167

[Col. 0023C] Scriptorum sors illa est censurae legentium subjici, quorum quamplurimi ex affectu judicantes vim auctoribus inferunt, ut illorum verba in suos sensus pertrahant; plures legunt ut dente invido proscindant; alii nequidem intelligere sufficientes quae perlegunt, non tamen sine censura dimittunt auctorem.

Sors illa sane dura est; sed durior haec quae doctorem catholicum saepius traducit, ut qui nihil nisi catholicum sapit, haereticus audiat; et qui veritati semper studuit, erroris doctor habeatur.

Durissima haec sors qua quis vel invitus ad partes haereticorum distrahitur, ut haereticis favisse credatur, aut in eorum iisse sententias; et quasi a suis defecisset, transiissetque ad alienos, a suis deseritur, ut nec apud fratres patronum inveniat aut vindicem.

[Col. 0023D] Haec sors durissima Ruperti est, qui nec dum viveret invidiam fugere potuit; quae quod laudem habet, acrius insequitur; multas ipse in epistola ad Cunonem abbatem S. Michaelis Syngebergensis conqueritur, sui esse nominis invidos qui non solum dictis, ut ait, sed et factis in eis fremuissent; nisi omni alio praesidio deficiente, Christus ipsi adfuisset, et per Berengarium abbatem [Col. 0024C] Sancti Laurentii in publico monte Leodii ipsum Cunonis abbatis commisisset fidei, tanquam pupillum tutori.

Plerique enim, ut ipse ad eumdem jam episcopum in prologo ad librum De gloria Filii hominis scribit, ipsius opera sic legebant, ut ei insidiarentur.

Quae tandem Ruperto et a doctoribus et ab indoctis exprobrata fuerint, nosse vis? ex ipso disce, qui ut se suaque scripta ab istorum vindicaret calumniis, eorum mendacia et haereses redarguens scripsit Apologeticum, qui liber primus est ex quatuor quos in aliquot Regulae S. Benedicti capita composuit. Isto enim in libro qui fuerint adversarii, et quas ei struxerunt insidias, sic exponit:

« Floriani, a Florino nominati, dixerunt Deum creasse mala, et ipsa quae virtuti sunt contraria. [Col. 0024D] Magistri autem magni ac praeceptores nominati, praeclara totius Franciae lumina, quorum ad auditum ex cunctis fere provinciis examina discipulorum festinabant, sententiam illam de voluntate Dei emisisse, atque constanter defendere ferebantur; et idcirco quidquid dixerim ego, non solum non audiebatur, verum etiam tanquam stultum contemnebatur. [Col. 0025A] Ita erant adversarii vel esse videbantur sibi auctoritate illorum freti, ut putabant, irrefragabili, ac si angelus de coelo locutus fuisset eis. Et quidem sapientiores utcunque tolerabiles in dicendo fuerint, sed de indocto scholarum popello favente adversariis veluti clericis contra monachum, veluti magistris contra indoctum, quid dicam? in eorum canticum versus sum, et factus sum eis in proverbium. Ego autem omne canticum eorum omnemque despectum dura fronte contemnens, fui in Francia solus vili asello residens, uno tantum puero comitatus, ad conflictum contra tales quibus adesse os et ingenium, et magnam tam officii quam magisterii dignitatem noveram, nec defuturum, quod et factum est, ut magistrorum pariter et discipulorum coetus non parvus [Col. 0025B] conveniret exercitus ad me audiendum, ad me convincendum. Iliud autem mirum videtur, quod me ingrediente civitatem, jam dictorum alter et praecipuus magistrorum ultimum trahens spiritum, statim post ingressum meum vitam finivit; alter, quocum acerbum habui conflictum, nescio an integrum annum supervixerit. Ex tunc cessavit illius disceptationis virus; sed illi, contra quos primum certamen habui, diu pristinum quod in me conceperant, tenuerunt odium, ut veraciter dicere possim, oderant eum, nec poterant ei quidquam pacifice loqui, » etc.

Ista Ruperti satis sint, ut quos in prioribus studiis sustinuerit adversarios noverint singuli. Quam mala autem fide, quanta vel invidia, vel inscitia, Ruperti [Col. 0025C] adhuc viventis scripta evolventes in sensus alienos detorserint, et non intellecta damnaverint, ex tribus accipe, quae in Ruperti doctrina arguere multa sui sensus temeritate ausi sunt.

Primum Rupertus in suo Apologetico sic profert: «Unus vir bonae conscientiae, sed novae conversionis, magni nominis, sed dubiae opinionis; jam praelatus et praedicator, sed fere nunquam subditus, sive auditor, familiariter a me, quasi pro studio legendi, praestari sibi rogavit aliquid de meis opusculis, et praestiti illi opusculum (De divinis officiis). Accepit, abiit, legit quantum et quandiu voluit, et post multos dies librum remisit, nihil dicens aut rogans boni sive mali. Cum ecce post dies complures audio, et a multis mihi nuntiatur, et ab exteris quoque civitatibus [Col. 0025D] fratres eruditi mittuntur ad me interrogandum, utrum verum esset, an non, quod de me fama longe lateque disperserat, scilicet me dixisse, me scripsisse Spiritum sanctum de Maria Virgine esse incarnatum. Exhorrui, fateor, tantumque conscientiae munitus clypeo, quaerebam diligenter quisnam hujusce rumoris existeret auctor. Quid multa? diu quaesitum, tandemque per quosdam consortes nostros mihi compertum est auctorem criminis, imo falsae criminationis hujus illum esse quem dixi, et ex lectione libri quem commodaveram illi, male occupatum fuisse istud de verbis hujusmodi in officio quartae Dominicae adventus Domini: «Investigare enim quis potest quomodo corporatur Verbum, quomodo [Col. 0026A] summus, et vivificator Spiritus intra uterum Matris animatur, quomodo is qui initium non habet, et exstitit, et concipitur? Sed quid a facie Verbi hujus ille parturivit? Quomodo pauperem ostendisse credidit? quomodo subvertere voluit? Librum proclamavit haereticum, flammis exurendum; et hoc in medio imperitorum, qui sequebantur et audiebant illum; et ut solent hujusmodi homines, in divinis ac profanis rebus, majorem pene quam litterati ostendere animum, libro nimium infensi, eum et rapere festinabant ad comburendum.»

Ad haec quis non exclamaverit, O caeca invidia, o invida caecitas, quae non Rupertum, sed in Ruperto Gregorium Magnum proclamat haereticum, quae verba haec reputans ipsius, cum tamen Gregorii sint, ut [Col. 0026B] haeretica damnat! Qui Verbum Spiritum summum et vivificatorem animari scribit, et stupet, quid quaeso, haereticum aut scribit aut docet? Qui Verbum adorat tanquam Spiritum summum, quid sentit nisi catholicum? Sed vero qui legens Verbum Spiritum summum et vivificatorem animari, et dicit scriptum se legisse tertiam summae Trinitatis personam incarnari, quid nisi calumniam dixit, et suam vel inscitiam prodidit vel invidiam?

Alterum, quo tanquam haeretica labe Rupertum inficere voluerunt, illud est, quod dixerit de tenebris creatos esse angelos; quod tamen Rupertus ut canonicis Scripturis, et sancti Augustini libro secundo (De civitate) consonum intrepidus defendit. Tertio Rupertum carpere audaciori praesumpserunt animo, quod [Col. 0026C] novo, ut ipsis videbatur, sensu scripserit Christum in Coena corpus suum non porrexisse Judae, qui ante hujusce sacramenti consecrationem exierat. Et quidem Christum Judae proditori corpus suum dedisse, eis ex beati Augustini auctoritate in promptu erat asserere.

Cujus argumenti necessitas Rupertum adegit ut diceret non esse per omnia Augustino confitendum sicut libris canonicis, ita ut, ubi sancti doctores, qui utique in fide concordes sunt, in aliqua sententia discrepant, non liceat illi tanquam magistro aurem praebere consentientem, cujus cognoverit sententiam magis Scripturae canonicae testimonio roboratam. Atque illi, ut habet circa finem Apologetici sui, ipsum ex hoc diffamare coeperunt tanquam haereticum. At quem [Col. 0026D] sancti Augustini judicium compressisse videbatur, erexit sancti Hilarii auctoritas, cujus est illa Ruperti sententia; quamvis dum ista scriberet, se cum sancto Hilario in his sentire nesciret.

Ex tribus his satis superque, ut arbitror, habes demonstratum quanta invidia infensi Ruperto quidquid ipsis non saperet, in scriptis ipsius temere damnarunt, adeo ut sensum illius, vel etiam apertum, et aperte catholicum traducere, et haereticum judicare non dubitarint.

Haec Rupertus sustinuit, nec tamen his cessit. Duriora vero post mortem patitur, dum ab haereticis Sacramentariis in eorum partes violenter distractus, non solum a suis non vindicatur, sed quasi haereticas partes tenuisset, damnatur iniquius.

[Col. 0027A] At ego infimus licet omnium, ubi doctrina magistrum, professione Patrem, durissima haec injuste ferentem et inultum sensi, quidquid in me virium est, in ipsius defensionem omnium justissimam exerere firmus statui

Nec Deus huic causae deerit, ad quam suscipiendam dat stimulos charitas, ad quam defendendam arma dat veritas, et justitia spondet praesidium. Deo ergo dante animos, qui charitas est; favente Christo, qui est veritas; et ipso praeside qui justitia est, Rupertum multae doctrinae, altae humilitatis summaeque pietatis magistrum, Germaniae decus, ordinis Benedictini gloriam, et prae caeteris veritatis eucharisticae patronum ab iis erroribus, quos adversus eucharistiam Wiclefistis, Lutheranis et Calvinistis praecinisse a [Col. 0027B] nonnullis dicitur, pro viribus conabor asserere.

Equidem scio quamplurimos, qui errores defendi putant dum eos quibus imponuntur audiunt vindicari, genus hoc dissertationis iniquiori animo ferre, quasi non tam in scriptoris quam in erroris cedat patrocinium.

Verum quam injusta sit ista expostulatio judicet quisquis non sero sapiens mature novit catholici alicujus scriptoris ab errore vindicias summam esse erroris exsecrationem; et proinde errorem non asseri, sed maxime damnari, dum scriptor catholicus ab errore vindicandus suscipitur.

Sed et qui prudens intelligit eum de calumnia teneri, qui dum audit crimen inferri gloriae fratris, quem novit insontem, ignavus silet, is iniquam prorsus [Col. 0027C] reputabit istam, zelum forte, sed non scientiam habentis, expostulationem: et qui humanioris esse officii didicit injuriam ab altero propulsare, inofficiosam omnino hujusmodi ducet obmurmurantium querelam. Ipsam non solum aequitatem laedit, et offendit officium, sed et veritatem premit, suos ei patronos proripiens; vel saltem fidei scindit unitatem, catholicos Patres ab Ecclesiae sensu et proinde sinu divelli non prohibens.

Nonne purior Christianorum innocentia sorduisset, infidelium labefactata dicteriis, ni Justini, Minutii, Tertulliani et aliorum Apologeticis vindicata fuisset? Nonne Dionysius Alexandrinus pro fide catholica adversus Sabellianorum haereses pugnans in partes Arii trahebatur, nisi Athanasius sedem ipsius et fidem [Col. 0027D] tenens ipsum a fide catholica nusquam devium strenuus defendisset? Nonne et Gregorius Thaumaturgus Arianae perfidiae famam habuisset, ni Basilius suis pro eo vindiciis falsum istud nomen delevisset? Nonne [Col. 0028A] et Cyrilli Alexandrini fides cum Eutychianis dogmatibus damnata fuisset, nisi ipsum asseruissent qui Nestorii commenta damnarunt? Nonne et ipse Augustinus praedestinatianam haeresim condere, et Christi gratiam statuendo hominum avertere libertatem, a viris alioquin piis et eruditis ferebatur, ni Prosper huic sancto doctori a Semipelagianis objecta dissolvisset, ipse sui magistri patronus? Adeo veritas, non secus ac virtus, sicut sine adversario aut latet aut marcescit, sic sine patrono deficit, qui saepius et ipse alterius indiget patrocinio, ut qui pro veritate stetit, non contra veritatem pugnasse credatur.

Spreta igitur ista minus vero studentium expostulatione, eo veritatis studio, ea officii ratione, et ea aequitatis lege, qua Prosper Augustinum, plurimi Cyrillum, [Col. 0028B] Basilius Gregorium, Athanasius Dionysium, Tertullianus, Minutius et Justinus mores fidelium vindicarunt, ego Ruperti Tuitiensis abbatis fidem de corpore et sanguine Christi in altaris sacramento, cujus acerrimus propugnator exstitit, defensurus accedo. Et ne temere et sine ordine procedam, in prima parte proferam opera quae a Ruperto composita sunt, quo spiritu Rupertus ea conscripsit, et quo Scripturam sacram interpretatus est. In altera parte exponam quatuor qui ipsi ascribuntur errores; figurativae scilicet duntaxat praesentiae corporis et sanguinis Christi in sacramento, quam Wiclefistae docuerunt: manducationis per fidem, quam in aliquo sensu docent Calvinistae; impanationis, quam tenent Lutherani, et unionis hypostaticae panis et vini cum Verbo, cui vix [Col. 0028C] ullus suffragatus est. Dehinc Rupertum a primo ex illis erroribus vindicabo, tum a secundo errore asseram; postea a tertio defendam; postremo a quarto Rupertum prorsus alienum demonstrabo.

Si cui autem historicae quam dogmaticae concertationes minus placent, et ei gravis aut minus opportuna videtur inducta Ruperti Operum crisis, quam tamen ex celebri inter ipsos theologos contentione de auctore librorum De divinis officiis, quorum maxime testimonio causa Ruperti agitur, hic duximus praemittendam, eam facilis dimittat.

Lectorem hic etiam monitum velim me non mea, sed ordinis totius vel magis Ecclesiae voce Rupertum titulo sanctitatis insignitum nonnunquam eo in opere [Col. 0028D] pronuntiare, quippe quem sanctitatis merito miraculorumque virtute fulgentem in sanctorum catalogis auctores probati scribunt ⁜ (5) . Itaque absit a nomine invidia.

[Col. 0029A] Rupertus is seu Robertus, cujus Apologiam scribo, in coenobio S. Laurentii in publico Monte Leodii, seu, ut aliis placet, Leodici, sub Berengario abbate S. P. N. B. Regulae sese mancipavit. Ibi cum religiose pietatis exercitiis et sacrae doctrinae studiis totum se daret, in abbatem monasterii Tuitiensis, seu Divitensis ad Rhenum e regione Coloniae Agrippinae assumptus est. Floruit ad annum reparatae salutis millesimum centesimum tricesimum quintum, quo plenus meritis aeternos beatae vitae fructus apprehendit. Sancti illius abbatis Apologiam duas in partes sic distribuo.

Pars prima crisim habet Ruperti Operum. Pars altera ipsum ab imputatis erroribus vindicat.

In parte I quos libros, quo ordine et qua aetate [Col. 0029B] Rupertus scripserit studiosis ostendo; et perfectum lucubrationum illius elenchum exhibeo.

Ex quo deinde diversi sancti illius doctoris Operum a pluribus, et ab ipsomet editi catalogi emendantur: tres videlicet, quos ipse Rupertus conscripsit; unus quem Trithemius dedit; unus quem Reynerus composuit; unus quem Sixtus Senensis construxit; unus quem Bellarminus adduxit; unus quem Centuriatores posuerunt, et unus quem in editione ultima Parisiensi legimus: quibus adjungi possunt a Possevino in Apparatu, a Valerio Andrea in Bibliothaeca Belgica, a P. Labbe in lib. De script. eccles. et ab aliis Ruperti librorum editi census ex accuratissimo, quem ibi damus, pariter corrigendi.

Ibi etiam aliquos venerabilis Ruperti libros in [Col. 0029C] excusis desiderari lugemus, nempe libellum De diversis Scripturarum sententiis, libellum solutae Orationis, De statu coenobii S. Laurentii in Monte Leodii, etc. Carmen Saphicum de eodem. Vitam S. Augustini. Vitam S. Odilae virginis. Cantus de SS. Theobaldo martyre, Goare et Severo confessoribus. In libros Regum, de rege David. Annulum, seu Dialogum Christiani et Judaei. Epistolam Meditatus, ex editione Coloniensii, in qua Commentariis in Joannis Evangelium praefigitur, aliis editionibus esse restituendam ibidem monemus.

Sed et ibi quod minus vere Bellarminus dixerit Ruperti Opera quadringentis circiter annis sine honore et luce jacuisse in tenebris oblivionis, et ejus [Col. 0029D] errores in causa fuisse cur per id temporis latuerint, paucis sed certis demonstro

Post haec celebrem de auctore librorum De divinis officiis controversiam agito. Valeramnum, sive Attembergensem sive Numburgensem, cui Waldensis, [Col. 0030A] Alanus, Vasques et aliqui alii opus istud adjudicarunt, ab omni jure dejicio; et uni Ruperto Tuitiensi abbati pluribus titulis certum assero.

Nec enim epistolam, «Lego et relego,» etc., ab Anselmo scriptam esse probatum ducimus a Joanne Picardo et a Theophilo Raynaldo, sed magis a Guillelmo S. Theodorici missam habemus; non ad aliquem ex pluribus Valeramnis quos induximus circa Anselmi et Ruperti tempora, sed ad Rupertum Sancti Laurentii Leodicensis ea aetate coenobitam. Nec Joannes Parisiensis ord. Praed, qui circa annum 1304 de modo quo Christi corpus est in sacramento scripsit determinationem, quam de integro legi, ullam habet Valeramni alicujus mentionem, ut Vasques finxit; sed duntaxat praedictam epistolam [Col. 0030B] Anselmi nomine sibi proponit.

Primam hanc Apologiae partem claudimus divinis illustrationibus, quibus desuper infusam Scripturae sacrae intelligentiam. Rupertus obtinuit. Non quod tamen obtusioris fuisset ingenii; id enim nullius fidei commentum esse eorum qui minus accurate de Ruperto scripserunt, indicamus.

Alteram Apologiae partem exordior ab errorum enumeratione quos critici ex heterodoxis M. Claudius, Albertinus, etc., et ex Catholicis Bellarminus, Vasquez et alii Ruperto Tuitiensi iniquius affixere: umbraticam scilicet seu figurativam duntaxat corporis et sanguinis Christi in altaris sacramento praesentiam. Veram corporis Christi in mensa Dominica manducationem solummodo per fidem corporis Christi [Col. 0030C] impanationem, et tandem panis et vini hypostaticam cum Verbo Patris unionem.

His expositis nostrum Tuitiensem ab omni generatim contra eucharistiae veritates errore liberum probo; tum ex illustrium scriptorum testimoniis, quibus Ruperti fidem et eruditionem, omni remota cujuscunque erroris suspicione, celebrarunt; et prae omnibus Joannis Coclaei, qui Lutheranorum impugnator acerrimus, ea Ruperti opera hisce temporibus, quibus in eucharistiae mysterium vehementius invehebantur, non misisset in publicum nec laudasset, quae Lutheranorum aut Calvinianorum praedocuissent errores.

Tum ex eo quod in Rupertum frementes aemuli [Col. 0030D] qui ejus scripta legebant, ut eum in sermone caperent, nullius ex istis erroribus eum uspiam insimularunt: ea licet tempestate de eucharistiae sacramento ardentiores et curiosiores moverentur disputationes; quae vel levissimam erroris umbram, si [Col. 0031A] quae in Ruperti scriptis deprehensa fuisset, diligenter excussissent.

Postea explicitius ab unoqueque hujusmodi errorum Rupertum vindico. Unde in sequenti dissertatione,

Rupertum nusquam sensisse aut docuisse in eucharistia non esse corporis et sanguinis Christi nisi figuram; imo hunc errorem impugnasse et realem corporis et sanguinis Christi existentiam sub panis et vini speciebus adversus Berengarianos propugnasse, invictissime demonstro.

Primo ex ipsis Ruperti operibus, nempe ex libris De divinis officiis, in quibus hunc errorem deprehendere sibi ipsi videntur. Eo enim in opere exponens illud ferebatur in manibus suis, Rupertus astruit corporis et sanguinis veritatem in altaris sacramento; quod multa pietate ibi vocat testimonium humilitatis [Col. 0031B] et charitatis.

Ibi etiam a prioris Testamenti figuris tanquam a signo rei veritatem discernens Tuitiensis expressissime ponit quod Christus in Veteri Testamento promissus et praesignatus hic praesentialiter exhibeatur NON IN UMBRA, SED IN VERITATE, NON IN FIGURA, SED IN RE; ibi et eos objurgat qui adversus corporis et sanguinis Christi in altari veritatem obmurmurantes dicebant: Quomodo est?

Ibi docet quod Christus eo Testamento consignat suis haeredibus thesaurum corporis et sanguinis sui, etc.

Quod sacerdos cum dicit: Pax Domini, etc., hostiae particulam sacro sanguine demersam immergit. [Col. 0031C] Quod cruce salutata duo presbyteri deferunt ad altare corpus Dominicum, corpus Domini. Quod sanguis ille quem sumimus, ad Deum de ore nostro clamat. Quod per cibum corporis et potum sanguinis sui Christus procurat vitam et incolumitatem animabus filiorum. Quae profecto nec Berengariani, nec Wiclefistae, nec Calviniani dicerent.

Secundo ex aliis Ruperti libris catholicam de corporis et sanguinis Christi veritate sub panis et vini speciebus, illius fidem vindico.

Ex libro sexto in caput VI Joannis, ubi Rupertus Umbraticorum exponit errorem, quo panem et vinum Christi corpus et sanguinem in altari non magis esse profitebantur quam fuit manna quod comedit populus Judaeorum, et aquam quam de petra eductam non [Col. 0031D] solus populus sed et jumenta biberunt.

Ubi Tuitiensis explicat illud Apostoli: Omnes eamdem escam spiritalem manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritalem biberunt; et haec omnia in figuris contigisse declarat, simulque decernit quod figura nusquam valet, idem quod ipsa res quam figurat, sicut umbra non est idem quod ipsa rei vel corporis substantia.

Ubi illud Augustini dicentis haec Christi verba: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, etc., esse figuratam locutionem; sic intelligendum Rupertus ostendit, ut carnis et sanguinis Christi veritati in eucharistiae sacramento nihil omnino detrahatur.

Ubi realem hanc et veram corporis et sanguinis Christi sub exteriori panis et vini specie existentiam [Col. 0032A] firmiter constituit ex verbis Christi qui signanter dicit: « Hoc est corpus meum quod pro vobis tradetur. Et tu audes dicere aliud esse quam Christi corpus? Si non est hoc corpus quod pro vobis traditur, Veritas mentita est sibi.»

Ibidem noster Tuitiensis ponit quod homo carnalis et animalis carnem Christi et sanguinem percipere non potest, eo quod nihil de exteriori panis et vini specie mutetur. Quod jocose infringit a similitudine Mauri alicujus qui baptismi virtute de filio diaboli fit Dei filius, nihil mutata exteriori corporis nigredine. Et inter haec dicit Rupertus quod massa perditorum est corpus diaboli, et Ecclesia corpus Christi; non illud tamen quod conficitur in altari.

Iterum eo loci apostolicum illud, omnes eamdem [Col. 0032B] escam manducant, quo Umbratici suum niti errorem putabant, Tuitiensis exponit sensu a Berengarianis, Wiclefistis et Calvinianis penitus diverso; hoc est juxta catholicam corporis Christi in altari veritatem.

Iisdem ibi opponit B. Ambrosium docentem quod illud, quod conficimus, corpus ex Virgine est, etc., quod vera caro est quam accipimus. Opponit et B. Augustinum haec Psalmistae verba, ferebatur in manibus suis, de ipso Christi corpore, quod in coena Christus dedit discipulis, interpretatum.

Tandemque his Christi verbis, Hoc est corpus meum, hic est sanguis meus, Rupertus nihil addendum, nihil detrahendum judicat.

Et licet ea Christi verba: Ego sum vitis, per similitudinem [Col. 0032C] dicta intelligantur, ista tamen: Hoc est corpus meum, hic est sanguis meus, per proprietatem S. doctor ostendit esse intelligenda. Et juxta haec sincere et catholice profitetur quod panis et vinum, postquam Pater ea signaverit per manus Ecclesiae, corpus et sanguis Christi sunt.

Modum etiam, quo panis corpus Christi fit quod in cruce pependit, et vinum sanguis ille fit quem Christus de latere suo fudit, ex divini Verbi in carne mysterio elucidat Rupertus; et post multa dicit quod unitas Verbi unum efficit corpus Christi, ut illud quod tunc in cruce pependit, et istud quod Ecclesiae fides ore sacro conficit, unum corpus sit, una, inquam, caro, et unus sanguis sit.

[Col. 0032D] Illud autem quod ex Augustini sententiis est, videlicet quod manducare carnem et bibere Christi sanguinem sit in fidei unitate manere, Rupertus sic admisit, ut tamen realem corporis illius manducationem nullatenus excludi sustineat; imo firmius asserat quod panis semel consecratus nunquam postea Christi caro esse desinit; et quod ut viventibus, a quibus manducatur, vitam det aeternam, panem in carnem suam transmutat.

Denique ex adjunctis ab ipsomet Christo dicente: Hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur; hic est sanguis meus qui pro multis effundetur, eo in libro indubitanter fatetur non corpus quodlibet, non corpus Christi quod est Ecclesia, sed illud corpus Domini, quod pro nobis traditum est, nos manducare; [Col. 0033A] et illum sanguinem qui pro nobis fusus est, nos bibere.

In subsequenti libello eosdem obmurmurantes et dicentes: Si non figurate, sed re vera panis iste Christus est, quotidie Christus patitur, et toties moritur, quoties panis iste in commemorationem frangitur, Rupertus comprimit exemplo Abrahae immolantis Isaac in ariete, dato tamen figurae et veritatis discrimine.

Porro haec quae Umbratici objiciebant Apostoli verba, caro non prodest quidquam, spiritus est qui vivificat, Tuitiensis sic interpretatur ut Christi caro non sola, seu mortua, more carnis brutorum, sed cum spiritu suo manducetur, nec exanimem carnem aut sanguinem reputemus in pane aut calice.

[Col. 0033B] Disjectis hisce Umbraticorum objectis Rupertus intrepidus ait, quod in altari verum Christi corpus immolatur, frangitur et manducatur. Et hunc librum, quem in eucharisticae veritatis adversus haereticos defensione susceperat, ista confessione concludit: «Quantum potuimus adjuvante Deo, verum et vivum Agnum Dei esse suomet ex balatu, id est ex ipsiusmet Christi verbis, comprobare curavimus.»

Ista Ruperti ex libris in Joannem postquam adduxi, quibus liquido constat quam catholice tenuerit ipse et docuerit corporis et sanguinis Christi in eucharistiae sacramento veritatem, protuli ejusdem epistolam quae incipit, Meditatus, et in editione Coloniensi legitur.

In ea Berengarianorum haeresim eam fuisse declarat [Col. 0033C] quae in altaris mysterio figuram duntaxat vel signum aut imaginem corporis et sanguinis Christi esse crederet. Declarat quod sua aetate hunc errorem fere nemo palam profiteri aut defendere auderet.

Declarat quod universa sciret Ecclesia in hoc sacramento verum corpus et verum Christi sanguinem esse; et quod pro ista veritate libris suis in Joannem, quibus haec epistola praemitti solet, totus decertaverit.

In ea expresse docet quod eucharisticum illud sacramentum tribus modis Christi corpus et sanguis est, nomine videlicet, re atque effectu; quarto autem, specie scilicet exteriori, differt.

Ex libro De operibus Spiritus sancti eamdem omnino [Col. 0033D] distinctionem attuli, qua falsi convinco commentum M. Claudii, ex Ruperto corporis et sanguinis Christi nomen tantum et effectum seu virtutem in eucharistiae sacramento a sanctis Patribus intelligi, nulla fide arguentis. Praeterea noster Tuitiensis fallacibus diaboli pollicitis, si comederitis, eritis sicut dii, ea Christi promissa: Qui manducat hunc panem, vivet in aeternum, opponit, et cibum illum vocat cibum vitae, cibum et potum veraciter communicandae divinitatis, effectivam carnem et sanguinem Christi.

Scribit insuper munus hoc quod offertur esse sacrificium verum, sanctum et immaculatum, corpus vivificum, et sanguinem verum fratris cui reconciliatus es.

Scribit et quod cum Judas exierit priusquam Novi [Col. 0034A] Testamenti coenam Christus instituisset, non ei corpus suum, sed intinctam panis buccellam Christus porrexit.

Quod eucharistiae mysterium magna est fidei tentatio.

Quod ut fidem probaret Deus, exterior panis et vini species remanet.

Quod Christus non qualecunque suum, sed suam carnem et suum sanguinem dat.

Quod Christus in Coena panem communem accepit, sed benedicendo longe in aliud quam fuerat transmutavit, ut veraciter diceret: Hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur. Item vini substantiam accepit, sed ibidem gratias agendo vel benedicendo (idem gratias agere ac benedicere), sic in aliud vertit [Col. 0034B] ut diceret Veritas quae non mentitur: Hic est sanguis meus qui pro multis effundetur.

Quod denique nostrae saluti sufficit, ad usum nostrum confenit Christi carnem et sanguinem in altaris sacramento non videri oculis carnis, nec sentiri gustu oris.

Ubi et docet quod Christus praeteritis omnibus electis remissionem peccatorum et vitam aeternam in cruce operatus est; et in altaris sacramento etiam omnibus electis, qui post eamdem passionem ad fidem ejus veniunt, remissionem peccatorum et vitam aeternam conferre non dubium est.

Alio autem in capite ejusdem libri Rupertus explicat quid sit sacramentum et quid res sacramenti, et quem intellectum habere debeat haec Augustini distinctio,

[Col. 0034C] Et ibi rursum verbis diaboli nequiter aequivocantis, verba Christi veraciter promittentis objicit.

Credatur itaque huic sacramento, ut Rupertus ait, inesse quod non videtur, videlicet veritas carnis et sanguinis valens efficere nos concorporales unigenito Filio Dei

Hanc Ruperti fidem tribus obsignamus miraculis corporis Christi, quae ex ipso enarramus. Et sic ab Umbraticorum figuris Ruperti doctrinam defendimus.

Secundus error, manducationis nempe corporis Christi per fidem, a venerabili Ruperto depellitur.

E limine declaramus qui erroris istius nostrum [Col. 0034D] Tuitiensem arguerint.

Et quadruplicem corporis Christi manducationem per fidem distinguimus. Primam et quartam Ecclesia probat; secundam et tertiam damnat, tum in eorum sensu qui dicebant Christi corpus non esse in sacramento, nisi dum actu suspicitur; tum eorum, qui tenebant totum quidem panem in Christi corpus prece mystica transmutari; sed ab illius speciebus recedere, cum ab indignis sacramentum percipitur; tum eorum, qui eam panis partem, quam Deus praenovit, sacrilegis distribuendam fore, non converti in Christi corpus impie docuerunt.

Hos errores a venerabili Ruperto ut propulsemus, manifestum facimus quod sanctus hic doctor vere [Col. 0035A] sensit et catholice docuit Christi corpus etiam ab indignis manducari.

In catholicae istius fidei abbatis Tuitiensis invictissimum argumentum expressissima adduco catholici hujusce scriptoris verba.

Rupertus enim distinctissime expressit «quod nemo indigne manducare potest, sed nemo indigne manducare debet.

«Quod panis semel consecratus nunquam postea virtutem sanctificationis amittit, aut Christi caro esse desinit: sed non prodest quidquam indigno.

«Quod homo cujus fides sine operibus mortua est, Spiritum qui vivificat non habet quo ore percipiat; sed terra terram comedit, hoc est Christi carnem quae de terra nostra est, sine Divinitatis spiritu [Col. 0035B] vivificante.

«Quod Christi corpus ab indignis ita suscipitur, ut tamen non sit obnoxium secessui, contra stercoristas.

«Quod plus habet dignus ab indigno, quod huic ad salutem, illi proficit ad judicium, et illum propter peccata sua divinae virtutis adeps refugit.»

Sed et Augustini discernentis sacramentum a re sacramenti sententiam Rupertus sic exponit, ut non solum a dignis, sed etiam ab indignis vera Christi caro ore quantumvis sacrilego vere percipiatur, juxta illud Apostoli: Reus erit corporis et sanguinis Domini.

«Neque enim, ut ait Rupertus, indignitas ejus dignitatem tantae consecrationis evacuare potuit. Sed [Col. 0035C] quia mente, et fide per dilectionem operante (hic quis non contremiscat), passionem Christi non respicit; idcirco non effectum consequitur ejusdem sacramenti.»

His Ruperti fide inconcusse stabilita, unum quod a Bellarmino objicitur, solvendo diluimus.

Noster Tuitiensis dixit quidem quod «in illum in quo fides non est, praeter visibiles species panis et vini nihil de sacrificio pervenit,» etc.

At Rupertum eadem loqui ostendo quae Augustinus, ubi ait quod qui discordat a Christo, non manducat carnem ejus nec bibit sanguinem, etsi tantae rei sacramentum ad judicium suae perditionis quotidie accipit.

Adeo ut manifestus Augustini et Ruperti sensus [Col. 0035D] sit quod ille qui discordat a Christo, seu in quo fides non est, nullum carnis Christi fructum percipiat, seu ex Christi carne non reficiatur.

Et quidem eo loci sanctus doctor Tuitiensis multa fidei pietate docet, quod fidem non habenti quae per dilectionem operatur, Christi corpus in sacramento neque sanctificatio, nec veritas, nec pax est, sed mors, perditio, damnatio et judicium.

Eadem fide eademque pietate ex Ruperto dictum posui quod qui panem invisibilem a corde suo non credendo repellit, Christum occidit, quia vitam a vivificatione sejungit. Et dentibus mortuum utpote sine spiritu vivificante laniat corpus sacrificii. Is macrum, hoc est, sine virtutis adipe, Christi corpus [Col. 0036A] dentibus terit, et hinc fit reus corporis et sanguinis Domini.

Alterum insuper hujusmodi verborum Ruperti intellectum, nimirum quod qui Christi corpus in sacramento non credit, illi profecto non aliud nisi panis et vinum est, in mensa Domini; et non nisi panem, et vinum ea in fide, seu potius eo in errore, ille sumit de altari.

Et sic Rupertus a manducationis per fidem errore liber exeat.

Ego vero anam Apologiae dissertationem aggredior in qua

Ab impanationis errore

Rupertum Tuitiensem vindico; et eum demonstro sensisse et docuisse veram panis et vini in corpus [Col. 0036B] et sanguinem Christi conversionem, quam modo transsubstantiationem vocamus. Catholicam hanc Ruperti doctrinam ex tribus arguo.

1. Ex explicatissimis Ruperti verbis et sententiis, quibus eam exprimit.

2. Ex perfecta Ruperti cum ecclesiasticis scriptoribus consonantia.

3. Ex genuina, clara et catholica expositione locorum quae in Ruperto subobscura videntur.

Ad primum ut procedam: ipsamet et quidem expressissima Tuitiensis abbatis verba, quibus suam hanc declarat fidem et istam defendit doctrinam, ingenue profero.

Tum ex epistola nuncupatoria librorum in Joannis Evangelium, quos adversus Berengarianos in eucharisticae [Col. 0036C] veritatis defensionem se scripsisse testatur. Ubi sic habet: «Credamus fideli Salvatori Deo in eo quod non videmus, scilicet panem et vinum in veram corporis et sanguinis transiisse substantiam.»

Tum ex ipsomet sexto libro in Joan., ubi figurationem rejiciens dicit quod panis in veram corporis Christi substantiam divina virtute convertitur. Quod panis iste visibilis et vinum, quamvis nihil specie exteriori mutatum sit, in alium transierint et in illum cibum potumque conversa sint, qui angelorum victus est.

Quod panis [fit] Christi caro illa quae cruci affixa est; et vinum fit ille Christi sanguis qui pro multis effusus est. Quod panem terrenum in carnem suam [Col. 0036D] Verbum transmutat.

Tum ex Ruperti Commentariis in Exodum ubi pluribus in locis iterum docet panem et vinum fieri, exteriori specie non mutata, tranferri in veram corporis et sanguinis Christi substantiam.

Et tandem ibi docet quod substantiarum ac specierum creator Deus non superficietenus inducit, sed efficaciter haec, panem et vinum, in carnem et sanguinem Christi convertit, permanente licet specie exteriori.

Tum ex catholici illius scriptoris libris (De operibus Spiritus sancti). Ibi enim aperte declarat quod Christus panem communem accepit; sed benedicendo longe in aliud quam fuerat transmutavit; ut [Col. 0037A] veraciter diceret: Hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur. Quod panis ille caro Christi factus sit, quod vinum illud in sanguinem versum sit. De quo qui dubitat, Judaicae infidelitatis arguitur.

Ex quibus confutamus M. Claudii commentum dicentis nullum proferri posse illius auctoris testimonium, quo transsubstantiationem docuisse necessario intelligatur; quasi aliud sit transsubstantiatio quam substantiae panis et vini in corporis et sanguinis Christi substantiam transmutatio; quae quot locis a nostro Tuitiensi distinctissime sit expressa, judicabit lector aequi amans et veri.

Alterum, quo sanctum hunc doctorem ab impanationis errore asserimus, est perfecta illius cum eucharistica veritate consonantia.

[Col. 0037B] De ista enim panis et vini in Christi corpus et sanguinem conversione, quam ex ecclesiastica traditione credimus, Rupertum ostendo eadem prorsus esse locutum quae Tertul., Orig., Greg. Niss., Ambros., Cyril. Alex., Hesychius, Euthym., Isidor., Beda et alii disseruerunt; imo et eadem quae, post exortas de eucharistica ista transmutatione contentiones, Paschasius, Lantfrancus, Guitmundus, Algerus et caeteri veritatis illius defensores elocuti sunt.

Tertio tandem praemitto hanc Christianae justitiae regulam, qua Scripturas et scriptores alioquin catholicos quisquis debet interpretari.

Quae duriora videntur, mitioribus sun emperanda; et quae obscura, ex evidentibus explicanda [Col. 0037C] sunt.

Ad hanc catholicae veritatis regulam, ea Ruperti verba, quae si durius vel obscurius accipiantur, impanationis errorem habere nonnullis visa sunt, clara et catholica expositione illustro.

1. Quam recto sensu noster Tuitiensis dixerit quod in hocce mysterio Verbum est in pane, ex his ostendo, nimirum quia eucharistiae sacramentum, ut ex Apostolo et ipso Christo discimus, nomen panis retinet sicut et speciem exteriorem; et quia ex pane fit. Sic mulier, ex osse formata, in Scripturis dicitur os; voces enim seu nomina in sensu distracto nonnunquam supponere vel rudiores dialectici norunt.

2. Quam sano intellectu sanctus abbas scripserit, [Col. 0037D] quod Verbum panem cum sua carne, vinum jungit cum suo sanguine: quod pani, ac vino medium interveniens unum efficit sacrificium interjecta expositione planum facio.

Ibi enim fit patentissimum quod Rupertus, isto et aliis pluribus locis, nihil aliud docuerit quam quod Verbum panem et vinum jungit cum ea carne et eo sanguine quae assumpsit ex utero Virginis; ipsa videlicet transmutando in eam carnem et eum sanquinem, quae cum ista carne et isto sanguine, quibus se in Virginis sinu hypostatice univit, una caro et unus sanguis sunt. Et ex divini Verbi unitate quod panem et vinum in altari sic assumit, ut ea convertat in carnis et sanguinis substantiam, demonstrat evidenter [Col. 0038A] unitatem carnis et sanguinis, quae ex pane et vino Spiritus sancti operatio conficit; cum ea carne et illo sanguine, quae Spiritu sancto obumbrante de purissimis beatae Mariae sanguinibus idem Verbum Patris sibi efformavit. Cum divini illius Verbi non nisi una caro et non nisi unus sanguis sit.

Unde et eo sensu dicit quod Verbum pani ac vino, in carnem videlicet et sanguinem transmutandis, medium interveniens unum efficit sacrificium, hoc est, ut alibi pluries se explicat, unitas verbi unitatem facit sacrificii, faciendo scilicet ut caro, quae in altari offertur, et illa quae in altari consecratur, et illa quae in cruce immolata est, divini Verbi caro sit, cujus una tantum caro est.

[Col. 0038B] Hunc Ruperti sensum qui assequitur, nullum in tota illius doctrina deprehendit impanationis vestigium.

Verum et eo loci Rupertum nequaquam sensisse panis substantiam in sacramento manere ex illis ejus verbis ostendo, quibus ibi ipse declarat quod praeter visibiles panis species nihil de sacrificio pervenit in illum qui ore sacrilego sacramentum percipit.

3. Rupertus catholice dixisse probatur, post consecrationem quinarium crucis signaculum panis et vini imprimi substantiae; nimirum, ut ipse loquitur, Christo sedenti ad dextram Patris concorporatae, hoc est, transmutatae in eam Christi carnem quae est una caro cum illa Christi carne quae sedet a dextris Dei.

4. Noster Tuitiensis, qui tot in paginis scripsit [Col. 0038C] panem et vinum verti, converti, transmutari, mutari, in illam Christi carnem quae in cruce appensa est, et in illum Christi sanguinem qui pro nobis est effusus, remanente tamen exteriori panis et vini specie; recto et catholico sensu intelligendus est dixisse quod panis et vini substantia, non quidem secundum se, sed, ut seipse explicat, secundum exteriorem speciem quinque sensibus subactam, non mutatur aut destruitur.

Hac insuper sancti illius doctoris sententia mutationem duntaxat destructivam, non vero perfectivam negari, ex ipsa voce aut destruitur, prudenter colligimus.

Unde falsi arguimus M. Claudium ubi dixit a [Col. 0038D] Ruperto eversum esse transsubstantiationis mysterium.

Post haec Gregorii a Valentia profero judicium, quo abbatem Tuitiensem in philosophiae et non in theologiae aut fidei principia peccasse pronuntiat.

Singulare istud Gregorii judicium ut emendem, Rupertum altiora scientiae naturalis arcana scrutatum et consecutum ostendo. Ubi quid de prima causa, quid de primo subjecto, quid de primis rerum principiis, quid de transmutationibus, quid de accidentalibus et substantialibus proprietatibus, quid de figurationibus, modis, etc., doctissimus abbas noverit, paucis explico.

Quandoquidem vera ea quae in Ruperti vindictam verba protulimus, et quibus sanctus hic doctor sincere [Col. 0039A] professus est panem et vinum vere fieri et esse Christi corpus et sanguinem in carnem et sanguinem Christi, violenter critici detorquent ad sensum hypostaticae unionis panis et vini cum verbo Patris, et pravum hunc sensum Ruperto ascribunt; idcirco in ultima hujusce Apologiae dissertatione.

Ab errore hypostaticae unionis panis et vini cum Verbo divino in sacramento altaris Rupertum defendo.

In hujusce dissertationis praeludiis duo haec propono, in quibus stat nostrae summa fidei erga venerabile corporis et sanguinis Christi sacramentum.

1. Corporis et sanguinis Domini non figuram duntaxat, sed ipsam rem vere esse sub panis et vini exteriori specie.

2. Pacis et vini substantiam in Christi carnem et [Col. 0039B] sanguinem converti et transmutari.

Deinde erroris illius, hypostaticae videlicet impanationis, sensum aperio, aetatem, originem et seriem.

Uti Albertini et aliorum qui ad anteriora saecula hunc revocant, fabulam falsi manifeste convinco: et cum non nisi vel undecimo abeunte, vel duodecimo ineunte saeculo natam esse hujus erroris impietatem, ex evidentissimis Guitmundi et Algeri testimoniis probem; Anastasium Sinaitam, Germanum Constantinop., Nicephorum, et alios prioris aetatis ab hypostaticae impanationis calumnia contra Albertini et aliorum ejusdem furfuris commenta ex occasione vindico. Post haec praeludia, Rupertum nostrum Tuitiensem ab istius pravitatis absurda [Col. 0039C] novitate liberum facio multiplici argumentorum vi.

Quod affero integre fidei Ruperti argumentum illud est. Quod catholicorum nemo ex antiquioribus ad posteriora usque saecula Ruperti fidem isto errore denotaverit, licet a Ruperti temporibus, et ipsa etiam sancti illius doctoris aetate multi catholicas de eucharistia veritates contra quascunque errorum novitates defenderint.

Hic ab Algero, novam hanc, ut ipse loquitur, et absurdam hypostaticae companationis haeresim insectante, non Rupertum, sed alios erroris istius auctores describi patenter adversus Bellarmini observationem demonstro. Tum quia nihil habet Bellarminus [Col. 0039D] unde ecclesiasticum scriptorem ab Algero designari prudenter indicet.

Tum maxime quia sententiae quibus hanc impietatem a novatoribus explicari et defendi scribit Algerus, in nullo Ruperti opere positae leguntur; et nullam adducit Algerus ex iis quas in Ruperti libris legimus, et quas modo critici notant.

Hic etiam falsum attendere est, quod Vasquez ex Valdensi tradit hunc Ruperti errorem a Joanne Parisiensi, ord. Praedic. theologo, fuisse confutatum. Nam licet Joannes Parisiensis defendere conetur communem Ecclesiae sententiam, qua creditur panis et vini substantia sic transire et converti in Christi carnem et sanguinem, ut panis et vini substantia non remaneat; non cadere sub fidem: sed [Col. 0040A] alium modum, quo nempe panis sic uniatur corpori Christi, et eo corpore mediante, Dei verbo; ut Christi corpus dicatur, veluti probabilem astruat; nusquam tamen Ruperti meminit, nec ullibi confutat hypostaticam divini Verbi cum panis et vini substantia nullo medio, unionem, quasi quae Ruperti fuerint. Imo etsi eos omnes qui transmutationis modum per assumptionem aut unionem Verbi expresserunt, in suum sensum pertrahat. Joannes ille Parisiensis, nullibi tamen Ruperti verba aut sententias adducit. Haec advertat lector, et judicet quo jure noster Tuitiensis erroris istius a Vasquesio et aliis insimuletur, sed et damnetur.

Sed nec est quod ex Joannis Parisiensis in theologia magistri determinatione M. Claudius deducere [Col. 0040B] possit, ipso etiam saeculo decimo quarto, anno videlicet a salute reparata millesimo trecentesimo quarto, quo illius determinatio scripta aut saltem evulgata notatur a continuatore Nangiaci, nondum de fide tenuisse doctores panis et vini substantiam in sacramento manere.

Haec enim ipsa Joannis Parisiensis determinatio M. Claudium omnino jugulat. Cum realem et veram carnis Christi existentiam in eucharistia de fide teneat et defendat, et in titulo expresse declaret se inducere modum quo Christi corpus exstitit in sacramento altaris (alium ab eo quem tenet Ecclesia); quae rubrica, ut cum canonistis loquar, est conformis textui.

Nec M. Claudium juvat quod hujusce determinationis [Col. 0040C] modum tanquam probabilem magistri in theologia probasse dicantur. Cum Nangiaci continuator, cujus Historiam prae manibus habeo, quam eodem anno scribebat, expresse tradat caeteros, praeter Joannem Parisiensem, theologiae doctores contrarium, astruisse primum, quem Ecclesia tenet, modum tanquam ab Ecclesia determinatum, praesertim per decretalem extra. De summa Trinitate et fid. cath., c. Firmiter credimus, necessario esse tenendum definivisse; alterum vero, quem introducebat Joannes, tanquam veritati fidei dissonum merito reprobasse. Adeo ut, cum ea quae dixerat fr. Joannes retractare nollet, sed magis videretur pertinaciter sustinere, a Guillelmo Parisiensi episcopo, de [Col. 0040D] consilio fratris Aegidii Bituricensis episcopi, provecti theologi, ac magistri Bertrandi de S. Dionysio, praecellentum doctorum, et Aurelianensis episcopi, ac Guillelmi Albianensis episcopi, nec non doctorum in jure canonico, pariter et dominorum ad haec specialiter vocatorum, perpetuum silentium dicto fratri sub poena excommunicationis impositum sit, et ipse a lectura praedicatione privatus.

Haec in synopsi posui, ne dimitterem quae, quia in mss. nondum legeram, in Apologia omisi. Ad ejus argumenta redeo.

Alterum, quo ab hypostatica impanatione Ruperti doctrinam validissime assero, illud est, quod ardentes aemuli qui ejus scripta studiose legebant, ut quidquid erroris alicujus vel umbram praeberet, iniquiori [Col. 0041A] censura proclamarent haereticum, ne levissimam quidem unionis hypostaticae panis et vini cum Verbo suspicionem ex Ruperti Operibus concepere.

Hujus argumenti pondus sentiunt, qui cui parcat invidia norunt, et quis fuerit Ruperti aemulorum zelus ea tempestate qua de Eucharistiae sacramento quaestiones movebantur, ex nostro proloquio didicerunt.

Tertium, quo ab hypostaticae companationis blasphemia Ruperti doctrinam vindicandam suspicio, illud est: quod abbas Tuitiensis episcopo Ratisponensi, archiepiscopo Coloniensi, sed et sanctae sedis apostolicae legato, et ipsi Romano pontifici gratulantibus sua omnia nuncupaverit opera, quod qua fronte vel imprudentissimus praestitisset, si novam hanc et [Col. 0041B] absurdam hypostaticae impanationis haeresim tot in locis, quos critici carpunt ea aetate praedocuisse, qua majori sollicitudine eradicandis adversus eucharisticas veritates erroribus, novitatibusque comprimendis, sedes apostolica invigilabat. Tales blasphemias Ecclesia nunquam suscipit; sed omnem novitatem, mox ut exorta est, refutat, ut ex Facundo observamus.

Quarta Ruperti ab ista pravitate defensio est, quod illa Tuitiensis verba, quibus panem et vinum prece mystica fieri et esse nomine, re et effectu Christi carnem et sanguinem; panem et vinum in corporis et sanguinis Christi substantiam, non dicit personam vel suppositum, verti, converti, mutari, transmutari edixit, in sensu hypostaticae unionis [Col. 0041C] seu communicationis idiomatum, intelligi prohibeat sensus Ecclesiae perpetuus, ne tota corruat traditio, cum iisdem verbis, quibus Scriptura et tractatores catholici, illud semper expresserit sacramentum prohibeat ipsius grammatices regula; prohibeant e dialecticae leges, ut manifeste demonstro.

Quinta erroris istius a Ruperto depulsio est, quod iis omnibus in locis ex quibus Tuitiensem hypostaticae illius companationis liberius damnant, eam nusquam exprimat, imo eucharisticam veritatem iisdem omnino verbis, sententiis et comparationibus illustret et explicet, quibus sancti Patres eam evidenter exposuerunt et constanter asseruerunt.

Et ne imponere videar, ea omnia Ruperti loca ex [Col. 0041D] integro et fide sincera profero.

Et ad ipsorum explanationem, quae nonnullis ardua sunt, duo potissima nobis a SS. Patribus ad sacramenti illius veritatem stabiliendam tradita hic pono. 1. Christi carnem et sanguinem, quae per Ecclesiae consecrationem in altari ex pane et vino conficiuntur, esse illam ipsam carnem quae cruci affixa est, et illum Christi sanguinem qui in ara crucis pro multis fusus est: adeo ut una sit Christi caro et unus sanguis sit, et individuae illius unitatis ratio ipsa sit unitas Verbi. Id Greg. Nyss., Chrysost., Cyril., Alex., Damasc., Remigius et Alcuinus tradunt.

Unde istorum verba et mentem secutum ostendo Tuitiensem, qui productis in eum locis ex divini [Col. 0042A] Verbi unitate non praecisam arguit corporis Christi in altaris sacramento existentiam; sed expressius probat illam carnem, quae ex pane et vino conficitur et illam quam ex Virgine Verbum assumpsit, unam esse Christi carnem. Quod qui attendit, planissimum habet omnium Ruperti locorum intellectum.

Ibidem adverto diversa catholicorum Patrum de Christi corpore in sacramento enuntiationes, unum tamen fidei sensum.

Ab aliis dictum observo Christi corpus in altari differre, secundum speciem, ab eo quod sedet in gloria: ab aliis, ipsum esse quod de Virginis sanguinibus formatum, et tamen non ipsum, secundum speciem et nonnullas qualitates; ab aliis, istud [Col. 0042B] esse illius typum, similitudinem, imaginem et figuram, in memoriam videlicet cruenti sacrificii; ab aliis, corpus hoc visibile et videri, palpabile et palpari, frangi et dentibus atteri; ab aliis vero, unum esse idem Christi corpus, non aliud et aliud. Et hoc corpus quod est in sacramento, invisibile esse, intelligibile et spirituale, pro modo existendi sub mysticis speciebus; haec autem in sono vocis licet diversa, in uno unius fidei intellectu paucis concilio.

Alterum quod ex SS. PP. ad pleniorem clarioremque Ruperti intelligentiam pono, illud est. Incruentum altaris sacrificium tremendumque sacramentum cum ineffabili et adorando Incarnationis mysterio a SS. DD. in multis comparari discerno; et in eo maxime, quod sicut unitas Verbi unitatem [Col. 0042C] constituit Christi, qui ex duabus naturis divina mistura est; ita unitas Verbi unitatem facit sacrificii, ut unum sit illud corpus quod in ligno transfixum est, et illud quod in altari quotidie immolatur.

Hoc autem prae caeteris nostrum Tuitiensem in adductis adversus ejus fidem testimoniis, sensisse cum catholicis scriptoribus, et docuisse vel invitis aperio.

Et quidem in primo ex locis objectis, qui sumitur ex l. II De divinis officiis, c. 2, Rupertum ad SS. PP. mentem tria docuisse significo. 1. Quod Verbum Dei eadem virtute divina panem et vinum in corpus et sanguinem suum transferenda suscipit, qua nostram [Col. 0042D] de Virgine carnem assumpsit. 2. Quod unum Christi corpus est, quod singuli sacerdotes sive diverso sive eodem tempore conficiunt: et una est Christi caro quae in altari offertur, et quae cruci appensa est. 3. Quod individuae illius unitatis ratio carnis Christi ipsa est divini Verbi unitas, cum unius divini Verbi non nisi unum corpus seu una caro sit.

In secundo pariter, tertio et quarto loco Rupertus nihil aliud intellexisse demonstratur, quam divini Verbi unitatem efficere ut unum sit sacrificium. Et huic Tuitiensis interpretationi verba haec, conjungitur, jungitur, unitur, quae de corpore quod est in altari nonnunquam a Ruperto dicuntur, nullatenus officere ex aliis Patribus manifestum fit.

[Col. 0043A] Ibi etiam quod haec Ruperti et aliorum SS. PP. verba, panis fit et est corpus Christi, panis in Christi carnem transmutatur, et alia hujusmodi ferre non possint hypostaticae unionis sensum, et dialecticae regulis vel pertinacem convinco.

Deinde quintum Ruperti locum sic explico, ut nemo non videat eo loci Tuitiensem corporis Christi in Eucharistia veritatem propugnare, et modum explicare quo Christi corpus in altari sic frangitur, ut nihil tamen patiatur, nec moriatur. Quod duplici sensu, utroque tamen catholico, a Tuitiensi dictum posse intelligi agnosco.

Ibi etiam voces istas, Christi corpus in altari frangitur, ex Chrysostomi doctrina et ex ipsiusmet Berengarii catholica confessione, nihil a fide alienum [Col. 0043B] proferre sustineo.

Tandem quod in sexto loco panis et vini substantiam non secundum se, sed secundum exteriorem speciem quinque sensibus subactam in sacramento manere immutatam Rupertus senserit, hic iterum declaramus: et quod mutationem duntaxat destructivam, non vero perfectivam Spiritus sancti operationi denegaverit noster Tuitiensis.

Cur autem adeo frequenter Rupertus doceat et [Col. 0044A] probet Christi corpus unum esse illud quod Ecclesiae fides ore sacro conficit, et illud quod pro nobis est morti traditum, seu panem et vinum converti in illam ipsam carnem quae cruci affixa est, ex duobus colligo. 1. Ex eo quod Ruperti aetate nonnulli panem et vinum mutari dicerent in corpus quidem Filii hominis, justi cujuslibet et sancti, sed non Christi, Nestorii dogma utcunque renovantes. 2. Ex eo quod ex catholicis, etiam doctoribus aliqui, ut jam observatum est, corpus illud quod in altari prece mystica consecratur non illud ipsum esse secundum aliquas rationes quod in cruce pependit aliquando enuntiassent. Quas voces, ut Eucharistiae veritati minus consonas, Rupertus audire non potuit.

[Col. 0044B] Sic venerabilem Rupertum ab omni contra catholicas sacramenti eucharistici veritates, erroris nota, videlicet ab Umbraticorum figura, a Calvinianorum manducatione per fidem, a Lutheranorum impanatione, et a Joannis Parisiensis, qui solus ex nomine scitur eam ut catholicae fidei minime adversam defendisse, hypostatica panis et vini mediata vel immediata unione, vindicatum exhibeo, Mendaces ostendens eos qui maculaverunt illum (Sap. X) .

[Col. 0043C] Rupertus, monachus ordinis Sancti Benedicti, in monasterio Sancti Laurentii in publico monte Leodii, non tam suo natus, quam reipublicae Christianae bono, plurima scripsit, quae fidem erudiunt, spem promovent, et accendunt charitatem. Rupertus nondum presbyter, sed junior, scripsit libellum hymnorum in laudem Spiritus sancti, quorum primus est Saphicus et incipit: Flumini magno, quem integrum ipse describit in libro duodecimo in Matthaeum, De gloria Filii hominis; alter vero lambicus est, et totus legitur ad calcem libri XIII, in Matthaeum De gloria Filii hominis; initium ejus est: Deus meus et Dominus tu es, o sancte Spiritus. Utrum autem alios libellus iste hymnos continuerit, nec scio, nec scire potui. Unum scio, hujusmodi libellum esse primam [Col. 0043D] vocem quam Rupertus emisit post inundationem, sed nondum plenam fluminis Spiritu sancti; plenam enim non obtinuit, nisi cum sacerdotii gratiam accepit. Haec de se ipse habet in libro duodecimo citato.

Scripsit eadem aetate librum De diversis Scripturarum sententiis, quem non nisi diversas Scripturae sacrae sententias simul collectas puto, quandoquidem sacrae Scripturae expositioni non dedit animum [Col. 0044C] nisi, postquam factus Christi sacerdos, de cujus ore sapientia requiritur ipse ad tractandas ecclesiastico more Scripturas sacras legitimam accepit oris apertionem. Haec in libro duodecimo citato in Matthaeum: quibus consentit Reinerus libro De viris illustribus monasterii D. Laurentii Vitam et Opera Ruperti prosecutus.

Huic libello Rupertus adjunxit carmen heroicum De incarnatione Domini, ut Reinerus loco citato scribit. Unde et ego carmen istud a Ruperto editum crediderim, cum junior cingere se volens, hujus nominis opus aggredi proposuerat, coelesti voce invitatus, ut ipse in Prologo ad libros suos in Cantica canticorum enarrat. «Non nova, inquit, haec voluntas,» scribendi de Incarnatione Domini, «nunc incidit. [Col. 0044D] Ante annos aliquot cum essem junior, me cingere volebam, et hujus nominis opus aggredi, scilicet de Incarnatione Domini, per occasionem hujusmodi: Coram Regina coelorum loquor, a conservo meo quolibet irrideri non debeo, dicente, Ecce somniator. Sedebam quasi solitarius per visum nocte, et ecce quasi sibilus aurae tenuis per utramque aurem transcurrens velocius quam dici posset, istos in me versiculos deposuit.

[Col. 0045A] Femina mente Deum concepit corpore Christum. Integra fudit eum, nil operante viro.

«Cum, reversus ad memet, versiculos taliter acceptos mente pertractarem, et nonnullis unde vel qualiter acceperim secretius non sine admiratione denarrarem; atque ad multorum notitiam versiculi pervenissent, qui tamen nescirent unde accepissem; ex multis, ex diversis quae audiebam, occasio praebuit ut scribere aliquid cuperem de Incarnatione Domini, versaturus grande onus invalidis humeris.» Haec Rupertus in Prologo libri in Cantica.

