quibus utique non procuravit ut fierent virtutes ejusmodi, non est consequens ut dicas, quia noluit illos salvos fieri, sed hoc tantum, quia de poenitentia illorum non curavit. Esset quidem consequens, si omnis poenitentia ad salutem sufficiens esset; nunc autem non ista est; ille namque solummodo poenitentiae tenor ad salutem perducit, cum [Col. 0427A] idcirco quis poenitentiam agit, quia judicium universale et coelorum regnum futurum esse credit, a quo excludendi sunt, et in gehennam mittendi peccatores. Cum ergo quis idcirco poenitentiam agit, ut mala aeterna evadat, et bona consequatur sempiterna, fidelis judicatur, et per fidem agendo poenitentiam, salvatur. Nulli ex omnibus, quos ad talem poenitentiam converti posse praescivit, Deus unquam praedicatores mittere seu notitiam veritatis ostendere neglexit. Est alia poenitentia sive poenitendi intentio, cum quis idcirco poenitentiam agit; ut praesentia tantum sive praesentis saeculi mala effugiat, bona retineat, fidem aut curam non habens futurorum atque aeternorum bonorum sive malorum. Si exempla requiras, talis poenitentia fuit Achab, qui solummodo [Col. 0427B] de sanguine Naboth, quem interfecerat ipse et Jezabel uxor sua, poenitentiam egit, quia pro illo comminatus fuerat illi Dominus per Heliam dicens: Ecce ego superinducam super te malum, et demetam posteriora tua; et dabo domum tuam sicut domum Hieroboam filii Naboth filii Achia. Propter hoc scidit vestem suam, et operuit cilicio carnem suam, jejunavitque et dormivit in sacco, et ambulavit demisso capite (III Reg. XXI) : idcirco sic egit, ne regno privaretur temporali. Hujus intentionis poenitentia si multum studiosa sit, adipisci meretur quod intendit, sicut praedictus Achab, de quo nunc Dominus ad Heliam dixit. Nonne vidisti Achab humiliatum coram me? Quia ergo humiliatus est mei causa, non inducam malum in diebus ejus, sed in diebus filii sui [Col. 0427C] inferam malum domui ejus (ibid.) . Quod si segnior sit et a summis, ut ita dixerim, labiis proferat: Peccavi, nil proficit, quemadmodum Saul dixit quidem ad Samuelem: Peccavi, quia praevaricatus sum sermonem Domini; sed nunc porta, quaeso, peccatum meum, et revertere mecum ut adorem Dominum, sed non obtinuit. Ait enim Samuel: Non revertar tecum, quia projecisti sermonem Domini, et projecit te Dominus, ne sis rex super Israel (I Reg. XV) . Porro prior ille et melior poenitentiae modus, quo non propter temporalia bona, sed propter ipsum Deum, et futuri saeculi fidem de peccato quis compungitur, interdum absque magno opere sive labore, in prima confessione suscipitur; exempli gratia, ut David [Col. 0427D] qui, cum dixisset ad Nathan: Peccavi Domino, statim audivit: Dominus quoque transtulit peccatum tuum: non morieris (II Reg. XII) . Igitur cum de Tyro et Sidone, Sodomis quoque dicit Dominus, quia si factae fuissent virtutes in illis, olim poenitentiam egissent in cilicio et cinere, sive permansissent forsitan usque hodie, ne aliquem suspicio perturbet, quod eos salvari noluerit, et idcirco virtutes in eis non fecerit, sciendum est duplicem esse modum, 187 sive intentionem poenitendi, id est aliud esse cum pro metu mali temporalis sive praesentis, aliud cum pro fide regni Dei poenitentiam quis agat. Et injusti quidem sunt vel fuerunt, qui poenitentiam egissent, nonnisi pro emolumento temporali sicut egissent, ut ait Dominus, Tyrii et Sydonii. Injustissimi [Col. 0428A] autem, qui neque propter temporalia, neque propter aeterna mala evitanda poenitentiam egerunt, quales erant Judaei, quibus et gehennam ignis aeterni, et excidium quod facturi erant Romani comminabatur Dominus, et pro neutro ad poenitentiam convertebantur. Idcirco Tyrii atque Sydonii, Sodomitae quoque, veraciter quidem injusti, sed comparatione illorum justificantur, ita duntaxat, ut non salventur, sed ut sit eis remissius. Quid tandem de istis, id est de Ninivitis dicemus, quibus hunc prophetam Dominus ad praedicandum tantopere mittere curavit? Nunquid pro fide regni Dei poenitentiam erant acturi? Non utique, sed pro metu temporalis excidii. Unde et in primo tempore ad hanc praedicationem poenitentiam egerunt, et veniam consecuti [Col. 0428B] sunt. Postea vero mala securitate recepta, in pristinis vitiis perseverantes Dei in se provocaverunt sententiam, et, Astiaxa rege Medorum regnante, apud Judaeos Josia, subversi sunt. Quod sciens Tobias ait ad filium suum: Prope erit interitus Ninivae, non enim excidet verbum Domini (Tob. XIV) , quod locutus est Jonas propheta. Et subinde: Video enim quia iniquitas ejus finem dabit ei, (ibid.) . Proinde excepto mysterio, quo in poenitentia Ninivitarum recte plurimum delectamur, signum quippe fuit poenitentiae gentium secundum Deum, valentis ad consequendum regnum coelorum. Excepto, inquam, hoc mysterio nihil est in quo caeteris gentibus Ninivitas poenitentes praeferamus, aut praeferre debeamus. Nam caeterae quoque gentes similiter, id [Col. 0428C] est pro temporalium rerum intentione, poenitentiam agere potuissent, testante Domino, qui de Tyro et Sydone praedictam sententiam locutus est. Quod si quaeritur adhuc cur ejusmodi experimentum contra impoenitentem Israel, de Ninivitis potius quam de caeteris gentibus, dare complacitum est Deo, et ostendere quod in comparatione Israelis justificati essent; quippe qui neque pro temporalium, neque pro aeternorum metu matorum poenitentiam ageret, vitulosque aureos desereret, breviter dicendum est: Ninive civitas magna metropolis Assyriorum erat. Intendebat autem Dei justitia tradere Israelem in manus Assyriorum, quod et factum est anno nono Oseae. Cepit enim Salmanassar rex Assyriorum Samariam, [Col. 0428D] et transtulit Israel in Assyrios. Translatusque est Israel, ait Scriptura, de terra sua in Assyrios, usque in diem hanc (IV Reg. XVII) . Praemonstratum ergo erat comparatione Israelis justificatos esse Assyrios, ne videretur Deus supplantare judicium, tradendo in manus eorum Israelem, qui se profitebatur peculiarem esse Dei populum. Injustum namque calumniatoribus videtur ut Assyriis, in terra sua potenter consistentibus, Israel Dei populus de terra sua transferretur, et in civitatibus Assyriorum perpetua captivitate detineretur. Causa rationabilis data est, quod scilicet Assyrii, saltem pro amore terrae ad poenitentiam converti possent, quod de Israele diu frustra tentatum fuerat, et hujus causae experimentum, per ministerium Jonae quae [Col. 0429A] situm, et inventum est. Porro ad fidem futuri regni Dei suscipiendam tam isti quam illi nimis erant imparati, et idcirco neque manifeste Israeli sive Judaeis, neque ullo modo Assyriis caeterisve gentibus tunc illud oportebat praedicari. Nunc ad ordinem prophetiae revertamur, sacramentum Dominicae resurrectionis in sequentibus prae oculis habentes, cujus in antecedentibus passionis mysterium spectabamus. Et factum est verbum Domini ad Jonam secundo, dicens: Surge et vade in Niniven civitatem magnam, et praedica in ea praedicationem, quam ego loquar ad te. Non dicitur prophetae, quare non fecisti, quod tibi fuerat imperatum, sed sufficit ei naufragii et devorationis sola correptio, ut qui imperantem non senserat Deum, intelligeret liberantem. [Col. 0429B] De Domino nostro homine Jesu Christo, in quo cum sit Deus, humanitas laboravit, illud notum esse debet, quia cum post mortis laborem in sepulcro quiesceret, secundo, verbum Domini ad eum factum est, ut ad praedicandum surgeret. Primo namque, ut superius tractavimus, verbum Domini ad eum factum fuerat, dum baptizaretur a Joanne, quando visus est super eum Spiritus sanctus in specie columbae (Matth. III) , et impletum est illud Isaiae: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me Dominus, ad evangelizandum pauperibus misit me (Isa. LXI) , etc. Et illud quidem ipse de semetipso testatus est, dicendo: Quia hodie impleta est haec Scriptura in auribus vestris (Luc. IV) . Illud autem quod ad eum in sepulcro quiescentem, factum [Col. 0429C] vel dictum est verbum, non ipse eodem modo recitavit, sed nihilominus notum est ex psalmo jam supra memorato, ubi vox Patris taliter dicit: Exsurge, gloria mea, exsurge, psalterium et cithara (Psal. CVII) , subauditur ad confitendum mihi in populis, ad psallendum mihi in nationibus. Nam protinus persona Filii secundum corpus in sepulcro jacentis respondens, exsurgam, inquit, diluculo, subjungitque, confitebor tibi in populis, et psallam tibi in nationibus (ibid.) , quod nimirum est praedicare in Ninive civitate magna. Praedicationem quam loquitur Divinitas, antiquum habens consilium de salvandis populis, sive nationibus sanctae Scripturae testantur. Et surrexit Jonas, et abiit ad Niniven civitatem [Col. 0429D] magnam, juxta verbum Domini. Et Ninive erat civitas magna, itinere trium dierum. Et coepit Jonas introire in civitatem itinere diei unius, et clamavit et dixit: Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertetur. Juxta litteram, Ninive civitas magna erat, et tanti ambitus, ut vix trium dierum posset itinere circumiri. At ille praecepti et superioris naufragii memor, viam trium dierum unius diei festinatione complevit, quanquam et ita possit intelligi quod in tertia tantum parte urbis praedicaverit, et ad reliquos confestim praedicationis sermo pervenerit. Quod ex eo maxime perpendi potest, quod protinus subjungitur: Et crediderunt viri Ninivitae in Domino, et praedicaverunt jejunium, et vestiti sunt saccis, a majore usque ad minorem, et pervenit verbum [Col. 0430A] ad regem Ninive. Non dixit, et pervenit Jonas, sed pervenit verbum ad regem Ninive. Et quis super hoc dubitet quod fama tantae rei pedibus prophetae velocior fuerit, praesertim cum ille toto die ingrediens clamaret, et clamando utique paucis in ipso primo introitu innotesceret? Videtur ergo facilitas Ninivitarum ad poenitentiam in eo commendari, quod antequam Jonas perveniret ad regem Ninive praeveniente fama verbi Domini, ille crediderit. In mysterio quoque amplius sensus iste placebit. Ninive quoque civitas magna itinere trium dierum, mundus iste est sive orbis novissimarum trium partium, scilicet Asiae, Europae, et Africae. Hunc orbem terrarum trifidum Christus Jesus post passionem et resurrectionem suam, introivit itinere diei unius, id est [Col. 0430B] illustravit illustratione Dei unius, ut gentes, quae multa falsarum portenta deorum sectabantur, unum Deum cognoscentes, 188 ab errore suo liberarentur. Non quidem in persona sua ad gentes profectus est, sed in apostolis suis in quibus ipse utique loquitur, quos cum mitteret, dicens: Euntes, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) , hoc quoque dixit: Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (ibid.) . Igitur ipse ad Niniven, id est ad gentes venit, quia veraciter cum illis est, et in ipsis loquitur, quos ipse misit. Adhuc, inquit, quadraginta dies, et Ninive subvertetur. Et est sensus: Adhuc tempus poenitentiae vobis gentibus datum est, et hoc tempus in sua potestate [Col. 0430C] posuit Deus, quod cum impletum fuerit, consummabitur mundus, et per ignem judicabitur. Numerus quippe quadragenarius poenitentialis est. Nam et Moses quadraginta diebus in monte Syna (Exod. XXIV, XXXIV) , et Helias fugiens Jezabel, quadraginta diebus jejunavit (IV Reg. XIX) , et ipse Dominus verus Jonas, missus ad praedicationem mundi quadraginta diebus jejunans (Matth. V) , haereditatem nobis jejunii quadragenarii reliquit, ut per singulos annos sacramentum ejus paschale celebraturi, ad esum corporis et potum sanguinis ejus per tot dies praeparemur. Itaque adhuc quadraginta dies et Ninive subvertetur, id est adhuc tempus poenitentiae breve datum est gentibus, post quod jam non erit [Col. 0430D] tempus, sicut et Apocalypsi sua Joannes angelum fortem de coelo descendentem, qui est Christus, ipse Dei Filius, cum juramento firmasse testatur: Et angelus, inquit, quem vidi stantem super mare, et super terram, levavit manum suam ad coelum, et juravit, per Viventem in saecula saeculorum, quia tempus amplius non erit, sed in diebus vocis septimi angeli cum coeperit tuba canere, consummabitur mysterium Dei, sicut evangelizavit per servos suos prophetas (Apoc. X) . Mysterium Dei consummabitur, Ninive subvertetur, mundus per ignem judicabitur, homines impii cum diabolo et angelis ejus in ignem aeternum mittentur, tempus poenitentiae non erit amplius. Talis vel tantae rei praedicatio clamor utique est, et fragor omni aures habenti terribilis, ita ut nihil sit terribilius [Col. 0431A] hoc auditu, quemadmodum et ille senserat, qui ita loquitur: Revelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem, et injustitiam hominum eorum qui veritatem Dei in injustitia detinent (Rom. I) . Bene ergo et hoc ad mysterium pertinet, quod Jonas introiens civitatem clamasse dicitur quia Ninive subvertetur. Et crediderunt viri Ninivitae in Dominum, et praedicaverunt jejunium, et vestiti sunt saccis a majori usque ad minimum. Et pervenit verbum usque ad regem Ninive. Et surrexit de solio suo, et abjecit vestimentum suum a se, et indutus est sacco, et sedit in cinere, et clamavit, et dixit: In Ninive ex ore regis et principum ejus, dicens: Homines, et jumenta, et boves, et pecora non gustent quidquam, nec pascantur, et aquam non bibant, et operiantur saccis [Col. 0431B] homines, et clament ad Dominum in fortitudine, et convertatur vir a