Ex ista igitur occasione cum Ruperto mens fuerit de Incarnatione Domini scribere, ex eadem ab ipso compositum istud carmen heroicum, non abs re est existimare: maxime cum nulla alia aetate, nec ulla [Col. 0045B] alia occasione commodius scriptum possit reputari. Dum in istis junior Rupertus luderet, statum sui monasterii Sancti Laurentii ab Heracli Leodiensium episcopi sede ad Ogbertum uno libello descripsit. Scripsit et Vitam S. Augustini; necnon Vitam sanctae Odiliae virg. Quae omnia cum non exstent modo, et de his nihil in Ruperto reperiatur, in solius Reineri fide ista protuli.

Inter haec Rupertus, sciens quod in domo Dei nemo sibi sumit honorem, nisi qui vocatur a Deo, ad sacrum presbyteratus ordinem accedere non ausus est, sed cum propter sacerdotii reverentiam, tum propter gravem schismatis discordiam, nempe inter Paschalem Romanum pontificem et Guibertum antipapam, cui nonnulli Germaniae episcopi, et ipse [Col. 0045C] Henricus III imperator favebant, ab eo humilis et pacificus recessit, donec tandem diutina ista, quae Christi Ecclesiam vexabat discordia, mortuis ejus auctoribus (nimirum Guiberto antipapa, qui pontificatu simul et vita cessit anno millesimo centesimo, et Henrico III imperatore, qui anno millesimo centesimo sexto sceptrum et animam posuit) paululum conquievisset. Tunc enim nocte quadam Ruperto dies aeternos cogitanti, Christus crucifixus intimo ori suo osculo amorem sacerdotalis officii ita infudit, ut mox die facto Rupertus Patri suo spirituali diceret se non velle amplius reniti, imo velle, cum primum juberet, suscipere jugum Domini, tacita tamen visione quae acciderat. Sicque, ut primum adfuit [Col. 0045D] tempus ordinationis, Rupertus sacrum hunc ordinem suscepit. Vix autem ab ordine suscepto triginta effluxerant dies, cum ecce tanta vis inundans divini amoris subito in Ruperti mentem illapsa est, ut extunc aperuit os suum, et cessare quando scriberet, ac etiam si velit, tacere non potuerit. Ista omnia Rupertus, adjuratus a Cunone episcopo Ratisponensi, de se ipse loquitur libro duodecimo De gloria Filii hominis.

Primum verbum quod Ruperti cor divino Spiritu plenum eructavit, et os ejus, quod Dominus aperuerat, [Col. 0046A] elocutum est, Divina officia exposuit, et cantus de sanctis emisit. De divinis enim officiis ⁜ (5*) sub Berengario abbate, anno reparatae salutis millesimo centesimo undecimo ⁜ (6) , quo Henricus IV Romam pacifice ingressus est, libros duodecim edidit, quos ipse vocat ⁜ (6*) , primitias frugum terrae suae, cui benedixit Dominus.

Gravis hic controversia, quae de auctore hujusmodi librorum, De divinis officiis, a multis nominis scriptoribus movetur, esset hic dirimenda; verum ne series Operum Ruperti ista contentione turbetur, aptius hac de re post recensita Ruperti Opera, proferam sententiam, quae ex jam positis pro Ruperto praejudicata facile intelligitur.

Quid liti cum Ruperti cantibus, quos quidem a [Col. 0046B] nullo audio, et quos solus, quem sciam, Reinerus audivit? Ipse enim scribit a Ruperto jam uncto in sacerdotem Domini cantus compositos de S. Theobaldo martyre et de SS. Goare, et Severo confessoribus. Hos tamen nec despicio nec respuo.

Post haec Rupertus Commentariolum ⁜ (7) librorum decem in Job abbreviatum ex abundantia sensuum atque verborum S. Gregorii concinnavit; et istud non aliud puto quam ipsummet Ruperti Commentarium in duo et quadraginta capita Job, qui per duo et quadraginta pariter capita distributus modo in editis habetur; adeo ut solam arbitrer hujusce Commentarii distributionem esse commutatam ab exscriptoribus, qui istorum capita librorum singulis libri Job aptare capitibus commodius censuerunt, [Col. 0046C] librorum distinctione dimissa. Ut ita de hujusmodi libris censeam, moveor primo ex eo quod nulli alii vel in editis, vel in catalogis Operum Ruperti, exstant Commentarii in Job. Secundo et maxime ex eo quod iste Commentarius duobus et quadraginta capitibus modo distinctus, breviarium aptissime dici potest sensuum atque dictorum S. Gregorii: hunc enim ex S. Gregorii verbis et sententiis conflatum comperiet quisquis opus istud Ruperti cum S. Gregorii Moralibus in Job contulerit.

Commentarium autem istud post libros De divinis officiis digestum censeo. Cum enim ex nullo discere aut deducere potuerim illius ordinem, primam a libris De divinis officiis sedem, quam inter sua Opera ⁜ (7*) Rupertus ei concessit, non potui juste denegare. Si [Col. 0046D] cui alteri locus iste debetur, lubens cedo. Caetera prosequamur.

Rupertus sub abbate Berengario adhuc positus, nec dum Cunonis, seu Cononis abbatis monasterii S. Michaelis Sigebergensis commissus fidei, sed nec ab eo cognitus, libris De sancta Trinitate et ejus operibus sese addidit circa annum millesimum centesimum decimum quartum. Quandoquidem vero non nisi triennio elapso id operis perficit, infra de illo dicam. Hic advertisse sufficiat ipsos inchoatos [Col. 0047A] fuisse sub abbate Berengario, et quidem circa annum millesimum centesimum decimum quartum. Primum ex eo conjicio, quod Rupertus ipse asserat opus istud a se susceptum priusquam notus fuerit Cunoni, cujus tutelae se a Berengario e vivis excedente commissum scribit in epistola ad Cunonem abbatem; quae incipit: Cuicunque fideli animae, et praemittitur ante libros De Trinitate. Alterum ex eo quod in illis triennium insumpserit, et anno millesimo centesimo decimo septimo perfectos Cunoni abbati Sigebergensi obtulerit, jam sub Heribrandi abbatis, qui Berengario successit, obedientia, ut idem in eadem epistola testatur.

Opus istud Ruperti De sancta Trinitate et operibus ejus, ad triennium productum aestimo, eo quod diversis [Col. 0047B] fuerit interturbatum quaestionibus, quae Ruperti studia alio distraxerunt.

Imprimis enim cum Rupertus suorum quemdam audivisset profitentem se a scholis Guillelmi Catalaunensis episcopi, et Anselmi Laudunensis decani, qui tum in Gallia florebant, accepisse Deum ita velle malum quod opponitur virtuti, ut Adami praevaricatio ex divina fuerit voluntate; ille, fidei succensus zelo, ad Guillelmum Catalaunensem et ad Anselmum Laudunensem scripsit libellum De voluntate Dei, in quo, distinctione divinae voluntatis in permittentem et approbantem acutissime exposita, Deum non velle malum, quod virtuti contrarium est, sapientissime demonstrat. Non tamen isto libello Rupertus animos opposita sentientes [Col. 0047C] continuit, sed eorum in se adeo concitavit invidiam, ut in Rupertum frementes quasi Dei omnipotentiae detrahentem, eum tanquam sibi nimium sapientem, sed et a sanctorum Patrum, maxime S. Augustini, placitis recedentem, liberius judicaverint, insolentius arguerint, et iniquius damnarint. Hanc igitur calumniam ut a se propulset Rupertus, alterum De voluntate et omnipotentia Dei libellum scribit ad G. et A., in quo pluribus probat Deum non velle quod malum est, et ita plurima fieri quae Deus non vult, nullo tamen omnipotentiae Dei dispendio. Ista ex prologis ad hujusmodi libros discere est: ex quibus insuper constat primo hosce libros De voluntate et omnipotentia Dei a Ruperto editos non fuisse ante annum millesimum centesimum decimum tertium; [Col. 0047D] nam Guillelmus Catalaunensis, ad quem primum scripsit, non fuit creatus episcopus ante hunc annum millesimum centesimum decimum tertium, quo praedecessor ejus decessit. Secundo non esse emissos nisi post annum millesimum centesimum decimum quartum; et post incoeptum opus De sancta Trinitate. Nam sub Heribrando abbate saltem librum alterum, qui est De omnipotentia, editum esse, fidem facit prologus ad istum librum De omnipotentia; Heribrandus autem successit Berengario, ut ipse Rupertus tradit in epistola ad Cunonem abbatem, quae inc.: Cuicunque fideli. Berengarius vero non excessit, nisi post susceptum opus De S. Trinitate et anno millesimo centesimo decimo quarto abeunte; nam ut supra jam notavi, [Col. 0048A] tribus annis ante annum millesimum centesimum decimum septimum, quo libros De S. Trinitate perfecit, et quidem sub Berengario abbate, antequam scilicet in Cunonis notitiam Rupertus ex Berengarii commendatione veniret, huic operi De S. Trinitate Rupertus se accinxerat. Tertio denique exiisse hujusmodi libros ante Ruperti Commentarium in Joannem expresse declarat Rupertus in epistola nuncupatoria hujusce Commentarii ad Cunonem, quae incipit Meditatus, et in editione Coloniensi reperitur, in editione vero Parisiensi desideratur. In ea dicit jam se scripsisse libros apologeticos De voluntate et omnipotentia Dei.

Per id temporis, post editos libros De voluntate et omnipotentia Dei, sed antequam opus De S. Trinitate [Col. 0048B] complevisset, et proinde ante annum millesimum centesimum decimum septimum, Rupertus elucubravit Commentariorum in Joannem libros quatuordecim, maxime ut corporis et sanguinis Christi veritatem in altaris sacramento defenderet adversus eos qui, Berengarii errores secuti, contendebant corporis et sanguinis Domini sacramentum figuram duntaxat esse rei sacrae, verba S. Augustini malo sensu diripientes, ut habet epistola citata, quae inc.: Meditatus, quae Rupertum jam scripsisse libros apologeticos De voluntate et omnipotentia Dei, expresse declarans, hujusmodi Commentaria in Joannem libris istis esse posteriora aperte significat. Ipsa autem anteriora esse libris duobus et quadraginta completis De S. Trinitate et ejus operibus certum habeas tum ex catalogis [Col. 0048C] ipsiusmet Ruperti in libro primo in Regulam S. Benedicti, et in epistola ad Cunonem episcopum ( Primitias ), et Reineri libro supra citato, et Bellarmini libro De scriptoribus ecclesiasticis in Ruperto; tum maxime ex Ruperti libro tertio De operibus Spiritus sancti, qui duorum et quadraginta librorum De S. Trinitate tricesimus sextus est, capite vicesimo quinto in fine; ubi cum Rupertus haec verba serpentis primos parentes decipientis, non moriemini, sed eritis sicut dii cum istis Christi promissis. Qui manducat hunc panem vivet in aeternum, contulisset, ait: «Sed et de his alio in opere plenius diximus, idcirco nunc plura dicere supersedemus.» His enim verbis alio in opere librum sextum Commentariorum in Joannem indicat manifeste, cum in nullo alio quam in [Col. 0048D] hujusmodi sexto libro, Rupertus illa serpentis, et ista Christi promissa, de corpore Christi et ejus manducatione fusius exposuerit, ut ex attenta et repetita Ruperti lectione facile quivis deprehendere potest: sed et tres essentiae modos secundum quos Rupertus in capite vicesimo primo ejus libri tertii De operibus Spiritus sancti asserit, altaris sacramentum vere esse corpus et sanguinem Christi, nomine nempe, re et effectu, qui diserte expositos ibidem adverterit, pergratam et perutilem esse judicabit repetitionem eorumdem quae scripsit in epistola nuncupatoria hujusmodi Commentariorum. In libro primo et in libro quarto In Cantica canticorum ista quidem vera Christi promissa cum fallacibus illis [Col. 0049A] serpentis Rupertus diffusa satis oratione contulit, et ea corporis Christi manducationi aptavit. At libros istos in Cantica nondum exiisse, cum tertium hunc tibrum De operibus Spiritus sancti composuit, infra dicturi sumus.

Expletis itaque his in Joannem Commentariis Rupertus anno salutis millesimo centesimo decimo septimo, indictione septima, opus De S. Trinitate, a tribus annis incoeptum, libris duobus et quadraginta perfecit, et ad auditum publicum perducens, Cunoni abbati Sigebergensi dicat et offert per epistolam, Cuicunque, a qua et nos ista accepimus. Et sic tribus nis annis Rupertus duos De voluntate et omnipotentia Dei apologeticos libellos; Commentariorum in Joannis Evangelium libros quatuordecim; et De S. Triniate [Col. 0049B] ac operibus ejus duos et quadraginta libros, in quibus omnes sapientiae et scientiae thesauri reconditi sunt, divina prorsus sacrae Scripturae intelligentia composuit.

Eodem hoc anno millesimo centesimo decimo septimo, dum magis in Gallia de voluntate et omnipotentia Dei ferverent disputationes, Rupertus vili, ut ipse narrat libro primo in Regulam sancti Benedicti, insidens asello, uno puero comitatus, ivit in Franciam, ut adversus nominatissimos sacrae theologiae magistros (quorum alter erat magister simul et episcopus Guillelmus Catalaunensis, alter vero quovis episcopo famosior, quamvis non esset episcopus, Anselmus Laudunensis) praelium disputationis committeret. Venit itaque Rupertus; et ut venit, vicit; [Col. 0049C] extunc enim exstincta aut oppressa siluit disputatio, satisque cesserunt magistri, unus scilicet hoc eodem anno millesimo centesimo decimo septimo, statim atque Rupertus accessit; et alter, quocum acerbum Rupertus habuit conflictum, vix integrum annum suPervixit. Rupertum in asino sedentem, ut doctores subigeret cum puero in civitatem ingressum, ut sapientes et in lege peritos confunderet, stupent omnes, et eo qui veritati debetur plausu triumphantem cuncti proclamant. Hujus autem triumphi decus prosequi non vindicis est, sed historici partes agentis. Observasse satis sit ista hoc anno contigisse. Cum Guillelmus Catalaunensis episcopus (quem procul dubio magistri et episcopi titulo insignitum Rupertus loco [Col. 0049D] citato in Regulam S. Benedicti denotat) isto anno ⁜ (8) millesimo centesimo decimo septimo viam universae carnis fuerit ingressus; et Anselmus Laudunensis (quem Rupertus ibidem non episcopum, sed quolibet episcopo famosiorem dicit) anno millesimo centesimo decimo nono, uno scilicet, ut ⁜ (9) Rupertus habet, anno post conflictum, vita functus narretur ab ipsis Galliae Christianae scriptoribus, qui proinde sine ulla dubitationis disjunctione mortem illius anno millesimo centesimo decimo nono scribere debuerat.

Post haec Frederico, qui juxta Chronicum magnum anno millesimo nonagesimo nono Coloniensis archiepiscopus creatus est, et huic Ecclesiae praefuit annis tribus et triginta, Rupertus innotuit, Cunonis abbatis [Col. 0050A] Sigebergensis industria, qui, Frederico audiente, quaedam Apocalypseos capitula Ruperto proponebat; ut ex prompta Ruperti expositione ipsi compertum fieret Rupertum ultra id quod antiquiores Patres hunc librum exponendo senserunt, et dixerunt, utiliter posse aliquid supererogare. Insuper, ut Rupertus hujus libri expositionem aggrederetur, Cuno vehementer institit, nec persuadendo destitit, donec tandem Ruperti reluctantem animum sollicitis urgens precibus eo illum adegit, ut in Apocalypsim duodecim libros scriberet, quos Frederico Coloniensium archipraesuli dicavit. Ista Rupertus in prologo ad hujusmodi libros, et in prologo ad librum secundum enarrat, multa tamen suiipsius demissione, et erga Cunonem, «altiore de ipso, inquit, sentientem animi gratitudine.» [Col. 0050B] Nec minus celebre de his Ruperti libris Joannes Coclaeus profert judicium, qui in epistola ad Henricum abbatem Tuitiensem anno millesimo quingentesimo vicesimo sexto, cum Ruperti opera istis celebrasset: «Talis, inquit, ac tantus est auctor iste, ut lectorem non modo erudiat scientia, verum etiam accendat ad pietatem, ad sanctitatem vitae praeparet, decus Germanicum, doctor vere solidus, qui cum veteribus quibusque cum Graecis, tum Latinis, in sacrarum litterarum enucleatione haud immerito comparari possit;» prae caeteris illum ex Apocalypseos expositione commendat: «Quis enim, subdit Coclaeus, ex omnibus aut diligentius aut luculentius uberiusque scripsit in Evangelium Apocalypsimque Joannis? quis sic omnia verba expendit; [Col. 0050C] quis sic omnia Scripturis declarat et munit?» Tandemque explanationis istius commendationem paucis concludit: «In Apocalypsim omnes omnium commentarios longe superavit.»

Rupertus his peractis jam pene dormitans excitatur a Cunone Patre coenobii Sigebergensis, qui opportune, importune insistere coepit, ut de Incarnatione Domini Cantica canticorum explanaret. Ad haec autem instantis Cunonis vota. Ruperti animo succurrit propositum scribendi de Incarnatione Domini, quod junior conceperat ex occasione qua compositum ab eo fuisse supra diximus carmen heroicum De Incarnatione Domini. Et ex alia quae circa tempus idem accedit, nimirum quod frater quidam innocentis [Col. 0050D] et mundae et simplicis intelligentiae ipsi retulit se vidisse Filium Dei Dominum nostrum Jesum Christum sedentem super altare suum; et circa illum collegium sanctorum, Rupertumque assistentem cum quiete, et tenentem Cantica canticorum. Quibus omnibus erectus Ruperti animus tantae molis suscepit negotium, quod septem libris feliciter explevit. Haec omnia me docuit Ruperti prologus ad hujusmodi libros.

Verum quo tempore libri isti conscripti fuerint nullibi reperio, a nullo audio, ex nullo infero, unde nec illud definire audens, meas duntaxat conjecturas ex quibusdam certis proferam. Primo hujusmodi libros a Ruperto compositos post libros. De Sancta [Col. 0051A] Trinitate ac operibus ejus suadet, quod in prologo ad illos, et maxime in libri quarti initio Rupertus fatetur beatam Virginem secum de gloria Trinitatis collocutam. Quod contigisse verosimile est, dum gloriam S. Trinitatis et ejus opera in hujusmodi viginti quatuor libris descripsit. Secundo Rupertum in Cantica scripsisse priusquam manum ultimam daret libris in Matthaeum De gloria Filii hominis, extra omne dubium est, tum ex libro duodecimo De gloria Filii hominis, circa finem, ubi librorum in Cantica meminit; tum ex epistola Ruperti ad Cunonem episcopum, quae incipit, Primitias, ubi suis, quae ei dicat, operibus accenset libros in Cantica; et tamen ibi profitetur se ad librum octavum duntaxat perduxisse incoeptum opus De gloria Filii hominis, quod postea [Col. 0051B] in decimo tertio complevit. Tum quia dum Cantica explanavit, nondum suum de dono coelesti secretum prodiderat, nisi privatim Cunoni; et tamen adjuratus a Cunone palam illud aperit in isto libro duodecimo De gloria Filii hominis. Tertio hujusmodi libros In Cantica canticorum a Ruperto editos priusquam libris in Matthaeum De gloria Filii hominis vel primam admovisset manum, nemo inficias ierit, cum in prologo in Cantica canticorum. Cuno, quo instante istud opus susceptum est, non nisi Patris coenobii Sigebergensis nomine insignitus legatur ( Cuno Pater caenobii Sigebergensis ). In prologo vero ad primos etiam libros in Matthaeum, Cuno iste praefulgeat Venerabilis quondam abbas coenobii Sigebergensis; nunc autem praesul Ecclesiae Ratisponensis ). Ex his [Col. 0051C] enim patentissimum est Cantica canticorum, Cunone adhuc abbate, a Ruperto fuisse explanata; Matthaeum vero pro gloria Filii hominis, ipso jam episcopo, et proinde post annum millesimum centesimum vicesimum sextum, quo juxta Dodechinum in appendice ad Matianum Scotum, Ecclesiae Ratisponensis praefectus est, incoeptum completumque fuisse.

Neque te moveat quod Rupertus libro octavo in Matthaeum scribit quod Cuno paterfamilias coenobii Sigebergensis primus quidem suaserit opus istud De gloria Filii hominis. Hoc enim quid aliud arguit, quam quod Cuno dum Sigebergensi coenobio praeerat, jam Rupertum induxisset ut de gloria Filii hominis scriberet, quod non est aggressus nisi Cunone [Col. 0051D] episcopo, ut prologus ad hujusmodi libros aperte testatur. Non est igitur unde proferre dubitem libros De Incarnatione Domini, in Cantica canticorum esse libris De gloria Filii hominis in Matthaeum aetate majores, quippe qui prodierint istorum ne quidem concepto proposito. Iis addere juvat, quod si jam incoeptum opus De gloria Filii hominis in Matthaeum abrupissent libri in Cantica, Rupertus hoc non siluisset in libri octavi capite, ubi rationes quibus Cunonis impulsu inchoatum opus in septimo libro dimiserat, proferre studet; nec tamen ullam hujusmodi librorum habet mentionem. Denique a Cunone adhuc abbate inductum fuisse Rupertum ut de Incarnatione in Cantica ageret; et a Ruperto compositum hoc opus antequam libros De gloria Filii hominis exordiretur, [Col. 0052A] constat vel ex eo quod ipse Rupertus in libro octavo De gloria Filii hominis non obscure indicet se hactenus, nempe dum septem hosce libros elucubravit, et donec Fridericus ipsum compulerit ad scribendam historiam David ex libris Regum, uni solummodo intentum esse operi, et debiti unius tantum debitorem. Quod sane minus vere dictum putaretur, si eodem illo tempore Cuno opus illud in Cantica a Ruperto importune et minus opportune exegisset. Illud ergo debitum, exhibendi scilicet hominum naturam castis amoris osculis Verbo Dei Filio in sinu Virginis desponsatam, Rupertus jam solverat, cum gloriam ipsiusmet Filii hominis exponere est aggressus.

Rupertus quidem libro primo in Regulam sancti [Col. 0052B] Benedicti, sua, quae hactenus emiserat, opera enumerans, hujusmodi libros in Cantica non recensuit et tamen ibidem tradit opus De gloria Filii hominis, nunc novissime a se Cunonis rogatu incoeptum; in quo cum totus esset, ab eodem interpellatus est unde et isto opere quasi laborum suorum meta catalogum istum definit: ex quo deducere promptum est inter Opera Ruperti, quae ante hujusmodi libros in Regulam exierant, et proinde ante incoeptos libros in Matthaeum, quae ibi numerantur, opus De Incarnatione in Cantica non esse computandum.

Haec advertens, fateor, haesi suspensus; at perpendens argumentum istud negativum gravioribus tot supra positis non praeponderare, sed levioris prae illis esse momenti; maxime cum nullus exstet Ruperti [Col. 0052C] librorum elenchus etiam a Ruperto editus, qui aliquod ex ipsius operibus non omiserit, ut patet attendenti. Hinc opus in Canctica duxi praetermissum in hocce catalogo sicut et opus in Job, et libros De voluntate et omnipotentia Dei, quos tamen a Ruperto juniore ante indicem istum compositos habeo. Quod si in postrema, quam ad Romanum pontificem direxit, enumeratione hos, et insuper Annulum tribus constantem libris, et libros in Regulam jam editos siluit, omissio ista non nisi humilitatis argumentum est, qua Rupertus in suis recensendis parcissimus fuit et indiligens. Nulla ergo jam subesse potest ratio libros istos de Incarnatione in Cantica canticorum trajiciendi post opus De gloria Filii [Col. 0052D] hominis, aut alia quae istud subsecuta sunt. At non ita certo constat hujusmodi libris Ruperti Commentarios in duodecim prophetas esse posteriores. Hoc tamen conjicere mihi est ex prologo ad sex ultimos prophetas, qui innuit Rupertum eo ardentius in sex priores scripsisse, quo ferventiorem in Verbum incarnatum amorem sentiebat, quem haud dubie scribens in Cantica canticorum de Incarnatione Domini conceperat. Locum igitur inter Apocalypseos expositionem et Commentarios in duodecim prophetas obtineat opus istud Ruperti De Incarnatione Domini in Cantica canticorum, septem libris digestum.

Expleto hoc opere Fridericus archiepiscopus Coloniensis, et Cuno abbas Sigebergensis, Ruperto [Col. 0053A] stimulos, ut ipse loquitur ⁜ (10) , apponunt, ut duodecim prophetarum interpretetur vaticinia, quod et ipse non tam his incitatus quam amore Filii quem Deus promiserat per prophetas suos, fervens et promptus suscipit. At uti per biennium sex priorum expandit areana, et finem Micheae, qui in isto ordine sextus est, attigit, imperfecto opere resedit, studio refrigescente, eo quod Nahum, qui septimus sequitur, vix aliquid de Christi in carnem adventu loqueretur ⁜ (11) .

Interim Cuno, existimans hoc opus a Ruperto perfectum, cum ipso hospitatus in ejus monasterio, quasi per otium egit de sanctorum prioris etiam Testamenti certaminibus et triumphis; Ruperto autem pronuntiante in eis vicisse Verbum Dei ⁜ (12) ; [Col. 0053B] Cuno adhuc abbas, necdum episcopus, isto Ruperti effato adeo delectatus est, ut repente in istam vocem erumpens: Scribe mihi librum de victoria Verbi Dei, et ipse saepius repetens non destiterit, donec Rupertus ejus votis annuens, opusculum De victoria Verbi susceperit, quod tredecim libris consummavit ut ipse declarat in prologo ad sex posteriores prophetas. Sapientibus admirationi fuit et amori opusculum istud, quod propterea multo studio evolvebat ut ipse refert in libro duodecimo De gloria Filii hominis; uti quidem De victoria Verbi libri duodecim tantum numerantur. At errorem esse scriptorum infra ostendemus.

Huic operi finem Rupertus vix posuerat ⁜ (13) , et ecce Ekkembertus venerabilis abbas Corbeiensis [Col. 0053C] ipsum impellit ut eodem studio, quo sex prophetas anteriores tractaverat, tractaret et posteriores. Nec solus instat; simul enim Eginhardus prior Busensis coenobii per duos fratres epistolam ad Rupertum dirigit, qua inter caetera ipsum sic alloquitur: «Debes adhuc amori, debes honori et obsequio, dilecte Christi, per ipsum autem et propter ipsum nostro desiderio et verba oris ejus, sicut coepisti usque ad finem aperias, ne, si propter difficultatem eorum (qui Rupertum aemulabantur) tepidius forte secuti non fortiter cucurrerimus in odorem unguentorum ejus, tibi imputetur, qui introductus in cellario regis occultasti divitias sponsi quas ibi conspexisti, explanationem dico duodecim prophetarum, cujus [Col. 0053D] partem dudum tanta perscripsi aviditate, ut viderer nunc primum tali me studio mancipasse. Quanto magis autem in parte delector, tanto vehementius in exspectationem totius exaestuo.» Haec ille ad Rupertum, qui istius hortatui cedens vel magis jussui Cunonis adhuc abbatis his verbis praecipientis «imperio Spiritus sancti praecipio tibi» humiliter obtemperans huic operi perficiendo sese assiduus tradit, quod triginta duobus libris absolvit.

Hos autem ubi complevit duos et triginta libros [Col. 0054A] in duodecim prophetas minores, et tredecim libros edidit De victoria Verbi.

Cuno abbas Sigebergensis a Ruperto jam coenobii Tuitiensis abbate exigit ut scribat De gloria Filii hominis. At Cunonem hoc exigentem Rupertus impatiens audivit, eo quod, ut ipse tradit, «jam ipsum angustaret cura domus Domini, quae credita est ei, et scripta sua sic legerent plerique ut ei insidiarentur ⁜ (14) .»

Haec Cunone necdum episcopo, et ita ante annum millesimum centesimum vicesimum sextum contigisse perspicuum fit ex libro octavo De gloria Filii hominis; ibi enim circa initium scribit, quod Cuno paterfamilias coenobii Sigebergensis suaserat ipsi ut hoc opus aggrederetur ⁜ (15) . Inter haec vero Cunonis [Col. 0054B] vota pro gloria Filii hominis, qui benedicentes se benedicit, et se confitentes confitetur, non solum coram Patre suo, sed et coram hominibus, ipse Filius hominis Cunonem in Ecclesiae Ratisponensis pontificem elegit et assumpsit anno millesimo centesimo vicesimo sexto, ipso suae glorificationis tempore. Anno enim salutis millesimo centesimo vigesimo sexto, si fides sit Dodechino in appendice ad Marianum Scotum; cum clerus et populus, ut Rupertus habet ⁜ (16) , in partes pro eligendo sibi pastore divideretur, fieretque periculosa partium contentio; aliis hunc, aliis illum clamantibus, jamque prope esset ut, seditione invalescente, ad arma concurreretur, unus sapientior caeteris, cujus Deus tetigit cor, repente Cunonis nomen in medium protulit. [Col. 0054C] Sicque omnium, sed magis Patris aeterni voce electus Cuno ipsis Rogationum diebus, ad gloriosae scilicet Ascensionis Domini festivitatem in sede Ratisponensis Ecclesiae ingenti totius cleri et populi plausu constitutus est. Illius igitur gloriae ne quid deesset, et ne Rupertus episcopo denegaret obsequium quod caeteri certatim vel spondere, vel praestare gestiebant, opus istud De gloria Filii hominis, quo vota Cunonis quondam abbatis Sigebergensis, modo Ecclesiae Ratisponensis antistitis, sedulus impleret, in spe supernae consolationis conatu non irrito ⁜ (17) suscepit.

Verum expleto septimo istius operis libro, antequam ad octavum transtulisset animum, manum et [Col. 0054D] calamum, Fridericus opus alterum a Ruperto instantius deposcit ⁜ (18) , ut scilicet in libros Regum sua studia convertens, Regum historiam, sed maxime Davidis, conscriberet. Et ita Rupertus inter Cunonis, qui nondum episcopus, ei dixerat: Scribe mihi de gloria Filii hominis et Friderici archiepiscopi Coloniensis imperia, quasi inter angustias anxius; cujus, an tutoris, an Ecclesiae principis, jussa teneret et exsequeretur dimidium cordis sui, ut ipse libro octavo, uni praebens et dimidium alteri gloriam [Col. 0055A] Filii hominis perficere et Regum historias scribere, sicque utriusque vota et jussa complere, apud se statuit.

Sed vero eo tempore de quibusdam Regulae S. Benedicti capitulis ⁜ (19) quaestiones non contemnendas moverunt quidam servorum Dei viri religiosi monasticae professionis; de quibus ut rationes Rupertus proferret, ipsum ab incoepto De gloria Filii hominis opere Cuno jam episcopus dimovit, et ei per totum fere annum renitenti adeo institit, ut Rupertus tandem concedens, quatuor libros in Regulam Sancti Benedicti scripserit. Ipsorum primus est Ruperti brevis apologeticus, in quo et se a Cunone interpellatum conqueritur, et suorum aemulorum calumnias eluit, suaque Opera enumerat. Secundus vigiliae [Col. 0055B] Dominicae noctis seriem explicat. Tertius est de altaris officio, ubi et durius increpat monachos, qui «sacris licet ordinibus insigniti, et sacris proinde altaribus dicati sint toti nihilominus in operibus manuum, sacrosanta altaris dimittunt officia, de quotidiana terribilium celebratione mysteriorum et jugi coelestium contemplatione sacramentorum nihil aut parum solliciti, quasi solo labore manuum ea, quae inimica est animae, vitari possit otiositas. Cum tamen in coenobiis bene ordinatis vix sufficiant ad cursum ordinis complendum dies aestivi, maxime si congregatio major vel numerosior fuerit; et si quando moliantur aliquid de opere manuum, communiter exeuntes ad operandum, quod propter brevitatem impensae horae, non tam opus dixerim, [Col. 0055C] quam operis simulacrum, totum fere quotidianum spiritualis operis exercitium redditur insipidum, impeditum, et nonnulla sui particula mutilatum.» Quod dictum vult Rupertus non in otiositatis excusationem vel paupertatis injuriam, sed in eorum qui sacris vacant divinarum rerum otiis justam defensionem.

Postea Rupertus agit de utilitate et colore vestium, et tandem de usu femoralium re agitata, explicit hic liber tertius. Quartus vero contentionem clericorum, qui dicentes, Ego sum Augustini, monachos ab ordinibus excludebant, et monachorum qui dicentes, ego sum Benedicti, clericis claustra praecludebant, multa sapientia comprimit et clericis claustra aperiens, et monachos ab ordinibus non prohibens.

[Col. 0055D] Rupertus his intentus ad librum octavum De gloria Filii hominis non est progressus, et tamen ex reverentia majori Friderico scilicet archiepiscopo, debita ad librum undecimum De glorioso rege David, processit: In quo etiam gradum paululum stitit ⁜ (20) ut Cunoni jam episcopo sua omnia opera sisteret, ea tanquam fruges terrae cui benedicit Dominus quasi in cartallo positas, illi humiliter offerens. Haec ubi obtulit; mox ad opus De gloria Filii hominis, et ad Davidis regis Historiam ex libris Regum, sua studia revocat. Hanc enim epistolam, qua Rupertus sua opera Cunoni episcopo dicat, scriptam esse, dum [Col. 0056A] in istis libris adhuc teneretur, procul est ab omni dubio; siquidem in ea tradit expresse se in altero opere, id est De gloria Filii hominis, usque ad octavum, et in altero, nempe De rege David, usque ad undecimum processisse, et se in illis nunc, cum hanc scribit epistolam, teneri. Insuper haec epistola declarat quod Cuno suae in Rupertum dilectioni et ipsiusmet Ruperti gloriae, ac etiam reipublicae Christianae bono non satis esse existimans, quod Rupertus privata simplicitate a triennio jam ipsi aperuisset quomodo coelestis intelligentiae donum a Christo et ejus Matre obtinuisset, eum sub tremendo adorandae Trinitatis nomine adjuraverit, ut quod privatim enarraverat, scriptis commendaret. Cunoni tamen sub tam adorando nomine adjuranti Rupertus [Col. 0056B] necdum parere ausus fuerat. «Cui, inquit ⁜ (21) , adjuramento cur obedire necdum ausus sim, Deus scit, et tu mihi conscius ex parte nosti.» Donec tandem divini hujus nominis sacro terrori humilis cedens in libro duodecimo De gloria Filii hominis secretum suum publicum fecit. Denique in haece epistola spondet Rupertus se cum vita comite perfecturum haec opera, ut dimittat et ista per manum Cunonis in conspectu Domini. Et quidem his omnibus distractus tandem haec opera De gloria Filii hominis tredecim libellis, et De rege David quindecim feliciter complevit. Quem hujusmodi librorum numerum ipse scribit in epistola qua paulo post Romano pontifici sua omnia Opera dicavit.

His omnibus Cunonis sitim, qui aquas salientes [Col. 0056C] in vitam aeternam quo magis epotabat, eo magis sitiebat, Rupertus nequaquam exstinxit, sed adeo excitavit, ut a Ruperto explicari fidei sacramenta sub Dialogo Judaei et Christiani enixius expeteret. Quibus annuens Rupertus opusculum quod, pro re vel qualitate suimet, Annulum placuit appellari, tribus edidit libellis ut ipse Rupertus Cunoni proloquitur ad libros De glorificatione S. Trinitatis et processione Spiritus sancti. Unde certo deducere est opusculum istud exiisse ante hujusmodi libros. Cum autem Rupertus et istud apposuit, Cuno «quasi irritato palato ex gustu boni saporis,» ait Rupertus in isto prologo, instanter ab eo petiit ut adjiceret loqui contra perfidiam Judaicam, primo de tribus [Col. 0056D] personis unius summae Divinitatis et demonstraret Judaeo, quantumvis invito, Trinitatis gloriam testificatam esse ex lege et prophetis, quorum Scripturas legit et recipit. Deinde cur vel quomodo magis ad personam Filii pertinuerit carnis susceptio. Ultimo demonstrare quod tempus illud quo natus est Jesus Christus, quem confitemur et scimus Messiam, ipsum esse quem exspectabant Patres sancti proximum sibi, a veritate non discrepat, imo valde concrepat prophetiae quam patriarcha Jacob praelocutus est: Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est.

Cumque tractatum hunc De glorificatione sanctae [Col. 0057A] Trinitatis aggredi Rupertus proponeret recordatus est quod olim legatus sedis apostolicae dominus Guillelmus, Praenestinus episcopus a Cunone, ipsi quaedam Ruperti opera exhibente, et ejus in sex priores prophetas explanationis exemplar tradente, sciscitatus fuerat an aliquid operis Rupertus edidisset de processione Spiritus sancti; ad quod cum indoluisset Cuno Rupertum nihi habere quod ad vestigia sedis apostolicae deferretur Ruperto visum est nonnihil utilitatis huic operi accessurum, si in illius decursus dulcedine, ut ipse loquitur in citato prologo, aliquid sermonis de processione Spiritus sancti permisceret. His itaque motus non solum de S. Trinitatis glorificatione, sed et simul de processione Spiritus sancti novem libros composuit.

[Col. 0057B] Vix finem dederat huic operi ⁜ (22) , cum oppidum Tuitium anno a Virginis partu millesimo centesimo vicesimo octavo, incendio consumitur, e cujus flammis opus illud quod nuperrime conscripserat, et cujus nullum aliud exemplar ipsi supererat, illaesum eripuit; «de ipso fere ita sollicitus,» inquit ipse ⁜ (22*) , «sicut negotiator qui caeteris omnibus amissis et de omnibus desperans, saltem unam, quam forte nuper emerat, reservare cuperet margaritam.»

Hoc eodem anno istud incendium descripsit in libro per viginti tria capita distributo, cui titulus est: De incendio oppidi Tuitii. Horrenda ista conflagratio sacris nequidem parcens; desolationemque omnium extremam perferens, occasio Ruperto fuit conscribendi duos alios libros, quos Meditationem [Col. 0057C] mortis voluit nuncupari ⁜ (23) .

E flammis autem ereptum hoc opus De S. Trinitatis glorificatione et processione Spiritus sancti Romano pontifici obtulit cum aliis suis operibus, quae in epistola ad ipsum enumerat.

Denique circa finem vitae, sed non ita mihi certo tempore, Rupertus scripsit in Ecclesiasten quinque libros, praeeunte epistola ad Gregorium, haud dubie monachum, utpote quem fratrem charissimum vocat; cujus annos qui habet, et istius operis aetatem facilius internoscere poterit.

Ultimo, si fides sit editis, Rupertus conscripsit Vitam sancti Heriberti archiepiscopi Coloniensis, cum prologo ad Macuwardum e monasterio Sigebergensi [Col. 0057D] ad illius sancti Ecclesiam assumptum. Conscripsit et B. Eliphii martyris passionem, praemisso prologo ad Albanum abbatem Sancti Martini. Posuit et Altercationem clerici et monachi, pro quo contendit licitum esse monacho praedicare. Scripsit et Epistolam ad Evehardum coenobii Brunwilarensis abbatem, in qua fratres ecclesiis praeficere licitum demonstrat. Habetur etiam Ruperti ad quemdam, qui ad eum scripserat, prolixa responsio De virginitatis laesione, et quod corrupta possit consecrari. Aliqua etiam scripsisse dicitur a Reinero ⁜ (24) adversus quosdam [Col. 0058A] religiosos, quorum unus presbyter, Imo concubinarius, presbyteros concubinis libere uti posse mendaciter astruxerat. Qua autem aetate ista scripta sint utcunque discere potes, si tibi praesto sint hujusmodi abbatum catalogi; quibus mihi deficientibus ne tibi in omnibus desim, ipsorum nomina indicasse sufficiat.

Data hac brevi et per ordinem accurate digesta serie Ruperti elucubrationum, brevissimus jam iste sit, sed accuratissimus omnium Ruperti Operum elenchus, qui uni oculo omnia Ruperti Opera in promptu subjiciat.

RUPERTI JUNIORIS ADHUC ET NONDUM PRESBYTERI OPERA HAEC SUNT.
• Hymnus Saphicus de Spiritu sancto.
• [Col. 0058B] Hymnus Iambicus de Spiritu sancto.
• Libellus de diversis Scripturarum sententiis ⁜ (25) .
• Carmen heroicum de Incarnatione Domini ⁜ (26) .
• Libellus solutae orationis de statu coenobii S. Laurentii in Monte Leodii, ab Eraclo Leodiensium episcopo usque ad Ogbertum ⁜ (27) .
• Carmen Saphicum de eodem.
• Vita S. Augustini.
• Vita S. Odiliae virginis.

RUPERTI PRESBYTERI OPERA.
• Cantus de sanctis Theobaldo martyre, Goare et Severo, confessoribus.
• De divinis officiis lib. XII (an. 1111). Praefigitur ejus epistola dedicatoria ad Cunonem episcopum Ratisponensem multo post scripta (post. an. 1126).
• [Col. 0058C] Commentarii in Job. libri X ⁜ (28) .
• De voluntate Dei liber I (post. an. 1114), cum prologo ad Guillelmum episcopum Catalaunensem et Anselmum decanum Laudunensem.
• De omnipotentia Dei liber I, cum prologo ad G. et A.
• Commentariorum in Evangelium Joannis libri XIV, cum epistola ad Cunonem abbatem Sigebergensem, quae incipit: Meditatus.
• De S. Trinitate et ejus operibus libri XLII (ante triennium incoepti, an. 1117 perfecti), cum prologo ad Cunonem abbatem.
• In Apocalypsim libri XII, cum prologo ad Fridericum Coloniensem archiepiscopum.
• [Col. 0058D] In Cantica canticorum libri VII, cum prologo.
• In sex minores prophetas priores libri XVII, cum prologo ad Fridericum Coloniensem.
• De victoria Verbi Dei libri XIII, cum praeratione ad Cunonem abbatem.
• In sex posteriores prophetas libri XVII, cum prologo ad Ekkembertum abbatem Corbeiensem.

RUPERTI JAM ABBATIS OPERA.
• In Matthaeum (De gloria Filii) libri XIII (ann. 1126 inchoati sed perfecti post libros in Regul.), cum pro logo ad Cunonem jam episcopum.
• [Col. 0059A] In libros Regum (De glorioso rege David), ad Fridericum archiepiscopum Coloniensem libri XV ⁜ (28*) .
• In Regulam S. Benedicti ad Cunonem libri IV ⁜ (29)
• Annulus seu Dialogus Christiani et Judaei libri III
• De glorificatione Trinitatis et de processione Spiritus sancti libri IX, cum prologo ad Cunonem episcopum Ratisponensem, et cum epistola ad Romanum pontificem.
• De incendio oppidi Tuitii liber I (an. 1128).
• Meditationes mortis libri II.
• In Ecclesiasten libri V, cum epistola ad Gregorium.
• Vita S. Heriberti archiepiscopi Coloniensis liber I, cum prologo ad Macuwardum.
• Passio B. Eliphii martyris, liber I, cum prologo [Col. 0059B] ad Albanum abbatem S. Martini.
• Altercatio clerici et monachi liber I.
• Epistola Ruperti ad Evehardum coenobii Brunwilarensis abbatem.
• Responsio Ruperti de virginitatis laesione, et quod corrupta possit consecrari.
• Adversus quosdam religiosos, quorum unus presbyter concubinarius, presbyteris licitum esse uti concubinis impudenter asseruerat.

Omnium Ruperti Operum index iste fidelissimus non solum quanta et quam beata fuerit sancti illius doctoris fecunditas, quae tot suo parente dignos partus edidit; sed etiam quid in caeteris desit, vel minus exacto dispositum sit ordine legentibus indicat. Ex ipso itaque vel dimissa revocando, vel extra ordinem [Col. 0059C] posita suae sedi restituendo, omnes alios Ruperti librorum catalogos hic juvat emendare. Ex ipsomet Ruperto tres Operum ipsius habeo indiculos. Primus occurrit in libro primo in Regulam S. Benedicti, ad Cunonem abbatem. Secundus legitur in epistola ad Cunonem jam episcopum, quae libris De divinis officiis praefigi solet. Tertius scribitur in epistola Ruperti ad Romanum pontificem.

Quamvis autem ab ipsomet auctore descripti sint hujusmodi catalogi, plurimum tamen in recensendis, numerandis et ordinandis Ruperti Operibus differunt. Unde quae, quot et quo ordine a Ruperto composita fuerint nisi ex iis quae supra adduximus, multo studio colligas, eadem, qua Bellarminus et alii, [Col. 0059D] hallucinatione peccabis, qui, unum ex Ruperti catalogis secuti, partem pro toto dederunt. Qui error ut vitetur, praestat quae in ipsis desunt, et quae minus accurate ordinata sunt paucis hic adnotare.

PRIMUS OPERUM RUPERTI CATALOGUS AB IPSOMET RUPERTO.
• Locutus sum imprimis, inquit ⁜ (30) Rupertus, opusculum de divinis officiis, sive sacramentis per circulum anni distinctum libellis duodecim.
• Deinde in Evangelium secundum Joannem libros XIV.
• [Col. 0060A] Et post hoc de S. Trinitate et operibus ejus libros XLII.
• Deinde in Apocalypsim Joannis libros XII.
• Deinde in duodecim prophetas libros XXXI.
• Deinde de victoria Verbi Dei libros XII.
• Et nunc novissime de gloria et honore Filii hominis secundum Evangelium Matthaei; et in hoc totus eras, tu autem me interpellasti.

ALTER OPERUM RUPERTI CATALOGUS EX IPSO RUPERTO.
• Sunt autem praesentium primitiarum sic vocat opus De divinis officiis ⁜ (31) , libelli duodecim.
• Commentariorum in Job librorum decem, abbreviatum ex abundantia sensuum atque dictorum B. Gregorii.
• [Col. 0060B] Tractatus in Evangelium Joannis lib. XIV.
• Opus de operibus sanctae et individuae Trinitatis librorum XLII.
• Opus in Apocalypsim Joannis librorum XII
• Opus in duodecim minores prophetas librorum XXX.
• Opusculum de victoria Verbi Dei librorum XII.
• Opus de gloria et honore Filii hominis secundum Evangelium Matthaei.
• Et opus ex libris Regum de glorioso rege David; quorum in altero usque ad octavum; in altero usque ad undecimum librum processi, in quibus nunc tenor, quae cum vita comite perfecero, dimittam, et ista per manum tuam in conspectu Domini.
• Opusculum quoque in Canticis canticorum septem [Col. 0060C] libellis explicui.

TERTIUS OPERUM RUPERTI CATALOGUS EX IPSOMET RUPERTO.
• ⁜ (32) Accipias ergo inprimis praesens opus novem distinctum libellis, de glorificatione Trinitatis et processione Spiritus sancti.
• Sunt alia quae nunc usque praesentare non potui.
• Opus quoddam tredecim librorum de victoria Verbi Dei.
• Itemque opus de gloria et honore Filii hominis in totidem libellis.
• In duodecim prophetas libri XXX.
• In Evangelium Joannis libri XIV.
• De sancta Trinitate et operibus ejus lib. XLIII. [Col. 0060D] [IX].
• In Samuelem et David libri XV.
• In honorem B. M. Virginis super Cantica libri VII.
• Scripseram et ante haec omnia opusculum de sacramentis, sive officiis divinis per circulum anni distinctum libellis, sive tomis duodecim.

Hi sunt Ruperti catalogi quibus ipse sua opera recenset, circa quae tamen nonnulla observanda sunt.

Primo quod non exactam compositionis seriem Rupertus teneat in ulla ex illis suorum operum enumerationibus, ut ex superius productis fit manifestum; [Col. 0061A] in primo enim et secundo catalogo iste ordo magis servatur, qui in tertio prorsus invertitur.

Secundo quod nullus ex istis suorum operum elenchis omnes Ruperti libros contineat. Junioris enim aetatis praeludia, sed nec libri De voluntate et omnipotentia Dei, et Annulus, et libri in Regulam sancti Benedicti in nullo, nequidem in tertio catalogo, post eos edito, descripti leguntur.

Tertio quod non omnes qui in uno censentur, in altero, quamvis posteriori, numerantur. In tertio enim non meminit Commentarii in Job, qui tamen in secundo computatur.

Quarto quod Ruperti Opera non illum eumdem in uno catalogo libellorum numerum habeant, qui scribitur in aliis; in tertio enim quadraginta tres [Col. 0061B] libri de operibus sanctae Trinitatis numerantur, cum tamen in primo et secundo quadraginta duo libri duntaxat legantur; qui numerus sane legitimus est, utpote quem ipse Rupertus distinctius exprimit in epistola ad Cunonem abbatem, in qua suum istud opus sic distribuit: «Fecimus ergo de proprio Patris opere a prima creatione usque ad id quod Adam de paradiso ejectus est, libros tres; deinde de proprio Filii opere, quo a justitia vel morte Abel per figuras pervenit usque ad susceptionem carnis et mortem crucis libros triginta. Deinde de proprio Spiritus sancti opere, scilicet ab incarnatione ejusdem Christi usque ad finem saeculi, libros novem. Simul fiunt libri quadraginta duo.»

Haec ibi Rupertus, ex quibus typographi error [Col. 0061C] facile deprehenditur in tertio catalogo numerantis quadraginta tres istius operis libros, et quidem est facile corrigendus.

Circa librorum in duodecim prophetas numerum mihi major difficultas occurrit. Nam in primo catalogo unus et triginta libri notantur; in secundo vero et tertio triginta tantum descriptos reperio. Et in ipsa librorum serie duo et triginta numerantur. In tanta numerorum varietate standum puto pro ipsa serie in qua ex integro duo et triginta in duodecim minores prophetas libri compositi inveniuntur; inter quos nullum abundantem nec ullum deficientem habemus. Quapropter hos qui triginta in editis leguntur, illos eosdem esse censeo qui aliis in indicibus vel unus et [Col. 0061D] triginta vel triginta tantum computantur. Totum igitur discrimen istud hujusmodi catalogorum sit in notis numerabilibus positum, quod haud dubie contigit ex transcriptionum multiplicitate, vel scribarum incuria, qua etiam factum fuisse non inficias ierim ut quinque duntaxat libri in Oseam notentur etiam in editis, in quibus tamen sex libri habentur in huncce prophetam. Numerus etiam librorum De victoria Verbi in hisce Ruperti catalogis varius est. Primus enim et alter hoc opus in duodecim libros distribuunt. Tertius vero in tredecim. Et quidem in prologo ad libros in sex posteriores prophetas. Rupertus ait: «Ecce tredecim libellis, Deo adjuvante, consummavi illud opusculum de Victoria Verbi [Col. 0062A] Dei.» At postea in libro septimo De glorificatione S. Trinitatis ac processione Spiritus sancti capite decimo quarto in fine, aliud sic loquitur: «Nostrum illud opus existit in duodecim libellis quod intitulatur De victoria Verbi Dei. » In ipsis etiam typis modo duodecim, modo tredecim libri De victoria Verbi numerantur. In omnibus tamen excusis tredecim libri De victoria Verbi reperiuntur, et numerus iste in tertio et ultimo Ruperti catalogo scribitur, sicut et in prologo ad libros in sex posteriores prophetas. Sed et epistola Meingoh ad Rupertum, librum duodecimum De gloria Filii hominis vocat istius operis De gloria Filii hominis penultimum; in epistola vero ad summum pontificem opus istud totidem libros habere dicitur, quot habet opus De victoria [Col. 0062B] Verbi. Unde consequens est librum similiter istius operis De victoria Verbi duodecimum, esse penultimum, et ita opus istud De verbi victoria in decimo tertio libro pariter finiti.

Cum ergo jam constet, hoc errore correcto, opus De victoria Verbi tredecim libellis esse perfectum, nulla superest difficultas circa librorum De gloria Filii hominis numerum, qui neque in primo neque in secundo Ruperti catalogo definitus habetur. Cum enim in tertio, qui est ex epistola ad Romanum pontificem, totidem De gloria Filii hominis libros posuerit quot De verbi victoria «Opus quoddam, inquit, tredecim librorum De victoria Verbi Dei. Itemque opus De gloria et honore Filii hominis in totidem libellis, «certo certius est opus istud De gloria [Col. 0062C] Filii hominis tredecim libris compleri, qui et in omnibus editis leguntur. Numerum autem hunc hujusmodi librorum in duobus prioribus catalogis Rupertus non definivit eo quod opus istud nondum esset completum ut, iisdem in locis ipse declarat ⁜ (33) . Alios Ruperti Operum indices jam advertamus. Trithemius lib. De viris illustribus ad Rupertum, haec Opera Ruperti indicat.

AD CUNONEM ABBATEM SIGEBERGENSEM POSTEA EPISCOPUM RATISPONENSEM.
• De victoria Verbi Dei, libri XIII, « Nuper cum tu hospes. »
• In Genesim libri IX, « Cuicunque fideli animae. »
• In Cantica canticorum libri VII, « Qui contra hominem. »
• [Col. 0062D] In librum S. Job libri X.
• In libros regum de David libri XV.
• De sancta Trinitate, in Vetus Testamentum libri XLII.
• In Apocalypsim Joannis libri XII, « Ut tu quoque. »
• De officiis divinis, libri XII, « Ea quae. »
• Meditationes de incendio Tuitiensi libri III, « Ecce quomodo. »
• In duodecim prophetas minores libri XXX.
• In Evangelium Matthaei libri VIII.
• In Evangelium Joannis libri XIV.
• Super Regulam S. Benedicti liber
• Apologeticum ejusdem operis, liber I.
• [Col. 0063A] Epistolarum ad diversos liber I.
• Fertur et alia plura scripsisse, et Novum et Vetus Testamentum pro majori parte in multis libris explanasse; de quibus usque ad praesens nihil vidimus.

Haec Trithemius de Ruperti operibus. Quandoquidem vero nonnullae circa haec moveri possunt difficultates, aliqua circa hunc indicem duximus adnotanda.

Primo non omnia Ruperti opera isto indice demonstrari, ut ipse Trithemius ad calcem expressit; et ex praeallatis jam patet. Siluit enim libros De voluntate et omnipotentia Dei. Annulum omisit. Libros De glorificatione Trinitatis et processione Spiritus sancti tacuit. Nec libros in Ecclesiasten exhibuit. Puerilia non loquor, quae nec iste loqui voluit.

[Col. 0063B] Secundo, maximam tamen Ruperti Operum partem isto indice proferri. Unde ipsa quingentis annis latuisse, minus bene a Bellarmino positum observabimus infra.

Tertio, neque in eo vel materiae vel compositionis servari seriem, quae ex supra positis est repetenda.

Quarto, dedicationis titulum, quem in istius elenchi capite Trithemius praefixit, non omnia spectare opera quae ipsi subjiciuntur; quasi ea omnia Cunoni abbati Sigebergensi, postea episcopo Ratisponensi, dicaverit; ex illis enim aliqua, puta libros in Apocalypsim, libros in sex priores prophetas, et libros De David ex libris Regum, sub Friderici Coloniensis episcopi nomine, et ad ejus vota conscripsit; aliqua, puta De gloria Filii hominis, De victoria Verbi, etc., [Col. 0063C] nomine Cunonis titulavit, ut ipse in epistola ad Cunonem episcopum Ratisponensem scribit. Alia denique sine splendore cujusquam tituli dimisit. Non ergo hunc titulum in Trithemio Ruperti Opera praeferunt quasi quae omnia Cunoni dicata fuerint, sed quasi proprium librorum De victoria Verbi, quos in capite elenchi Trithemius scripsit, et quos Rupertus ipse in epistola ad Cunonem episcopum dicit esse pene Cunonis proprios.

Verum et absque injuria singulis Ruperti operibus hunc titulum Trithemius praefigere potuit, tum quod ipse Rupertus sua omnia Cunonis magis esse prae dilectionis protectione et sollicitudine, quam sua non semel profiteatur diversis ad eum epistolis. [Col. 0063D] Tum quod Rupertus sua opera quasi cartallum Cunoni jam episcopo detulerit, ut ea suscipiens de manu illius ipsa poneret ante altare Domini Dei, ut Rupertus scribit in epistola ( Primitias ), ad Cunonem episcopum, quae libros De divinis officiis solet praecedere.

Quinto novem libros in Genesim a Trithemio enumerari distinctos a duobus et quadraginta libris De sancta Trinitate et ejus operibus in Vetus Testamentum error est, quem arguunt ipsae primae voces a quibus libros istos in Genesim incipere Trithemius indicat. Constat enim voces istas, cuicunque animae fideli, initium esse prologi librorum duorum et quadraginta De trinitate inter quos iste etiam prologus [Col. 0064A] libros in Genesim computat. Praeterea divinis his novem libellis in Genesim, non quadraginta duo, sed triginta tres tantum essent numerandi.

Sexto in editis habetur modo liber unicus, qui aureus dicitur, et inscribitur De incendio oppidi Tuitii, quem alii duo libri De meditatione mortis subsequuntur. Trithemius vero hunc primum, qui incipit, Ecce quomodo, istis duobus attexens, tres libros meditationum de incendio Tuitiensi posuit. Nec abs re quidem, scribendi enim opusculi istius, inquit ⁜ (34) Rupertus, quod nuncupare placet meditationem mortis occasio fuit ignis periculum, quod in praecedenti libello enarravit.

Septimo, male numerat solummodo triginta libros in duodecim prophetas, qui juxta editos et superius [Col. 0064B] probata, duo et triginta sunt computandi.

Octavo, Trithemius octo duntaxat Ruperti libros in Matthaeum recenset, cum tamen tredecim habeantur ex editis et ex supra notatis. Rupertus quidem in epistola ad Cunonem jam episcopum scribit se usque ad octavum librum De gloria Filii hominis in Matthaeum processisse; et hinc factum credere fas est ut Trithemius nonnisi octo libros in Matthaeum numeraverit. Verum si ea quae supra protulimus, consuluisset, hoc opus didicisset tredecim libris esse perfectum.

Nono, in Regulam sancti Benedicti unum librum adducit, et unum apologeticum, cum tamen liber apologeticus sit primus ex libris quatuor in Regulam. At quandoquidem primus ille liber Ruperti habet [Col. 0064C] Apologiam et sequentium prologus ab ipso Ruperto dicitur libro secundo in Regulam, cap. 13. Secundus vero ad Cunonis instantiam, exponit ordinem nocturnarum vigiliarum noctis Dominicae. Tertius autem, cujus titulus est, De altaris officio, diversas de labore manuum, colore et numero vestium monachorum solvit difficultates. Quartus denique altercationem clerici dicentis, Ego sum Augustini, et monachi dicentis, Ego sum Benedicti, multa charitate et sapientia comprimens, clericum posse fieri monachum, et monachum posse fieri clericum docet. Solum illum, qui in praedictis secundus est sanctissimi Patris nostri regulae expositionem censuit Trithemius, ad tertii titulum magis quam ad rem [Col. 0064D] attendens, et quartum putans minus pertinere ad sanctae Regulae enucleationem. Et ita Trithemius unum in Regulam libellum posuit. Duos posteriores, tertium scilicet et quartum, quos omisit, ipsi minime notos credere nihil vetat.

Denique Ruperti epistolarum ad diversos librum unum indicat Trithemius. Sed modo vix exstant Ruperti epistolae, praeter eas quae diversis ipsius operibus praefiguntur vice prologi, aut prologis adjunctae. Liber autem quem Trithemius hic indicat, non illarum est quae vicem habent prologi, illas enim cum Ruperti operibus recensuit, ut advertere quivis facile potest ex primis vocibus, quibus quasi operum Ruperti initiis haec opera Trithemius denolat, [Col. 0065A] exempli gratia: De victoria Verbi libri tredecim, «nuper cum tu hospes. » Quae tamen voces non librorum, sed prologorum sunt initia; haec enim verba, nuper cum tu hospes sunt initium non operis de victoria Verbi, sed epistolae Ruperti ad Cunonem per modum praefationis ad illud opus.

Praeter istas, quas Trithemius Ruperti operibus accensuit, et quae sunt vice prologi, alias Ruperti epistolas jam non habemus, nisi ipsius epistolam ad Cunonem quae incipit, Meditatus, Rupertique libros Cunoni dicat, et alteram ad eumdem Cunonem jam episcopum Ratisponensem: Primitias frugum terrae qua Rupertus sua opera definit; epistolam ad sedis apostolicae praesulem Romanum pontificem: Ante faciem tuam, qua ipsi sua omnia Opera devovet; epistolam [Col. 0065B] ad Evehardum monasterii Brunwilarensis abbatem septimum: Vetus, et longa querela, et epistolam ad abbates, per modum opusculi, de laesione virginitatis, et quod virgo secreto corrupta possit consecrari.