sua via mala, et ab iniquitate, quae est in manibus eorum. Quis scit si convertatur, et ignoscat Deus, et revertatur a furore irae suae, et non pereamus? Res gesta valde memorabilis expositione non indiget, sed hoc semper memoriter tenendum est, quia in condemnationem Israelis hoc provenit, quod Ninivitae poenitentiam tam cito tamque studiose egerunt pro metu malorum temporalium, Israel autem toties correptus, per prophetas commonitus, neque pro temporalium, neque pro aeternorum timore malorum poenitentiam egit, ut recederet a peccatis Hieroboam, et aureorum cultum desereret vitulorum. Porro in mysterio multo delectabilius est, quod crediderunt viri Ninivitae in [Col. 0431C] Dominum, id est quod Judaeis contradicentibus et blasphemantibus, gentes Christi receperunt Evangelium, et gavisae sunt, et glorificaverunt Deum. Nam praedicaverunt quidem jejunium, et saccis vestiti sunt, id est omnimoda humilitatis compositione ad tantam gratiam sese comparaverunt, sed hoc cum gaudio fecerunt, prae oculis habentes jucundum praesentis tristitiae fructum, scilicet remissionem, et apertum sibi regnum coelorum. Et pervenit, inquit, verbum ad regem Ninive. Si totus mundus Ninive, quid nisi Romanum imperium intelligimus per regem Ninive? Denique Romanum imperium sic terrore et potentia cunctis regnis praeeminebat, quomodo ducibus sive satrapis in quolibet regno praeeminet regia potestas. Ad hujusmodi regem [Col. 0431D] Ninive verbum priusquam ipse Jonas pervenit, quia videlicet Roma caput mundi, priusquam videret apostolos Christi, Evangelium ejus audivit, et sapienter appendens, fidelem, et acceptione dignum sermonem judicavit, magnumque caeteris gentibus fuit exemplum credendi. Neque enim contemnendum putarent quod sapientia Romana rationabile esse sua credulitate comprobasset. Unde gratulatus Apostolus: Primum quidem, ait, gratias ago Deo meo semper per Jesum Christum pro omnibus vobis, quia fides vestra annuntiatur in universo mundo, obsecrans, si quomodo tandem aliquando prosperum iter habeam in voluntate Dei veniendi ad vos (Rom. I) . Nondum ergo ad eos venerat, sicut adhuc amplius [Col. 0432A] subjungendo manifestat: Nolo enim vos ignorare, fratres, quia saepe proposui venire ad vos, et prohibitus sum usque adhuc, (ibid.) , etc. Praeveniente igitur verbo ad ejusmodi regem Ninive, ille surrexit de solio suo, etc., ut supra. Usque adeo profecit auditus verbi, et paulatim invaluit, ut de altitudine gloriae saecularis demitteret, et subtus se curvaret genu verticemque inclinaret tanti imperii baptizato imperatore Constantino per beatum Sylvestrum pontificem apostolicae sedis. Nam in illo quantum Evangelio Christi terrena potestas assurrexerit, licet satis notum sit, paulisper tamen commemorandum est ex privilegio sanctae Romanae Ecclesiae, quod idem Constantinus imperator constituit. In quo inter caetera sic dicit: Decrevimus quidem et hoc, [Col. 0432B] ut idem venerabilis Pater noster Sylvester summas pontifex, vel ejus successores omnes pontifices diademate, videlicet corona quam ex capite nostro illi concessimus ex auro purissimo, et gemmis pretiosis uti debeant, et eorum caput ad laudem Dei et Domini nostri pro honore beati Petri apostoli gestare. Ipse vero beatissimus papa super coronam clericatus, quam gerit ad gloriam beati Petri apostoli, omnino ipsa ex auro non est passus uti corona. Phrygium vero candidi nitoris, splendidam resurrectionem. Dominicam designans, ejus sacratissimo vertici manibus nostris imposuimus, et tenentes frenum equi ipsius pro reverentia beati Petri apostoli, stratoris officium illi exhibuimus, statuentes, eodem phrygio omnes successores ejus singulariter uti in processionibus, admirationem [Col. 0432C] imperii nostri. Unde ut non pontificalis apex vilescat, sed magis amplius quam terreni imperii dignitas et gloria potentiae decoretur. Ecce tam palatium nostrum ut praelatum est, quamque Romanae urbis et omnes Italiae seu occidentalium regionum provincias, loca, et civitates, praefato beatissimo pontifici patri nostro Sylvestro universali papae tradentes atque relinquentes ei, et successoribus ipsius pontificatus, a quorum potestate, et ditione per hanc nostram divalem et sacram pragmaticam constitutionem decernimus disponenda atque juri sanctae Romanae Ecclesiae concedimus permanenda. Unde congruum prospeximus 189 nostrum imperium et regni potestatem orientalibus transferri ac transmutari regionibus, et in Byzantii provincia, in optimo loco, nomini nostro [Col. 0432D] civitatem aedificari, et nostrum illic constitui imperium, quoniam ubi principatus sacerdotum, et Christianae religionis caput, ab imperatore coelestium constitutum est, justum non est, ut illic imperator terrenus habeat potestatem. Nimirum, cum haec jam dictus Constantinus dixit, et fecit, nunc rex Ninive de solio suo surrexit, tunc Romanum imperium verbo Domini assurrexit, et abjecit vestimentum suum a se, id est illas quibus involutus fuerat, religiones fanaticas reliquit, suscepta Christiana religione, et induit saccum, et sedit in cinere, ut videlicet ordinate post asperitatem poenitentiae, circumdaretur delectamento justitiae, dicens cum Psalmista: Conscidisti saccum meum et circumdedisti me laetitia (Psal. XXIX) . Religiosus [Col. 0433A] namque mos et ordinata est traditio professionis evangelicae, ut prius de pristinis erroribus poenitentia suscepta catechizetur quisque sacramento passionis Dominicae, et deinde Christo consurgat in sacro baptismate, gaudens de prima resurrectione, id est de peccatorum remissione. Hujus sacramenti, et omnis Ecclesiae religionis lex et ordo multimodis jam antedictae Romae munitur ac roboratur decretis, eo quod beati principis apostolorum Petri sedes facta sit, ejusdem et consortis ejus Pauli, sicut praedicatione illustrata, ita et martyrio coronata, cunctis Ecclesiis caput altius extulerit, latiusque denominetur per omnes gentes sacra pontificum ejus lingua, quam dominata fuerit Caesarum sive Augustorum purpura. Bene ergo et hoc mysterio [Col. 0433B] congruit, quod rex Ninive clamavit, et dixit: In Ninive ex ore regis et principum ejus dicens: Homines, et jumenta, et boves et pecora non gustent quidquam, etc. Sicut enim tunc secundum edictum regis Ninive fieri oportuit, ita secundum fidem et traditionem beatorum Petri et Pauli, qui sunt vel esse debent os et lingua Romanae sedis, ordinem ecclesiasticum oportet observari. Sane homines et jumenta saccis operta, et clamantia ad Deum rationabiles et irrationabiles, sive prudentes ac simplices intelligere debemus ad praedicationem Evangelii poenitentiam agentes, juxta quod alibi dicitur: Homines et jumenta salvos facies, Domine (Psal. XXXV) . Dicendo autem: Quis scit si convertatur, et ignoscat Deus, ambiguum ponitur et incertum, ut, dum homines [Col. 0433C] dubii sunt de salute, non tamen desperent, imo fortius agant poenitentiam, et magis Deum provocent ad misericordiam. Et vidit Deus opera eorum, quia conversi sunt de via sua mala, et misertus est Deus super malitia quam locutus fuerat, ut faceret eis, et non fecit. Non tunc primum vidit, quando sic operti sunt, non, inquam, tunc primum vidit saccos eorum, quando se illis vestierunt, sed jamdudum viderat priusquam mitteret illuc prophetam, quando prophetas occidebat Israel praedicentes instantem sibi captivitatem, et non incertus praescierat quod, si longe ad gentes mitteret prophetas, tale quid nuntiando, illi audirent et poenitentiam agerent. Vidit ergo, id est videre fecit, per hoc experimentum, quam damnabilis esset Israel, in [Col. 0433D] comparatione gentium, ut non solum prophetae, sed et totus orbis terrarum audiens, justum comprobaret esse judicium in eo quod gentibus Deus misereretur, Israeli non misereretur, eo quod converterentur de via sua mala, Israel autem perseveraret absque poenitentia. Malitiam hic pro afflictione accipimus, id est pro subversione Ninive, quam fuerat locutus, quam per prophetam fuerat comminatus. Nec vero mutabilitatis est, quod quasi poenitens Deus saepe dimittit, quod fuerat comminatus, imo maxime stabilitatis et animi est incommutabilis, quia videlicet illa intentione, ut poenitentiam agant, solet comminari peccatoribus. Proinde et hic cum dicit: Adhuc quadraginta dies, et Ninive subvertetur. [Col. 0434A] Et in lege dicit, qui fecerit hoc vel hoc, morte morietur. Sed et in Evangelio cum loquitur: Omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt (Matth. XXVI) , prudens lector subaudire debet, nisi conversus fuerit, nisi poenitentiam egerit, juxta illud: Nisi conversi fueritis, gladium suum vibrabit (Psal. XVII) , id est qualis poena vel sententia peccatum consequatur jam praescripsit, quam profecto tunc adimplebit, nisi conversi fueritis.

CAP. IV.

Et afflictus est Jonas afflictione magna, et iratus est, et oravit ad Dominum, et dixit: Obsecro, Domine, nunquid non hoc est verbum, cum adhuc essem in terra mea? Propter hoc praeoccupavi ut fugerem in Tharsis. Scio enim quia tu Deus meus clemens, et misericors, patiens et multae miserationis, [Col. 0434B] ignoscens malitia. Et nunc, Domine, quaeso, tolle animam meam, quia melior est mihi mors quam vita. Afflictionem et iram prophetae, sed et verba ejus dicentis, et nunc, Domine, tolle, quaeso, animam meam a me, etc., ut rite perpendamus, afflictionem quoque Mosi et iram ejus, et verba ejus prae oculis habere debemus, quia videlicet et ille afflictione magna afflictus est, et iratus fuit, et dolenter locutus, quando peccavit populus. Nam afflictionem suam ipse denarrans: Cumque vidissem, ait, nos peccasse Domino Deo nostro, et fecisse vobis vitulum conflatilem, procidi ante Dominum sicut prius, quadraginta diebus et noctibus panem non comedens, et aquam non bibens (Deut. IX) , etc. Iram suam in eadem causa foris patefecit, dum stans in porta castrorum, [Col. 0434C] ait: Si quis est Domini jungatur mihi, congregatisque ad eum omnibus filiis Levi, ponat, inquit, vir gladium super femur suum. Ite et redite de porta usque ad portam per medium castrorum, et occidat unusquisque fratrem et amicum, et proximum suum. Feceruntque ita, cecideruntque in illo die quasi viginti tria millia hominum (Exod. XXXII) . Porro verba ejus nimium dolentis et afflicti ista sunt: Obsecro autem, dimitte eis hanc noxam, aut si non facis, dele me de libro tuo quem scripsisti (ibid.) . Itaque et hujus afflictionem et iram, et verba dicentis: Tolle, quaeso, animam meam, eodem sensu ponderemus, quia videlicet inde afflictus est afflictione magna, quod Israel judicio divino cadebat, et in comparatione ejus justificabatur Ninive, Assyriorum civitas, [Col. 0434D] credendo et poenitentiam agendo, nec refragari poterat quin recta esset sententia, ac justa incumberet suae genti captivitas. Afflixit se Moses pro populo, ut exaudiretur, afflictus est ille afflictione magna, eo quod non exaudiretur. Iratus est Moses ira justa et zelo bono dicendo: Ponat vir gladium super femur suum, cecideruntque viginti tria millia, iste autem iratus quidem est, sed non potuit iram suam actu adimplere, ut averteret iram Domini a populo puniendo, id est auctores sive sacerdotes vitulorum, sicut Elias quoque occiderat sacerdotes Baal, quadringentos quinquaginta viros (III Reg. XVIII) . Taedio ergo habens vitam suam, non dixit cum conditione, ut Moses. Aut dimitte eis hanc noxam tui, si [Col. 0435A] non facis, dele me de libro tuo quem scripsisti, sed absolute: Tolle, inquit, quaeso, animam meam, quia melior est mihi mors quam vita, subauditur, quia timor, quem timebam, evenit mihi, et quod verebar, accidit; hoc timebam, et hoc verebar, quia tu Deus clemens et misericors, patiens, et multae miserationis, parares ignoscere, et veniam dare poenitentibus Ninivitis, et in illorum poenitentia demonstrare quam damnabilis esset impoenitens Israel, et quod 190 damnationem ejus non tua inclementia, sed ipsius faceret impoenitentia. Propter hoc praeoccupavi ut fugerem in Tharsis, videlicet non quod veniam Ninivitis, vel poenitentiam inviderem, sed quod gentem meam quondam prae caeteris gentibus electam, nunc caeteris pejorem, et plus durae cervicis inveniri timerem. [Col. 0435B] Porro, cum Jonas typus Christi sit, quomodo Christo convenit affligi et irasci, postquam resurrexit a mortuis, sicut Jonas cum sic affligeretur et sic irasceretur, exierat de ventre ceti? Nam ante resurrectionem suam, afflictus quidem fuisse et iratus de suae gentis perditione legitur, quando videns civitatem, flevit super illam, et ingressus templum, vendentes et ementes in illo terribiliter ejecit (Luc. XIX) . Sed postquam resurrexit a mortuis, sicut jam non moritur, ita etiam non affligitur. Ergo sicut non per suam personam ad gentes venit, et tamen recte venisse dicitur, videlicet per apostolos suos, in quibus ipse loquitur, sic nihilominus in eisdem affligi recte dicitur, quia afflicti et contristati sunt, licet in sua persona jam non affligatur. Afflictorum [Col. 0435C] unus, in quo sine dubio Christus loquitur, ita dicit Paulus apostolus: Veritatem dico in Christo, non mentior, testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu sancto, quoniam tristitia est mihi magna, et continuus dolor cordi meo. Optabam enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis (Rom. IX) , etc. Et dixit Dominus ad Jonam: Putasne bene irasceris tu? Quod ad unum