RUPERTI OPERUM CATALOGUS EX REINERO MONASTERII S. LAURENTII IN MONTE LEODII MONACHO, IN LIBRO DE VIRIS ILLUSTRIBUS IPSIUS MONASTERII, DE RUPERTO.
• Rupertus junior scripsit.
• Libellum metrice in laudem Spiritus sancti.
• Item alium de diversis Scripturarum sententiis.
• Item alium versu heroico de Incarnatione Domini.
• Item libellum de statu, bonis et malis coenobii S. Laurentii ab Euraclo Leodiensium episcopo usque ad Ogbertum.
• [Col. 0065C] Item opusculum de eadem materia, Saphico metro.
• Item Vitam S. Augustini.
• Et Vitam S. Odiliae virginis.
• Factus presbyter:
• Cantus de SS. Theobaldo martyre, Goare ac Severo, confessoribus.
• De diviris officiis sive sacramentis, quae celebrantur in Ecclesia per anni circulum, edidit libellos duodecim.
• Deinde in Evangelium Joannis libros XIV.
• De S. Trinitate et operibus ejus libros XLII.
• In Apocalypsim libros XII.
• In XII prophetas libros XXXI.
• De victoria Verbi libros XIII.
• In Evangelium Matthaei libros XIII.
• [Col. 0065D] In Cantica canticorum lib. VII.
• In Samuelem, de David lib. XV.
• De glorificatione sanctae Trinitatis et processione Spiritus sancti libros IX.
• Annulum lib. V.
• In Regulam S. Benedicti lib. IV.
• De voluntate Dei librum apologeticum.
• De incendio Tuitiensi lib. I.
• De meditatione mortis lib. I.
• Contra religiosos quosdam, quorum unus presbyter, imo concubinarius, presbyteros concubinis licenter uti posse menstruatis pagellis astruxerat.
• Alterum de monacho, qui clericus factus, egressus [Col. 0066A] est monasterium, et suum errorem defensabat improbis.

Omnibus, quas legerim, plenior et accuratior est ista venerabilis Ruperti operum facta a Reinero enumeratio, quae tamen in aliquibus etiam deficit.

Primo omisit commentarium in Job, et librum unum De omnipotentia Dei, Vitam S. Heriberti, sancti Eliphii passionem, librum De laesione virginitatis, et commentarios in Ecclesiasten.

Secundo, libros unum et triginta in duodecim prophetas numerat, quos tamen duos et triginta computandos vidimus. Hunc errorem scriptionis puto, quae in exhibendis numerabilibus characteribus, vulgo ciffris, facile ac saepe labitur. Simili errore et Annulus in quinque libros distribuitur: [Col. 0066B] Rupertus enim in prologo De glorificatione S. Trinitatis et de processione Spiritus sancti non per numeros, sed ex integro scribit se opusculum istud tribus edidisse libellis. Et quidem ternarius iste numerus librorum recte consonat propositae dissertationi adversus Judaeos: Primo gloriam S. Trinitatis testimonium habere in lege et prophetis; secundo, susceptionem carnis magis ad personam Filii pertinuisse; tertio tempus quo Jesus Christus natus est, illud esse quod patriarcha Jacob praelocutus est hoc vaticinio: Non auferetur sceptrum de Juda et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est. Pari denique lapsu librum unum duntaxat De meditatione mortis notavit.

Librum autem De monacho qui, etc. ipsummet [Col. 0066C] puto, quem inscriptum legimus, Altercatio clerici et monachi.

VENERABILIS RUPERTI OPERUM CENSUS A SIXTO SENENSI AN. 1566 EDITUS IN LIB. IV. BIBLIOTHECAE SANCTAE DE RUPERTO TUITIENSI ⁜ (35) .
• De sancta Trinitate et operibus ejus in utrumque Testamentum ad Cunonem abbatem Sigebergensem libri duo et quadraginta; quorum quadraginta suorum librorum simul adnotatorum hic est Judex:

PARS. I. De sancta Trinitate, et operibus Patris in prima tria Geneseos capita commentariorum libri tres quorum primus incipit, «Scripturarum omnium.»

PARS. II. De Trinitate et operibus Filii commentariorum libri XXX, videlicet. In residuum libri Geneseos [Col. 0066D] commentariorum lib. VI: « Humanae creaturae. »

• In Exodum commentariorum lib. IV: « Qua causa, vel quo ordine. »
• In Leviticum lib. II: « Liber iste. »
• In Numer. commentariorum lib. II: « Apertum in Apocalypsi. »
• In Deuteronomium lib. II: « Iste liber. »
• In Josue liber I: « Septem periochis. »
• In Judicum et Ruth liber I: « Post mortem Josue. »
• In quatuor libros Regum.
• Liber Psalmorum lib. I: « Post ampla virentis. »
• In Isaiam lib. I: « Omnis anima quae. »
• In Jeremiam lib. I: « Quintae aetatis. »
• In Ezechielem lib. I: « Hac mundi aetate. »
• [Col. 0067A] In Danielem, Zachariam et Malachiam simul lib. II: « Aperiente Christo. »
• In Machabaeos lib. I.
• In volumen quatuor evangelistarum lib. I: « Sexta mundi aetate. »

PARS. III. De operibus Spiritus sancti a Christi adventu usque ad finem saeculi libri IX: « Omnipotentis iram. »

• Praeter haec scripsit:
• De Incarnatione Domini, in Cantica canticorum lib. VII: « Qui contra hominem. »
• In duodecim prophetas minores, ad Fridericum, archiepiscopum Coloniensem libri XXX: « Spiritui sancto. »
• De gloria et honore Filii hominis in Matthaeum, ad [Col. 0067B] Cunonem abbatem lib. XIII: « Exigis a me. »
• In Joannis Evangelium lib. XII: « Discipulus quem. »
• In Apocalypsim ad Fridericum archiepiscopum Coloniensem lib. XII: « Ut tu quoque. »

Ex his omnibus Ruperti mortem quasi laborum metam Sixtus Senensis sic posuit: Moritur anno Domini millesimo centesimo vicesimo quarto.

Quam mutilus sit index iste ex supra jam positis fit cuique manifestum; ac etiam quam gravis fuerit Sixti Senensis in iis de quibus scribebat inquirendis negligentia: ipsius enim aetate plura Ruperti opera Joannis Coclaei ut plurimum studio publicam in lucem edita prodierant; plura etiam Trithemius jam ante repererat, quae agens de Ruperto in libro De [Col. 0067C] scriptoribus ecclesiasticis in suo Catalogo descripserat. Non solum omissionum istarum tenetur reus, silentio dimittens duodecim libros De divinis officiis. Duos libros De voluntate et omnipotentia Dei, De Verbi victoria libros XIII; De rege David quindecim libros, et novem De glorificatione sanctae Trinitatis, et De processione Spiritus sancti; et alia quae supra memoravimus Ruperti opera; verum etiam in his quae recensuit, plurima ipsi non dimittenda commisit.

Primo quidem computi lege cum duos et quadraginta libros De sancta Trinitate et operibus ejus numerasset, et quidem recte, ita singulos hujusmodi libros distribuit, ut ex singulis non nisi octo et triginta possint colligi. Non attendenti, dum divideret, [Col. 0067D] quatuor exciderunt: si non unum duntaxat, sed quinque libros posuisset in libros Regum, adjuncto libro Psalmorum, distributus numerus collectum adaequasset; scribendi sunt itaque non liber unicus, sed quinque in libros Regum et librum Psalmorum. Si errorem hunc typographo quis velit tribuendum, esto; sed in alios labitur Senensis. Nam secundo librum unum in Isaiam, et in Ezechielem librum unum computat, et duos in Danielem. Cum in Daniele sit unicus, duo vero sint in Isaiam, et duo in Ezechielem; sed et librum unum in Machabaeos indicat, qui suppositus est, nuilibi enim reperitur; [Col. 0068A] unde nec ejus initium, sicut et caeterorum Sixtus posuit.

Tertio in duodecim prophetas minores triginta tantum libros numerando deficit, dum excessum duorum rejicit.

Quarto cum libros De gloria et honore Filii hominis. Cunoni abbati dicatos scribit, ipsi eorum initium quod profert, Exigis a me, manifeste repugnat; in isto enim prologo Rupertus Cunonem venerabilem coenobii Sigebergensis quondam abbatem, nunc esse Ratisponensis Ecclesiae antistitem verbis expressis declarat; unde et opus istud De gloria Filii hominis non ante annum millesimum centesimum vicesimum sextum, quo Cuno creatus est episcopus, incoeptum fuisse deduximus.

[Col. 0068B] Turpissime tandem Sixtus hallucinatus est, cum Rupertum asseruit anno Domini millesimo centesimo vicesimo quarto obiisse, qui se anno millesimo centesimo vicesimo octavo oppidi Tuitii descripsisse incendium in hujusmodi libro certissimam fidem facit. Quam verum Psalmistae istud, mendaces filii hominum in numeris et ponderibus qui vix ullo veri et aequi judicio, ea quae tradunt appendentes, falsa pro veris ingerunt. Hinc discant studiosi non esse scriptoribus leviter credendum; quod et saepe sum expertus, et Sixtus Senensis hic argumento est: Majorne sit Bellarmino habenda fides in causa Ruperti, jam expendamus.

EXPENDITUR VENERABILIS RUPERTI OPERUM CATALOGUS EX BELLARMINI LIBRO DE SCRIPTORIBUS ECCLESIASTICIS ⁜ (36) , [Col. 0068C] AD ANNUM 1119, DE RUPERTO.
• De divinis officiis lib. XII.
• In Job commentariolum abbreviatum lib. X.
• In Joannis Evangelium lib. XIV.
• De operibus S. Trinitatis lib. XLII.
• In Apocalypsim lib. XII.
• In duodecim prophetas minores lib. XXX.
• De victoria Verbi lib. XIII.
• De gloria et honore Filii hominis secundum Evangelium Matthaei lib. VIII.
• De glorioso rege David, ex lib. Regum lib. XI.
• In Cantica canticorum lib. VII.

Bellarminum hic se non nisi ab ipsomet Ruperto in epistola ad Cunonem episcopum conscriptum [Col. 0068D] Catalogum fatetur exscribere. Sincera quidem et laudanda confessio: at ipse proferre veluti omnium quae a Ruperto scripta sunt, operum, non levis est tam eminentis auctoris lapsus; qui enim susceperat scriptorum ecclesiasticorum opera recensere, libro in ultima aetate, ut ipse ait in praefatione ad lectorem, recognito, expolito et aucto in communem utilitatem, nosse debuerat non pauca in isto ipsiusmet Ruperti catalogo desiderari tum ante, tum post illum edita. Si enim ea quae de scriptoribus Ecclesiasticis agentem decebat, diligentia vel fide consuluisset ipsa Ruperti opera quae coloniae jam prodierant, aut saltem Trithemii catalogum in libro [Col. 0069A] De Scriptoribus ecclesiasticis; vel Sixti Senensis censum mancum hunc quasi integrum indicem non exposuisset, qui dum aliqua prodit, plurima silet; quae simul, ut vera loqueretur, prodere debuit.

Si denique eo, quo librorum censor tenetur studio inquisisset Ruperti opera aut pervolvisset, librorum De gloria Filii hominis et librorum De rege David non definisset numerum; didicisset enim illum, quem sequi voluit Ruperti catalogum, ab eo fuisse descriptum antequam ista Rupertus perfecisset opuscula, quae postea complevit; hoc quidem libris XV, et illud XIII libellis, ut ex ipso Ruperto supra demonstratum est.

At ista Ruperti forte Bellarmino presto non erant. Bene quidem XIII libros De victoria Verbi numerat, [Col. 0069B] ac totidem De gloria Filii hominis, et De glorioso rege David, XV numerandos ex Ruperti epistola ad Romanum pontificem si accepisset, erroris et proinde belli minus haberet. Utinam felicius Ruperti libros suo tempore jam editos in duodecim prophetas minores computasset; non triginta solum, sed duos et triginta posuisset, errorem typi corrigens, non sequens: prudenter tamen Catalogi errorem ex typo sequi maluit, quam emendare quod nescivit. Ne tamen de suo nihil in Rupertum adnotasse diceretur, mutilo huic Ruperti Operum catalogo duas adjicit observationes, quarum prima librorum De divinis officiis censuram habet, secunda Ruperti errores denotat; at istarum Bellarmini observationum crisim infra dabimus; primae quidem paulo [Col. 0069C] post operum Ruperti catalogos, ubi duodecim librorum De divinis officiis censuram novo calculo subjiciemus; alterius vero, ubi Rupertum ab omni errore et a Bellarmini censura vindicavimus.

VENERABILIS RUPERTI ABBATIS TUITIENSIS OPERUM ELENCHUS A CENTURIATORIBUS EDITUS CENTURIA XII, C. 10.
• De victoria verbi Dei libri XIII.
• In Genesim lib. IX.
• In Exodum lib. IV.
• In Leviticum lib. II.
• In Numeros lib. II.
• In Deuteronomium lib. II.
• In Josue lib. I.
• [Col. 0069D] In Judices lib. I.
• In libros Regum lib. V.
• In Isaiam lib. II.
• In Jeremiam lib. II.
• In Ezechielem lib. II.
• In Danielem lib. I.
• In duodecim prophetas minores lib. XXXII.
• In Job. lib. X.
• In Cantica canticorum lib. VII.
• In Matthaeum lib. XIII.
• In Evangelium Joannis lib. XIV.
• Apologeticum pro eodem opere lib. I.
• In Apocalypsim Joannis lib. XII.
• De processione Spiritus sancti lib. IX.
• De officiis divinis lib. XII.
• [Col. 0070A] Meditationum lib. III.
• Disputationum Christiani et Judaei lib. I.
• In Regulam S. Benedicti lib. I.
• De quatuor difficillimis quaestionibus lib. I.
• Sermonum lib. I.
• Epistolarum lib. I.
• Obiit anno millesimo centesimo vicesimo quarto, juxta Trithemium.

Elenchus iste Centuriatorum in aliis deficit, excedit in aliis; et quidem ex duobus et quadraginta libris De sanctae Trinitatis operibus, tres et triginta duntaxat enumerat, omissis quippe novem libris De operibus Spiritus sancti, et uno libro in volumen quatuor Evangeliorum; quorum numerum ut impleat, duos libros censet in Jeremiam, in quem unicus est. [Col. 0070B] Omittit et ea omnia quae Rupertus junior composuit. Apologeticum autem pro opere in Evangelium Joannis inepte ponit, cum Rupertus apologeticum, qui primus est in Regulam S. Benedicti, non pro isto duntaxat opere scripserit, ut legens facile intelligit.

Unico libro disputationem Christiani et Judaei concludit; quam tamen ipse Rupertus se tribus libellis edisseruisse testatur.

In Regulam S. Benedicti unicum librum dat, et quatuor habentur. Unum insuper librum quatuor difficillimis quaestionibus deputat; et librum unum Sermonum Ruperto tribuit, sicut et unum Epistolarum: unde mihi utcunque videtur quod hic liber unicus in Regulam apud Centuriatores ille sit qui [Col. 0070C] in editis secundus est et agit de noctis Dominicae vigiliis, juxta sancti Benedicti Regulam. Librum vero quem quatuor difficillimis quaestionibus ascribit, tertium et quartum in Regulam puto; ita ut duos in unum contraxerint Centuriatores. De libro Epistolarum eadem censeo quae supra in Trithemii catalogum observavimus. At librum sermonum, quem nemo novit, nemo vidit, cujus nemo meminit, Centuriatorum commentum dico. Nec magis eorum quam Sixti errorem praeteribo, qui cum ipso Rupertum anno millesimo centesimo vicesimo obiisse tradunt ex Trithemio; non advertentes quod dixerit Trithemius eum quidem claruisse anno millesimo centesimo vicesimo quarto sub Henrico; obiisse vero [Col. 0070D] sub Lothario, qui anno millesimo centesimo vicesimo sexto imperium obtinuit, juxta Dodechinum in Appendice ad Marianum Scotum.

INDEX VENERABILIS RUPERTI OPERUM QUAE MODO EDITA EXSTANT IN DUOS TOMOS DISTRIBUTA IN EDITIONE PARISIENSI.

Tomus primus.— De operibus S. Trinitatis cum prologo et cum epistola Ruperti ad Cunonem abbatem, Cuicunque fideli animae, libri XLII.

In duodecim prophetas minores lib. XXXII cum prologo ad opus istud, et altero ad libros in Ozeam, et tertio ad Commentarios in sex posteriores prophetas.

In Cantica canticorum libri VII cum prologo.

In Job lib. I cum prologo.

[Col. 0071A] In Ecclesiasten libri V cum prologo ad Gregorium.

Tomus secundus.— De gloria et honore filii hominis in Matthaeum lib. XIII cum prologo ad Cunonem episcopum Ratisponensem, et hymno Saphico De Spiritu sancto, qui in libro duodecimo legitur; et hymno Iambico de eodem, qui librum decimum tertium excipit.

De glorificatione sanctae Trinitatis et de processione Spiritus sancti lib. IX, praeeunte Ruperti epistola ad Romanum pontificem; et praefixo insuper prologo ad Cunonem episcopum Ratisponensem.

In Joannis evangelium lib. XIV cum prologo, et in editione Coloniensi cum epistola nuncupatoria ad Cunonem abbatem, quae incipit: Meditatus, quae editioni [Col. 0071B] huic Parisiensi est omni jure restituenda.

In Apocalypsim lib. XIII cum prologo ad Fridericum archiepiscopum Coloniensem, et aliis ad aliquos libros.

De victoria Verbi lib. XII cum praefationibus ad Cunonem abbatem.

De divinis officiis lib. XII, praemissa epistola ad Cunonem episcopum, praeter brevem prologum. Hic prologus sub hoc titulo, Prologus Roberti in libro de divinis officiis, praemittitur huic eidem operi in decem duntaxat libros distributo, nullo tamen capite praetermisso, in ms. cod. Sangermanensi.

De incendio oppidi Tuitii lib. I.

De meditatione mortis lib. II.

[Col. 0071C] Vita S. Heriberti archiepiscopi Coloniensis liber I, cum praefatione ad Macwardum olim abbatem, tunc istius Ecclesiae archipraesulem.

Passio B. Eliphii martyris lib. I cum prologo ad Albanum abbatem S. Martini.

De voluntate Dei ad Guillelmum episcopum Catalaunensem, et Anselmum scholasticum Laudunensem.

De voluntate et omnipotentia Dei lib. I cum praefatione ad S.; scribendum G., id est Guillelmum, et A., id est Anselmum.

In Regulam S. Benedicti lib. IV.

Quorum primus est Ruperti Apologeticus; secundus, De vigiliis noctis Dominicae; tertius, De opere manuum, et de vestimentis monachorum; quartus De contentione dicentium, «Ego sum Augustini; ego Benedicti.»

[Col. 0071D] Altercatio monachi et clerici quod liceat monacho praedicare lib. I.

Epistola Ruperti ad Evehardum coenobii Brunovilarensis abbatem; Quod liceat fratres ecclesiis praeficere.

Epistola cujusdam ad Rupertum; et Ruperti ad eumdem Responsio; De laesione virginitatis; et an corrupta possit consecrari.

Ex isto indice, qui Ruperti commentarios in prius Testamentum priori tomo ascripsit; caetera vero quae modo habentur, ipsius opera alteri tomo commisit; jacturam lugeas quindecim librorum De rege David et Annuli tribus libris quasi totidem gemmis distincti, quo Judaei Ecclesiam Christi sponsam agnoscerent, [Col. 0072A] et matrem habere gestirent; caeterorum denique Ruperti opusculorum, quae temporum malitia nobis suffurata est, et alicujus studiosi nobis aliquando cura restituet. Trithemius aliqua se reperisse, quae in suo Catalogo subjecit, de aliis pluribus audivisse, sed nihil vidisse testatur. Joannes Coclaeus, disputationibus adversus Lutheranos celebris, plurima Ruperti opera e bibliothecarum scriniis, annis 1526, 1528, 1532, multo studio eduxit in publicum. Non pauca tandem his accesserunt in editione Parisiensi. Caetera dabit aetas justior.

Interim vero lector amans aequi judicet quo veri studio Bellarminus, in suo De scriptoribus ecclesiasticis opere, quod anno millesimo sexcentesimo duodecimo expolivit et auxit, de Ruperti operibus pronuntiaverit; [Col. 0072B] quod nostro primum tempore coeperint lucem aspicere; et quod error impanationis, quem Ruperto tribuit, ipsi sit causa ut opera Ruperti Tuitiensis alioquin, inquit, non mala et indocta jacuerint sine luce et honore in tenebris oblivionis annis circiter quadringentis.

Duplex istud Bellarmini figmentum destruit Honorius presbyter Augustodunensis, qui juxta ipsum Bellarminum, circa annum millesimum ducentesimum vicesimum, proximo scilicet post Rupertum saeculo, paucis multa de Ruperto Tuitiensi locutus ait eum Spiritu sancto per visionem illuminatum totam pene Scripturam egregio stylo composuisse.

Quod qui de Ruperto testaretur, si Ruperti opera sine luce in tenebris et sine honore jacuissent annis [Col. 0072C] circiter quadringintis? Qui composita dicere potuit circa annum millesimum ducentesimum vicesimum, quae non nisi Bellarmini tempore nostro scilicet praesenti saeculo decimo septimo, coeperunt lumen aspicere? An igitur sine luce per tot saecula jacuit, cujus is splendor fuit ut a quadringentis annis proclametur a Spiritu sancto illuminatus totam pene Scripturam egregio stylo exposuisse? An nostro primum tempore coepit lumen aspicere, qui omnium a se saeculorum ipse lumen fuit? An denique quingentis annis in tenebris inhonorus latuit, qui ortus duodecimo saeculo, cujus gloria fuit, ipsum saeculum decimum tertium, quo nomen ejus tanto encomio celebratur, saeculum decimum quintum, decimum sextum [Col. 0072D] et decimum septimum puriori lumine illustravit, iis editis operibus, quae jam ante Trithemii aetatem prodierant, et quae se vidisse ipse fidem facit?

Nulla ergo fide, quia nulla dicentis alicujus auctoritate; nullo jure, quia nullo testimonio; sed multa injuria contra haec probatae fidei testimonia Bellarminus ⁜ (37) pronuntiavit Ruperti opera quadringentis circiter annis sine honore et luce jacuisse. Scio quidem Bellarminum hallucinari, dum Honorium Augustodunensem computat anno millesimo ducentesimo vicesimo ex Trithemio, qui tamen illum scribit claruisse sub Henrico quinto anno millesimo centesimo vicesimo aetate scilicet Ruperti. At parum sibi constantem Bellarminum in opere quantumvis [Col. 0073A] expolito, ex ista ipsius chronographia prodere hic satis sit.

Alterum quod in Rupertum Bellarminus eadem ista adnotatione protulit, mihi gravis est: utpote quod Ruperto erroris notam inurat, quae ipsius adeo deturpet gloriam ut ejus opera aeternis dignissima saeculis, ad quadringintorum annorum tenebras damnet. Qua, precor, aequitatis lege, vel ex eo quod ejus opera latuerint, Bellarminus inferre potest quod Rupertus erraverit; vel ex eo quod ipse erraverit, ut minus erudite supponit, inducere potest quod quadringentis annis ejus opera latuerint.

Quasi vero auctoris error in causa sit cur ejus opera lateant. Quid, Bellarminum latuit a mendacibus filiis hominum erroris professores audiri magis [Col. 0073B] quam veritatis magistros? Bellarminum latuit in lucem expedite prodire innumera commenta erroris, dum in tenebris jacent plurima veritatis opera? An quia Augustinus erravit, diu latuit ejus opus quod imperfectum dicebatur, et modo perfectum est. An quia errarunt eximii tot scriptores, eorum adhuc operum jacturam lugemus? Magis aemulam veri mendacitatem, magis invidam boni temporum et hominum malitiam, nobis hos sapientiae scientiaeque thesauros surripuisse, Bellarminus judicasset. Verum si haec causa Bellarmino visa est, sane opus illud, ex quo maxime caetera sine luce jacuerant, prae caeteris latuisse ipse videri debuit, quod tamen nusquam latuisse ipse testatur; sibi enim minime cohaerens Bellarminus opus istud De divinis officiis, [Col. 0073C] quod Ruperto adjudicat, et in quo Ruperti errores maxime deprehendisse se dicit, prae caeteris lucem publicam habuisse significat, dum fatetur Ruperti hoc opus ante haecce tempora sub nomine modo Fulgentii, modo Ambrosii, modo Isidori in publicum prodiisse, juxta Thomae Valdensis testimonium, qui circa annum millesimum quadringintesimum tricesimum floruit. At forte Bellarminus hoc opus, quod sui nomen auctoris non praeferebat, censet latuisse. Igitur et liber De imitatione Christi hactenus latuisse censendus est, qui nullius vel alieni, ut plurimum nomen praefert auctoris. Quod si minus decet ipsum ista proferre, et opus istud ex quo Ruperti errores maxime arguit publicum non agnoscere: [Col. 0073D] eum minime decet dixisse Ruperti opera prae ipsius errore quadringentis annis sine luce jacuisse et in tenebris latuisse, quasi quae ex fidei Ruperti deliquio defecissent. Aliunde igitur factum puta, ut non singula Ruperti opera singulis temporibus, sed alia aliis sint edita; utque in aliis recensendis vel raros, vel seros scriptores videas; et quidem circa ipsorum numerum et ordinem longe diversos. Nihil enim nostro Ruperto hac in re contigit, quod et caeteris scriptoribus ut plurimum accidisse non reperias, quorum opera vel injuria temporis, vel hominum [Col. 0074A] incuria, vel nimia libros transcribendi transmittendique difficultate, alia aliis in locis, aliisque temporibus prodierunt, perierunt plurima. Rupertus circa ultima suae aetatis tempora ipse suorum operum exemplaria amisisse conqueritur ⁜ (38) . Unde jam non est quod stupeas ipsismet Ruperti operum exemplaribus ad diversos distractis non nisi multo labore a studiosis conquisita Ruperti opera publici juris facta fuisse et nonnulla etiamnum desiderari; quae quis dabit? Interim

De divinis officiis XII libellis distincti auctorem asserit.

Percelebrem de auctore librorum De divinis officiis, qui inter Ruperti opera feruntur, litis contestationem, [Col. 0074B] ut a catalogorum tricis expediremus, in hunc locum dimittenda judicavimus: ut ergo ipsam hic moveam data fides urget, et mea res exigit; impanationis enim errorem, a qua Rupertum suscepi vindicandum, ei vulgo tribuunt cui opus istud De divinis officiis adjudicant.

Ne vero contra juris ordinem, ne quidem dicta causa; ne auditis partibus, cujus sit opus istud proferam; imprimis causam aperio: tum utriusque partis momenta expendo: tumque Valeramnum ab omni in opus istud jure dejicio; tandemque uni Ruperto adjudicandum invictissime demonstro, et omni jure pronuntio.

Causa est. Wiclefus in altaris sacramento non nisi panem sentiens, ut catholici alicujus doctoris nomine [Col. 0074C] suum hunc fulciret errorem, seque nihil ab Ecclesiae sensu alienum proferre facilius imponeret, unum aliquod opus De divinis officiis in duodecim libros distributum, quo suam ab auctore catholico jactabat praedoceri sententiam ⁜ (39) , modo sub Isidori, modo sub Fulgentii, et aliorum ementitis nominibus produxit.

Hinc varia huic operi praefixa nomina incertum fecerunt auctorem, adeo ut quae plures indicabant nullum declararent. Hinc in diversas de istius operis auctore sententias abierunt scriptores ecclesiastici; hinc alii unius, alii alterius auctoris hoc opus esse judicarunt. Personatum quidem Fulgentium, personatum Isidorum vel Ambrosium omnes deprehenderunt; adeo ut jam nemo sit qui opus istud ipsorum [Col. 0074D] nomine inscribat; sed Valramno cuidam adjudicant alii; Ruperto caeteri. Valdensis, Dominicus a Soto, Alanus, Sanctius, doctores Oxonienses, et Vasquezius libros hujusmodi ascribunt Valramno, quem propterea impanationis auctorem statuunt; Bellarminus vero ⁜ (40) cum caeteris ⁜ (41) , opus istud Ruperto vindicat.

Quae autem cujusque partis jura sint, quae momenta, habe; et nullo nisi veritatis aequitatisque studio attentius expende.

⁜ (42) Vasquez, qui Valeramni adversus Rupertum [Col. 0075A] jura partesque suscipit, opus De divinis officiis non Ruperto, sed Valeramno episcopo Attembergensi asserendum, istis maxime contendit. Primum est quod Anselmus in epistola et libro De corpore et sanguine Christi, ad Valeramnum, in principio ita scribit, «Lego et relego, charissime, opus vestrum De officiis; multumque me delectat ejus lectio, tum pro sui utilitate, tum pro auctoris dulcissima mihi charitate; sed quoniam veritas charitatis et charitas veritatis, adulationis odit fucum, videor mihi videre in facie pulchri operis naevum unum, qui et si interim inter nos benevola quadam dissimulatione tegatur, si opus hoc exierit in manus eorum qui carpere amant aliorum et bene dicta, futurus es in signum quod tibi a multis contradicetur.» Tum subjicit quod ipse in [Col. 0075B] isto opere notaverat, «cur nempe in ordine sacrificii tria illa digesturus, materiam, intentionem, causamve finalem; de materia agentes dixistis post multa, sed dicet mihi adversarius, Vivens et sensibilis in corpore suo, mobilisque est Deus et homo Christus, corpus autem sacrificii vitam non habet, sensum non habet, mobile non est: corpus igitur Domini non est.» Tandemque Anselmus ad praedicta haec verba, quae ex ipso retulerat, ita scribit: «Primum quid hic sacrificii corpus appelletis, penitus non adverto; cum enim ad benedictionem mysticam, operante invisibiliter Verbo Dei, corpus in corpus, substantia mutata sit in substantiam; sicut in mensa nuptiali aqua in vinum mutata solum adfuit vinum in quod aqua mutata erat: sic in mensa altaris solum [Col. 0075C] adest corpus Domini, in quod vere mutata vera panis substantia; nisi quod de aqua nihil remansit in mutatione illa, de pane vero mutato ad peragendum sacri institutum mysterii sola remanet species visibilis; unde B. Ambrosius: Ne, inquit, horror carnis fieret, ideo in similitudine accipimus sacramentum. Nam panis substantiam post Dominici corporis consecrationem in altari superesse, semper abhorruit pietas Christiana, nuperque damnavit in Berengario Turonensi, ejusque sequacibus, nam si hoc admitteretur, jam Verbum non incarnatum tantum, sed etiam dici posset impanatum: sicut ille dicebat: Panis, si in Domini corpus transiret, non tamen panis esse desineret. » Ex quibus sancti Anselmi verbis Vasquez ⁜ (43) , post doctores Oxonienses et Valdensem, [Col. 0075D] sic pro Valeramno concludit: «Cum igitur haec ita sint, et verba omnia quae citabat Wiclefus, in eo libro qui est inter opera Ruperti, contineantur, dubitandum non est librum De divinis officiis a Valeramno, non autem a Ruperto, conscriptum esse; nam Valeramnus et Anselmus antiquiores Ruperto fuerunt, hic enim sub Henrico V claruit, et sub Lothario III obiit; illi autem sub Henrico III claruerunt.»

Ubi Vasquez sic arguere mihi visus est: Liber De divinis officiis qui inter Ruperti opera modo circumfertur, [Col. 0076A] continet verba, et sub iisdem verbis errorem quem Anselmus ex charitate in Valeramni lib. De divinis officiis, corripit per epistolam ad eum directam. Ergo opus istud quod inter Ruperti libros nunc editur, Valeramno manet adjudicandum; non autem Ruperto, qui, Anselmo et Valeramno junior, scribere non potuit quod Anselmus carperet.

Alterum, unde Vasquez opus De divinis officiis non esse Ruperti, sed Valeramni, nullo dubio pronuntiat, istud est quod Joannes Parisiensis Valeramno tribuit ea verba, quae leguntur in libro II De divinis officiis, cap. 9.

Tertium denique, quod hunc Valeramnum circa res nostrae fidei suspectum fuisse colligit Valdensis ex Anselmi libro De fermentato et azymo, in principio, [Col. 0076B] ubi Anselmus nullam ei salutem dicit, eo quod contra pontificem imperatori faveret.

Hoc argumento tanquam funiculo triplici Vasquez opus De divinis officiis, Ruperto abstraxisse, et uni Valeramno Attembergensi alligasse se putat. Verum funiculus, quamtumvis triplex, cujus chordae dissolutae minime cohaerent, facile rumpitur; eoque disrupto, opus Valeramno alligatum ipsi cito excidit.

Bene quidem Vasquez ex hisce suppositis opus aliquod De divinis officiis, in quae praedicta verba leguntur, Valeramno ascribere potuit; at ipsa ab Anselmo fuisse ad Valeramnum scripta si quis negaverit, unde probabit Vasquez?

Incertum enim omnino est, 1 ^o , hanc epistolam et huncce tractatum esse S. Anselmi, cum neque Eadmerus, [Col. 0076C] neque Robertus de Monte ⁜ (44) in recensione Operum S. Anselmi, neque Trithemius inter ejus Opera hanc epistolam aut hujusmodi tractatum accensuerint; sed et manuscripti codices nullo Anselmi nomine hanc epistolam habent. Ipsa enim sine tractatu, et absque nomine auctoris exstat in bibliotheca Sancti Germani a Pratis, in pervetusto ms. codice, ubi opus istud De divinis officiis nihil nisi capitum et librorum distributione distat ab excusis, utpote in decem libros duntaxat divisum. Praeit prologus; Omnia quae per anni circulum, sub hoc titulo: Incipit prologus Roberti (idem Germanis est ac Ruperti), in libro De divinis officiis. Et totum hoc opus excipit haec rubrica: Explicit liber Domini Roberti [Col. 0076D] monachi Sancti Laurentii in Leodio De divinis offlciis. Tandem his libris subjungitur epistola, ejus salutationis titulo: Fratri in Christo charissimo. Illuminatos oculos cordis; et sic incipit: Lego et relego, charissime, opus vestrum De officiis. Tractatus autem De sacramento altaris seu de corpore et sanguine Domini eo in codice non habetur.

Eadem vero haec epistola cum hujusmodi tractatu asservatur in bibliotheca Sancti Victoris Parisiensis, tacito pariter auctoris nomine.

Negativa haec argumenta si minus possunt, habe quod in codice utroque Signiacensi titulus ⁜ (45) iste [Col. 0077A] huic epistolae praefixus legitur: Epistola domini Willelmi abbatis S. Theodorici ad quemdam monachum, qui de corpore et sanguine Domini scripserat.

Et ipsam claudunt haec verba: Finit epistola domini Guillelmi, quondam abbatis sancti Theodorici, etc. Sed et in coenobio Igniacensi manuscriptus codex librorum De divinis officiis praemittit epistolam istius Guillelmi nomine inscriptam.

Picardus quidem ⁜ (46) , qui primus haec Anselmo tribuit, unum producit apographum Anselmi nomen praeferens, sibi a Nicolao Fabro communicatum; et suam insuper firmat sententiam ex Vincentii Bellovacensis, Sancti Antonini, et Petri Aquilini testimonio; Valdensem addere poterat; et ipse Vasquez modo potest adjici. At quid hi omnes diversa sentientes [Col. 0077B] nisi hoc unum testantur, incertum nempe hanc ab Anselmo scriptam esse epistolam? Ubi vero dubii aliquid subest, quid certi potest statui? quid firmi potest superstrui, maxime quo concutiatur et evertatur quod certum et firmum est: a Ruperto videlicet compositos libros De divinis officiis, quod nihil certius, firmius nihil, postea demonstrabitur?

Incertum est, 2 ^o ad Valeramnum scriptam esse hanc epistolam. Quod enim S. Anselmus ad Valeramnum scripserit librum De azymo et fermentato, quid consequens est ab ipso Valeramno editos libros De divinis officiis, in quibus quid invidi carperent, Anselmus legit; et ea de causa ab eodem Anselmo ad Valeramnum directam epistolam cum tractatu De corpore et sanguine Domini?

[Col. 0077C] 3 ^o Incertum penitus esse videtur qui Valeramnus fuerit, cum circa Anselmi et Ruperti tempora plures Valeramni, seu Valerami, seu Valeranni mihi occurrant.

Primus est Valeranus, abbas Sancti Vitoni Virodunensis, frater Hugonis Lingoniensis episcopi: obiisse legitur anno Domini millesimo sexagesimo, vel millesimo sexagesimo sexto ⁜ (47) .

Alter Valeramus, seu Vileramus, ex Trithemio ⁜ (48) abbas Mesburgensis ordinis S. Benedicti, natione Teutonicus, vir in divinis Scripturis eruditus, et saecularium litterarum non ignarus, carmine exercitatus et prosa, cum universitate Parisiensi aliquandiu impendisset studium, ad patriam reversus, [Col. 0077D] Bambergensis Ecclesiae scholasticum munus adeptus est. Tandem considerans mundi gloriam transire cum tempore, contempto saeculo, in Tuldensi coenobio pro Christi amore monachum induit; et postremo, crescentibus meritis, in monasterio Sancti Petri Mesburgensis abbas consecratus, nomen suum scribendo posteris notificavit. «De cujus opusculis, inquit Trithemius, ego tantum volumen metro et carmine mixta prosa pulchra varietate compositum de nuptiis Christi et Ecclesiae. In Cantica canticorum libros III, qui incipiunt, cum studia intu . . . claruit [Col. 0078A] sub Henrico III, anno Domini millesimo septuagesimo.»

Haec Trithemius libro De scriptoribus ecclesiasticis tradit de Vileramo seu Valeramo Mesburgensi, qui solus ex his omnibus Valeramis aliqua composuisse legitur.

Tertius est Valerannus, olim cantor Parisiensis Ecclesiae. Is S. Martini a Campis monasterium ingressus fuerat sub Ursione, seu Ursono, seu Urso, qui primus regalis illius monasterii prior a S. Hugone abbate Cluniacensi fuit institutus anno restitutae salutis millesimo septuagesimo nono. Ad hunc Walerannum scripsit Anselmus epistolam, qua eum hortatur ut sanctum vitae monasticae propositum nulla ratione dimittat, etsi episcopus Parisiensis eum e [Col. 0078B] monasterio violenter abstraxerit. Ea etiam in epistola hujusce Valeranni eruditionem et ingenium Anselmus commendat. Hanc autem Anselmi epistolam ab 1079 ad an. 1090 fuisse scriptam ex eo colligo quod Ursio, sub cujus obedientia degebat Walerannus, monasterii Sancti Martini a Campis prior institutus est anno 1079, et ei successit Theobaldus circa annum 1090. Haec discere est tum ex Anselmi epistola quae in lib. III epistolarum est decima tertia; tum ex Historia regalis monasterii S. Martini a Campis; tum ex libro qui inscribitur, Martiniana.

Quartus Valeramus est episcopus Citiziensis, qui ab Henrico IV, imperatore reprobante Fridericum abbatem, fuit Gunthero subrogatus circa Domini [Col. 0078C] annum millesimum octuagesimum nonum. Haec tradit Paulus Langius in Chronico Citiziensi ad hunc annum.

Quintum Valtramum episcopum Ecclesiae Migdeburgensis tradit Dodechinus in appendice ad Marianum Scotum anno millesimo. Ipsum Henrico regi favisse adversus Romanum pontificem testatur epistola quam ad Ludovicum comitem scripsit, suadens ut Henrico regi se subderet, et illius partes tueretur, ne cum iis qui Dei ordinationi resistunt, Rodulpho, Hildebrando, Ecberto et pluribus aliis periret. Istam epistolam cum Ludovici responso videre est in appendice Dodechini ad Mariani Scoti Chronicon in anno millesimo nonagesimo.

Sextum Valeramum idem Dodechinus ad annum [Col. 0078D] millesimum nonagesimum quartum producit Numbergensem episcopum. Ad ipsum S. Anselmus scripsit epistolam de processione Spiritus sancti, in cujus capite Valramum tanquam Henrici fautorem adversus Urbanum Romanum pontificem vehementer corripit. Haec epistola sic incipit: Anselmus servus Ecclesiae Cantuariensis Valramo Numburgensi episcopo Scienti breviter loquor; si certus essem, etc. Anno enim millesimo centesimo nono Valramus tractatum de investitura episcoporum in lucem miserat, eam juris faciens imperatoris, non summi pontificis. Sed vero [Col. 0079A] post Urbani secundi obitum, Paschalis II, qui Urbano successit, partes secutus, pacem et Ecclesiae communionem habuit; unde et Anselmus eum amica jam salutatione honestat in epistola cui titulus est: Domino et amico Valramo venerabili episcopo, Anselmus servus Ecclesiae Cantuariensis arhiepiscopus salutem, servit, etc. Hunc Numburgensem episcopum Trithemius in libro De scriptoribus Ecclesiasticis de Stephano seu Herrando, Valtramum vocat.

Centuriatores quidem ⁜ (49) de isto Valramo episcopo Numburgensi ea omnia tradunt quae et de Valtramo Magdeburgensi, et de Valramo Numburgensi episcopo Dodechinus distincte protulit. At advertere debuerant hunc Valramum episcopum Numburgensem, ad quem scripsit S. Anselmus, non esse in appendice [Col. 0079B] Dodechini eumdem Valramum, quem ipse Dodechinus paulo ante dixit episcopum Magdeburgensem: sed Dodechino unum esse Valramum, et alterum Valramum; illum Magdeburgensem, istum Numbergensem episcopum; illum cui comes Ludovicus scripsit; istum cui scripsit S. Anselmus archiepiscopus Cantuariensis.

Septimus Valeramus, ut loquuntur Centuriatores, seu Valerannus, ut ex Roberti de Monte Appendice ad Sigebertum, eum vocat appendix altera ad Martyrologium Benedictinum, monachus fuit Clarevallensis qui a Simone Noviomagensi episcopo vocatus cum aliquot monachis, anno millesimo centesimo vicesimo nono, primus abbas Ursicampi vulgo Orcam rexit monasterium, ut testatur Chronicum Flandriae [Col. 0079C] libro quinto; et cum ibi tres alias abbatias fundasset, ipsum obiisse anno millesimo centesimo quadragesimo secundo fidem facit Sigeberti continuator ad hunc annum, et referunt Centuriatores centuria X, pag. 1692, et altera appendix ad Martyrologium Benedict.

Octavus Galeranus, seu Valeranus, filius est Roberti consulis de Mellent, qui patri succedens in Northmannia factus est comes Mellenti anno millesimo centesimo decimo octavo, et crucem assumpsit anno millesimo centesimo quadragesimo quinto, juxta Robertum de Monte in germana appendice ad Sigibertum, ad annum millesimum centesimum decimum octavum, et millesimum centesimum quadragesimum quintum.

[Col. 0079D] Nonus tandem, qui Ruperti saeculo vixit, Valeramnus Bajocensis archidiaconus potest numerari, qui Galtero episcopo Roffensi successit, et obiit anno millesimo centesimo octuagesimo secundo, ut habet Robertus de Monte in appendice ad Sigebertum.

Cum ergo S. Anselmi et Ruperti saeculo tot occurrant Valeramni, Waltrami seu Valranni, constare neutiquam potest quis ex his omnibus auctor fuerit operis De divinis officiis, et ad quem directa epistola quae in hujusmodi opere naevum aliquem arguit.

Constat quidem non ad Valeramum Attembergensem scriptam fuisse, cum nullus audiatur Valeramus [Col. 0080A] Attembergensis episcopus; et proinde Vasquez errasse cum istam epistolam ad Valeramum Attembergensem ab Anselmo directam scripsit, ut hunc Valeramum Attembergensem istius operis De divinis officiis auctorem asserat.

Nihil suadet ad Valtramum Magdeburgensem hanc epistolam fuisse directam. Sed nec mihi est unde prudenter conjiciam ad Valramum Numburgensem missam fuisse: quod enim S. Anselmus ad Valramum Nuremburgensem librum De Spiritus sancti processione miserit, quid tum? An uni omnia dicantur, an ad unum omnia diriguntur unius alicujus scriptoris opera?

Imo nec ad Numburgensem, sicut nec ad Citiziensem, nec ad Magdeburgensem Valramum scriptam [Col. 0080B] fuisse hanc epistolam ex duabus mihi probatur. Primo quod nullus ex his Valeramis, si Numburgensem excipias, opus aliquod edidisse reperiatur, et inter scriptores ecclesiasticos censeatur. Secundo quod sanctus Anselmus, si hujusce epistolae auctor est, Valeramum, ad quem hanc epistolam dirigit, duntaxat vocet charissimum; quo nomine, nulla adjecta honoris et reverentiae, vel saltem episcopalis dignitatis nota, episcopum sanctus Anselmus nusquam salutat. Nam etiamsi in prima ad Valeramnum Numburgensem epistola ipsi tanquam extra Ecclesiae communionem posito, salutem denegaverit, non tamen eum sine episcopalis dignitatis nomine dimisit, ut in altera ad eumdem, sed reconciliatum, epistola, ei ut domino et amico salutem dicit, ut hujusmodi [Col. 0080C] epistolarum inscriptiones praeferunt.

Sed nec quis hoc opus Valeranno, Philippi I regis camerario, qui non Ecclesiae sacramentis, sed principis sui obsequiis studuit: nec Valerano comiti asseruerit, qui non divinis officiis, sed bellicis rebus animum dedit. Nequidem ergo ad Valeramnum episcopum Numburgensem, sicut nec ad Citiziensem; sed nec ad Mellenti comitem scripta est haec epistola, nec ulli istorum attribuendum est opus De divinis officiis.

Cui ergo Valeramno hoc opus tribuendum? Ad quem Valeramum haec epistola directa est? Ad quem Valramum missa haec epistola? vel ad Valeramnum S. Vitoni abbatem, vel ad Valramum seu Vileramum [Col. 0080D] abbatem Mersburgensem, vel ad Valerannum Parisiensis Ecclesiae olim cantorem, vel ad Valeramum seu Valeramnum monachum Clarevallensem, postea primum Ursicampi abbatem, vel ad Valerannum Bajocensem archidiaconum. At si ab Anselmo hic liber editus est, aetas prohibere videtur quominus ad primum et ad ultimum asseramus hunc librum fuisse transmissum. Primus enim anno millesimo sexagesimo, vel millesimo sexagesimo sexto decessit, Anselmo tunc temporis juniore. Ultimus vero vita functus est anno millesimo centesimo octuagesimo; et proinde mortuo Anselmo, qui millesimo centesimo nonagesimo decessit, priusquam iste Valeramnus librum De divinis officiis, potuisset conscribere.

[Col. 0081A] Et ita jam res tota est Mersburgensem inter et Parisiensem et Ursicampensem, cujus sit opus istud De divinis officiis, quod Valerano tribuitur, et ad quem scripta haec epistola, quae Anselmi dicitur.

Mersburgensis jura potiora videntur cum plura ediderit opera, quibus inter ecclesiasticos scriptores meruit annumerari, inter quos aliorum nemo sedem obtinuit. Verum cum et isti Villeramo Mersburgensi, nullus, quem sciam, opus De divinis officiis ascripserit, nullusque ad ipsum scriptam, quae Anselmi censetur, epistolam dixerit; et Anselmus eo multa aetate posterior sit, nullius sane fidei est ab Anselmo scriptam esse hanc epistolam, et ita nullius prorsus est fidei opus istud De divinis officiis ab eo Valramno editum esse, cui uni Valdensis, Oxonienses, Vasquez [Col. 0081B] et alii nullo jure, nulloque probato fidei testimonio tribuendum voluerunt.

Ne tamen Anselmi, aut Guillelmi abbatis S. Theodorici, aut alterius alicujus auctoris injuria, Ruperti Tuitiensis jura stabilire videar, una est, sive pro Anselmo, sive pro Guillelmo contendentium, pro Tuitiensi abbate pronuntiata sententia, libros scilicet De divinis officiis a Ruperto fuisse compositos. Joannes Picardus ⁜ (50) ab Anselmo Cantuariensi ad Rupertum missam probat epistolam, sic eum constituens hujusce operis auctorem, ut illud dixerit, leviori licet rationis conjectura, a Ruperto susceptum, dum Anselmus viveret, completum vero post Anselmi obitum quem anno millesimo centesimo nono contigisse non diffitetur. Sed et Theophilus [Col. 0081C] Raynaldus ⁜ (51) de temporum ratione nihil sollicitus, et epistolam Anselmo ascribit, et libros De divinis officiis Ruperto Tuitiensi attribuit. Tandem R.P. Bertrandus Tissier ⁜ (52) non ab Anselmo, sed a Guillelmo S. Theodorici abbate ad Rupertum monachum hanc scriptam esse epistolam sic asserit, ut nullo repugnante opus De divinis officiis Ruperto astruat.

Ex quibus videas quam leve sit primum illud, quod ex ista quam alii Anselmi, alii Guillelmi, alii alius incerti auctoris dicunt, epistola, Valdensis, Vasquez et alii dicunt argumentum quo libros De divinis officiis Ruperto nostro abripiant, cum sive ab Anselmo, sive a Guillelmo aut alio aliquo qui nescitur, auctore scripta sit haec epistola, indubie tamen [Col. 0081D] ab utriusque partis censoribus Rupertus hujusce operis auctor proclametur.

Nec eos plus juvat quod Joannes Parisiensis, qui anno supra centesimum a Ruperto vixit, Valramo ea verba tribuat quae leguntur in capite 7 libri II De divinis officiis. A Joanne Parisiensi Valramum pro Ruperto ideo scriptum dixerim, quia audierat ab abbate ordinis S. Benedicti natione Teutonico, in divinis litteris eruditissimo, in Germania florentissimo, inter caetera compositum opus De divinis officiis. Audierat ex Universitate Parisiensi studuisse quemdam Villeramum natione Teutonicum, professione [Col. 0082A] monachum ordinis sancti Benedicti, abbatem in divinis litteris exercitatissimum, qui plures edidit libros; ex quibus ipsum operis istius auctorem judicavit. At Teutonicum pro Teutonico, monachum pro monacho, abbatem Germanum pro abbate Germano, Vileramnum scilicet Mersburgensem pro Ruperto Tuitiensi habuit: et illum pro isto dedit Oxoniensibus, Valdensi et aliis qui Valeramnum a Vileramno non dijudicantes, hunc existimarunt episcopum Numbergensem, cum religioni Vasquez et alii ducerent opus istud, in quo non nihil eucharisticae veritati repugnans ipsis videbatur, schismatico potius tribuere quam scriptori catholico, cujus nomen in sui erroris patrocinium Lutherani trahebant.

Haec erroris illius Valeramnum Ruperto substituentis [Col. 0082B] origo et series mihi visa est, quam indicasse sufficiat, ut unicum quod adversus firmissima Ruperti jura profertur testimonium, minoris fidei habeatur, quam ut quod certissimum est evertat, vel quod prorsus incertum est firmissime statuat.

Si quis tamen unius hujusce scriptoris fide pertinacius contenderit ut Vasquez; aut facilius concesserit, ut dominus de Lestoq in Sorbona sacrae theologiae professor unum De divinis officiis opus a Valeramno exiisse, non tamen inde cum Oxoniensibus, Valdensi, Vasquezio et aliis negasse debuit unum illud, de quo contendimus, opus De divinis officiis a Ruperto esse conscriptum. Nonne et de iis Isidorus, et de iis Alcuinus, et de iis Amalarius et alii libros composuere. At in iis libris, inquient, qui [Col. 0082C] inter Ruperti opera circumferuntur, quaedam leguntur quae et in Valeramni opere. Siccine transumpta quaedam prolem parenti subducere debent? Quis in Ruperto vel modice versatus non deprehendit aliqua nonnunquam a Ruperto loca proferri, tacito auctoris nomine, perinde ac sua? Nonne et ipse Rupertus hoc sibi in isto De divinis officiis opere contigisse declarat ⁜ (53) in suo Apologetico, uti inscitiam simul ac invidiam arguit aemuli cujusdam in ipso S. Gregorium imprudenter damnantis?

Sapientius ergo cum domino de Lestoq ex praemisso Valeramni opere nihil adversus Ruperti opus inferri intelliget, quisquis duo ista simul stare posse noverit. Valeramnus opus De divinis officiis edidit; [Col. 0082D] Rupertus libros De divinis officiis composuit, et in uno ipsorum capitulo eadem verba leguntur. Quid haec pugnant, ut uno permisso negetur alterum? Nihil ergo alterum Oxoniensium, Valdensis et Vasquis argumentum ex Joannis Parisiensis testimonio ductum adversus Ruperti jura concludit.

Sed et tertium ex Valeramni suspecta fide infirmius adhuc procedit. Valeramnus quidem fuit schismatice a Romano pontifice divisus: ergone censendus auctor operis, in quo non solum nihil adversus Romani pontificis auctoritatem, imo plurima in Romanae sedis et Ecclesiae Romanae commendationem [Col. 0083A] et unitatis Ecclesiae laudem posita leguntur? An rebellis et schismaticus in capite vicesimo septimo libri primi De divinis officiis Petrum principem apostolorum constitueret, et pro ejus excellentia Petri successores caeteris praeeminere patriarchis sentiret, quos solos principes dicit apostolicos nominari? An fidei initium ab illa sede prodire doceret, istamque proinde in Ecclesiis observari regulam, ut neminem habeant pontificem, nisi ab eadem sede missum, a qua primus illis praedicator fidei missus est, et illam missionem diceret pallii esse largitionem? An extra Romanae sedis communionem positus, Romanae sedis statuta commendaret, et adversus Graecos tuenda susciperet, ut ea celebrat et tuetur ⁜ (54) auctor hujus operis? An avulsus a capite pronuntiaret, ut [Col. 0083B] auctor iste ⁜ (55) Ecclesiam ex ipsius Petri, cujus vice fungitur Romanus pontifex, auctoritate spiritualium divisiones donorum distribuere; istius principis esse ovibus Christi pastores ordinare, etc.

Non ergo opus istud evolvit, qui ex Valeramni Numburgensis schismate perperam deducit, non nisi ex ipso opus istud prodiisse: cum potius ex suspecta Valeramni fide, et ex ipsius in sedem apostolicam rebellione inferre debuerit ab ipso nusquam editos hujusmodi libros, qui summam, ubi vis, se locus offert, erga sedem apostolicam protestantur debitae religionis observantiam. Quid ergo juris Valeramno Numburgensi jam superest, quo ab Oxoniensibus, a Valdensi, Vasquesio et aliis operis istius De divinis officiis auctor asseratur? Quid injuriae non est fetum [Col. 0083C] legitimo subripuisse parenti, ut supponeretur alieno? Alienus est Valeramnus; legitimus unus est Rupertus noster Tuitiensis.

Qui prolem supponit, sicut et qui prolem subripit patri, crimen habet omni legum severitate mulctandum; cui ne subjiciendus videar, quasi qui propriam Valeramno abstraxerim, ut alienam Ruperto adjudicem, quibus titulis et quo jure ista sit ipsius, invictissime probandum suscipio.

Non supposititia proles illa censenda est, quam legitimam ipsius parentis esse testantur omnes qui sensum habere student hujusmodi fetuum; multo minus ea quam ipse parens suam agnoscit, ut suam servat, et ut suam defendit. Quae potentiora legitimae [Col. 0083D] prolis indicia quam certum hujusmodi censorum testimonium, quam parentis oscula, amor et tutela? haec autem omnia Rupertum operis istius De divinis officis protestantur auctorem. Quis enim scriptorum ecclesiasticorum conscripsit catalogos, qui opus istud Ruperto non ascripserit?

Continuator Henrici a Gandavo De ecclesiasticis scriptoribus, cap. 5, a Ruperto compositos maxime hujusmodi De divinis officiis libros, his testatur: «Rupertus abbas Tuitiensis scripsit ad Cunonem [Col. 0084A] abbatem Sigebergensem librum multis Scripturarum refertum mysteriis, quem intitulavit De victoria Verbi Dei. Scripsit alium De divinis officiis. » Trithemius libro De scriptoribus ecclesiasticis, ad Rupertum, in catalogo quem supra adduximus. Baronius ad annum millesimum centesimum undecimum fatetur hoc anno a Ruperto editum opus De divinis officiis. Bellarminus in libro De scriptoribus ecclesiasticis ad Rupertum. Centuriatores centuria XII, Sixtus Senensis in Bibliotheca, opus istud De divinis officiis inter Ruperti Opera computant.

Cocleus, catholicae fidei adversus Lutheranos propugnator acerrimus, cui nihil sapere poterat quod sanam Ecclesiae doctrinam non saperet, Ruperti studiosissimus: inter praecipua ejus opera, quae suae [Col. 0084B] commissa esse fidei scribit in epistola ad Henricum abbatem Tuitiensem, et quae Coloniae prelo subjici curavit ut publica fierent, duodecim ejus libros De divinis officiis enumerat: «Eduntur, inquit, ex praecipuis operibus ejus tria, nunc ad proximas Kalendas Aprilis evulganda, nempe quatuordecim libri Commentariorum in Evangelium Joannis, duodecim libri in Apocalypsim ejusdem, ac totidem libri De divinis officiis. Quae omnia cum fidei meae commiserit,» etc.

Nicolaus Sanderus in libro septimo ex his quos De visibili monarchia Ecclesiae adversus haereticos scripsit ⁜ (56) pluribus locis Rupertum librorum De divinis officiis pronuntiat auctorem, Gualterus etiam in sua Chronologia, Ruperti operibus et illud accenset. [Col. 0084C] Sirmondus ipse, sicut et alter Jesuita, nomine Floridus, in Spongia ⁜ (57) sub ficto Leomelli nomine, istius operis, ut Ruperti, auctoritatem commendat et defendit.

Sed et Petrus Aurelius, cui a Sirmondo et a Florido objicitur opus istud, tanquam Ruperto dignum ⁜ (58) diversis in locis admittit, quod tamen si dubiae fuisset auctoritatis et fidei, neutiquam tot in locis admittere debuisset, sed excipere potius, quam objectum ex capite decimo sexto libri quinti De divinis officiis testimonium expositione toties repetita dissolvere.

Sed magis accurata disquisitione ex Augustini Canonicis Joannes Picardus epistolam De corpore et sanguine Domini ab Anselmo ad Rupertum, non vero [Col. 0084D] ad Valeramnum, directam sic contendit, ut a Ruperto perfectum quidem fuisse hoc opus De divinis officiis post Anselmi decessum, anno videlicet centesimo undecimo; sed ab eodem inchoatum, dum Anselmus viveret, scilicet ante annum millesimum centesimum nonum, demonstrare studeat.

Cum ergo singuli qui ecclesiasticorum scriptorum, et prae caeteris, Ruperti libros recensere studuerunt. et ipse Aurelius, cui tanti viri auctoritas ex libris De divinis officiis opponebatur, opus istud esse Ruperti [Col. 0085A] protestentur, quis illum ei non deputaverit, quod tot ei hac in re judices una voce adjudicant?

Parum sit quod caeteris sufficit geminum huncce Ruperti fetum illis exterorum vindicasse testimoniis, et eorum maxime qui Ruperti operum conscripsere catalogos, vel libros enumeraverunt. Quis illo conceptam sinu prolem abneget, qui illam amanter ut suam recepit, et ut suam fovet ac protegit? Quis opus hoc in Ruperti sinu conceptum, ex Ruperti fecunda mente editum certo non judicet, qui Rupertum opus istud ut suum protestantem, ut suum commendantem, ut suum dicantem, et ut suum defendentem advertit?

Rupertus opus istud De divinis officiis suum esse ipse declarat, ut suum ipse commendat, et tanquam [Col. 0085B] suae terrae fruges Deo dicat in pluribus aliorum suorum operum locis. Sed maxime in epistola ad Cunonem Ratisponensis Ecclesiae episcopum hoc opus De divinis officiis inter sua primum vocat, unde et illud tanquam primitias frugum terrae suae Cunoni offert, seu potius, ut ipse loquitur, per manus ipsius dimittit in conspectu Domini. «Primitias frugum terrae, inquit Rupertus, quam Dominus dedit mihi, nunc offero secundum praeceptum sanctae ac mysticae legis, dum praesens opusculum, quod de divinis scripseram officiis, diu expetitum mitto tibi, Cuno Pater mi, hactenus abbas coenobii Sigebergensis, nunc autem pontifex Ecclesiae Ratisponensis. Primitiae namque sunt istae cunctorum operum, quae mihi a Domino provenisse gavisus es,» etc. «Hoc [Col. 0085C] autem opus De divinis officiis, quod primum erat,» etc. Et insuper in eadem epistola sua ipse enumerans opera, illud primum describit. «Sunt autem, inquit, praesentium primitiarum libelli XII.» Tumque sua caetera subjicit opera, ut in ejus catalogo ex ista epistola supra posuimus.

Quantis vero Rupertus hunc librum commendaverit, suumque fecerit, discitur ex capite decimo tertio libri secundi, quem in Regulam sancti Benedicti conscripsit, ubi de hujusmodi opere sic loquitur: «In libro quem scripsi de sacramentis sive officiis, rationes hujusce observationis, Cur loco Alleluia cantetur tractus expressi, quas a multis libenter legi jamdudum comperi, et earum tanta et talis est altitudo sive profunditas, ut hic non breviter possint [Col. 0085D] iterari.»

Nonne hoc uno collapsa ruunt omnia Oxoniensium, Valdensis, Vasquis et aliorum, qui in oppositum nitebantur, fundamenta? Nonne hoc uno Ruperti ejus ad opus De divinis officiis ita statuitur, ut non nisi gravi injuria Ruperto possit detrahi, quod ipse suum esse affirmat, et tanquam suum per manus pontificis dimittit in conspectu Domini? An plagiarium, an perfidum, an sacrilegum dicent religiosissimum Rupertum? Absit.

Nec uni duntaxat episcopo, sed et omnium Ecclesiarum capiti summo pontifici Rupertus hoc opus ut suum humiliter obtulit. Ipse enim in epistola ad [Col. 0086A] summum pontificem inter alias suas, quas ibi recenset, elucubrationes, opus istud veluti sui laboris primitias, et omnium quae scripsit operum caput iterum dicat: «Scripseram, inquit, et ante haec omnia opusculum De sacramentis sive officiis divinis per circulum anni, distinctum libellis sive tomis duodecim.»

Igitur opusculum istud si non scripsit Rupertus, turpius sane et damnabilius quam Saphira, in suum caput, ne dicam in Spiritum sanctum mentitus est, alienas opes, ut suas, ad sancti Petri successoris pedes deferens, ut mendacio furto cumularet. Haec si de sanctissimo Ruperto cogitare pia mens refugit, et opus istud ei subtrahere sana mens abhorreat.

Ipse sui hujus operis vindex est in libro primo in [Col. 0086B] Regulam, qui et Ruperti Apologeticus dicitur. Cum enim invida mens aemulorum ex ejus libro De divinis officiis, quem nulla fraudis suspicione legendum uni studiose id roganti tradiderat, unam propositionem damnasset tanquam fidei et oeconomiae Verbi prorsus adversam, jamque fratres eruditi, ut ipse narrat ⁜ (59) , dirigerentur qui inquirerent an verum esset quod de ipso fama longe lateque sparserat, scilicet ipsum dixisse, ipsum scripsisse Spiritum sanctum de Maria Virgine incarnatum: quo Rupertus se vertit? quo confugit? an librum despicit unde suspicio?

Sed et uno ex Ruperti aemulis librum hunc proclamante haereticum, imperito etiam popello eum deposcente et rapere festinante ad comburendum, [Col. 0086C] Rupertus quid agit? An suum negat hoc opus? an dicit alienum? Hoc opus, si Ruperti non est, Rupertus suum putas asseret quod haereticum, quod flammis tradendum rapitur? Si Ruperti non est, nihil ad Rupertum ista criminatio. Librum auctori suo dimittat Rupertus, et omnem a se depulit calumniam.

Suum tamen opus istud Rupertus asseruit vindex sui simul operis et suae fidei: nec enim aemuli sui vel inscitiam, vel invidentiam tacitus dimisit, sed ejus inscitiam risit, et sprevit invidiam, ut initio hujus operis sumus praelocuti; sed, dum aemulum videt, inter opuscula quae istius in ipsum odii erant seminaria, imprimis opus istud computat. «Locutus sum, inquit ⁜ (60) , imprimis opusculum De divinis [Col. 0086D] officiis sive sacramentis per circulum anni distinctum libellis duodecim; materiamque pergrandem breviori quam oportuisset opere astrinxi.» Tumque caetera sua opera subjungit.

Verum et ipse liber suum prodit auctorem, proles parentem, fructus arborem. Nam libri secundi capite vicesimo tertio auctor se monachum profitetur his verbis: «Causa postulat quiddam nostri ordinis, id est monachorum non praeterire proprium.»

Et libri septimi capite vicesimo quinto: «Istis recte et laudabiliter a nostri, id est monastici ordinis majoribus traditum est.» Expressius vero in libri octavi capite quarto monachus sub abbate Berengero, [Col. 0087A] seu Berengario, in coenobio S. Laurentii declaratur istius operis auctor anno millesimo centesimo undecimo, quo Rupertum in isto monasterio sub illo abbate degisse constat ex ejus ad Cunonem abbatem epistola: Cuicunque fideli animae; ex Reinero in Vita Ruperti; et ex ipsa Ruperti Operum superius a nobis deducta serie.

Haec audiant Oxoniae doctores, Valdensis, Vasquez et alii, suumque Valeramnum ab omni in opus istud jure dejiciant. Audiant a monacho compositum, quod ab episcopo Numburgensi editum coluerunt. Legant anno millesimo centesimo undecimo conscriptum, quod sancti Anselmi anno millesimo centesimo nono de medio facti temporibus, a Valeramno exiisse contendunt. Tandemque tot ipsiusmet Ruperti [Col. 0087B] de isto suo opere testimoniis, quibus integra debetur fides, plenissime convicti, Ruperto omni jure opus istud restituant, quod Valeramno, nullo juris titulo, sub levis duntaxat conjecturae incerto adjudicavere.

Nec praetereundum quod Joannes Picardus, Bellovacus, canonicus regularis Augustinianus, ut epistolam et tractatum De altaris sacramento, nullo reclamante, Anselmo vindicet, et ab eo ad Rupertum fuisse anno millesimo septuagesimo nono, vel sequenti transmissum probet, dicere cogitur priores saltem De divinis officiis libros, in quibus nonnihil carpendum deprehendit auctor hujusmodi epistolae, ante haec tempora a Ruperto fuisse, rudiori licet Minerva, conscriptos, et ad Anselmum directos, donec [Col. 0087C] aetatis processu a Ruperto perfecti Cunoni jam episcopo Ratisponensi dicarentur.

Tota haec Joannis Picardi fictio seipsa concidit: nec enim stare ullatenus potest quod Rupertus vix natus, si natus ante annum millesimum septuagesimum nonum, de divinis officiis scripserit. Stare non potest quod opus imperfectum Rupertus miserit ad Anselmum, qui non de incoepto, sed de completo labore Ruperto in epistola gratulatur. Stare non potest quod annis triginta duobus, ab anno videlicet millesimo septuagesimo nono ad annum millesimum centesimum undecimum, qui in hujusmodi librorum octavo notatus legitur, susceptum opus Rupertus dimiserit, dum nulla eum cura premebat. [Col. 0087D] Stare non potest quod Rupertus ea aetate de divinis officiis egerit, qui nonnisi exstincto Paschalis II et Guiberti schismate, illius nempe auctoribus Henrico III et Guiberto vita functis, in sacerdotem Domini unctus est; et Domino os illius, ut ipse enarrat, tunc aperiente, divina coepit eloqui sacramenta, primumque illud opus De divinis officiis et duodecim distinctum libellis conscribere, quod propterea vocat Primitias frugum terrae cui benedixit Dominus. Stare denique minime potest quod ea quae Anselmus, si sit auctor epistolae de sacramento altaris, in hujusmodi operis capite corrigenda aut explicanda notaverat, Rupertus, dum operi illi manum ultimam dedit, castigatione spontanea emendare vel clariori explicatione illustrare detrectaverit. Stare itaque [Col. 0088A] debet hoc opus a Ruperto fuisse compositum ea duntaxat aetate quam ipse in paschali cereo signatam descripsit, anno videlicet reparatae salutis millesimo centesimo cum undecimo.

Quam Rupertus sacrae Scripturae intelligentiam habuerit.

Ad verum nisi vero non pervenitur, a vero deflectit nusquam, qui a Spiritu Dei regitur, qui non nisi ad se, qui summa et prima veritas est, hominem ducit, et eum qui Ruperti fidem ab erroribus vindicandam suscepit, plurimum juvat, qui non ex proprio sensu, sed ex dono coelesti, sacrae Scripturae intelligentiam obtinuerit Rupertus. Non ergo donum istud coeleste silebo, quod de Ruperto testantur quotquot de Ruperto scripserunt.

[Col. 0088B] Reinerus, monasterii Sancti Laurentii, in quo Rupertus a teneris educatus est, monachus, donum illud Ruperto superne infusum prae caeteris sic commendat, in libro De viris illustribus illius coenobii: «Aperuit illi sensum Sapientia Dei, ut intelligeret Scripturas, ut tractaret de illis summa facilitate, summa utilitate.» Et aliquanto post: «Cui mos erat tam laudabilis, ut si quando minorem sibi adesse gratiam sentiret, humi ante Dominum sese adjiceret crucifixum, et a Sancto et Vero, qui habet clavem David, quae aperit, et nemo claudit, claudit, et nemo aperit, peteret quod clausum erat aperiri. Humiliter quaerenti, fideliter pulsanti, mox aperiebatur, dum luce intellectui superinfusa mirabili modo audiret quid loqueretur in ipso Dominus Deus: adeo enim se [Col. 0088C] diligentem ditaverat, adeo thesaurum pectoris ejus repleverat, ut duo insimul, aut tres vix possent excipere scriptores quae dictabat. Aspexerat aliquando in visu noctis Sapientiam Dei, Verbum Dei se deosculans; cujus scilicet totum existeret corpus quasi de auro formatum purissimo, a quo et fistulae prominebant undique complures, quae vivas cum impetu in illum aquas profundebant.» His Reinerus Ruperti gratiam prosequitur.

Ne autem suo adulatum coenobitae Reinerum suspiceris, quibus illius donum doctissimus Joannes Coclaeus celebret, ex epistola ad Henricum abbatem Tuitiensem, accipe: «Talis ac tantus est auctor ille Rupertus,» cujus opera multo studio edi curabat, [Col. 0088D] «ut lectorem non modo erudiat scientia, sacrisque in litteris exercitatum reddat, ac scribam doctum in regno coelorum faciat, verum etiam ad pietatem accendat, ad sanctitatem vitae praeparet, ad divinum amorem inflammet: humiliter sapere, Ecclesiae consentire, praelatos revereri doceat; decus profecto Germaniae, doctor vere solidus, praeclarus ecclesiasticus, qui cum veteribus quoque, tum Graecis, tum Latinis, in sacrarum litterarum explanatione haud immerito comparari posset. Quis enim ex omnibus aut diligentius, aut luculentius uberiusque scripsit in Evangelium Apocalypsimque Joannis? Quis sic verba omnia expendit? Quis sic omnia Scripturis declarat ac munit? Praeclara quidem exstant monumenta Chrysostomi, Cyrilli, Augustini in Evangelium [Col. 0089A] Joannis; verum tamen multa post eos, divina illuminatione adjutus, reperiit scitu digna Rupertus noster (quia Germanus). Is in Apocalypsim omnes omnium commentarios longe superavit.»

Trithemius suae patriae ordinique suo, sed et suo muneri defuisset, si inter ecclesiasticos scriptores suum nostrumque Rupertum, dono illo singulari inter caeteros praedivitem non exhibuisset. Unde in libro De scriptoribus ecclesiasticis de Ruperto haec scribit: «Rupertus abbas Tuitiensis coenobii, juxta Coloniam Agrippinam, ordinis S. Benedicti, natione Teutonicus, vir in divinis Scripturis, Spiritu sancto per visionem illustrante, doctissimus, et saecularium litterarum non ignarus; monachus S. Laurentii Trajectensis, propter incredibilem eruditionem suam [Col. 0089B] a Friderico Coloniensi archiepiscopo inde assumptus, et in abbatem Tuitiensis monasterii sublimatus, multa praeclara opuscula composuit; ex eo siquidem tempore, quo coenobium in juventute sua ingressus est, tantum se in Scripturis sacris exercitaverat, ut nec dormiens quidem a meditandis illis videretur posse quiescere, quin lingua et labia ejus quasi legendo moverentur. Claruit multa sanctitate, doctrina et miraculis coruscans.»

His, quasi in brevi tabella, Trithemius depinxit Rupertam; cujus doctrinam, fidem et sanctitatem pluribus exornat in oratione quam ad D. Gerlaci de Breitbach, abbatis Tuitiensis, vota de Ruperto habuit; quae, quia prolixior est, et Ruperti operibus [Col. 0089C] modo praemititur, pauciora duntaxat exscribam, quae coelestem ipsius intelligentiam magis declarant. «Semper legit, inquit Trithemius de Ruperto, semper scripsit, semper oravit, ut orationem lectio susciperet, et oratio lectionem terminaret. Probant hoc accurata quae conscripsit opuscula; in quibus omni modo scientiae doctrina collaudatur. Cum autem esset adhuc minus eruditus tam in saecularibus litteris quam in Scripturis divinis, orando continue et legendo, petivit a Deo cum Salomone donum Sapientiae; nec ab oratione incoepta [ supple destitit] donec, Spiritu sancto per visionem inspirante, copiosissime, ultra omnes contemporaneos suos quod optaverat accepit. Erat autem beatae Mariae semper Virginis ardentissimus amator, cujus intercessione [Col. 0089D] tantum sapientiae munus obtinuisse creditur. Quantum in divinis Scripturis legendo profecerit, tredecim libri, quos De victoria Verbi Dei ad Cunonem Sigebergensem abbatem edidit, liquido ostendunt. Scripsit etiam super Vetus Testamentum De sancta Trinitate opus egregium; quod si legere volueris, quid in Scripturis sanctis potuerit, facile videbis. Nam per divinam pietatem illustratus, tantum in exponendis sanctis Scripturis valuit, ut in omnium admiratione maxima habitus, doctor suo tempore doctorum sit publice probatus. Nescios [Col. 0090A] docuit, errantes correxit, confudit haereticos, superbos prostravit. Sicut olim apud Syros B. levita et monachus Ephraem a Spiritu sancto per visionem doctor ardens constituitur, sic Rupertus presbyter noster et abbas, eadem facultate illustratur.» Haec Trithemius orans in Ruperti Tuitiensis laudem.

Sixtus Senensis, libro quarto Bibliothecae sanctae, praeclarum etiam de coelesti dono Ruperti habet testimonium: «Rupertus abbas Tuitiensis, juxta Coloniam Agrippinam, professione Benedictinus, natione Germanus, vir in divinis Scripturis, Spiritu sancto per visionem illustrante, doctissimus.»

Yepes in Chronicis ordinis S. Benedicti, ad annum Christi quingentesimum tricesimum sextum, dicit Rupertum abbatem Tuitiensem et doctorem [Col. 0090B] illustrem in Ecclesia adeo floruisse, ut cum Paulo ad Galatas I dicere potuerit: «Neque ego ab hominibus accepi illud, neque didici, sed per revelationem Jesu Christi.»

Gualterus in Chronologia ad annum millesimum centesimum undecimum, et Hugo Menardus in Martyrologio Benedictino, ad diem quintum Martii, de S. illo doctore tradunt quod, cum obtusioris esset ingenii, quam ut ullo labore ullove studio in re litteraria proficere posset, ad Dei Genitricem confugit; quae Ruperti votis annuens, et ipsi apparens eo lumine intellectum ipsius illustravit, quod stuperet Germania, quae in arcanis Scripturae scrutandis alterum non haberet.

Ante hos omnes totam Ruperti laudem paucioribus, [Col. 0090C] sed majoribus jam antea compleverat Honorius, Augustodunensis presbyter et scolasticus, qui in libro De illustribus ecclesiasticis scriptoribus, anno millesimo centesimo vicesimo quarto, paucis his sed sublimioribus Rupertum effert: «Rupertus, Tuitiensis monasterii abbas, Spiritu sancto per visionem illuminatus, totam pene Scripturam egregio stylo exposuit.»

Sic superinfusam Ruperto sacrae Scripturae intelligentiam omnis aetas loquitur. Unus Bellarminus, de scriptoribus Ecclesiasticis scribens, illam tacuit. Laudibus enim eum efferre non debuit, quem erroris voluit insimulare. Centuriatores ⁜ (61) illam quidem proferunt, sed ut illam rideant; donum enim illud, quod a Deo concessum Ruperto creditur, nugas reputant. [Col. 0090D] At quis, nisi vel imperite vel impie, hoc quod in Ruperto agnoscunt et mirantur omnes, et quod ipsius scripta loquuntur coelestis intelligentiae donum ridere potest? Blasphemant stulti quaecunque ignorant.

Non tamen ego cum Gualtero ⁜ (62) et aliquibus ⁜ (63) aliis facile senserim, Rupertum obtusi adeo fuisse ingenii, ut ad scientias prorsus fuerit ineptum. Quod enim isti post ⁜ (64) Trithemium gratias proferunt, non gratis, sed multo jure rejicio, et ipsiusmet Ruperti de seipso testimoniis evinco.

[Col. 0091A] Ipse enim, libro duodecimo De gloria Filii hominis, post medium, aemulos suos de suis magistris maxime, et de artium liberalium scientia jactabundos, quasi ipsis solis data sit, ut potentius compesceret, suum in libris artium liberalium, et in disciplinis scholarium studium plurimum commendat; prae his omnibus tamen ducens Altissimi donum, quod vocat visitationem: «Ego, inquit, quamvis et ipse nonnullos in disciplinis scholaribus Patres habuerim, et in libris artium liberalium non segniter studiosus exstiterim, hoc profiteor quia visitatio ab Altissimo melior mihi est, quam decem Patres hujusmodi,» etc.

Huic Ruperti testimonio pro seipso dicentis, id unum adjicio, nempe Ruperto concessam non [Col. 0091B] haberi nisi sacrae Scripturae intelligentiam. Caetera ergo Rupertum latuerunt? Undenam ergo linguam Graecam et Hebraicam apprime calluit, ita ut ad Hebraicam veritatem in librum Ecclesiastici Commentarios ederet, et Hieronymi opus juxta Septuaginta Interpretes, quasi mutilatum esse et informe deprehenderet ex ipsius iterata lectione ut ipse declarat in prologo ad hujusmodi Commentarios?

Rectius ergo de Ruperto Reinerus sensit, in libro De viris illustribus coenobii S. Laurentii, in quo de Ruperto adhuc juniore scribit quod ingenium roborante memoria, cum scientiam adderet, adderet et laborem. Sanius et de ipso Trithemius sapuit, dum in Ruperti laudem perorans, ipsum in saecularibus litteris adeo eruditum praedicat, ut quidquid Rupertus [Col. 0091C] non cognoverit, alius facile ignoraret. «Erat enim inquit homo undecunque doctissimus, ingenio subtilis, scientia clarus,» etc. Rectius tandem et sanius Mathias Agricius Witlichius in Declamatione de Ruperto, dixit, «quod esset summo ingenio, summaque memoria praeditus; coluerit eloquentiae studia, saeculo plane barbaro et ab humanioribus litteris remoto.»

Hanc autem ingenii memoriaeque Ruperti commendatione, nequidquam divino detractum muneri putas; quod non ad liberalia concessum fuit studia; sed ad facilem, promptam, puram, plenamque Scripturae sacrae intelligentiam. Quae, quia signum fuit cui ab ipsius aemulis contradiceretur, ipse Rupertus pro ea loquatur; ipse donum istud occultioris [Col. 0091D] gratiae, quam non capit qui non habet, palam proferat. Laus quidem sordescit in ore proprio, et mendax facile creditur qui sibi loquitur. At vero aeternum latebit quod unus, qui accepit, caeteris potest aperire? Joannes reputabitur mendax, qui de se ipso testimonium perhibet, ut testimonium perhibeat Veritati? Paulum falsi redargues, qui suarum revelationum magnitudinem aperit, ut obloquentium ora contundat? Laus non vilescit etiam in ore proprio, si justa est, et in ejus, a quo omne bonum est, cedat gloriam; nec revinci aut rejici potest, sed debet admitti testimonium quod verum est, et quod [Col. 0092A] non tam sibi quam primae summaeque Veritati perhibetur.

Licet ergo Tuitiensi revelatis non illa debetur fides quae Pauli et Joannis testimoniis, Rupertus fidenter de se loquatur, et ipsius de se loquentis audiatur testimonium, quod non ultro, sed renitens; non propria sponte, sed a Christi sacerdote jussus, imo et per tremendum Dei nomen adjuratus; non in sui laudem, sed in obloquentium correptionem; nec in sui sed in veritatis gloriam tandem protulit, scripto posteris tradens, quod non nisi Cunonis secreto et fidei commiserat.

Cuno episcopus Ratisponensis ⁜ (65) , ut narrat ipse Rupertus, iterum atque iterum a Ruperto exegit ut scriberet unde ipsi esset ista facilitas qua eum [Col. 0092B] noverat Scripturas exponere fere sine praeparationibus illis SS. Patrum, quibus in studiis Scripturarum laboraturi feliciter se praeparaverunt, sicut Dei ministros, in vigiliis, jejuniis et caeteris bonis, quibus adhibitis clarificari solet sensus hominis, ut recto intuitu mereamur incedere per sanctas ac venerabiles Scripturas Veritatis. At cum nuda prece Cuno a Ruperto nihil obtineret, magnum nimis, et forte vinculum quo ipsum traheret, ut loquitur Robertus, collo injecit, scilicet adjurationem sancti ac tremendi nominis, per Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum praecipiens ei ut haec scriberet.

Pro tanti nominis reverentia Rupertus facultatem hanc interpretandi Scripturas fatetur esse Dei miserentis consolationem juxta beneplacitum sapientiae [Col. 0092C] ejus, et eam sic enarrat.

«Moerens quippe eram atque amaro animo incedebam puer, sive adolescentulus, propter tyrannidem diaboli, qui aggravavit jugum suum super filios civitatis Dei viventis Hierusalem coelestis, quos omnes in Adam comprehensos, in Babylonem in hoc saeculo nequam captivos abduxit, subditos peccato originali, reos mortis. Lamentando laudabam mortuos magis quam viventes; non qualicunque, sed gemituosa lamentatione, ac si jam vererer mihi accidisse illud quod in Evangelio dictum est: Duo in lecto; unus assumetur, et alter relinquetur (Matth. XXIV) . Relictus sum, aiebam, ego solus, et quaerunt animam meam, et cum hujuscemodi verbis cantilenam lugubrem, Super flumina Babylonis, frequentabam; cum essem [Col. 0092D] in medio captivorum, juxta fluvium Chobar, aperti sunt coeli et vidi visiones Dei, vidi ipsum vigilans in cruce viventem Filium hominis; non corporali visu vidi, sed ut viderem, repente evanuerunt corporis oculi, et aperti sunt meliores, id est interiores oculi, cum tenerem in sinu atque complecterer crucem ligneam, et in ea imaginem ejusdem Salvatoris, sedens occultus, retro post sanctum altare, in quodam oratorio B. M. semper virginis, claro jam diluculo, multis eamdem imaginem defigens atque circumiens oculis, et adorans, ut solebam, frequenti demissione capitis. Solitus eram idipsum facere [Col. 0093A] sed illo diluculo agebant in majore confractione, id est mentis humilitate. Qualis autem visus est aspectus ejus, humana hoc non potest lingua verbis comprehendere; tantumque dixerim, quia sensi breviter illic, quam veraciter dicat ipse: Et dicite a me quia mitis sum, et humilis corde (Matth. XI) quam veraciter Apostolus de ipso dicat, quia exauditus est pro sua reverentia (Hebr. V) , vultus ejus miro, atque ineffabili modo sese demittens, quam reverentibus oculis accepta se habere significavit oscula adorantis, et adorationem osculantis. Nulla mora interfuit, et ad visum communem reversus, crucem quidem super altare loco suo restitui: Gustus autem quidam ineffabilis suavitatis ejus in ore animae aliquandiu ipsa die superfuit, qui tamen paulatim recedens, [Col. 0093B] tandemque deficiens, memorem adhuc facit me versiculi hujus: Gustate et videte quam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) . Et quid mirum si Veritas verum dicit: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) , et consolationis primitias jam in isto saeculo Paracletus, id est consolator Spiritus, pueris suis dare dignatur? Dicam ergo gratias agens qualem deinde mihi fecerit consolationem perseveranti in illo coetu captivorum dicentium: Super flumina Babylonis, illic sedimus et flevimus, dum recordaremur Sion (Psal. CXXXVI) .»

Haec prima Ruperti visio, qui dum in his tenetur angustiis, ut cum Apostolo cuperet dissolvi, et esse cum Christo, alteram visionem sustinuit, quam ipse ibidem his dicit:

[Col. 0093C] «Visa per idem tempus visione memorabili, plena verecundae suavitatis, moerens eram, meque somno dederam hora solitae orationis; et causa moeroris erat, quia non tam cito, nec tanta, ut volebam, pax mihi provenerat de insurgentibus in me malignantibus; quasi unquam, dum vivimus, tuti vel securi esse possimus. Itaque moerens quasi puer cujus voluntas non statim fit, somno me dederam hora solitae orationis, eum ecce video semivigilans in ipso lectulo magnam lucem, velut solem, super me incumbentem, et audio sonans in ecclesia signum, ut fieri solet, dum statutam convocamur ad orationem. Surgere et ad orationem currere mihi visus sum. Fiat mihi secundum voces aut verba quae audivi; [Col. 0093D] canente uno conventu multorum, quos nescivi, in una parte ecclesiae, psalmum quinquagesimum, Miserere mei, Deus, et alio conventu, in alia parte ecclesiae, psalmum vicesimum sextum, Dominus illuminatio mea, stante maligno adversario contra me in angulo in ingressu oratorii; quem ut vidi, exprobravi, velut exprobrare solemus quempiam larvalem aspectum, signo totius faciei potius quam verbis; propter quod ille iratus contra me irrueret, somno illo tenui excitatus sum. Intelligere poteram quod pro consolatione haec mihi fierent. Verumtamen illum quoque diem totum in moerore transegi, et sequentis diluculi, sive antelucani hora (hic tertiam Domini visitationem, qua Scripturae intelligentiam ipsi data est, et scribendi munus commissum, Rupertus enarrare [Col. 0094A] incipit) oratione omissa, quam consueveram, somno cum tristitia me reddidi; cum ecce tenuiter dormienti, similiter ut pridie, visum est signum ad orationem commoveri; surrexi et ad ecclesiam cucurri: et ecce, quasi pro solemnitate Domini, multa ecclesiam compleverat turba diversorum ordinum, maxime autem monachorum, quodam venerandae canitiei episcopo celebrante solemnia missarum. Multa ad offerendum quasi post evangelium, quando solet offerri sanctum sacrificium, ascendebat processio utriusque sexus personarum venerabilium; cucurri et ego quasi eleemosynam petiturus de oblationibus illis; et ecce juxta dextrum cornu altaris tres personae stantes habitus valde reverendi et dignitatis, quantum nulla potest lingua verbis consequi. [Col. 0094B] Duae personae multum antiquae id est, valde cani erant capitis: persona tertia ut speciosus astabat juvenis, regia dignitate ut ex vestitu ejus poterat agnosci. Una ex personis, ut dixi, venerandae canitiei valde jucunda dignatione, ac sereno vultu manum meam apprehendit, meque osculata est, et pauca verba dixit, quae quidem memoria non tenui, scio tamen quia pertinebant ad officium vel ministerium scribendi. Ipse tres personae grandi et pari statura aequales, me pusillum circumsteterunt, et aperto praegrandi libro, me superpositum eidem libro in sublime substulerunt. Quo facto, is qui me initio fuerat osculatus, confortans dignanter et familiariter, haec locutus est: Noli timere; et designans super sanctum altare quaedam sanctorum phylacteria [Col. 0094C] auro fabrefacta, quae vulgo dicimus feretra, Adhuc enim, ait, eris melior quam ista sunt.

«Visio haec tam manifesta fuit, ut veraciter dicere possim quia sive in corpore, sive extra corpus, nescio; Deus scit (II Cor. XVIII) . Nam et cum adducerer ad videndum, scio me de lectulo exiliisse; et in ecclesiam cucurrisse recto et vigilantibus solito itinere; et completa visione cum personas illas abeuntes prosequi vellem, neque concederetur mihi, aspexi quod nudus et sine omni vestimento essem; et ob hoc festinius eo recurrens unde veneram, ubi lectulum attigi, confestim experrectus sum.

«De apertione libri, et de ratione quam persona illa dixit, aureas ostendens sanctorum memorias [Col. 0094D] seu phylacteria, non opus est ut interpretationem faciam tuae charitati, cujus de me judicium saepe audierunt, et secuti sunt multi; quod vere Deus librum suum, id est, Scripturam sacram mihi aperuit; et multis sanctorum Patrum sententiis, quorum in sancta Ecclesia digne celebris est memoria, et velut aurum rutilat, aliquanto meliora dixerim.»

Denique quomodo inundantem Spiritum sanctum per visionem susceperit, ipse sic eloquitur: «Nox erat instantis diei quam Christiana religio nuncupat Caput jejunii, qua solet capita solemniter cinere conspergere: cum ego leviter dormiens videbar mihi quasi cum amico loqui quaerente quid tantopere instarem ad quaerendam seu inveniendam hujusmodi [Col. 0095A] rem, scilicet utrum hoc anno essem de vita migraturus, ego respondens dicebam esse, ut vere est, magnum negotium; cujus rei cum haberem desiderium propter multa quae hic occurrunt pericula peccatorum, scirem tamen impensis majoribus opus esse, ut aliquatenus praepararer ad migrandum. Cum haec talia dixissem, repente paululum semotus ab eo cui loquebar, video quasi coelum desuper modice aperiri, atque inde quasi talentum lucidum substantiae ineffabilis, substantiae viventis, velociter ac dicto citius dimitti, quod meo illapsum pectori, magnitudine vel pondere suo me protinus somno excussit, auro gravius, melle dulcius. Miro atque ineffabili modo et circuibant inundationes, altera post alteram, et sese infundebant; donec [Col. 0095B] tandem ultima infusio, veluti quoddam magnum flumen inundans, hoc mihi dabat intelligi, et hoc sentire me fecit, quod totum animae vel cordis exceptorium plenum esset et plus capere non posset.

«Ecce in hoc obedivi nomini Domini per quod adjurasti me, venerande pontifex, ut scriberem tibi qualiter hanc acceperam facultatem in sanctis Scripturis, de qua nunquam dubitare voluisti quin esset ex gratia vel Spiritu Dei. Ita consolatus sum, et ita spes, quam dedit mihi in Verbo suo, me consolata est in humilitate mea, ut illud quod dixit dator ejusdem spei Christus Filius Dei, non dubitem mihi accidisse: Flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. . . . . Sit vena tua benedicta; laetare cum muliere adolescentiae tuae; cum omni studio sive exercitio sanctae [Col. 0095C] Scripturae consolationem habe. Haec namque est illa mulier sapientia, haec est illa mulier quam tu in somnis uxorem me duxisse vidisti, natosque ex ea mihi filios complectebaris; quod utique facis dum scripta mea libenter legis. Jam quale initium fecerim, qualem vocem primam ediderim post illam, quam praescripsi, inundationem fluminis scribendo libellum hymnorum, in laudibus Spiritus sancti, non praeteribo; tu more solito sedulus audi: Flumini magno, etc.»

Hae sunt primitiae donorum quas Spiritus sanctus in Rupertum adhuc juniorem effudit; in quo tamen necdum complebatur dictum illud, sit vena tua benedicta; necdum enim presbyteratus susceperat [Col. 0095D] ordinem; nec dum legitimam, ut loquitur, acceperat oris apertionem. Interim vero, dum pavidus in corde suo meditaretur quomodo diem Domini posset praevenire, et in mente haberet dies aeternos, ipsi dormienti somnus suavis irrepsit, in quo sibi intima verbi sensit aperiri per visionem quam ab illo disco.

«Videbam, inquit, stans coram altari, super ipso in medio stantem Dominicam crucem, et in ipsa Domini Salvatoris imaginem. Quem cum diligentius intuitus essem, agnovi ipsum Dominum Jesum ibi, crucifixum et viventem, oculos in me apertos habentem. Quod ubi perspexi, confestim inclinans faciem aio ad eum: Benedictus qui venit in nomine Domini (Matth. XI) . . . . Non satis hoc mihi erat, nisi in manibus [Col. 0096A] apprehenderem amplexumque deoscularer; sed quid agerem? Altius erat altare quam ut eum attingere possem. Ut ergo hujusmodi cogitationem seu voluntatem meam vidit, voluit et ipse; sensi enim ego quia voluit, et nutu voluntatis ejus ipsum altare per medium sese aperuit, meque introrsus currentem suscepit. Quod cum festinus introissem, apprehendi quem diligit anima mea; tenui illum, amplexatus sum, eum diutius amplexatus sum eum. Sensi quam graviter hunc gustum dilectionis admitteret, cum inter osculandum suum ipse os aperiret ut profundius oscularer . . . Cum ad me reversus fuissem, et intra vigilias nocturnas visum hujusmodi suavissime retractarem, sicque interpretarer illam altaris et ipsius oris Domini Jesu apertionem, quod sacramentorum [Col. 0096B] ejus profunda deinceps clarius intelligere deberem, interea paulatim amor illius sacerdotalis officii sese infudit, tantumque excrevit, ut mox die facto, dicerem Patri meo spirituali me non velle amplius reniti, imo velle ire cum primum juberet, et suscipere jugum Domini, causa tamen tacita quae acciderat. Gratulatus est; et ut primum adfuit tempus ordinationis, hunc sacrum, licet indignus, ordinem suscepi.»

Quae autem Rupertum praevenerat, ut ad sacrum presbyteratus ordinem eum praemoveret, Dei misericordia, ipsum etiam in Christi sacerdotio positum abundantius subsecuta est. Ex ipsius testimonio loquor: «Nec vero, inquit Rupertus, minore signo quam praevenerat Deus meus, misericordia mea, me [Col. 0096C] in hoc officio subsecuta est.» Quae autem abundantior ista misericordia fuerit, ipse sic exponit: «Non enim plus quam triginta dies transierant, cum ecce jacente me in lectulo, fere clauso jam die, cum vix oculos in somno clausissem, venit desuper quasi similitudo viri proni et aequaliter extensi, solum quam maxime faciem occultans; et in me demissa totam complevit animae meae substantiam, eo modo mihi impressa quem verbis exprimere nullatenus multo citius atque profundius, quam cera quaevis mollissima sigillum fortiter impressum admittere possit. Verum dicere liceat, quia nisi illa repentina sanctae voluptatis inundatio cito se continuisset, animam velociter in sua de corpore in modum torrentis [Col. 0096D] abstraxisset; sed, ut dixi, cito substitit inundans illa vis amoris, paulatimque decessit. Ego autem ex tunc os meum aperui, et cessare quando scriberem nequaquam potui, et usque nunc etiam si velim, tacere non possum.»

Haec Rupertum de se sibique concesso coelestis intelligentiae dono proferentem qui audit, ipsum sua insolentius jactantem forte putaverit. At qui in se gloriari prohibet, in Domino vult esse gloriandum. Nec sua, vel se, sed Dei bona Rupertus commendat. Tacebit hoc coeleste donum, quod ipsi concreditum est, et quod ipse solus scit? Nonne ingrato datum, a quo datum negatur? Sed et quid humanae gloriationis est in his quae Rupertus secreta diu tenuit, nec nisi jussus, nec nisi adjuratus sub tremendo [Col. 0097A] nomine Dei, pro adorandi illius nominis reverentia, et pro multa tuendae veritatis repellendaeque calumniae necessitate prodidit?

Eam fuisse in Ruperto donum istud celandi observantiam mireris et religionem, ut Patri suo ⁜ (66) spirituali, superinundantis Spiritus sancti tacita gratia, se ad suscipiendum jugum Domini in ordine sacro jam promptum esse protestatus sit, sed et etiam scribens in Cantica, illa verba, dilectus meus misit manum suam, etc., de supereffluente ista divinae consolationis dulcedine; non suo, sed quasi alterius personae nomine interpretatur.

Ea Ruperti in secreti sui revelatione modestia fuit, ut vix ipsi Cunoni, qui eum ad scribendum [Col. 0097B] saepius hortabatur, in aurem dixerit; et quasi amico, parce tamen, indicaverit, quod experimento didicerat de modo locutionis, quo dilectus sanctis et dilectis loqui solet animabus. «Vere non ausim, inquit ⁜ (67) , sed hoc tibi, o amice Cuno, qui et ipse me ad scribendum saepe hortaris, in aurem dicere non sum veritus; et hoc dixisse satis sit, quia revera etiam si tacere, sive a scribendi studio cessare voluero, non valeo; et hoc non concedi mihi scio, et bene sentio: veracem esse didici.»

Dixeris ergo totam Ruperti artem, totumque Ruperti studium in eo fuisse ut hoc unum celaret quod ipsi a Deo donatum est; et hoc unum sileret, quod de ipso praedicabant caeteri.

Hactenus secretum sibi esse voluit quod non nisi [Col. 0097C] jussus, non nisi adjuratus a Cunone, nec nisi tuendae veritatis et fidei repellendaeque calumniae necessitate eompulsus publicum fecit. «Nonnulli putantes, inquit, Rupertus ⁜ (68) , se probe illud facere quod in Job dictum est: Sapientes confitentur et non abscondunt Patres suos, quibus solis data est terra; non transibit alienus per eos (Job. XV) , quondam afflixerunt animam meam, et attriverunt me sermonibus, et non minus quam decies confoderunt me (Job. XIX) , et non erubescant, opprimentes me, refragantem quibusdam sententiis quas proferebant a vero et recto sensu discrepantes; quas tamen a magnis et valde nominatis Patribus suis, id est, magistris suis, accepisse videbantur? Quos ⁜ (69) videlicet Patres [Col. 0097D] suos confiteri et non abscondere gloriosum arbitrabantur; quorum videlicet Patrum auctoritati, utpote hominum, quamvis sapientium, cum ego non cederem, meliusque et sanius loqui auderem secundum Scripturarum auctoritatem, o quanta indignatio, quanta exprobratio juxta hunc modum! Quid tumet contra Deum spiritus tuus ut proferas de ore tuo hujusmodi sermones? Sapientes confitentur et non abscondunt Patres suos (Job. XV) . Tui Patres ubi sunt? qui vel quales magistri te docuerunt? Secundum [Col. 0098A] haec et his similia non semel, nec paucis diebus, sed multoties, et aliquot annis me confoderunt, et sermonibus oppresserunt, donec perseverantiae virtute, et Scripturarum auctoritate subnixus, obtinui victoriae palmam; te tamen plurimum adjuvante, et testimonium perhibente, quod non ex tumore spiritus, non ex praesumptione proprii cordis, sed ex dono mihi accidisset gratiae Domini, ex dignatione Spiritus sancti, fiduciam talem habere tractandi sanctarum Scripturarum sacramenta, et quod nullo modo facultatem hanc assequi potuissem nisi per Spiritum bonum, de quo vel a quo bona cuncta procedunt.»

Sic Rupertus divinum intelligentiae munus opponit suis oblocutoribus, qui sensu dicebantur humano: [Col. 0098B] sic magistrum gloriatur habere Deum, ut obtrectatores, qui ipsius scripta, ac si nullius auctoritatis, despiciendo convellebant, et in suorum magistrorum verba inscite jurabant, potentius comprimeret. «Unde scis, improperabant ejus aemuli ⁜ (70) , quod a facie Domini conceperis; ut illa, quae scripsisti, quasi parturiens loquereris?» Quo Rupertus os ipsorum potuit fortius contundere, quam coelestis, intelligentiae dono, cui terrestris animalis, et diabolica sapientia cedat necesse est. Nec dum tamen secretum suum prodere voluit; sed silentii modestia eorum voluit insolentiam compescere; «at haec, inquam, secretum meum mihi, secretum meum mihi.» Anne silentium istud fidei suae et veritati, ac etiam divino huic muneri inferat injuriam? adversus [Col. 0098C] ipsum tot infrementibus aemulis, suae fidei et doctrinae veritatem his probat: «Defensa est Thamar testimoniis congruis, De viro, inquiens, cujus haec sunt, concepi; cognosce cujus sit annulus, et armilla, et baculus (Gen. XXXVIII) . Cognosce et tu si vis, utrum necne sit in scriptis meis annulus fidei, baculus spei, armilla charitatis; et dicentem audi animam meam, de viro cujus haec sunt concepi. Nam et aliquid recolo in me sensibiliter factum, ut indubitanter dicam quia datum hoc sive donum, desursum est descendens a Patre luminum.» Hac una divini muneris auctoritate in Rupertum obmurmurantes contineri poterant.

Tandem vero, ne, quam comprimere debuit munus [Col. 0098D] illud coeleste, invidiam moveat, Rupertus, ubi suas enarravit visiones, exorat ⁜ (71) ut «quisquis ista legerit, non quasi insipientem subsannare, sed quasi moesti parvuli causae compatiens attendere velit.» Si enim Rupertus in Domino gloriari voluit, non fuit insipiens; veritatem enim dixit, quam et isto juramento firmavit: «Si veritatem dixi, si nihil horum de corde meo finxi, turris fortissima sit mihi nomen Domini per quod adjurasti me, Pater et domine mi.» Quasi diceret: Sic est, et sic me Deus [Col. 0099A] adjuvet. Quae vim habent juramenti, quo Berenga rius suos ejuraverat errores.

Firmum igitur stet illud Ruperti de coelesti hoc divinae sapientiae perfectaeque sacrarum Scripturarum intelligentiae dono testimonium; quod non humanae gloriationis typho, sed ex obedientia, quia justus; sed ex religione, quia ab episcopo adjuratus; sed ex fidei et Scripturae observantia, quia tuendae veritatis et fidei necessitate coactus Rupertus prodidit, scripsit et juramento firmavit.

Firmum, inquam, stet illud quod tot praecitati auctores multa fide multaque ratione de Ruperto protestati sunt; ipsum videlicet divino illustratum lumine Spiritus sancti unctione edoctum, et verbi Dei instructum sapientia, Scripturas sacras exposuisse. [Col. 0099B] Haec autem si firma stant, qui stare potest Rupertum non solum Scripturae intelligentiae non esse consecutum; sed ipsum Scripturas traxisse in [Col. 0100A] sensus erroneos; haeretica docuisse et Scripturis adversa? Quae societas lucis ad tenebras, veritatis ad mendacium, Spiritus Dei ad errorem?

Ex illa ergo superinfusa Ruperto sacrae Scripturae intelligentia, quam pura Ruperti fides, quam sana Ruperti doctrina, et quam ab ipsa alieni sint errores, quos Ruperto non pauci affingunt, quis non praejudicet? Stupes forte quod Ruperto, cui Deus aperuit sensum ut Scripturas intelligeret, errores affingi dixerim, a quibus vindicandum suscipio.

Ne igitur is videar qui bella fingit, ut de hostibus qui in re nulli sunt, facile victis, ficti certaminis nullo vulnere palmam obtineat: plures qui Ruperti fidem impetierunt, verba ipsius in diversos errores vi trahendo, tibi proferam; et hosce qui Ruperto [Col. 0100B] tribuuntur, errores exponam, a quibus ipsum tandem vindicabo.

Primus est, in corporis et sanguinis Domini sacramento non esse nisi corporis et sanguinis figuram, et umbram. Hunc sensum Wiclefus ascribit [Col. 0099C] auctori librorum De divinis officiis, quos Ruperto asseruimus.

Alter, verum Christi corpus non nisi a dignis seu fidem habentibus manducari. Hujus erroris noster Tuitiensis arguitur a Bellarmino libro De scriptoribus ecclesiasticis, ad Rupertum, observatione secunda. «Intelligit, inquit, Bellarminus, permanere (Partum Virginis) in hominibus per fidem, non reipsa.» Et a Vasquesio in 3, d. 80, c. 1, ubi de Ruperto inter caetera haec scribit: «Tandem docet auctor librorum De divinis officiis, impios homines in communione solum accipere corpus panaceum (id est substantiam panis), pios autem utrumque sumere, id est panem et corpus humanum Christi.»

[Col. 0099D] Tertius error qui Ruperto tribuitur is est quem modo sequuntur Lutherani, panis scilicet et vini substantiam non converti in corpus et sanguinem Christi, sed cum pane et vino in sacramento verum Christi corpus et sanguinem esse. Hunc impanationis errorem Ruperto affingunt Bellarminus, Vasquez et alii recentiores; ante ipsos vero Valdensis; et ipse Joannes Parisiensis, si Valdensi credimus, putabat auctorem librorum De divinis officiis in ea fuisse sententia, quae assereret «in eucharistia post consecrationem manere plura corpora et supposita; [Col. 0100B] alterum panis, alterum Christi; et ita Christum esse impanatum, ut sola habitudine Christus pani esset conjunctus, sicut vesti.» Idem de Ruperti fide [Col. 0100C] nuperrime scripsit ⁜ (72) Claudius his verbis: «Ny Anastase, ny Damascene, ny Ruperto n'ont jamais enseigné le changement de substance,» etc.

Quartus tandem est ita in sacramento panem et vinum cum corpore et sanguine Christi remanere, ut panis et vinum unita sint hypostatice Verbo, et unionis istius virtute unum fiant corpus cum Christi carne et sanguine. Hunc impanationis hypostaticae errorem, ut Ruperto proprium denotat Bellarminus his verbis ⁜ (73) : «Error Ruperti in eo situs est, quod existimavit non converti panem in corpus Christi, dum conficitur eucharistia, sed assumi a Verbo Domino, quemadmodum assumpta est humanitas.» Et Vasquez diversos errores adversus sacramenti [Col. 0100D] eucharistici veritatem proferens, sensum ponit: «quem, ut ait, recentiores scholastici, tanquam primo auctori communiter ascribunt Ruperto abbati Tuitiensi, nempe panem in eucharistia manere simul cum corpore Christi, unitum hypostaticae Verbo Domino, sicut est ipsa humanitas.» Sed et addit id erroris haberi in Ruperti Commentariis in Joannem; nec dubitari posse Rupertum erroris istius primum esse auctorem, cui constiterit ex ipso opus De divinis officiis prodiisse. Novissime tandem Claudius ⁜ (74) Rupertum id sensisse pro comperto [Col. 0101A] habuit: « Il est évident, inquit Claudius, que Rupert qui semble avoir suivy Damascene, est dans cette opinion (de l'assomption du pain) et qu'il l'a clairement enseignée.»

Quatuor igitur numerantur errores, figurativae nempe praesentiae corporis et sanguinis Christi in sacramento; manducationis illius per fidem; impanationis; et hypostaticae unionis panis et vini cum Verbo; quibus theologorum vulgus praecipiti caecaque sententia purissimam sancti Ruperti fidem infecit, et a quibus ipsum nos aequiori censura expurgabimus.

Rupertus Tuitiensis ab omni errore vindicatur.

Huic theologorum vulgo, a quo Ruperti, ut putantur, errores temere denotatos vidimus, satis sit [Col. 0101B] opposuisse tot adducta celebrium scriptorum et theologorum illustrium, videlicet Honorii Augustodunensis, Trithemii, Reynerii, Joannis Coclaei, Sixti Senensis, Nicolai Sanderi, et aliorum hujusmodi testimonium de intemerata Ruperti fide, de sana ipsius doctrina et de coelesti in sacris Scripturis exponendis intelligentia.

Quis enim istorum vel naevum aliquem in doctissimi Ruperti operibus notat? Imo quis ipsorum sancti illius doctoris scientiam et scripta non commendat; et maxime libros De divinis officiis, ex quibus, ut plurimum, Ruperti errores ejus aemuli tentant educere. Ipsos eximie laudat Albericus ⁜ (75) hoc uno verbo: « Ropertus seu Rubertus prior S. Laurentii [Col. 0101C] Leodiensis, qui scripsit librum famosum De officiis divinis per annum et multa alia. Equidem scio nomen istud famosum in malam partem saepe verti; sed et scio in bonam esse vertendum, cum auctor aliquis celebratur.

Ipse Coclaeus, veritatis catholicae adversus Lutheranos acerrimus propugnator, luci restituit illa Ruperti Opera De divinis officiis, et commentarios in Joannis Evangelium, in quibus Rupertus Lutheranorum errores praedocuisse a censoribus minus aequis fertur; sed et ex istis operibus Coclaeus amplissimis Ruperti fidem et doctrinam laudibus exornat in epistola ad Henricum abbatem Tuit. an. 1526, ut supra produximus. Qui autem credi poterit fortissimus fidei contra impias Lutheri novitates defensor, [Col. 0101D] in summam catholicae fidei ruinam edidisse sub catholici doctoris nomine ea opera quae Lutheri praedicarent errores et defenderent?

Dixeris ergo Coclaeum vel omnino caecutiisse (quod perspicax uterque, fidei scilicet et doctrinae, ipsius oculus dixisse prohibet) vel in Ecclesiam dire saeviisse; dum ista Ruperti opera Lutheri errores praecinentia emisit in publicum. Sincera tanti doctoris fides, et ardens fidei adversus Lutherum zelus, ut hoc de Coclaeo vel cogitemus non sinit. Verius ergo dixeris et aequius judicaveris, nullum istis Ruperti operibus errorem haberi; et nil nisi [Col. 0102A] catholicum a Ruperto scriptum esse, quem sat laudasse putat Coclaeus, dum eum ecclesiasticum dicit.

Istis adjice maximum Friderici Coloniensis archiepiscopi, et Canonis episcopi Ratisponensis in evolvendis Ruperti operibus studium, nulla unquam ullius erroris suspicione suborta; adeo ut non solum Ruperti scriptis toti incumberent, sed et pro scribendis sollicite instarent, ut ex prologis ad librum in Apocalypsim, ad librum De gloria Filii hominis, ad librum De victoria Verbi, et ad librum De processione Spiritus sancti, et ad alios videre est.

Adjice quis, etiam dum viveret, Rupertus diceretur; omni morum et doctrinae sapientia insignem eum vocat, qui ⁜ (76) ab eo quaerit de laesione virginitatis. Adjice quod Cunoni Ratisponensium antistiti [Col. 0102B] opus De divinis officiis, ubi error, si quis sit, tanquam primitias frugum terrae, quam dedit ei Dominus, cum aliis suis operibus in Exodum, in Joannem, etc., Rupertus obtulerit, ea proferens adversus eloquentes aemulos tanquam sincerae suae fidei testimonium ⁜ (77) .

Verum et ipse summo pontifici opusculum istud De sacramentis, sive de divinis officiis distinctum libellis duodecim, cum Commentariis in Exodum et in Joannem et aliis operibus dicat, «ea existimans et existimari cupiens, inquit, tanquam ligna quibus nutriri possit ignis charitatis sive amoris in altari Domini, in corde cujuspiam legentis, sive audientis, et legendo, sive audiendo cupientis proficere in dilectione nominis Domini.» Libereque scribit in sua [Col. 0102C] ad Romanum pontificem epistola; quod «semper licuit semper licebit unicuique dicere, salva fide, quod sentit.»

Qua fronte Rupertus ista Romano pontifici effutiisset? Qua fide, ut sua asseruisset, et Romano pontifici dicasset, tanquam divinae charitatis incentiva, illa opera quae Berengarii haeresim novissime a sede apostolica damnatam et profligatam tot libris totque paginis doceret, in Exodum scilicet, in Evangelium Joannis, et De divinis officiis, ex quibus Bellarminus et Vasquez supra positos errores Tuitiensi deputant. Alius a me, et a quovis prudenter catholico, credet piissimum Rupertum omnem frontem exuisse, ut ista proferret: et omnem fidem abjecisse, [Col. 0102D] ut, quam damnatam noverat, Berengarii haeresim renovaret, et Romano pontifici impudentissime sisteret.

Parumne haec, quae plus quam satis sunt ad revincendas recentiorum theologorum adversus Ruperti fidem et doctrinam impugnationes? Frementes aemuli ne quidem in illius opere De divinis officiis, nihil quod mordax eorum carperet invidia circa augustissimum corporis et sanguinis Christi sacramentum intercipere potuerunt; qui tamen id omne quod minus catholice dictum ipsis visum est, palam damnaverunt, Ruperti doctrinam proclamantes haereticam.

[Col. 0103A] Hoc uno sincera Ruperti fides astruitur, et ab imputatis vindicatur erroribus, ut ipsa, quae Ruperti fidem impugnavit, propugnet invidia. Rem magis aperio. Cum Rupertus, eorum qui Deum aeque velle malum culpae, ac bonum virtutis docebant, errorem acerrime confutasset, ipsi instantius Ruperti scripta scrutati sunt, desiderantes reperire aliquid quod jacerent in ipsum pertinens ad contagium cujuslibet haereticae maculae, in vindictam opprobrii quod per ipsum injectum sibi querebantur in illa controversia de voluntate Dei ⁜ (78) . Tandem se aliquid scrutando invenisse sibi visi sunt, et ad horam hostiliter gaudere coeperunt eo quod dixerit de tenebris creatos esse angelos; quod dicebant manifestam haeresim esse. Quod tamen Rupertus Scripturis sacris prorsus [Col. 0103B] consonum demonstrat. Unus etiam praelatus et praedicator, sed fere nunquam subditus sive auditor, ut Rupertus loquitur, amice, quasi pro studio legendi, praestari sibi a Ruperto expetit aliquid de opusculis ipsius; qui praestitit illi opusculum De divinis officiis. Accepit, abiit, legit quantum et quandiu voluit; et ecce librum proclamat haereticum, flammis exurendum. Undenam putas? An quia transsubstantiationem negavit? An quia Christi corpus ab impiis non manducari docuit? An quia Christum panaceum seu impanatum dixit? An quia panem hypostatice unitum Verbo tradidit? Nullo istorum is liber proclamatur haereticus. Nullo istorum dicitur flammis exurendus. Unum hujusce libri capitulum aemulus iste rudiori popello ingerit, et singulis, quasi ingemiscendo, [Col. 0103C] insusurrat quod in eo Rupertus haereticam dedisset propositionem. Quam? An quod Christi corpus et sanguis, non nisi umbratice et figurative sint in sacramento? An quod Christi corpus et sanguis non reali, sed fidei duntaxat manducatione percipiatur? An quod cum Christi corpore et sanguine simul panis et vinum posita maneant? An quod panis et vinum in sacramento uniantur hypostatice Verbo? Nullam haereticarum hujusmodi propositionum Ruperto ascripsit; sed unam hanc, quod Spiritus sanctus de Maria virgine esset incarnatus. Ex ea sola Ruperti fidem mens invida traducere potuit exclamans «quod idcirco periret mundus, quia talia scriberentur ⁜ (79) .»

[Col. 0103D] Hujus autem calumniae quanta esset vel matitia vel inscitia, ex ipsis Ruperti verbis, omnibus sic innotuit, ut iste commentator de aperta mendacii iniquitate convictus cesserit. Utinam et argumento ab ista calumnia ducto, ii qui censent Rupertum Lutheranis praelusisse, in eo maxime opere De divinis officiis, convicti et iniquioris censurae suae pudore suffusi, veriora magisque catholica de Ruperto sentiant; ubi adverterint perstrepentem aemulorum invidiam nihil in Ruperti operibus, ne quidem in illo De divinis officiis libro, adversus eucharistici sacramenti veritatem offendisse in quod irrueret.

Ruperti errores, si qui fuerint, non eos fugerunt [Col. 0104A] qui ut illum caperent in sermone, verba ipsius dolosa statera appendebant. Ruperti nomini parcere non erat mens iis qui in Rupertum ardentes novum confixerant errorem, quo ipsum proclamabant haereticum. De istis ergo contra corporis et sanguinis Christi sacramentum erroribus Rupertum, ut quid in judicium non vocavere, si ullius ex ipsis vel tenuissimam umbram Ruperti scripta, praeferunt? ea haud dubie aetate planiorem sanae fidei intellectum habebant ipsa loca, quae ad sensus haereticos posterioris temporis censura detorsit.

Majori ergo, si non invidia, saltem temeritate recensiores in Ruperti operibus errores arguunt, quos nec mordacior invidia in illis carpere potuit; sed quos sagacior intelligentia novit a Ruperti mente, [Col. 0104B] doctrina et fide prorsus alienos. Quandoquidem vero nostrum Tuitiensem ab errore omni liberum indefinite demonstrasse, minus est ad integram ipsius defensionem; Rupertum a singulis, qui ipsi imputantur, erroribus sigillatim vindicabimus.

Rupertus ab Umbraticorum errore defenditur; Nec usquam eucharistiam esse corporis et sangninis Christi figuram sensisse, aut docuisse; imo hunc errorem impugnasse; et corporis et sanguinis Christi veritatem sub panis et vini speciebus asseruisse et propugnasse demonstratur.

Wiclefus, ut errori suo larvam induceret, mendaciter finxit orthodoxum librorum De divinis officiis auctorem, quem Rupertum astruximus, corporis et sanguinis Christi sub panis et vini speciebus abnegasse praesentiam; nec nisi panem et vinum in Eucharistiae [Col. 0104C] sacramento censuisse: adeo ut ipsum nihil ei aliud sit quam corporis et sanguinis Christi typus et figura.

Impium istud Viclefi mendacium confutare religionis est, ne ad doctores catholicos haeretica sua dogmata transferens, catholico nomine incautis illudat; et primam hanc adversus Ruperti fidem, de pellere calumniam, Christiana justitia jubet; quae ab Ecclesiae unitate et sinu eum divelli non patitur, qui ipsius veritatem propugnavit et sensum.

Unde Ruperti damnatur fides, inde absolvitur; et ex eo quo adversus ipsam corrupta, ex ipso pro ipsa sincera proferuntur testimonia. Ex opere De divinis officiis Rupertum primi istius erroris arguunt; ex [Col. 0104D] ipso catholica Ruperti fides de corporis et sanguinis Christi veritate sub panis et vini speciebus astruitur.

In libri primi sexto capite, Christus suis portatus in manibus Testamentum scripsisse dicitur: «Vespere, inquit, Dominus panem et vinum assumens, et veritatem sui corporis et sanguinis repraesentans, suis portatus in manibus Testamentum scribit suis haeredibus humilitatem scilicet et charitatem.» Et capite decimo septimo, de ministerio altaris agens, et veritatem a signa distinguens, ait: «Quod in Veteri Testamento promissum, praesignatum et a longe salutatum, in Novo autem datum, revelatum, et palam est factum; hic praesentialiter exhibetur, non in [Col. 0105A] umbra, sed in veritate, non in figura, sed in re. Hic illud agitur, in quo noster David insanire videbatur regi Achis, quando tympanizabat pendens in cruce, et impingebat ad ostia civitatis, id est ad conclusa corda non credentis sibi; quando ferebatur in manibus suis, tenens panem et vinum, et dicens: HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS, Novum Testamentum, » etc.

Id fusius prosequitur in libri quinti capite decimo nono De divinis officiis, ubi illud psalmi tricesimi tertii, Venite, filii, audite me, timorem Domini docebo vos, ea expositione illustrat. «Sumptum est hoc de psalmo tricesimo tertio, cui titulus inscribitur, Psalmus David, cum commutavit vultum suum coram Abimelech, et ferebatur in manibus suis, et dimisit [Col. 0105B] eum, et abiit. Est autem celeberrimum in Scripturis sacris, et jam a nobis dictum, David, id est manu fortem et desiderabilem, qui fugiens persecutionem Saul venit ad Achis, qui hic appellatur Abimelech, et coram illo immutavit vultum suum et ferebatur in manibus suis, significasse Dominum Jesum qui coram Abimelech, quod interpretatur patris mei regnum, scilicet coram Judaeis, immutavit vultum suum, id est sacrificandi ritum, quando immolato jam Paschae veteris agno, sumens panem et vinum ferebatur in manibus suis, dicens: HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS. Hoc autem hac remissionis et gratiae die (feria quinta in Coena Domini qua poenitentes Ecclesiae reconciliantur) factum est. Cum ergo tantus Pontifex Deo Patri assistit, [Col. 0105C] tenens panem et vinum, et invitat omnes ad CORPORIS et SANGUINIS sui convivium,» etc.

Quandonam autem Christus in suis manibus ferebatur, nisi quando panem et vinum assumens, ea in verum corpus suum, et suum sanguinem transtulit, panem carnem propriam effecit, et vinum verum sanguinem, ista elementa transmutans virtute verbi quo dixit: HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS, ut ipse Rupertus exprimit pluribus in locis infra proferendis?