Jonam dicit Dominus, hoc ad omnes dicit, qui pro officio suo de hominibus curantes irascuntur. In ipsa namque ira sua revocandi sunt intus, ut causam sive intentionem suam respiciant et attenta discretione perpendant utrum bene irascantur an non. Nam si non hominibus, sed hominum peccatis irascuntur, si non homines, sed hominum vitia oderunt, et persequuntur, bene [Col. 0435D] irascuntur, et bonus est in eis zelus. Si autem non peccatis, sed hominibus irascuntur, si non vitia, sed homines oderunt, et persequuntur, male irascuntur, et malus est in ipsis zelus. Hoc igitur vigilanter attendendum et decernendum est omnibus, dum uni dicitur: Putasne bene irasceris tu? Et egressus est Jonas de civitate, et sedit contra Orientem civitatis, et fecit sibimet ibi umbraculum, et sedebat subter illud in umbra, donec videret quid accideret civitati, et praeparavit Dominus Deus hederam, et ascendit super caput Jonae, ut esset umbra super caput ejus, et protegeret eum, laboraverat enim. Et laetatus est Jonas super hedera, laetitia magna. Et praeparavit Deus vermem ascensione diluculi in crastinum, et [Col. 0436A] percussit hederam, et exaruit. Et cum ortus fuisset sol, praecepit Dominus vento calido et urenti, et percussit sol super caput Jonae, et aestuabat, et petivit animae suae ut moreretur, et dixit melius est mihi mori, quam vivere. Afflicto et irato prophetae amplius impenditur, unde magis ac magis affligatur et irascatur, quia videlicet per hanc similitudinem hederae, tam cito exortae, et tam cito arefactae prophetico spiritu intelligere poterat antequam fieret, id quod intelligimus nos quia factum est, videlicet quod non solum tunc instanti tempore decem tribus, Assyriis tanquam justioribus, utpote impoenitentes ad poenitentiam pronis, verum et ipsa Hierusalem et tota gente relicta, quandoque ad gentes transitura foret salus. Et secundum historiam quidem, haec quae [Col. 0436B] nunc dicuntur: Et egressus est Jonas de civitate, et caetera posteriora sunt praecedentibus; secundum mysterium autem, anteriora sive priora sunt. Nam quod egressus est Jonas de civitate, et sedit contra Orientem civitatis, illud mystice nobis insinuat quod Dominus sive verbum Domini, totius mundi gentes in initio reliquit, ut Apostolus ait: Vias suas ingredi permisit (Act. XIV) . Fecitque sibimet umbraculum, scilicet Patres Abraham, Isaac, et Jacob assumendo, et genus illorum eligendo, quia requiem sibimet invenit in fide illorum. Hoc est namque quod ait: Et sedebat subter illud in umbra donec videret, quid accideret civitati. Sic enim intra generationem eorum sese continuit, donec veniret tempus reconciliationis gentium quod ipse praescivit. Quod [Col. 0436C] subinde subjungitur: et praeparavit Dominus Deus hederam, et ascendit super caput Jonae, ut esset ambra super caput ejus, et protegeret eum (laboraverat enim), illud mystice intelligimus, quod post suave umbraculum fidei Patrum legem dedit, et religionem sacerdotalem per Mosen instituit, ut sub illa contegeretur verbum Domini, sive spiritus veritatis, adopertus figuris, et utilitate litterae, quae congrue significatur per viriditatem levis hederae, sive, ut quidam volunt, cucurbitae. Denique cucurbita et hedera hujus naturae sunt, ut per terram reptent, lata habentes folia, in modum pampini, et absque furcis vel adminiculis, quibus innitantur, altiora non appetant. Sic nimirum littera legis cunctarumque caeremoniarum lata est, et umbra densissima, semetipsam obscurat. [Col. 0436D] Et nisi spiritualis intelligentiae adminiculis sublevetur, neque alta neque pretiosa est. Et laetatus est, ait, Jonas super hederam laetitia magna, quia videlicet verbum Domini, quod est Christus, in prophetis et sanctis hominibus habitans, priusquam incarnaretur, sub illa interim servabatur, et honorabatur etiam ab ignorantibus, quibus pro ratione temporis celabatur et celari oportebat quod sub umbraculo litterae contineretur. Nec vero incongrue laetitia magna in ejusmodi laetatus post laborem fuisse dicitur, quia nimirum pro parte illorum, qui inter illas caeremonias complacuerunt, laetabatur, qui per fidem suam illum laetificaverunt, imo et ipsius laetitia fuit laetitia ipsorum, quando illi laetabantur in ipso, [Col. 0437A] exempli gratia, ut David, quando reducens arcam Domini, ludebat coram Domino in omnibus lignis fabrefactis, et citharis, et lyris, et tympanis, et sistris, et cymbalis, et subsiliebat, atque saltabat; et ludam, inquiens, et vilior fiam plus quam factus sum, et ero humilis in oculis meis (II Reg. VI) . In ejusmodi noster Jonas, id est Christus sive verbum Domini, necdum incarnatum, revera tunc laetitia magna laetabatur, et requiescebat, laboraverat enim, videlicet mores populi illius in deserto sustinendo, nec laetari desiit, donec inde carnem assumeret, et Deus homo fieret. At vero ubi Christus passus est, et resurrexit, praedicari coepit Ninivitis, id est cunctis gentibus, poenitentia, et remissio omnium peccatorum in nomine ejus. Tunc omne illud umbraculum legis, et caeremoniarum [Col. 0437B] dissipatum est, ita ut et civitas Hierusalem, et ipsum templum omnino destrueretur, sicut toto orbi notum est. Exaruit ergo hedera a verme percussa in ascensu diluculi, id est revelatione resurrectionis Domini nostri, qui diluculo resurrexit. Vermis hic recte Romanum imperium intelligitur, sicut et in Johel per erucam, locustam, bruchum atque rubiginem, quatuor principalia regna intelliguntur, quorum ultimum Romanum fuit. Nam primum Babylonicum fuit, secundum Persicum, tertium Macedonicum exstitit, a quibus locus et gens illa diversis temporibus lacerata, tandem a Romano imperio irrecuperabiliter est destructa, quod ad hoc ipsum utique Dominus praeparaverat, juxta quod hic dicitur, quia vermem paravit Dominus. Itaque sicut per [Col. 0437C] poenitentiam Ninivitarum conversio gentium, sic per ariditatem hederae significata est desertio Judaeorum. Quod deinde sequitur: Et cum ortus fuisset sol, praecepit Dominus vento calido et urenti, et percussit sol caput Jonae, et aestuabat, illam significat tribulationem, quam in discipulis suis Christus pertulit, ab ipsis Judaeis, interim 191 dum parabatur vermis ad percutiendam hederam, id est dum differretur Romanorum adventus ad subvertendam Judaeam, etiam priusquam ab hominibus subverteretur, jam coram Deo subversam, et ex quo Christi sanguinem fudit omnino arefactam. Inde fuit illa grandis afflictio et ira Jonae, de qua supra dictum est, qui afflictione magna afflictus et iratus est. Tristitia namque magna fuit apostolis, [Col. 0437D] caeterisque discipulis ex ea gente, tam ex spiritu charitatis quam ex affectu consanguinitatis, ita ut illis tanquam fratribus afflicto corde condolerent, et tanquam ore severo increparent. Exempli gratia, ut protomartyr Stephanus qui magna charitate compatiens, clamavit dicens: Domine, ne statuas illis hoc peccatum (Act. VI) , et magna severitate redarguens: Dura, inquit, cervice, et incircumcisi corde et auribus, vos semper Spiritui sancto restilistis, sicut patres vestri (ibid.) , etc. Et dixit Dominus ad Jonam: Putasne bene irasceris tu super hederam? Et dixit: Bene irascor ego usque ad mortem. Et dixit Dominus: Tu doles super hederam, in qua non laborasti, neque fecisti ut cresceret, quae sub una nocte nata est, et sub [Col. 0438A] una nocte periit. Et ego non parcam Ninive civitati magnae, in qua sunt plus quam CXX millia hominum, qui nesciunt quid sit inter dextram et sinistram suam, et jumenta multa. Manifeste hic tanquam argumentum a majore factum est ad constringendum prophetam ut consentiat, et consentiendum esse censeat misericordiae circa poenitentiam Ninivitarum. Nam sine ulla contradictione majus est homo unus, imo et jumentum unum anima et sensu vigens, quam CXX millia hederarum sive cucurbitarum, quae et si aliqua qualicunque vita vivunt, nullius tamen habent sensus officium. At ille super ariditate unius hederae sive cucurbitae magis irascebatur, quam super eversionem doleret, si evenisset secundum suam prophetiam, CXX millium hominum multorumque jumentorum, [Col. 0438B] et qui irascebatur non servari sibi hederam in qua ipse non laboraverat, aequanimiter tulisset, ut subverteret Deus tot homines totque jumenta quae creaverat. Sed objici potest quia tanquam propheta spiritu praesago praevidebat quid illa praesignaret cucurbitae ariditas. Ninive servata, scilicet quod sua gens Israelitica in comparatione gentium multo damnabilior esset jumento, et ob hoc irascebatur, et humano affectu propinquitati suae condolebat. Ad hoc itaque scienter dicendum quia tota illa propinquitas, omnis illa multitudo Israelitica quae verbum Domini non recipiebat, imo prophetas verbi Domini praecones occidebat, et ob hoc in captivitatem ducenda erat, juste coram oculis Domini reputabatur tanquam hedera sive cucurbita. Nam in alio propheta [Col. 0438C] vocem audivimus dicentis: Clama. Et illo dicente, quid clamabo? Omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos feni, et exsiccatum est fenum, et cecidit flos, verbum autem Domini manet in aeternum (Isai. XL) . Ergo et Israel quoniam non recipiebat verbum Domini manens in aeternum, fenum erat, et idcirco congrua similitudine monstratum est Jonae, quanti aestimari deberet illa carnalis propinquitas sua, pro qua aemulabatur contra Ninivitas, tanquam si diceret illi Dominus: Israel sic mihi est tanquam hedera sive fenum, quia non manet in eo verbum Domini. Ninivitae autem qui audierunt et crediderunt, homines sunt, jumenta sunt, id est tanto superant Israelem incredulum, quanto hederam sensu carentem superant jumenta quae vivunt et sentiunt, [Col. 0438D] sive homines qui vivunt, sentiunt atque discernunt. Adde et hoc, quod tot homines viventes nesciunt quid sit inter dextram et sinistram suam, Israel autem habens legem et prophetas, excusationem habere de ignorantia non potest. Si ergo dolor admittat rationem correptus propheta sine dubio fatetur, zelo hominis justiorem esse Dei clementiam. Ut tandem et hoc ipsum ad Christi personam in mysterio referamus, primum illud reminiscamur, quod agonizans in passione sua: Tristis est, inquit, anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI) . Deinde subjungens: Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma (ibid.) Contristabatur enim pro futura eversione Hierosolymorum in sanguinis sui vindictam, [Col. 0439A] unde et antea videns civitatem, fleverat super illam, et illa tristitia sive fletus erat ex carne infirma, nam spiritus promptus erat, sciens non esse curandum de carnalitate, sed de sola justitia divina. Dicat ergo spiritus promptus carni infirmae: Tu doles super hederam in qua non laborasti, neque fecisti ut cresceret, etc. Denique tota pulchritudo civitatis, et cultus templi speciosi, quasi hedera pro parvo haberi debuit in conspectu Divinitatis, pro qua utique noster Jonas, id est columba sive dolens Christus non laboravit. Neque enim idcirco Deus homo factus est, laboremque subiit passionis, ut in tali templo sive in illis gloriaretur aut requiesceret carnalibus templi caeremoniis, sed idcirco ut salvaret Ninive, ut passione sua redimeret mundum secundum illam [Col. 0439B] Dei Patris propheticam vocem: Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II) . Sed nec fecisti, inquit, ut cresceret herba, id est nec exegisti ut tibi offerrentur ejusmodi victimae et holocausta, juxta illud Hieremiae: Non sum locutus, ait, cum patribus vestris, et non praecepi eis in die qua eduxi eos de terra Aegypti, de verbo holocautomatum et victimarum, sed hoc praecepi eis dicens: Audite vocem meam, et ero vobis Deus (Jer. VII) , etc. Ejusmodi hedera sub nocte una nata est, et sub una periit, quia videlicet cito legem populus ille recepit, dicendo: Omnia quae locutus est Dominus faciemus, et erimus obedientes (Exod. XXIV) . Cito deseruit, primum sequendo Hieroboam, et dicendo: [Col. 0440A] Non est pars nobis in David (III Reg. XII) , atque serviendo aureis vitulis, et deinde secundum persuasionem pontificum denegando et crucifigendo Christum Filium Dei. Dicat ergo, ut jam praefati sumus, spiritus promptus infirmae carni. Tu doles super hederam, id est super propinqua tua gente Judaea, et ego non parcam Ninive civitati magnae, non providebo saluti gentium in toto orbe, quae ignorant, et errant? Multa namque sunt in gentibus millia hominum qui ad simulacra muta prout ducuntur; eunt, non per malitiam, sed per ignorantiam, et sine dubio vias suas corrigerent si haberent veritatis notitiam, si ostensum fuerit illis quid sit inter dextram et sinistram suam, id est inter Dei veritatem et hominum mendacium. Quod quia nondum [Col. 0440B] sciunt, similes sunt puerulis qui prae imbecillitate infantiae nesciunt quid sit inter dextram, et sinistram suam, id est quae manus, utrum dextra an sinistra valentior et usui cuilibet aptior sit, quia nondum sunt experti, aequaliter enim adhuc pro tempore, quia nuper de vulva prodierunt, utrumque brachiolum, utraque manus omnino imbecillis est. Talium plus quam CXX millia erant in illa Ninive, utpote civitate magna. Nam, cum esset ampla trium dierum itinere, non incredibile est tantam in ea fuisse multitudinem, solum modo parvulorum et lactantium, qui, sicut jam dictum est, nullum dextrae et sinistrae suae, quaenam amplius valerent, ceperant experimentum.

CAPUT I.

Verbum Domini quod factum est ad Michaeam prophetam Morasthiten, in diebus Joathan, Achaz, Ezechiae, regum Juda, quod vidit super Samariam et Hierusalem. Verbum Domini quod descendere consuevit ad prophetas, descendit ad Michaeam quoque, quod, ut jam dictum est, interpretatur humilitas, qui de Morasthi loco, videlicet humili et viculo non grandi, ortus erat, quod nomen in nostra lingua haeredem sonat, unde etiam supradictum est. Hujus verbi Domini, verbi prophetici, summa intentio est, sicut et in caeteris prophetis declamare ruinas imminentes Israelitico populo, quas de multitudine gentium instaurari oporteat per adventum Christi. Ruinae autem ejusdem Israel duplices sunt, dum et interius a gratia Dei, vel vita [Col. 0441B] aeterna cadunt, et exterius de terra, quam Dominus dederat possidendam, captivi ducuntur per manus hostium. Utraque haec mala, tam iste quam caeteri prophetae, praenuntiantes ingemiscunt, et in Christo venturo, quem annuntiant, consolationem recipiunt. Libet ergo in primis prophetiam hanc per partes suas distinguere, quia, si rite animadvertimus, tertio repetita sunt in hoc propheta, ea quae diximus, scilicet conquestio sive deploratio cadentium Israelitarum, qui tanquam naturales rami de bona radice producti, per infidelitatem fracti sunt, et consolatio de adventu Christi, per cujus gratiam de gentibus, tanquam de oleastro rami non naturales inserti sunt (Rom. XI) . Primum in exordio, intentione ad audiendum excitata, quod sic se habet: [Col. 0441C] Audite, omnes populi, et attendat terra et plenitudo ejus. Rejectionem illius gentis, et causas rejectionis sic incipit: In scelere Jacob omne istud, et in peccatis domus Israel. Quod scelus Jacob? Nonne Hierusalem? Ita incipiens et declamans usque ad id: Utinam essem vir non habens spiritum, et mendacium potius loquerer, stillabo tibi vinum et ebrietatem, et erit super quem stillatur populus iste (Mich. II) , continuo fidem patrum super carnalium filiorum amissione consolatur in Christo, per quem damna illorum de gentibus recuperantur. Ait enim: Congregatione congregabo Jacob, totum in unum conducam reliquias Israel, partem ponam illum quasi gregem in ovili, quasi pecus in medio caularum tumultuabuntur [Col. 0441D] a multitudine hominum. Ascendet enim pandens iter ante eos, dividet, et transient portam, et egredientur per eam, et transibit rex eorum coram eis, et Dominus in capite eorum (ibid.) . Deinde secundo repetens ac dicens: Audite, principes Jacob, et duces domus Israel, nunquid non vestrum est scire judicium, [Col. 0442A] qui odio habetis Dominum, et diligitis malum, etc., usque ad id propter hoc causa vestri, Sion quasi ager arabitur, et Hierusalem quasi acervus lapidum erit, et mons templi excelsa silvarum (Mich. III) . Continuo consolationem jam dictam in Christo repromittens dicit: Et erit in novissimo dierum praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et sublimis erit super colles, et fluent ad eum populi, et prophetabunt gentes multae (Mich. IV) , etc. Inter quae locum quoque nativitatis ejusdem Christi praenuntiat his verbis: Et tu Bethleem Ephrata, parvula es in millibus Juda, ex te mihi egredietur qui sit Dominator in Israel (Mich. V) . Deinde tertio repetens ac dicens: Audite quae Dominus loquitur: Surge, contende judicio adversum montes, et audiant colles [Col. 0442B] vocem tuam, etc., usque ad id quia filius contumeliam facit patri, filia consurgit adversus matrem suam, nurus contra socrum suam, inimici hominis domestici ejus (Mich. VI, 7) , quibus utique verbis condemnatio Judaicae sive Israeliticae gentis propter incredulitatem declamatur, protinus per os ejusdem prophetae taliter electio gentium semetipsam in Christo consolatur: Ego autem ad Dominum aspiciam, et exspectabo Deum Salvatorem meum, etc., usque in hunc finem; revertetur et miserebitur nostri. Deponet iniquitates nostras, et projiciet in profundum maris omnia peccata nostra. Dabis veritatem Jacob, misericordiam Abraham, quae jurasti patribus nostris a diebus antiquis (Mich. VII) . His animadversis, tenebras, de quibus in psalmo scriptum est: [Col. 0442C] Tenebrosa aqua in nubibus aeris (Psal. XVII) , id est occulta scientia in prophetis, illuminatas esse arbitramur, quia a candelabro isto, quod est Christus, illuminatur propheta, dum ruinas seminis Abrahae sive gentis Israeliticae, quae diversis temporibus variisque casibus acciderunt, et praedicit et deplorat, et restaurationem 194 ex gentibus per Christum futuram providens spiritualiter exsultat. Igitur verbum Domini Scriptura haec, id est prophetica est testificatio de adventu Christi, qui est Verbum Domini. Quod videlicet verbum factum est ad Michaeam Morasthiten in diebus Joathan, Achaz, Ezechiae regum Juda, eisdem nimirum temporibus, vel sub eisdem regibus, sub quibus prophetaverunt, Oseae, Esaias, excepto uno Ozia, sub quo iste non prophetavit. [Col. 0442D] Quod vidit super Samariam et Hierusalem, plus hic habet in titulo, quam aliquis caeterorum. De nullo namque scriptum est utrumque hoc super Samariam et Hierusalem, sed aut super Judam et Hierusalem, aut super Israel, id est super decem [Col. 0443A] tribus, quae a diebus Hieroboam scissae fuerant a domo David, et a Juda, cujus metropolis erat Hierusalem. Hic unus Michaeas Morasthites, secundum nomen suum humilis, et parvo de viculo natus, haeres verbi illius, quod non in urbe regia, neque in aureo principum lectulo, sed in parvula Bethleem, et in praesepi collocandum erat, de paupercula Virgine incarnatum, magnam de spiritu fortitudinis sortitur auctoritatem, ut videat et sententias detonet super utrumque regnum, imo super utramque unius regni sive gentis divisionem, id est super Samariam et Hierusalem. Hoc ex subsequentibus manifestum est: Exempli gratia, cum dicit: Et ponam Samariam quasi acervum lapidum in agro, cum plantatur vinea, etc. Item: Propter hoc causa vestri, [Col. 0443B] Sion quasi ager arabitur, et Hierusalem quasi acervus lapidum erit (Mich. III) .

Nunc jam ordinem prophetici sermonis ingrediamur. Audite, populi omnes, et attendat terra et plenitudo ejus, et sit Dominus Deus vobis in testem, Dominus de templo sancto suo, quia ecce Dominus egredietur de loco sancto suo, et descendet et calcabit super excelsa terrae, et consumentur montes subter eum, et colles scindentur sicut cera a facie ignis, sicut aquae, quae decurrunt in praeceps. Quid sibi vult tale exordium? Cur omnes populos excitat ad audiendum? Cujus rei testem illis optat esse Dominum Deum? Quaerimus et scire desideramus prophetae sollicitudinem, pro qua re sollicitus sit, unde maxima cura sit illi. Jam profecto persentiscere nos [Col. 0443C] arbitramur pro qua re angatur fidelis, et pius ac divini nominis amator animus. Novit denique levitatem populorum, ignorantiam Dei habentium, et hoc veretur ne hoc apud illos in opprobrium divini nominis redundet, quod Deum facturum ipse praevidit in gente Israelitica, in gente cum qua foedus pepigerat, cujus Deus erat, in qua notus fuerat. Hoc, inquam, veretur, ne quando dicant gentes, ubi est Deus eorum (Psal. CXIII) , aut certe ubi est fidelitas, sive potentia Dei eorum? Hujusmodi sollicitudo veraciter hominem Deo fidelem comprobat, qualem et sanctum Mosen primum habuisse legimus, qui in omni domo ejus fidelis erat. Cum enim iratus Dominus propter vitulum quem fecerant, diceret: [Col. 0443D] Cerno quod populus iste durae cervicis sit. Dimitte me, ut irascatur furor meus, contra eos et deleam eos, faciamque te in gentem magnam (Exod. XXXII) . Ille orans Dominum Deum suum: Ne, quaeso, inquit, dicant Aegyptii: Callide eduxit eos, ut interficeret in montibus, et deleret e terra. Quiescat ira tua, et esto placabilis super nequitia populi tui (ibid.) . Item et alibi cum detraxissent terrae, quam exploratores inspexerant, dicente Domino: Feriam igitur eos pestilentia atque consumam (Num. XIV) . Ille econtra: Ut audiant, inquit, Aegyptii, de quorum medio eduxisti populum istum, quod occideris tantam multitudinem quasi unum hominem, et dicant: Non potuit introducere populum istum in terram pro qua juraverat, idcirco occidit eos in solitudine (ibid.) . [Col. 0444A] Josue quoque dum protinus coram arca Domini cadens clamaret: Mi Domine Deus, quid dicam videns Israelem hostibus suis terga vertentem (Jos. VII) , istud quoque quasi maximum post caetera subjunxit: Et quid facies magno nomini tuo? (ibid.) Itaque et istum hac sollicitudine taliter proclamare sentimus, ut quoniam revocari jam sententia non potest, neque placari ira Domini, quin Israel de terra sua migret, et in captivitatem ducatur, sciant saltem populi causas, et non blasphement nomen Domini. Quia quod Israel relinquitur, non mutabilitatis, sed veritatis Dei est, non infidelitatis, sed judicii, non potentiae, sed justitiae, et cognoscant omnes quia, quamvis populum illum reliquerit, cui vel pro quo patribus juravit, nihilominus tamen [Col. 0444B] fidelis Dominus est in omnibus verbis suis, et sanctus in omnibus operibus suis (Psal. CXLIV) . Maxime autem propter Philistaeos sollicitus erat, quae gens et ante omnes inimica exstitit Israel, ab ipso exitu de terra Aegypti, et plus illi molesta fuit jam habitanti in terra promissionis. Et de ipsa gente Philisthiim acerbiores inimici erant Gethaei propter Goliam, caeterosque filios Arapha sive Orpha, qui ceciderant in manu David et servorum ejus, sicut in libro Regum legimus (I Reg. XVII) . Propterea postmodum dicit: In Geth nolite nuntiare, lacrymis ne ploretis, subauditur, quia sine dubio non condolebunt, sed insultabunt vobis et subsannabunt nomen Domini. Igitur, inquit, audite populi omnes et attendat terra [Col. 0444C] et plenitudo ejus, videlicet ut sciatis judicium Domini, propter quas causas in hostem sit conversus illis, super quos invocatum nomen ejus fuit, quorum patres in amicitiam recepit, quibus et juravit dare terram, de qua nunc filios eorum migrare facit. Malorum istorum causas audite, et sit Dominus Deus vobis in testem, videlicet pro semetipso testificans et semetipsum defendens, quod non ex parte sui, sed ex parte populi irritum factum sit pactum, quod cum eis pepigit. Siquidem malum hoc antequam super eos induceret, ipse per prophetas suos non praediceret, causasve praescriberet, non mirum, o populi, quod videretur vobis Deus reprehensibilis, nec enim esset unde apud vos judicium vel justitia ejus adeo posset defendi. Cumque aliquando vobis [Col. 0444D] diceretur: Convertimini ad hunc vivum et verum Deum, qui Deus scribitur Hebraeorum, et de quo psalmus loquitur: Notus in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus (Psal. LXXV) , forte esset vobis suspectus tanquam Deus non fidelis, qui non fuerit cognitus, et nunc absconderet faciem suam, fieretque incognitus, relinquendo illos quos aliquando suscepit, sine causa et fortuita mutabilitate animi, et idcirco non apponeretis cor ad illum, neque vosmetipsos crederetis illi. Sit ergo vobis in testem ipse Dominus Deus, Dominus de templo sancto suo, scilicet de habitaculo pectorum fidelium prophetarum suorum, qui templum ejus sunt, quos per fidem inhabitat, et per os nostrum pro semetipso loquatur et de semetipso testificetur quod non sit [Col. 0445A] suae voluntatis, quod Hierusalem relinquit, quodque illam non relinqueret, nisi ab illo prior ipse relictus fuisset, et dicat ipse quod contra se populus fecerit, quomodo recesserit, quomodo revocantem audire contempserit, ut necessario facere debuerit ipsi Deus id quod protinus sequitur: Quid est illud? Quia ecce Dominus egredietur de loco suo, et descendet, et calcabit super excelsa terrae, et consumentur montes subter eum, et colles scindentur sicut cera a facie ignis, sicut aquae quae decurrunt in praeceps. Sensus iste est: Quia ecce Dominus recedet, et omne auxilium auferet 195 a populo quondam suo, ubi vel in quo ita notus erat, sicut quilibet in loco suo; inde egredietur, et palam fiet ex ipso malorum eventu ac perpetuae captivitatis, quod [Col. 0445B] de illo tali loco suo veraciter egressus sit et recesserit.