Quandonam Christus suis portatur in manibus, nisi, ut Augustinus eadem mente qua Rupertus, eadem psalmi tricesimi tertii verba explicat, quando commendans ipsum corpus suum ait: HOC EST CORPUS [Col. 0105D] MEUM? «Ferebat enim illud corpus in manibus suis ⁜ (80) . Et ferebatur in manibus suis; quomodo ferebatur in manibus suis? Quia cum commendaret ipsum corpus suum et sanguinem suum, accepit in manus suas, quod norunt fideles, et ipse se portabat quodam modo cum diceret: HOC EST CORPUS MEUM ⁜ (81) .»

Quid ergo? Veritatem corporis et sanguinis Christi in sacramento negat, qui corporis et sanguinis illius rem seu veritatem ab prioris Testamenti figuris et umbris separat? Verum Christi corpus et sanguinem a sacramento dividit, qui verum corpus et sanguinem Christi, ut fideles norunt, cum Augustino adorat in Christi manibus: qui seipsum suis manibus [Col. 0106A] terens, non figuram, non umbram, sed sui corporis et sanguinis veritatem ferebat, et discipulis exhibebat, dicens: HOC EST CORPUS MEUM.

Unum istud ex hujusmodi opere testimonium si fidei faciendae non sufficiat, quod probatae tamen est fidei; alterum ex libro secundo, capite secundo profertur, in quo Missae offerendam, seu, ut vocant, offertorium explicans, expressis verbis profitetur quod «panis et vinum in VERUM CORPUS et SANGUINEM Domini transferuntur.»

Sed et eos infidelitatis damnat, qui in isto sacrificio praeter panem et vinum nihil amplius intuentes, cum dicitur eis corpus et sanguis Domini est, murmurant, dicentes: «Quomodo est?» Quod ipsorum murmur comprimit, eos edocendo quod «si [Col. 0106B] sacerdos Verbi flumen super panem et vinum effuderit, Verbum Dei statim de S. altari panem et vinum in CORPUS et SANGUINEM suum transferenda suscepit.» Quod unum et idem corpus de Maria Virgine et de altari sumitur. Denique «quod unum corpus est, et quod de Maria genitum in cruce pependit, et quod in S. altari oblatum quotidie nobis ipsam innovat passionem Domini.» Haec sane sensus evidentioris sunt, quae dubiae alicui interpretationi subjaceant. Haec probationis fidei, quae erroris Umbraticorum vel umbram patiantur.

Non minus probata, nec minus expressa sunt, quae in quinto ejusdem libri capite leguntur. «Feria quinta, inquit, jam agone propinquo, Testamentum suum scribit haeredibus suis, consignans eis thesaurum [Col. 0106C] corporis et sanguinis sui. Vere vivo flumine Verbi divini, super panem et vinum confluente, tam veram divinitatem, veramque humanitatem Christi in coelo sedentis et regnantis excipimus, quam veram substantiam ignis a sole supposita crystalli sphaera exigua, fere quotidie mutare possumus.» Haec Rupertus. At non corporis thesaurum Christus nobis consignat, sed illudit qui solam corporis figuram et umbram tradit. Quod absit a Veritate, quae, cum nusquam mentiri aut illudere possit, corporis thesaurum dum nobis consignare se dicit, rem ipsam corporis, qua ditemur, non umbram qua illudamur, suae consignasse Ecclesiae credenda est. Si tam vere Christi humanitatem, quae in coelo est, [Col. 0106D] in sacramento excipimus quam vere ignis substantiam crystallo, in ipsius Ruperti sententia, quid dubii est Rupertum sensisse et docuisse veram Christi humanitatem, eamque ipsam quae in coelo sedet et regnat, re ipsa esse in sacramento?

His adjice libri II capitis decimi sexti verba, quibus Rupertus ritum fractionis hostiae, quae fit a sacerdote dicente: Pax Domini sit semper vobiscum, ea explicatione dilucidat: «Interim tenens sacerdos corpus Domini, quia cognitus est in fractione panis, tripartita fractura suam sanctae Trinitati assignat hostiam; particulamque unam, quae personam innuat Filii, sacro sanguine demissam immergit.»

Quis ad haec omnem de Ruperti fide suspicionem, [Col. 0107A] si quam ex falso rumore conceperat, ultro non deposuerit? Corpus Domini teneri sacerdotis manibus hostiae particulam sacro sanguine tingi et immergi quis audiens, non corpus sed umbram, non sanguinem sed figuram in sacramento demonstrari judicet? sibi ipse igitur et aliis imponit, qui figurae errorem Ruperto imponit.

Si tamen nec istis hujusce calumniae injuria cesserit, audiatur ipse Rupertus hocce figurativae praesentiae corporis et sanguinis Domini in sacramento commentum impugnans, et solius signi rationem evertens ex ipsius Domini Verbis. In capite vicesimo secundo ejusdem secundi libri haec habet: «In eo quod consecratur, nec ipsum individuum corpus Domini significat: Dominus enim non hoc significat: [Col. 0107B] sed, HOC EST CORPUS MEUM, inquit.»

Quid haec cum Wiclefo, Calvino et caeteris in sacramento solam corporis Christi figuram docentibus? Quid his adversus impium istud dogma, pro corporis et sanguinis Christi veritate in sacramento validius et expressius? Quid SS. Patribus, Cyrillo Hierosolymitano ⁜ (82) et aliis, ex hisce Christi verbis hanc veritatem nos edocentibus, magis consentaneum? Quid ergo cum illis signum et figuram magis destruit, et corporis et sanguinis Christi veritatem in sacramento magis astruit, ne mendacio, calumniae, vel errori natus, qui ista perlegens, hujusce De divinis officiis operis auctorem corporis et sanguinis Domini veritatem in eucharistiae sacramento non solum non asseruisse, sed negasse dixerit aut senserit.

[Col. 0107C] Alia superaddere superfluum ducerem, nisi alia me regula doceret quod abundantia juris non vitiat. Evolventi itaque librum sextum De divinis officiis, in capite vicesimo tertio, De Parasceve, ista occurrunt: «Salutata cruce duo presbyteri deferunt ad altare corpus Dominicum; elevato calice cum corpore Domini, dicitur: Per omnia saecula, » etc. Quem ritum mystice sic interpretatur: «Nunc illud dicendum est duos presbyteros, qui corpus Domini ad altare deferunt, significare Joseph,» etc. Nos autem cum silentio communicavimus, «sed sanguis ille quem sumimus, ad Deum de ore nostro clamat,» etc. Tandemque in capite decimo sexto ultimi libri dicit quod «per cibum corporis et potum sanguinis sui, Christus procurat vitam et incolumitatem animabus [Col. 0107D] spiritualium filiorum.»

Siccine Wiclefus, siccine Calvinus et alii Umbratici usquam de Christi corpore et sanguine in sacramento locuti sunt? Siccine loquitur, qui corporis et sanguinis Christi veritatem in altari negat, et nonnisi corporis et sanguinis umbram agnoscit?

Qui scribit corpus Dominicum ad altare deferri; qui elevari calicem cum corpore Domini observat; qui sanguinem illum, quem in altari sumimus, ad Deum de ore nostro clamare nos admonet, alludens ad illud de sanguine Abel: Sanguis fratris tui clamat ad me terra; qui porro per cibum corporis et potum sanguinis Christi veritatem in altaris sacramento [Col. 0108A] sensit et asseruit? Quibus pressioribus verbis Sancti Patres hujusce sacramenti veritatem nobis tradiderunt? Calumniatorem ergo pudeat calumniae suae; nec sanam operis istius De divinis officiis doctrinam, auctorisque illius catholicam fidem amplius proscindat.

Ex isto quidem De divinis officiis opere, de quo maxime adversus Ruperti fidem expostulant Ruperti censores, corporis et sanguinis Christi veritatem altari sacramento demonstrasse, catholicamque proinde Ruperti fidem propugnasse satis est. Quandoquidem vero non desunt qui duodecim De divinis officiis libros alteri ascribant, ut supra indicavimus; ne ipsis alterum a Ruperto ab errore Umbraticorum vindicasse videar, ex iis etiam operibus quae, nullo [Col. 0108B] refragante, Ruperti censentur, corporis et sanguinis Christi veritatem ab eo constanter assertam et fortiter propugnatam ostendo.

Aliis ex Ruperti libris catholica ipsius de corporis et sanguinis Christi veritate fides vindicatur.

Rupertus sua omni aetate pro corporis et sanguinis Christi veritate, quam Berengariani paulo ante pertinacius impugnaverant, firmus stetit et fortis decertavit. Primos junioris istius athletae congressus, si inspicias, ipsum miraris cum magni nominis et magnae aestimationis scholastico et monacho, pro ista veritate tanta fidei fortitudine pugnantem, ut ejus vim adversarius non sustinens, Augustinum ei objecerit docentem quod sacramentum istud ipsi Judae a Domino porrectum fuerit. Unde deducebat [Col. 0108C] corporis et sanguinis Christi veritatem seu veram substantiam minime contineri in illo sacramento, quod sacrilego proditori traditum est.

Rupertus, tantae auctoritatis pondere pressus, quamvis junior, non tamen succubuit; sed ea quae perfectae eruditionis virum deceret, animi sagacitate et firmitate, vim tantae auctoritatis discutiens respondit non esse Augustino per omnia confidendum sicut libris canonicis; et ita religiosa libertate secutus sensum quem evangelicae lectioni magis conformem judicavit, et esse sancti Hilarii postea comperit, a Christo porrectam esse Judae sui corporis et sanguinis buccellam negavit, aliamque intinctam ipsi esse a Christo traditam ita asseruit, ut isto adversarii everso fundamento, tota ipsius virtus deficeret. [Col. 0108D] Suam hanc cum nominatissimo illo scholastico et monacho, pro corporis Christi veritate disceptationem Rupertus ipse circa finem libri primi in Regulam qui Apologeticus est, enarrat, et eo tempore dicit contigisse, quo necdum Cunoni notus erat; sed ab eo tantum semel visus et cum illo pauca locutus.

Qui Ruperto certamen dedit ut vinceret, post haec belli praeludia alios ei agones obtulit ad coronam; in quibus ipse pro corporis et sanguinis Christi veritate in altaris sacramento fortius contendens, adversus eos qui non nisi figuram esse in sacramento praedicabant, commentaria edidit in Joannis Evangelium: [Col. 0109A] in quorum libro sexto exponens sextum caput Joannis, quod est de Christi corpore et ejus manducatione, veram ipsius realemque praesentiam sub panis et vini mysticis speciebus fusius explicat; et ea quae adversus ipsam ex S. Augustino maxime proferri solent argumenta, potentius dissolvit, inducta ex eodem testimonia acute interpretatus.

Totus iste liber hic esset exscribendus; at ne in molem excrescat libellus noster apologeticus, nonnulla duntaxat cum ex isto libro Commentariorum in Joannem, tum ex epistola ipsius nuncupatoria ad Cunonem depromam, quae hanc Ruperti fidem et doctrinam magis exprimant.

Rupertus in lib. VI in Joannem, cap. 6, catholicam [Col. 0109B] de reali corporis et sanguinis Christi praesentia sub speciebus mysticis, veritatem adversus Umbraticos seu Berengarianos toto conatu statuit, ipsorum fundamenta fortiter concutiens et funditus evertens. Et primo quidem ipsorum errorem sic proponit: «Hoc loco silendum non est male quosdam ignotos et obscuri nominis homines opinari, suis quoque defendere dictis et scriptis, panem verum, et potum, quem in sancto altari sumimus, nihilominus patres illos manducasse tunc temporis et bibisse: et nihilo magis hoc esse verum corpus et sanguinem Christi, quam fuit illud manna, quod ille populus comedit; et illa aqua quam de petra productam non solus populus, sed jumenta biberunt.»

[Col. 0109C] Jam vero expositi erroris istius argumentum, quod non leve reputant, quippe quod ex Apostolo trahunt, Tuitiensis sic deducit: «Huic errori suo, inquit Rupertus, pro maximo argumento adhibent auctoritatem Apostoli dicentis: Et omnes eamdem escam spiritalem manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritalem biberunt; bibebant autem de spiritali consequente eos petra, petra autem erat Christus (I Cor. X) .» Cui, ut ipsius verbis utar, detestabili praesumptioni paucis respondet, genuinum Apostoli sensum exprimens. «Primoque dicendum, inquit, Apostolum non eo sensu dixisse, quo isti accipiunt, et omnes eamdem escam spiritalem manducaverunt et omnes eumdem potum spiritalem biberunt. » Neque dictiunculam relativam, scilicet eamdem escam vel [Col. 0109D] eumdem potum, ita posuisse, ut referri velit ad illam escam illumque potum, de quo ipse Dominus: HOC EST, inquit, CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS; sed «eamdem, inquit Apostolus, escam manducaverunt, et eumdem potum biberunt Datan et Abyron, quam Moyses et Aaron; eamdem utique Core quam Caleb aut Josue.»

Hunc autem esse Apostoli sensum his confirmat: «Hoc enim intendit Apostolus ea lectione, ut sollicitum reddat omnem hominem, ne se arbitretur jam comprehendisse, quia consecutus est sacramenta fidei Christianae. Nam haec omnia, inquit Apostolus, in figura facta sunt nostri, videlicet ut antiquis sciamus experimentis, quod licet omnes baptizati simus [Col. 0110A] in eodem nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti; et omnes manducemus idem corpus et sanguinem Christi, non tamen arbitrandum nobis sit quod aeque omnibus nobis beneplacitum est Deo, quomodocunque vivamus, qualiacunque post baptismum operemur. Quia, quemadmodum ut omnes illi eisdem signis, eisdem, inquam, mali, quibus et boni fuerint glorificati, et in pluribus tamen eorum non beneplacitum est Deo ut introduceret eos in terram repromissionis; sic nimirum non complacebit ei ut introducat nos in regnum Dei, si fuerimus concupiscentes malorum, quemadmodum et illi concupierunt; si fornicati fuerimus, sicut et quidam ex ipsis fornicati sunt,» etc.

Quo Apostoli sensu acutissime explicito, argumentum [Col. 0110B] contra corporis et sanguinis Christi veritatem, ex isto loco petitum, nullum esse his concludit: «Igitur textus apostolicae litterae nemini succurrit, volenti accipere sic eamdem escam, et eumdem potum esse dictum, ut referat identitatem cibi et potus vivifici, quem sumimus in commemoratione Domini nostri Jesu Christi.» Quandoquidem vero urgere posset adversarius ex eo quod Apostolus non escam quamlibet, sed spiritalem posuerit, neque id in sensum adversarii trahi posse Rupertus demonstrat; «Sed neque illud, inquit, quod escam et potum spiritalem, quam in figura spirituali contingentem, et idcirco non naturali rerum ordine, sed spirituali virtute prodeuntem, ipse Apostolus in iisdem litteris te constringit, quantumvis recalcitrantem. Dicit [Col. 0110C] enim paulo post: Haec autem omnia in figuris contingebant. »

Et ita discussis his nebulis, fugatis his umbris, corporis et sanguinis Christi veritatem in sacramento puram et sua luce splendidam Rupertus educit. «Proinde, inquit, non magis illud manna panis iste verus erat, nec magis ille potus erat vitalis potus, quem vere Christi sanguinem credimus et confitemur; quam illa petra Christus erat, petra utique inanimata et insensibilis, quam Moyses virga percussit.» Quam veritatem superstruxit huic fundamento, quod statim subjicit: «Nam universa, ut jam dictum est, contingebant in figura, quae profecto nusquam valet idem quod ipsa res quam figurat; [Col. 0110D] sicut umbra non est idem quod ipsa res vel corporis substantia.» Adeo corporis et sanguinis Domini veritatem Rupertus firmam habuit, ut eam figurae opposuerit; quamvis veritatem simul et figuram in hocce mysterio stare nobis tradiderint alii SS. Patres, quorum sensum conciliare alterius loci est.

Sed vero instat adhuc adversarius, dicens nimirum, et iste panis, quem in altari consecramus figura est panis vivi, qui de coelo descendit, non ipse panis vivus. At sensum hunc, ut pote nulla auctoritate canonica fretum Rupertus sic castigat: «Cujus, quaeso auctoritate catholica fretus, catholicis hoc infers auribus? Nunquid ubi dixit ipse panis vivus, de pane quem tenebat in manibus, HOC EST CORPUS [Col. 0111A] MEUM, dictum est aliquid tale quale dixit Paulus, ubi, cum dixisset, petra autem erat Christus, etc., haec autem, inquit, omnia in figura contingebant illis? Nempe si ipse Christus aut evangelista vel apostolus auctor esset dictionis hujus, tu non esses redarguendus?» Et sic adversarii sensum verba Christi de pane, quem tenebat in manibus, dicentis: HOC EST CORPUS MEUM, figurate intelligentis, quasi nulla legitima auctoritate fretum dejicit abbas Tuitiensis, et veluti commentum respuit.

Quia tamen se auctoritate Augustini suffultos jactabant, ubi dicit haec verba: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis, esse figuratam locutionem; ne tanti doctoris male assumptae auctoritati [Col. 0111B] cedendo, cederetur et errori, illius tacito nomine sensum subtilissime aperiens, ipsum corporis et sanguinis Christi veritati nequaquam detrahere sapientissime ac religiosissime ostendit: «Etiamsi dicat quis figuratam esse locutionem, qua dicetur posterius: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis, non nobis adversatur, quia videlicet ista figuratio locutionis veritatem rei non perimit, quemadmodum in parabola seminantis verba parabolica rem non perimunt vere seminantis. Quae enim est definitio figuratae locutionis? Nempe cum aliud in voce sonat, et aliud intelligendum est; figurata locutio est. Plane ergo et si praedicta locutio figurata est (aliter enim Judaeis sonuit, aliter Christus sensit), [Col. 0111C] rem ipsa figuratio non perimit, sed ipsa potius figuratio re permanente perimitur, cum de pane et vino signanter dicitur: HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS. Ibi enim sensus Judaicus perimitur; quia luce clarius est quod, non sicut intelligebant, Christus manducandus est; putabant enim quod concidi vellet carnem suam et manducari, quemadmodum conciditur caro agni et comeditur. Ibi, inquam, figuratio haec perimitur, et permanet sensus verbis consonus, scilicet quod panis in veram substantiam corporis ejus divina virtute convertatur.»

Ergo juxta Rupertum bene Augustinus sensit a Christo figurate dictum, nisi manducaveritis, etc., nullo tamen catholicae veritatis de Christi corpore [Col. 0111D] dispendio. Cum enim dicitur manducaveritis, Judaeis figura est, qui carnem Christi concidendam putantes, aliud intelligebant quod verbum non sonabat. Cum vero dicitur, carnem Filii hominis, nulla figuratio est, sed veritas; cum enim de pane et vino signanter dicitur: HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS, permanet sensus verbis consonus, scilicet quod panis et vinum in substantiam corporis et sanguinis divina virtute convertantur.

Si tanto studio ea quibus in sacramento nonnisi corporis Christi figuram Umbratici statuebant, Rupertus dissolvit aut explicuit, quo corporis et sanguinis Christi veritatem in altaris sacramento firmius astrueret, quis nisi vel imprudens ex alieno [Col. 0112A] errore loquatur, vel invidus detrahere proximo gestiat, vel furens insaniat a Ruperto negatam dixerit corporis et sanguinis Christi veritatem sub mysticis panis et vini speciebus? In hujusce veritatis defensione, maxime per hunc librum Rupertus totus adeo est, ut cum panis et vini conversionem in corpus et sanguinem Christi, impossibilem nonnulli dicerent; istius impossibilitatis muros ipse disjecerit; et probaverit corpus illud quod in altari sumitur, et illum sanguinem qui offertur, ipsummet esse Christi corpus quod in cruce pependit, et ipsummet sanguinem qui in ea fusus est. Et ad hanc rem diversas profert ex naturae sinu petitas comparationes, quibus veram panis et vini conversionem in Christi corpus et sanguinem sic [Col. 0112B] declarat: «Cum igitur vino verbum crucis et passionis Christi accedit, quae ratio vetat ut non idem sanguis qui pro multis in remissionem peccatorum fusus est, debeat credi? Cumque subjunxisset quanta sit panis cum corpore cognatio, iterum et quidem vehementius istam corporis et sanguinis Christi veritatem ex ipsiusmet Christi verbis concludit: Cum ergo, inquit, panis ille vivus qui de coelo descendit, et signanter dicit: HOC EST CORPUS MEUM QUOD PRO VOBIS TRADETUR, audes dicere aliud esse quam Christi corpus? Veritas dicit: HOC EST CORPUS MEUM, et addit: QUOD PRO VOBIS TRADETUR. Et dicis tu non esse idem corpus?» Quod Rupertus altiori intelligentia sic redarguit: «Si non est idem corpus, si non idem, qui de coelo descendit, panis [Col. 0112C] vivus, non est hoc corpus quod pro vobis traditur, et Veritas mentita est sibi.» Istud enim adjunctum cum figurae competere minime possit, sed soli corporis substantiae; non corporis Christi figuram, sed rem esse in altaris sacramento, invictissime arguit; et proinde Rupertum non Umbraticum doctorem, sed veritatis corporis Christi invictissimum esse propugnatorem.

Certatum hactenus pro ista veritate, sed nondum parta victoria; quia necdum arma deposuit adversarius, jam totus carnalis et animalis; quem nihil de exteriori panis et vini specie mutari opponentem, Rupertus acrius insequitur. «Sed jamdudum liquet omnibus, inquit Rupertus, in quo sensus tuus haereat [Col. 0112D] carnalis, totusque animalis, ideoque non percipiens ea quae sunt Dei, videlicet quia nec panis, nec vinum aliquid de exteriori specie mutavit, idcirco sapere non potes nec vis quo VERE FACTUM SIT CORPUS ET SANGUIS DOMINI.»

Cujus obtusioris argumenti vim omnem, si quam habet apud eos qui de omnibus judicant, jocose infringit: «Consequitur ergo ut cum albus episcopus te forte Maurum hominem baptizaverit non credas teipsum apud Deum factum esse quod est is qui te baptizavit? scilicet quod de filio diaboli factus sis filius Dei,» etc., «pro eo quod capillus tuus niger non refloruit faciesque tua totiusque corporis cutis ethiopica, secundum colorem ejus qui te baptizavit non renituit. Quod si concedere non perhorrescis, ne infideli [Col. 0113A] deterior sis et mavis confiteri quod quamvis de exteriori corporis specie nihil mutaveris, vere de alio corpore diaboli, quod est omnis massa perditorum, in aliud corpus Christi, quod est Ecclesia, transieris: crede et hoc, quia panis iste visibilis et vinum, quibus ex rebus temporaliter vivis, quamvis nihil de exteriori specie mutatum sit; in alium transierint, et in illum cibum potumque conversa sint, qui angelorum victus est,» etc.

In luce ergo meridiana caecutit, qui non clare videt Rupertum, nervis omnibus ea omnia quae corporis et sanguinis Christi sub panis et vini speciebus veritati repugnant, confutantem vel etiam jocose repellentem; ut panem et vinum in veram corporis et sanguinis substantiam, Verbi divini virtute esse mutata, [Col. 0113B] immutata tamen exteriori specie; efficaci ad hominem argumento demonstret, nullo dubio sensisse et asseruisse in altaris sacramento veram esse corporis et sanguinis substantiam.

Sed neque hic Rupertus ab ista veritate propugnanda quiescit; iterum enim eos aggreditur, qui, ut corporis et sanguinis Christi veritatem perimant, illud Apostoli importunius protrudunt: Omnes eamdem escam spiritualem manducaverunt; et aliqua congerunt sanctorum doctorum testimonia, quibus docent quod hunc panem significavit manna; quod hunc panem significat altare Dei, quod illa sacramenta fuerunt, sacramenta haec sunt; in signis diversa sunt, in re quae significatur paria sunt. Quod aliud illi manducaverunt; aliud nos sub specie visibili; [Col. 0113C] quod tamen idem significat virtute spirituali. Quae omnia in adversariorum sensu proposita, Rupertus deducit ad istud absurdum, nempe quod sacrificia agnorum et arietum novo panis et vini sacrificio sanctiora fuerint; cum longe sanctiora fuerint quam manna, vel aqua de petra fluens; a quibus panem et vinum in altaris sacramento, non nisi in signis volunt differre, cum tamen panis iste, et iste potus nonnisi multa benedictione consecretur, nec nisi a sanctificatis sumatur: qui enim manducat et bibit indigne, etc. Manna vero, et aqua petrae, homines et jumenta sine discrimine uterentur. Egressae sunt aquae largissime ita ut populus biberet, et jumenta.

[Col. 0113D] Et ne quos moveat doctorum hujusmodi auctoritas, Rupertus ipsis opponit sanctum Ambrosium, inter caetera dicentem «quod praeter naturae ordinem Virgo generavit; et hoc quod conficimus corpus ex Virgine est,» etc. Item: «Sicut verus est Dei Filius Dominus noster Jesus Christus quasi Filius ex substantia Patris, ita vera caro, sicut ipse dixit, quam accipimus, et verus potus est.» Opponit et Augustinum, quem adversae patronum sententiae tenebant, in sensum alienum ejus dicta abripientes. Nam corporis Christi veritatem in sacramento Rupertus comprobat ex Augustino haec verba ps. XXXIII, Ferebatur in manibus suis, ita exponente de Christo, ut asseveraret nihil aliud sine dubio quam seipsum tulisse verum David, id est Christum, in manibus suis; cum [Col. 0114A] tenens panem et vinum diceret: HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS.

Et his Christi verbis nihil addendum vel detrahendum Rupertus hic maxime contendit, ut ab eis figurae et signi excludat intelligentiam; nudamque, quam praeseferunt, veritatem defendat. «Si quis, inquit Rupertus, apposuerit ad haec, apponat super illum Deus plagas scriptas in libro isto (Apocal. XXII) : Et si quis diminuerit de verbis prophetiae libri hujus, auferat Deus partem ejus de libro vitae, et de civitate sancta, et de his quae scripta sunt in libro isto. Nunquid vero minus timenda est hic illa maledictio, ut detrahamus vel apponamus quidquam verbis dicentis: HOC EST CORPUS MEUM, quod pro vobis tradetur, HIC EST SANGUIS MEUS, novum testamentum, qui pro [Col. 0114B] multis effundetur in remissionem peccatorum? Cum enim illo dicente, HOC EST CORPUS MEUM, nos subauditionem apposuerimus, dicentes, figurativum vel per similitudinem dictum; cum, inquam, illo dicente, HOC EST CORPUS MEUM, non dixerimus, hoc significat corpus nonne multum est, quod apponimus vel prava demutatione detrahimus; et sensum generamus, quem tantus auctor Deus et homo, nunquam est locutus, nec ascendit unquam in cor ejus.» Quis, precor, vel antiquorum, vel etiam recentiorum, corporis et sanguinis Christi veritatem in eucharistiae sacramento docuit expressius, clarius exposuit et fortius propugnavit?

Si quis ergo catholicam istam veritatem expresse tradidit, expressissime Rupertus; si quis pure illam [Col. 0114C] explicuit, purissime Rupertus; si quis unquam constanter illam asseruit, constantissime Tuitiensis; si quis fortiter illam defendit, fortissime Rupertus; si quis denique de ista veritate catholice sensit et scripsit, catholice admodum Rupertus. Et ita Ruperti fide de corporis et sanguinis Christi veritate sub panis et vini speciebus nulla fortior, nulla constantior, nulla purior, nulla expressior et nulla magis catholica est.

In suscepta tamen pro ista veritate disceptatione ne quidquam desideretur, Rupertus eam omnem quae adversus nudam et propriam verborum Christi intelligentiam solet praeformari, instantiam sic retundit: «Cum objicit quis fuisse scriptum in schedulis quod itidem dixerit eadem Veritas, Ego sum vitis, [Col. 0114D] tam audacter quam imperite in argumentum mendosum illud attrahit; cum statim sequentia verba dicentis: Sicut palmes non potest fructum ferre a semetipso, nisi manserit in vite, sic et vos, nisi in me manseritis, manifeste per similitudinem dictum compellant intelligi, praesertim cum non signanter dixerit, Ego sum haec vitis, sicut signanter dixit: HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS, apposita protinus descriptione verae proprietatis, de corpore inquiens quod pro vobis tradetur, de sanguine autem, qui pro multis effundetur. «Qua instantia sic repulsa, horumque Christi Domini verborum; HOC EST CORPUS MEUM, et illorum, ego sum vitis, dato discrimine, et sensu sapientissime distincto per adjectas corporis [Col. 0115A] quod tradetur et sanguinis qui effundetur, proprietates, Rupertus in Verbo Dei firmus profitetur, «quia panis iste corporeus, postquam signaverit eum Pater et vinum hoc expressum acinis praesentibus, mox ut eodem signo signatum est per manus Ecclesiae dicentis: Ut nobis corpus et sanguis fiat dilectissimi Filii tui Domini nostri Jesu Christi, etc., usque in memoriam mei facietis, CORPUS ET SANGUIS EJUS EST, qui hujus traditionis est auctor; et hoc sacrificium ipse Christus est,» etc.

Hac sincerae fidei de corporis Christi veritate professione emissa adversus catholicam Ruperti fidem nemo potest nisi multa injuria expostulare. Sed et de modo quo panis fit corpus quod in cruce pependit, et vinum sanguis Christi qui in cruce fusus est, [Col. 0115B] si quis sit dubius, ab eo quaerere potest; nec ipsum Rupertus sine responso dimittet. «Quod si quis, inquit Rupertus, a nobis quaerat quomodo panis, qui hoc anno de terra crevit, corpus Christi fit quod in cruce pependit? et vinum quod praesentibus expressum est acinis, ille sanguis ejus fit quem de latere suo fudit? interrogemus eum quomodo Filius hominis, qui utique de femina conceptus et de terra natus est, de coelo descendit, vel quomodo antequam in coelum ascenderet, jam in coelo esse potuerit, juxta veritatem ipsius dicentis: Nemo ascendit in coelum nisi qui descendit de coelo Filius hominis qui est in coelo. Haec profecto si quis sapit, respondere poterit, quod propter unitatem Dei et hominis Christi illud rectissime dictum sit. Ergo, [Col. 0115C] verbis paululum demutatis, dicamus ei: Unitas Verbi unum efficit corpus Christi, et illud quod tunc in cruce pependit, et istud quod nunc Ecclesiae fides ore sacro conficit, unum corpus sit, una, inquam, caro et unus sanguis sit.» Sic respondisset qui Christi corpus in sacramento negasset? Modum rei tam studiose dedisset qui rem non admisisset?

Unum jam Augustini testimonium, quod in suas partes Berengariani trahebant, Ruperto superest explicandum, nempe quod manducare carnem, et bibere sanguinem Domini, sit manere in unitate fidei. Et hoc Rupertus facile admittit; sed ita tamen ut firma semper stet Dominicae definitionis veritas, qua Christus dixit: HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS. Adeo Rupertus hisce Domini verbis [Col. 0115D] sui corporis et sanguinis non figuram, aut aliud quid, sed veritatem demonstrari censuit. «Quaecunque talia, inquit Rupertus lib. VI in Joan. cap. VI, et apte inveniant, et utiliter proferant, dummodo fundamentum permaneat quod positum est ab ipso dicente de pane et de calice vini: HOC EST CORPUS MEUM quod pro vobis tradetur; HIC EST CALIX SANGUINIS MEI qui pro vobis effundetur. Hoc, scilicet quod manere in unitate fidei, hoc sit manducare carnem, et bibere sanguinem Christi; adeo ut non sit ad salutem necessaria corporalis manducatio mensae Dominicae, Christus non docuit sed qui manducat, inquit, carnem meam, et bibit meum sanguinem, eo scilicet modo quo traditurus sum, corde [Col. 0116A] credendo ad justitiam, et ore manducando et bibendo ad salutem, hic in me manet et ego in eo. »

His subdit Rupertus quod «panis semel consecratus nunquam postea Christi caro esse desinit.» Et infra ad haec verba, et panis quem ego dabo caro mea est pro mundi vita, ait: «Tunc ego dabo panem istis residuis, in quo non deest veritas ejusdem carnis meae, vel corporis, quod eductum de ventre ceti, salvum et integrum residebit aeternaliter ad dexteram Patris.» Et paulo post: «Panem terrenum nobis dat, quem, ut viventibus a quibus manducari potest vitam det aeternam, in carnem suam transmutat. Proinde sicut de carne nostra, quam Virgo Maria peperit, vere fatemur propter unitatem personae quia Deus est, sic nihilominus de pane isto visibili, [Col. 0116B] quem ejusdem verbi invisibilis Divinitas assumens, in carnem suam transfert, vere et catholice confitemur quia corpus Christi est.»

Et ne in verbis Christi dicentis: HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS, ulla supersit aequivocationis tergiversatio; Rupertus sapientissime observat quod «sicut dialectici ad vitandas sophisticorum argumentorum importunas ambiguitates nomini communi singularem adjungunt proprietatem, ut cum dicitur: Alexander rapuit Helenam, ne intelligatur Alexander Philippi rex Macedo, additur: Trojanus Priami filius. Ita cum Christus dixit, HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS, ne aliud quid crederetur quam proprium corpus quod in cruce pependit, et proprius sanguis qui in cruce fusus est, sapienter [Col. 0116C] adjunxit: quod pro vobis tradetur, et qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. »

Ex quibus sic tandem concludit: «Proinde, cunctis figurarum vel similitudinum nebulis amotis non corpus quodlibet, non corpus Christi, quod est Ecclesia, sed illud corpus Domini, quod pro nobis traditum est, nos manducare, et illum sanguinem, qui pro nobis fusus est in remissionem peccatorum, nos bibere, indubitanter credimus. Et quod fecit, ipse hoc idem in commemorationem ipsius scimus, et bene scimus nos facere; id est CARNEM ipsius manducare, et SANGUINEM bibere.» Tam aperta et tam sincera fidei professione de corporis et sanguinis Christi veritate in Eucharistiae sacramento quid expressius, quid purius?

[Col. 0116D] Denique in isto libro passim occurrunt hujusmodi voces: Esca corporis Domini et potus sanguinis ejus, corpus Domini de altare sumere, manducare, et sanguinem ejus bibere; manducantes corpus Christi, et bibentes ejus sanguinem, quas sane Rupertus nusquam scripsisset, si corpus et sanguinem Domini in altari non esse censuisset.

Nec in isto duntaxat libro istam Ruperti fidem reperire est, quae et in septimo maxime elucet, ubi haec verba, durus est hic sermo paucis exponens, durum hunc sermonem fatetur; sed iis qui carnem concidendam putabant, et iis qui Christum toties pati et mori existimant, quoties offertur et manducatur. «Istis, inquit Rupertus lib. VII in Joan., qui [Col. 0117A] hodieque murmurant et litigant, cum veritatem corporis et sanguinis Domini defendimus, alias ob causas magnam videmur sonare duritiam; nam cum argumentosa fide per auctoritatem evangelicam arctati fuerint, ut negari non possit hoc Domini corpus illud esse quod pro nobis traditum est, et hunc ejus sanguinem illum esse qui pro nobis effusus est; cum, inquam, hoc illis constanter astruxerimus; ergo, inquiunt, si non figurate, sed re vera panis iste, Christus dicitur et est: quotidie Christus patitur, et toties moritur, quoties panis iste in commemorationem ejus frangitur: et hic, inquit, sermo durus est.»

Istud eorum murmur Rupertus sic comprimit: «Non ita censuit fides nostra, neque adeo caligaverunt [Col. 0117B] oculi ejus, ut non videat se frangere panem Dei, et integrum servare Filium Dei; quomodo senex Abraham videre potuit, ut et arietem percuteret, et Filium arae superpositum non laederet,» hoc tamen cum discrimine quod «illic in figura immolatus est Isaac in ariete, hic pane et vino immolatur Filius Dei in carnis et sanguinis veritate.» Ubi Rupertus se corporis et sanguinis Domini veritatem defendere aperte profitetur, seque ita per Evangelicam auctoritatem coarctasse adversarios, ut negare non possint hoc Domini corpus, quod est in altari, illud esse quod pro nobis traditum est; et hunc ejus sanguinem, qui consecratur, illum esse qui pro nobis effusus est. Denique Filium Dei in altaris sacramento immolari in carnis et sanguinis veritate.

[Col. 0117C] Cum tamen neque his compressa Umbraticorum haeresis conticesceret, sed adversus Ruperti fidem de corporis et sanguinis veritate, haec Christi verba, Spiritus est qui vivificat, caro autem non prodest quidquam, quasi suo errori patrocinata, extra omnem intellectum insolentius jactaret, Rupertus, nihil quod vel specietenus huic errori faveat non explicans, nihil quo ista haeresis possit effugere non occludens, istorum Christi verborum sensum aperit, quem cum corporis et sanguinis Domini veritate apte conciliat. «Haec sententia, inquit Rupertus, priorem illam nequaquam destruit aut infirmat, qua Christus dixit: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, » etc., sed sensum carnalem male intelligentium [Col. 0117D] corrigit, nihil manducandae carnis suae veritati detrahens, sed eidem carni Spiritum quoque carnis ejusdem simul manducandum superadjiciens: Spiritus est, inquit, qui vivificat; caro autem non prodest quidquam. Ac si dicat: Eo modo quo intelligitis illud, quod supra dixi, nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis, nullius animantis caro cum vita sua potest manducari, vel sanguis ebibi; hoc ab homine ut possit fieri, vel a bestia, dum sit, notum est animal trucidari: ergo nulli hoc pacto carnem meam ad manducandum daturus sum. Caro enim mea nisi vivens et cum spiritu suo manducetur, non prodest quidquam. Caro sola, caro sine spiritu non prodest quidquam, nam spiritus est qui [Col. 0118A] vivificat. Talem omnino, id est exanimem carnem et sanguinem existimare nos vetat in pane et calice suo, dicens: Spiritus est qui vivificat, caro autem non prodest quidquam.

Quomodo autem exteriori panis et vini non mutata specie, panis et vinum in Christi corpus et sanguinem transmutentur, ipse ibi sic explicat. «Quis autem est spiritus qui carnem istam, ut manducantibus prosit, vivificat? Ait: Verba quae ego locutus sum vobis spiritus et vita sunt. Haec in pane de quo dicturus sum, HOC EST CORPUS MEUM,et in vino de quo dicturus sum, HIC EST SANGUIS MEUS, operantur invisibiliter ut vera caro mea sit, et sanguis meus, non mutata specie exteriori. Proinde et nos quia non intelleximus, credimus ut intelligamus, quia [Col. 0118B] revera sicut Deus et homo unus est Christus, sic et iste panis visibilis consecratus cum illa carne, quae pependit in cruce, una caro est, unum est Christi corpus. In altari verum Christi corpus immolatur, frangitur et manducatur. Quantum potuimus, adjuvante Deo, panem sanctum et calicem quem de altari sumimus verum et vivum Agnum Dei esse suomet ex balatu comprobare curavimus.»

Hac suae fidei professione, quae non quia intelligit, sed ut intelligat, credit sub panis et vini visibili specie, illam ipsam quae in cruce pependit, esse Christi carnem; et illum ipsum qui in cruce fusus est, esse Christi sanguinem; hoc operante verbo quo dixit, HOC EST CORPUS MEUM, et HIC EST SANGUIS MEUS, ita ut non sine vita sit caro quae sine spiritu [Col. 0118C] nequidquam prodest, Rupertus omnem eludit calumniae maculam. Ecquis enim modo Rupertum sentiat Umbraticis favisse, qui omnia eorum argumenta dissolvit; errores tenuisse quibus adversatur; et corporis et sanguinis veritatem impugnasse, quam indefesse propugnat?

Eadem mente et eadem fide editos a Ruperto Commentarios in Joannem testantur, non solum ea quae ex ipsis adduximus, sed et ejus epistola qua Cunoni abbati hos libros Rupertos nuncupat. In ipsa enim aemulorum invidiam, quae Rupertum in Joannis Evangelium scripsisse ferebat iniquius, cum Cunoni, tanquam Patri exposuisset eorum errores, et eum prae caeteris, quo volebant sacramentum corporis et [Col. 0118D] sanguinis Domini solummodo signum esse sacrae rei; ut olim per errorem senserat Berengarius; sic proponit: «Illi autem quid dicant, quid pro argumento afferant; non habent, nisi quod aliqui ex eis, dum volunt sacramentum corporis et sanguinis Domini solummodo signum esse sacrae rei, juxta errorem quemdam Berengarii Turonensis, etiam beatum Augustinum ita sentire putant, quod omnino falsum est.» Cui errori Rupertus se totus opponit. «Ego autem, inquit, verum corpus Christi quod pro nobis traditum est, et verum esse de certo sanguinem qui pro nobis effusus est, sicut Ecclesia catholica tenet.» Vix autem tunc temporis esse, qui hoc Berengarii teneretur errore, sed ab universa Ecclesia catholica corporis et sanguinis Christi veritatem uno [Col. 0119A] sensu teneri paucis his indicat: «Hoc jam fere nemo palam profiteri aut defendere audet, universa sciente Ecclesia, quia verum corpus, et verus sanguis Christi est ⁜ (82*) .»

An Rupertum ab Ecclesia dissentire putas? An asserere, et editis in Joannem Commentariis, et libris duodecim De divinis officiis id docere, quod nemo jam palam profiteri aut defendere audet? An Rupertum negasse quod universam Ecclesiam catholicam profiteri et defendere noverat et declarat, nempe quod in altaris sacramento verum Christi corpus et verum Christi sanguis est.

Ipse suam fidem exponit, ubi ipse hanc corporis et sanguinis veritatem sincere aperit Cunoni suo. «Breviter nunc tibi pando quid vel quomodo sentiens [Col. 0119B] de vivifico corporis et sanguinis Domini sacramento tractaverim illa ejusdem Domini verba, quibus sacramentum illud commendat. Tribus essentiae modis, corpus et sanguis Christi, quarto autem differt, est enim nomine, re atque effectu; differt vero specie. Est, inquam nomine, qui summus coelorum Pontifex, qui cum sit ipsa veritas, nomina non vana rebus ponere solet, adeo fortiter nomen hoc impressit, ut non solum diceret: HOC VOCO CORPUS MEUM, HIC vocetur SANGUIS MEUS, sed HOC EST, inquit, CORPUS MEUM: HIC EST SANGUIS MEUS. Est etiam re, quia nimirum Sanctum sanctorum est, quam vere in illa specie, qua traditus et lanceatus est, ipse Sanctus sanctorum est. Est nihilominus effectu, quia quam vere in illa specie, qua pependit in cruce [Col. 0119C] remissionem peccatorum operatus est omnibus qui illam exspectaverant ab origine mundi cum fide sine legalibus sacramentis fidei, omnibus a justo Abel usque ad latronem, quem in cruce confitentem suscepit; tam vere in istis speciebus panis et vini eamdem operatur remissionem peccatorum omnibus qui ingressi sunt, vel ingrediuntur ad eamdem fidem, postquam illa species hinc transivit, et sese in coelum recepit. Quarto idem specie differt, quod et plurimum prodest, non modo ne color aut sapor sanguinis humani horrorem sumentibus ullum faciat, sed ut competenti antidoto nimia parentum nostrorum curetur credulitas; crediderunt enim deceptori diabolo in eo quod videbant, scilicet quod illi ligno consequendae divinitatis effectiva virtus [Col. 0119D] inesset; et comedentes mortui sunt; credamus e contra fideli Salvatori Deo in eo quod non videmus, scilicet panem et vinum in veram corporis et sanguinis transiisse substantiam, et comedentes atque bibentes vivamus in aeternum.»

Ec uae magis catholica fides de vivifico corporis et sanguinis Domini sacramento, quam ea quae Christi corpus quod in cruce pependit, et sanguinem qui in [Col. 0120A] cruce fusus est, non solum nomine, sed effectu, et ipsa re sub panis et vini speciebus esse profitetur. Quam ea quae a vera Christi carne, et a vero ejus sanguine, CORPUS et SANGUINEM quae sunt in sacramento, hoc solum differre tradit, quod in sacramento non carnis et sanguinis, sed panis et vini speciem praeferant? quam ea denique quae credit panem et vinum in veram corporis et sanguinis transiisse substantiam? Pudeat ergo, vel impudentem, objecisse Ruperto quod corporis et sanguinis Christi veritatem in sacramento negaverit, quam tot in locis et ubi vis catholice docuit.

Nec solum dum junior in istis quasi praeluderet, haec de corporis et sanguinis veritate Rupertus sensit et scripsit; sed etiam dum proficiens majoribus [Col. 0120B] daret animum. Nam Verbi Dei describens victoriam (lib. XII, c. 12) , qua ratione infidelitatem primorum parentum, qui diabolo dicenti si comederitis, eritis sicut dii, magis crediderunt quam Deo, Verbum Patris vicerit, his demonstrat: «Contra cibum illum, qui cibus fuit mortis pulcher visu, in quo crediderunt esse Divinitatis effectum, dari oportebat cibum alium, qui esset cibus vitae, ut scilicet inesse illi mens crederet cibum et potum veraciter communicandae divinitatis esse effectivam carnem et sanguinem Christi, quod sentire non possunt sensus carnis et sanguinis: per hanc fidem sibi Deus ab homine satisfactum esse judicat, dum non minus sibi credit quam diabolo crediderat.»

Pluribus vero hanc statuit veritatem scribens De [Col. 0120C] gloria et honore Filii hominis; exponens enim, in libro quarto in Matthaeum, haec verba capitis quinti: Si offers munus tuum, etc., ait: «Tunc veniens offeres munus tuum, munus sanctum, sacrificium verum; non sicut carnes taurorum, sanguinem pecorum aut vitulorum, sed ipsum fratris ejusdem, cui reconciliatus es, CORPUS vivificum, SANGUINEM verum, sacrificium sanctum et immaculatum.» Et libro quinto, explicans quartam Orationis Dominicae petitionem, panem nostrum, etc., breviter dixit: «Tertius est panis, caro Christi quam nobis de sancto altari dat, quemadmodum dicit, ET PANIS quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita. »

Tandemque in libro decimo, movens quaestionem [Col. 0120D] utrum Dominus corpus et sanguinem suum Judae communicaverit, dissonantes sanctorum Patrum adducit sententias: Augustini scilicet, qui S. Lucae narrationem secutus ad litteram, censuit a Christo porrectam Judae fuisse sui corporis buccellam; et Hilarii, qui juxta Matthaei et Marci historiam sensit sine Juda, videlicet post ejus egressum, Pascha, accepto calice et fracto pane fuisse confectum, quia dignus aeternorum sacramentorum communione non [Col. 0121A] fuerat. Quam S. Hilarii sententiam, licet ipsius fuisse nesciret, ut magis sacro textui conformem sequitur, et firmus tenet Rupertus.

Hanc autem cum utraque ex parte Rupertus agitat difficultatem, plurima profert quibus veritatem corporis et sanguinis Christi sub panis et vini speciebus expresse testetur, sed maxime ad finem, ubi ait quod magna in isto sacramento tentatio Dei est, tentatio quaerens fidem: « Est autem fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Oportebat ergo non apparere res, ut locum haberet substantia haec; res, inquam, id est CARNEM et SANGUINEM, non apparere oportebat, non solum ne sensus nostros comedentium atque bibentium naturali offensione offenderent, quibus humanam carnem [Col. 0121B] manducare, vel dentibus terere, sanguinemque humanum bibere, neque naturae amicum est, verum etiam ut locum haberet haec sperandarum substantia rerum, hoc argumentum rerum non apparentium, scilicet fides.» Et paulo post: «Hic autem qui dicit: Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet, non qualecunque suum, sed suam carnem et suum sanguinem dat.»

Tot ergo probatam testimoniis Ruperti fidem de corporis et sanguinis Christi veritate, nihil tamen mutata panis et vini exteriori specie; vel levi cujuscunque erroris suspicioni subjicere, non levis injuria deputaretur. Ipsam igitur, ut in posterum intemerata maneat, his obsignando Ruperti verbis, quibus in capite vicesimo primo, vicesimo secundo, [Col. 0121C] et vicesimo tertio libri tertii De operibus Spiritus sancti, istud corporis et sanguinis Christi sacramentum luculenter explicat: «Coenantibus, itaque, id est, sedentibus adhuc in Coena qua manducaverunt carnes Agni, carnes Paschae veteris, accepit panem et benedixit; panem communem accepit, sed benedicendo longe in aliud quam fuerat transmutavit ut veraciter diceret sic: HOC EST CORPUS MEUM quod pro vobis tradetur. Item vini substantiam accepit; sed ibidem gratias agendo vel benedicendo sic in aliud vertit, ut diceret Veritas quae non mentitur: HIC EST SANGUIS MEUS Novi Testamenti, qui pro multis effundetur. Hoc, inquit, id est hic panis est corpus meum, sive caro mea. Nam et alibi dicit: Et panis [Col. 0121D] quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita. Sed non videtur oculis carnis, non sentitur gustu oris, quod panis ille caro Christi factus sit: quod vinum illud in sanguinem versum sit: nimirum si videretur color, aut sentiretur sapor carnis et sanguinis humani; non plus salutis, sed plurimum afferret horroris. Sic ergo est corpus vel caro et sanguis Christi, quomodo esse vel ad usum nostrum convenit, et ad salutem nostram sufficit. Quomodo vel quibus essentiae modis? Nimirum nomine re atque effectu. Nomine videlicet esse intelligimus in eo qui dicit, HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS. Sicut nusquam, ita nec in isto, imo maxime nec in isto nomen Domini vanum accipere debemus. Si enim in cunctis sanctificationibus, quae per ministros Domini ad invocationem nominis [Col. 0122A] ejus aguntur, nequaquam nomen Domini in vanum accipere audemus, quanto magis in ista sanctificatione in qua nomen corporis et sanguinis sui ore proprio posuit Dominus, nequaquam in vanum idipsum nomen accipere debemus? Re quoque corpus Christi et sanguinem esse intelligimus in eo quod ait, quod corpus tradetur, qui sanguis effundetur. Effectu esse intelligimus in eo quod cum dixisset, quod tradetur, qui effundetur, addit pro vobis in remissionem peccatorum. Itaque licet illa specie qua pependit in cruce, Sanctus sanctorum est, et in illa specie praeteritis omnibus electis remissionem peccatorum et vitam aeternam operatus est, sic in ista specie panis et vini nihilominus Sanctus sanctorum est, et omnibus electis qui post eamdem passionem ad fidem ejus veniunt, [Col. 0122B] remissionem peccatorum et vitam aeternam conferre non dubium est. Nam et alibi dixit: Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, habet vitam aeternam. Haec» Rupertus in cap. 21, in quibus si Ruperti fides vel dubia vel obscura cui videtur, ipsi sane terra nutat et sol tenebras habet!

Distinctius iterum in cap. 22 libri III De operibus Spiritus sancti edisserit quid sit sacramentum, et quid res sacramenti; simul sensum S. Augustini et veritatem corporis et sanguinis Christi in hocce sacramento his aperiens: «Est igitur, sicut et Pater Augustinus ait, in sacramento isto, quod digni et indigni accipiunt, res sacramenti, quam nonnisi digni accipere possunt: sed non sicut dicta ejus a nonnullis existimata sunt. Putaverunt enim illum dixisse [Col. 0122C] quod non sit corpus aut sanguis Christi quod indignus quisque percipit; atque secundum tanti doctoris sensum, non corpus aut sanguinem Christi; sed tantum figuram, vel signum esse corporis et sanguinis Christi, id quod visibiliter sumimus de mensa Domini. Hoc ille non dixit, imo hoc ille non sensit. Neque enim Christo contrarius esse consuevit; loquitur autem Christus, et per semetipsum, dicens: HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS; et per Apostolum suum, cujus experimentum habemus, quia in eo loquitur Christus, dicens: Itaque quicunque manducaverit panem Domini, et calicem Domini biberit indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini: probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat, de calice bibat; qui enim manducat et bibit indigne, [Col. 0122D] judicium sibi manducat et bibit. Non dixit qui manducat et bibit indigne, panem manducat simplicem, vel communem, et vinum bibit, quale prius erat nondum celebrata consecratione, sed reus erit corporis et sanguinis Domini, sed judicium, inquit, sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini. Quapropter non jam de contentiosa cujusdam dissertatione, sed de Apostoli veritate sensum petamus, quo praedictus doctor Augustinus sacramentum remque sacramenti distinxerit; Christus ipse mysterium suae dixit esse passionis, ut jam ante diximus, qui tenens in manibus hoc visibile sacramentum, cum dixisset: HOC EST CORPUS MEUM, addit, quod tradetur, cum dixisset, HIC EST SANGUIS MEUS, addit, [Col. 0123A] qui effundetur. At ille qui indigne accedit, non communicat Christi passionibus, non contingit ore mentis quod percipit ore corporis. Ergo corpus quidem et sanguis Christi est hoc visibile sacramentum, quod ore percipit. Neque enim indignitas ejus dignitatem tantae consecrationis evacuare potuit,» etc.

Denique in cap. 23 serpentis, primis parentibus id dolose promittentis, si comederitis, eritis sicut dii, fraudem et mendacium opponens veracitati et veritati Christi fideliter hoc pollicentis, qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem in me manet, ad corporis et sanguinis Christi fidem in sacramento his paucis hortatur: «Credatur, inquit, huic sacramento inesse quod non videtur, videlicet veritas carnis et sanguinis, valens efficere nos concorporales [Col. 0123B] Unigenito Filio Dei,» etc.

Haec ergo sint fidei Ruperti signaculum quo nullum sane firmius apponi nullum expressius imprimi potuit, ut violatae fidei reus teneatur, quisquis sanam Ruperti doctrinam de corpore et sanguine Domini corruperit, vel ejus sensum ad Umbraticos errores traduxerit.

Utque his obsignata Ruperti fides fulgeat illustrior; et, sicut non intestata, ita nec in gloria recedat abs re non erit aliqua ex Ruperto his adjicere miracula quibus et venerabili huic sacramento, et Ruperti fidei non parum gloriae accesserit.

Rupertus, jam senior et morti proximus, incendium oppidi Tuitii describens, in libro cui ex re titulum dedit, tria quae in ista conflagratione contigerunt [Col. 0123C] miracula enarrat in laudem et commendationem sacramenti corporis Domini, cujus virtute patrata sunt. In primo capite primum sic eloquitur miraculum: «Rem ipsam ut gesta est enarrare libet, hac intentione ut sciant nostri quoque posteri, et nulla temporum vetustas abolere possit de cordibus nostris, memoriam glorificationis, qua glorificatum est in toto incendio sacramentum corporis Domini, sicut viderunt oculi nostri; et liberationis qua liberatum est a pressura flammae templum in quo invocamus nomen Domini: taliter, ut a multis visa sit praesentia divinae protectionis; videlicet quasi species hominis pulcherrimi desuper incumbentis, et circumfluentium flammarum impetum [Col. 0123D] manu objecta repellentis,» etc. Ubi Rupertus templi monasterii Tuitiensis ab horrendo incendio liberationem tribuit corpori Christi quod in eo erat repositum.

Alterum in capite tertio scribit miraculum, servatum scilicet ab ignis injuria corporale Dominicum in medios flammarum globos immissum, in eos corporis Christi reverentia sisteret, ipse enim voracissimus ignis, lineolam duntaxat subrusam impressit Dominicae virtutis indicem, quae flammis restitit; sed eas non exstinxit, ut inter furentes illaesa omnem earum vim vicisse crederetur, et visisse; et ideo vicisse, quia visit.

Tertium profert in capite quinto, videlicet ipsum corpus Dominicum secus altare Ecclesiae parochialis, [Col. 0124A] sub invocatione sancti Urbani, sitae ante valvas Tuitiensis monasterii reconditum, a flammis totam istam basilicam vorantibus illibatum mansisse; adeo ut quamvis ignis ipsam etiam fenestram tabulis lignis campactam, in qua pyxis lignea simul cum corpore Domini erat recondita; alteram quoque pyxidem, quae formulas nondum consecratas habebat: ampullam vini stanneam, thuris vasculum, et alia quae simul cum pyxide et corpore Domini in hacce fenestra claudebantur, penitus absumpsisset: circumfrementes ubique flammae, accensis trabibus, lapidibusque ignitis undequaque decidentibus, pyxidem tamen istam ligneam, quae Domini corpus claudebat, ita reveritae sunt, ut nequidem attingere ausae fuerint. «Sunt quidem haec, [Col. 0124B] ut exclamat Rupertus, in cap. 6, tua, Christe, miracula, non dissimilis gloriae illi qua glorificatus es tu, cum tribus pueris tuis in medio Babylonicae fornacis, scilicet corpus tuum cum vasculo et corporale incommutatam, sicut paraballa puerorum illorum commutata sive adusta non fuerunt.»

Istorum iterum meminit Rupertus in capite decimo nono ejusdem libri.

Verum non modo corporis Domini veritatem et virtutem, sed et fidei Ruperti in ista veritate firmitatem probavit ignis iste, omnem erroris suspicionem consumens, ut his ipsis corporis Christi miraculis Ruperti fides illustrior eluceat. Tantae ergo fidei puritati cedat livor omnis adversarium, et mala fides. De propugnata corporis et sanguinis Domini [Col. 0124C] veritate, et de obfirmata illius venerabilis sacramenti fide meritae laudi cedat de perverso errore injusta calumnia.

Rupertus vere sensit et catholice docuit verum Christi corpus, et verum ejus sanguinem vere esse sub panis et vini speciebus. Nulla ergo fide Wiclefus sua ei voluit affingere mendacia. Et multa injuria caeteri doctrinae tanti viri, aut mordaces aemuli, aut injusti censores catholicam hanc veritatem ab eo negatam criminati sunt, quam purius docuit, plenius exposuit et fortius propugnavit.

Error manducationis corporis Christi per fidem a Ruperto depellitur. Imo corpus Domini in sacramento etiam ab indignis percipi et manducari ipse sensisse et scripsisse probatur.

[Col. 0124D] Bellarminus, in tribuendis erroribus plus aequo facilis; et Vasquez, acer ingenio, nulla veritatis inquisitione, nullo probationum examine auctorem operis De divinis officiis, quod Ruperto adjudicavimus, manducationis corporis Christi per fidem reum pronuntiarunt; quasi Christi corpus non nisi merito fidei, et a dignis duntaxat percipi et manducari, ex errore docuerit. Non omnem itaque qua noster Tuitiensis Calvinianis praeiisse dicitur, expunxi calumniam, nisi et istam, a Bellarmino et Vasquesio temere praeconceptam de Ruperti fide opinionem, falsi convicero.

Ne autem verborum pugna credatur, quadrupticem corporis Christi manducationem per fidem ex [Col. 0125A] limine propono. Una est, qua solo cordis ore mens fidelis communicat de corpore Domini, hoc est cum solo pietatis ardore, non perceptionis opere, de sancto illo pane participat. Hanc fidei manducationem, non solum probant omnes catholici, sed et frequenter celebrant quotquot Christianae pietati student.

Altera ⁜ (83) per fidem manducatio ea dicitur qua quis panem et vinum certe credens corporis et sanguinis Christi esse mysterium figuram et sacramentum, seu signum in vitam aeternam, illud ore sic percipit, manducat et bibit, ut simul ejus anima, pro hujusce fidei merito, ex ipsa corporis et sanguinis Christi substantia vere reficiatur, dum corpus ex panis et vini substantia nutritur. Hanc fidei manducationem ut heterodoxam Ecclesia reprobat.

[Col. 0125B] Tertia per fidem manducatio est, qua quis hoc sacramentum ore manducat firma fide tenens in eo esse verum corpus Domini; quod tamen nonnisi ex fide suscipientis ibi ponitur. Hanc qui secuti sunt, non eamdem viam tenuere; alii enim arbitrati sunt corpus Dominicum sub panis et vini speciebus non constitui, nisi dum actu et ista fide percipitur. Alii autem, ut Guitmundus ⁜ (84) et Algerus ⁜ (85) testantur, panis et vini partem dixerunt in carnem et sanguinem Domini vere transmutari ad verba sacerdotis, partem vero alteram in dignis incommutatam reservari. Alii denique totam panis totamque vini substantiam in Christi carnem et sanguinem converti voluerunt, quae tamen cum indignus ad [Col. 0125C] mensam accedit, in panis et vini naturam revolvitur.