Quod autem dicitur, et descendet, sic accipiendum est ut illud: Clamor Sodomorum et Gomorrhae multus est, et peccatum eorum aggravatum est nimis; descendam et videbo utrum clamorem qui venit ad me opere compleverint, an non est ita, ut sciam (Gen. XVIII) . Descendet itaque, subauditur, non bono illorum, sed sicut descendit visitare sive ulcisci peccata Sodomorum, quoniam et isti testante alio propheta: Peccatum suum sicut Sodoma praedicaverunt, nec absconderunt (Isa. III) , et calcabit super excelsa terrae, propter hoc ipsum quod excelsi sunt, id est quod superbiendo peccant, et peccando superbiunt, et quod valde damnabile est, aestimatione sua extolluntur, [Col. 0445C] cum conditione terra sint. Quid enim superbit terra et cinis? (Eccli. X.) Calcabit ergo et conculcabit eos propter superbiam ipsorum, et consumentur montes, id est ipsi peccatores superbi apud semetipsos alti, quorum superbia primum in eo manifestum fuit, quod Hieroboam sibi proponentes contempserunt humilem David dicendo: Quae nobis pars in David, vel quae haereditas in filio Isai? (III Reg. XII.) Isti montes, id est summi principes, et colles, id est mediocres, consumentur et scindentur sicut cera a facie ignis subter eum, cujus ira non potest portari, et sicut aquae quae decurrunt in praeceps sursum non revertuntur, sic ipsi per captivitatem in Assyrios semel delapsi non revocabuntur. Etenim Judae transmigratio in Babylonios ad tempus [Col. 0445D] quidem revocanda, sed postmodum sub Romanis omnino erat dispergenda, decem autem tribuum captivitas in Assyrios facta, nunquam erat vel est reducenda. Cum taliter de loco illo suo Dominus Deus egressus fuerit, nolite existimare, o populi, quod mutabilitate usus sit, vel quod in eo culpa sit. Sed quid? In scelere Jacob omne istud, et in peccatis domus Israel. Omnis culpa ex Jacob est, omnis causa ex Israel est. Jacob per omne scelus praevaricatus est, Israel per multa peccata foedus Domini transgressus est. Deus autem fidelis, ait Moses, et absque ulla iniquitate justus et rectus (Deut. XXXII) , ut Psalmista dicit: Quoniam rectus Dominus Deus noster, et non est iniquitas in eo (Psal. XCI) . Quod scelus [Col. 0446A] Jacob? Nonne Samaria? quae excelsa Judae? nonne Hierusalem? Ac si dicat: Non indiget ostensione scelus Jacob, id est decem tribuum, quia videlicet notum et publicum est. Ipsa Samaria scelus est, quia in omni regno, cujus Samaria metropolis est, vituli aurei publice pro Deo coluntur, et Baal caeteraque portenta deorum, et ibi prophetae Domini interfecti sunt, quorum plurimos Jezabel interfecit (III Reg. XVIII) . Similiter Hierusalem metropolis Judae, et templum illud quondam Domini, quoddam excelsum idolum factum est, maxime ex quo Athalia filia Jezabel regnavit illic, et idololatriae fluxum illic introduxit vel auxit. Et ponam Samariam quasi acervum lapidum in agro cum plantatur vinea, et detraham in vallem lapides ejus et fundamenta ejus revelabo, et omnia sculptilia ejus [Col. 0446B] concident, et omnes mercedes ejus comburentur igni, et omnia idola ejus ponam in perditionem, quia de mercedibus meretricis congregata sunt, et usque ad mercedem meretricis revertentur. Per conjunctionem, et ponam Samariam, paulo ante scriptis continuatur, ubi dixerat: Et valles scindentur sicut cera a facie ignis, sicut aquae quae aecurrunt in praeceps. Congrua valde assimilatio est, Samariam poni quasi acervum lapidum in agro cum plantatur vinea, quae videlicet congestio lapidum, nimis est infirma structura, eo quod sine caemento sit, et lapis lapidi non haereat. Samaria namque semper dissensiones habuit, maxime in regibus suis toties demutatis, aliis percussis et succedentibus, imo irruentibus aliis, atque ita factum est ut usque ad diem extremae [Col. 0446C] captivitatis nunquam sibi cohaererent, adversus semetipsos scissi, qui semetipsos scinderant tam-a Deo quam a domo David. Porro illa, quae dicitur vinea, tunc plantabatur, videlicet tot palmitibus quot fuerunt electi homines gentis illius, ex quo de Aegypto translata, et ejectis gentibus plantata est, erantque palmites ejus qui dicit: ego sum vitis (Joan. XV) , videlicet habentes fidem ejus adhuc futuri, sicut et nos credendo quia venit, et manendo in eo palmites sumus ejusdem vitis. Tantum Samaria, tantumque omnis multitudo carnis Israeliticae scissa et non permanens in ea fide vel promissione, quodammodo differebat jam dicta electione, quantum differt lapidum acervus a vinea quae plantatur, qui videlicet acervus non est vinea, quamvis propter [Col. 0446D] plantatam vineam congregatur. Conveniens ergo similitudo est, cum dicit: Et ponam Samariam quasi acervum lapidum in agro cum plantatur vinea, subjungens, et detraham in vallem lapides ejus, et fundamenta ejus revelabo, quod idem est ac si dicat: Tradam decem tribus in captivitatem, et captivitatis ejusdem causas manifestabo. Quod deinceps subjungit: Et omnia sculptilia ejus concident, et omnes mercedes ejus comburentur igni, et omnia idola ejus ponam in perditionem, ad eamdem fundamentorum ejus pertinet revelationem, quia videlicet sculptilia sive idola penes se habuisse tale est, ac si domum vitiosis constat innixam fuisse fundamentis, et idcirco stare non potuisse. Quia de mercedibus, ait, [Col. 0447A] eneretricis congregata sunt, et usque ad mercedem eneretricis revertentur. Et est sensus: Quia Samaria tanquam meretrix, quae de turpi mercimonio corporis sui plurima congerit, ita aurum et argentum sibi congregavit, testante Domino, cum in alio propheta dicit: Quia fornicata est mater eorum, confusa est quae concepit eos, quia dixit: Vadam post amatores meos, qui dant panes mihi et aquas meas, lanam meam et linum meum, oleum meum et potum meum, et nescivit, quia ego dedi ei frumentum et vinum et oleum et argentum multiplicavi ei, et aurum, quae fecerunt Baal (Ose. II) , et caetera quae ita concludit. De quibus dixit:

Mercedes hae meae sunt, quas dederunt mihi amatores mei (ibid.) . Quamvis ergo Dominus ipse aurum [Col. 0447B] et argentum multiplicaverit illi, de quibus sibi idola fabricata est, tamen quoniam hoc illa nescivit, magisque amatoribus suis reputavit et eorum mercedes esse dixit, recte nunc dicit, quia de mercedibus meretricis congregata sunt, statimque subjungit, et usque ad mercedem meretricis revertentur. Usque ad mercedem meretricis, idem est ac si dicat, usque ad nihilum, quia merces meretricis pro nihilo aestimatur, testante Scriptura quae dicit, quia pretium scorti vix unius panis est (Prov. VI) . Et falso quidem illa mercedes amatorum suorum esse dixit, ea quae Deus dederat illi, sed revera meretrix fuit, quia sicut historia libri Regum testatur, metropolis eadem Samaria quasi per fornicationem nata, id est condita [Col. 0447C] fuerat, et statim ut condita fuit, prostituta est Baal. Siquidem ita scriptum est: Emitque Amri montem Samariae a Somer duobus talentis argenti, et aedificavit eam, et vocavit nomen civitatis quam extruxerat nomine Somer Domini montis Samariae (III Reg. XVI) . Quo post sex annos mortuo, rursus 196 scriptum est: Et regnavit Achab filius Amri super Israel in Samaria viginti et duobus annis. Et fecit Achab filius Amri malum in conspectu Domini super omnes qui fuerunt ante eum, nec suffecit ei ut ambularet in peccatis Heiroboam filii Naboth; insuper duxit uxorem Jezabel filiam Ethbaal regis Sydoniorum, et abiit et servivit Baal, et adoravit eum, et posuit aram in templo Baal, quod aedificaverat in Samaria, et plantavit lucum (ibid.) .

Profecto enim et anima conditoris Amri meretrix [Col. 0447D] fuit, ut caeterorum regum fornicantium cum vitulis aureis, et Jezabel meretrix daemonum fuit, cum qua et anima viri ejus Achab, et universa novae civitatis plebs statim coepit meretricari cum Baal. Vere ergo Samaria meretrix. Haec omnia sic vaticinatur propheta, ut doleat verum esse et imperfectum remanere non posse, quod loquitur. Unde protinus sequitur: Super hoc plangam et ululabo, vadam spoliatus et nudus, faciam planctum velut draconum, et luctum quasi struthionum, quia desperata est plaga ejus, quia venit usque ad Judam, tetigit portam populi mei usque Hierusalem. Hoc sicut littera sonat recte intelligitur, quod videlicet plangens et ululans propter instantem populi sui captivitatem [Col. 0448A] vestimentis quoque spoliatus et nudus incesserit, internum animi dolorem, habitu quoque corporis indicans, sive captivandorum miseriam, quod ad Esaiam quoque fecisse legimus ex praecepto Domini dicentis: Vaae et solve saccum de lumbis tuis, et calceamentum tuum tolle de pedibus tuis (Isai. XX) , ac deinceps: Sicut ambulavit servus meus Esaias, nudus et discalceatus trium annorum signum et portentum erit super Aegyptum, et super Aetiopiam, sic minabit rex Assyriorum captivitatem Aegypti, et transmigrationem Aethiopiae (ibid.) . Quod deinde subjungit, faciam planctum velut draconum, et luctum quasi struthionum, valde dolenter pronuntiat quod luctus et planctus suus pro populo illo nequaquam sit profuturus sive exaudiendus. Quis enim draconibus [Col. 0448B] terribili sibilo personantibus, quando vincuntur, aliqua miseratione compatitur? Quis struthionibus ova sua in pulvere derelinquentibus misereatur, cum ipse sibimet vel naturae suae non misereatur? Quod autem populus ille dignus fuerit hujusmodi similitudine, aliae quoque Scripturae testantur. Nam Hieremias in lamentationibus: Filia, inquit, populi mei crudelis quasi struthio in deserto (Thren. IV) . Et Joannes Baptista. Genimina viperarum, quis ostendit vobis fugere a ventura ira (Luc. III) . Igitur faciam planctum velut draconum, et luctum quasi struthionum, id est planctum nulla commiseratione dignum, et luctum nulla consolatione deliniendum. Nam etsi dolent dracones, non pium habent gemitum qui compassionem provocet, sed irae ardentis [Col. 0448C] tumultum et quem caveri oportet. Similiter et si moerent struthiones, crudelitas innata permanet, nec ad naturalem curam sive diligentiam posteritatis inanis stultitia flecti potest. Quare hoc dicis? Quia desperata, ait, plaga ejus, quia venit usque ad Judam, tetigit portam populi mei usque ad Hierusalem. Idcirco sic loquor, quia spes misericordiae a Domino, sive solvendae captivitatis decem tribuum nulla, est, dicente ipso per alium Prophetam. Quia non addam ultra misereri domui Israel (Ose. I) . Usque ad Judam venit, et tetigit portam populi mei usque ad Hierusalem, quod factum esse et Regum et Esaiae libri testantur. Assyrius quippe vastata Samaria, venit etiam in Hierusalem, eo tempore quo Rapsaces missus est insultans (IV Reg. XVIII; Isai. XXXVI) . Et tunc quidem non desperata fuit plaga Juda sive Hierusalem, sicut plaga Israel sive Samariae. Nam egressus angelus Domini percussit in castris Sennacherib centum octoginta quinque millia, sed postmodum a Chaldeis et Hierusalem subversa, et populus ejus in Babylonem ductus est (IV Reg. XIX) . Amplius autem posterius in manibus Romanorum plaga ejusdem Hierusalem desperata est, et magis plagati sunt Judaei, ducti in omnes gentes captivi, quoniam decem tribus tunc Assyrius subduxit. Sequitur: In Geth nolite annuntiare, lacrymis ne ploretis. In domo pulveris pulvere vos conspergite. Ac si dicat: Hoc ad cumulum miseriarum vobis accidit, quod patientibus nullus compatitur, [Col. 0449A] cum offenso Deo cunctis quoque gentibus sitis odiosi. Propterea dixi: Faciam planctum quasi draconum, quia sicuti quando dracones sive ab elephantis sive ab hominibus vincuntur, et ob hoc ingenti sibilo personant, nullus hominum accurrit ad hoc ut de nece illorum doleat. Habent etenim dracones et homines naturales inter se inimicitias. Ita, dum vos ab hostibus capiemini, nulla ex vicinis gentibus erit quae condoleat, nulla quin de malis vestris gaudeat. Amplius autem gaudebit Geth Palestinae urbs, unde fuit Goliath et fratres ejus, qui ceciderunt in manu David et servorum ejus (II Reg. XXI) , et idcirco plus caeteris in miseria vestra gaudendo semetipsam consolabitur. Nolite ergo annuntiare in Geth, imo optate quod impossibile est, ne audiat illa vestras [Col. 0449B] clades, neque lacrymis ploretis, quia vester fletus gaudium et risus ejus erit. Dissimulate fletum, nec in singultus dolor erumpat, ne adversarii gratulentur. Nolite foras exire, sed in domo pulveris pulvere vos aspergite. In domo ruente, cinere ruinarum vosmet aspersos tantum vos ipsi conspicite. Haec quidem tanquam consulendo dicit, verumtamen verba haec non rationis sunt, sed doloris, qui saepe rationem non admittit. Nam quantumcunque dissimulent, lacrymasque teneant captivi, impossibile est ut calamitas eorum adversariis maxime vicinis, ut erant Philistiim, ignota sit. Nec moratur judex, scilicet Divinitas, certam de pectore et ore Prophetae dare sententiam, quae hoc modo denotat: Transite [Col. 0449C] vobis habitatio pulchra, confusa ignominia. Habitationem pulchram Samariam appellat, quippe quae in pulcherrimo atque uberrimo Judaeae loco sita est. Dixit ergo ad eam: O tu quae habitas in regione uberrima, quae confusa es ignominia, transi et in captivitatem ducere, judicium portans ignominiae tuae; confestimque ad nos convertitur, et dicit: Non est egressa quae habitat in exitu. Quod utrum de eadem habitatione pulchra, id est de Samaria, an certe de Hierusalem dicat, de qua versu sequenti manifeste loquitur, incertum est. Sed si de Samaria dicitur, hic sensus est: Non est egressa quae habitat in exitu, id est ipsis Assyriae captivitatis foribus sita est. Et statim ut mota fuerit de finibus suis, hostilem terram ingreditur; verum quantumcunque vicina sit, non satis liquet quomodo ipsa quae transire [Col. 0449D] jubetur et transit, congrue dicitur, quod non egressa sit. Si autem de Hierusalem hoc dictum placet intelligi, sensus iste est: Vos transite jam habitatores habitationis pulchrae, scilicet Samariae, Hierusalem autem hac vice non egreditur, quae tamen habitat in exitu, id est cujus egressio sive transmigratio jampridem paratur, sed paululum differtur, videlicet Ezechia simulque Esaia propheta Deo supplicantibus, suisque precibus eam retinentibus (IV Reg. XIX; Isa. XXXVII) , dictumque est hoc secundum similitudinem alicujus egressuri, jamque in ostio stantis, cujus egressio certa quidem est, sed retardatur aliquibus ex causis. Clarum hoc est respicienti, quod tunc quidem Hierusalem liberata [Col. 0450A] 197 est de manu Assyriorum qui decem tribus captivaverant, sed postmodum Chaldaeis tradita, et in Babylonem ducta est. De qua videlicet Hierusalem protinus sequitur: Planctum vicina domus accipiet a vobis quae stetit sibimet, quia infirmata est in bonum, quae habitat in amaritudinibus, quia descendit malum a Domino in portam Hierusalem, tumultus quadrigae stuporis habitantis Lachis.