Hi omnes in id unum conveniunt: ab immeritis videlicet Christi corpus et sanguinem non posse participari. Quem errorem anathemate percussit Ecclesia in concil. Trid. ⁜ (86) .

Quarta corporis Christi per fidem manducatio illa, et quidem perfecta est, qua verum corpus Domini ore percipitur, et ea fidei puritate quae consequatur ea divinae gratiae beneficia quae digne sumentibus communicatur. Sancta illa est corporis et sanguinis Domini cum fidei charitate participatio. Christiana ista est corporis communicatio, qua unum cum Christo sumus. Perfecta ista panis coelestis manducatio, cui aeterna vita ex Christi promissis debetur: «Qui manducat nunc panem vivet in aeternum.»

[Col. 0125D] Jam vero discernendum quam fidei manducationem abbas Tuitiensis admiserit et quam excluserit. Primam et quartam ab eo receptas facile concedunt omnes; superest ergo de secunda vel tertia litis contestatio: Bellarminus et Vasquez ex una parte contendunt Rupertum docuisse vel Christi corpus et sanguinem sub panis et vini speciebus nusquam definiri, sed sola fide percipi, dum ore sumitur ejus sacramentum, quod in veritate non nisi panis et vinum est: vel Christi corpus et sanguinem in sacramento quidem manere, et a fidem habentibus vere manducari; [Col. 0126A] sed ab indignis nullatenus percipi, sive desinunt esse sub sacramento et quasi ab eo recedant, cum quis sine fide ad illud accesserit; sive nunquam posita fuerint in ea parte sacramenti, quam Deus praenoverat impio fore distribuendam. Nos autem contra nitimur Ruperti doctrinam adeo puram, ut nec ista Bellarmini et Vasquis suggillatione possit infici. Quod quia palam hic facere aequioris est vindicis, susceptas partes ut impleam, neutrum ex istis erroribus in Ruperti doctrina fuisse invictissime demonstro.

Rupertus sensit et expresse docuit Christi corpus etiam ab indignis manducari.

Expressa adeo sunt Ruperti verba, ut ipsa protulisse, Bellarmini et Vasquis judicium, seu manducationis [Col. 0126B] fidei imputatum errorem, a Tuitiensi abbate propulsasse sit. Quae ergo sanctus ille doctor loquitur, docilis ausculta ⁜ (87) : «Non nemo, inquit, indigne manducare potest, sed nemo indigne manducare debet.» Minus ne ista diluendae calumniae quae plus quam satis sunt?

Minus Ruperto fuit ista dixisse nisi et in tanti sacramenti fidem ea validius comprobaret adversus eos qui, ut ex Guitmundo et Algero observavimus, Christi corpus asserebant a panis speciebus recedere si quis vestem non habens nuptialem ad sacrum Agni immaculati convivium, vel invitatus, accederet.

Stupeat hic Bellarmino addictus etiens, dum audit a Ruperto expresse assertum et comprobatum [Col. 0126C] valide quod ab eo negatum in Bellarmini observatione legebat. Sed quis stupet, si noverit, quod iste, licet eminentissimus non dignitate modo, sed et scientia et pietate; non tamen omni probatione major est. Saepe nomini plus aequo tribuitur. Errare si non vis, nemini cito credas; nomini nunquam: non enim ex nomine, sed ex probationum momentis pendet aequi verique judicium. Quae autem doctrinae fideique Ruperti probatio certior, quam patentissima ipsius verba? Haec itaque excipe et judica.

Cum eucharisticus hic doctor non obscure proposuit (lib. VI in Joan.) quod «non nemo indigne potest manducare, sed nemo indigne manducare debet,» in hujusce veritatis confirmationem statim subjicit: «Panis namque semel consecratus nunquam postea [Col. 0126D] virtutem sanctificationis amittit aut Christi caro esse desinit: sed non prodest quidquam indigno, cujus fides sine operibus mortua est; et idcirco spiritum, qui vivificat non habet quo ore percipiat. Quid enim mirum est si terra comedat?» Quod autem hoc terrae nomine Tuitiensis Christi carnem intelligat, quae de terra nostra sumpta est, his ipse aperit: «Quid autem caro Christi remota divinitate, nisi terra nostra est?» Unde nec stupendum vult, quod quivis, immeritus licet, carnem Domini comedat, quam de nostra assumpsit. «Proinde, inquit (lib. VII in Joan.) , quicunque Christi carnem manducat, non expavescimus, certi quid de nostro sumpserit, quid de suo sit, Filius Dei.»

Tum quaerit Tuitiensis quo demittatur, quod ab indigno manducatur et bibitur; difficilemque hujusce quaestionis nodum adversus Stercoristas paucis sic absolvit: «Hoc certe, sicut ante nos dictum est, pium sit et salutare credere per membra diffundi, ut non sit obnoxium secessui.»

Tandemque quid corporis Christi manducatio cum fidei religione et religionis pietate, distet ab illa quae nec pietatem habet nec religionem, strictim edicit (lib. VI in Joan.) : «Sed hoc, ait, plus habet dignus ab indigno, quod huic ad salutem; illi proficit ad judicium.»

[Col. 0127B] Manifesta haec doctrinae Ruperti qui audierit testimonia, qui Bellarmini et Vasquis censuram non minus aequam habeat? Quis Rupertum vere sensisse et expresse docuisse corpus Dominicum etiam ab indignis percipi et manducari, aequius non judicet? Quis enim verba haec in re tanti momenti temere a Ruperto emissa, aut leviter effusa crediderit? At forte quis aliud aliis in locis Tuitiensem expressisse suggeret. Cuine fides sit, alia ex aliis Ruperti libris produco, quae quam firma sit in ea fide sancti illius abbatis doctrina plenissime demonstrent.

Scribens in Matthaeum (lib. X) , haec Christi verba, Qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in illo. Postquam sic exposuit, «non qualecunque suum, sed suam carnem [Col. 0127C] et suum sanguinem dat;» juxta apostolicam sententiam aperte pronuntiat «quod in illis qui non credunt, et non credentes ore tamen sacramentum percipiunt, cibus et potus iste, haud dubie suae carnis et sui sanguinis, operatur judicium.» Quem enim ut ipse alio in loco explicat (lib. IV in Gen., c. 5) , «propter peccata sua divinae virtutis adeps refugit, et ipse macrum sacrificii corpus solummodo dentibus conterendo, corporis et sanguinis Domini reus existit.» Audiant haec et contremiscant, qui mensae Dominicae sacramenta polluunt, vel potius judicium sibi manducant et bibunt, corpus Domini non dijudicantes.

Sed haec audiant Ruperti censores et discant in Ruperti doctrina ab ipsis etiam non credentibus ore [Col. 0127D] percipi sacramentum quod carnis et sanguinis Christi cibus et potus est; discant in Ruperti doctrina ab eo etiam, qui propter peccata sua divinae virtutis adipe non saginatur, sacrificii corpus, quod pro certo Christi corpus est, dentibus conteri.

Verbis adhuc expressioribus suae fidei sensum noster Tuitiensis (lib. III De operibus Spiritus sancti, c. 22) , ubi errorem hunc manducationis per fidem de proposito confutat; et ita probandum suscipit Christi corpus etiam ab indignis vere manducari, ut illud Augustini ⁜ (88) , rem sacramenti non nisi digni accipere possunt, non in Augustini sensu eos intelligere [Col. 0128A] ostendat, qui illud dixisse putant non esse Christi corpus aut sanguinem quae ab indigno percipiuntur.

Hujus difficultatis statum ex Augustini verbis Rupertus sic proponit: «Est igitur, sicut et pater Augustinus ait, in sacramento isto quod digni et indigni accipiunt, res sacramenti, quam non nisi digni accipere possunt. Sed non sicut dicta ejus a nonnullis aestimata sunt, putaverunt enim illum dixisse quod non nisi corpus aut sanguis Christi, quod indignus quisque percipit, atque secundum tanti doctoris sensum, non corpus aut sanguinem Christi, sed tantum figuram vel signum esse corporis et sanguinis Christi, id quod visibiliter sumimus de mensa Domini.»

Hac difficultate sic exposita, erroneum hunc manducationis [Col. 0128B] per fidem intellectum, utpote qui Apostoli et ipsius Christi verbis aperte contradicat, a sancti Augustini mente prorsus alienum Rupertus sic ostendit: «Hoc ille non dixit, imo hoc ille non sensit. Neque enim Christo contrarius esse consuevit. Loquitur autem Christus, et per semetipsum dicens: HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS; et per Apostolum suum, cujus experimentum habemus, quia in eo loquitur Christus, dicens: Itaque quicunque manducaverit panem Domini, et calicem Domini biberit indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. Probet autem seipsum homo et sic de pane illo edat, et de calice bibat: qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit. » Quam Apostoli sententiam non de pane communi, [Col. 0128C] sed de Christi corpore et sanguine intelligendam Tuitiensis sic interpretatur: «Non dixit: Qui manducat et bibit indigne, panem manducat simplicem vel communem, et vinum bibit quale prius erat nondum consecratione celebrata, sed reus erit corporis et sanguinis Domini; sed judicium, inquit, sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini. »

Ex quo Apostoli planissimo sensu de corporis et sanguinis Christi veritate in sacrilega etiam terribilis illius sacramenti perceptione, Augustini mentem Rupertus colligit. Qua propter, inquit, non jam de contentiosa cujusdam dissertatione, sed de Apostoli veritate sensum petamus quo praedictus doctor (Augustinus) sacramentum remque sacramenti distinxerit.

[Col. 0128D] Tum hujusce distinctionis explicationem doctor noster Tuitiensis prosequitur: «Rem sacramenti Christus ipse mysterium suae dixit esse passionis, ut ante jam diximus, qui tenens in manibus hoc visibile sacramentum, cum dixisset, HOC EST CORPUS MEUM, addidit quod tradetur; cum dixisset, HIC EST SANGUIS MEUS, addidit qui effundetur. »

Et ita juxta hanc distinctionis istius expositionem Rupertus ipse cum Augustino docet quod profana manducatio Christi corpus et sanguinem seu sacramentum ore quidem percipit, sed non rem sacramenti, cum morti Christi et illius beneficiis nequaquam indigna sacramenti manducatio communicet. [Col. 0129A] «At ille, subdit Tuitiensis, qui indigne accedit, non communicat Christi passionibus, non contingit ore mentis quod percipit ore corporis, unde et hoc ipsum quod indignus existit.»

Ex quibus tandem sic concludit: «Ergo corpus quidem et sanguis Christi est hoc visibile sacramentum quod ore percipit impius, neque enim indignitas ejus dignitatem tantae consecrationis evacuare potuit; sed rem sacramenti non attingit, quia mente et fide per dilectionem operante passionem Christi non respicit, idcirco nec effectum consequitur ejusdem sacramenti, in eo scilicet ut pro eo traditum sit hoc corpus et fusus iste sanguis: sed consequitur id quod huic effectui contrarium est, ut videlicet sit reus corporis et sanguinis Domini, et judicium sibi [Col. 0129B] manducaverit et biberit.»

Haec evidentissima Ruperti doctrina est: in qua qui manducationis per fidem umbram vel levissimam suspicit, in sole maculas videt. Itane dicit quod non est corpus et sanguis Christi quod indignus quisque percipit, qui expresse concludit quod corpus et sanguis Christi est quod ore, quantumvis indignus, percipit? Itane sentit corpus Domini non in rei veritate nec nisi per fidem manducari, qui hunc sensum ut Apostolo et ipsi Christo contrarium ab Augustino repellit? Itane docet ab indigno Christi corpus et sanguinem invisibili sacramento ore non percipi, qui clare definit quod «qui indigne accedit, percipit ore corporis quod non contigit ore mentis?» Quid denique ex Apostoli, ne Christi dicam, comminantibus [Col. 0129C] verbis eos arguit, qui fidem non habent quae per dilectionem operatur, Christi carnem comedere, et ejus bibere sanguinem, sed in judicium et mortem: qui sacramentum, quod est Christi corpus et sanguis, concedit indignis; sed non rem sacramenti, quae passionis et mortis Christi communicatio est: qui credit quod nec indignitas suscipientis «tantae consecrationis dignitatem evacuare potuit,» qua panis et vinum mira Spiritus sancti operatione transmutantur in illud ipsum Christi corpus quod pro nobis traditum est; et in illum ipsum Christi sanguinem qui pro nobis fusus est: et qui ex his omnibus adversus nonnullos sola fide, manducantes id unum concludit, Christi videlicet corpus hoc quod pro nobis est traditum, et sanguinem [Col. 0129D] hunc qui pro multis effusus est, non sola fide, sed in veritate, nec a fidei pietatem habentibus solummodo, sed ab impiis, ore corporis vere percipi et manducari; is de corporis Christi manducatione quid sentit quod catholicae fidei non sapiat? quid docet quod Ecclesiae doctrina non tradat?

His omni probatione majoribus censor quid opponet? Adversus hanc Ruperti fidem quod profert testimonium? Unum audio. Rupertus dixit, observat Bellarminus, «quod in illum in quo fides non est, [Col. 0130A] praeter visibiles species panis et vini, nihil de sacrificio pervenit.» At si ex isto damnatur Ruperti fides, qui S. Augustini sensus non damnabitur, qui expressissime scribit ⁜ (89) quod «qui discordat a Christo, non manducat carnem ejus, nec bibit sanguinem, etsi tantae rei sacramentum ad judicium suae perditionis quotidie accipit.»

An Augustinus ex Ruperto? an ex Augustino Rupertus fit reus? An Augustini simul ac Ruperti doctrinam reprobabimus? non enim durius id sonat, «in illum in quo fides non est, praeter visibiles species panis et vini, nihil de sacrificio pervenit» quam istud, «qui discordat a Christo, non manducat carnem ejus, nec bibit sanguinem, etsi tantae rei sacramentum ad judicium suae perditionis quotidie [Col. 0130B] accipit.»

Ne quis ergo censura severiori Augustinum cum Ruperto emendare praesumat, magis ipse inde puniendus: advertat illam quae ipso etiam ore fit, corporis Christi manducationem, eos in indignis non producere fructus quos digne communicantes per Christi merita participant: et proinde unam esse qua Christi corpus manducatur cum fructu, alteram qua Christi caro comeditur, sed sine fructu salutis, imo cum judicio perditionis.

Unde sicut sui laboris qui nullos fructus consequitur, nihil legisse dicitur, ut Gallico nostro idiomate aptissime effertur ( il n'a rien fait ), non quod nihil egerit, sed quia egisse nihil ipsi profuit, ita [Col. 0130C] corpori Christi qui communicat, nec tamen dona gratiae sanctificantis recipit, is in sensu perfecto Christi carnem manducare vel percipere non censetur; sed ille duntaxat qui Christi carnem sic comedit, ut non ejus vitae spiritum percipiat, hoc est qui illam ita manducat ut ex ipsa reficiatur.

Caro enim non prodest quidquam, sed spiritus est qui vivificat. Hunc sensum nobis dat ipse Augustinus ⁜ (90) , ubi ait, «Christum manducare est refici,» id est Spiritu sanctificationis nutriri, vel, juxta Rupertum, divinae virtutis adipe saginari.

Cui autem non certissimum est eum qui Christi fidem et spiritum non habet, nec est corporis Christi membrum, Christi carnem sic comedere ut ea non reficiatur, seu bonis illius non repleatur, sed dimittatur [Col. 0130D] inanis? Cui ergo non sapientissime dixit Augustinus ⁜ (91) quod «qui discordat a Christo, non manducat carnem ejus, nec bibit ejus sanguinem, etsi tantae rei sacramentum ad judicium suae perditionis quotidie accepit.» Eo videlicet sensu quo ⁜ (92) «Christum manducare est refici; quo credere in Jesum Christum, hoc est manducare panem vivum.» Et quo communicare corpori et sanguini Domini est in Christo manere; seu corporis Christi esse membrum, et unum cum eo spiritum habere? quid ⁜ (93) [Col. 0131A] ergo minus catholice Rupertus scripsit quod «in illum, in quo fides non est, praeter visibiles species panis et vini, nihil, hoc est nullus vitae spiritualis seu benedictionis fructus de sacrificio pervenit.»

Hanc enim esse Ruperti mentem eo etiam loci (lib. II De Div. off., c. 9) ex quo Bellarminus verba descripsit, quae Ruperti fidem temerare, non explicare sufficiant, nemo prudens diffitebitur. Ibi enim Rupertus inducit Berengariani furfuris quemdam, qui cum in corpore sacrificii sensum et motum non deprehenderet in altaris sacrificio non esse Christum, non esse corpus Domini ex carnis sensu totus ipse carnalis arguebat. Ipsi autem Dominici corporis seu carnis Christi veritatem in eucharistiae sacramento Rupertus ut demonstret, et istum Berengarianae impietatis surculum [Col. 0131B] praescindat, duplicem distinguit vitam: unam animalem, quae videlicet quinque sensibus fungitur; coelestem alteram ac spiritualem, quae est «Verbum vitae, sive Spiritus sanctificationis et benedictionis, misericordiae et pacis.» Vitae animalis, quae sensibus fungatur, non esse motum in corpore sacrificii Rupertus jure permittit; coelestem vero ab eo abesse non patitur, quae tamen «ad illum non pervenit in quo fides non est.»

Ecquis enim fidem non habenti quae per dictionem operatur, Christi corpus in sacramento diceret esse vitam aut sanctificationem, aut misericordiam, aut veritatem, aut pacem, et non verius cum Apostolo, Augustino et Ruperto, esse mortem, perditionem, damnationem et judicium?

[Col. 0131C] Quomodo autem spiritalem hanc vitam, quae cum Verbo vitae indivisibiliter manet in Christi corpore, ille non percipiat, qui eam carnem, in qua plenitudo Divinitatis habitat corporaliter, licet indigne, vere tamen manducat; et eum sanguinem, qui est fons aquae salientis in vitam aeternam, etsi impie, vere tamen bibit; Rupertus ibidem comparatione explicat et exemplo.

Comparatio est asini ad lyrae sonum aures arrigentis, qui sicut sonum quidem audit, sed modos cantus, quamvis in sono sint, minime capit; quia non rationalis est, ut rationes seu modos intelligat: ita carnalis homo visibiles quidem panis et vini species sumit et corpus sacramenti, sed vitam spiritualem quae in eo est, non attingit; quia animalis est, quia ea quae sunt Dei nullatenus percipit.

In exemplum vero seu figuram Judaeos adducit; qui, quia sine fide manducaverunt manna, et mortui sunt, ita qui sine fidei justitia corporis et sanguinis Christi communicat, damnationis sibi judicium manducat et bibit, reus corporis et sanguinis Domini.

Sed unde reus mortis Domini? An Christum occidit, qui ad Christi mensam indignus accedit? Rupertum audi ea pietate qua subtilitate ibi respondentem: «Qui visibilem panem sacrificii comedit, et invisibilem a corde suo, non credendo, repellit, Christum occidit. Unde occidit? Quia vitam coelestem et spiritualem a vivificato sejungit, et dentibus suis mortuum,» [Col. 0132A] quia sine spiritu sanctificationis, laniat corpus sacrificii, atque «per hoc reus est corporis et sanguinis Domini.» Haec quos non terreant qui Christi carnem sine Spiritu Christi impie manducantes, Christum occidunt et corpus ejus laniant?

Sed quibus haec non protestentur istis Ruperti verbis, «in illum in quo fides non est, nihil praeter species de sacrificio pervenit,» non sacrificii corpus, quod est ipsa Christi caro, sed fructus sacrificii, qui sunt passionis et mortis Christi merita, excludi, ut omni sapientiae laude sagacissimus theologicae veritatis scrutator et doctor San-Bovius respondit, istius loci hunc esse sensum: «Nihil praeter species pervenit, quod utile sit percipienti.» Quo pariter responso, eademque erga Ruperti fidem observantia [Col. 0132B] dominus de Lestocque omnem hujusce passus difficultatem absolvit.

Alterum tamen hujusmodi verborum intellectum, si quaesieris, praesto est; nec minus ad Ruperti mentem, nec minus ad catholicae fidei sensum videlicet quod qui corporis Christi in eucharistia veritatem certa fide non tenet, seu in quo «fides non est» corporis illius: is sua in fide, seu potius errore suo, non Domini corpus, sed solas panis et vini species accipit, hoc est se percipere credit, non dijudicans corpus Domini, quod cibum communem reputat: sicut asinus ad lyrae sonum aures arrigit, cujus tamen modos minime discernit.

Nullo itaque sensu Rupertus a sacrilegis communicationibus Christi corpus et sanguinem abesse, aut [Col. 0132C] sola fide percipi usquam edixit. Imo constanti manifestaque doctrina ex proposito demonstravit hoc ipsum Christi corpus quod pro nobis traditum est, et hunc ipsum Christi sanguinem qui pro nobis effusus est, sub panis et vini speciebus, consecratione peracta, vere contineri; et in rei veritate etiam ab impiis ipso corporis ore manducari et bibi. Haec sancti illius doctoris fides.

Ab impanationis errore Rupertum vindicat, et eum transsubstantiationem seu conversionem panis et vini in corpus et sanguinem Christi sensisse et docuisse probat Vindex.

Hic quid miror? hic quid garriunt aemuli? quid inania meditantur? Fingere quis potuit, sed suspicari quis potest conversionem panis et vini in Christi corpus et sanguinem ad preces seu verba sacerdotis non tenuisse Rupertum, qui innumeris propemodum locis explicatissime docet et scribit panem «transmutari, verti, converti, transire, et transferri» in Christi corpus, et vinum in sanguinem, panem effici et fieri Christi corpus et vinum sanguinem?

Utque ex iis Rupertus evincat, ex quibus arguitur? ex ejus Commentariis in Joannem et in Exodum, ex quibus maxime damnatur, Ruperti fides imprimis est vindicanda.

In epistola nuncupatoria librorum in Joannis Evangelium, ad Cunonem abbatem, luculentum habet suae fidei testimonium; postquam enim se Berengarianis bellum indicere, et in corporis et sanguinis Christi [Col. 0133A] gloriam istos in Joannis Evangelium Commentarios scribere se professus est; his etiam dignis aureo sigillo verbis claudit et obsignat: «Credamus fideli Salvatori Deo in eo quod videmus, scilicet panem et vinum in veram corporis et sanguinis transisse substantiam.»

Nec pollicitis deest. Nam lib. VI inJoannis Evangelium, exponens haec verba: Pater meus dat vobis panem de coelo verum, haec habet: «Putabant Judaei quod concidi vellet Christus carnem suam, et manducari,» etc. «Ibi figuratio haec perimitur et permanet sensus verbi consonus, scilicet quod panis in veram substantiam corporis ejus divina virtute convertatur. Quod si cuiquam impossibile esse videtur, scilicet ut panis qui hoc anno crevit e terra, corpus [Col. 0133B] Christi fiat, et quod vinum, praesentibus expressum acinis, vertatur in sanguinem Domini,» etc. «Quia nec panis nec vinum aliquid de exteriori specie mutavit, idcirco sapere non potes nec vis quod vere factum sit corpus et sanguis Domini.» etc. «Crede et hoc, quia panis iste visibilis et vinum, quamvis nihil specie exteriori mutatum sit, in alium transierint, et in illum cibum potumque conversa sint, qui angelorum victus est, etc. Non tam plagarum timore quam veritatis amore confitemur quia panis iste et vinum hoc, expressum acinis praesentibus, mox ut eodem signo signatum est per manus Ecclesiae dicentis: Ut nobis corpus et sanguis fiat, dilectissimi, etc., usque in mei memoriam facietis, corpus et sanguis ejus est, qui traditionis hujus est auctor, etc. Quod si quis [Col. 0133C] quaerat quomodo panis qui hoc anno de terra creatur, corpus Christi fit quod in cruce pependit; et vinum quod praesentibus expressum est acinis, ille sanguis ejus fit quem de latere suo fudit, interrogemus eum quomodo Filius hominis, qui utique de femina conceptus et de terra natus est, de coelo descenderit,» etc. «Panem terrenum in carnem suam transmutat.»

Haec Rupertus in capite sexto Joannis scripsit ut adversus Berengarianos Christi corpus et sanguinem sub panis et vini exteriori specie vero contineri, panemque et vinum in Christi corpus et sanguinem converti, verti, transiisse et transmutari; et ita panem et vinum fieri et esse Christi corpus quod in cruce pependit, et Christi sanguinem qui pro nobis [Col. 0133D] fusus est, fusissime declararet.

Nullam itaque meretur fidem cui tam clara et tam certa Ruperti fides adhuc manet dubia: sed is omnis de iniquo tenebitur, qui, Ruperti hac fidei professione audita, Rupertum non judicaverit maxime catholicum iis etiam in libris quos scripsit in Joannem.

Non minus sincere suam fidem jam dederat in libris quibus Exodum exposuerat. Libri enim secundi capite sexto ait: «Propriis manibus Deo Patri semetipsum immolavit, accipiens panem et vinum, et mira atque ineffabili sanctificationis potentia transferens haec in corporis et sanguinis sui sacramentum.»

Et ne corpus et sanguis nomine sacramenti minus expressa tibi videantur, id ipsum audi in decimo capite [Col. 0134A] magis explicatum, ubi dicitur quod «operatione Spiritus sancti panis et vinum fit corpus Christi.» Iterum libro tertio, capite septimo: «Substantia, inquit, panis et vini in veritatem nobis convertitur corporis et sanguinis.» Capite decimo: «Unusquisque credat per ea verba consecrationis panem et vinum exteriori specie non mutata transferri in veram viventis corporis et sanguinis Christi substantiam.»

Ampliora exigis? Haec accipe ex quarto libro in Exodum, cap. VII: «Species utraeque panis et vini de terra sumuntur. Sed accedit substantiarum ac specierum creator Deus. . . . Non superficietenus inducit, sed efficaciter haec in carnem et sanguinem ejus Christi convertit, permanente licet specie exteriori.»

At alia forte Ruperti fides in libris De operibus [Col. 0134B] Spiritus sancti, qui et aliquibus movere scrupulum? Ex istis dignosce, quae libri tertii secundo capite Rupertus evidentissima profert: «Panem communem accepit, sed benedicendo longe in aliud quam fuerat transmutavit, ut veraciter diceret, HOC EST CORPUS MEUM, quod pro vobis tradetur. Item vini substantiam accepit, sed itidem gratias agendo, vel benedicendo sic in aliud vertit, ut diceret Veritas quae non mentitur: Hic est sanguis meus Novi Testamenti, qui pro multis effundetur. Sed non videtur oculis carnis, non sentitur gustu oris, quod panis ille caro Christi factus sit, quod vinum illud in sanguinem versum sit.» Quibus, quaeso, expressioribus verbis transsubstantiatio doceri et explicari potuit?

Ipso etiam libro secundo De divinis officiis, capite [Col. 0134C] secundo, ubi luteus oculus torvum quid inspicit, ineffabilem substantiae panis et vini in corporis et sanguinis Christi substantiam, quae divini verbi virtute fit, transmutationem his verbis profitetur: «Panis et vinum in verum corpus et sanguinem transferuntur.» Et paulo post: «Si hujus verbi flumen super panem et vinum effuderis, et ordine qui ab ipso Christo statutus est, veritatem hujus verbi protuleris, statim de sancto altari panem ipsum et vinum in corpus et sanguinem suum transferendo suscipit.»

Qui junior haec adeo catholice sapiebat de panis et vini demutatione in Christi corpus et sanguinem, is non aetate modo, sed etiam fide senior et grandior factus eos vehementer objurgat, qui hujusce conversionis impugnantes veritatem, et Dominum tentantes [Col. 0134D] dicebant: «Quoniam percussit petram et fluxerunt aquae, et torrentes inundaverunt; nunquid et panem poterit dare, aut parare mensam populo suo?»

Haec enim verba ad sensum allegoricum deducens Tuitiensis obmurmurantes inducit (lib. X in Matth.) , eos qui, ut istam panis in Christi corpus conversionem pernegent, Judaica perfidia dicunt: «Nunquid quia potuit Deus facere, ut patefacto crucifixi Jesu Christi latere, quod fuit percuti petram, flueret aqua cum sanguine, ut implerentur Scripturae, sufficerentque mentibus nostris ad bibendum; nunquid quia potuit illud facere, poterit etiam panem confectum manibus hominum convertere in corpus, et vinum de palmitibus istis in sanguinem suum?»

[Col. 0135A] Cum ergo Judaicae infidelitatis obloquium Ruperto fuerit negare vel minus certo credere Deum omnipotentem panem confectum manibus hominum convertere in corpus et vinum in suum sanguinem; quid, putas, Rupertus id negavit, quod ipsi nonnisi Judaica impietas negat?

Cum Rupertus panem et vinum transferri, transmutari, verti, converti et transire in verum Christi corpus, et in ejus sanguinem expresse docuerit quis sanctorum Patrum et Ecclesiae doctorum eam pressioribus verbis unquam explicuit panis et vini in Christi carnem et sanguinem transmutationem.

Sed et qua fronte M. Claudius ⁜ (94) dicere non erubuit, «qu'on ne sçauroit faire voir aucun passage de ces auteurs (Anastase, Damascène et Rupertus), qui [Col. 0135B] donne lieu nécessairement à la transsubstantiation.» Quasi vero transsubstantiationis nomine aliud quid intelligi posset quam unius corporis substantiam in aliam transferri, transmutari, verti et converti.

Quamvis enim nomen istud transsubstantiationis Rupertus non usurpaverit, quod Stephanus Aeduensis ⁜ (95) , Ruperti aetate, primus ⁜ (96) scripsit, iis tamen verbis rem nominis istius, vera scilicet substantiae panis et vini conversionem in substantiam carnis et sanguinis Christi, exprimit, protestatur et defendit, quibus SS. Patres et ecclesiastici tractatores Ruperto antiquiores, suppares, coaevi et posteriores illam expresserunt, protestati sunt et defenderunt. Ipsis si credimus, Ruperto eodem cum illis et sentienti et docenti cur fidem denegabimus? In ipsis si panis et [Col. 0135C] vini transmutationem in Christi carnem et sanguinem intelligimus, in Ruperto eadem cum ipsis loquente, eamdem cur non apprehendemus?

Irenaeus ⁜ (97) hanc transsubstantiationem sensisse creditur, cum dicit quod «quando et mistus calix et fractus panis percipit, verbum Dei, et eucharistia sanguinis et corporis Domini.»

Tertullianus ⁜ (98) illam nobis tradidisse censetur, ubi sic loquitur «acceptum panem et distributum discipulis, corpus suum illud fecit, HOC EST CORPUS MEUM, dicendo.»

Origenes ⁜ (99) non obscurae istius conversionis mysterium declaravit dicens quod «oblatis panibus vescimur qui utique per precem efficiuntur corpus sanctum et sanctificans.»

[Col. 0135D] Gregorius Nyss. ait ⁜ (100) : «Dei verbo sanctificatum panem in Dei Verbi corpus credimus immutari, et infra per verbum in corpus mutatur, statim atque dictum est a Verbo, HOC EST CORPUS MEUM.»

Ambrosius ⁜ (101) non alia ratione hanc conversionem explicat quam nomine mutationis quam sermo [Col. 0136A] divinus operatur, ea quae erant cummutando in id quod non erant, ita ut ex pane corpus Christi fiat, et vinum fiat sanguis, consecratione Verbi.

Hesychius ⁜ (102) nomine translationis et commutationis eam exposuit. Et Chrysostomus ⁜ (103) , «qui haec sanctificat et transmutat, ipse est.»

Apud Cyrillum ⁜ (104) Alexandrinum legitur, «Deus convertens ea (oblata) in veritatem propriae carnis.»

Euthimius ⁜ (105) . Haec, inquit, «ineffabiliter transmutat in ipsum vivificum corpus suum, et in ipsum pretiosum sanguinem suum.»

Isidorus ⁜ (106) hanc transmutationem his verbis expressit: «Haec duo, panis et vinum, sunt visibilia; sanctificata tamen per Spiritum sanctum, in sacramentum divini corporis transeunt.»

[Col. 0136B] Beda Vener. ⁜ (107) eadem loquitur. «Panis, inquit, et vini creatura in sacramentum carnis et sanguinis ejus, ineffabili Spiritus sanctificatione transfertur.»

Hujusmodi voces de pane et vino quae offeruntur in altari, transeunt, transferuntur, mutantur, convertuntur in corpus et sanguinem; fiunt, efficiuntur Christi corpus et sanguis. Cum in sancti Patribus legimus substantiae panis et vini in substantiam corporis et sanguinis Christi transmutationem, seu, ut modo vocamus, transsubstantiationem, si catholici sumus, protinus intelligimus; nam ex hujusmodi aperta constantique traditione conversionis istius fidem tenemus; quae proinde excidit, si ad sensus alienos voces istae violenter distrahantur, aut aequivocae censeantur. Cum ergo easdem in pluribus Ruperti [Col. 0136C] locis et libris audimus, ex ipsis et istam illius transsubstantiationis veritatem, si non invidi aut stupidi sumus, omnino debemus intelligere.

Et ne dixeris quod his quidem vocibus SS. Patres elocuti sunt ineffabile divinae illius conversionis sacramentum, priusquam circa illud exortae fuissent in Ecclesia contentiones quae Caroli Calvi temporibus excitatae sunt. At uti nata contentio, ac etiam in conciliis Vercellensi et Romano, haeresis Berengarii damnata est; aliis jam vocibus hujusmodi quam transsubstantiationem dicimus, conversionem scriptores ecclesiastici exposuerunt. Ex ipsis nonnullos non ignobilioris notae proferam, qui hancce transmutationem propugnantes adversus haereticos, ipsam iisdem quibus Rupertus, et non aliis expresserunt.

[Col. 0136D] Sacrae huic militiae, quam Benedictinam jure dixerim, in Dominici corporis defensionem docta generosaque fide certanti, dux praeficitur Paschasius abbas Corbeiensis in Gallia, cujus aetate jam movebatur de veritate corporis et sanguinis Domini in altaris sacramento irreligiosa disputatio. Is in libro De [Col. 0137A] corpore et sanguine Domini, haec habet: «Advertat sacerdos quomodo sensibilis res intelligibiliter virtute Dei per verbum Christi in carnem ipsius ac sanguinem divinitus transferuntur.» Et ad tertii capitis finem, ait: «Spiritus sanctus panis ac vini substantiam, carnem Christi et sanguinem invisibili potentia, per sacramenti sui sanctificationem, operatur; quamvis nec visu exterius, nec gustu saporis comprehendatur.» Et in capite quarto, sic concludit: «Veritas ergo dum corpus Christi et sanguis virtute Spiritus in verbo ipsius, ex panis vinique substantia efficitur.» In octavo capite, ait: «Substantia panis et vini in Christi carnem et sanguinem efficaciter interius commutatur.» Capite secundo ipse jam dixerat: «Licet igitur panis in carnem et vinum in sanguinem [Col. 0137B] convertatur,» etc.

His Paschasius multa suae fidei et doctrinae laude, nonnullis de Dominici corporis et sanguinis sacramento contra totius orbis fidem minus recte sentientibus, sed nondum ejus veritatem animo pertinaci impugnantibus, stupendam panis et vini in substantiam corporis et sanguinis Christi conversionem exposuit.

His adorandum illud corporis et sanguinis Christi sub panis et vini duntaxat speciebus mysterium Paschasius aperuit. Quid Ruperto minus gloriae debetur, qui ut istam corporis et sanguinis Christi veritatem genuinus explicaret, multis locis et libris indefessus scripsit et docuit panem et vinum fieri et [Col. 0137C] effici Christi corpus et sanguinem; substantiam fructuum terrae, transire, transferri, verti, converti, et transmutari in verum Christi corpus quod in cruce pependit, et illum sanguinem qui pro multis fusus est?

Lantfrancus Beccensis abbas, armata manu pro corporis et sanguinis Domini veritate pugnans ⁜ (107*) , astruit panis et vini substantiam converti in Christi carnem et sanguinem: et ex Ambrosio, de pane fieri corpus, et vinum effici Christi sanguinem qui plebem redemit. Quid minus illustre egit Rupertus noster, qui pro eadem veritate decertans fortius sustinet et dicit panem et vinum factum esse corpus et sanguinem Christi; conversum transmutatumque esse in Christi carnem et sanguinem? Quibus quid in asserenda transsubtantiatione planius et apertius catholicus [Col. 0137D] doctor eloqui potuit?

Guitmundus ⁜ (108) , Lantfranci discipulus, magistro succurit. Ipse jam exortam impanationis haeresim acerrime insectatus, transsubstantiationis fidem his profitetur vocibus, in primo ex libris quos De veritate eucharistiae conscripsit: «Panem et vinum virtute divina in corpus Christi proprium singulari quadam potentia credimus immutari;» et infra: «In divinam carnem id quod mutatur transit.» Nec minus expresse in altero libro loquitur: «Panem et vinum in carnem et sanguinem Domini transire necessario credimus. Hanc [Col. 0138A] mutationem per verba Christi necessario fieri credimus, panem hic converti in carnem dicimus . . » Haec si in Guitmundo impanationis errorem evertunt, et transsubstantiationis declarant et simul stabiliunt fidem, quidni et in Ruperto tot paginis profitente et demonstrante panem et vinum transire, transferri, converti et transmutari in Christi corpus et sanguinem?

Neque hic dimittenda Bellarmini in lib. De Script. Eccl. aucto et emendato, censoria hallucinatio, qua Ruperto impanationis auctorem, utpote qui prior monstrum istud effuderit, falso commentus est. Commenti enim illius falsitas vel ex uno Guitmundo arguitur qui Ruperto senior sua aetate jam exortas de impanatione diversas haereses describit et impugnat.

[Col. 0138B] Algerus ⁜ (109) tandem, Benedictinae illius sacrae aciei partes sustinens, ut transsubstantiationis veritatem adversus Umbraticos et Impanatores tueatur, non aliis quam Rupertus verbis Ecclesiae fiidem explicat et defendit, videlicet, «Verbum Dei substantiam panis in coexistentem substantiam carnis suae convertere. In quam (corporis scilicet et sanguinis Christi) substantiam, panis et vini substantia conversa est, translata est, cum panis in corpus Christi convertatur, et corpus Christi fiat.»

In his si sincera Algeri et caeterorum de transsubstantiationis veritate fides, quid unus Rupertus de ea minus catholice sensit; qui de ipsa non minus expresse, nec minus catholice scripsit: qui toties firmus [Col. 0138C] asseruit quod panis in veram substantiam corporis Christi divina virtute convertitur: quod panis, qui hoc anno crevit e terra corpus Christi fit, quod vinum, praesentibus expressum acinis, vertitur in sanguinem Domini. Quod panis et vinum, exteriori specie nihil mutata, vere facta sint corpus et sanguis Domini; quod conversa sint in illum cibum potumque qui angelorum victus est. Quod panis et vinum in verum Christi corpus et sanguinem transferuntur et transeunt?

Neque dixeris sub aequivoco sensu hujusmodi vocum, Ruperti saeculo, eorum haeresim ut anguem in herba latuisse, qua dicebant panis et vini substantiam remanere cum corpore et sanguine Domini et [Col. 0138D] cum illis hypostatice uniri, adeo ut unionis illius hypostaticae ratione panis et vinum dicerentur corpus Christi fieri, effici; et in illud transire, transferri, converti et transmutari. Hanc enim haeresim, et omnes ejus artes noverat Algerus, qui illas refert in prologo ad libros De sacramentis corporis et sanguinis Domini; nec ullatenus tamen sub hujusmodi verbis istius haereseos venenum latere suspicatus est, quibus et ipse catholicam de isto sacramento veritatem asserit.

De Algeri itaque, sed et de omnium sanctorum Patrum sensu circa corporis Dominici sacramentum [Col. 0139A] dubitet necesse est quisquis de Ruperti fide, circa tremendum illud mysterium, vel levem suspicionis scrupulum patitur. Aut si certa constansque catholicorum Patrum fides habetur, ut omni jure habenda est, nulla prorsus de recta sanaque Ruperti fide et doctrina, de vera panis et vini in corpus et sanguinem Christi transmutatione, sola remanente panis et vini exteriori specie, legitima potest suboriri suspicio. Ut tamen aliquibus qui de levi moventur fiat satis, Expenduntur verba quibus Rupertus transsubstantiationem negare, et impanationem sentire nonnullis visus est.

Hanc unam, in exponendis scriptoris alicujus, alioquin catholici, sententiis, tenendam esse regulam fatentur omnes, videlicet, quae duriora videntur [Col. 0139B] mitioribus esse temperanda, ut neque in asperioribus excessus, neque in lenioribus defectus arguatur. Quam regulam qui non fuerit secutus, vix ac ne vix scriptoris ullius sensum attinget, sed eum vel excessisse, vel defecisse, vel contraria fuisse locutum perperam judicabit. Exemplo sint plurima Scripturae sacrae testimonia, quibus si sensum affigas quem verborum exigit rigor, a vero et ab eorum proinde intelligentia totus aberrabis. Ad hanc ergo Christianae prudentiae regulam Ruperti verba expendamus, ut certum ejus intellectum assequamur.

Rupertus in cap. 2 lib. II, De Divinis officiis, haec loquitur, «Verbum unus idemque Deus sursum est in carne. Hic (scilicet in sacramento) est in pane.» Quae subindicare videntur quod in altaris sacramento [Col. 0139C] Verbum Patris aeterni est in panis substantia, et quod ipse proinde remanet, ut Verbum impanetur, ut ita loquar, cum impanari nihil aliud intelligatur quam esse in panis substantia.

Haec, fateor, Rupertus protulit.

Verum nec Rupertus istud sacramentum magis catholice exprimere potuit quam Apostolus, qui, quod accepit a Domino nobis tradens, Christi corpus in altaris sacramento positum vocat panem «Panis, inquit, quem frangimus, nonne communicatio corporis Christi est? De pane illo edat,» etc.

Sed nec sapientius aut altius de ineffabili hocce mysterio Rupertus aut scribere, aut dicere potuit, quam Filius ipse, Sapientia Patris, qui corpus suum [Col. 0139D] in sacramento panem dixit: Qui manducat hunc panem vivet in aeternum, etc.

Errorem ergo non habet panis ista vox et absque ulla tanti mysterii et transsubstantiationis injuria Verbum aeterni Patris a Ruperto dici potuit sursum in carne, hic in pane; Verbi carnem, quae in coelo est, a Verbi carne, quae est sub panis specie, ita discernente, ut nomine, re et effectu una sit, juxta quae ipse in epistola ad Cunonem et alibi expressit, et sola specie exteriori differat. Vide ergo ne dum Rupertum ex panis voce damnas, Apostoli verba redarguas, sed et ipsum Verbum aeterni Patris rescindas.

In isto eodem capite 2 Rupertus scribit quod in incruento illo sacrificio, quod non tamen sine sanguine [Col. 0140A] est, «sancta Ecclesia catholica verum Dei Verbum, verum Dei Filium offert creatori suo, pariter manibus panem et vinum offerens, sicut Ecclesiae tradidit ipse Salvator. Quod denique non solum panem et vinum quae corporaliter videntur; sed et, quod nonnisi fidei oculis aspicitur, Verbum Dei, Filium Dei offert sancta Ecclesia, novum et verum immolans sacrificium.» Unde consequi quis fingere posset, panem et vinum cum Christi corpore et sanguine simul esse in novo illo et vero sacrificio; quo Ecclesia non panem et vinum duntaxat, sed aliud praeter panem et vinum, nempe Verbum Dei, offert suo creatori.

Et quidem non mirum quod qui vult illudere, ludat in verbis. Sed nec mirum si qui vult illudere [Col. 0140B] luditur. Nudus est hujusce capitis et istorum Ruperti verborum sensus. Quid ipsum obvolvis? an ut pupam fingas pupum agis? Nuda placent, si pura. Ne ergo aut illudas aut illudaris, nudus purusque Ruperti sensus exhibetur. Sancta Ecclesia catholica manibus sacerdotum panem et vinum offert, sicut tradidit Salvator accipiens in manibus panem, et inter gratias benedicens. Quid verius? Sed quid purius? Nonne sacerdotes etiamnum Deo Patri panem et vinum offerunt, sed statim coelesti virtute in Christi corpus et sanguinem transmutanda et transferenda, ut ipse Rupertus eo in cap. explicat, Veritatis opus hoc esse declarans, quo panis et vinum in verum corpus et sanguinem Domini transferuntur? Nonne etiamnum in offerenda, quae post evangelium canitur, [Col. 0140C] et quam eo in capite Rupertus exponit, panem et vinum offerimus, ut corporis et sanguinis Verbi divini praeparemus sacrificium?

Recte ergo Rupertus isto et sequenti capite offerendae seu offertorii explicans arcana, dixit panem et vinum ab Ecclesia offerri. Recte dixit; praeter panem hunc et vinum, verum Dei Filium in novo illo veroque sacrificio offerri et immolari. Sapienter denique dixit oculos fidei eos non habere, qui in hoc sacrificio, praeter panem et vinum, nihil amplius intuentes, cum dicitur eis: «Corpus et sanguis Domini est,» obmurmurantes dicunt, «Quomodo est?»

Non est ergo unde male praeconcepta erroris suspicio id quod in Ruperto rectius est, in pravos inflectat sensus; et quod in ipso magis catholicum legitur, [Col. 0140D] in perversos errores contorqueat.

Jam ergo ex eo quod Rupertus panem et vinum, nec solum panem et vinum, sed et verum Dei Filium offerri dixerit, nemo consequi putet Rupertum sensisse in adorando eucharistiae sacramento panis et vini remanere substantiam, et sic a Ruperto Verbum divinum impanari.

Nonum ejusdem libri cap. Ruperti censores in Rupertum objiciunt, tanquam praecipuum errorum illius fontem. Isto enim in cap. Rupertus agens de materia sacrificii, haec posuit:

«Verbum, quod humanam acceperat naturam, id est in carne manens, panis ac vini accipiebat substantiam vita media, panem cum sua carne, vinum [Col. 0141A] cum suo jungebat sanguine.» Et paucis interpositis: «Verbum Patris carni et sanguini, quem de utero Virginis assumpserat, et pani ac vino, quod de altari assumpsit, medium interveniens, unum sacrificium efficit; quod cum in ora fidelium distribuit, panis et vinum absumitur et transit: partus autem virginis, cum unito sibi verbo Patris, et in coelo et in hominibus integer permanet et inconsumptus. Sed in illum, in quo fides non est, praeter visibiles species panis et vini, nihil de sacrificio pervenit.» Et postea: «Panis ergo invisibilis, qui de coelo descendit, vita est panis visibilis qui de terra creavit. Unus tamen panis est; quomodo qui de coelo descendit, et qui conceptus et natus de utero Virginis, Christus unus est. Quapropter qui visibilem panem sacrificii [Col. 0141B] comedit, et invisibilem a corde suo non credendo repellit, Christum occidit.» Et ad finem capitis: «Et his sacrificium nobis construit summus Pontifex, quibus homo totus vegetatur, id est ex verbo Dei in quo vivit homo, et ex terrae fructibus, quibus solum vivit corpus. Panis enim eorum quae ad esum, vinum eorum quae ad potum pertinent, primus est.»

Ex quo uno Ruperti capite triplicis eum erroris insimulant; manducationis scilicet realis per fidem; impanationis et unionis hypostaticae panis et vini cum Verbo. Primum ex his erroribus jam supra diluimus. A tertio Rupertum infra vindicabimus. Quam autem procul sit a secundo hic, ut demonstretur, hujusce capituli nonnihil obscuri planiorem et veriorem intellectum, interjecta expositione [Col. 0141C] dabimus.

Verbum divinum, quod in Incarnationis mysterio «humanam accepit naturam, manens in carne, panis et vini» in altaris sacramento accipit substantiam eam transferens in corpus et sanguinem suum, «vita media,» id est mediante vita Verbi, in quo Christi corpus substitit: vel «vita media,» scilicet sacramentali, quae inter mere spiritualem et sensibilem est media, panem quem accepit, et in corpus suum convertit, et qui panis nomen sicut et speciem retinet; «cum sua carne,» in qua Verbum manet; «vinum,» quod etiam accepit et in suum sanguinem transmutavit, quodque proinde jam nonnisi in exteriori specie vinum est; «cum suo sanguine,» [Col. 0141D] quem Verbum assumpsit, «jungebat,» adeo ut non duo sed unum corpus unius Christi, mediante Verbo, esset illud quod est in altaris sacramento, in quo habet vitam mediam; et illud quod est in coelo et in quo Verbum semper inhabitat. Unde est istud «Verbum Patris carni et sanguini quem de utero Virginis assumpserat,» nec unquam dimisit. «Et pani ac vino quod de altari assumpsit,» sed in corpus et sanguinem in sacramento mutavit, «medium» inter hanc carnem et hunc Christi sanguinem, secundum speciem quam habet in coelo; et eamdem carnem eumdemque sanguinem, secundum panis et vini speciem quam habet in sacramento, «interveniens, unum sacrificium» seu unam hostiam, unum Christum, et unum Christi corpus, quod [Col. 0142A] re non est aliud in coelo, et aliud in sacramento, cum sive in sacramento sive in coelo verum sit et unum Christi corpus in Verbo subsistens, «quod cum in ora fidelium,» in communione «distribuit; panis et vinum,» utriusque species quae remanet in sacramento, «absumitur et transit. Partus autem Virginis corpus Christi cum unito sibi Verbo Patris» unitum manens Verbo Patris «et in coelo» secundum propriam speciem, «et in hominibus» in sacramento sub panis et vini specie «integer permanet et inconsumptus.» Sed in illum in quo fides non est, praeter visibiles species panis et vini, quae proinde transmutata eorum substantia in Christi corpus et sanguinem, solae supersunt, nihil, quod vitae spiritualis quidquam conferat percipienti, «de [Col. 0142B] sacrificio pervenit,» non videlicet Christi corpus secundum rem seu fructum sacramenti, quod illis est in judicium damnationis et mortis, sed ne quidem panis substantia quae non remanere satis indicatur, cum praeter species nihil de sacrificio ad eos pervenire dicitur. «Panis ergo invisibilis» Verbum Patris quod est panis ille, qui de coelo descendit, «vita est panis visibilis qui de terra crevit;» in eo si quidem Verbo Christi corpus, quod in sacramento factum est ex pane visibili, nomen ejus sicut et exteriorem speciem retinens, substitit vita media, scilicet sacramentali. «Unus tamen panis est,» Verbum Patris, et Christi corpus, quod sub panis exteriori specie in Verbo nihilominus vivit et subsistit. «Quomodo qui de coelo descendit, et qui conceptus et [Col. 0142C] natus de utero Virginis, Christus unus est?» Sicut enim unus Christus est, et qui de coelo descendit, et qui conceptus et natus est de utero Virginis, propter unitatem Verbi in quo, tam qui de coelo venit quam qui de Virgine natus est, subsistit, ita unus est panis, seu unum est corpus, et quod est in coelo, et quod est in sacramento; propter unitatem Verbi in quo, tam corpus quod est in sacramento, quam illud idem quod est in coelo, subsistit et vivit. «Quapropter qui visibilem panem,» qui sub panis specie Verbi caro est, «sacrificii comedit,» in reali corporis Christi manducatione, «et invisibilem, Verbum a corde suo non credendo» esse in corpore seu carne Christi in mysticis speciebus, «repellit, [Col. 0142D] Christum occidit,» a carne seu a vivificato corpore sua infidelitate separans Verbum, quod vita est, et in quo caro ista vitam habet subsistentem. «Ex his sacrificium nobis construit summus Pontifex quibus toto homo vegetatur, id est ex Verbo Dei in quo vivit homo; et ex terrae fructibus,» pane et vino, quae vere fructus terrae sunt, sed in Christi corpus et sanguinem divini Verbi consecratione transmutandi; «quibus, quatenus fructus terrae sunt, solum vivit corpus,» etc.

Ex brevi ista plana facilique hujusmodi capituli ad Ruperti mentem expositione, cuivis parum perattendenti fit evidens Rupertum nihil aliud in isto capite docere quam a Verbo divino assumi panem transferendum et transmutandum in propriam carnem; [Col. 0143A] et hunc panem, a Verbo sic assumptum et transmutatum in sacrificio, non aliam esse carnem ab ea quam Verbum habet in coelo; sed unam esse; quia unius illius Verbi caro est, sive quae in coelo, sive quae est in sacrificio. Quae quid erroris habeant, et quantum ab impanationis haeresi aliena sint, judicet quisquis de Christi carne non secundum carnem, sed secundum spiritum sapit.

Nec quem movere debet quod Rupertus, in subsequentibus ejusdem libri capitulis, tremendum illud mysterium vocat panis et vini sacramentum. Cum sancti Patres ex Apostolo, et ex ipso Christo, illud appellare panem, vel panis sacramentum, nullatenus dubitent; qui tamen veram substantiae panis in Christi corpus conversionem, his vocibus non modo non [Col. 0143B] negant, sed suis interpretationibus evidenter astruant. Nec ergo Rupertus illas his verbis negasse censendus est, qui si mysterium istud panis et vini nonunquam vocat sacramentum, pluribus etiam aliis in locis illud, corporis et sanguinis Christi sacramentum nuncupat. Nonne in Exodum scribens dicit quod Christus panem et vinum, mira atque ineffabili sanctificationis potentia, transfert in corporis et sanguinis sui sacramentum? Quod sacramentum istud corporis et sanguinis est corpus et sanguis Domini, quod ipse Christus suis manibus sub specie panis obtulit? Non ab re igitur, sed absque ulla eucharisticae veritatis injuria, mysterium istud corporis et sanguinis Domini, sacramentum panis et vini a Ruperto nuncupari potuit.

[Col. 0143C] Quod si et in duodecimo, capite 2, istius libri De divinis officiis, Rupertus dicit: «Post consecrationem, quinarium crucis signaculum panis et vini imprimi substantiae,» audi quae sequuntur, et ex his Ruperti sensum discernes. Non enim quinarium crucis signaculum imprimi dicit panis et vini substantiae in suo esse permanenti, sed veraciter concorporatae Christo sedenti ad dexteram Patris, hoc est, juxta Ruperti intellectum, quae cum panis substantia fuerit, virtute divina, per ineffabilem conversionem, facta est unum verum Christi corpus, illud idem ipsum quod in coelo sedet ad dexteram Patris, ut supra jam explicuimus, et fusius infra ex ipsomet sumus explicaturi. Ad alia solvenda progrediamur.

[Col. 0143D] Rupertus verba haec Exodi, Non comedetis ex eo crudum quid, non coctum aqua, sed tantum assum igni, de corporis et sanguinis Domini sacramento sic interpretatur: «Totum attribuetis operationi Spiritus sancti, cujus effectus non est destruere vel corrumpere substantiam, quacunque suos in usus assumit; sed substantiae bono permanenti.» Haec verba critici maxime notant, in quibus impanationis errorem a Ruperto evidenter expressum volunt. «Quod erat invisibiliter adjicere quod non erat; sicut humanam naturam non destruit, cum illam operatione sua ex utero Virginis Deus Verbo in virtute personae conjunxit, sic substantiam panis et vini secundum exteriorem speciem quinque sensibus subactam, non mutat aut destruit cum eidem Verbo in unitate corporis [Col. 0144A] ejusdem quod in cruce pependit; et sanguis ejusdem quem de latere suo fudit, ista conjungit. Item quomodo Verbum a summo demissum, caro factum est, et non mutatum in carnem, sed assumendo carnem: sic panis et vinum, utrumque ab imo sublevatum, fit corpus Christi et sanguis, non mutatum in carnis saporem, sive in sanguinis horrorem, sed assumendo invisibiliter utriusque divinae scilicet et humanae, quae in Christo est, immortalis substantiae veritatem,» etc.

Ad haec Ruperti censores exclamant: Qui expressius negari potuit transsubstantiatio, et impanatio doceri? Si enim Spiritus sancti operatio substantiam non destruit, sed substantiae bono permanenti invisibiliter adjicit, quod non erat; si denique panis substantiam [Col. 0144B] non mutat aut destruit, qui verum erit quod invisibili Spiritus sancti operatione tota destruitur panis et vini substantia; quod substantiae panis et vini nihil remanet; sed in corpus et sanguinem Christi tota mutatur? Quid his pugnantius

Nihilominus tamen qui Ruperti fidem adductis comprobatam testimoniis acceperint, qui panem et vinum in Christi carnem quae pro nobis in cruce pependit, et in sanguinem qui pro nobis fusus est, transire, transferri, transmutari, verti et converti, ab ipso audierint: qui denique adverterint eo etiam capite hoc unum a Ruperto maxime doceri, «quod per baptismum consecrato cuique, et a macula veteris cibi, per quem periit humanum genus, emundato corpus et sanguis Christi traditur: quod in [Col. 0144C] sacramento corpus Dominicum comedimus:» et tandem quod «operatione Spiritus sancti panis corpus, vinum fit sanguis Christi,» etc. Quae nonnisi ea posita, quae transsubstantiationis nomen obtinuit, conversione substantiae panis et vini in Christi carnem et sanguinem, in perpetuo Ecclesiae sensu consistere nequaquam possunt.

Hi objectis obscurioris intelligentiae verbis neutiquam cedent, ut a Ruperti doctrina veluti minus catholica recedant: sed ejus mentem altius scrutati deprehendent ab ipso non negari substantiae transmutationem, qua per Spiritus sancti virtutem res ita desinit esse quod erat, ut incipiat quid esse perfectius quod non erat; imo hanc ipsam immutationem [Col. 0144D] ab eo non semel definiri.

Rupertus enim primum Christi miraculum explicans ait (lib. II in Joan. post med.) «quod Deus de aqua vinum fecit; et in vitibus omni anno, eadem potentia, terrae gremio susceptam in vinum transire facit aquam. Hic autem, ubi cunctus deest ordo naturae, testatur vinum ex aqua factum, quoniam naturae Dominus est. Et infra notandum quod Dominus nec de nihilo vinum quo convivas laetificaret, nec de nihilo panem fecit quo turbas esurientes satiaret, nec aliquid omnino in tota suorum serie signorum de non existentibus fecit; sed vel existentia in majus et melius provexit, faciendo de aqua vinum,» etc. Quae manifeste declarant Rupertum nullatenus Spiritus sancti operationis eas immutationes detrahere, [Col. 0145A] quibus res ita desinit esse quod erat, ut in majus et melius provehatur; sed eas duntaxat Spiritus sancti virtuti non tribuere, quibus res in primum sui nihilum ita ducitur, ut nihil ex ea supersit.

Cum ergo Rupertus dicit bono substantiae permanenti quod erat, invisibiliter adjici quod non erat, nullo modo intelligit in hisce rerum transmutationibus, quas Spiritus sancti virtus operatur, res ita incipere esse quod non erant, ut non dimittant esse quod erant; sed simul idem sint quod erant, et incipiant esse quod non erant: alioquin vinum, ex aqua factum, non vinum duntaxat Ruperto fuit, sed aqua simul et vinum, quod quis non rideat vel sentiri vel Ruperto ascribi? quis ergo non miretur vel stupeat a censoribus non intelligi quam recto sensu [Col. 0145B] Rupertus dixerit quod Spiritus sanctus panis et vini substantiam secundum exteriorem speciem quinque sensibus subactam, non mutat aut destruit, mutatione videlicet destructiva; ut adjecto verbo destruit aperte Rupertus indicat: sed bene mutatione perfectiva; cum nempe eidem Verbo in unitatem corporis ejusdem quod in cruce pependit, ita conjungit; id est ex ipso Ruperto innumeris locis, cum panem et vinum transmutans et convertens in corpus Christi Filii Dei dicentis: HOC EST CORPUS MEUM quod pro vobis tradetur, HIC EST SANGUIS MEUS qui pro multis effundetur, facit ut jam ea sint Verbi caro et sanguis; et proinde unum corpus cum eo quod in cruce pependit; seu potius illud ipsum corpus quod cruci [Col. 0145C] affixum est, cum Verbi Dei nonnisi unum et idem corpus sit?

Quis ergo non videat ex eo Ruperti dicto, bono substantiae permanenti quod erat, invisibiliter adjici quod non erat, a censoribus inferri sensisse Rupertum quod panis, qui in Christi corpus convertitur et transit, simul panis permanet; quasi vero et ex eodem deducerent in sensu Ruperti aquam, quae in vinum transmutata est, mira Spiritus sancti potentia, suam semper aquae retinere naturam, adeo ut vinum simul sit et aqua? Hos itaque cachinnos ne moveant; ea Ruperti verba, non do qualibet mutatione, sed de penitus destructiva, si sapiunt, intelligant.

Porro advertant a Ruperto minime dictum quod [Col. 0145D] Spiritus sanctus panis et vini substantiam, secundum se et simpliciter (scholae voces non abhorreat distinguendi necessitas), sed «secundum exteriorem speciem quinque sensibus subactam,» non mutat aut destruit. Quod quid aliud dicere est quam Spiritus sancti operationem, qua panis et vinum in Christi corpus et sanguinem vertuntur, non mutare sensibiles panis et vini species, licet panis et vinum sub illis jam non sint, sed corpus et sanguis Domini. Et hanc esse Ruperti mentem ea omnia persuadent, quibus frequentissime Rupertus docet «panem videri, sed esse corpus Christi: sub panis et vini specie esse Christi corpus et sanguinem,» et his similia.

[Col. 0146A] Quae si male praesumptam suspicionem non superant, ipsi legunto quae Rupertus in cap. 6, lib. II, in Exodum scripsit: «Manibus suis, inquit, corpus et sanguinem suum sub specie panis ipse summus Pontifex obtulit.» Et in cap. 7, lib. IV: «Species utraeque panis et vini, ait Rupertus, de terra sumuntur; sed accedit substantiarum ac specierum creator Deus; non superficietenus inducit, sed efficaciter haec in carnem et sanguinem ejus convertit, permanente licet specie exteriori.» Prius jam in capite 32, lib. VII in Gen. scripserat «quod panis admotus et immersus terribili mysterio passionis Christi, adhuc panis videtur esse quod erat; et tamen in veritate Christus est, quod non erat.»

Qui tamen expresse dicit panem et vinum in corpus [Col. 0146B] et sanguinem Christi converti, remanente tamen exteriori specie, haud dubie non sensit panis et vini remanere substantiam, sed conversionem panis et vini in Christi corpus et sanguinem, quam transsubstantiationem vulgo vocamus, indubius asseruit. Qui tam aperte scribit panem immersum terribili passionis Christi mysterio videri esse quod erat.

Falso itaque Claudius minister ⁜ (110) posuit a Ruperto eo capite lib. II in Exodum eversum esse eucharisticae transsubstantiationis mysterium. Sed et alii viderint Ruperti censores, qua fidei religione, qua juris aequitate, quae in obscuris sicut et in dubiis pro possessore vult esse pronuntiandum, Rupertum, quasi qui impanationis errorem vel induxerit, vel saltem probaverit, et novo isto erroris figmento Lutheranis [Col. 0146C] praeluserit, ex obscuris, incertis levioribusque damnarunt; non auditis, quae sanam Ruperti fidem ineluctabiliter probant, evidentissimis, firmissimis gravissimisque testimoniis. Refellendus hic unus occurrit Gregorius a Valentia, qui de Ruperto aliud a caeteris cogitans, non negatam ab eo transsubstantiationem, sed in solis accidentibus ab eo positam dicit substantiarum mutationem; adeo ut in Ruperti mente, si Gregorio credas, nonnisi accidentibus substantiae differant, et una in aliam transeat sola accidentium transmutatione.

Singularem hanc de Ruperto sententiam Gregorius a Valentia ipse sic exponit in 3, disp. 6, q. 3, punct. 2, par. VII, ubi cum sibi objecisset quod Rupertus [Col. 0146D] abbas in cap. VII Joan. negat in sacramento mutari substantiam, sic objecto respondet: «Quod vero ad Rupertum abbatem attinet, nihil hic auctor peculiare de transmutatione ista docere voluit, sed errorem quemdam suum, qui pugnat etiam cum philosophia, huc similiter, sicut etiam ad alias rerum mutationes accommodavit. Est enim arbitratus eamdem esse substantiam panis, vini, corporis, sanguinis, et aliarum hujusmodi rerum, tantumque eas differre accidentibus; ac proinde censuit cum panis et vinum in corpus et sanguinem revera transmutantur, non mutari ibi rei substantiam. Quare testimonium istud Ruperti ex parte quidem potius est pro nobis: si [Col. 0147A] quidem sensit ita re ipsa mutari hic panem in corpus Christi, sicut mutari solet una res in alteram, quando juxta veram philosophiam mutatur substantialiter.»

Hic Gregorius a Valentia Rupertum non arguit erroris adversus transsubstantiationis fidem, sed duntaxat adversum humanam de rerum transmutationibus doctrinam; et Rupertum in philosophiam magis quam in catholicam veritatem peccasse objurgat. Verum et peripatheticae hujusce censurae momenta ponderanda sunt. Et adversus ipsam imprimis statuo Rupertum rerum principia, causas, alterationes et transmutationes perfecte novisse.

Novit enim 1. a Deo creatum unum commune principium, ex quo creata sint; materiam scilicet informem, quae hyle dicitur; et est proprie dicta substantia, [Col. 0147B] utpote primum subjectum ex quo et in quo suum esse habet quidquid in orbe inferiori creatum est, animam rationalem cum exceperis.

Novit, secundo, primam hanc substantiam per modos diversos, diversas qualitates et proprietates, diversimode figurari; diversisque hujusmodi formis indutam diversas exhibere species. Sic elementa formantur, quae ex hyle seu creata materia informi suum esse deducunt, et a variis modis, qualitatibus et proprietatibus, suam formam suumque nomen fortiuntur. Sic terra, quae ex hyle suum esse habet, terra dicitur ex eo quod sit gravis et sicca.

Novit, tertio, caetera constare ex elementorum substantiis, quarum diversa figuratio sub diversis modis, proprietatibus et qualitatibus, diversas rerum [Col. 0147C] quae ex illis compositae sunt definit naturas. Sic terra figurata aeris specie dicitur aes; et ipsum aes figuratum specie regis, dicitur rex. Et haec omnia, sive artis sive naturae opera, ex materia simul et forma consistunt, et mutabilia sunt.

Hanc omnem verioris philosophiae doctrinam Rupertus his verbis describit (lib. II De div. offic., c. 6) : «Artifex cum fabrili arte statuam figurat, materia formata, ejus est aeris species, scilicet imago imperatoris; aut, si maluerit, simulacrum Jovis. Ita, quod statuam nominamus, non est id quod est, quia non unum aut simplum aliquid est. Sic ne ipsum aes, antequam in ipso figuretur, simplum quid est, utpote cujus materia terra est multum ipsa differens, [Col. 0147D] quae videtur, aeris specie. Ipsam quoque si consideres terram, non est id quod est, ut puta quae a forma nomen habet; dicitur enim terra ex eo quod sit gravis et sicca: suum autem esse sumit ex hyle, quam dicunt materiam creatam informem. Similiter homo non est simpliciter hoc vel hoc, videlicet quia constat ex partibus, quae sunt anima et corpus, quas solubili vinculo nexas procul dubio mors dissociat. Sic et caetera quaecunque sunt ex materia simul et forma, ut dictum est; ideoque accidentium multitudini subjacent et mutabilia sunt. At vero Dei substantia simpla est, non formata, sed solummodo forma, forma, Inquam, carens materia.» Ex his paucis, velut ex ungue leonem, disce.

Novit, quarto, duplicis generis esse modos et qualitates; [Col. 0148A] substantiales alias, et alias accidentales. Illae sunt, quae rei constituunt speciem, et quae propterea, ut philosophi loquuntur, a re inesse suo permanente separari non possunt. Hae vero, quae sive in se mera sint, accidentia, sive per se substantiae sint, rei in sua natura constitutae ita adveniunt, ut ipsius non immutent speciem; vel sic absunt, ut nihilominus res suam servet entelechiam.

Ista Rupertus sic ponit (lib. X De divin. offi., c. 6) : «Omnis humana vel angelica creatura, omnesque substantiales qualitates, sine quibus nusquam ulla potest vel cogitari substantia, videlicet esse, vivere, sentire, et discernere, quae naturaliter insunt; et idcirco eidem abesse non possunt, per Filium simul cum ipsa substantia conditae sunt. At vero bene esse, [Col. 0148B] sancte vivere, recte sentire, prudenter discernere, vel sapienter intelligere, accidentales qualitates per Spiritum sanctum appositae sunt: quas ex eo constat accidentales esse, quia videlicet adsunt bono, et absunt malo homini vel angelo, natura vel substantia permanente. Et ne quis calumniae locus patere videatur, sic dictum est has qualitates accidentales esse, cum ipse Spiritus sanctus, cujus haec dona sunt, substantia sit; sicut mulieri procul dubio accidens est fetam esse, cum semen quo impraegnata est, vel illud de quo et per quid semen in ea transfusum est, substantia sit. Haec notis illustret philosophus cujus hic partes non ago.»

Novit, quinto, Rupertus diversas rerum species non ex accidentibus, sed ex substantialibus qualitatibus [Col. 0148C] definiri; ut inter diversas naturas non accidentale duntaxat, sed et substantiale, discrimen intercipiatur. Quamvis enim non per formam, quae distincta in se et re substantia sit, res una discernatur a caeteris, non propterea tamen accidentalibus solum qualitatibus, sed substantialibus, quibus ipsa constituitur, maxime distat ab aliis. Et licet qualitates substantiales, in se et secundum rem accidentia sint primo subjecto, seu primae substantiae cui adveniunt, non tamen naturae illi quam constituunt, et ratione cujus dicuntur substantiales. Haec fluunt ex praecedenti.

Novit, sexto, unius ejusdemque substantiae transmutationes et generationes fieri novis modis occurrentibus, novarumque qualitatum accessu, ac etiam [Col. 0148D] diversis maturationis gradibus. Haec Rupertus alio in opere (lib. II, in Joan. post. med.) edisserit, ubi eam aquae in vinum conversionem, quae sola naturae energia sit in vitibus, his exprimit: «Caeteris omnibus elementis cooperantibus efficitur hoc, quod aqua vinum sit in vitibus. Primo namque terrae gremio aqua suscipitur; sine cujus ope nullam posset praestare pinguedinem vitium, sive herbarum, vel arborum radicibus.» Ubi Rupertus aquam primum esse naturae principium sapientissime docet; quod et Helmontius hoc saeculo feliciter demonstravit. «Dehinc aeris blanda temperie provocatur ut erumpat in palmitibus, simulque beneficio caloris accedente, frondescit palmes, florescit, et uva paulatim decoquitur.»

[Col. 0149A] Quem, precor, apud sagaciores naturae indagatores reperis, qui mirandum hoc naturae opus disertius exposuerit; et diversos maturationis gradus, quibus internum efficiens externi beneficio totam rei scaenam peragit, clarius, brevius et doctius quam Rupertus noster explicuerit?

Absit itaque Rupertum in sanioris philosophiae placita peccasse, qui illius profundiora sagacissime scrutatus est, et ejus altiora subtilissime attigit. Non res solis accidentibus seu qualitatibus, ut vocat, accidentalibus, quae rei videlicet essentialem suae naturae perfectionem jam adeptae contingunt, inter sese differre Rupertus usquam sensit ac docuit. Non rerum ab una specie ad aliam transmutationes solis fieri illius speciei accidentibus ullibi dixit. Etiamsi [Col. 0149B] aquam, accidentis adjectione, in vinum transire nonnunquam Rupertus scripserit, accidentis nomine, non accidentales solum qualitates, quae a rei natura abesse possunt, significatas intelligens; sed substantias etiam substantialesque qualitates, quatenus materiae seu primo subjecto accidunt.

Falso igitur theologus Peripatheticus respondit quod Rupertus arbitratus sit eamdem esse substantiam panis, vini, corporis et sanguinis, et aliarum hujusmodi rerum, solisque ipsas accidentibus differre. Falsissime vero dixit Rupertum censuisse in hocce corporis et sanguinis Christi sacramento, rei, hoc est, panis et vini, non mutari substantiam, cum tot praeadductis testimoniis Rupertus sensisse probetur et docuisse panis et vini substantiam in Christi corpus [Col. 0149C] et sanguinem transire, converti et transmutari. Quod qui verum esset, si quae panis, eadem esset et sanguinis Christi substantia? Quomodo, inquam, panem et vinum in Christi corpus et sanguinem transmutari veraciter ab eo diceretur, qui unquam in aliam substantiam mutari denegaret?

Hac ergo unica et brevi argumentatione theologophilosophum falsi convinco. Rupertus admittit panis et vini in corpus et sanguinem Christi transmutationem. Hoc ipse a Valentia concedit, quod nec inficiari potest. Ergo transmutatio vel est substantiae vel est accidentis; cum in re nihil aliud sit et esse possit, juxta ipsiusmet Gregorii scholam. Annon est accidentis? nec enim a Valentia auderet Ruperto imponere quod usquam dixerit ipsas et solas panis et vini [Col. 0149D] species, seu accidentia, in sacramento mutari; quem in confesso est apud omnes infinitis propemodum locis docuisse ipsas solas exteriores panis et vini species in corporis et sanguinis Domini sacramento remanere. Superest ergo ut, quam Gregorius fatetur a Ruperto doceri, panis et vini transmutationem, fateatur in ipsa Ruperti doctrina non esse accidentis sed substantiae conversionem.

Et sic Gregorius suum potius corrigat sensum, quam Ruperti doctrinam emendet; quae tot censuris non fuit exagitata et expuncta, nisi ut potentius vindicata [Col. 0150A] prodiret illustrior; et magis probata fulgeret purior, fugata omni impanationis, ut Guitmundus loquitur, et invinationis umbra.

Quod si quis tam purae Ruperti fidei objicere velit errorem unionis hypostaticae panis et vini cum Verbo Patris, ad hunc censum praeallata Ruperti verba transferens, quibus vel obscuret, vel omnino deleat tanti doctoris gloriam, et hanc facile nebulam luce veritatis discutiemus.

Ab errore unionis hypostaticae panis et vini cum Verbo Patris in altaris sacramento venerabilem Rupertum defendit Vindex, et primo erroris illius sensum exponit.

Catholica fides de tremendo hoc corporis et sanguinis Domini sacramento credit et profitetur:

[Col. 0150B] Non solam in eo corporis et sanguinis Christi esse figuram, sed illud ipsummet Christi corpus, quod ex Virgine sumptum in cruce pependit, ipsumque illum Christi sanguinem qui pro multis fusus est; 2. panem et vinum transire seu transferri, transmutari, verti et converti in verum Christi corpus et sanguinem, sola remanente exteriori panis et vini specie.

In duobus his stat nostrae circa hoc sacramentum summa fidei, quam ut evertant nihil non moliuntur nostri temporis haeretici. Ipsam perpetua catholicorum scriptorum traditione obfirmatam a nobis immobiliter teneri ubi deprehenderunt, istorum verba sensum et mentem pervertere, hoc est in suos errores convertere omni studio conati sunt, hoc uno fidem [Col. 0150C] nostram posse concuti existimantes.

Albertinus prae caeteris (lib. III, pag. 902) , cum Anastasium Sinaitam ⁜ (111) , Germanum Constantinop. ⁜ (112) , Joan. Damasc. ⁜ (113) episcopos, conc. Nicaen. II, ⁜ (114) Nicephorum Constantinop. ⁜ (115) audiret aperte negantes hoc, quod est in eucharistiae sacramento, esse corporis et sanguinis Domini figuram et imaginem, eo videlicet intellectu quo figura et imago rei praesentiam excludit, et pro ipsa absente substituitur, et clare professos hoc esse illud ipsum corpus, quod de Virgine natum est; et illum ipsum sanguinem qui de Christi in cruce pendentis latere fluxit: panem denique et vinum in verum Christi corpus, quod pro nobis affixum est, et in verum ejus sanguinem, qui ad exhaurienda multorum peccata [Col. 0150D] effusus fuit, Spiritus sancti operatione transire, transferri, transmutari et converti: expressioribus hisce testimoniis ne virtus cedat, eis sensum affingit prorsus alienum. Quem putas? qui nec ipsius erroris faveat, nec nostrae patrocinetur fidei: ut si non ipsius, nec noster sit, sed omnino diversus.

Verum novator iste cum frustra mentita parentem, clamans nec mihi, nec tibi, sed dividatur, hac voce suum mendacium prodit. Quem ergo sensum evidentissime huic sanctorum Patrum doctrinae, quam a nostris partibus nititur distrahere, Albertinus attribuit? [Col. 0151A] Quem alius a subtili erroris magistro et ministro non excogitasset.

Commentus est enim mutatam esse a praenomitatis doctoribus Ecclesiae fidem, quae si ipsi credimus, quod absit! nonnisi figuram corporis et sanguinis Domini in altaris sacramento hactenus professa fuerat. Et ne vel invitus agnoscat ab his veram substantiae panis et vini in substantiam corporis et sanguinis Christi conversionem praedoceri, his eorum verbis quibus panem et vinum fieri Christi corpus et sanguinem, in corpus et sanguinem Domini transire, transferri, converti, et alia hujusmodi, expresse professi sunt, Albertinus vult hypostaticam duntaxat intelligi panis et vini cum Verbo divino unionem; qua videlicet panis et vinum in personae unitatem [Col. 0151B] conjuncta Verbo, et proinde simul ejus corpori et sanguini, vere dici possint, in Albertini sensu, corpus et sanguis Domini; sicut homo in Christo, propter hypostaticam naturae hominis unionem cum Verbo Dei, vere et catholice dicitur Deus.

Novum istud Albertini commentum doctissime confutavit liber aeterna luce dignus, cui titulus est: La perpetuite de la foy de la veritable presence du corps et du sang de Jesus-Christ au saint sacrement de l'Autel. Scio quidem acutissimam libri istius prodiisse refutationem, si refutatio dicenda est, et non magis errorum repetita congeries: ⁜ (116) at et ipsa, repetita confutatione potentius dissolvetur ab indefessis catholicae veritatis propugnatoribus. Hic labor [Col. 0151C] non illarum est partium quas hic sustineo.

Hoc tamen unum non extra rem noslram facile dixerim: istam videlicet hypostaticae panis et vini cum Verbo divino unionis haeresim, nedum exortam Guitmundi Aversani episcopi aetate, qui undecimo saeculo florebat usque ad annum millesimum octogesimum. Tria hujus rei certam fidem faciunt cuivis qui non omnem fidem rejicit.

1. Guitmundus ipse, Impanatorum recens natam haeresim accuratius exponens ⁜ (117) , validiusque confutans, manifeste declarat neminem esse qui eam admodum unionis hypostaticae divini Verbi cum natura humana ausit defendere, quive impanatum asserat Verbum; sicut Verbum carnem factum credimus; [Col. 0151D] vel qui panem et vinum dicat unum esse Christum, sicut Deum et hominem unum esse Christum confitemur. «Unde igitur, inquit, eucharisticus hic athleta, eos malus error iste impanationis pervasit? totus mundus concinit, sicut anima rationalis et caro unus est homo, ita Deus et homo unus est Christus: nemo dicere audet, ita Deus et homo et panis et vinum unus est Christus. Unde igitur istis nova haec companatio?»

2. Quamvis impanari Christum et invinari doceret nova haec heraesis, panem tamen et vinum per verba Salvatoris in carnem ejus et sanguinem verti nequaquam [Col. 0152A] credebat; sed panem et vinum cum Christi corpore et sanguine misceri, seu Christi corpus et sanguinem sub pane et vino latere existimabat ut Guitmundus eodem libro testatur.

3. Guitmundus, qui ea omnia quibus haec haeresis inniti videbatur, studiose inquirebat et discutiebat exacte, hypostaticam istam panis et vini cum Verbo unionem nullatenus protulit; quam tamen non simulasset, nec dimisisset, sed vehementer impetiisset, si in ea tunc temporis sita fuisset nova haec companationis haeresis.

Imo ipse eo loci totus est in sanctorum Patrum sententiis, ex quibus adversus istos impanatores demonstrat panem et vinum, mira Spiritus sancti operatione, fieri corpus et sanguinem Christi, transire, [Col. 0152B] transmutari et converti in Christi corpus et sanguinem. Quae sane ridendus effutiisset, si ea ipsa ultro admittentes adversarii, ea in sensu hypostaticae unionis exposuissent, quem Guitmundus nequidem attingere ausus sit. Ridendus ergo magis ille est, qui panaceae unionis istius hypostaticae haeresim a pluribus retro saeculis natam, et a multis non obscuri nominis tractatoribus, quos supra produximus, liberius traditam, audenter asseveravit.

Ipsa Guitmundo junior, non nisi sequenti saeculo prodiit, circa Algeri tempora, qui dum saeculo ineunte duodecimo, ad annum millesimum centesimum tricesimum floreret, hanc haeresim, ut novam et absurdam, his verbis describit: «Errantes quidam de quibusdam sanctorum verbis, dicunt ita personaliter [Col. 0152C] in pane impanatum Christum, sicut in carne humana personaliter incarnatum Deum. Quae haeresis, quia nova et absurda est, rationibus et auctoritatibus, prout Deus aspiraverit, radicitus est exstirpanda.»

Post haec fundamentum, cui novum hunc superstruebant errorem, Algerus subjicit: «Ex quadam enim similitudine, inquit, B. Augustini in libro Sententiarum Prosperi, suam sumunt et defendunt haeresim qua dicit sacrificium Ecclesiae duobus confici duobusque constare; sicut persona Christi constat et conficitur ex Deo et homine. Dicunt enim male subaudiendo, ita personaliter sacrificium Ecclesiae, id est Christum, in altari sacrificatum duobus [Col. 0152D] constare in eadem persona, sicut persona Christi constat ex Deo et homine.»

Quid etiam ipsi respondeant ad ea quae perverso huic dogmati objiciuntur, non tacet fortis hic Eucharastici sacramenti defensor: «Si autem, ait, opponitur illis quod illa elementorum species non sit cum Christo una persona, sed tantum sacramentum ejus, mysterium et figura: nec sic desistunt, dicentes, quia ita dicit beatus Ambrosius ad Gratianum; sicut dicitur sacramentum assumpti hominis, sic dicitur sacramentum Dominici corporis; et B. Maximus, Deum sub carnis mysterio venientem [Col. 0153A] Itemque in multis Scripturis dicitur Deus opertus humana forma vel figura; sicut Christus in altari, panis forma vel figura.»

Et paucis interjectis, absurdum hunc errorem ex his, quae opponebant, iterum sic explicat: «Sed item opponunt quia ita dicitur Christus assumere speciem vel formam panis in altari, sicut Verbum Dei speciem vel formam carnis in utero virginali; et sicut Verbum fit caro, sic panis fit eadem caro.»

Haec autem omnia novae istius haereseos commenta Algerus rationum et auctoritatum pondere validissime concutit et funditus evertit. Quod rei nostrae est prosequor.

Hisce Algeri et Guitmundi testimoniis probatissimum fit et evidentissimum quis novae illius et absurdae [Col. 0153B] haereseos Verbum hypostatice impanantis et invinantis sensus fuerit; quae fetulentis istius erroris origo; et tandem quae pestiferi hujusce monstri fuerint incrementa.

1. Berengariani non nisi figuram et signum corporis et sanguinis Christi in sacramento posuerunt.

2. Ecclesiae vero auctoritate rationibusque compressi, et ab ista pravitate dejecti ad eam, ut refert Guitmundus, confugerunt impietatem, qua Christi corpus et sanguinem in eucharistiae sacramento credentes, Christi corpus cum pane, quo posset comedi, et ejus sanguinem cum vino, quo possit potari, impie finxerunt; circa Guitmundi aetatem, qui hanc haeresim vocat novam companationem.

3. Cum autem nihil eis suppeteret unde hanc [Col. 0153C] Christi impanationem vel defenderent, vel utcunque suaderent; nullusque ea ratione Christum, qua Verbum incarnari profitemur, impanari hactenus ausus esset dicere, ut ipse Guitmundus testatur; errori tandem suo frena laxantes, circa Algeri tempora, eo blasphemiae sese egerunt praecipites, ut panem et vinum hypostatice unita Verbo, et ab eo in personae unitatem assumpta cum carne et sanguine, ore sacrilego pronuntiarent, teste Algero, sicut naturam hominis a verbo assumptam ex catholica fide credimus.

Haec prima et vera hypostaticae impanationis origo est, non ab Anastasio, Damasceno, aut aliis orthodoxis scriptoribus, sed ab haereticis Berengarianis [Col. 0153D] repetenda; non septimo sed duodecimo saeculo censenda; nec sua novitate haec haeresis Ecclesiae mutavit fidem, cum fere simul exstincta ac nata fuerit, nullusque ei, quem sciam, nisi Joannes Parisiensis ⁜ (118) usquam faverit. Quis ergo jam non rideat Albertini fabulam, qua ut catholicorum tractatorum fidem eluderet et doctrinam, faciliusque plus aequo credulis illuderet, finxit ab eis, ubi panem et vinum fieri et esse Christi corpus et sanguinem, panem et vinum, mysticis Ecclesiae consecrationibus, in corpus [Col. 0154A] et sanguinem Domini, transire, transferri, transmutari, converti, et alia hujusmodi expresse docuerunt, novam et absurdam hypostaticae companationis seu unionis panis et vini cum Verbo divino haeresim inductam fuisse.

Corruat ergo tota Albertini machina, qua nostrae fidei de adorando corporis et Sanguinis Domini sacramento firmitatem concutere voluit, perpetuam catholicae illius traditionis seriem tentans, sed frustra, abrumpere.

Sed et Bellarmini ⁜ (119) pariter et Vasquis censura hic castiganda est. Insignis ille purpuratus, Rupertum suis ut illustraret observationibus, iis omnibus quae ex Algero de novo et absurdo hypostaticae impanationis errore supra protulimus, novam Ruperti [Col. 0154B] haeresim describi, et tacito nomine denotari, quasi ex tripode pronuntiavit, adeo ut nova haec Ruperti haeresis in causa esse ab eo dicatur, cur abbatis illius Tuitiensis opera, alioquin non indocta, ut ipse loquitur, sine luce jacuerint et honore in tenebris oblivionis, annis circiter quadringentis. Qua autem veri aequitate Bellarminus id de Ruperti operibus censuerit, supra jam statim ostendimus, infra graviorem de haeresi impanationis per hypostasim calumniam confutaturi.

Iste vero subtilioris juxta ac promptioris ingenii, ad annum millesimum sexagesimum hujusce erroris initia revocat, utpote quem a Valeramno, auctore, ut putat, librorum De divinis officiis, arbitratus est exiisse, Bellarmini judicium sic temperans, ut Rupertum [Col. 0154C] istius haereseos non velit esse parentem, sed patronum:

Primum Vasquis errorem circa haereseos istius primordia jam supra satis prodidimus; cum ubi nondum Guitmundi aetate exortam probavimus, tum ubi Valeramno Attembergensi opus De divinis officiis, omni jure subripuimus. Temperatae autem istius censurae excessum ad justum statim deducemus moderamen; ubi Tuitiensem nullatenus isti fuisse patrocinatum errori, plenius planiusque demonstrabimus.

Jam ergo Ruperti fidem, quem ut patrem sapientia et sanctitate veneror, quem ut fratrem professione diligo, et quem ut doctorem catholicum audio, ea [Col. 0154D] omni, quae filii est, pietate; ea omni, quae fratris est, charitate; et ea omni, quae discipuli est, observantia et studio, ab unionis istius hypostaticae panis et vini cum Verbo divino impia novitate et nova impietate vindicandum aggredior.

Rupertum ab errore unionis hypostaticae panis et vini cum verbo asserit Vindex.

Ruperti doctrinam ab erroris istius absurda impietate liberam faciunt et protestantur haec maxime.

[Col. 0155A] 1. Quod catholicorum nemo ex antiquioribus Ruperti fidem ista labe resperserit.

2. Quod ex ipsis sancti illius doctoris aemulis, qui scripta ejus legebant ut ei insidiarentur, et eum caperent in sermone, nullus eum blasphemiae istius pravitatis insimulaverit.

3. Quod catholici scriptores Ruperti opera, ea etiam in quibus hanc haeresim ipsum docuisse Bellarminus et Vasquez observant, nulla cujuscunque erroris suspicione, sed multa doctrinae et fidei laude exceperint.

4. Quod noster Tuitiensis profanam hanc et sacrilegam novitatem solum nullo usquam in libro scripserit, sed sententiam huic errori oppositam pluribus in locis expresserit.

[Col. 0155B] 5. Si quando obscurius de eucharistica veritate disseruit, nihil tamen de ipsa protulit quod sanctorum Patrum fidei, vel doctrinae, vel etiam verbis, ullatenus adversetur, quodque cum eorum sententiis non possit facile conciliari.

Ad 1. Qui Christi Spiritum habet, non modo sicut Christus ambulavit, debet et ipse ambulare, sed etiam sicut Christus judicavit, et ipse debet judicare, et ita non condemnare quem nemo condemnat.

Qua ergo Christianae pietatis justitia Rupertum nostrum, quasi qui adultera fide monstrum hoc erroris ediderit, condemnare ausi sunt? Quos testes habent erroris? Quos judices? Nullum testem proferunt, qui hunc Tuitiensis errorem deferat. Nullum judicem audiunt, qui impietatis istius Rupertum [Col. 0155C] damnaverit. Quid ergo in eam sententiam dicunt?

Algerum quidem Bellarminus habet novam hanc haeresim acerrime insectantem. At cujus haec haeresis erat? Nunquid Ruperti? Quia non Algeri sed ab Algero impugnatur? Quid ergo Ruperti magis quam alius? Quo signo Tuitiensem Algerus notat? Quo ergo Tuitiensem magis quam alium ab Algero denotari Bellarminus discernit? Quia, inquit, Rupertus Algero paulo senior. Nonne et coaetanei haec haeresis esse potuit? Sed si paulo senioris fuit, solusne Rupertus Algero paulo senior? Tot viri scientia illustres, qui saeculo duodecimo ineunte floruerunt, nonne, juxta ipsius Bellarmini Chronica, sunt Algero paulo seniores? Quid ergo solus ea tempestate [Col. 0155D] Rupertus pravitatis istius reus tenebitur? Sed si nec ipso Algero Tuitiensis est senior, quippe qui ad annum 1135 floruerit, Algerus vero ad annum 1130, quod Bellarmino superest erroris istius in Ruperto indicium? Quid si ipso Algeri testimonio Rupertus ab absurdae illius et novae hypostaticae companationis nomine purgatur, quo teste, quo jure Rupertus impiissimae istius unionis panis et vini cum Verbo divino reus et auctor a Bellarmino denuntiatur?

Ex ipsius autem Algeri verbis mihi fit evidens Rupertum, eorum nomine qui hanc invexerunt haeresim, nequaquam ab eo fuisse denotatum. Hanc enim, in quam ferventi catholicae fidei zelo totus invehitur, novam haeresim describens Algerus ponit, quod (errantes quidam de quibusdam sanctorum verbis dicunt [Col. 0156A] ita personaliter in pane impanatum Christum, sicut et in carne humana personaliter incarnatum Deum.

In qua erroris istius pictura tria in Ruperti vindictam adverto.

1. Non unum aliquem, sed plures istius unionis defensores ab Algero designari. Unde nec ex ista Algeri descriptione uni Ruperto ascribenda est haec haeresis.

2. Rupertum ingenui adhuc et liberi animi fuisse, ut aliorum non serviret placitis, ut de se ipse testatur, et ejus scripta constanter probant. Unde ne iis quidem in locis, in quibus errorem hunc docuisse arguitur, ulla Rupertus adducit sanctorum testimonia, quibus novam hanc panis et vini cum Verbo [Col. 0156B] Patris hypostaticam unionem stabilire studet. Non ergo Rupertus is est qui de quibusdam sanctorum verbis dixerit «personaliter impanatum Christum,» etc.

3. Hanc propositionem, «ita personaliter in pane impanatus est Christus, sicut et in carne humana incarnatus Deus,» neque in terminis, neque in sensu in ullo Tuitiensis operum positam legi. Quo libro Rupertus dixit Christum in eucharistia esse personaliter impanatum? Qua pagina scripsit panem et vinum unam esse cum Verbo divino personam in sacramento? Qua linea expressit panem et vinum a Verbo personaliter assumpta, et ei in personae unitatem conjuncta? Nihil istorum in Tuitiensis operibus legeris: non ergo Rupertus ex illis [Col. 0156C] est quos Algerus dicere enarrat ita personaliter in pane impanatum Christum, sicut et in carne humana personaliter incarnatum Deum.

Alterum, quo ab istius erroris calumnia ex ipso Algeri testimonio vindicatur Rupertus, illud est: Algerus, hypostaticae illius impanationis argumenta deducens, ait quod «ex quadam similitudine B. Augustini in libro Sent. Prosperi, suam sumunt et defendunt haeresim, qua dicit sacrificium Ecclesiae duobus confici duobusque constare, sicut persona Christi constat, et conficitur ex Deo et homine.»

Haec autem quid adversus Tuitiensem, qui ne quidem sententiae illius, quae inter Augustinianas non legitur, usquam meminit; quique nullibi scribit «ita personaliter missae sacrificium, id est Christum, in [Col. 0156D] altari sacrificatum duobus constare in eadem persona; sicut persona Christi ex Deo et homine.» Quod ex praecitata sententia novatores isti, male subaudiendo, inquit, Algerus consequi dicebant. Quid ergo Rupertum haec Algeri censura premit? Imo ipsa nostrum Tuitiensem absolvit, qui nihil istorum uspiam exposuit quae ipsa expungit.

Porro Algerus eos solum hic impetit, qui, cum eis objiceretur elementorum species non esse unam cum Christo personam, sed ejus duntaxat sacramentum mysterium et figuram, opponebat ex Ambrosio, «quod sicut dicitur sacramentum assumpti hominis, sic dicitur sacramentum Dominici corporis.» Et ex maximo, «quod dicitur Deus sub carnis mysterio [Col. 0157A] veniens;» tandemque ex multis scripturis, «quod Deus dicitur opertus humana forma vel figura, sicut Christus in altari, panis forma vel figura.» At istorum qui in Ruperti libris objectum invenies aut propositum, cum nec prolata B. Ambrosii et B. Maximi verba in illis assiduo lectori usquam occurrant.

Sed nec Tuitiensis panem et vinum, sive panis et vini species, ullatenus dici patitur corporis Dominici figuram, sacramentum aut mysterium. Etsi enim ex catholicis divini Verbi tractatoribus nonnulli panem et vinum, seu panem et calicem, sive panis et vini specie, nonnunquam dixerint corporis et sanguinis Domini typum, figuram, signum, sacramentum et mysterium, sed ita ut corporis illius et sanguinis ab eucharistia non excluderent veritatem, [Col. 0157B] his tamen vocibus plures alii, et Rupertus maxime, abstinendum judicarunt. Procul ergo a mente Ruperti fuit ea proferre testimonia quibus panis et vini species, corporis et sanguinis Dominici figura, signum aut mysterium dicerentur. Procul ergo ab Algeri denotatione Rupertus.

Verum si nihil eorum quae, quos Algerus insequitur impanatores hypostatici opponunt, Tuitiensis abbas opponit; si nihil eorum quae inferunt, Rupertus infert; si nihil eorum quae ipsi assumunt, iste assumit: qua judicii aequitate iste inter ipsos, Catholicus inter novatores, Rupertus inter hypostaticos impanatores, et eorum dux censeri potuit? Quo aequitatis judicio justus cum impiis damnabitur? Si jura volunt eidem subesse damnationis supplicio, qui [Col. 0157C] in eadem damnationis causa sunt, eadem jura vetant eidem subjici damnationi, quos nulla causa ei tenet obnoxios ⁜ (120) .

Sed maxime jura prohibent in eum sententiam ferri, quem nullus accusator denuntiat, et quem nullus testis reum probat. Si ergo ipsiusmet Algeri testimonio, quo uno damnandus Bellarmino veniebat Rupertus absolvitur: de Ruperti doctrina quid pronuntiandum nisi ipsam ab hypostaticae impanationis errore purissimam nihil nisi catholicum sapere. Et hoc primum sit illius puritatis argumentum.

Alterum do. Sana adeo Tuitiensis doctrina fuit, et ab hypostaticis commentationibus aliena, ut nec invidiae perspicaciores oculi vel figmenti illius umbram [Col. 0157D] in Ruperti operibus potuerint deprehendere. In ipso harumce vindiciarum proloquio praefati sumus quos Rupertus aemulos sustinuerit, qui tamen neutiquam ei novam hanc et absurdam hypostaticae impanationis haeresim objectarunt.

Si ferre non potuit haec ardens aemulorum invidia quod Rupertus, nulla, ut ipsis videbatur, fretus auctoritate, scripserat Christum corpus suum Judae non porrexisse; qui ferre potuit Tuitiensem adversus tot SS. Patrum testimonia, et ipsam totius Ecclesiae [Col. 0158A] fidem impia novitate docere panis substantiam in eucharistia manere hypostatice unitam Verbo: unam fieri panis et vini, mysticis consecrationibus, cum Verbo divino personam?

Qua ergo fidei religione in eum ageris, quem nec ipsa invidia mordet? Qua legum pietate novae haereseos damnas, quem nec invidus accusat? Nihil in Ruperto leges quod aemulorum invidia studiosius non evolverit; sed errorem intelligis, ut damnes quem nec ipsa deprehendere potuit, ut caperet. Sic zelus quem scientia non dirigit ipsa nonnunquam invidia mordacior est.

Tertium, quo recta sancti illius doctoris fides potentius arguitur, illud esto. Rupertum perversae istius impietatis non solum ejus aemuli, sed et summi [Col. 0158B] Ecclesiae principes coelestis in eo donum intelligentiae commendant; eum ad scribendum votis omnibus impellunt, et ejus scripta multis laudibus celebrant: Cuno videlicet, seu Cono, qui cum S. Michaelis Syngebergensis coenobio multa pietate praefuisset Ecclesiae Ratisponensium praeficitur; Fridericus illustrissimus Coloniensium archiepiscopus; sed et Guillelmus episcopus Praenestinus, sedis apostolicae in Germania tunc legatus. Omni dignitatis et pietatis et doctrinae splendore illustres hos Rupertus habet testes suae fidei, ut caeteros sileam de quibus jam supra satis.

Sed et ipse Christi vicarius Ruperti libros gratulabundus excipit; noster enim Tuitiensis jam morti proximus, nempe post incendium Tuitii, suos, quos [Col. 0158C] De divinis officiis, et in Joannem, et in Exodum scripserat libros, et alios omnes ad summi pontificis pedes detulit. Quod qua fronte praestitisset doctor alioquin catholicus, si in eis haeresim Berengariana deteriorem, ut notat Algerus, absurda et impia novitate tradidisset?

Quo tandem pietatis amore Cuno, episcopus Ratisponensis, quo scientiarum studio Fridericus archiepicopus Coloniensis, quo fidei zelo Guillelmus sanctae sedis legatus, et alii Rupertum ad nova semper opera provocabant; ejusque scripta, ea etiam quae magis subsunt erroris suspicioni, eo omni quod puriori doctrinae debetur studio pervolvebant; et suo summique pontificis nomini dicata prodire [Col. 0158D] gratulabantur? Alius a me suspicabitur libros tantis insignitos nominibus, summae impietatis haeresim docuisse hypostaticam, videlicet divini Verbi in sacramento altaris impanationem.

Illorum omnium qui castissimam Ruperti fidem, et coelestem ejus in Scripturis sacris intelligentiam protestati sunt, si testimonia hic regererem quae supra posui, tum ubi ab omni errore Rupertum defendi, tum ubi singulare illud Ruperti donum eduxi, fidei doctrinaeque sancti illius abbatis coronam [Col. 0159A] retexerem. Quod ne cui grave sit ex jam prolatis catholicorum doctorum de Ruperti doctrina sententiis, quid nobis adversus illius censores juris sit, quaeso, judicet quisquis non omnino desipit. Illi alta sapientes, ut Facundi verba loquar, l. IX, c. 5, respuunt et nihil pendunt sanctorum Patrum sententias, a quibus approbatus atque laudatus est noster Tuitiensis; nos humilibus consentientes, obedienter eas et cum debita veneratione suscipimus. Illi auctoritatem inconsulto tribuunt haereticorum erroribus, asserentes eos honoratorum virorum, et prae caeteris, Ruperti, praedicationis similia docuisse; nos autem nullam donantes haereticis occasionem, proinde respondemus quod tales blasphemias, hypostaticae videlicet impanationis, nunquam Ecclesia [Col. 0159B] Christi susceperit; sed omnem novitatem, mox ut exorta est, refutavit.

Quarta intemeratae Ruperti fidei brevis et efficax ista sit probatio. Qui verbis expressis innumerisque propemodum locis, ut de Tuitiensi ostendimus, professus est panem et vinum transmutari, verti et converti in Christi corpus et sanguinem, profecto sensisse credendus non est panis et vini substantiam hypostatica unione conjungi Verbo; vel nulla Patrum de transsubstantiatione fides, qui, ut jam observavimus, non aliis eam verbis nobis contradiderunt.

Ecquis alius horumce verborum sensus potest intelligi quam panem et vinum, desinendo esse quod erant, incipere esse Christi corpus et sanguinem, quod non erant; quam panem et vinum suam exuere [Col. 0159C] naturam, ut carnis et sanguinis Christi substantiam induant; quam denique panem et vinum transmutata et conversa, ineffabilis Spiritus sancti operatione, in corpus et sanguinem Dominicum, jam non amplius esse panem et vinum; sed esse duntaxat Christi corpus et sanguinem? Qua grammaticae lege, quo tropo, qua elocutionis figura panem et vinum transmutari et converti in corpus et sanguinem Domini, idem in sensu est, ac panem et vinum hypostatice uniri seu Verbo, seu corpori et sanguini Domini? Quis Catholicus hypostaticam carnis cum Verbo unionem, quam fide divina in Christo credit, unquam his verbis, «Caro transmutatur, vertitur et convertitur in Verbum,» aut expressit, aut [Col. 0159D] expressam intellexit? Quis non audiret haereticus Eutychianus, qui ineffabilem divini Verbi oeconomiam his vocibus efferat, «Caro in Verbum transmutata, versa et conversa est?» et in oppositum quis non haberetur saltem in voce Catholicus, qui carnem hominis in personae unitatem conjungi Verbo divino profiteretur? His eum vocibus, «Caro hominis in personae unitatem divino Verbo conjuncta subsistit,» carnem in Verbum Dei transmutari et converti, sentire et intelligere, quis jure aliquo posset suspicari?

Cum ergo Rupertus libris integris, plenisque paginis stupendam panis et vini in corpus et sanguinem Dominicum conversionem et transmutationem, istis et nihilo diversis vocibus exprimat et demonstret; [Col. 0160A] aliud omnino oppositum ab eo sentiri; manere quippe panis et vini substantiam divino Verbo hypostaticae unionis nexu cunjunctam, credere nefas est.

Esto, quis inquiet, haec Ruperti verba in hunc sensum deducere non liceat. Si vero pluribus aliis in locis suum hunc de panis et vini cum Verbo Patris hypostatica unione sensum exposuit, et disseminavit errorem, quid injuriae est damnare quod recta fides reprobat? At nec iis ipsis in locis ex ore suo Rupertus judicandus est, in quibus nihil protulit quod cum SS. PP. doctrina et fide non perfecte consonet. Et hoc ultimum est integrae fidei illibataeque doctrinae Tuitiensis argumentum; quod ut prosequar,

[Col. 0160B] Explanantur asperiora venerabilis Ruperti loca; et explicantur obscuriora.—Si quid aliquando subobscure locutus est Rupertus, nihil tamen protulit quod sanctorum Patrum sententiis non sit omnino conforme.

Primus occurrit locus in secundo capite lib. II. De div. off., ubi Rupertus haec habet:

«Unitas enim Verbi unitatem efficit sacrificii. Similiter enim unum Verbum et olim carnem de Maria Virgine sumpsit, et nunc de altari salutarem hostiam accipit.»

Alter locus ex ejusdem libri capite 9 profertur, in quo sic legimus:

«Verbum quod humanam acceperat naturam, id est in carne manens, panis et vini accipiebat substantiam, vita media, panem cum sua carne, vinum [Col. 0160C] cum suo jungebat sanguine. Quemadmodum in corporeis sensibus menti et corpulento aeri media lingua intervenit, et utrumque conjungens unum efficit: sic Verbum Patris carni et sanguini, quem de utero Virginis assumpserat et pani ac vino quod de altari assumpsit, medicum interveniens, unum sacrificium efficit.» Exilit hic criticus, sed cito resiliet, cum genuina istorum expositio Ruperti sensum dederit.

Tertius locus est in lib. VI in Joan.

«Quod si quis, ait Rupertus, a nobis quaerat quomodo panis qui hoc anno de terra creatur, corpus Christi fit quod in cruce pependit, et vinum quod praesentibus expressum est acinis, ille sanguis [Col. 0160D] ejus fit quem de latere suo fudit? interrogemus eum quomodo Filius hominis, qui utique de femina conceptus et de terra natus est, de coelo descenderit? vel quomodo, antequam in coelum ascenderet, jam in coelo esse potuerit, juxta veritatem ipsius dicentis: Et nemo ascendit in coelum nisi qui descendit de coelo, Filius hominis qui est in coelo. Hoc profecto si quis sapit, respondere poterit quod propter unitatem Dei et hominis Christi illud rectissime dictum sit; quia videlicet unus est Christus, Filius hominis cum Filio Dei qui de coelo descendit; quique, cum esset in terra, nihilominus et in coelo et ubique erat. Quippe quem locus nullus concludit, quia incircumscripta est natura Divinitatis. Ergo verbis paululum demutatis dicam ei: Nemo te sublevat in [Col. 0161A] coelum nisi hic panis qui descendit de coelo; hoc corpus Domini quod pependit in ligno, et hic sanguis ejus qui effusus est pro omni mundo, nempe si priorem sententiam vidit, de ista non video quid dubitet. Unitas enim Verbi unum efficit corpus Christi, ut illud quod tunc in cruce pependit, et istud quod nunc Ecclesiae fides ore sacro conficit, unum corpus sit, una, inquam, caro et unus sanguis sit.»

Quartus locus infra ex eodem capite petitur, ubi Rupertus ait:

«Verbum, quod est panis angelorum, caro factum est, non mutatum in carnem, sed assumendo carnem; sic idipsum Verbum jam dudum caro factum, panis visibilis fit, non mutatum in panem, sed assumendo [Col. 0161B] et in unitatem personae suae transferendo panem. Proinde sicut de carne nostra quam Virgo Maria peperit, vere fatemur propter unitatem personae, quia Deus est: nihilominus de pane isto visibili, quem ejusdem Verbi invisibilis divinitas assumens in carnem suam transfert, vere et catholice censemus quia corpus Christi est.»

Quintus locus ex lib. VII in Joan. adducit.

«Non ita consenuit fides nostra, ait Rupertus, ut non videat se frangere panem Dei, et integrum servare Filium Dei; quomodo senex Abraham videre potuit, ut et arietem percuteret, et filium arae superpositum non laederet. Licet panis iste visibilis cum invisibili Filio Dei unum factus sit, aries autem ille cum Isaac, pro quo eidem arae impositus est, unum [Col. 0161C] esse vel fieri non potuerit. Nam Dei Filius, id est Deus et homo, habet in se virtutem effectivam qua sibi uniat panem istum visibilem; Isaac autem illum sibi concorporare salva utraque substantia non poterat arietem . . . . Quia revera sicut Deus et homo unus est Christus, sic et ipse panis visibilis consecratus, cum illa carne quae pependit in cruce, una caro est, unum est Christi corpus. Et quia sicut in vera carnis morte divinitas nihil passa est, sic ubi in altari verum Christi corpus immolatur, frangitur et manducatur eadem Christi humanitas, quae semel passa est et resurrexit, nihil patitur, nec enim jam moritur.»

Sextus locus ex decimo capite libri II in Exod. in quo Rupertus sic loquitur:

[Col. 0161D] «Sicut naturam humanam non destruxit, cum illam operatione sua ex utero Virginis, Deus Verbo in unitatem personae conjunxit, sic substantiam panis et vini secundum exteriorem speciem quinque sensibus subactam non mutat aut destruit, cum eidem Verbo in unitatem corporis ejusdem quod in cruce pependit, et sanguinis ejusdem quem de latere suo fudit, ista conjungit. Item quomodo Verbum, a summo demissum, caro factum est, non mutatum in carnem, sed assumendo carnem; sic panis et vinum, utrumque ab imo sublevatum, fit corpus Christi et sanguis, non mutatum in carnis saporem, [Col. 0162A] sive in sanguinis horrorem, sed assumendo invisibiliter utriusque, divinae scilicet et humanae, quae in Christo est, immortalis substantiae veritatem. Proinde sicut hominem, qui de Virgine sumptus in cruce pependit, recte et catholice Deum confitemur, sic veraciter hoc quod sumimus de sancto altari, Christum dicimus et agnum Dei praedicamus.»

Ex tam evidentibus ipsiusmet Ruperti testimoniis Rupertum quis non damnet? At judicium praeceps non raro injustum est. Ex Facundo (lib. X, c. 4) disce quod «et multa sicut sentimus eloquimur, et multa non sicut a nobis proferentur, ita suscipiuntur ab aliis.» Disce quod (lib. eodem, c. 5) «non ex levi sono verborum, sed ex intentione dicentis aestimanda sunt quae dicuntur.»

[Col. 0162B] Haec omnia sunt quae subodorari potui Tuitiensis loca, in quibus novae et absurdae hypostaticae impanationis sparsisse semina, vel fundamenta jecisse a minus aequis censoribus judicatur. Haec itaque attentius modo expendere susceptarum est partium, ut videlicet, dato legitimo Ruperti sensu, quantum cum recta fide, cum SS. Patribus et secum in omnibus perpetuo Rupertus consenserit, palam omnibus fiat.

Quod ut felicius consequar, duo potissima a SS. Patribus circa corporis Christi sacramentum et ejus unitatem nobis tradita hic statuo: Christi corpus, quod in altari divina virtute conficitur, esse illud ipsum Christi corpus quod Verbo Dei in personae [Col. 0162C] unitatem, seu, ut loquuntur, hyposttaice conjunctum est; et proinde ipsummet corpus Verbi, quod in sinu Virginis formatum et ex ea natum est, quod in cruce pependit, quod surrexit a morte, et sedet a dextris virtutis Dei.

Adeo ut istius unitatis qua corpus quod est in altari; et illud quod est in coelo, non duo corpora sed unum sunt corpus, prima et maxima ratio sit unitas Verbi. Cum enim non sit nisi unus Christus in Verbo divino subsistens et non sit nisi unum corpus Verbi, consequens est non esse nisi unum Christi corpus, et quod in coelo sedet et quod latet in sacramento.

Equidem scio ex doctoribus catholicis nonnullos corpus illud, quod in altari consecratur, secundum [Col. 0162D] aliquam rationem distinxisse a corpore quod de Virgine natum et quod pro peccatis totius mundi cruci affixum est.

Epiphanius ⁜ (121) . «Hoc meum est, inquit, hoc et hoc videmus quod non aequale est, neque simile non imagini in carne, non invisibili Deitati, non lineamentis membrorum.» Et Rabanus contra Paschasium expressius dicit, «aliud corpus Christi passum, aliud in sacramento.»

Ipse Lanfrancus ⁜ (122) fatetur ipsum corpus, quod de Virgine sumptum est, nos sumere, et tamen non ipsum. «Ipsum scilicet in substantia,» ut suam et [Col. 0163A] aliorum simul mentem ibi explicat; «non ipsum, in qualitatibus et exteriori specie seu forma.

Ne tamen aliud in cruce, et aliud in altari Christi corpus diceretur, prohibuerunt alii, et prae omnibus noster Tuitiensis qui, adductis omnibus in locis id unum attendentibus, probat non aliud, sed unum idem corpus esse et quod cruci affixum seu ex Virgine natum est, et quod in altari consecratur.

Juxta catholici, quem Lanfrancus exposuit, sensus rationem, nonnunquam a priscis maxime scriptoribus istud sacramentum; sive Christi corpus quod est in sacramento, catholice dici potuit, ut et catholice dictum est, corporis quod in ligno pependit, et sanguinis qui in cruce fusus est, typus, similitudo et figura. Quibus tamen vocibus, alio tempore ne moverent [Col. 0163B] scandalum, alii parcendum voluerunt, inter quos spectatur abbas Tuitiensis.

Eodem utique sensu aliqui hoc corpus, quod est sub exteriori panis specie, dicere non dubitarunt visibile et videri, palpabile et tractari, ac etiam frangi, ut in Chrysostomo legitur. Quod aliis non visum est qui corpus illud quod est in sacramento, invisibile, intelligibile et spirituale; quod autem in coelo, visibile et palpabile praedicarunt. «Caro, inquit Lanfrancus, carnis et sanguinis sacramentum est. Carne et sanguine, utroque invisibili, intelligibili, significatur Redemptoris corpus visibile, palpabile, manifestum, plenum gratia omnium virtutum.»

Quamvis autem non una omnium vox consonet catholicorum Patrum, unus tamen omnium sensus est; [Col. 0163C] nec ista vocum diversitas ullam fidei aut doctrinae dissonantiam induxit, sed unam eamdemque adorandi hujusce sacramenti fidem variis modulis expressit.

Qui enim Christi corpus, quod Ecclesiae precibus conficitur, dixerunt, secundum exteriorem videlicet panis speciem, aliud ab eo quod in cruce pependit, et quod modo sedet ad dexteram Patris: qui eucharistiam dixerunt typum et figuram Christi in cruce morientis: qui corpus in sacramento dixerunt invisibile et intelligibile, in coelis autem palpabile et visibile: quique in altari Christi corpus absconditum dixerunt, in coelis vero manifestum; hi omnes uno sensu et una fide professi sunt non esse duo [Col. 0163D] Verbi divini corpora; sed unum corpus, sive quod e Virgine natum, in cruce passum et jam in coelo gloriosum; sive quod mysticis consecrationibus in altari oblatum, et sub sensibili elementorum specie invisibiliter adorandum; utpote manens Verbo divino indivisibiliter unitum. Hanc corporis et sanguinis in altaris mysterio et Incarnationis comparatione seu ex unione Verbi cum carne, Justinus sic proponit ⁜ (123) : «Non sicut communem panem, neque communem potum, ista (quae per gratiarum actionem sacerdos benedixit) sumimus; sed quemadmodum per Verbum Dei caro factus est Jesus [Col. 0164A] Christus Salvator noster, et carnem et sanguinem propter nostram salutem habuit; similiter et eam in qua per preces Verbi ejus ab ipso gratiae sunt actae alimoniam, ex qua sanguis et caro per mutationem aluntur, incarnati illius Jesu carnem et sanguinem esse sumus edocti. Nam apostoli in commentariis a se factis, quae Evangelia vocantur, sice docent sibi praecepisse Jesum, qui accipiens panem et gratias agens dixit: Hoc facite in meam commemorationem. Hoc est corpus meum. Et similiter accipiens calicem et gratias agens dixit: Hic est sanguis meus, » etc.

Quae aureunt Chrysostomi flumen de ista Dominici corporis veritate et unitate effudit, accipe ⁜ (124) : «Corpus illud (quod est in sacramento) unitum est [Col. 0164B] Christo. Hoc corpus, quod in altaris sacrificio frangitur, affixum verberatum. Hoc idem corpus, cruentatum, lancea vulneratum. Quod est in calice, id est quod e latere fluxit. Et alio in sermone ait ⁜ (125) , quod corpus illud cujus in mensa efficimur participes et hic sanguis quem in altari delibamus, illius corpus est et sanguis, qui supra coelos residet, qui ab angelis suppliciter adoratur; illius qui proxime assistit immortali Dei potentiae.»

Breve sed quam potens et quam dulce Ambrosii eloquium ⁜ (126) : «Hoc quod conficimus corpus ex Virgine est.» Quod Hesychius pluribus explicat ⁜ (127) . «Sancta sanctorum sunt propria Christi mysteria, quia ipsius est corpus, de quo Gabriel ad Virginem dicebat: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus [Col. 0164C] Altissimi obumbrabit tibi; ideo quod nascetur ex te Sanctum, vocabitur Filius Dei. »

Gregorius Nyssenus in sermone cathechistico ⁜ (128) de divinis sacramentis, cujus Euthymius Bessarion et Garetius habent mentionem, his omnibus expressius docet quod panis et vinum fiunt et sunt in sacramento unum Christi corpus Verbo divino hypostatice unitum; sicut panis et vinum, quibus Christus vescebatur, ipsum fiebant divinum ejus corpus in unitate personae conjunctum Verbo.

Unde et hujusce quaestionis difficultatem, quomodo unum illud Christi corpus ex multis panibus sic conficitur, et singulis coelesti huic mensae accumbentibus ita distribuitur, ut nullam sui multiplicationem [Col. 0164D] imminutionemve subeat, ea, quam Sacramentarii attendant, ratione dissolvit. Videlicet quod sicut panem et vinum ipsis vescendo Verbum fecit corpus et sanguinem suum, ita nunc Verbum proferendo, panem et vinum in quovis altari facit eamdem carnem seu corpus idem, et eumdem sanguinem suum; cum ex unoquoque pane et unoquoque vino unum et idem Christi corpus conficiatur; ita tamen ut qui hanc Christi carnem sumit sub una panis specie, non eam sumat sub altera, in qua nihilominus integra perseverat. Sicque sine sui diminutione divinum Verbum seipsum cunctis credentibus [Col. 0165A] impertit, per carnem quae ex pane ad multiplicem sui distributionem, multiplicemque fidelium refectionem in altari conficitur.

Cyrillus in Joan. ⁜ (129) paucis quidem sed luculentis istam Corporis Christi unitatem declarat, cum dicit carnem quam comedimus eam esse quae, quia verbo, quod naturaliter vita est, conjuncta est, vivifica est.

Sed Remigius ⁜ (130) eam nobis fusiori explicatione edisserit: «Caro, inquit, quam Verbum Dei Patris assumpsit in utero virginali in unitate suae personae; et panis qui consecratur in Ecclesia, unum corpus Christi sunt. Sicut enim illa caro corpus Christi est, ita et iste panis transit in corpus Christi; nec sunt duo corpora sed unum corpus. Divinitatis [Col. 0165B] enim plenitudo, quae fuit in illo, replet et istum panem; et ipsa divinitas Verbi, quae implet coelum et terram et omnia quae in eis sunt, ipsa replet corpus Christi, quod a multis sacerdotibus per universum orbem sanctificatur, et fecit unum Christi corpus esse.» Silere hic non valeo hypostaticae impanationis inventorem esse Remigium, non Rupertum, si hanc impanationem adducta habent verba Ruperti, quae nihil aliud quam ista Remigii loquuntur et significant.

His Damascenus accedat ⁜ (131) , qui, etsi novator apud novatorem audit, Catholicus tamen apud Catholicum. Is corporis Dominici unitatem ex divini Verbi unitate repetens, totius nostrae disputationis rationem istis explicat: «Si volens ipse Deus Verbum [Col. 0165C] caro factus est, et ex sanctae Virginis purissimis sanguinibus in seipso sine semine carnem sustentavit, non potest panem sui ipsius corpus facere, et vinum et aquam sanguinem? Quomodo fiet mihi istud, dicit S. Virgo, quoniam virum non cognosco? Respondet Gabriel archangelus: Spiritus sanctus superveniet in te, et obumbrabit tibi. Et nunc interrogas quomodo panis fit corpus, et vinum et aqua sanguis Christi? Respondeo tibi et ego, Spiritus sanctus obumbrat, et haec operatur supra rationem et intelligentiam: panis autem et vinum transumuntur. Quia mos et hominibus panem manducare, et vinum et aquam bibere, conjunxit his ipsis suam divinitatem, et fecit haec suum corpus et sanguinem. Corpus enim secundum veritatem conjunctum [Col. 0165D] est divinitati, quod ex sancta Virgine corpus est; non quod ipsum corpus assumptum ex coelo descenderit; sed quod ipse panis et vinum transmutantur in corpus et sanguinem Dei. Si autem modum requiris quo fiat, sat tibi sit audire quoniam per Spiritum sanctum; quemadmodum ex sancta Deipara seipso et in seipso Dominus carnem sustentavit. Quomodo naturaliter per commestionem panis, et vinum per potionem in corpus et sanguinem comedentis [Col. 0166A] et bibentis transmutatur et non fit aliud corpus praeter quod prius erat ipsius: sic et propositionis panis, vinumque et aquam, per invocationem et adventum Spiritus sancti supernaturaliter transmutantur in corpus et sanguinem Christi, et non sunt duo, sed unum et idem.» Paucis intermissis: «Panis et vinum non sunt figura corporis et sanguinis Christi. Absit enim hoc! sed et ipsum corpus Domini deificatum ipso Domino dicente, Hoc EST CORPUS MEUM; non figura corporis, sed corpus; et non figura sanguinis, sed sanguis.»