Nam illa quae interim stetim sibimet Hierusalem est, quae, ut jam diximus, tunc egressa non est, domus autem vicina, imo cognata Israel erat, id est decem tribus, cujus planctum accepit a vobis, o habitatio pulchra, cui dictum est: Transite vobis, id est abite captivi. Accepit, inquam, planctum, et ad suum traxit instrumentum ut infirmaretur, id est [Col. 0450B] coram Deo humiliaretur, et idcirco stetit, quia infirmata est in bonum quae habitat in amaritudinibus. Quam infirmitatem bono ipsius habitam, et has amaritudines ejus scriptura libri Regum sive Esaiae prophetae manifeste testantur. Cum enim translatis decem tribubus, Sennacherib rex Assyriorum ascendisset super omnes civitates Juda munitas, et cepisset eas, misissetque Rapsacen de Lachis in Hierusalem ad blasphemandum Deum viventem, et exprobrandum clamosis vocibus (IV Reg. XVIII) . Audiens Ezechias per nuntios ingredientes ad se scissis vestibus, scidit et ipse vestimenta sua, et obvolutus est sacco, et intravit in domum Domini. Et misit Eliachim, qui erat super domum, et Sobnam scribam, et seniores de sacerdotibus opertos saccis ad [Col. 0450C] Esaiam filium Amos prophetam, et dixerunt ad eum: Haec dicit Ezechias: Dies tribulationis et correptionis et blasphemiae dies haec, quia venerunt filii usque ad partum, et virtus non est parturienti (Isa. XXXVII; IV Reg. XIX) , etc. Taliter infirmata est et adeo habitavit in amaritudinibus, ut assimilaretur parienti virtutem in partu non habenti, pro eo quia ascendit malum a Domino in portam ipsius Hierusalem. Et tumultus quadrigae stuporis habitanti Lachis, quae civitas erat in tribu Juda, quam et ceperat Sennacherib, unde et servos suos misit ad Ezechiam, cujus quadrigae tam multae erant ut recte dicantur quadrigae stuporis. Malum illud a Domino descendisse dicit, quia videlicet non venisset Sennacherib, nisi judicio vel permissione Domini. Quod [Col. 0450D] ipse quoque scire gestiens, eademque scientia nimium abutens, non parum de suo mendaciter adjecit. Dixit enim: Nunquid sine Domini voluntate ascendi ad locum istum, ut demoliar eum? Dominus dixit mihi: Ascende ad terram hanc, et demolire eam (Isa. XXXVI) . Descendisse autem illud malum in portam Hierusalem congrue dicit, quia nuntii Sennacherib per quos talia mandaverat, venientes Hierusalem steterunt juxta aquae ductum piscinae superioris quae est in via agri fullonis, vocaveruntque regem. Egressus est autem ad eos Eliachim filius Elchiae praepositus domus, et Sobnas scriba, et Joae filius Asaph a commentariis (ibid.) . Sed non est egressa, inquit hic propheta, quae habitat in exitu, [Col. 0451A] subauditur, quamvis clamaret Rapsaces: Haec dicit rex magnus, rex Assyriorum. Facite mecum quod vobis est utile, facite mecum benedictionem, et egredimini ad me (Isa. XXXVI) , etc. Habitat quidem in exitu, ut jam dictum est, quia vicina erat Babylonia captivitas, sed tunc egressa non est, nec ipse ingredi permissus est, dicente Domino per Esaiam: Non ingredietur urbem hanc, nec mittet in eam sagittam, nec occupabit eam clypeus, non circumdabit eam munitio (Isai. XXXVII) , etc. Sequitur: Principium peccati est filiae Sion, quia inventa sunt in te scelera Israel. Propterea dabit emissarios super haereditatem Geth, domum mendacii in deceptionem regibus Israel. Adhuc haeredem adducam tibi, quae habitas in Maresa, usque Adollam veniet gloria Israel. Nomina haec [Col. 0451B] sunt civitatum in tribu Juda, Lachis, Maresa et Adolla. Porro, Geth Palaestinae, ut jam dictum est, urbis vocabulum est. Verumtamen totus hic locus obscurus est, propterea quia nihil rerum gestarum ex eis Scriptura refert in illo adventu Assyriorum, nisi quod cum caeteris urbibus commune est, quia ascendit rex Assyriorum ad universas civitates Juda munitas, et cepit eas, excepto quod de Lachis Rapsacen misisse legitur in Hierusalem ad regem Ezechiam cum manu gravi. Itaque quia nihil suffragatur de Scripturis, quod locum hunc splendidiorem reddere possit, nihil est amplius quod lector exigere possit quam ipsa beati Hieronymi dicta dubie pertractantis ⁜ (1) , et quasi navicula, ut fatetur ipse, inter saxa et acutissimos scopulos pro posse regentis. [Col. 0451C] Venient igitur, inquit, o Lachis urbs, idolis dedita, et ad te quadrigae et equites Assyriorum, quia et in te inventa sunt scelera Israel, et tu fuisti principium idololatriae in Juda: per te enim quasi per portam impietas decem tribuum migravit Hierusalem. Non solum autem per Lachis tumultus veniet quadrigae, sed et super Geth metropolim Palaestinae, de qua supra dixeram, in Geth nolite annuntiare, Mittet enim Assyrios latrunculos suos quos vocat emissarios, et possidebit domum idololatriae urbemque mendacii, quae in supplantationem fuit regibus Israel. Quod autem sequitur. Adhuc haeredem adducam tibi, quae habitas in Maresa, pulchre allusit ad nomen. Quia enim Maresa haereditas dicitur, adventum in eam hostium pro haeredibus appellavit, et [Col. 0451D] usque Adollam urbem Judae veniet Maresa, id est haereditas quae gloriosa est in urbibus Israel, ut ubi dicitur, gloriae genitivus casus sit numeri singularis hujus gloriae, et non nominativus pluralis hae gloriae. Vel certe ita intelligamus: Captivitas Israel quae evenit Lachis et Geth, et Maresa, usque Adollam quoque veniet, expressiusque legendum est gloria Israel, ut per antiphrasin ignominia vel vastitas sentiatur. Nunc idem quod paulo ante dixerat, transite vobis, habitatio pulchra, confusa ignominia verbis aliis rursus edicit: Decalvare et tondere super filios deliciarum tuarum, dilata calvitium tuum sicut [Col. 0452A] aquila, quoniam captivi ducti sunt ex te. Et illic transite, cum dicit, hoc est sine dubio transibitis; et hic decalvare et tondere, et dilata calvitium tuum, idem est ac si dicat: Decalvaberis et tondeberis, et calvitium tuum dilatabis. Verumtamen cum dicit, sicut aquila, breviter alios pro aliis filiis restituendos significat, ut vel ipse proheta vel quilibet alius spiritualiter intelligens, in ipsa pro qua dolere poterat decalvatione et tonsione Israelis, consolatione non careat. Quomodo enim vel ad quid decalvatur, sive calvitium dilatat aquila? Nimirum certo tempore cum senuerit, veteres pennas amittit et remanet in plumis; sed novis renascentibus, ipsa juvenescit. Unde et Psalmista: Renovabitur, ait, sicut aquilae juventus tua. (Psal. CII) . Ergo spiritus illud [Col. 0452B] propheticus mystice innuit, quod pro filiis deliciarum, id est pro filiis carnalis Israel, qui et a fide exciderunt, et de terra sua captivi mox traducendi erant; alii non filii carnis, sed filii promissionis et fidei subrogandi forent; atque ita rursus juvenescens Israel tanquam aquila renovata plumis ac pennis floridis ornata in coelum volaret, quod nunc fit et usque in finem saeculi fieri non desinit, renascentibus ex omnibus gentibus fidelibus tanquam novis plumis, et carnalibus filiis tanquam veteribus plumis 198 in omnes gentes perpetua captivitate dispersis. Sequitur.

CAP. II.

Vae qui cogitatis inutile, et operamini malum in cubilibus vestris. In luce matutina faciunt illud, quoniam contra Dominum est manus eorum. [Col. 0452C] Et concupierunt agros, et violenter tulerunt, domosque rapuerunt, et calumniabantur virum et domum ejus, virum et haereditatem ejus. Idcirco haec dicit Dominus: Ecce ego cogito super familiam istam malum, unde non auferetis colla vestra, et non ambulabitis superbi, quoniam tempus pessimum est. Hactenus dixerat quod, propter scelus Jacob et propter peccata domus Israel tradenda esset Samaria, malumque descensurum a Domino in portam Hierusalem, et omnes populos terramque et plenitudinem ejus scire optaverat justitiam Domini, sic in populum quondam suum vindicantis, sed non dixerit modum sceleris sive peccatorum, id est utrum taliter peccassent, ut iram tantam merito sustinere deberent. Ut ergo amplius justitia Dei manifestetur, [Col. 0452D] et ipsi inexcusabiles cognoscantur: Vae, inquit, qui cogitatis inutile, et operamini malum in cubilibus vestris; statimque ad auditores conversus, in luce, ait, matutina faciunt illud, quoniam contra Dominum est manus eorum, etc. Modum peccati illorum in eo maxime exprimit, quod ait: In luce matutina faciunt illud, quoniam contra Dominum est manus eorum. Quid enim est in luce matutina, nisi ac si dicat, non in ignorantia? Et quid est, quoniam contra Dominum manus eorum, nisi ac si dicat, non ex infirmitate, sed ex superbia (vel sicut Psalmista dicit) quasi ex adipe prodiit iniquitas eorum (Psal. LXXII) . Hic namque modus peccati est deterrimus, cum quis non per ignorantiam, non per infirmitatem, sed scienter per superbiam peccare cognoscitur. Denique si per ignorantiam quis peccat, si per infirmitatem delinquit, adhuc venia proxima est illi. Unde Psalmista firmiter tenens anchoram spei: Delicta, inquit, juventutis meae, et ignorantias meas ne memineris (Psal. XXIV) . Juventutem pro infirmitate posuit, quia videlicet juventus ipsa magna carnis infirmitas est. Porro, peccator superbus Dominum exacerbat, et Dominus, sicut ait idem, secundum multitudinem irae suae non quaeret (Psal. X) , id est pereuntem non requiret, veniam illi non offert, quia multum iratus est. Vae igitur tibi, o Hieroboam, de cujus peccatis nunc maxime agitur, ubi praemissum [Col. 0453B] est, in scelere Jacob omne istud et in peccatis domus Israel (Mich. I) . Tu enim peccare fecisti Israel (III Reg. XXI) , et idcirco tu solus sufficis ut, exempli gratia, venias ad medium pro omnibus, quibus vae minatur, quia cogitant inutile, et operantur malum in cubilibus suis, in luce matutina, id est scienter vel cum consilio et quasi sapienter faciunt illud, quoniam contra Dominum est manus eorum. De te namque sic manifeste Scriptura testatur: Dixitque Hieroboam in corde suo: Nunc revertetur regnum ad domum David; si ascenderit populus iste, ut faciat sacrificia in domo Domini-in Hierusalem, et convertetur cor populi hujus ad Dominum suum Roboam regem Juda, interficientque me, et revertentur ad eum. Et excogitato consilio fecit duos vitulos aureos, [Col. 0453C] et dixit eis: Nolite ultra ascendere in Hierusalem. Ecce dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti (III Reg. XII) . Hoc inutile cogitasti. Inutile, inquam, quia non profuit tibi, imo pernoxium, quia plurimum nocuit tibi. Nisi enim istud cogitasses, melius et diutius regnare potuisses; quia sic per prophetam dixerat Dominus ad te: Si igitur audieris omnia quae praecepero tibi, et ambulaveris in viis meis, et ero tecum, et aedificabo tibi domum fidelem, quam aedificavi David, et tradam tibi Israel (III Reg. XI) . Quia vero cogitasti hoc, non solum cogitando et faciendo, non confirmasti regnum tibi, verum etiam nimis infeliciter te et thronum tuum deturbasti, secundum verba ejusdem Domini per eumdem prophetam [Col. 0453D] dicentis: Quia sic fecisti, ego inducam mala super domum Hieroboam, et percutiam de Hieroboam mingentem ad parietem, et clausum, et novissimum in Israel; et mundabo reliquias domus Hieroboam, sicut mundari solet fimus usque ad purum. Qui mortui fuerint de Hieroboam in civitate, comedent eos canes; qui autem mortui fuerint in agro vorabunt eos aves coeli, quia Dominus locutus est (III Reg. XIV) . Ergo nimis inutile fuit quod cogitasti, et idcirco omnium illorum exemplum merito fieri debuisti, qui similiter inutile cogitant, et operantur malum in cubilibus suis. Quinam sunt illi? Nimirum omnes qui ejusmodi sunt, ut non ab aliquo inducantur, sed proprio de corde malum confingunt et adinveniunt de semetipsis, utpote malitiosi, quod [Col. 0454A] te fecisse Scriptura manifeste redarguit, dum dicit: Dixitque Hieroboam in corde suo (III Reg. XII) , etc. Unde et alius propheta cum de vitulo tuo loqueretur: Ex Israel, inquit, ipse est; artifex fecit illum (Ose. VIII) . Tu es ille artifex notissimus inter omnes artifices, qui malum operantur vel operati sunt in cubilibus suis id est adinvenerunt de cordibus suis, qui in luce matutina, id est cum deliberatione, non ignoranter, sed scienter, ut jam dictum est, faciunt illud, quod ex eo maxime probatur, quoniam contra Dominum est manus eorum, id est quoniam peccatum suum, dum redarguuntur, fortiter defendunt: quod fecisti tu, qui redargutus per prophetam, extendisti manum tuam contra Dominum, sicut scriptum est: Cumque audisset rex sermonem hominis [Col. 0454B] Dei, quem inclamaverat contra altare Bethel, extendit manum suam de altari, dicens: Apprehendite eum, et exaruit manus ejus quam extenderat contra eum, nec valuit retrahere eam ad se (III Reg. XIII) . Hujusmodi ut contra Dominum, ita contra fratres et proximos quibus praevalent impie fortes, et fortiter impii sunt. Unde et protinus subjungit: Et concupierunt agros, et violenter tulerunt, domosque rapuerunt, et calumniabantur virum et domum ejus, virum et haereditatem ejus. Talium quoque quod vae illis sit, unus pro exemplo satis est, videlicet Achab rex Israel, qui concupivit vineam Naboth, et quia noluit eam dare, calumniatus est cum uxore sua virum eumdem et haereditatem ejus. Calumnia fuit ejusmodi: Sumite, inquit, duos viros filios Belial [Col. 0454C] contra eum, et falsum testimonium dicant: Benedixit Naboth Deum et regem, et ducite eum, et lapidate, sicque moriatur (III Reg. XXI) , et ita factum est. Talia fuerunt scelera Jacob, et talia peccata domus Israel, cujus inter reges isti duo Hieroboam et Achab, cum uxore sua Jezabel notissimi in sceleribus sunt, quorum a peccatis neque reges neque populares recesserunt, imo usque adeo tandem in pejus progressi sunt ut contra ipsum Dominum Christum cogitarent inutile et operarentur malum, ita ut virum ejusmodi calumniarentur et haereditatem ejus dicentes cum vidissent eum: Hic est haeres, occidamus eum, et nostra erit haereditas (Marc. XII) . Vae igitur illis. Nam idcirco haec dicit Dominus: Ecce cogito super familiam istam malum, unde non [Col. 0454D] auferetis colla vestra, et non ambulabitis superbi, quorum tempus pessimum est. Videmus ita factum, quia videlicet decem tribus jugum Assyriae potestatis subierunt, de quo auferre colla sua, nec potuerunt nec possunt; tribus autem Juda in Babylonem ducta, rursus quidem de illa captivitate collum suum abstulit, sed rursum captivantibus Romanis collum 199 suum jam erigere, vel superbi ambulare non possunt; sunt enim contemptibiles coram omnibus hominibus, tempusque passionum est illis, maxime pro civitate qua sunt excaecati. Sequitur: In die illa sumetur super vos parabola, et cantabitur canticum cum suavitate dicentium: Depopulatione vastati sumus; pars populi mei commutata est. Quomodo recedit [Col. 0455A] a me, cum revertatur, qui regiones nostras dividat? Propter hoc non erit tibi mittens funiculum