Haec omne Ruperti crimen diluunt, vel Damascenum hypostatici ejusdem erroris prius accusant et damnant; quippe qui iisdem omnino verbis quibus Rupertus, non solum corporis et sanguinis Christi [Col. 0166B] veritatem in sacramento profitetur, figuram abjiciens; sed et quomodo hoc quod est in sacramento non aliud Christi corpus est ab eo quod e Virgine sumptum jam sedet in coelo; et non duo corpora sed unum Dei corpus, disertissime explicat ex istius corporis unione cum Verbo, id est ex eo quod divinum Verbum sibi assumat hoc ipsum corpus quod est in sacramento; et quod propterea fit ipsum corpus Verbi, cujus non duo corpora, sed unum corpus esse credimus et profitemur.

Petrus Damiani ⁜ (132) , ab istis nihil recedens, non aliunde quam ex ista divini Verbi unitate deducit rationem, qua Christi caro distantibus locis diversisque temporibus consecratur, cum tamen una sit: «Tanta est enim, inquit, Ecclesiae unitas in Christo, [Col. 0166C] ut unus ubique in toto orbe terrarum sit panis corporis Christi, et calix sanguinis ejus. Quoniam divinitas Verbi una est, quae totum implet mundum. Ita licet multis locis multisque diebus illud corpus consecretur, non sunt tamen multa corpora, sed unum corpus Christi.»

Alcuini ista diceres, qui verbis iidem, nec dispari sensu, jam exposuerat ⁜ (132*) hanc corporis Christi unitatem, quod in utero Virginis a Verbo assumptum est, et quod diversis in altaribus quotidie ab eodem Verbo assumitur. «Tanta est (verba sunt Alcuini) Ecclesiae unitas in Christo, ut unus ubique sit panis corporis Christi, et unus calix sanguinis ejus; accipiens, inquit, hunc praeclarum calicem: ideo dicit, hunc accepit, quod calix quem sacerdos [Col. 0166D] catholicus sacrificat non est alius nisi ipse quem Dominus apostolis tradidit. Quia sicut divini as Verbi Dei una est, quae totum implet mundum, ita licet multis locis et innumerabilibus diebus illud corpus consecretur, non sunt tamen multa corpora Christi, neque multi calices, sed unum corpus Christi et unus sanguis, cum eo quod sumpsit in utero Virginis, et quod dedit apostolis. Divinitas enim replet illud quod ubique est, in singulis altaribus per universum [Col. 0167A] Ecclesiae orbem, et conjungit ac facit ut sicut ipsa una est, ita conjungatur corpori Christi, et unum corpus ejus sit in veritate.»

Remigius Antissiodorensis ⁜ (133) Alcuini mentem secutus, ipsius verba, quibus eam potius exprimeret, quasi transcripsit: «Tanta autem Ecclesiae unitas in Christo est, ut unus ubique panis corporis Christi,» etc., ut in Alcuino.

Ipsa ergo meridiana luce clarius est unam hanc omnium esse catholicorum Patrum doctrinam, corpus illud, quod ex pane in altari conficitur, illud ipsum Christi corpus, quod ex purissimis intemeratae Virginis sanguinibus formatum, Verbo Deo Patris in personae unitatem indissolubili nexu conjunctum est; corpus illud, quod distinctis locis et [Col. 0167B] temporibus in sacramento sanctificatur, et illud quod in cruce clarificatum est, non plura esse corpora, sed unum idem Christi corpus: singularem denique individuae istius unitatis rationem esse ipsam divini Verbi unitatem, quae non plura, sed unum corpus assumpsit et habet; in ea licet subsistat et vivat, sive quod in mysterio, sive quod in coelo est. Et hoc primum Ruperti fidem potentissime vindicabit, catholicum sancti illius doctoris sensum evidentissime demonstrans.

Alterum quod ad clariorum doctrinae Ruperti intelligentiam plenioremque ipsius cum catholicis scriptoribus concordiam praemitto, sit illud sacrosanctum horrendumque altaris sacrificium simul et sacramentum, stupendo et ineffabili Incarnationis [Col. 0167C] mysterio seu divini Verbi oeconomiae a sanctis Patribus comparatur in multis.

1. Quod, ut jam posuimus, sicut unitas Verbi unitatem Christi constituit, ita ejusdem divini Verbi unitas et unitatem facit sacrificii.

2. Quod sicut ex duobus Christus componitur, Verbo scilicet et carne, ita sacramentum ex duobus fit, exteriori videlicet panis et vini specie, et Christi corpore, quod res sacramenti dicitur: ita ut non in unitate personali, sed in sola ex duobus compositione, instituta sit ista sacramenti corporis Christi et oeconomiae divini Verbi comparatio. Sic Algerus eam, quam Augustini putavit, sententiam interpretatus est ⁜ (134) .

3. Quod sicut Deus humana forma opertus venit, [Col. 0167D] ita Christus in altari panis formam induit, non sic tamen ut panis veritatem habeat. Et sicut Incarnatio hominis assumpti dicitur mysterium seu sacramentum, ita consecratio Dominici corporis sacramentum vocatur; nec sic tamen ut corpus Dominici veritatem excludat.

Haec S. Ambrosius et B. Maximus apud Algerum ⁜ (135) .

4. Quod sicut in Verbo Patris Deus factus est caro, ita in Verbo Dei panem et vinum Dei incarnati [Col. 0168A] fieri et esse carnem et sanguinem catholice confitemur. Ita S. Justinus ⁜ (136) cui succinit S. Greg. Nyss. ⁜ (137) . «Corpus, inquit, quia Deus Verbum in illo habitavit, divinam obtinuit dignitatem. Unde nunc etiam recte panem Verbo Dei sanctificatum, in Dei Verbi corpus credimus immutari. Ut enim illic Verbi Dei gratia efficit illud corpus, cujus firmamentum ex pane constabat, et ipsum etiam quodammodo panis erat: ita etiam hic panis per Verbum Dei et orationem sanctificatur; non quia comeditur eo progrediens ut Verbi corpus evadat, sicut alii cibi, sed statim per verbum in corpus mutatur, ut dictum est a Verbo: Hoc est corpus meum. »

5. Sicut praeter naturae ordinem, mira potentia ex Virgine Christus nascitur, ita supra naturam divinae [Col. 0168B] virtutis ac operationis est, quod Christi corpus in altari ex pane conficitur. Ut tradit Ambrosius locis supracitatis y ⁜ (138) .

Ex his autem quibus doctores catholici utrumque divini Verbi in carnem mysterium composuere, quis fuerit Ruperti sensus, quam pura illius doctrina, quamque catholica ipsius fides, iis ipsis locis quae apposuimus, fit patentissimum. Cum enim Rupertus in cap. 2, lib. II, De div. offic. dicit quod unitas Verbi unitatem facit sacrificii, nihil sentit quod praefati scriptores non senserint; nihil loquitur quod ecclesiastici tractatores professi non fuerint, quos illius corporis quod e Virginis utero Verbum Patris assumpsit, unitatem cum eo quod in altari consecratur, ex hujus Verbi unitate explicantes, in superioribus [Col. 0168C] audivimus.

Et ut facilior ac promptior primi istius ex Ruperti locis tibi sit intelligentia, attende Tuitiensem eo loci tria docuisse: 1. Verbum aeterni Patris, eadem divinae virtutis operatione de sancto altari panem, et vinum in corpus et sanguinem suum transferendo suscipere; qua nostram de Maria Virgine sibi carnem univit.

2. Panem illum quem heri sacrificavimus, et istum quem hodie vel cras sanctificabimus, non esse duo corpora: adeo ut credere aut dicere nefas sit in Ecclesia offerri Christi corpora, tot scilicet quot panes quotidie consecrantur, id est tot pene quot ministrant in Ecclesia sacerdotes.

3. Non duo corpora dici aut esse, hoc quod ex pane conficitur et in incruento immolatur sacrificio; [Col. 0168D] et illud quod ex muliere factum in cruce pependit; sed unum idem esse, propter divini Verbi, in quo aeque hoc atque illud subsistit et vivit, individuam unitatem.

Et ne indoctis et incuriosis imponere videar, ipsa Ruperti verba profero, quibus illud docet; non nullis in tanti sacramenti fide adhuc titubantibus, illius veritatem, eo capite, sic obfirmans: «Ne ergo dicas in corde tuo, Quis ascendit in coelum; hoc est Christum deducere; ut is qui in se resurgens a mortuis [Col. 0169A] tuis jam non moritur, adhuc per sacri altaris hostiam, in suo mysterio pro nobis iterum immoletur. Prope est enim Verbum in ore tuo et in corde tuo, hoc est verbum fidei quod praedicamus, inquit Apostolus. Quoniam ergo prope est in ore tuo, et in corde tuo Verbum Dei, Verbum crucis Christus Dominus; si hujus verbi flumen super panem et vinum effuderis, et ordine qui ab ipso statutus est, veritatem hujus Verbi protuleris, statim de sancto altari panem ipsum et vinum in corpus et sanguinem suum transferendo, suscipit; eadem virtute, eadem potentia, vel gratia, qua nostram de Maria Virgine carnem suscipere potuit quomodo voluit.»

Post haec, alterum simul et tertium adversus eos qui corpus illud quod est in altari, dicebant non illud [Col. 0169B] esse quod e Virgine natum cruci, affixum est, continuo subjicit: «Nec duo corpora dicuntur aut sunt; hoc, quod de altari et illud quod acceptum est de utero Virginis. Quia videlicet unum idemque Verbum, unus idemque Deus sursum est in carne: hic in pane: alioquin et ille panis, quem heri sacrificavimus, et ille quem hodie vel cras sacrificabimus, plura sunt corpora; nec recte dicimus offerri ab Ecclesia corpus Christi, meliusque diceremus corpora, quia quotidie pene tot offeruntur panes (materiam hic ponit sacrificii) quot habentur in Ecclesia sacerdotes. Sed hoc prohibet causa, convincit ratio, religio respuit. Unitas enim Verbi unitatem efficit sacrificii. Similiter enim unum Verbum et olim carnem de Maria Virgine sumpsit, et nunc de altari [Col. 0169C] salutarem hostiam accipit.» Ex quo sic concludit: «Igitur unum corpus est et quod de Maria genitum in cruce pependit, et in sancto altari oblatum, quotidie nobis ipsam innovat passionem Domini.»

In tribus his quae objecto capite Rupertus tradit, quid, precor, erroris est? Error est, quod fides catholica credit, eadem virtute divina, et eadem Spiritus sancti operatione, Christi corpus ex pane in altari confici, qua in sinu Virginis formatum est? Error est, quod catholica fides profitetur, non esse plura quae consecrantur Christi corpora; sed unum, uno etiam tempore, distantibus quantumlibet in locis, divini Verbi corpus ab Ecclesia offerri? Error est, quod divina fide certum tenemus, hoc quod in mysterio immolatur, Domini corpus, illud idem esse quod [Col. 0169D] pro nobis in cruce passum, ima summis reconciliavit? Error, inquam, est, quod cuivis Catholico sapit, unum hoc esse corpus, quod unius divini Verbi corpus est, ex ipsa divini illius Verbi unitate arguere, ut unitas Verbi faciat unitatem sacrificii?

Haec majorum doctrina, haec fides est. Quid ergo Rupertus in eo capite scripsit quod sanctorum Patrum doctrinae ac fidei minus consentiat? Quid dixit quod ab impio hypostaticae impanationis errore totum non abhorreat?

Nec minus catholice Rupertus sensit in cap. 9 ejusdem libri De div. offic., in quo inquirens quae tremendi illius sacrificii materia sit eam acutissime comparat cum pontifice qui seipsum obtulit; ut ea [Col. 0170A] comparationis arte, hujusce sacrificii, sicut est summi illius pontificis, materiam non simplicem exhibeat, sed compositam. «Materia, inquit, vel substantia sacrificii, quod erat tunc quando Christus accipiens panem in sanctas ac venerabiles manus suas dixit: HOC EST CORPUS MEUM, et nunc est in manibus Pontificis nostri, non simpla est, sicut ne Pontifex ipse solius divinae vel solius humanae substantiae est.»

Quaenam autem sit illa sacrificii, sicut et pontificis, seu sacrificantis dupla substantia, his aperit: «Est enim tam in Pontifice, quam in sacrificio divina substantia, est et terrena. Terrena in utroque est, id quod corporaliter vel localiter videri potest. Divina in utroque; Verbum invisibile est, quod in principio erat Deus apud Deum.»

[Col. 0170B] Ut vero tam in sacrificio quam in Pontifice divina illa esse substantia, quae Dei Verbum est, et in sacrificio ipsum Verbi illius seu Pontificis corpus offerri, ex Christi verbis innotescat, subjungit Tuitiensis: «Nam cum diceret idem magnus Pontifex, panem et vinum tenens, HOC EST CORPUS MEUM, HIC EST SANGUIS MEUS, vox erat Verbi incarnati, vox aeterni principii, vox antiqui consilii.»

At quomodo panis et vinum quae offeruntur, in Verbi divini corpus et sanguinem, divini verbi virtute sic transmutantur, ut unum vere sit sacrificium, et illud quod in cruce consummatum est, et illud quod in altari peragitur? Quomodo Verbum, quod humanam acceperat naturam, id est in carne manens, panis et vini accipiebat substantiam, vita [Col. 0170C] media panem cum sua carne, vinum cum suo jungebat sanguine?

Modum hunc, qui modum omnem excedit, ex Ruperto intellige, ubi istam corporis illius quod in sinu Virginis Verbo Deo conjunctum est; et illius quod ex pane et vino prece mystica conficitur, ineffabilem unitatem ex divini Verbi unitate sic arguit: «Verbum Patris carni et sanguini, quem de utero Virginis assumpserat, ac pani et vino quod de Altari assumpsit, medium interveniens unum sacrificium efficit.»

Quae quid aliud significant quam Verbum divinum, cui et illud corpus quod de Virgine sumptum est, et illud quod in altari ponitur, in personae unitatem conjunctum manet, esse quoddam veluti medium inter [Col. 0170D] ista quasi duo Christi corpora, sua videlicet unitate efficiens ut jam non duo sint, sed unum corpus et unum sacrificium, cum unius divini Verbi et Christi nonnisi unum corpus sit et unum sacrificium?

Quid ergo Tuitiensis eo cap. docet quod superius explicato capite ad SS. Patrum mentem non docuisset? Ibi juxta catholicorum tractatorum et sensum et verba dixerat quod unitas Verbi unitatem facit sacrificii. Hic dicit quod Verbum medium interveniens unum efficit sacrificium. Quid ergo eo in capitulo Rupertus protulit, unde blasphemae impanationis per hypostasim jure aliquo damnandus veniat?

Nec enim Ruperti censores opponant apud eum [Col. 0171A] legi, quod «Verbum jungit panem cum carne, et vinum cum suo sanguine;» unio autem nonnisi duorum est. Sed B. Gregorium potius audiant docentem quod «istud sacrificium quod ante oculos sacerdotis in altari videtur, rapitur in excelsis et consociatur corpori Christi.» An jungi magis duorum est quam consociari?

Sed et audiant Chrysostomum expresse dicentem, corpus istud, quod in fidelium mensa apponitur, «esse unitum Christo.» Sciant denique omnium unionum illam esse perfectissimam qua res sic transit in aliam, ut eadem ipsa sit. Haec ubi noverint. Tuitiensem non heterodoxum, sed sanctis Ecclesiae doctoribus, et orthodoxae fidei per omnia consonum aequius judicabunt.

[Col. 0171B] Sed forsan grave et durum ad huc illis est quod Rupertus eo in capitulo (cap. 9 lib. II De divinis officiis) , dicat panem visibilem qui de terra crevit, esse in sacrificio; visibilem panem sacrificii comedi, et sacrificium construi ex verbo Dei et ex terrae fructibus, quibus solum vivit corpus.

At quid ista huc obtrudere, quorum catholicum et genuinum sensum jam dedimus ubi sanctum hunc doctorem ab impanationis errore defendimus, ibi panis nomine a Ruperto, sicut et ab Apostolo, et ab ipso Christo, non aliud intelligi vidimus quam Christi corpus sub exterioris panis specie; vel panem et vinum, quae sunt materia ex quo fit sacrificium, per Christi Verbum in ejus corpus et sanguinem transmutanda. «Crede et hoc, inquit Tuitiensis (lib. VI in Joan.) , quia panis iste visibilis et vinum, quamvis nihil de exteriori specie mutatum sit, in alium transierint cibum, qui angelorum victus est. Panis coelestis (ipse qui dicit, ego sum panis qui de coelo descendit, Verbum scilicet Patris) panem terrenum nobis dat, quem in carnem suam transmutat: et sic Verbum, quod est panis angelorum, jamdudum caro factum, panis visibilis fit, et nihilominus de pane isto visibili vere et catholice confitemur quia corpus Christi est.»—«Panis videtur esse quod erat, inquit in alio loco (lib. VII in Genes., c. 32) , et tamen in veritate Christus est.»—«Quamvis enim, ut postea scribit (lib. IV in Genes., c. 4) , exteriori specie panis et vinum sit, in veritate Agnus est Dei.» Vel ut [Col. 0171D] alibi loquitur: «Agnum Dei praedicamus.»—«Nec vulgaris, sed panis vitae aeternae,» ait Rupertus explicans Exodum (lib. IV, c. 16) , «qui est corpus Christi, proponitur.»

Eo sensu panem visibilem esse in sacrificio, et comedi, atque ex eo sacrificium construi, dicere quid prohibet? Haec cum dicuntur quid movent stomachum cui sapit quod est fidei? Nonne fidei divinae est panem esse in sacrificio, de quo Veritas dicit: Panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita? Nonne fidei divinae est panem in sacrificio comedi, de quo Veritas dicit: Qui manducat hunc panem, vivet in aeternum? Quid ergo fidei divinae contrarium protulit Rupertus, qui non nisi primae Veritatis verba locutus est?

[Col. 0172A] Et ne in tertio et quarto loco Rupertus suam de hypostatica impanatione sententiam manifestius indicasse nonnullis videatur, utrumque simul locum sic explanabimus, ut nihil in eis obscuri aut asperi vel obtusioris possit offendere.

Rupertus in sexto libro Commentariorum, quos in Joannem edidit, hanc proponit quaestionis difficultatem: «Quomodo panis qui hoc anno de terra creatur, corpus Christi fit quod in cruce pependit; et vinum quod praesentibus expressum est acinis, ille ejus sanguis fit, quem de latere suo fudit.»

Huic autem factum satis aestimat, si respondeatur, ut et ipse respondet, «quod propter unitatem Dei et hominis Christi illud rectissime dictum sit, quia videlicet unus est Christus, Filius hominis cum Filio [Col. 0172B] Dei qui de coelo descendit.»

Et eo uno responso omnem prius propositae quaestionis nodum sic dissolvit: «Unitas enim Verbi, inquit, unum efficit corpus Christi, ut illud quod tunc in cruce pependit, et illud quod tunc Ecclesiae fides ore sacro conficit, unum corpus sit, una, inquam, caro et unus sanguis sit.» Adeo ut, eo etiam loci, Rupertus nihil aliud demonstret quam corporis illius quod in cruce pependit, et illius quod in altari conficitur, individuam unitatem.

Nec enim ibi Rupertus quaerit (quod maxime observes) quomodo panis corpus Christi fit vel dicitur, sed quomodo panis fit illud Christi corpus «quod in cruce pependit;» nec quaerit quomodo vinum Christi sanguis fit, vel esse dicitur, sed quomodo vinum fit [Col. 0172C] et est sanguis ille quem Christus «de latere suo fudit.» Ut non de substantiae panis unione cum corpore Christi praeposita haberetur quaestio, sed de corporis quod ex pane consecratur, cum illo quod cruci appensum est, perfecta identitate (ut hac voce utar) formata intelligeretur.

Unde ad propositae quaestionis conclusionem (quod et hic attendas) Rupertus minime ponit quod unitas Verbi facit panem dici, vel esse Christi corpus, et vinum ejus sanguinem: quod in hypostaticae unionis sensum, etsi violenter, pertraheretur; sed quod unitas Verbi unum efficit corpus Christi, ut illud quod in cruce pependit, et istud quod tunc Ecclesiae fides ore sacro conficit, unum corpus sit, unus sanguis sit. Quae hypostaticae unionis intellectum sustinere [Col. 0172D] nequaquam possunt.

Hypostatica siquidem unio neutiquam facit ut ex duobus quae in uno supposito in personae duntaxat unitatem consociata sunt, una fiat aut sit, aut dicatur substantia sive natura. Sed sicut in Christo duae manent incommutatae distinctaeque substantiae in una divini Verbi substantia conjunctae, divina scilicet essentia et humana natura; et non ex his duobus una fit, aut esse dicitur: ita in Christo duo sunt et incommutata manent corpora, si in Verbo hypostatica duntaxat unione conjungitur illud quod censetur in panem, cum illo quod pependit in cruce

Ecquis enim, dato, quod fieri posse nemo negaverit, quod Verbum aeterni Patris corpus panis simul [Col. 0173A] et corpus hominis assumat in personae illius divinae unitatem quis, inquam, vel intelligat, vel audeat dicere unum esse divini Verbi corpus, non duo corpora? quis intelligat vel dicere audeat hoc quod est corpus panis, illud ipsum esse quod corpus est hominis propter indivisam Verbi unitatem?

Cum ergo noster Tuitiensis hic et aliis pluribus in locis doceat corpus illud quod ore sacro conficit Ecclesia, et illud quod cruci affixit obedientia, unum esse corpus, unam carnem, unum sanguinem, et unum sacrificium, et istam corporis et sanguinis Christi unitatem, ex adducta divini Verbi unitate ubivis demonstret, omni certo certius est istius corporis unitatem, quam Rupertus tot in locis probat a sancto illo doctore non intelligi personalem [Col. 0173B] seu hypostaticam, quae sicut ex duabus substantiis, unam non potest naturam constituere, sic neque ex duobus corporibus, unum potest corpus efficere. Itaque critici jam sileant, qui, falso intellectu decepti, falsam in Rupertum conjicere ausi sint. Qui si tamen hujus argumenti, quo uno falsus eorum sensus convincitur, vim et pondus non sentiant, hoc altero eos sic urgeo.

Si doctor et abbas Tuitiensis ex saepius inducta Verbi unitate ostendere tantum instituit panem et vinum cum Verbo divino in personae unitatem copulari; et ea ratione Christi carnem fieri et sanguinem, absque ulla panis et vini, secundum substantiam transmutatione, adeo ut jam ratione unionis illius hypostaticae panis et vini cum Verbo, quod [Col. 0173C] caro factum est, panis iste vere Christi caro et istud vinum vere sanguis Christi dicatur; sicut in Christo, propter ejusdem divini verbi unitatem, homo vere et catholice dicitur Deus: si, inquam, id unum tot probationibus intendit Tuitiensis; et hic, quem ejus critici putant, sensus stare posset, eadem prorsus interpretandi ratione, panis et vinum vere dici possent anima Christi; panis recte dici posset Christi sanguis, et vinum posset legitime dici corpus Christi; sed et panis bene diceretur vinum, et vinum ex adverso bene panis diceretur.

Denique vere dici posset quod in sacramento panis vere est Deus; et quod in altaris sacrificio vinum vere est Verbum Patris aeterni, sicut in Christo [Col. 0173D] homo vere est Deus, et similiter catholice posset efferri quod Verbum panis factum est: quod Verbum vinum factum est in sacrae mensae mysterio; quod Deus est vinum, quod Deus est panis in Ecclesiae sacramento: sicut vere et catholice credimus et confitemur quod Verbum caro factum est, et in Christo Deus est homo. Data enim panis et vini hypostatica cum verbo unione, haec omnia vera sunt, si ea posita, panis et vinum vere dici possunt Christi et Verbi divini caro et sanguis.

Impia haec et horrenda Rupertum sensisse putas, quae nec stultus fingeret nec blasphemus aut impius proferret? Dic ubi Rupertus, qui tot in libris, qui tot in paginis, istud corporis et sanguinis Christi mysterium exposuit, praedicatione vicaria dixerit [Col. 0174A] Deum esse panem, Deum esse vinum; vel panem esse vinum, vinum esse panem; panem aut vinum esse animam Christi; et non solum dixerit panem et vinum esse corpus et sanguinem Christi et Verbi: sicut catholici Patres, qui divinam Verbi oeconomiam nobis explicuere, non solum nobis tradiderunt in mixtura illa ineffabili hominem esse Deum, sed et Deum esse hominem nos edocuerunt. Cum ergo Tuitiensis nihil horum de corporis et sanguinis Dominici sacramento scripserit; imo panem non nisi in Christi corpus, et vinum non nisi in ejus sanguinem transmutari, tot in locis dixerit, quid ea fingis Rupertum sensisse quae nec verbo nec scripto protulit? Quid ei errorem imponis, quo non magis in corpus quam in divinam substantiam panem mira [Col. 0174B] Spiritus sancti operatione converti; nec magis Christi corpus quam Deum ex pane ab Ecclesia ore sacro confici, ex divini Verbi unitate probavit? Si impia haec et sacrilega induxisse haud dubie censendus est, qui novam hanc hypostaticae unionis panis et vini cum Verbo haeresim invexit, non dissimili profecto juris aequitate, qui tot tantae impietatis blasphemias ferre non potest, exhorruisse et ipse judicandus est eam haeresim, ex qua non minus necessario et manifeste fluerent, quam panis et vini substantiam absque ulla sui transmutatione vere esse et catholice dici Christi, sive divini Verbi corpus et sanguinem.

Ex quibus ergo hypostaticae impanationis Rupertum [Col. 0174C] jam argues? Ex Verbi unitate, inquies, quam ipse probare contendit panem fieri Christi corpus in sacramento, et vinum ejus sanguinem. At quid inde? Ergo, subinferes, panem et vinum manere hypostatice unita Verbo Tuitiensis opinatus est?

Haec ergo tua ratiocinatio: «Panis et vinum in altaris mysterio hypostatice Verbo unita manent. Ergo propter Verbi unitatem panis qui in altari sanctificatur, sive corpus quod in altari conficitur, fit ipsum Christi corpus quod in cruce pependit,» ut inde in Rupertum sic agas: «Rupertus docet propter unitatem Verbi panem fieri ipsum Christi corpus quod cruci affixum est; ergo et ipse panem et vinum in altaris sacramento in personae unitate Verbo conjuncta manere censuit.» Quod in [Col. 0174D] Tuitiensem male refunderes, nisi hypostaticam hanc panis et vini cum Verbo Patris unionem, quam Ruperto affigis, necessario praemittendam judicares, ex qua id alterum quod Rupertus vere docet, legitime consequeretur.

Atqui non Ruperti, sed tuus error sit, ex ista tua ratiocinatione jam videas. Ex Ruperto in Rupertum a posteriori, ut dialectici loquuntur, sic arguis: «Panis fit et est caro Christi, et vinum sanguis ejus est, propter verbi unitatem; ergo panis et vinum Christi carni et sanguini in personae unitate seu hypostatice juncta sunt.»

Et ego ex Ruperto juxta te, pro Ruperto et in te a priori sic arguo: «Panis et vinum Verbo divino [Col. 0175A] hypostatice unita sunt, ergo panis est caro Christi, et vinum sanguis ejus est.»

Ex antecedente ista panis et vini hypostatica cum Verbo unione, consequens, illa corporis Christi unitas si bene deducitur, quidni et ex Verbi ejusdem hypostatica unione cum natura hominis, aptissime sequetur Deum esse sanguinem, aut Deum esse carnem quae est pars hominis? quidni et ex incomprehensibili illa divini Verbi unione, recte inferri posset sanguinem Christi esse carnem aut esse ipsam Christi animam, aut, reciproca praedicatione, animam Christi esse carnem, et carnem ejus esse sanguinem?

Nec enim usquam discrimen unius ab altero dabis, cum Dei in Christo non alia sit subsistentia quam [Col. 0175B] carnis et sanguinis divini illius compositi: et anima, caro sanguisque in Christo aeque uni eidem Verbo hypostatice copulata sint, ac panem, vinum, carnem sanguinemque Christi in sacramento uni eidem Verbi divini supposito inconfuse et hypostatice unita ex Ruperto supponis.

Si quid discriminis in istis intercipiatur, illud est, quod videlicet caro et sanguis partes sint unius perfecti corporis quod ex illis componitur: panis autem et vinum non sic in unius totius substantialis constitutionem confluunt; sed sunt completae naturae, quae in concreto (parce logicae vocibus, ubi ratiocinationis argutias discutimus) suppositum cum importent, in propositionem possunt subjici, ut de ipsis aliud quid praedicetur, si non secundum naturam, [Col. 0175C] saltem secundum suppositum.

At ista disparitatis ratio non te juvat, sed jugulat. Si enim quod partis habet rationem nec est completum, ea ferre minime potest, quae de supposito dicuntur; et idcirco dici nullatenus potest quod sanguis Christi est panis, sicut nec quod corpus Christi est Verbum Patris. Eodem prorsus argumento, quod in ordine partium est, nec subsistentem in se habet naturam, repugnat idiomatice tantum, et non formaliter (ut scholae barbaries disputat), hoc est secundum suppositum duntaxat et non secundum naturam, de altero quantumvis subsistente enuntiari. Quomodo enim quod suppositi complemento non perficitur, secundum complementi illius perfectionem, quam non habet, alteri convenire praedicabitur?

[Col. 0175D] Cum itaque enuntiatio catholica perhorrescat dicere quod sanguis est panis; vel quod caro, quae pars est hominis, et Verbum Patris aeterni, licet panis et sanguis in eadem divini Verbi persona subsistant, et idem sit carnis et Verbi suppositum eadem omnino ratione, catholica doctrina refugit pronuntiare quod panis est caro Christi; aut quod vinum sanguis Christi est; etiamsi datur panem et vinum uni eidem Verbo, cui caro et sanguis Christi, hypostatice esse conjuncta.

Non minus enim dialecticae adversatur regulis, naturam aliquam, aut alicujus naturae partem, a supposito abstractam. de altero secundum suppositi [Col. 0176A] rationem dici, quam hujusmodi naturam, aut incompletam ejus partem, integro alicui et completo, non formaliter, sed tantum idiomatice subjici.

Vide ergo quam turpiter in dialecticae leges, sed et quam graviter in fidei regulas pecces, dum ex eo quod, ut Rupertum sensisse confingis, panis et vinum in altaris sacramento hypostatice divino Verbo unita sunt, legitime consequi putas quod panis est caro Christi, et quod vinum Christi sanguis est.

Vide in quam portentosas quamque exsecrandas impietatis blasphemias te a te deducta compellit illatio. Si enim panis in sacramento est Christi caro, et vinum sanguis Christi est; quia panis in eodem, quo Christi caro, aeterno Verbo subsistit; et vinum in ejusdem personae unitatem cum sanguine Christi [Col. 0176B] consociatum est: qui hypostaticam divini Verbi cum natura humana unionem profitetur, nonne et simili prorsus dialecticae lege, consequenter debet confiteri quod Verbum in Christo sanguis est; quod Verbum in Christo est anima Christi: et reciprocatione mutua, quod in Christo sanguis est Verbum aeterni consilii, quod in Christo rationalis anima est Sapientia Patris Filius Dei: cum Verbum divinum illud ipsum sit in Christo suppositum, in quo sanguis et anima Christi, ea quam nemo capere sufficit, virtute subsistant?

Nonne, inquam, catholice etiam dici posset Christi sanguis esse caro et anima Christi, vel e converso Christi anima esse caro, et caro esse sanguis Christi: cum in una Dei Verbi persona Christi sanguis, caro [Col. 0176C] et anima complete perficiantur?

Impia haec proferre aut sentire quid prohibet? an quod, ut supra ostendi, Christi sanguis et anima non sunt integra, sed partes? quae, cum in se non importent suppositum, idiomaticae praedicationi subjici non patiuntur: at ut et supra respondi, nonne et in tua illatione, caro et sanguis supponunt pro partibus, quae cum etiam non sint completae, secundum suppositi completam rationem subjecto nequaquam possunt attribui?

Vel ergo haec horrenda admittas, quae et audire fidelis mens refugit. Vel sicut horrenda haec et impia, catholicae fidei pietate detestaris, ejusdem fidei scientia et zelo, male inductam, ex falso supposita panis et vini cum Verbo Patris hypostatica [Col. 0176D] unione consequentiam respue. Et sic tandem agnoste quod etiamsi ut verum concederetur panem et vinum cum Verbo Dei hypostatice unita manere in admirabili eucharistiae sacramento, non propterea tamen dicendum foret in terribilibus et adorandis hisce mysteriis quod panis est caro Christi, nec quod vinum sanguis Christi est.

Et ita videris ipse qua censurae justitia ille qui diceret, prece sacerdotis, panem in altari Christi carnem fieri quae ligno appensa est, et vinum ejus sanguinem qui pro totius mundi peccatis effusus est, protinus de hypostatica panis et vini cum Verbo unione argueretur; cum tamen ista nulla connectat legitimae consequentiae necessitas.

[Col. 0177A] Quis ergo jam adeo iniquus censor ut Rupertum per onalis istius panis et vini cum Verbo unionis reum sistere, et ex eo probare sustineat quod tractator iste catholicus catholice docuit in mysticis consecrationibus panem fieri Christi carnem, et vinum Christi sanguinem?

Non ex hac, insurget alius, enuntiatione, quae catholica est, error iste Tuitiensis educitur, sed magis ex ratione quam, in suae propositionis argumentum, ex divini Verbi unitate constanter assumit, et ex comparatione quam eo loci instituit, quod nempe, sicut de Christo ipso Veritas dicit eum ascendisse in coelum, qui erat in coelo, quatenus una eadem in Christo aeterni Verbi persona, dum suae majestatis gloria coelum compleret, in triumphi pempa, captitam [Col. 0177B] videlicet ducens captivitatem, super coelos ascendebat: ita unitas Verbi, hoc est hypostatica Verbi Dei cum pane unio, efficit ut panis, etiam dum panis est, nihilominus vere dici possit et vere dicatur caro Christi.

At quacunque effugere tentes, et quocunque confugias, nostra te urget instantia. Si enim panem esse Christi carnem in altaris sacramento, sicut homo est, et dicitur Deus in Incarnationis mysterio, sensisse Rupertum ex his ejus verbis intelligis, quibus dixit quod unitas Verbi efficit ut panis, qui in incruento offertur sacrificio, illud Christi corpus sit quod in crucis supplicio immolatum est; qua interpretis fide hunc sensum auctori affingis, quem haec ejus verba non solum non habent, ut mox evincam, [Col. 0177C] sed nec admitterre possunt? cum ut planum jam fecimus, unio panis et vini in unitatem personae cum Verbo; non possit efficere ut panis una Christi caro et vinum unum ejus sanguis sit vel esse dicatur.

Cum ergo abbas Tuitiensis hic et pluribus aliis in locis, nihil aliud ex adducta Verbi unitate, et ex assumpta incarnationis comparatione demonstraverit quam corpus illud, quod ex pane ore sacro Ecclesia conficit, et illud quod natum ex Virgine in ligno pependit, unam esse carnem, unum esse Christi corpus, et unum sacrificium: jam quis non videat et judicet Ruperti mentem ab impia hypostaticae impanationis haeresi omnino liberam; sed et ejus doctrinam in ipsis etiam vocibus, rationibus et comparationibus, [Col. 0177D] sanctorum Patrum fidei perfecte consentientem, ut haec Ruperti cum catholicis Patribus, hac etiam in parte, concordia omnem hypostaticae impanationis notam penitissime deleat?

Plura superius sanctorum Patrum testimonia certa fide protuli, in quibus corporis illius quod in sacramento proponitur, et illius quod ligno appositum est, indivisam unitatem ex eadem, qua Rupertus, divini Verbi unitate, et incarnationis ejusdem comparatione, uno ore et una mente explicant: quos tamen hypostaticae impanationis redarguit hactenus nemo, si unum Albertinum exceperis, quem ecclesiasticae [Col. 0178A] fidei extorrem ex jam adductis potentius hic confutare in promptu esset, sed extra rem foret.

Quam ergo erroris umbram habet in Ruperto, ea sive ratio, sive comparatio, quae in catholicis scriptoribus non infrequens occurrit, nulla tamen doctrinae eorum, vel fidei labe aut injuria?

Rupertus proposito loco et aliis, nihil exposuit quod Petrus Damiani, quod Remigius Antissiod., vel etiam Remensis, ut Sanctius et alii putant, quod Alcuinus, quod Damascenus, pluribus retro saeculis non expresse dixerint. Quid ergo in Ruperto novam et absurdam impanationis hypostaticae haeresim sapit?

Rupertus ( l. l. ), sciscitanti quomodo panis corpus Christi fit quod in cruce pependit, et quomodo vinum [Col. 0178B] ille sanguis ejus fit quem de latere suo fudit, alteram, non minus difficilem quaestionem objicit, quomodo videlicet Filius hominis, qui de terra natus est, de coelo descendit. Quam si quis dissolvere potest, respondebo, quod propter unitatem Dei et hominis Christi illud rectissime dictum sit, quia scilicet unus est Christus Filius hominis cum Filio Dei, qui et in coelo et ubique erat. «De proposita quaestione, inquit Tuitiensis (lib. VI in Joan.) , non video quid dubitet. Unitas enim Verbi unum efficit corpus Christi, ut illud quod tunc in cruce pependit, et istud quod tunc Ecclesiae fides ore sacro conficit, unum corpus sit, una, inquam, caro, et unus sanguis sit.» Ista in Ruperto. Nonne et eadem in Remigio legis ⁜ (139-40) , ubi eamdem quaestionem eadem ratione, eademque [Col. 0178C] comparatione solvit et explicat? «Caro, inquit, quam Verbum Dei Patris assumpsit in utero virginali in unitate suae personae, et panis qui consecratur in Ecclesia, unum corpus Christi sunt.» Nonne haec Ruperti propositio?

Attende ad comparationem: «Sicut enim, subjungit Remigius, ista caro corpus Christi est, ita et iste panis transit in corpus Christi; nec sunt duo corpora, sed unum.» Nonne haec a Ruperto inducta comparatio? Nonne et ipsa haec a Ruperto data conclusio? Remigii ausculta rationem, qua et propositionis veritatem probat, et comparationis sensum explicat: «Divinitatis enim plenitudo, ait Remigius, quae fuit in illo, replet et istum panem, et ipsa divinitas Verbi, quae implet coelum et terram et omnia [Col. 0178D] quae in eis sunt, ipsa replet corpus Christi quod a multis sacerdotibus per universum orbem sanctificatur, et facit unum corpus Christi esse.» Quae alia Ruperti ratio? quae alia Ruperti conclusio?

Si ergo ista a Remigio instituta divini Verbi oeconomiae, et eucharistici sacramenti comparatio, «sicut illa caro quam Verbum Dei Patris assumpsit in utero virginali in unitate suae personae, corpus Christi est, ita et iste panis transit in corpus Christi; nec sunt duo corpora, sed unum,» impanatae hypostaseos sensum nusquam habuit, ut quid cum in hac eadem a Ruperto adducta comparatione intelliges; sicut [Col. 0179A] idem qui de Virgine formatus et de terra natus de coelo descendit, propter unitatem Dei et hominis Christi, ita panis qui de terra creatur, corpus Christi fit quod in cruce pependit, et vinum ille sanguis ejus fit quem de latere suo fudit?

Si Remigii ratio haec, «ipsa enim divinitas Verbi quae implet coelum et terram, ipsa replet corpus Christi, quod a multis sacerdotibus per universum orbem sanctificatur, facit unum Christi corpus esse,» non hypostaticam impanationem, sed corporis Christi quod ab Ecclesia conficitur, et quod in utero virginali Verbi divinitas induit, perfectam unitatem seu identitatem fidelibus tradidit; quid Ruperti eadem ipsa ratio, «unitas enim Verbi unum efficit corpus Christi, ut illud quod in cruce pependit, et istud quod [Col. 0179B] tunc Ecclesiae fides ore sacro conficit, unum corpus sit, una inquam caro et unus sanguis sit,» hypostaticae impanationis novam impietatem invexit, cum id unum inter Remigii Rupertique doctrinam distantiae sit quod noster Tuitiensis, ut vides, longe clarius catholicam hujusce sacramenti fidem et sensum omni haereticae pravitati contrarium nobis exposuerit?

Denique Ruperti doctrinae typum in Damasceno, Alcuino, Petro Damiani et iterum in Remigio videre vis? En inspice, quae supra dedimus, ipsorum verba, et ipsa cum Ruperti objectis passibus attentus compone, ut ubi deprehenderis unam Ruperti et ipsorum fidem, unam Ruperti et ipsorum doctrinam, unam Ruperti et ipsorum vocem, tota diffugiat a Ruperti mente et verbis impanatici erroris umbra, et unum hoc tibi [Col. 0179C] supersit dubium, an Rupertus in Remigio, Damasceno, Alcuino et aliis fuerit praelocutus, an Alcuinus, Damascenus, Remigius et alii in Ruperto eadem iterum fuerint post locuti.

Nemo ergo Ruperti doctrinam hypostaticae impanationis damnaverit, qui non sit et ipse damnandus, utpote qui, dum verba Ruperti ad impanationis hypostaticae errorem inflectit, et ipse catholicam Ecclesiae fidem traducat, catholicorum scriptorum videlicet doctrinam ad hujusce impietatis haeresim una cum Ruperto vi et injuria trahens.

Sed quis Catholicorum cum S. illo doctore, caeterisque SS. Patribus, id libere non profiteatur, quod adversus Tuitiensis fidem quarto loco perperam objectum est? quis, inquam, cum ipso ad illorum mentem [Col. 0179D] libera rectaque fide non profiteatur, quod «sicut de carne nostra quam Virgo Maria peperit, vere fatemur propter unitatem personae quia Deus est, sic nihilominus de pane isto visibili, quem ejusdem Verbi invisibilis divinitas assumens in carnem suam transfert, vere et catholice censemus quia corpus Christi est?»

Quis porro cum Tuitiensi eo etiam loco unde ibi arguitur, catholica voce non confiteatur, quod «sicut Verbum caro factum est, non mutatum in carnem, ut Eutychiani somniaverant,» sed assumendo carnem; sic idipsum Verbum jamdudum caro factum, panis visibilis sit, non mutatum in panem sed assumendo, [Col. 0180A] et in unitatem personae suae transferendo panem?

Nonne «panis visibilis vere fit» qui illam carnem assumit, de qua ipsa Veritas dicit: Panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita? Nonne panem assumit, et in unitatem personae suae transfert, qui illam carnem, quam ipse Christus vocat panem, sic assumit, ut Verbi caro vere sit, et eadem ipsa quam illud idem Verbum, Virginis in sinu, in personae unitatem sibi ineffabiliter copulavit? Haec venerabilis Ruperti fides. Nonne et nostra est?

Quid ergo critici in sancti illius abbatis doctrina temere damnant quod qui sanae sunt fidei uno ore profitentur? quid ipse Claudius ⁜ (141) iis Ruperti verbis evidenter assertam ausit dicere panis a Verbo divino assumptionem, quam cum Tuitiensi doctrina [Col. 0180B] demonstravimus minime posse cohaerere ex ipsiusmet verbis et ex dialecticae regulis.

Quintum locum ex Ruperto in Rupertum adducunt, sed cujus recta fides ex saepius dictis et repetitis adeo certa est, ut absque lectoris venia hic ipsum non ausim expendere. Jam enim quis dubita: «non ita fidem nostram censuisse ut non videat se, ut post Chrysostomum Rupertus loquitur (lib. VI in Joan.) , frangere panem Dei, de quo vere et catholice fatemur quia corpus Christi est, et integrum servare Filium Dei, licet panis iste visibilis cum invisibili Filio Dei unum factus sit,» cum vera sit ipsius caro Verbi quod caro factum est?

Quis jam dubitet quod «Dei Filius, id est Deus et homo, habet in se virtutem effectivam, qua sibi [Col. 0180C] uniat panem istum visibilem, efficiendo scilicet ut panis iste visibilis consecratus cum illa carne quae pependit in cruce una caro sit, unum sit Christi corpus.»

Quis tandem cum panis Dei frangitur, integrum tamen servari Filium Dei, ideo verum cum Ruperto non sentiat, tum quia «sicut Deus et homo unus est Christus, sic et iste panis visibilis consecratus, cum illa carne quae pependit in cruce, una caro est, unum est Christi corpus; tum quia sicut in vera carnis morte divinitas nihil passa est, sic, ubi in altari verum Christi corpus immolatur, frangitur et manducatur; eadem Christi humanitas, quae semel passa est et resurrexit, nihil patitur, nec enim jam moritur?»

Quae fides clarius quam ista Ruperti, non panem, [Col. 0180D] non corporis Christi figuram, sed ipsum verum Christi corpus in altari immolari, frangi et manducari, usquam professa est? Quae fidei professio magis expresse magisque catholice quam ista Ruperti, negare potest hypostaticam impanationem, in cujus sensu panis, ut supra certum fecimus, una Christi caro, unum Christi corpus, nec dici nec esse potest? Unum igitur, ne taedio sim, circa quintum hunc Ruperti locum observabo.

Nonnulli, quos Pater non trahebat, ad eucharisticam corporis Christi veritatem accedere dura cervice recusantes, illud opponebant quod Apostolus dicit: Christus resurgens ex mortuis jam non moritur; Christum enim [Col. 0181A] toties mori putabant quoties panis iste frangitur, si panis iste in veritate Christus est. Istud incredulae impietatis litigium Rupertus, in hacce veritate tuenda per omnia firmus, nobis sic declarat: «Istis autem, qui hodie murmurant et litigant, cum veritatem corporis et sanguinis Domini defendimus, magnam videmur servare duritiam; nam cum argumentosa fide per auctoritatem evangelicam arctati fuerint, ut negare non possint hoc Domini corpus illud esse quod pro nobis traditum est, et hunc ejus sanguinem illum esse qui pro nobis effusus est: cum, inquam, hoc illis constanter astruxerimus, ergo, inquiunt, si non figurate, sed revera panis iste Christus dicitur vel est, quotidie Christus patitur et toties moritur, quoties panis iste in commemorationem ejus frangitur; quod est contra [Col. 0181B] Apostoli sententiam dicentis: Christus resurgens ex mortuis, jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur. »

Illud Umbraticorum objectum ut luce veritatis Rupertus dissolvat, duo haec constanter astruit, 1. Corpus hoc quod in altari immolatur, frangitur et manducatur, esse verum Christi corpus quod pro nobis traditum est. 2. Nihilominus eam ipsam Christi humanitatem, quae semel passa est et resurrexit nihil jam pati; nec enim jam moritur.

Utramque autem hanc apostolicae sententiae simul et corporis Christi in eucharistia veritatem ut defendat Tuitiensis, non pondus rationum, quod in rebus fidei vel leve vel nullum est, sed diversas ex fide adducit comparationes, quibus sensum carnalem comprimens, [Col. 0181C] utcunque fidelibus explicat quomodo vera caro, quae una et vera Christi est, seu verum Christi corpus, hic immolatur, frangitur et manducatur, nec tamen Christus quid patitur, sed manet in gloria.

Istis enim similitudinibus manifestius ostendit quatenus a fide minime abhorreat diversa vel etiam pugnantia uni rei convenire; si nempe secundum diversas spectetur rationes, secundum quas id quod in se unum est, quasi duo censetur, quia diversis his modis ipsum in seipso differt.

Ea mente Rupertus, objecto loco, Isaac et arietem proponit; cum enim duo haec pro una re, uno videlicet Isaac, supponerentur, sic tamen Abraham percussit arietem, ut filium arae suppositum non laederet. [Col. 0181D] In quibus tamen id discriminis ipse intercipit quod Isaac et aries non substantia, sed signo duntaxat libero, unum essent; at vero in eucharistia panis iste visibilis, cum invisibili Filio Dei unum factus est, ipsi videlicet concorporata substantia corporis illius quod est in altari.

Quapropter Tuitiensis alia, quae aptiora sunt, inducit, in quibus catholica fides de eodem diversa credit et praedicat, puta de uno Filio Dei, quod de terra natus sit, et tamen e coelo descenderit; quod immortalis cum esset, et Dominus mortis, mortem tamen subierit; quod qui jam erat in coelo, ipse tamen ascendit in coelum.

Et ex his quae animalis sensus non percipit, sed [Col. 0182A] sola Christi fides agnoscit, Rupertus utcunque aperit absconditum illud divinae pietatis sacramentum, in quo Ecclesia credit sub exteriori panis specie verum esse et unum Christi corpus; illud ipsum quod in cruce pependit et surrexit a mortuis, mysticis quotidie consecrationibus immolari, frangi et manducari; nec tamen propterea Christum quidquam pati aut ullatenus mori, sed mortis victorem et inferni, in coelesti sedere gloriam.

Quasi noster Tuitiensis ad tanti explicationem mysterii populis fidelibus diceret: «Qui sanctas Scripturas legit, is didicit arietem percussum, Isaac illaeso, cum tamen in signo una res essent. Sed qui credit, intelligit in durissimo carnis Christi supplicio et acerbissima morte divinam Christi naturam nullum [Col. 0182B] passionis sensisse dolorem; cum tamen una esset, naturae istius divinae in Christo et carnis illius, persona, unus esset Dei Filius, unus Christus, Deus et homo, qui dum in cruce moritur secundum carnem, immortalis regnat secundum divinitatem.»

Ita qui credit, quidni et intelligat, dum vera Christi caro, in incruento altaris sacrificio immolatur, frangitur et manducatur, Christum nihil pati, Christum jam non mori, licet una sit Christi caro, et unum sit Christi corpus, quod, dum secundum panis speciem immolatur hic, frangitur et manducatur, secundum speciem propriam in coelo vivit mortis Dominus.

Genuinum hunc Ruperti sensum quis reprobaverit, qui Umbraticis non faveat, quos Tuitiensis vehementi [Col. 0182C] eucharistiae veritatis zelo persequitur? Alter, qui nostram non solum erudiat fidem, sed et nostrae fidei pietatem accendat, quinti hujus loci sensus si quaeritur, dixeris ibi a Ruperto doceri, quod sicut Verbi divinitas, quia vita est et spiritus, a sua vita et spiritu distrahi non potuit; ipsius tamen carne crudeliter affixa cruci; ita dum Christi corpus in sacramento frangitur et manducatur, Christi tamen humanitas nihil patitur, eo quod in ista corporis Christi fractione et manducatione, spiritus a Christi corpore non sejungitur, «sed, inquit Tuitiensis, caro simul cum spiritu, et spiritus cum carne manducatur.»

Sed ne cui durum sonet quod sanctus abbas dixerit [Col. 0182D] Christi corpus frangi in altaris sacrificio, in quo exterior sola panis species disrumpi videtur, Chrysostomus audiatur ⁜ (142) , ubi haec Apostoli verba, et panis quem frangimus, liberiori hac interpretatione sic explicat: «Quare addit (Apostolus) quem frangimus, hoc in eucharistia videre licet in cruce autem minime, sed oppositum; os enim, inquit, non conteretur. Sed quod in cruce passus non est, id in oblatione patitur propter te, frangi sustinet.»

Berengarius ipse, suam ejurans haeresim, iisdem etiam verbis auctoritate apostolica fidem catholicam professus est ⁜ (143) : «Ore, inquit, et corde profiteor de sacramentis Dominicae mensae camdem fidem me tenere quam dominus et venerabilis papa Nicolaus [Col. 0183A] et haec sancta synodus auctoritate evangelica et apostolica tenendum tradidit, mihique firmavit, scilicet panem et vinum quae in altari ponuntur, post consecrationem Domini non solum sacramentum, sed etiam verum corpus et sanguinem Domini nostii Jesu Christi esse, et sensualiter non solum sacramentum, sed in veritate Christi corpus manibus sacerdotum tractari, frangi, fidelium dentibus atteri; jurans per sanctam et homousion Trinitatem.»

Quibus verbis frangi et atteri, si Christi carnem non intelligas in partes discerpi aut comminui, sed veram Christi carnem, et non solam corporis Dominici figuram in quibuslibet minutionibus specierum panis particulis manere, et a manducantibus sumi, [Col. 0183B] nihil in istis Berengarii, Chrysostomi et Ruperti vocibus offendiculi est.

Explanato itaque hoc quinto Ruperti loco, ad sextum festinus propero, ad quem nonnulli catholici hujusce doctoris scripta cursim evolventes, minus feliciter allidunt. Hi in Tuitiensi (lib. II in Exod., c. 10) legisse sibi videntur, panis et vini substantiam a Spiritu sancto non mutari aut destrui, sed a Verbo Patris assumi: unde Rupertum hypostaticam panis et vini cum aeterni consilii Verbo unionem et sensisse et docuisse nullo dubio pronuntiant.

Verum qui tot in paginis scripsit panem et vinum verti, converti, mutari et transmutari in Christi corpus et sanguinem, qui eo etiam loci diserte et expresse fatetur, panem in altari Christi corpus [Col. 0183C] fieri; qui hoc quod in altari sumimus, Christum esse et Agnum Dei praedicat, quomodo sensisse vel docuisse censeri potest, panis et vini substantiam in eucharistiae sacramento non mutari?

Rupertus ibi quidem posuit panis et vini substantiam, videlicet secundum exteriorem speciem quinque sensibus subactam, non mutari aut destrui. Quod quis vel carnalis sensus non judicet? aut panem et vinum intellige non mutari; destructiva scilicet mutatione, quae nobiliorem non introducat substantiam. Quod quis catholicus non profiteatur, qui panem credit in illud unum verum Christi corpus, quod a Verbo assumptum et cruci affixum, divina Spiritus sancti operatione mutari?

Vel panem et vinum intellige Christi corpus et [Col. 0183D] sanguinem sic fieri, ut tamen non mutetur in corporis et sanguinis Christi speciem, hoc est ut seipse explicat, in carnis saporem et in sanguinis horrorem. Haec, inquam, intelligat et judicet censura maturior, nec damnabit S. Ruperti fidem, sed eam laudabit in omnibus sanctorum Patrum sententiis et verba secutam.

Sed utquid, inquies, ex toties repetita Dominicae Incarnationis comparatione, et ex divini Verbi unitate tot in locis demonstrare studuisset eam carnem quae est in sacramento, illam ipsam esse quae in [Col. 0184A] Virginis sinu concepta, et a Verbo Dei assumpta, in cruce transfixa est; quamvis in altaris sacrificio nec carnis sapor, nec horror sanguinis terreat, sed panis et vini suavis species ad mensam alliciat?

Opportune quidem et sapienter, adversus eos qui, Ruperti saeculo, ut notat Algerus ⁜ (144) , panem et vinum mutari dicebant in carnem et sanguinem non Christi, sed cujuslibet Filii hominis, sancti et Deo accepti; vel etiam adversus nonnullos ex scriptoribus catholicis, qui, ut in superioribus adnotavimus, aliam dicebant Christi carnem, quae in pane consecrato ab Ecclesia offertur, et aliam quae de Virgine nata in cruce appensa est.

Non extra rem igitur, sicut nec extra Patrum mentem et voces, Rupertus his in locis id unum [Col. 0184B] quam maxime comprobare studuit, corpus hoc quod in altari prece mystica consecratur, illud ipsum esse Christi corpus quod ex charitatis obedientia Verbo Dei ad mortem aptatum est. Et carnis illius quae cum in altari, tum in cruce, una vera caro Verbi est, individuam unitatem non aliunde potentius quam ex divini Verbi unitate arguit. Sed nec extra fidem eucharistici sacramenti Rupertus ex incarnatae Sapientiae admirabili dispensatione, stupendum ac terribile corporis Christi explicavit mysterium; praeclara et in his Ecclesiae lumina secutus.

Extra jus ergo, et gravi non in Tuitiensem modo, sed et in Ecclesiae totius fidem ac pietatem injuria, purissimos hosce Ruperti doctrinae latices, qui a limpidissimis Ecclesiae fontibus continuo fluxerant, [Col. 0184C] ad inauditas hypostaticae impanationis novitates nonnulli deducunt.

Jam ergo conticescat calumniatrix quorumdam petulantia, ne dum Ruperti fidem falso erroris nomine deturpat, catholicorum Patrum doctrinam contumeliose dehonestet. Zelus hic ex impetu magis quam ex scientia fervens jam se contineat, ne quam Ecclesia semper tenuit fidem in Ruperto incantius proscribat ⁜ (145) .

Vel si libet eos in pace quiescentium jam busta refodere, et ossa corrodere mortuorum, in hoc adamantino viro suos experiantur dentes, et cognoscent quod ita eis in ore frangentur, ut ultra neminem sub hac specie pietatis mordeant.

A Ruperti itaque doctrina procul sit cum nonnisi [Col. 0184D] figuram aut signum corporis et sanguinis Christi in Dominica mensa posuisse, qui totus, non in umbra, sed in veritate; non in figura, sed re, nomine et effectu verum Christi corpus et sanguinem, sub exteriori panis et vini specie, ab Ecclesia ore sacro confici, ubivis contendit ⁜ (146) .

A Ruperti gloria procul, ab indignis Christi corpus non manducari; apud quem: «Non nemo indigne manducare potest, sed nemo indigne manducare debet: panis namque semel consecratus nunquam postea virtutem sanctificationis amittit, aut Christi [Col. 0185A] caro esse desinit, sed (lib. VI in Joan.) non prodest quidquam indigno, cujus fides sine operibus mortua est.»

A Ruperti nomine procul sacrilega impanationis fatuitas; sed ipso hortante ⁜ (147) : «Credamus fideli Salvatori Deo in eo quod non videmus, scilicet panem et vinum, exteriori specie non mutata, transferri in veram viventis corporis et sanguinis Christi substantiam.» — (Lib. IV in Exod., c. 7) «Substantiarum enim ac specierum creator Deus efficaciter haec in carnem et sanguinem Christi convertit, permanente licet specie exteriori.»

Et tandem a Ruperti fide ac pietate procul esto nova et absurda hypostaticae impanationis impietas, qui plenis paginis scripsit et verbis expressis docuit [Col. 0185B] panis et vini substantiam verti, converti, mutari, transmutari in illud ipsum Christi corpus quod pro nobis in cruce pependit, et in illum ejus sanguinem qui ad exhaurienda multorum peccata effusus est, panem denique illam fieri et esse carnem quam de Virgine Verbum Patris assumpsit, et in crucis ara Deo cruentatam obtulit: et vinum illum fieri ac esse sanguinem quem Christus de latere suo fudit. Quae, [Col. 0186A] ut ostendimus, nec blasphema hypostaticae impanationis impietas ferre aut dicere potuisset.

Cum ergo Rupertus ea omni fide quae Ecclesiae filium, ea omni doctrina quae divini Verbi interpretem, ea omni gloria quae fidei propugnatorem, eo omni nomine quod sanctis et doctis celebrem, ea porro omni fidei pietate quae catholicum simul et sanctum decet, has omnes de corpore et sanguine Christi in eucharistia catholicas veritates aperte docuerit, easque profanis et sacrilegis erroribus firmus opposuerit: venerabilis Ruperti fide quid purius? Doctrina Ruperti quid certius? Ruperti gloria quid illustrius? Ruperti nomine quid celebrius? Ruperti denique circa adorandum corporis et sanguinis Christi sacramentum fideli pietate quid [Col. 0186B] sanctius? Omni ergo deleta erroris cujuslibet nota, Rupertum Tuitiensis coenobii Patrem fide purum, doctrina certum, gloria illustrem, nomine celebrem, et erga eucharisticum corporis et sanguinis Christ, mysterium catholica pietate fidelem pariter ac sanctum libere proposui, fideliter exhibui, constanter asserui, et feliciter vindicavi, mendaces ostendens eos qui maculaverunt illum (Sap. X) .

[Col. 0185C] Prelo subductis omnibus nostrae pro Ruperto abbate Tuitiensi Apologiae paginis, in Simplicii Verini librum De transsubstantiatione incidi, in quo dum sectae Protestantium felleus hic scriptor, qui Cl. Salmazius est, Rupertum Tuitiensem in omnem contra eucharistiae sacramentum errorem trahit; praesentiae videlicet signi duntaxat aut virtutis, manducationis per fidem, impanationis, et hypostaticae unionis panis cum Verbo, multa animadvertenda committit; quae dimittere non debuit sancti illius doctoris vindex, sed per appendicis modum hic adjicere et emendare.