fortis in coetu Domini. Sensum Scripturarum sensum verum quaerere et indagare cupientes, silvaticarum venationum recordamur, quarum in usu quinam canes veraciter venatici sint, comprobantur. Nam qui ejus naturae vel sagacitatis non sunt, ut venationis infatigabili dilectione trahantur, mox ut spinetis, aut paludibus, aut scopulis vel rupibus offensi fuerint, fugientem capream aut hinnulum cervorum segnes obliviscuntur, et ad domestica cubicula vacui revertuntur. Qui autem canes ingenui vel naturaliter sunt venatici, nullius difficultatis offensione superantur; sed eunt perniciter per aspera, per invia, quo semel aspectae venationis delectabili odore trahantur, quasi [Col. 0455B] morituri nisi capiant, miserabiliter gemebundi nisi apprehendant. Si canes Domini sumus, sensus veritatis in sanctarum Scripturarum silva densissima venatio nobis est. Currimus ut comprehendamus; et tunc laeti sumus, tunc coram illo laetari gestimus, si inter omnes litterae difficultates perseveranter intenti, sensum bonum et utilem, qui lectorem aedificet et velut convivam oblectet, reportamus. Capitulum praesens secundum saltuum jam dictam similitudinem difficile est adeo ut propter difficultatem ejus dicat B. Hieronymus, et studiosus sensuum tractator, et fidelis litterae interpres ⁜ (2) : Si quis autem in lege Domini die ac nocte meditatus, majus habuit studium, majus ingenium, otium gratiamque et potest de praesenti [Col. 0455C] capitulo probabilius aliquid dicere, non sperno, non invideo, quin potius cupio ab eo discere quod ignoro, et libenter me discipulum profitebor dummodo doceat, et non detrahat. Nihil enim tam facile quam otiosum et dormientem de aliorum labore et vigiliis disputare. Haec ille pro difficultate dixit praesentis capituli, quo sic per hunc prophetam dictum est: In die illa sumetur super vos parabola, et cantabitur canticum cum suavitate dicentium: Depopulatione vastati sumus, etc., ut supra. Reddiderat autem hunc sensum: Sicut enim mala operati sunt contra Dominum, sic mala captivitatis perpetua sustinebunt, et in tantam venient angustiam, ut omnia eorum cantica et psalmi vertantur in luctum, nihilque aliud noverit loqui populus, nisi hoc, depopulatione vastati [Col. 0455D] sumus sive miseria miseri facti sumus. Terram quippe repromissionis, quae prius duabus et semis tribubus forte divisa fuerat trans Jordanem Mosen mittente funiculum (Num. XXXII) , et postea ab Jesu Nave tribubus reliquis dispertita (Josue XIII) . Haec gentibus Romano mensore divisa est. Et nemo fuit qui prohiberet, quin potius cum universas obtineant nationes, nullus est in Judaeis qui antiquum pristina libertate possideat statum. Haec ergo cum dicit, et cum plura similia diversis in locis, hiantem atque latrantem canem auditorem reddit, ut sicut in plerisque sic et in praesenti loco seipsum adhuc subesse sentiens quantumvis fugientem velut capream aut [Col. 0456A] cervorum hinnulum non cesset insequi. Dicimus itaque, quia dies illa sive tempus pessimum, in quo parabolam super illos sumendam, canticumque cum suavitate cantandum praedixit, tempus praesens est. Nunc enim super illo parabolam sumpsimus, videlicet ex quo Apostolus sic praescripsit, ut diceret: Haec autem omnia in figura contingebant illis (I Cor. X) . Nimirum quod et corpora illorum in deserto prostrata sunt, qui Rubrum mare transierant, et in Mose baptizati fuerant in nube et in mari, et illud quod decem tribus a domo David scissae sunt, et in Assyrios captivitate abierunt, et illud quod Hierusalem civitas sancta Chaldaico igne conflagrata est, et Juda in Babylonem transmigravit, parabola magna, parabola super omnes illos sumpta nobis est. Denique [Col. 0456B] secundum horum similitudinem damna Ecclesiae, quae de multitudine credentium sive nomine tenus Christianorum frequenter acciderunt mater Ecclesia considerat, et ad correctionem sive ad consolationem filiorum parabolas ejusmodi saepius recitat, sive cum falsi fratres qui eamdem profiteri fidem videntur, propter malos mores aeternae promissionis terra digni aestimantur, quasi in deserto prosternuntur, sive cum manifeste Haeretici fidei veritatem abdicantes, veraciter sese scindunt a domo David et impiorum dogmatum vitulos fabricantur, quasi aureo fulgore nitidi sermonis, ad simplices decipiendos semper intenti. Quid de Babylonica captivitate dicam? Nunquid solummodo parabola nobis est, et non etiam suave canticum? Denique quoties cantamus: [Col. 0456C] Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus, dum recordaremur tui, Sion (Psal. CXXXVI) , etc. canticum cantatur, super illos sumptum et nobis congruum, qui revelatos in Christo habentes oculos in illa captivitate, quae tunc-per Nabuchodonosor uni populo accidit, universalem intelligimus captivitatem humani generis, quae per diabolum evenit in transgressione primi hominis. Et taliter cantare, est dicere, depopulatione vastati sumus; quod verum est, ita ut etiam veraciter dicamus, morte mortui sumus. Nam in Adam omnes moriuntur (I Cor. XV) . Quod autem subjungitur, pars populi mei commutata est, proprius ad quempiam de gente illa electum et sanctum, verbi gratia ad Apostolum pertinet, cujus [Col. 0456D] populus secundum carnem Judaicus populus est. Nam illius populi sui quae pars fuerit exprimit his verbis: Quorum adoptio est filiorum, et gloria et testamentum, et legislatio, et obsequium, et promissa, quorum patres et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen (Rom. IX) . Dicat ergo sive idem apostolus, sive quilibet alius ex illo populo sanctus et verus, pars populi mei commutata, id est tota dignitas Judaeis ablata et gentibus data est. Quod dum dicitur, et fit, sumitur super eos etiam in illa parabola, de duobus fratribus, Jacob et Esau (Gen. XXV) , quia videlicet secundum rem illorum corporaliter gestam, [Col. 0457A] fit hoc spirituale mysterium, dum spiritualia primogenita Judaeorum commutata, id est supplantatori populo gentium data sunt. Nimirum talis assumptio parabolae vel cantici, digna est praesenti praeconio spiritus prophetici, quia magna est, et ad illam pertinet assumptionem, de qua cum loqueretur Apostolus: Quae, inquit, assumptio, nisi vita ex mortuis? (Rom. XI.) Dicitur autem hujusmodi parabola cum suavitate dicentium. Vere namque suave est hujusmodi canticum, eis duntaxat qui dicunt, et dicere sciunt. Nam econtra illis super quos dicitur, secundum ejusmodi parabolam, nimis amarum est tormentum. Ubi autem dicitur, commutata est pars populi mei, ut sequens versiculus cohaereat, subaudiendum est ejulantis atque dicentis: Quomodo recedet [Col. 0457B] a me, cum revertatur qui regiones nostras dividat? Sicut enim praedictus Esau, magno clamore irrugiens et ejulatu magno flens: Juste, inquit, vocatum est nomen ejus Jacob, supplantavit enim me in 200 altera vice; primogenita mea ante tulit, et nunc secundo subripuit benedictionem meam (Gen. XXVII) . Sic populus Judaicus credentem ex gentibus populum jam altera vice contra se reversum esse, et non desistere videns dolet et torquetur, dicitque: Quomodo recedet a me cum revertatur, qui regiones nostras dividat? Regiones namque Judaeorum in eo revertentes dividimus, quod gustata dulcedine primogenitorum quae ante tulimus, id est praedicatione Evangelii quam suscepimus, iterum succingimur, et omnes Scripturas eorum, legem et prophetas et [Col. 0457C] psalmos invadimus, Christo regiones istas metiente ac dividente, id est sensum nobis aperiente ut intelligamus, optaret nos Judaeus recedere saltem contentos primogenitis, id est verbo Evangelii, quod oportebat illum primum loqui, sed non desistimus nisi omnes, ut jam dictum est, Scripturas rapientes, spoliatos illos et ab omni veritate nudos esse ostendamus. Cum igitur secundum ejusmodi parabolam populus iste sit Esau, qui ante primogenita, et secundo universas aeternae benedictionis regiones perdidit, recte mox dicitur illi: Propter hoc non erit tibi mittens funiculum sortis in coetu Domini. Et est sensus: Quoniam tu, o popule carnalis, qui te semen Jacob existimas, talis effectus es ut recte de te talis parabola sumpta sit, et canticum quo decantaris, [Col. 0457D] quod sis Esau, quod sis multitudo incredula, quae quamvis mare transierit, prostrata est in deserto, nec terram promissionis intravit; quod sis illa turba quae scidit se a domo David, et vitulos aureos fecit; propter hoc, nullus de tuo coetu computabitur inter eos, qui vocati sunt a Domini ut promissionem accipiant aeternae haereditatis. Sequitur: Ne loquamini loquentes, non stillabit super istos, non comprehendet eos confusio, dicit Dominus domus Jacob. Nunquid abbreviatus est spiritus Domini, aut tales sunt cogitationes ejus?

Ordo verborum est: O domus Jacob, Dominus dicit: Ne loquamini loquentes, non stillabit super istos, non comprehendet eos confusio. Ne loquamini [Col. 0458A] loquentes, nunquid abbreviatus est Spiritus Domini, aut tales sunt cogitationes. Porro qui sensus sit quotidiano experimento fere perdoceri possumus. Quoties namque illis loquimur dicentes condemnari omnem hominem in Christum non credentem, nec Judaeum pertinere ad salutem Christo incredulum, juxta illud: Qui autem incredulus est Filio, non videbit vitam, sed ira Dei manet in eo (Joan. III) , quanto magis quoque de Scripturis antiquioribus istud comprobari nitimur. Tanto bellicosius scutum contra arripiunt, scutum cordis sibi faciunt magnitudinem patrum suorum, dicentes impossibile esse ut condemnetur genus illorum, et istud quoque dicunt. Nunquid mendax est Deus, aut mutabilis est Deus? (Num. XXIII.) Nunquid sicut homo diversis voluntatibus [Col. 0458B] variatur, ut olim circumcisione, nunc autem baptismum subire debeamus; ut olim firmaverit nobiscum pactum et cum patribus nostris, et nunc ad inimicitias conversus sit? Nimirum sicut nunc de judicio futuro, ita et tunc quando praenuntiabant prophetae adventum Assyriorum sive Chaldaeorum, et in captivitatem iturum esse propter peccata populum illum, totum quod dicebatur repellebant, et incredibile esse volebant, impossibile esse decertabant, taliter derelinqui sanctum populum et sanctam progeniem Patrum sanctorum, locum sanctum, templum pulchrum et gloriosum. Dicebant ergo secundum verba haec, non stillabit super istos, et non comprehendet eos confusio. Nunquid abbreviatus est spiritus Domini, aut tales sunt cogitationes ejus? dicebant, [Col. 0458C] inquam, mendaces et blasphemos esse prophetas, imo nec prophetas sed audaces dici debere sycophantas, qui auderent dicere quod stillare deberet ira de coelo super Abrahae filios, super genus Isaac ac super stirpem Jacob, quod gentem sic magnificatam et honoratam comprehenderet confusio, quod tam brevis diceretur esse spiritus Domini, ut tam cito poeniteret eum super bonis quae promiserat illis, et quod tales, id est tam mutabiles diceretur habere cogitationes Deus, qui et incommutabilis. Siquidem aiebant: Homines isti non quaesierunt pacem populi hujus, sed malum. Haec ergo intuens propheta, imo per prophetam Dominus: Ne, inquit, loquamini, loquentes verba hujuscemodi. Quid enim Nonne verba mea bona sunt cum eo qui recte graditur? [Col. 0458D] Et econtrario populus meus in adversarium consurrexit. Ac si dicat: Ut quid talia loquimini, et quasi pro me aemulamini, declamando quod ego sim Deus fidelis, Deus patiens et longanimis: quod non essem, si stillaret a me malum super vos, si comprehenderet vos confusio? Nonne et cum istud vobis fecero, nihilominus verba mea, cum quo esse debent, cum eo sunt bona et prospera. Et quis ille est, nisi is qui recte graditur? Nimirum econtrario debent esse dura et adversa cum eo qui non recte graditur, qui in contrarium consurrexit, quod fecit populus meus. Consulite ipsam quam suscepistis legem, et ipsa respondebit vobis quales inter me et vos conditiones fuerint. Exempli gratia: Custodi ergo [Col. 0459A] praecepta, et caeremonias, atque judicia, quae ego mando tibi hodie ut facias. Si custodieritis et feceritis ea, custodiet Dominus Deus tibi pactum et misericordiam quam juravit patribus tuis (Deut. VI) . En, inquit, propono in conspectu vestro hodie benedictionem, et maledictionem: benedictionem, si obedieritis mandatis Domini Dei vestri; maledictionem, si non audieritis mandata Domini Dei vestri (Deut. XI) . Ecce autem populus meus mandata mea non custodivit, sed in contrarium consurrexit. Nunc ergo exigere potest aut debet, ut cum eo verba mea bona sint, ut esse debent cum eo qui recte graditur, et non potius maledictionem subire, sicut in conditionalis legis decreto continetur? Ad haec tanquam si quaereret populus in quo mandatis Domini non obedierit, [Col. 0459B] sed potius in adversarium consurrexit, protinus subsequitur, et dicit: Desuper tunicam pallium subtulistis, et eos qui transibant simpliciter, convertistis in bellum. Mulieres populi mei ejecistis de domo deliciarum suarum, a parvulis earum tulistis laudem meam in perpetuum. Surgite et ite, quia non habetis hic requiem. Propter immunditiam ejus corrumpetur putredine pessima. Causas reddidit ex quibus convincitur populus, quod in adversarium consurrexerit. Oportebat autem causas esse universales, id est ad universum populum pertinentes, quoniam non de uno homine, quod in adversarium consurrexerit, sed de universo populo dictum est per apostrophen ad universum populum, desuper tunicam pallium sustulistis, et caetera omnia verbis praeteriti [Col. 0459C] temporis, quod non videretur adeo esse conveniens, si tantummodo de quotidianis loqueretur injuriis sive rapinis. Igitur ubi, quando et quomodo populus Domini ita in adversarium consurrexerit, ut desuper tunicam pallium sustulerit, et caetera haec faceret, de sanctae Scripturae rationibus proferendum est, et nihilominus quis ille fuerit cujus desuper tunicam pallium sustulerunt. Hoc facere cupientes, primum quaerimus quid rationis fuerit quod Achaz propheta loquens cum Hieroboam in sermone Domini de regno, pallio novo quo indutus erat, rem 201 ipsam taliter significavit, ut scinderet illud in duodecim partes, tolle, inquit, tibi decem scissuras. Haec enim dicit Dominus Deus Israel: [Col. 0459D] Ecce ego scindam regnum Salomonis de manu ejus, et dabo tibi decem tribus (III Reg. XI) . Profecto per pallium suum regnum Israel satis manifeste significavit, atque idcirco factum illud hic in praesenti loco cum dicitur, desuper tunicam pallium sustulistis, nos animadvertere facit, quia coelestis gratia puero suo David, quasi pallium super tunicam dederat Israel et Judam, ut super utrumque regnaret. Prius quasi tunica induerat illum quando regnum dedit ei primum super Judam solum. Septem quippe annis regnavit in Hebron super domum Juda, priusquam regnaret super omnem Israel. Quando vero venerunt universae tribus ad David in Hebron et unxerunt eum regem super se; cum jam septem annis, ut diximus, regnasset super domum Juda, tunc Dominus [Col. 0460A] eidem David, super tunicam pallium quoque addidit (II Reg. V) . Et congrue sicut per Israelem pallium, sic et per tunicam domus Juda intelligitur, quia videlicet sicut tunica propius haeret corpori quam pallium, sic tribus Juda propinquior quam caeterae tribus fuit ipsi David: nam ipse ex illa tribu exstitit. Igitur, o popule meus, si quaeritis cur dixerim, et econtrario populus meus in adversarium consurrexit, ecce dico vobis, quia desuper tunicam pallium sustulistis, id est vosmetipsos semini David ademistis, vosipsae decem tribus ab ipso recessistis, ut a me quoque recederetis, sicut et fecistis. Nam, relicto altari et templo meo, spretis promissionibus seminis, quod est Christus, quae dictae sunt ad David, vitulos aureos quos fecit Hieroboam coluistis et colere [Col. 0460B] non destitistis. Hoc agentes sive agere jamdudum intendentes, eos qui transibant simpliciter convertistis in bellum. Quinam erant illi? Nimirum ipse David et viri ejus, viri fortes, imo fortissimi, et quantum fortes, tantum simplices, id est bona fide et simplici corde cum Deo et hominibus ambulantes. Illos, inquam, convertistis in bellum, constituentes super vos regem Absalon adversus patrem suum (IV Reg. XXIII) , et illo mortuo rursus sequentes Seba filium Bochri (II Reg. XX) . Jam tunc pene desuper tunicam pallium modo jam dicto sustulistis, quia videlicet buccinante Seba et dicente: Non est nobis pars in David, neque haereditas in filio Isai (III Reg. XII) ; separatus est omnis Israel a David, et ita sine pallio parumper remansit in sola tunica, [Col. 0460C] quia soli adhaeserunt ei contribules sui viri Juda Peccaverat namque in Uriam, et idcirco laborabat, subtrahente Domino ad breve tempus pacem vestram, non tamen auxilii sui gratiam, quia citius illo propitio, ita recepit pallium sicut et tunicam, id est Israelem sicut et Judam. At ubi peccavit filius ejus Salomon, non in unum hominem, sicut ipse David in Uriam, sed in ipsum Deum, colendo deos alienos propter mulierum concupiscentiam, tunc infirmata est domus David, et vos praevaluistis tollere illi pallium: nec enim vobis resistere potuit. Quare? Ante enim, inquit Dominus, factum est verbum hoc, id est judicium hoc, videlicet ut non posset resistere domus David exigentibus peccatis, ut dimitterem [Col. 0460D] vos secundum desideria cordis vestri. Notanda proprietas dictionis, quia sic est dictum, ut eos qui transibant simpliciter, convertistis in bellum. Transire namque sanctorum electorum est, qui manentem hic civitatem non habent, sed futuram, inquirunt (Hebr. XIII) , secundum nomen Hebraeorum, de quibus David tam fide, quam carne ortus est. Hebraei namque Latine dicuntur transitores. Ejusmodi fuerunt David et Ezechias, et Josias, et caetera domus David fidelis, intra quam et domum Hieroboam, sicut Scriptura refert, semper bellum fuit (III Reg. XIV) . Juxta quam similitudinem nunc usque semper bellum est, et erit usque in finem saeculi, inter eos qui in praesenti saeculo animum figunt, et eos qui ad aeterna futuri saeculi bona transire [Col. 0461A] satagunt. Igitur et eos, inquit, qui transibant simpliciter convertistis in bellum, et in illo bello malum obtinuistis triumphum. Quomodo? Mulieres, inquit, populi mei ejecistis de domo deliciarum suarum, et a parvulis earum tulistis laudem meam perpetuum. Quaenam erant mulieres populi mei, nisi homines infirmiores in vobis, qui populus meus esse debuistis? Quae autem erat domus deliciarum ejusmodi mulierum, nisi domus mea in Hierusalem, domus orationis in qua invocabatur nomen meum? De illa domo vos mulieres illas ejecistis, id est infirmiores et pauperes, quibus praevaluistis, sicut mulieribus solent viri praevalere. Ejecistis, inquam, videlicet tenendo et teneri cogendo illud edictum Hieroboam. Nolite ultra ascendere in Hierusalem, sed ite ad adorandum vitulum [Col. 0461B] usque in Dan (III Reg. XII) . Ita ejiciendo mulieres a parvulis earum, tulistis laudem meam in perpetuum, id est ignorantem et errantem multitudinem fecistis, in malo perseverare, ut nunquam recederent a peccatis Hieroboam. Notanda hic trina distinctio peccantium, quam in sanctis Scripturis animadvertere solemus, ita ut eorum qui per ignorantiam, et eorum qui per infirmitatem, et eorum qui per superbiam peccant. Nam qui per superbiam peccant, ipsi sunt contra quos maxime invehitur, sic incipiendo, et econtrario, populus meus in adversarium consurrexit. Qui autem per infirmitatem peccatis consentiunt, ipsi sequenti loco denotantur dicendo: Mulieres populi mei ejecistis de domo deliciarum suarum. Porro qui per ignorantiam delinquunt, ipsi sunt de quibus [Col. 0461C] ait: A parvulis earum tulistis laudem meam in perpetuum. Omnes pariter inexcusabiles sunt, et illi fortes viri simplicium debellatores, qui fortiter despoliaverunt, et illae mulieres quae cum viri esse deberent, effeminatos tali in periculo animos habuerunt, timendo homines plus quam Deum, et illi parvuli sensu qui scientiam Dei non habuerunt, et omnes pariter una sententia feriuntur, quam protinus depromit, dicens: Surgite et ite, quia non habetis hic requiem. Quod cum dicit, subaudiendum est illud quod notissimum est et esse debet, propter peccata Hieroboam, vel quia non recessistis a peccatis Hieroboam, qui peccare fecit Israel (IV Reg. X) , ut sequens versiculus, propter immunditiam ejus, neque praesens est nominativus casus quem requirit [Col. 0461D] hoc tertiae personae verbum corrumperetur. Non utique accidit hoc per imperitiam sive incuriam eloquentis, sed per naturam et severam indignationem prophetici spiritus infame nomen exsecrantis et superfluum esse judicantis, in libro suo scribere vocabulum, quod totis Historia sacra denotavit, dicendo de singulis regibus Israel, non recessit a peccatis Hieroboam, qui peccare fecit Israel (ibid.) . Itaque propter immunditiam ejus, subauditur Hieroboam, quem tu, o lector, quomodo ignorare potes; ejus, inquam, qui peccare fecit Israel, putredine pessima corrumpetur, ipse qui in immunditiam ejus suscepit Israel? Vide ergo, ut sanctae Scripturae sis familiaris ac domesticus, et tunc animadvertis, [Col. 0462A] quam familiariter ad te conversus spiritus propheticus qui dixerat, surgite et ite, quia non habetis hic requiem, dicit tibi, propter immunditiam Hieroboam corrumpetur Israel putredine pessima. Quam propter immunditiam? Nimirum propter vitulorum cultum, qui magna est immunditia ejus qui fecit eos. Si enim de uno vitulo quem fecerant in deserto veraciter dictum est: 202 Videns ergo Moses populum quod esset nudatus, spoliaverat enim eum Aaron propter ignominiam sordis (Exod. XXXII) , quanto magis de duobus recte dicitur propter immunditiam ejus, qui illos fecit? Igitur propter immunditiam ejus, propter non dominos, sed vitulos ejus, quia factus est immundus, Israel corrumpetur, non qualicunque, sed pessima putredine, id est non sola [Col. 0462B] corporum quae nunc imminet captivitate, sed animarum quoque abjectione et irrecuperabili damnatione, quia poenitentiam noluerunt agere. His dictis ex imperio Domini, statim ex affectu proprio subjungit: Utinam non essem vir habens spiritum, et mendacium potius loquerer. Non enim absque dolore, sine misericordia, sine compassione circa genus suum esse poterat homo Dei, quamvis contra eos inveheretur in sermone Domini zelo tam vehementi, sicut nec Apostolus cum adversus idipsum genus suum vehementer inveheretur, declamando caecitatem ejus, ita praelocutus est: Veritatem dico in Christo, non mentior, testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu sancto, quoniam tristitia est mihi magna, et continuus dolor cordi meo (Rom. IX) . Nam quo pondere statim ibidem subjungit, optabam enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem meam, qui sunt Israelitae (ibid.) . Eodem et iste, utinam, inquit, non essem vir habens spiritum, et mendacium potius loquerer. Nempe qui facit hoc, anathema esto a Deo, utpote pseudopropheta loquens de corde suo, non quod Deus inspirat, sed quod mendacii pater diabolus serpens antiquus insibilat. Ad haec Dominus respondet: Stillabo tibi vinum in ebrietatem, et erit, super quem stillatur populus iste. Ac si dicat: Non erit ita, ut tu nunc optabas; sed tibi stillabo ut nunc usque stillavi; non aquam mendacii, sicut pseudoprophetis, sed vinum veritatis, sicut vatibus sanctis; et hoc usque in [Col. 0462D] ebrietatem, et usquequo tu inebriaberis, et tacere non possis, sed loquaris ex abundantia cordis, et super quem stillatur vere prophetiae pluvia, populus est iste pro quo tu doles, et quantumvis doleas iste est, iste, inquam, putredine pessima, sicut prophetasti, corrumpi habet. Hujusmodi dolor consolatione Domini dignus est. Sequitur ergo, dicitque et ipsi et per ipsum caeteris humilium servorum suorum consolator Dominus. Congregatione congregabo Jacob totum te; in unum conducam reliquias Israel, pariter ponam illum quasi gregem in ovili, quasi pecus in medio causarum tumultuabuntur a multitudine hominum. Ascendet enim pandens iter ante eos, divident et transibunt portam, et egredientur per eam, [Col. 0463A] et transibit rex eorum coram eis, et Dominus in capite eorum. Profecto liquet verba consolatoria haec esse ut non doleat Jacob sive Israel, id est quicunque de illo patriarcha sancto secundum carnem natus, secundum fidem quoque filius ejus, quemadmodum iste propheta dolens dixerat, utinam mendacium loquerer, id est utinam nequaquam secundum prophetiam meam tanta Israeliticae multitudinis amissio fieret. Utinam caecitas in Israel non contingeret. In eodem istum spiritus consolatur in quo et Apostolus, qui dum loco supra memorato dixisset, quia caecitas ex parte contigit in Israel (Rom. XI) , subjunxit, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret (ibid.) . Illa plenitudo gentium hic dicitur Jacob, id est supplantator, dicendo, [Col. 0463B] congregatione congregabo Jacob, totum est: Nam reliquiae Israel, quae ut idem Apostolus ait, secundum electionem gratiae salvae factae sunt (ibid.) , manifeste hic sequentibus verbis exprimuntur, in unum conducam reliquias Israel. Et est sensus, Jacob: id est supplantatorem ex gentibus populum congregans et reliquias Israel conducens, unum efficiam coetum, ut in unitate sint habendo unam fidem et unum spiritum, ut nulla sit distinctio pro carnis origine, sed omnes tam Judaei quam Graeci filii sint Israel, et filii Abrahae, et indifferenter reputentur in semine. Hoc est, quod adhuc repetens pulchra exornat similitudine. Pariter, inquit, ponam illum quasi gregem in ovili, et quasi pecus in medio caularum. Idem videtur esse quasi gregem in ovili, et quasi pecus in [Col. 0463C] medio caularum, sed non sine causa repetivit, quia videlicet nunc quidem est unus grex et unum ovile, sed aliunde grex Judaici, et aliunde venit grex gentilis populi. Nam ille pastor omnium dixit: Et alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile et unus pastor (Joan. X) . Igitur et reliquias Israel quasi gregem in ovili, et plenitudinem gentium quasi pecus in medio caularum pariter ponam, et pariter, inquam, id est habentes unam fidem et unum spiritum, ita simpliciter obedientes unicae regulae veritatis, sicut mansuetae oves subditae sunt pastori. Nec vero parva multitudo erit, sed tumultuabuntur a multitudine hominum, quia videlicet oves istae homines [Col. 0463D] sunt, et homines hi tam multi erunt ut magnum et publicum per orbem terrarum faciant divinae laudis tumultum, cum magno tumultu coelum herbidumque pascendo compleant paradisum. Quod cum factum fuerit, nec tu Michaea, nec aliquis prophetarum sive apostolorum dolorem aut tristitiam habebit de amissione filiorum Israel carnalium. Talis vel tanta congregatio, quomodo vel per quem facienda foret exponens: Ascendit enim, inquit, pandens iter ante eos; divident, transibunt portam, et egredientur per eam, transibit rex eorum coram eis, et Dominus in capite eorum. Iste pandens iter, iste rex et Dominus transiens coram eis; ipse est, qui loco jam praelibato in Evangelio dicit: Ego sum pastor bonus (ibid.) . Quomodo iste ascendit pandens [Col. 0464A] iter ante eos? Cum, inquit, proprias oves emiserit, ante eas vadit, et oves illum sequuntur, quia sciunt vocem ejus (ibid.) . Quomodo ante eas, nisi patiendo pro illis, relinquens exemplum patiendi, et aperiens aditum paradisi? Ascendet ergo, inquit, subauditur in crucem et exaltabitur a terra bonus pastor ponendo animam suam pro ovibus suis, ascendet super occasum, id est super mortem, resurgendo mortem quippe calcabit, et ascendet super coelos coelorum, et sedebit ad dexteram Patris pandens iter ante eos, videlicet ut eo perveniat humilitas gregis, quo praecessit celsitudo pastoris. Sic illo pandente iter extunc divident et transibunt portam, et egredientur per eam, illam videlicet portam, de quo Psalmista: Haec, inquit, porta Domini, justi intrabant per eam [Col. 0464B] (Psal. CXVII) . Quaenam haec est porta, nisi ipsa eadem passio Christi, extra quam nulla est porta, nulla est via, qua in vitam quis possit ingredi? Portam illam quam fecit in latere crucifixi lancea militis inundationem illam sanguinis et aquae, quae inde profluxit, divident, ait, et transibunt et egredientur per eam, nimirum secundum divisionem maris Rubri, per quam transierunt filii Israel, merso Pharaone cum curribus et equitibus suis (Exod. XIV) . Hanc ita dividere oportet, ut unum eumdemque Christum cujus in morte baptizati sumus, Deum et hominem credentes, et naturam utramque certa discretione dignoscentes, impassibilem quidem ex divinitate, passum autem semel ex humanitate confiteamur firmiterque teneamus. Ita dividentibus [Col. 0464C] et transeuntibus transibit, inquit, rex eorum coram 203 eis, quod jam factum est: transivit enim ex hoc mundo ad Patrem, et Dominus in capite eorum, quia videlicet Dominus nomen est illi, et ipse caput, ipsi autem membra sunt: ille rex et isti populus; ille pastor, et isti oves pascuae ejus. De isto transitu atque egressu per portam hanc, ipse loco jam dicto loquitur: Per me si quis introierit, salvabitur; et ingredietur et egredietur, et pascua inveniet (ibid.) . Ingreditur enim quis, dum fidem suscipiendo fit ovis hujus pastoris, et egreditur dum vitam praesentem finit, et tunc pascua invenit vitae aeternae immarcessibilis. Sed et hoc ibidem dicit: Omnes quotquot venerunt, fures sunt et latrones (ibid) . [Col. 0464D] Item fur non venit, nisi ut furetur, et mactet, et perdat. (ibid) . Hoc est quod propheta dicturum illum certissime esse sentiens, quasi jam dixerit, protinus ait: