165

[Col. 0009A] Expositiones S. Brunonis Astensis, quae exstant, in libros Veteris Testamenti, primo in volumine anno superiori edito complexi sumus; modo partem alteram a Commentariis in quatuor Evangelia exordimur, quibus interpretatio Apocalypsis, et reliqua ejus Opera huc usque cognita, et recepta subsequentur. Commentaria autem illa in Evangelia S. Brunonis a Petro Lazzario pridem Soc. Jesu Theologo doctissimo publici juris facta, auctore, ac promotore praestantissimo cardinali Francisco Xaverio de Zelada (cujus innumeras laudes nulla unquam aetas conticescet) multis rationum momentis impulsi iterum publicamus. Horum primum est Lazzarium rem, seu illustrationem auctoris perfecte assecutum fuisse; quippe tam copiose, tamque erudite scriptae [Col. 0009B] sunt ejus adnotationes, ut his alias addere supervacaneum sit; non enim in sacro textu major obtineretur perspicuitas; sed onerosa auctoritatum congeries fieret, dubiaque ex multiplici sensu intelligentia, Alteram rationem nobis suppeditat certa cognitio, editionem illam Commentariorum S. Brunonis in Evangelia, quamvis nitidam, et accuratam, parum in Italiam dispersam fuisse, multoque minus ultra montes pervulgatam. Tertio accedit, quod cum excudendae sint homiliae et sermones ejusdem S. episcopi Signiensis; quorum pars magna ab iisdem Commentariis desumpta est, ostendere oportet, atque ob oculos lectorum ponere, quibus in locis vel homiliarum fragmenta, vel sermones integri legi possunt. Quarto inscius nemo est, quam diu sub Eusebii Emiseni [Col. 0009C] nomine usurpatae sint homiliae illae ⁜ (1) , et in pluribus editionibus recusae; quare praecipue curae Lazzario fuit, tam dolosam suppositionem convedere, et S. Brunonem Astensem concionum illarum auctorem stabilire.stabilire. Sed et ipsam doctissimi Lazzarii Praefationem rursus producimus, cum eximia redundet eruditione, pluraque de patria, natali, vitae genere, scriptisque S. Brunonis collegerit, quae commentarium nostrum in vitam S. episcopi maxime illustrant atque confirmant. Qui ex scripturam testimonio S. Brunonem interpretem Evangeliorum [Col. 0010A] exstitisse noverant, latente adhuc in bibliotheca Collegii Romani codice ms. in quo interpretatio illa continebatur, ea perfrui valde exoptabant. Satis igitur factum est eorum votis, et sapientium approbationem assecutus est clarissimus editor; namque lectioni SS. Patrum dediti fatentur se in elucubratione illa summam, seu compendium praeclarissimarum illustrationum veterum expositorum reperire, atque in ea mel veluti ex pluribus floribus confectum habere. Quapropter hoc opus tanti laboris fructum non Commentarium, sed Commentaria in Evangelia appellavimus. Unum superest, ut lectores admoneamus, scilicet nos non codicis ms. orthographian: veterem, jam obsoletam, et lectoribus gravem, ut Lazzario placuit, secutos fuisse, sed ad recentem [Col. 0010B] usum conformem reddidisse. Pro exteris hominibus addere libet, ex typographio Marci Palearini Romani anno Jubilaei 1775 prodiisse S. Brunonis Commentaria super evangelistas in duos tomos in-8 distributa; quorum primus continet expositionem in Matthaeum; secundus vero in Marcum, Lucam et Joannem. Apoplexia tactus mense Januario anni elapsi 1789 gravis aetate piissime, ut vixerat Petrus Lazzarius, in sacris studiis versatissimus, ut plura ejus opera testantur, Romae obiit, moerentibus omnibus bonis.

Nostrum hic esset docere, quos hac pro nostra editione consuluerimus mss. Codices, ne minus diligentes in ea exornanda videamur; hoc sane non omittimus, sed ad opportuniorem locum reservamus, [Col. 0010C] ubi de homiliis, et sermonibus S. Brunonis agendum erit. Interim ingenue fatemur, cum in feriis autumnalibus anni 1784, quibus Taurini fuimus, pro temporis brevitate, qua ea in urbe moram egimus, collationem hujusmodi cum codice ms. Regii Athenaei, de quo Lazzarius mentionem habet, parficere nequivisse; eum tamen observavimus membranaceum esse, in fol. charactere Romano exaratum, quem ad XII saeculum, vel ad initium saec. XIII peritiores judices referunt. Accedit hoc in volumine, post Commentaria in Evangeliorum librum, expositio [Col. 0011A] in Apocalypsim, de qua pauca sunt praenotanda, cum ipse S. Bruno interpres quid animadvertere deberent lectores admonuerit.

Haec versantur circa objecta, quibus Abauzitius Genevensis Calvinista auctoritatem libri Apocalypsis labefactare nisus est; sed frustraneo conatu. Cum paucis ab hic annis clariss. Vincentius Fassinius O. P. in Lycaeo Pisano S. Scripturae professor, S. Joan. evangelistae prophetiae vindicias doctissime egerit, non nisi summa capita ad controversiae cognitionem referam. Primo igitur dixerat Abauzitius, neminem ignorare quot Evangelia, revelationes, et Acta apostolis attributa primis Ecclesiae saeculis fuerint, quae dein ut apocripha scripta damnata sunt ab Ecclesia. Secundo adnotabat, Apocalypsim inter libros protocanonicos [Col. 0011B] minime receptam fuisse. Tertio, perpetua libri hujus obscuritas, eique perversae, ac malignae interpretationes multis in locis affixae, non leve praestant argumentum, prophanum potius quam divinitus inspiratum auctorem exstitisse. Quarto nos provocat ad ostendendam Patrum traditionem, quorum testimoniis palam fiat Apocalypsim inter apostolicas Scripturas jure meritoque locum obtinuisse. Praemitto semper fuisse haereticorum consuetudinem, cum ab auctoritate divinarum Scripturarum se obrui sentirent, nec haberent quo ab earum oraculis evaderent, illas ab albo canonicorum librorum eripere, et inter commenta referre. Ita Lutherus et Calvinus epistolas Pauli et Jacobi suppositas dixerunt, quod suis erroribus palam adversarentur. Apocalypsim [Col. 0011C] itaque primis Ecclesiae temporibus rejecere Marcionitae, Theodosiani, Alogi, quos illius aevi Patres invictissime refutarunt. Eorum cineres cum excitasset Abauzitius, inulta non fuit ejus audacia, atque a fortiori manu elisa penitus, contritaque jacula ejus. Primi igitur argumenti vis contra ipsum Abauzitium statim retorquetur; si enim, eo fatente Ecclesia fabulosas commentitiosasque scriptiones nunquam recepit; sed eas refutavit damnavitque; cum prophetiam S. Joannis evangelistae inter canonicos libros recensuerit, et fidelibus commendaverit, eam germanum apostoli opus, Spiritu sancto afflante conscriptum agnovisse, dicendum erit. Quod autem 2. protulit, Apocalypsim cum reliquis Novi Testamenti libris protocanonicis non statim admissam [Col. 0011D] fuisse, dico: summae hoc Ecclesiae curae, ac prudentiae esse adscribendum, quae prius Latinorum Graecorumque Patrum Opera expendere voluit, ut eorum auctoritate munita, Apocalypsim librum divinum declararet. Id certe egit Gelasius pontifex in Romana synodo, itemque concilium Carthaginense III, et postea Patres Tridentini solemni decreto confirmarunt. Nullius autem momenti facienda est tertia oppositio; siquidem constat ab haereticis Chiliastis, sive Millenariis longe abfuisse Papiam, Justinum, Iraeneum, paucosque alios, qui mille annis justos cum Christo regnaturos post primam resurrectionem juxta Apocalyp. cap. XX, opinati sunt. Nam haeretici illi, quorum dux Cerinthus, carnis voluptatibus, [Col. 0012A] et omnibus mundanis oblectamentis gavisuros justos effutiebant; catholici autem spirituales delicias, perfectioris nempe amoris Dei ampliorisque coelestium bonorum cognitionis possessionem felicibus illis electis tribuerunt. Si vero ex prava iniquorum interpretatione sacrae litterae rejiciendae forent; cum ab ortu Ecclesiae, teste D. Petro ep. II, cap. III, ipsae Pauli Epistolae ab indoctis quibusdam et instabilibus depravarentur; vix aliquis divinus, liber in Ecclesia auctoritatem obtineret. Ad postremum objectum, quod traditio Apocalypsi non faveat; respondeo primo, non ita sensisse Grotium, Flaccium Illiricum, Richardum Simonium heterodoxos criticos, qui antiquiores Ecclesiae Patres, Justinum scilicet, Iraeneum, Tertullianum, Origenem, Clementem [Col. 0012B] Alexandrinum, Theophilum item Alexandrinum, Cyprianum, aliosque plures memorant, qui S. Joannis prophetiam de futuro mundi statu, tanquam librum divinum agnoverunt. Respondeo 2. a secundo Ecclesiae saeculo, usque ad nonum, perpetuum Patrum tam Graecorum, quam Latinorum in asserenda divinitus inspirata Apocalypsi consensum perspicue ostendi, atque probari; quare optimo jure processit Ecclesia in condemnationem eorum, qui ejus decreto refragati fuerint. Caeterum qui hac de controversia plura videre cuperet, adeat Natalem Alex. tom. III Histor. Eccl., ar. 2, § 5; August. Calmet in praefat. ad Apocalyp. Joan. Lanium De erudit. apost., part. II, cap. 6; Vincentium Fassinium De auctoritate libri Apocalypsis.

[Col. 0012C] Compendiose persolutis responsionibus ad haereticorum objecta, quibus libri Apocalypsis auctoritatem infirmare conati sunt, silentio non praeteribo quae ad hanc novam ejusdem libri editionem illustrandam quaesita sunt, et non exiguo cum labore comparata. Primo igitur dicam singularem sibi promeruisse laudem S. Brunonem, quod paucos inter Patres fuerit, qui totam Apocalypsim explanarunt. Secundo loco commemorabo me hac in editione non mancam, et interpolatam, ut Marchesius publicavit, sed integram totamque perfectam lectoribus praebere antistitis nostri in Apocalypsim interpretationem. Post quam pluribus in bibliothecis frustra cum mss. codicibus conferre studuerim Marchesii lectionem; tandem quid in ea deest, et quid [Col. 0012D] sensum praeficere potest ex codice Vaticano comperi, cui fidem ex descriptione modo facienda nemo negabit. Codex ille membranaceus est in fol. parvo saec. XII, charactere Romano admodo eximie exarato, qui olim fuit Christinae Suecorum reginae, gestatque in fronte hanc epigraphen: S. Brunonis Signiensis episcopi. Incipit a praefatione ejusdem commentatoris, eademque Apocalypsis divisio inspicitur, non in capita, ut Vulgata, sed in septem libros ab ipso Brunone dispositos.

Tertio loco verba facturus de homiliis atque sermonibus S. Brunonis nostri, fateor equidem maximas gratias eminentissimo cardinali Zelada habendas esse, quod ipse sua munificentia ejusdem [Col. 0013A] S. episcopi Commentaria in Evangelia in lucem produci curavit, qua editione penitus contrivit, atque delevit commentum illud, nescio cujus imperiti librarii qui cum in ms. volumine seriem quamdam homiliarum atque sermonum, nulli auctori attributam comperisset, Eusebii Emiseni nomen ei inscripsit. Diu hujusmodi suppositio invaluit, et tres eo sub nomine factae sunt editiones. De priore mentionem fecit Casimirus Oudinius, cujus testimonium infra afferemus. Altera hunc titulum in fronte praesefert. D. Eusebii Emiseni homiliae in Evangelia, quae cunctis diebus Dominicis totius anni, ac feriis quadragesimalibus legi solent, nunc primum in lucem editae, quibus adnecti curavimus ejusdem homilias in praecipuis anni festivitatibus. Antuerpiae apud Joannem [Col. 0013B] Steelsium A. D. 1555. in 8. Post indicem homiliarum, quae sunt omnes CXLII, additur homilia: De poenitentia Ninivitarum Eusebii ejusdem. Haec posterior editio ita inscribitur. Divi Eusebii episcopi Opera, videlicet homiliae id Evangelia, quae cunctis diebus Dominicis totius anni, et feriis quadragesimalibus legi solent. Praeterea homiliae de praecipuis anni festivitatibus: postremo homiliae ad populum eloquentissime, ac religiosissime recens in lucem emissae. Parisiis apud Hieronimum de Manef, et Guillelmum de Cavallat sub Pelicano, monte D. Hilarii anno 1575. in 8. Ambae illae editiones exstant in bibliotheca Ghisiana, easque cum vulgatis a Marchesio homiliis comparavi. Hic opportune incidit Theophili Raynaudi testimonium, qui de malis ac bonis libris p. [Col. 0013C] 1, Eres. X, § 2, num. 217, Opp. tom. XI, Lugd. an. 1665, pag. 282, haec habet: «Eusebio Emiseno per magnam hallucinationem suppositi sunt sermones de tempore, et sanctis, qui primo loco habentur in opere, quod Eusebio ascribitur, qui sunt Brunonis Signiensis, magni in Berengarium Concertatoris sub Gregorio VII. Ita enim habetur ex indicibus Casinensibus, ac Vaticanis, et ex Petro Diacono bibliothecario, qui omnes illos sermones ex nomine notatos ascribit S. Brunoni Signiensi, cujus aetate vixit.» Copiosior adhuc fuit in tradendo hisce de homiliis judicio Casimirus Oudinius de Script. Eccl. tom. I, saec. IV, col. 393. «Anno, ait, 1554 primum Claudius Fremy Parisiensis typographus sub falso Eusebii Emiseni nomine edidit. Centum quadraginta [Col. 0013D] quinque homilias de tempore ac de sanctis in 8. [Col. 0014A] impressas, oblatasque clarissimo viro Gabrieli Boverio Ecclesiae Andegavensis episcopo XIV Kal. Junii. quarum ipsi copiam fecerat doctor quidam ordinis Fratrum praedicatorum, dignas eas affirmans, quae prelio committerentur, non abnuo, quin epus istud probum sit, et aliquantam saltem antiquitatem, stylique congruitatem aliquam saeculo XII ascipulantem secum habeat: sed cum priscis Ecclesiae doctoribus comparari queat, et saeculi Ecclesiae quarti, vel quinti leporem, dicendique formam sapiat, nullus opinor est, qui id asserere audeat. Haec plena collectio hodiernae consuetudini pontificae tam belle adaptata saeculum Ecclesiae XI vel XII etiam praecedere haud quaquam potest. Quamvis igitur istud opus episcopo Emiseno Eusebio attributum fuerat, ut in [Col. 0014B] magnum inde Scriptorem accresceret: tam merito tandem, jureque exceptum, legitur parenti S. Brunoni Signiensi episcopo (ut vocant) restitutum est ex fide mss. codicum, et auctoritate Petri Diaconi Casinensis bibliothecarii. Contigit hec nostri Eusebii Emiseni exspoliatio, atque Brunoni Signiensi facta restitutio anno 1651, per accuratam operum hujusce Brunonis editionem in-folio procuratam, nunc satis obviam. Ab hoc tempore nullus, quem sciam, fuit, qui vel has homilias Eusebio Emiseno ascribere, et Brunoni auferre voluerit; ita apud criticos haec veritas obtinuit.» Quae opinio de hoc Eusebio Emiseno haberi debeat, idem Oudinius tradidit. ⁜ (2) «Eusebius, inquit, Emisae episcopus in Syria sive Phoenicia, quem Phoenicem episcopum [Col. 0014C] Theodoretus vocat, Arianae signifer factionis temporibus imperatoris Constantii vixit, de quo S. Hieronymus in Chron. ad ann. Christi 348, Olymp. 281, tum in Catalog. De script. eccl., cap. 101 ⁜ (3) .» Latrocinium ab Eusebii Emiseni editoribus factum apertissime ostendunt tres praecipue codices, Casinensis nempe, Vallicellanus, et Mediceo Laurentianus, qui quantum sibi vindicent auctoritatem, demonstrabo. Prioris notitiam mihi suppeditavit persaepe commendatus D. Thomas Capomatius archicoenobii Casinensis praesul; duos reliquos mea manu versavi, et cum Marchesii editione diligentissime contuli. Codex Casinensis sig. num. 184, in-fol. minori, membran., charcteribus Langobardicis exaratus saec. XII, continet homilias in Evangelia [Col. 0014D] totius anni, et incipit ab evangelio: Hoc est praeseptum [Col. 0015A] meum. Recentiori manu hic titulus inscriptus legitur: Homiliae S. Brunonis Signiensis, et abbatis Casinensis: falso tamen attribuuntur D. Eusebio, cum sint Brunonis. His subjiciam judicium clariss. D. Erasmi Gattulae abbatis Casinensis, qui tom. I Histor. Casinen. ait: «Ut Marchesius ostendit Eusebio Emiseno tributae sunt CXL homiliae in Evangelia totius anni, quae S. Brunoni nostro sunt vindicandae, teste Petro Diacono, qui eas singillatim enumerat, eodemque ordine descriptas videre est in cod. bibl. nostrae Langobardicis characteribus exaratas, ut videtur sign. num. 194. Nullus certe ex veteribus Eusebio hasce homilias tribuit, illique abjudicat stylus, qui non Graecum hominem, sed Latinum, et Brunonem ipsum refert.» Dein sequitur [Col. 0015B] homiliarum catalogus, quem nos alibi dabimus. Secundus codex est Vallicellanus pariter membranaceus in fol. eodem charactere Langobardico descriptus. Casinensi non posterior aetate. Non eumdem ordinem servat, sed incipit prima homilia a feria IV Cinerum his verbis: Tristes enim dicuntur hypocritae. Brunonis episcopi nomen defert, sicut reliquae eodem in codice insertae, in quo tamen plures desunt, et reliquae partim S. Gregorio, partim Ven. Bedae attributae leguntur. Ab optimo archetypo homiliae illae traductae sunt; cum multis in locis Marchesii editionem corrigant, eamque suppleant; quod mihi certo constat ex lectione commentarii ejusdem S. Brunonis in Evangelia, ex quo major homiliarum pars desumpta est, ut suo loco ostendam. Tertius [Col. 0015C] codex est homiliarium, olim bibl. S. Crucis Minor. Florent. in Laurentianam bibliothecam translatum, membran., in fol., sig. num. III, Plut. XXX, p. 5, in cujus rubrica ad calcem posita, manu ejusdem scriptoris legitur. Explicit liber iste Brunonis episcopi: quo tempore scriptum est, sic notatur. A tempore Christi mille quaterque decem sex deciesque decem. Deinde manu recentiore subjicitur. Iste liber est ad usum fratris Thedaldi, post cujus mortem remanere debet armario Fratrum Minorum Florentini conventus, et fuit D. Philippi de Villanis de Florentia sub tali conditione dicto fratri Thedaldo concessus ab eodem. Hoc idem adnotatur in catalogo edito bibl. Laurent. a clariss. Canonico Angelo M. Bandinio [Col. 0015D] bibl. praefecto tom. IV, pag. 247. Continet autem Codex iste homelias CXLVIII, quarum pars major S. Brunonis episcopi nomine insignitur; sed fere omnes, ut comperi, in editione Parisiensi homiliarum Eusebii Emiseni, mutatis vel adjectis aliquibus in principio, et in fine eorum reperiuntur. Absque dubio, ut diximus, S. antistiti nostro sunt ascribendae, quod ab ejus Commentariis in Evangelia decerptae videantur. Qui eas collegit, optimo exemplari usus est; cum ordinem codicis Casinensis sequatur; incipit enim a Dominica I Adventus, et procedit usque ad Dominicam XXVIII post Pentecosten; complectens ferias Quadragesimae, et praecipuas totius anni festivitates, quas eo tempore celebrabat Ecclesia. His tribus codicibus integris, optimeque servatis [Col. 0016A] addere possum codicem quem possidet capitulum Ecclesiae cathedralis Signiensis, et est membran. in folio charactere Romano exaratus saec. XII, sed in principio nonnullae desunt paginae, sicut in fine, quemadmodum observavi cum anno 1786 Signiam in feriis autumnalibus me contuli, ut votum solverem S. episcopo patrono me, qui sub finem praecedentis anni mihi lethaliter decumbenti sanitatem a Deo impetraverat. Continet autem homilias per totum annum distributas, eodem ordine quo de superioribus codicibus dictum est. Tandem exstat alius codex ms. in archivo basilicae S. Petri, membran. etiam, et in fol. aevum S. Brunonis Signiensis, et nomen adnotans, ejusque sacras conciones pariter continet. His luculentissimis tot codicum mss. testimoniis, [Col. 0016B] non tam ab Eusebio Emiseno vindicantur homiliae S. Brunonis Astensis, quas rursum producturi sumus; sed confirmatur judicium insertum in Bibl. PP. edit. Lugd. tom. VI, pag. 686, ubi easdem conciones olim etiam S. Eucherio Lugd. episcopo attributae diserte Brunoni nostro asseruntur. De doctrinae praestantia atque eruditione quibus auctor noster homelias suas exornavit, supervacaneum arbitror dicere, cum id cumulatisse Petrus Lazzarius praestiterit in praeliminari dissertatione ad Commentaria S. Brunonis in Evangelia, et quidquid observandum erat, adnotaverit. Homiliarum et sermonum seriem praecedet catalogus earum, ubi sub numeris paginarum obsignatae erunt quae eodem in Commentario continentur, ideoque omittuntur; nec [Col. 0016C] iterum imprimere curavimus, nisi illas, quae omnino desunt, vel aliquas perspicuas additiones in principio, aut in fine referunt.

Post homilias et sermones, quos expositionibus S. episcopi Signiensis in Evangelia et in Apocalypsim adjecimus, quarto loco veniunt libri sex, qui Sententiarum inscribuntur. Antequam de his eloquar, spectatissimo ac beneficentissimo cardinali Stephano Borgiae me gratissimum profiteor, quod habito cum eo consilio de hac operum S. Brunonis editione, non tam me ad illam perficiendam confirmavit, suisque monitis adjuvit, sed quidquid jam de eodem S. episcopo Signiensi ex archivo Casinensi ipse collegerat liberalissime mihi donavit. Inter [Col. 0016D] multa ab illis ms. codicibus excerpta de hisce sententiarum libris mentionem faciam, quod cum illi nota esset diu Benedictinos inter et Carthusianos agitata controversia, utrum Bruno Signiensis, an vero Bruno Carthusianorum institutor eorum auctor habendus sit, codicem sig. 196, alias 317, diligentissime observavit, characterem Langobardicum, aetatem ejus saeculi nempe XII, titulosque singulis capitibus appositos descripsit, plenamque notitiam de illo antiquitatis monumento, quod S. Brunonis episcopi nomen praesefert, accepit. Nec satis sibi factam putavit idem doctissimus praesul, nisi alterum codicem, qui est 619 attente perpendisset, in quo cum pluribus aliis S. Brunonis Commentariis et elucubrationibus iidem sententiarum libri, titulis [Col. 0017A] iisdem inscripti reperiuntur. Haec veluti praeliminaria statuere duxi antequam memoratam discutiam controversiam, de qua peculiari in dissertatione agam, ut etiam recenti cuidam auctori anonymo Carthusiano Neapolitano respondeam, qui an. 1788 data epistola ad D. Xaverium Matthaeium ictum suo patriarchae S. Brunoni illos sententiarum libros vindicare contendit. Fortasse quis requiret, cur hujusmodi opuscula sententiarum libri inscribantur? Nullam profecto video rationem, qua a Marchesio hoc [Col. 0018A] titulo donentur, cum omnes quos consului codices, vel de laudibus, vel de ornamentis, aut de figuris Ecclesiae tractatus annuntient. Verius equidem hujusmodi inscriptiones indicant, quid agendum S. Bruno sibi proposuerit, ejusque finis, ad quem respexit, perlucide noscitur, si partes omnes, id est capita et sermones inter se conferantur, habita praecipue ratione temporis, quo S. episcopus Signiensis haec scripsit.

[Col. 0017B] Vigebant adhuc in Ecclesia reliquiae diuturni fatalisque schismatis, Simonia et audacia calamitatem augebant, morum corruptio habenas omnes solverat, et spiritualis potestas oppressa et pene contempta jacebat. His igitur ut occurreret malis A. N., demonstrandam suscepit Ecclesiam, unam, sanctam, catholicam et apostolicam; quas praerogativas, seu characteres, et si alias, ut in Prolegomenis diximus, asseruerit, in hisce libris amplius latiusque de illis egit, atque Ecclesiae gloriam suam vindicavit. Sub speciosis figuris et imaginibus argumentum unitatis Ecclesiae in primo libro prosecutus est; in secundo Ecclesiam sanctam probavit; tertium ad ostendendam Ecclesiam catholicam et apostolicam consecravit; reliqui vero tres libri, qui vel dogmata fidei, vel [Col. 0017C] martyrum aliorumque sanctorum laudes complectuntur, ad eumdem finem conducunt. Primus liber in decem capita dispartitus est, quae suis titulis distinguntur. Caput 1. De paradiso inscribitur. 2. De arca Noe. 3. De tabernaculo foederis. 4. De templo Salomonis. 5. De muliere quam Joannes in Apocalypsi vidit. 6. De civitate Jerusalem. 7. De ritu consecrationis ecclesiae. 8. De auctoritate Evangeliorum. Cum igitur sacrae litterae unum paradisum bonis omnibus et deliciis affluentem a Deo conditum tradant, in quo positus fuit Adam, ut operaretur et custodiret illum, illa Ecclesia est admittenda, non plures, et quicunque hanc unitatem scindunt, haeretici aut schismatici, vel Simoniaci, extranei habentur. Qui vero hoc in paradiso, seu Ecclesia sint [Col. 0017D] operarii, designat S. episcopus, eosque episcopos et sacerdotes asserit, quos ita admonet. Manifestum est quod per hortum, id est per paradisum, Ecclesia significatur. Sed qui per Adam, nisi Ecclesiae custodes, episcopos et sacerdotes intelligamus? Audiant ergo isti quid de Adam Scriptura dicit, qui ad hoc in paradisum missus est, ut operaretur et [Col. 0018B] custodiret illum. Non sint otiosi, quia custodes sunt. Per arbores vero in paradiso plantatos intelligit A. N. apostolos, qui multiplices fructus ediderunt, et reliquos etiam Christianos, qui eorum praecepta sequuntur, eorumque gloriosa gesta imitantur. Quemadmodum in fonte, a quo prodierunt quatuor flumina, dicit figuratum Christum Dominum, a cujus scientiae plenitudine omnis doctrina fidei per quatuor Evangelistas emanavit. Corrupto autem per Adae peccatum humano genere, et in deteriorem vitiorum conditionem prolapso, ne Ecclesia penitus interiret, arcam a Noe viro justo fieri Deus praecepit, in qua, dum totus mundus in diluvii aquis perdendus erat, ipse cum sua familia salvus esset, et ab ea nova generatio hominum procrearetur. [Col. 0018C] Arcam igitur S. Bruno Ecclesiae symbolum asserit, extra quam nemo salvatur, in qua, qui in die ultionis inventus fuerit, non peribit. Multi in ea esse videntur, qui extra eam invenientur; sicut illi, quibus Dominus ait: Nescio vos (Matth. XXV, 12) . Hanc in arcam, sive Ecclesiam (idem S. episcopus) nemo ingreditur, nisi per ostium, quod Christus se esse dixit. Ego sum ostium, per me si quis introierit, salvabitur (Joan. X, 7) . «Non enim salvantur, inquit A. N., qui per ostium non intrant. Nullum animal ingreditur in arcam, nisi per ostium. Sed Simoniaci, et haeretici aliunde in Ecclesiam intrare nituntur.» ⁜ (4-5) Cum autem Ecclesia ex diversis, praeter laicos, ministrorum ordinibus constituatur, in ea formam arcae quodammodo comperit, [Col. 0018D] adeoque de eadem ita disseruit. «Si quis etiam Ecclesiae ordines considerare velit, quomodo super laicos clerici, super clericos presbyteri, super presbyteros episcopi, super episcopos archiepiscopi, super illos patriarchae per ordinem sedeant, et tandem Romanum Pontificem super omnes sedere conspiciat, etiam isto modo intelligere poterit, quomodo [Col. 0019A] arca Dei in inferioribus ampla, paulatim se angustando in uno eubitu consumetur. Plures aliae analogiae, et similitudines arcam inter et Ecclesiam hoc in capite 2 afferuntur, quas nos brevitatis gratia omittimus. Tertium unitatis Ecclesiae argumentum AN. petit ex tabernaculo foederis, quod est arca tetamenti; in qua, ut ait S. Paulus (Hebr. IX, 4) , urna erat aurea continens manna, et virgam Aaron, quae fronduerat, et tabulas Testamenti. Cum in ea majestas Dei praesentis repraesentaretur, aedificium ad illam custodiendam totum ex auro constabat, atque ante arcam perpetuo candelabrum aureum, multis luminibus ab uno astili pendentibus ardebat. Insuper mensa reperiebatur super quam panes propositionis ponebantur, et thurribulum aureum, quo [Col. 0019B] incensum coram Deo comburebatur. Quemadmodum Moyses auctor fuit veteris tabernaculi; ita Christus institutor, et fundator fuit novi, non manu facti, nec hujus creationis, sed per proprium sanguinem, ut inquit Apostolus, introivit semel in sancta aeterna redemptione inventa (ibid., 12) . Populum enim propria passione sibi acquisitum, primum ex Judaeis, deinde ex gentibus congregavit, et in una fide, et baptismate suae haereditatis participem fecit. Unum candelabrum, unum doctrinae magistrum, nempe Christum significavit, a quo illuminati apostoli dogmata ejus omnia, et praecepta in universam Ecclesiam propagarunt. Una mensa, in qua unum offertur corporis, et sanguinis Christi Domini sacrificium, de quo non participant, nisi qui intra tabernaculum [Col. 0019C] sive Ecclesiam sunt admissi. In Ecclesia etiam veluti pretiosa thymiamata, orationes fidelium nunquam intermissae ad Deum elevantur, ejusque benedictionem sibi acquirunt. Alteram Ecclesiae nostrae agnoscendae imaginem in templo Salomonis nobis describit S. Bruno, ubi 4 loco facta nobiliorum partium hujusce splendidissimae molis dinumeratione, ait: «Hoc templum Ecclesia est, hoc temolum nos sumus; de nobis Apostolus dicit: Templum sanctum, quod estis vos (I Cor. III, 17) . Fideles profecto, qui unum corpus credentium constituunt, quo perfectiores sunt, tanto magis hoc spirituale aedificium ornant, atque illustrant, et quia cum Christo corum capite perfecto communicant, gratiae [Col. 0019D] ejus plenitudinem accipiunt. Sed quid sibi volunt, interrogat A. N., illae duae columnae, quae ante fores templi positae, cum Nihil sustineant, otiosae videntur?» Respondet: nihil in templo otiosum esse, easque templum ingredientibus has primas occurrere. In una illarum intelligit patriarchas, et prophetas, caeterosque veteris testamenti duces, et principes; quales fuere Abraham, Isaac, et Jacob, Moyses, Josue, David, et Daniel; in altera repraesentari dicit apostolos, martyres, confessores, et episcopos, qui sua fortitudine, et firmitate contra omnium adversantium conatus religionem sanctam impavide sustinuerunt; et primi justi per fidem in futurum reparatorem, et posteriores per Christi gratiam justificati optime de Ecclesia meruere, quod amore justitiae, [Col. 0020A] animi constantia, zelo propagandae veritatis veram religionem, hoc est supremi Dominatoris cognitionem, et cultum, obsistentibus nequidquam falsorum deorum cultoribus, et iniquitatis magistris, non servarint modo, sed longe lateque propagarint. Alia plura A. N. de templo Salomonis ad unam Ecclesiam significandam traducit, quae ne longior fiam praetermitto. Cum vero progredimur ad caput 5 ejusdem I libri, quod est de muliere per quam figuratur Ecclesia, satis aperte indicat auctor quid sibi agendum proponat. Incipit ergo. «Narrat beatus Joannes evangelista se vidisse sanctam Ecclesiam in specie mulieris quae erat amicta sole, et luna sub pedibus ejus, et in capite coronam stellarum duodecim, et pariens cruciabatur, ut pareret.» Hujusmodi ergo [Col. 0020B] mulieris insignia sunt claritas, et splendor, quo solis instar circumdatur, corona duodecim stellarum in capite, luna sub pedibus ejus, atque in pariendo cruciatus, et labor. «Magna laus Ecclesiae Dei, ait A. N. quae sole amicta perhibetur; sole quidem amicta est, quia omni splendore, omnique claritate decorata est. Habet Ecclesia lunam sub pedibus, quia mundum despicit, et pro nihilo ducit. Merito mundus luna vocatur, quia ad lunae similitudinem semper in motu est, semper mutatur et variatur.» Anne Ecclesia splendidissima non est sole justitiae, nempe Christo Domino ejus institutore, qui eam tantis locupletavit muneribus, ut ille totam pulchram, et ab omni macula immunem vocaverit, qui a terrenis rebus, hoc est a mundo, coelestium [Col. 0020C] promissione bonorum retrahit, atque aeternae felicitatis spe eam recreat, et consolatur? Habet etiam, sequitur idem S. antistes, in capite coronam stellarum duodecim, per quas duodecim apostolos intelligimus; ipsi eam coronaverunt, ipsi in aeterni Regis thalamum eam introduxerunt.» Quae autem alia Ecclesia nisi catholica hac corona a duodecim stellis, id est a duodecim apostolis insignita coruscat? Sive enim dogmata fidei inspiciamus, ab illis omnem veritatem accipit; sive exempla virtutum, ipsi perfecta Christi magistri sui exemplaria se reddiderunt, sive testimonia magnanimitatis, idem apostoli vitam cum sanguine pro Christo effuderunt. Nulla sane nec ex veteribus, nec ex recentibus sectis [Col. 0020D] hanc coronam tam sanctam, tam splendidam, tamque divinam originem habentem sibi tribuere potest; cum omnes posteriori tempore, vel ab audacia, aut ab errore, aut ab impietate ortum suum acceperint. Pulcherrimam alteram significandae Ecclesiae imaginem exhibet S. Bruno in sancta civitate Jerusalem, quomodo ab eodem Joanne evangelista descriptam habemus, positam scilicet supra montem magnum, et excelsum atque novo opere, mirabilique artificio aedificatam. Vidit igitur muros ejus ex lapide pretioso, et ipsam plateam civitatis ex auro purissimo, tanquam vitro clarissimo constructam, cujus erant duodecim portae, singulae ex singulis compositae margaritis, quarum tres ad orientem, tres ad aquilonem, tres ad meridiem, et [Col. 0021A] tres ad occasum respiciebant. «Haec civitas, inquit A. N., sancta Ecclesia est: isti muri; et isti lapides pretiosi homines sunt, homines utique nobiles, et clari virtutibus, et sapientia praediti, quales apostoli fuerunt, et martyres, et caeteri qui per fidem, et sanctam conversationem Deo placuerunt. Haec est illa Jerusalem quae sicut scriptum est, aedificatur ut civitas, cujus participatio est in idipsum (Matth. IX, 22) ; illorum enim, explicat S. Bruno, est participatio in idipsum, quibus est cor unum, et anima una inter quos discordia nulla est. et concordia firmissima est.» Omnes idem sentiunt, quasi diceret, de fide, de doctrina, de communicatione pacis inter se, et de vinculo cum centro unitatis, cum capite supremo Ecclesiae, quod est, Romanus pontifex. [Col. 0021B] «Notandum, sequitur idem S. doctor, quod iidem SS. apostoli et fundamenta hujus civitatis, et portae dicuntur; fundamenta quidem, quia in toto aedificio et primi sunt, et caeteros ferunt. Portae vero, quia nemo nisi per ipsos, id est per eorum doctrinam Ecclesiae societati conjungitur, vel coeli palatium ingreditur, ipsis datae sunt claves regni coelorum, ipsi et portae, et ostiarii sunt.» Qui ergo a magisterio Ecclesiae dissentiunt, qui opinionum sententiarumque novitates spargunt, qui sua figmenta tueri nituntur, ab hac sancta societate sejuncti sunt, et tanquam rami ab arbore vitae et salutis avulsi habentur. Summa rerum capita, ne in immensum protrahatur oratio mihi percurere libet; quare omissis reliquis, ad caput 8, quod De basilicis [Col. 0021C] inscribitur, descendam, et brevis quoad potero, fiam. In eo exponit A. N. ritum consecrationis ecclesiae, de quo cum alias locuturi simus, modo ea prosequi abstinemus. Quia vero ad inculcandam magis magisque Ecclesiae unitatem intentus est S. Bruno, quid pro ea sit intelligendum admonet. «Ecclesia, ait, nomen Graecum est; significat autem populi collectionem; sed ut proprietates ejus designet, addit: populi utique Dominum timentis, et Domino servientis. Sicut enim ex multis lapidibus ordine, et ratione compositis una domus efficitur; ita ex multis hominibus dilectionis, et fraternitatis amore sociatis una Ecclesia constituitur.» Duos hic praecipue characteres populi hujus collectioni assignat S. episcopus, sine quibus Ecclesiae formam [Col. 0021D] habere nequit; scilicet quod hic populus Deum timeat, eique honorem, et obedientiam praestet, et inter se perfecte consentiat. Qui ergo verbo Dei refragatur, qui fidei custodes, et praesides a Deo constitutos non audit, sed eos contemnit, Deum ipsum spernere, et nihil habere demonstrat; propterea ipse sua inobedientia ab Ecclesia scinditur, quemadmodum qui dissentiones in doctrinis fovent mutuamque charitatem offendunt, sanctae ejus societati renuntiant. Tandem extremo hujus primi libri capite, quod De Evangeliis inscribitur, ut extorres ab Ecclesia dignoscantur, dicit, fructus eorum, id est opera inspicienda esse; quae si apostolorum exemplis opponuntur, in corpore Ecclesiae partem non [Col. 0022A] habent, Apostoli enim non seipsos ad praedicandum Evangelium elegerunt; sed eos Christus Dominus elegit, et in mundum universum misit, ut sacramenta coelestia, et mysteria regni Dei enuntiarent atque docerent. Cum autem doctrinae veritati, operum etiam sanctitatem mirifice copulaverint; missos a Deo ad mundi conversionem se probarunt, et sine fraude, sine aemulatione, sed sancte ac religiose ministerium suum impleverunt. Pudeat Lutherum et Calvinum, eorumque in cathedra pestilentiae successores apostolicum nomen sibi arrogare, pudeat se velle gerere populorum pastores. Quis eos misit, nisi superbia et ambitio? Quid de eorum praedicatione, praeter impia dogmata, famigeratum est, nisi horribiles incendisse seditiones, sacrilegasque [Col. 0022B] perpetrasse foeditates? Quibus nam fraudibus usi non sunt, ut incautos caperent, suorumque errorum pestem ubique divulgarent? Nunquam fuit pax, et concordia inter ipsos, sed perpetuo invicem dissiderunt; quia in aemulatione, et audacia nullus alteri cedere voluit; ideoque eorum communiones ab Ecclesia catholica penitus alienae, pelago similes sine requie fluctuanti assimilantur.

Cum secundus Ecclesiae character sit sanctitas et sancta in Symbolo Ecclesia proponatur credenda, totus secundus sententiarum liber circa Ecclesiae sanctitatem versatur; in eo enim de praecipuis virtutibus agit, quibus Christiani sancti fiunt, et Ecclesiam suis eximiis et gloriosis gestis illustrant. Librum hunc in 12 capita dividit auctor; primum [Col. 0022C] est De fide, 2. De spe, 3. De charitate, 4. De virtutibus cardinalibus, 5. De humilitate, 6. De misericordia, 7. De pace, 8. De patientia, 9. De castitate 10. De obedientia, 11. De abstinentia, 12. Ubi, id est in quibus Ecclesia ornatur. Incipit ergo in capitis 1. exordio statuere, quod primum Ecclesiae ornamentum, seu primus sanctitatis gradus sit fides, totoque in virtutum exercitu principatum teneat. Ubi illa abest, quamvis reliquae virtutes reperiantur, nihil ad aeternam salutem prosunt, hominem in corpore Ecclesiae non constituunt, et Christi membrum facere neutiquam valent. «Gentiles enim et philosophi, inquit S. Bruno, quamvis multis virtutibus claruissent; tamen perierunt omnes, quia fidem non habuerunt. Merito igitur S. Ecclesia [Col. 0022D] neminem ad se venientem recipit, nisi prius fidei ornamentum indutus fuerit. Quilibet ergo petat ingressum in Ecclesiam, id est baptismum, interrogatur, an credat, an catholicam fidem teneat? Si se credere, si fidem catholicam se tenere responderit, suscipitur, baptizatur, et filiis Ecclesiae sociatur. Si vero aliter dixerit, nequaquam suscipitur, sed quasi profanus abjicitur.» Deinde, ut fidei excellentiam ostendat, ipse Dominus suae virtutis potentiam, ut animadvertit A. N., non sibi, sed fidei ascribit, et quod ipse facit, fidem facere affirmat. Multos viros, et mulieres eum sanasse, et ut languoribus liberasse legimus, quibus hoc tantum dicere solebat, fides tua te salvam fecit, vade in [Col. 0023A] pace (Matth. XI, 22) . «Venit aliquando (est idem S. Bruno) dicit Evangelium, in patriam suam, et cum homines illi de ejus omnipotentia dubitarent, et fidem non haberent, non multas, ut verbis Evangelicis loquar, virtutes ibi facere potuit, nisi quia infirmos, impositis manibus, curavit, et mirabatur de infidelitate eorum. Ergone tantum potest fides, ut omnia qui potest, a potentia suae virtutis illius absentia impediatur?» Quantum vero idem Christus Dominus discipulos suos ad hanc fidem habendam excitaverit plura sunt evangelistarum testimonia, quibus adeo illis hujusmodi virtutem commendavit, ut si perfecte, pleneque crediderint, non solum infirmitates omnes curare, et mortuos vitae reddere; sed montes ipsos de loco ad alium locum transferre [Col. 0023B] voluissent. Ita apud Matthaeum cap. XXI, et apud Marcum cap. XI, 23: Habete fidem Dei: amen dico vobis quia quaecunque dixerit huic monti: Tollere, et mittere in mare, et non haesitaverit in corde suo, sed crediderit quia quodcunque dixerit, fiat, fiat ei. Hoc tam excellenti tamque sublimi fidei merito semper clarificata est Ecclesia catholica, ut ea solum sancta haberi debeat, in qua potentorum operatio, quae nunquam defuit, cum opus fuerit, veritatis et sanctitatis insignia praebuit testimonia. Non me latet quidquid pro infirmandis miraculis ab heterodoxis prolatum est, qui invictissime confutati sunt; hac potissima ratione, quod successiva tot saeculorum lapsu portenta fieri haud potuissent, nisi ubi vera esset Ecclesia, et ab his, qui eximiis meritis [Col. 0023C] ab omnipotenti Deo ea operari impetrassent. Pergit autem S. Bruno de spe agere in secundo capite, de qua statim ait: «Magnum Ecclesiae Dei ornamentum spes est, quam qui non habet omni bonitate nudus est, omnique creatura infelicior . . . . Est autem spes futurorum bonorum exspectatio; et hanc quidem exspectationem illi habent, qui certissime se aliquando recipere sperant quaecunque promissa sunt eis.» Hinc prosequitur memorans justos qui primitivam Ecclesiam formabant, scilicet Abraham, Moysen, David, Ezechiam, Danielem, Machabaeos, Judith, Esther, tres pueros in fornacem immissos, qui per spei virtutem non solum salvi facti sunt; sed gloriosissimis factis claruerunt. Si vero ad Ecclesiam nostram oculos convertamus, et apostolos, [Col. 0023D] martyres, confessores et virgines, qui in ea floruerunt, contemplemur; cum totam spem in Deum collocarint, de omnibus tormentis, adversitatibus, et inimicis victores videbimus; adeoque propter spem meruisse calcare super serpentes, et scorpiones, atque impavidos omnem malignantium spirituum nequitiam superare. Quare optime cecinit propheta David: Mirabilis Deus in sanctis suis, Deus Israel, ipse dabit virtutem et fortitudinem plebi suae, benedictus Deus (Ps. LXVII, 36) . Conferant modo novarum sectarum auctores cum nostris suos heroes; videant quem in finem perduxit eorum, dum incolumes viverent, jactantia, falsa sapientia, veritatum Christianarum contemptus, mundanaeque [Col. 0024A] gloriae ambitio. Quam luctuose, quam misere vita excesserunt; quorum non pauci tristitia, et desperatione laborantes, tanta capti sunt insania, ut sibi ipsis mortem consciverint. Accedit tertio in capite tractatus de charitate, cujus sublimitatem, et amplitudinem D. Paulus praedicans adeo evehit ut sine ea dicat, nihil prorsus esse reliquas virtutes, quamvis apicem ipsarum quis videatur sibi in speciem attigisse (I Cor. XIII, 2) . Tanti ergo praeceptoris sequens A. N. documenta, quas ille assignat hujus excellentissimae virtutis proprietates, explicat, et quantum perfectionis eam habentibus conferat, dissertissime tradit. Charitas, inquit S. Bruno, patiens est, quia nulli irascitur, et nullis injuriis movetur, sed pro suis ipsis inimicis intercedit. Et [Col. 0024B] quia benigna est, quibuscunque potest benignitatem, et misericordiam facit. Cum igitur per patientiam cunctis ignoscat, et per benignitatem misereatur, quid est, quod amplius facere possit? Quia enim benigna est, ideo non aemulatur, non invidet. Non agit perperam, quod est temere, et injuste aliquid agere. Non inflatur in superbiam. Non est ambitiosa, quia mundi honores non appetit. Non quaerit quae sua sunt, sed quae sunt omnium, ut salvi fiant. Sua postponit, et aliena procurat. Non irritatur, alioquin patiens non esset. Non cogitat malum, quod est contra benignitatem. Non gaudet super iniquitatem, congaudet autem veritati; quod utrumque ad benignitatem spectat. Omnia credit, quae credenda sunt; quae autem sunt illa, quae credenda [Col. 0024C] sunt? Vis audire quae? Omnia illa, quae utrumque testamentum credere, et sperare, et sustinere praecipit. Charitas nunquam excidit. Hoc est autem, in quo duabus virtutibus superius dictis; id est fide et spe, charitas major est; unde et subditur, major horum est charitas. Major quidem, quia nunquam excidit; quia aeterna est, quia semper est, et finem non habet. Aliae autem post hanc vitam necessariae non erunt, quia ad ea solummodo spectant, quae exspectantur, et nondum apparent. Est enim spes exspectatio futurorum. Fides vero est substantia sperandarum rerum, argumentum non apparentium. Prolixa fortasse videtur hujusmodi proprietatum charitatis elucidatio; attamen opportuna est ad confundendos haereticos illos, qui suae [Col. 0024D] societatis mutuum amorem jactant et dilectionem. Quamvis enim omnia officia civilia suis praestare curent; non ex amore Dei, qui proximum, sicut nos ipsos diligere mandat, permoventur, neque ad finem supernaturalem actus suos dirigunt; sed totum terrenum est, atque humanum quidquid agunt. Cum ergo eorum charitas coelestis non sit, sed mundana omnino, plerumque excidit, et sua potius sollicita est quaerere, quam aliena; adeoque ad gradum Christianae charitatis evehi non potest; neque ullum ex ea provenit Ecclesiae ornamentum. His autem a Brunone absolutis, in quarto capite declarandas assumit quatuor virtutes cardinales, prudentiam nempe, justitiam, fortitudinem, temperantiam, quae Ecclesiae [Col. 0025A] sanctitatem promovent et maxime amplificant. De prudentia ita disserit: «Est autem prudentia, quae alio quoque nomine sapientia dicitur, divinarum humanarumque rerum cognitio. Dico autem non sapientiam hujus mundi, quae stultitia est apud Deum, de qua et Apostolus ait, quia stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi (I Cor. I, 20) ; sed eam sapientiam dico, quae ad morum honestatem et ad salutem pertinet animarum. Non eam quam philosophi docent et oratores, sed eam quam apostoli praedicant et doctores. Et isti quidem soli habent cognitionem divinarum rerum; sicut ipse Dominus ait: Qui diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum (Joan. XIV, 21) . Haec est autem vera cognitio Divinitatis, [Col. 0025B] vel illum cognoscere qui est vera sapientia, et sine quo nulla est sapientia.» Quot nam purissimis animabus se manifestans Deus, ad sui contemplationem illas abripuit, et elevavit, ut ipsis suae magnitudinis arcana antea in mysteriis involuta intelligerent, suisque doctissimis scriptis Ecclesiam illustrarent. Quam Joannes evangelista de Verbi divinitate nondum tam perspicue exploratam doctrinam tradidit? Quae documenta salutis, quamque sublimiorum luminum notitiam Paulus apostolus suis in Epistolis manifestam fecit? Qualis quantusque est SS. Patrum chorus, qui catholicae fidei custodes, et propagatores fortissimos se praebuerunt, qui haereticorum monstra contriverunt, qui philosophantium deliramenta conculcarunt? His ergo irradiata [Col. 0025C] splendoribus, quid mirum, si catholica fides tam cito universum per orbem diffusa, de Judaeis, de idololatris, de malis omnibus hominibus triumphavit? Regnum itaque cum super omnes gentes sibi comparaverit prudentia, sive vera sapientia, facile ei fuit sociam sibi adscisere justitiam, quae cardinales inter virtutes secunda est. Ecclesia enim quae Dei sunt optime noscens, et quae debent homines erga ipsam; quibus actibus internis, et externis sit exercendus ejus cultus, praescribit, ministeria distribuit, regulas vel a traditione servatas, vel pro opportunitate temporum noviter institutas observare facit. Ecclesia est justitiae vindex; cumque dominatio ejus, non sicut terrenae omnes potestates immutetur, juris administrationem firmam, stabilemque [Col. 0025D] tuetur. Quapropter S. Bruno postquam de sapientia disseruisset, haec de justitia prosequitur. «Intelligite saeculi potentes, et sapientiae operam date. Justitia quoque quam necessaria sit, ipsae leges imperatorum, et canones, et decreta sanctorum, quae ad ejus custodiam facta sunt, satis ostendunt. Tolle justitiam, et perit mundus. Ubi justitia non est, iniquitas dominatur: ibi fraudes, et rapinae, furta, homicidia, timor, et angustiae, et securitas nulla. Timor iniquorum justitia est, et securitas bonorum ipsa.» Haec doctor Ecclesiae pro Ecclesia loquitur; ejus doctrina a divinis Scripturis, et a sanctioribus Patribus tota derivat. Audiamus ergo eum de fortitudine etiam disserentem: «Sed, ait, quid de fortitudine [Col. 0026A] dicam? sine qua et sapientia, et justitia inutiles esse videntur. Est autem fortitudo non corporis, sed mentis constantia, qua injurias superamus, adversa omnia toleramus, et prosperis non elevamur. Hanc fortitudinem non habet quicunque superbia, ira, avaritia, luxuria, ebrietate, et his similibus superatur. Illi quoque fortes non sunt, qui in adver is positi contra salutem animae liberari satagunt. Unde et Dominus ait: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere (Matth. X, 28) . Similiter et illi, qui in prosperis se extollunt, et superflua laetitia resolvuntur, fortes dici nequeunt. Quomodo fortes sunt, qui cordis impetum celare, et retinere non valent? Fortitudo non vincitur, et si vincitur, non est fortitudo. Hanc [Col. 0026B] fortitudinem habuerunt sancti, qui nec vitiis, nec tormentis, nec blanditiis superari potuerunt.» Affert deinde S. Bruno plura sanctorum tum Veteris cum Novi Testamenti exempla, qui pro veritate, pro justitia, pro religione fortissime decertarunt, quique gloriosas palmas, maxima cum Ecclesiae laude retulerunt. Ad temperentiam autem cum A. N. procedere velit, confestim eam definit, dicens eam esse virtutem quae suis in actionibus modum non excedit, quoniam superflua nulla quaerit. Hujusmodi recte agendi aequalitas, et in neutram partem inclinatio adeo necessaria visa est Apostolo, ut nimiam sapientiam, hoc est nimiam sciendi ambitionem ad Romanos scribens damnaverit (Rom. XII, 3) : Non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere [Col. 0026C] ad sobrietatem. Et Salomon ipsa in justitia temperantiam habendam esse dixerit. Noli esse justus multum (Eccle. VII, 17) . Hac de ratione jure meritoque Bruno noster S. patriarcham suum Benedictum commendat, qui nihil nimis suis in legibus praecipit, ut qui sanctitatem colere velint, habeant unde proficiant, nec naturam opprimant, aut in sanitate deteriores fiant; memor certe D. Pauli sententiae, Quod rationabile sit apud Deum obsequium nostrum (Rom. XII, 1) . «Illud enim, subdit A. N. obsequium rationabile est, quo non ipsa natura, sed vitia perimuntur.» Postquam S. episcopus quatuor virtutem cardinalium expositionem absolvit, in capite 5 de humilitate disserit; in 6, de misericordia; in 7, de pace; in 8, de patientia; in 9, de [Col. 0026D] castitate; in 10, de obedientia; in 11, de abstinentia; et tandem in 12, Ubi, id est in quibus Ecclesia ordinatur. Singulae hujusmodi virtutes, cum sua quaelibet excellentia et proprietate ad Ecclesiae conferant perfectionem et ornamentum, de illis singillatim copiosissime agit; sed nobis sufficiat cas compendiose collectas in capite 12 addiscere. Incipit ergo: «Diximus superius de Ecclesia et ornamentis ejus. Restat ut suis ornamentis eam indutam videamus, et in ejus specie et pulcherrime delectemur; de quo Psalmista ad Dominum dicit: Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumdata varietate (Psal. XLIV, 10) . Haec regina ipsa est, de qua loquimur Ecclesia Dei. Multa sunt ejus [Col. 0027A] vestimenta, multa sunt ejus ornamenta; et ideo varietate circumdata perhibetur; sed nullum ornamentum habet, quod vel aureum, vel argenteum non sit.» Si quidem si humilitatem inspiciamus, quis Maria Christi matre, a qua opus redemptionis coepit humilior; cum non ejus virginitatem, sed humilitatem Dominum respexisse ipsa fateatur? De Christi Filii ejus humilitate, post Apostolum, qui eum se exinanisse dicit, et hujus virtut's se exemplar praebuisse, nihil ultra addi potest. In humilitate autem Christum Ecclesiam fundasse constat; cum apostolos pauperes, rudes, et idiotas verbi sui praecones fecerit, eosque veluti sui aedificii fundamentum posuerit, et ad omnes gentes illuminandas miserit, sicut ipse a coelesti Patre missus fuerat. Hac [Col. 0027B] igitur virtute ornatur Ecclesia, quam sequitur misericordia, quae est affectus beneficentiae erga indigentes. Ecclesia enim fideles omnes tanquam filios amplectitur, eos spiritualibus cibis, nempe sacramentis nutrit atque confortat, eos protegit, ab hostibus malignis defendit, et si a viis suis malis resipuerint, poenitentes in sinum suum recipit, et consolatur. Nec deserit sollicita prosequi pacem, quam primum in Christi nativitate angeli mundo annuntiarunt, et Dominus mundum relicturus apostolis dedit et confirmavit; quippe hierarchichum ordinem servans, leges sartas tectas tenens, sua munera pro justitia largiens et ministeria dispensans, his praesidiis Ecclesia pacem conciliat atque [Col. 0027C] custodit. Quid de patientia dicam, cujus tanta fuit in Christi sectatoribus virtus, firmitas et constantia, ut potestates omnes nomini ejus infensas vinceret, erectoque crucis vexillo debellaret. Quis recensere potest infinitum martyrum numerum omnigenae aetatis et conditionis, qui pro fide atque justitia immaniora tormenta, et supplicia sustulerunt, quorum sanguis quanto plus effundebatur, tanto magis populus Christianus germinabat, atque florebat? Eadem commendatione illi se dignos reddidere, qua Apostolus fortissimos Israelitas exornavit, qui per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam, adepti sunt repromissiones, obturaverunt ora leonum, exstinxerunt impetum ignis, effugerunt aciem gladii, convaluerunt de infirmitate, fortes facti sunt in bello, [Col. 0027D] castra verterunt exterorum (Hebr. XI, 23) , etc. Praeter aeternam incomprehensibilemque remunerationem quam isti testes et propugnatores veritatis sibi compararunt, splendidissima semper erunt insignia victoriae, quibus Ecclesiam exornarunt, ejusque sanctitatem proprio sanguine obsignarunt. Sed et castitate, de qua A. N. capite 9 disserit, maxime refulget Ecclesia, cujus filii propter vitae puritatem similes angelis Dei fiunt; dum carnis et concupiscentiae frena invicte contineant, animas suas ab omni immunditie immunes servent, et se Deo acceptabiles reddant. Qui omnibus Christianis hanc virtutem veluti tesseram religionis commendat; multo magis eam viris ecclesiasticis inculcat, ut si eam contemnerent, atque violarent, sacrum ministerium [Col. 0028A] impie profanarent. Inquit enim S. Bruno «cum omnes Christiani continentiam, et castitatem habere debeant; maxime tamen clericos hanc virtutem tenere, et observare oportet. Unde et Dominus Moysi praecepit (Lev. XVI, 4) , ut Aaron sacerdoti et filiis ejus feminalia faciat, sine quibus ad altare nunquam accederent, ne moriantur. Feminalia autem castitatem significant; quia illa membra, in quibus luxuria maxime dominatur, coercent, et casta custodiunt. Illi sacerdotes et clerici feminalia non habent, qui haec membra non constringunt, sed per illicita vagari permittunt. Sed valde timendum est, quod dicitur, ne forte moriantur. Si vis non mori, aut castitatem custodias, aut ad altare non accedas.» Multa alia de castitate ab A. N. eximie dicta recensere [Col. 0028B] omitto, ut aliqua de obedientia referantur, de qua in cap. 10 praeclaris utriusque Testamenti innixus auctoritatibus et exemplis lectores instruit. Praemittit ergo ipsum Dominum et Salvatorem nostrum docuisse, quantum sit obedientiae bonum; cum de eo scriptum sit ab apostolo Paulo, quod Christus factus est obediens Patri usque ad mortem (Philip. II, 8) . «Per inobedientiam, ait S. Bruno, primi hominis perierat mundus; per obedientiam secundi hominis Jesu Christi salvatus est mundus. Ille inobediens ad lignum vetitum accessit, ille obediens usque ad lignum crucis se ostendit. Et D. Petrus idem documentum dedit illis verbis. Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus (I Petr. II, 21) ;» quibus [Col. 0028C] subdit S. Bruno: «Quid est, ut sequamini vestigia ejus, nisi ut discatis et custodiatis obedientiam ejus.» Cum enim Ecclesia militans corpus agens sit, et perfecte constituta, nisi membra sibi invicem officia praestent, et cum capite, a quo reguntur, uniantur, finem ad quem coalescunt, nempe Dei gloriam, suamque salutem nulla ratione consequi possunt. Quare divinus Sponsus Ecclesiae sponsae alloquens, eam aciem ordinatam appellavit, quo ordine terribilis hostibus redditur, et est tanquam turris a qua mille clypei pendent (Cant. VI, 3) , defensores scilicet, qui pro ea fortiter pugnant, eamque firmam stabilemque conservant. Sed hoc in agone contendentibus, monente D. Paulo, nobis est [Col. 0028D] necessaria abstinentia, non ut corruptam, sed incorruptam coronam accipiamus. «Duae autem sunt abstinentiae, inquit A. N., una carnalis, altera spiritualis, utraeque magnae, sed major altera, quia majus est abstinere a vitiis, quam a cibis. Quamvis et ciborum abstinentia tam magna sit, ut non solum a prophetis, verum etiam ab ipso Domino sit confirmata.» Quod hic compendiose dicit S. episcopus, per longam exemplorum seriem SS. Patrum, tam Veteris quam Novi Testamenti, demonstrat, qui omnium virtutum honestatem prosequentes, totam vitam in jejuniis carnisque maceratione consumpserunt, ideoque tanquam sanctitatis miracula in Ecclesia coruscarunt. Magnum Antonium celebrat, Paulum cremitarum patriarcham, Hilarionem, [Col. 0029A] Benedictum, etc., quorum deliciae jejunium, quorum vita abstinentia fuit. Hac pulchritudine induta, hisque ornamentis, virtutibus nempe Ecclesia refulgens Sponsi sui dilectionem ita promeretur, ut eam immaculatam totamque pulchram admirans asserat, ejusque commendet sanctitatem. Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te (Cant. IV, 7) .

Tertia Ecclesiae praerogativa illa est, quam catholicam esse confitemur, cujus ornamentum adeo pulchrum et excellens est, ut ad illud expoliendum, collectis ex sacra Scriptura propriissimis figuris ac similitudinibus quatuor priora capita tertii sententiarum libri A. N. consecravit, et sex reliquis Ecclesiam apostolicam ostendit. Magistrum coelestium [Col. 0029B] dogmatum Christum Dominum venisse in terram considerans, penitus renovata ab ipso visa est, ut novus mundus, novus ordo, novus rerum apparatus exsurgeret, faciemque alteram seu imaginem repraesentaret. Tertii libri priora quatuor capita sunt. 1. De novo mundo. 2. De coelis novis. 3. De nubibus novis. 4. De montibus novis. Quomodo novus mundus Christo in terram adveniente, oriretur, ab illa Baruch prophetia primum repeti S. Bruno, in qua de Christo scriptum est: Hic est Deus noster; et non aestimabitur alius adversus eum. Hic adinvenit omnem viam disciplinae, et tradidit illam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruc. III, 36) . Promissus ergo fuerat mundo, id est hominibus [Col. 0029C] novus doctor, novusque magister, qui omnem scientiae viam aperiret, omnemque veritatem doceret. Ante eum, ut ait Apostolus (I Cor. X, 1) , omnes Patres sub nube fuerunt; et mare transierunt, et sub nube et mari baptizati sunt; videbant futura sacramenta in aenigmate, et in figuris; sed eorum excellentiam et veritatem non assequebantur. Praeterea ad scientiam hanc, quamvis obscuram et imperfectam Deus non nisi populum Israeliticum elegerat, relictis gentibus in tenebris et umbra mortis. Venit igitur Christus, Verbum scilicet caro factum, et ut evangelista Joannes testatur, plenitudinem gratiae, et veritatis in mundum attulit; quare si prius per Moysen legem acceperat, per Jesum Christum factam gratiam, et veritatem [Col. 0029D] agnoscere debuit. Gratia enim Christi mundum a peccato, et a diaboli potestate qua tenebatur liberavit, ac coelestem scientiam bonorumque aeternorum cognitionem in eum introduxit. Quare ipse Dominus, ut omnia nova faceret se venisse dixit: Ecce nova facio omnia (Apoc. XXI, 5) ; novum mundum suam scilicet creavit Ecclesiam, segregatis illis et vocatis ad se aliis, quos ad tantum opus perficiendum elegerat. Non vos elegistis, sed ego elegi vos, dixit Jesus apostolis primis sectatoribus suis et posui vos, ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat (Joan. XV, 16) . Et apostolus Paulus eadem testatur dicens, gratiam apparuisse Salvatoris nostri, et ut doctrinam suam effunderet, semetipsum [Col. 0030A] dedisse, ut nos redimeret ab iniquitate, et mundaret sibi populum acceptabilem, sectatorem bonorum operum (Tit. II, 14) . «Quod si, ait S. Bruno, nova in hoc mundo facta sunt omnia, habet igitur Ecclesia novum coelum, novum solem, novam lunam, et stellas novas, et nubes, et pluvias, fulgura, et tonitrua, montes, et silvas, et homines novos, caeteraque omnia, quae tamen per illa vetera significata fuerant, et quamdam cum illis similitudinem habent.» His praemissis, de coelis novis incipit agere A. N. eosque apostolos esse dicit; cum enim coelum, quod in principio Deus creavit, maxima et nobilissima pars sit mundi, et supra caeteras res creatas Dei sapientiam et omnipotentiam manifestet, ita apostoli principes populorum constituti, [Col. 0030B] omni scientiae claritate praefulgentes, ad regimen Ecclesiae et ad propagationem veritatis electi, Dei gloriam et opera manuum ejus enarrare dicuntur. Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum (Ps. XVIII) . «Ipsi sunt, ita sequitur S. episcopus, quibus Dominus ait: Vos estis lux mundi (Matth. V, 14) ; sic eorum fide et doctrina tota Ecclesia illuminata est, sicut solis hujus, et splendore tota terra illuminatur; in quibus et virtutum omnium pulchritudo quasi stellae quaedam coruscant.» Quomodo autem apostoli ad similitudinem coeli illuminati fuerint eximie exponit idem auctor; imaginem sumens ab illuminatione firmamenti, quod non statim ac creatum est, lumen accepit; sed tantum divisit Deus aquas ab aquis, et [Col. 0030C] terra apparuit arida, congregationesque aquarum factae sunt. Tertio autem die factis a Deo, positisque in eo magnis luminaribus, sole, luna et stellis collucere coepit firmamentum, terramque suis splendoribus collustravit. «Nostri quoque coeli, ait S. Bruno, ad similitudinem firmamenti nequaquam simul et vocati, et illuminati sunt; sed jam tertio anno postquam vocati Spiritus sancti illuminationem accipere meruerunt non enim, ut beatus Lucas ait, Scripturas intelligebant, quod Christus a mortuis resurgere oportebat (Luc. XVIV, 46) . Erant enim sine lumine, tanta adhuc oppressi caligine. Sicut ergo firmamentum illuminatum est die tertio; sic et apostoli anno tertio illuminati sunt. In eo etiam, quod aquae, quae supra firmamentum dividuntur ab [Col. 0030D] aquis, quae sunt sub firmamento, firmamenti similitudinem Apostoli habere videntur. In medio quodam modo positi, aquas ab aquis dividunt, quia Novum a Veteri separant Testamentum.» Ex D. Paulo, qui ad Galatas scribens, circumcisionem post Christi gratiam inutilem praedicavit, id plane ostendit, sicut ex abolitione legalium, quae eo tempore finem habuere. Apostoli igitur sunt illi coeli, qui enarrant gloriam Dei, eos docente, et informante ipso Christo Domino, quoniam ipse lux est, et tenebrae in eo non sunt ullae. In omnem illi terram missi sunt, ut veritatis lumen effunderent, et omnes homines verum Deum agnoscerent, legem ejus sanctam acciperent, unam fidem profiterentur, [Col. 0031A] et despectis terrenis bonis, ad felicitatem aeternam contenderent. Ipsis ergo datum est linguis omnibus loqui magnaha Dei, arcana videlicet coelestia revelare, et quod nunquam auditum fuerat, generis humani salutem ab homine divino operatam annuntiare; juxta propheticum oraculum: Viderunt omnes fines terrae salutare Dei nostri (Isai. LII, 10) . Et quia divina majestas, et natura a creata mente percipi nullo modo potest, circa se tenebras posuisse Deus visus est, ut cecinit Psalmista: Posuit tenebras latibulum ejus, tenebrosa aqua in nubibus aeris (Ps. XVII, 12) , oportebat ut in renovatione mundi, id est in Ecclesiae constitutione, novae nubes, non tenebrosae, sed lucidae, et praefulgentes apparerent, totamque terrae faciem illuminarent. «Quid igitur [Col. 0031B] nubes istae, ait A. N., nisi apostolos intelligamus, de quibus scriptum est: Qui sunt isti qui ut nubes volant, et quasi columbae ad fenestras suas (Isai. LX, 5) . Et coeli, et nubes, et montes, et fontes, et multis aliis nominibus vocantur SS. apostoli, propter quasdam sibi convenientes significationes. Sed quo volant? Dicat Psalmista: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. (Psal. XVIII, 4) . Unde veniunt? Educens nubes ab extremo terrae: fulgura in pluviam fecit (Psal. CXXXIV, 7) . Volant igitur apostoli, sequitur S. Bruno, quasi nubes, ubique compluentes, totam terram fecundantes, ad fidem vocantes, miraculis coruscantes, et fulgura in pluviam facientes. Fulgura namque nubes fiunt, quando miracula doctrinam sequuntur. Sic enim de [Col. 0031C] Apostolis in Evangelio dicitur: quoniam profecti praedicaverunt ubique Domino cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis (Marc. XVI, 20) .» Per nubes igitur apostolos, per pluviam doctrinam, per tonitrua voces, et per fulgura miracula intelligamus. Hac in providentia, cum admirabiles viae Domini ostendantur, qui annuntiatores verbi sui apostolos fecit, viros scilicet scientia coelesti, et eximia sanctitate institutos, qui in omnes gentes eamdem doctrinam eos effundere voluit, qui eorum praecepta, et documenta clarissimis signis, et portentis confirmavit, nihil aliud profecto Deum intendisse arguitur, quam una sit et universalis fidei confessio, omnes idem sincero corde crederent, eodemque ore praedicarent. Ecclesia igitur ex hisce [Col. 0031D] credentibus efformata, non tam una et sancta, sed catholica etiam jure meritoque appellatur. Pergens autem A. N. eamdem novi mundi imaginem exornare, ad novos montes oculos elevare, et ab ipsis auxilium petere nos adhortatur. Regii prophetae verba: Levavi oculos meos ad montes, unde veniet auxilium mihi (Psal. XX, 1) , ita exponit: «Et isti montes novi sunt, et de novo mundo sunt, ad quos oculos levare, et a quibus auxilium exspectare debemus. Isti montes, patriarchae et prophetae, apostoli et doctores intelliguntur, qui a terrenis montibus elevati, et coelo propinquiores effecti, mundana omnia despiciunt. Inferius eosdem montes aeternos vocat, de quibus Psalmista ait: A montibus aeternis [Col. 0032A] turbati sunt insipientes corde (Psal. LXXV, 6) ; super quae haec addit. Ab his autem omnes insipientes corde, Judaei scilicet, et gentiles, ore sapientes, insipientes corde, philosophice loquentes, et nihil intelligentes turbati sunt. Quare turbati? Propter signa quae videbant, et quia eis resistere non valebant. Non enim ipsi loquebantur, sed Spiritus sanctus in eis, quibus os et sapientiam Deus dederat, cui non poterant resistere, et contradicere omnes adversarii eorum. Turbati sunt alii bene, et alii male; alii credentes et alii saevientes.» Fides igitur undique ab apostolis enuntiata, et portentis mirabilibusque signis confirmata plurimos ad eam amplectendam adduxit; et quamvis aliqui ejus veritatem impugnare et evertere conati sint, nihil aliud contradicentium [Col. 0032B] saevities obtinuit, nisi quod ex invicta fortitudine, et constantia martyrum Christianae religioni major gloria, et splendor accederet. Sed ex quonam tantam in martyribus virtutem admirati fidei hostes, eam vincere non valuerunt? Docet A. N. quod Christus Dominus antequam Petrum ovium suarum pastorem constitueret, ter eum de dilectione interrogavit; et cum tertio eum se diligere respondisset, tunc suo pascendo gregi illum praefecit. «Prius enim, ait S. Bruno, a Domino de charitate interrogatus, prius charitatem ter professus, et sic pascendarum ovium curam suscepit.» Id autem significare volebat quod si magna Dei dilectio fidei proposito adjungeretur, nunquam Christiani ab ea defecturi essent; cum ipse Petrus veritatis doctrinae [Col. 0032C] et invictae fortitudinis eis testimonium praebuisset. Plura alia eruditissime affert A. N. de horum montium altitudine, id est de eximia primorum fidei propagatorum sanctitate, super quos Ecclesia fundata est, dicente Psalmisto: Fundamenta ejus in montibus sanctis (Psal. LXXXVI, 1) , omni semper incolumitate ac firmitate gaudebit. In his ulterius non immoror; cum ad quartam exponendam Ecclesiae notam, videlicet quod sit apostolica, me progredi oporteat.

Nimia imaginum rerumque copia, quam hoc de argumento exhibet S. Bruno in capp. 7, 8, 9 et 10 hujus tertii sententiarum libri, non tam cogit me praeterire capita 5 et 6, quae De arboribus novis inscribuntur; quam praestantiora solum proferre, quae [Col. 0032D] more suo S. antistes amplissime et ingeniosissime pertractavit. Titulus capitis 7 est De potestatibus novis, ubi praemittit illum Matthaei locum, quando Petrus Christo dixit: Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te, quid ergo erit nobis? Vos, inquit Dominus, qui reliquistis omnia, et secuti estis me, centuplum accipietis, et vitam aeternam possidebitis. Et quia secuti estis me, sedebitis super sedes duodecim, indicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX, 27) . Ab hoc divino oraculo supremam universalemque potestatem in Ecclesia apostolis collatam arguit, statuitque S. Bruno; dum haec subinferens, ait: «Novus mundus, novum imperatorem, novos reges, novos duces, novos principes, et judices habet. [Col. 0033A] Novi autem reges, duces, et judices apostoli sunt; et in Domino quidem novi, qui omnibus mundi hujus potestatibus, quaecunque fuerunt, sunt et erunt sapientiores, potentiores, fortiores, justiores, et ditiores sunt.» Sapientiam in apostolis probat S. Bruno ex illa ejusdem Christi Domini promissione: Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem (Joan. XVI, 13) ; potestatem etiam ex Matthaeo evincit, ubi Christus dixit eis: Quaecunque ligaveritis super terram, erunt ligata et in coelis (Matth. XVIII, 18) . Eximia est super haec verba A. N. commentatio; inquit enim: «Non sufficit eis terra; ipsi coeli in eorum principatu, et imperio continentur. Habent potestatem claudere et aperire; suscipiunt quos volunt, quosque volunt [Col. 0033B] excludunt. Fortitudine etiam ita excellunt apostoli, ut maligni spiritus eos formident, eorum imperio obediunt, eorumque praesentiam sustinere nequeunt. De divitiis autem (est idem S. Bruno) quid attinet dicere; cum tam divites sint, ut Apostolus ait, sicut egentes, multos autem locupletantes, tanquam nihil habentes, et omnia possidentes (II Cor. X) . Ille ditissimus est, cui omnia sufficiunt.» Quia vero apostoli non solum omnia reliquerunt; sed secuti sunt Jesum, ille ad mundum universum illuminandum et sanctificandum principes ducesque constituit, eorumque judicio gentes omnes subjecit. «Nullam mundi partem reliquit, commentatur S. Bruno, qui mundum universum praedicare jussit. Sic igitur divisit Dominus gentes, et ita separavit filios Adam, [Col. 0033C] ut alii per Petrum, alii per Joannem, atque alii per alios converterentur ad fidem. Hoc autem et illud significare videtur, quod in Psalmis de Christo legitur: Pro patribus tuis nati sunt tibi filii, constitues eos principes super omnem terram (Psal. XLIV, 17) . Pro patribus enim Salvatori nostro filii nati sunt, quia secundum numerum patrum factus est numerus filiorum. Duodecim quippe fuerunt filii Jacob, ex quibus Synagoga tota manavit. Duodecim et sunt filii Christi, ex quibus Ecclesiae multitudo pullulavit.» Ecclesia igitur, quae a Christo ortum accepit, ab apostolis tanquam filiis propagata et multiplicata est; ipsi enim Mosaicam legem ad tempus datam, et tanquam futurorum mysteriorum praeparationem demonstrarunt; unde illucescente veritate, umbrae [Col. 0033D] et aenigmata finem habere debeant. Ipsi populum qui ambulabat in tenebris, et qui falsis diis seu daemonibus serviebat, ad veri Dei agnitionem et cultum perduxerunt; et ex utroque populo, Judaico nempe et gentili, unum gregem sub uno Christo pastore congregarunt. Totius igitur grex apostolicus dici potest, qui ab apostolis in mundo, tanquam mari novo, iisdemque novis piscatoribus constitutis coadunatis fuit. His sub imaginibus Ecclesiam apostolicam A. N. cap. 8 demonstrare prosequitur. Memorat primo factum illud, cum Christus Dominus juxta mare Galilaeae transiens Petrum et Andream, Jacobum et Joannem ad se vocavit, eisque dixit: Venite post me, faciam vos fieri piscatores hominum [Col. 0034A] (Marc. I, 17) , de qua vocatione ita disserit: «Quando audio homines pisces vocari, et Christi discipulos piscatores hominum fieri, quod ad litteram quidem intelligi non potest; necessario novum mare, et nova retia, novos piscatores, et novos pisces intelligere cogor. Novum igitur mare, et novus mundus, de quo Psalmista dixit: Hoc mare magnum, et spatiosum, illic reptilia quorum non est numerus (Psal. CIII, 25) . Retia evangelia, pisces homines, piscatores vero apostoli.» Ad hanc piscationem hi soli vocantur, et in magnum et profundum pelagus piscatum veniunt, neque eos piscatio difficilis terret, quod et pugnare et piscari ipsis necesse sit. Pauci quidem, inermes, pauperes, nullo saecularis sapientiae apparatu instructi, in solo magistri sui verbo, tantum [Col. 0034B] opus, conversionem scilicet mundi aggrediuntur, eamque perficiunt. Et quod mirabilius est, tanta fuit dogmatum quae praedicarunt vis atque stabilitas, ut quotquot tunc et postea insurrexerunt adversarii, philosophi nempe gentiles, Judaei et haeretici, oppositam doctrinam et errores disseminantes, delirasse omnes, et suis in sermonibus evanuisse cogniti sint. Quae scripto tradiderunt apostoli, Evangelia nempe et Epistolae, quaeque oretenus suis Ecclesiis communicarunt; quod Paulus ad Timotheum scribens depositum fidei appellavit (I Tim. VI, 20) , adeo fideliter servatum est, ut sub eo, tanquam sub aggere inexpugnabili prostrati ceciderint aggressores omnes atque devicti. Nulla fraudulentia, nulla tyrannica potestas, nulla instabilis saeculi vicissitudo contra [Col. 0034C] stabilita ab apostolis divinae doctrinae fundamenta praevaluit, quoniam ex Christi promissione: Ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XVIII, 20) , nunquam conatus omnes praevalebant. Apostolica igitur Ecclesia nostra ab ejus institutione, apostolica ab ejus propagatione, apostolica ab ejus firmitate dicenda est. Verum praeclaram hanc Ecclesiae excellentiam duo sequentia capita, quae de avibus novis et fluminibus novis agunt, instaurant atque confirmant. Ea ingenii perspicacia et fecunditate, qua pollebat Bruno noster, animadvertens Deum pisces et aves ex aquis creatas, eisque ut multiplicarentur benedixisse; eamdem spiritualem creationem ex aquis baptismatis fieri excogitavit. «Pisces et aves, inquit, novam originem habent, et [Col. 0034D] utraque ex aquis creata sunt. Alteri profunda tenent, alterae ad coelestia elevantur. Boni sunt illi et illae, quia inter omnes alias creaturas isti primam benedictionem accipere meruerunt. Per hos igitur viri sancti significantur, qui ex aquis regenerati sunt. Nisi enim quis renatus fuerit ex aqua, et Spiritu sancto non intrabit in regnum coelorum (Joan. III, 5) , qui et profunda Scripturarum, quae per aquas significantur, penitus rimantur, et virtutum aliis ad coelestia elevantur.» Cum autem de animalibus novis in praecedenti capite locutus fuerit, in hac de mysticis avibus agere instituit. Observavit enim Ecclesiam columbam a Deo vocari: Una est columba mea (Cantic. VI, 8) ; Joannem evangelistam [Col. 0035A] aquilae assimilari, ipsumque Davidem similem pelicano et passeri solitario in tecto se dixisse. «Et non solum homines, ait, verum etiam ipsi angeli avium speciem atque naturam suscipere videntur. Ubique alatos et pennatos esse videmus. Volare quoque magis quam incedere describuntur, quod avium quidem proprium est.» Deinde visionem refert Isaiae, qua supra thronum Dei omnem terram sua majestate replentem alatos seraphim vidit; et de visione pariter Ezechielis loquitur, cui quatuor mystica animalia apparuerunt; quibus memoratis haec habet. «Omnia elementa nos volare docent, omnia nos ad superiora, et coelestia provocant. Jam aves facti sumus, quia in aquis regenerati sumus. Alae solummodo desunt, illas quaeramus; quoniam [Col. 0035B] sine alis, et pennis volare non possumus. Alae virtutes sunt, alae bona opera intelliguntur, sine quibus volare non possumus. Ipsae nos ferant, ipsae ad coelestia elevent.» Recenset dein virtutes, quae nos ad Deum evehunt, ejusque aspectu nos perfrui faciunt. Cum vero ad explicandam quatuor animalium visionem descendat, arcanum in ea reconditum, eadem perspicuitate, qua caetera tradidit, mirifice exponit. «Nec vacat a mysterio, inquit, quod animal primum hominis faciem habere describitur, per quod videlicet Matthaeum apostolum et ejus Evangelium intelligimus. A Christi nativitate Matthaeus incipiens, Jesum perfectum hominem, et ab hominibus natum ostendit esse, totam ab Abraham usque ad ipsum ejus genealogiam describens. Marcus vero leonis [Col. 0035C] faciem habere videtur, in cujus Evangelii principio vox in deserto clamare describitur; Lucas autem beatus bovis faciem habet, quoniam a sacerdotio scribere incipit, quod maxime propter sacrificia institutum est. Bos autem inter sacrificia major est hostia. Quare autem aquilae faciem Joannes habeat, ipsius Evangelii initium apertissime ostendit. In principio, inquit, erat Verbum, et verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Qui sic loquitur longe sublimius quam aquila volat.» Istae tamen quatuor animalium facies tam diversae aliquid nobis conferre videntur, quoniam homo ad rationem, leo ad fortitudinem, bos ad laborem, et aquila ad contemplationem nos provocat. Ecclesia igitur quae ab evangelistis [Col. 0035D] Christi doctrinam gestaque percepit, non mundanam didicit prudentiam et honestatem, sed ad coelestem justitiam et perfectionem comparandam erigitur et excitatur. Cum autem Christus Dominus apostolis dixit: Estote perfecti sicut Pater meus coelestis perfectus est (Matth. V, 48) , ad eam sanctitatis altitudinem eos aspirare voluit, quae plenitudini gratiae et doctrinae ejus responderet, eximiosque fructus produceret. Hujusmodi divinorum munerum in Christi fideles, seu in Ecclesiam effusio visa est S. Brunoni cap. 10, lib. III, tanquam ditissimum paradisi flumen, quo tota civitas Dei irrigatur miraque fecunditate amplificatur. «Hoc autem flumen, ait, Christus est, cujus affluentissima sapientia et scientia sanctam Ecclesiam laetificant. Unde et a [Col. 0036A] Salomone dicitur: Sapientia praedicat, foris clamitat, in plateis dat vocem suam (Prov. VIII, 1) . Haec et in templo clamat dicens: Si quis sitit, veniat, et bibat, et de ejus ventre fluent aquae vivae (Joan. VII, 38) . Hinc est ille fons, de quo dicitur: Quoniam apud te est fons vitae (Psal. XXXV, 10) . Qui, et mulieri Samaritanae loquitur dicens: Qui biberit ex aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV, 14) . Hic igitur fluvius, quo paradisus mundatur, et Ecclesia laetificatur, in quatuor capita dividitur, per quae quatuor Evangelia significantur.» Deinde horum fluminum nomina explicat, quorum expositionem amplissimam ad pauca contrahere studeam, lectoribus eodem in capite magnam sacrae eruditionis copiam relinquens. [Col. 0036B] Et primum quidem flumen dicitur Phison, quod oris mutatio interpretatur. Evangelica enim praedicatio ora hominum linguasque mutavit, ut qui falsos deos laudabant et praedicabant, nunc unum Deum ejusque mirabilia laudent et praedicent. Quanta tunc oris mutatio facta est, quando apostoli, qui vix una lingua, utpote pauperes et rustici loqui noverant, mox divinitus inflammati omnibus linguis loqui coeperunt? Gyon, quod est alterum flumen, pectus interpretatur. Cor enim in pectore est, in quo est sedes et fons totius sapientiae et scientiae, de quo flumine bibit evangelista Joannes, quando supra Christi pectus in Coena recumbens vidit illud, quod postea scripsit. In principio erat Verbum, etc. Quandocunque de fluvio Gyon bibere volumus ad pectora pontilicum [Col. 0036C] respiciamus; ideo enim rationale ornata sunt, ut magnum ibi sapientiae thesaurum reconditum intelligamus. Tigris vero sagitta dicitur, quia hic fluvius quasi sagitta velocissimus est. Sed quid tantae velocitatis, ut evangelica praedicatio, quae quocunque discurrens satis brevi tempore mundum universum implevit? Restat nunc de Euphrate dicere, qui fertilitas interpretatur. Non est opus hic multis ostendere quantam Evangelia fertilitatem, populorum nempe ad Christi conversionem pepererint; cum omnia de hac nova multiplicatione filiorum Dei vaticinia perfecte adimpleta fuerint, atque Ecclesia per universam terram propagata videatur. «Quoniam enim ager Dei, inquit S. Bruno, vinea Dei, hortus Dei, sancta videlicet Ecclesia tam fructifera [Col. 0036D] est, hoc facit iste Euphrates, cujus flumine perfunditur et irrigatur. Haec sunt quatuor flumina paradisi, de uno fonte procedentia, et de uno Christi pectore emanantia, quibus totus irrigatur mundus. Ab his autem multa alia flumina orta sunt. Tot enim sunt flumina quot et librorum volumina.» Deinde docet idem auctor Vetus Testamentum sua habere flumina, quorum aquae nisi aquis Novi Testamenti temperentur insuaves sunt per se et mortiferae; juxta illud Apostoli: Littera occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III, 6) ; Ecclesia igitur his fluminibus, nempe apostolicis doctrinis, irrigata praestantissimos sanctitatis et sapientiae fructus in dies magis producit, atque sedulo cavet ne a pestilentibus [Col. 0037A] haereticorum aquis fontes ejus, nempe doctrinae, inficiantur; sed purae et salubres omnino asserventur. Reliqui tres Sententiarum libri, quartus nempe de praecipuis fidei mysteriis agit; quintus de laudibus B. M. V., et sextus plures complectitur sermones de martyribus, de confessoribus et de virginibus, quorum laudes Ecclesiae sanctitatem et gloriam in tanta saeculorum successione coruscantem ostendunt. Cum igitur maximi habendi sint hujusmodi tractatus de laudibus et ornamentis Ecclesiae, quibus S. Bruno characteres ejus seu notas mirifice tuetur et illustrat, jure meritoque auctori suo eos asserere oportuit, et ita hanc causam agere, ut inanes futilesque pro Brunone Carthusiano pugnantium conatus videantur.

[Col. 0037B] Reliqua S. episcopi Signiensis scripta, quae hoc in volumine continentur recensere prosequar. Et quidem post sex Sententiarum libros tres sequuntur tractatus, quorum primus est De Incarnatione Domini, deque ejus sepultura, 2. De sacrificio in pane azymo contra Graecos, 3. De mysteriis, sacramentis, ritibus Ecclesiae. In primo agit S. Bruno de necessitate reparationis humani generis post Adae peccatum, et de convenientia quod a Filio Dei per assumptionem carnis nostrae, passionem mortemque ejus, nos a damnatione eriperet, atque salvos redderet, soluto pro nobis sanguinis sui pretio. Praeterea disserit A. N. de sepultura Christi Domini, de descensu ejus ad inferos, deque ejus resurrectione; sed de his summa tantum percurrit doctrinae capita, omittens [Col. 0037C] plura quae ab auctoribus theologis fuse traduntur. Alter S. Brunonis tractatus scriptus est ad Leonem monachum, et versatur circa missae sacrificium, in pane azymo conficiendum. Cum enim monachi Latini ordinis S. Benedicti Constantinopoli degerent, et juxta S. R. E. ritum sacra peragerent, a Graecis arguebantur quod in pane fermentato non consecrarent; cum traditionem illam ab apostolis et a primis SS. Patribus acceptam custodire affirmarent. Rogatus autem episcopus Signiensis a Leone monacho ibi commorante, respondit: Aeque licere sacerdotibus Latinis in consecratione corporis Christi uti pane azymo ex frumento, ac licitum erat presbyteris [Col. 0037D] Graecis uti pane fermentato, quia utraque Ecclesia, Latina nempe et Graeca juxta consuetudinem suam sacramentum facere poterat. Probat tamen sanctus Bruno sacerdotes Latinos institutioni Dominicae melius conformari; cum Christus Dominus in coena Paschali juxta Mosaicam legem, quam non venerat solvere, sed adimplere, panem azymum appositum habuerit, et hunc panem, non autem fermentatum consecraverit. Hortatur autem A. N. Leonem caeterosque monachos Constantinopolitanos, ut Graecis in Sacramento altaris morem non gerant, sed doctrinam consuetudinesque S. R. E. firmissime teneant. Hoc opusculum a Marchesio publicatum nullo in codice ms. a me repertum est, quamvis diligenter pluribus in bibliothecis requisiverim. Non [Col. 0038A] ita se res habuit quo ad tractatum De mysteriis, sacramentis et sacris ritibus, cum plures praestantissimi codices sub diversa tamen inscriptione de eo testimonium praebeant. Duos codices memorabo bibl. Mediol. Ambrosianae sig. Q. 54, et l. 80. Primus codex sub fine saec. XII, alter autem saec. XIII exarati, membranacei sunt in fol. parvo, et hanc epigraphen in fronte gerunt. Brunonis episcopi De sacramentis. Codex Parisiensis bibl. Regiae, item membran., in fol. parvo, sig. 3876, titulum habet: De sacramentis Ecclesiae. Alius codex exstat Florentiae in bibl. S. Marci O. P., quem cum edito a Marchesio in feriis autumnalibus contuli. Eamdem collationem egi cum tribus aliis codicibus, duobus scilicet bibl. Vatican. 994 et 1334, olim Suecorum [Col. 0038B] reginae, et alterum archivi pariter Vaticani; qui membranacei sunt in fol. parv., et ex charactere Langobardico ad saec. XII, vel XIII referri possunt. Codicem alterum ejusdem opusculi possidet bibl. Taurin. Regii Athaenei sig. num. 1113 et n. 33, cujus talis est inscriptio: De sacramentis Ecclesiae, mysteriis atque ecclesiasticis ritibus. Ab hoc non differunt tituli in praecitatis codicibus descripti. Hujusce opusculi plures actae sunt editiones; quarum primam, ut diximus, curavit Marchesius, secundam typographi Lugdunenses in bibl. Maxim. veter. SS. Patrum 1677, tom. XX, et in bibl. PP. tom. VI, inter Brunonis Astensis opera, tertiam produxerunt Taurinenses, nulla anni nota obsignatam; quartam in lucem emisit D. Lucas Acherius [Col. 0038C] Spicil. tom. XII, pag. 79, Parisiis 1575, hoc apposito titulo. De consecratione ecclesiae, et vestimentis episcopalibus. Sed his omnibus praeferam Philippum Zazzera S. T. D. et C. P. M., qui eumdem tractatum Romae ex typographia Salomoniana an. 1784 in 8 publicavit. Cum in bibl. Vatic. comperisset codicem sign. num. 5046 hac epigraphe: SS. Ecclesiae rituum divinorumque officiorum explicatio ab anonymo scriptore elucubrata, dignum censuit ut publici juris faceret, adnotationibus illustraret, et Pio VI. P. O. M. feliciter regnanti dicaret. Ex diversis liturgicarum rerum scriptoribus videtur auctor anonymus opus suum collegisse; imprimis vero a Brunone Signiensi, quem de verbo ad verbum exscribit, [Col. 0038D] incipiens agere de consecratione ecclesiae. Quantam approbationem et existimationem tractatus ille sibi conciliaverit, ex hoc apparet quod tanquam sacrorum rituum magister legendus propositus fuerit, ejusque doctrina de sacramentorum essentia, deque eorum effectibus, de mysteriis et de caeremoniis in illis agendis Ecclesiae Romanae praxi perfecte consonans exhibeatur. Hinc est quod cum S. Bruno noster plura hoc in opere concinnando ex conciliorum canonibus, et ex decretis pontificum desumpserit, ejus illustrator Zazzera, singulas regulas et decreta suprema auctoritate firmata adnotat, multaque eruditione Commentarium suum exornat. Praecedit autem Brunonis opusculum epistola ad Gualterium Magalonensem episcopum, rogatu [Col. 0039A] cujus illud scripserat; ejusque partes sunt sequentes. 1. Expositio ritus consecrationis Ecclesiae; ubi mysteria sub diversis symbolis adumbrata declarantur. 2. Sacramentorum baptismi et confirmationis documenta, tam pro administrantibus quam pro suscipiendis compendiose traduntur. 3. Singularum vestium episcopalium significatio exhibetur; cumque sacer ille ornatus summi sacerdotis dignitatem repraesentet, plurima a pontifice veteris legis usitata indumenta in novam Ecclesiam novumque sacerdotium exornandum traducta videntur. Sextum locum hoc in volumine dedimus Vitae S. Leonis Papae IX, quam Bruno noster ejusdem S. pontificis jussu elucubravit, eique adjecit tractatum ita inscriptum: De statu corrupto Ecclesiae. [Col. 0039B] Hujusce quaestionis haec fuit origo. Cum saeculo XI Simoniaca labe longe lateque diffusa; episcopatus et sacerdotia pretio venderentur, dubitatum est utrum ordinatio valida in Ecclesia remaneret; quod juxta canonicas sanctiones ordines sacri, per quos confertur Spiritus sanctus, gratis accipiendi sint, et gratis dandi, S. Bruno Signiensis, qui ea florebat aetate, hac de controversia egit, probavitque Ecclesiam Simonia non adeo esse corruptam, ut in ea sacerdotium defecerit. Damnat quidem vehementerque redarguit Simoniacos, quo infami lucro in sacris ministeriis utebantur, eosque anathemate perculsos declarat; asserit tamen, peste illa quamvis grassante, ministrorum ordinationem sanctam Ecclesiam non amisisse. Satis hac de quaestione hic [Col. 0039C] praelusisse videor, cum jam clarissimus Petrus Lazzarius in Praef. et in adnotationibus ad Comment. in Evang. ⁜ (6) plura docte complexus sit, aliaque a me in ejusdem quaestionis expositione sint adnotanda. Optime meritus etiam fuit Bruno noster de vita S. Petri Anagniae episcopi, quam scripsit, eamque gestis S. Leonis adjunximus; sed dolendum maxime est nonnisi compendiosam virtutum actorumque S. Petri narrationem superstitem [Col. 0040A] esse. Non omissae sunt rogatu nostro a diligenti D. Jo. Bapt. Fredericio archivi Casinensis praefecto curae, ut integra gestorum ejusdem S. Petri series, quam ex multis conjecimus a Brunone exaratam produceremus, sed frustra labor omnis insumptus est. Tandem hanc collectionem absolvent quatuor epistolae A. N.: prima est ad pontificem Paschalem II, secunda ad Petrum cardinalem et episcopum Portuensem, tertia ad omnes S. R. E. cardinales, quarta ad monachos congregationis Vallis Umbrosae. Duae priores variis in editionibus reperiuntur; reliquas ex codice Riccardiano a nobis exscriptas in lucem nunc primum emittimus.

In cap. 5 Prolegom. I diximus in cod. Vallicellano, qui continet Expositionem S. Brunonis Signiensis [Col. 0040B] super Psalmos sub fine ejusdem voluminis haberi opusculum, inscripto ipsius S. episcopi nomine, cujus titulus est: Quaestiones super libros Regum. Jam nobis compertum erat post anonymum historiographum Signiensem, scriptores aliquos, Jacobum videlicet Le Long, Calmetum et Mabillonium, auctorem quaestionum illarum Brunonem nostrum dixisse, nec ignorabamus his doctissimum cardinalem Sirletum consensisse, quippe in lectionibus propriis ejusdem sancti, inter S. Brunonis scripta hoc etiam opusculum retulit. Attamen cum Joannes Hervegius typographus Basileae an. 1563 in editione Opp. ven. Bedae tom. VII, col. 357, hasce quaestiones illi tribuerit, nec in catalogo scriptorum S. Brunonis Signiensis, quem ex codicibus Casinensibus [Col. 0040C] olim diligentissime elaboravit eminentissimus Borgia, tunc S. congreg. Propagandae fidei a secretis, ulla mentio habeatur, lucubrationem illam omittere deliberavimus. Nulla enim ratio vel ex styli affinitate, vel ex simili Scripturarum interpretatione, vel ex connexione cum reliquis ejusdem S. episcopi Commentariis nos movet, ut inter dubia ejus scripta referamus.

[Col. 0063A] 1 Post Pentateuchum Moysi, ut nova veteribus jungeremus, tuae voluntati obedientes, brevi satis, facilique expositione ⁜ (16) quatuor Evangeliorum libros in hoc uno volumine coarctavimus. Et Matthaeum quidem, qui caeteris secundum ordinem prior erat, totum ex ordine exposuimus: atque inter ipsum et alios evangelistas, ubicunque nobis necessarium visum est, pacem et concordiam composuimus. In Marco vero ea tantum exponere curavimus quae in Matthaeo exposita non erant. Superfluum enim videbatur nobis, ut quod in Matthaeo expositum erat, iterum in Marco exponeretur. Similiter autem fecimus in Luca, et in Joanne, ea solum exponentes in posterioribus, quae exposita non fuerant in prioribus. Sic cum breviori sermone vera omnia exposuerimus, [Col. 0063B] nec superflua diximus, nec necessaria pertransivimus. Divisimus autem Matthaeum in quatuor partes ⁜ (17) , Lucam in duas, Joannem in tres, ut ⁜ (18) titulis inspectis, facilius id quod quaerit lector inveniat.

• I. Liber generationis Jesu Christi.
• II. Cum esset desponsata mater ejus Maria Joseph.
• III. Cum ergo natus esset Jesus in Bethlehem Juda.
• IV. Angelus Domini apparuit in somnis Joseph.
• V. Defuncto autem Herode, ecce angelus Domini.
• VI. Venit Joannes Bapt. praedicans in deserto.
• VII. Tunc Jesus ductus est in desertum a Spiritu.
• VIII. Cum audisset Jesus quod Joannes traditus [Col. 0063C] esset.
• IX. Ambulans autem juxta mare Galilaeae.
• X Circuibat Jesus totam Galilaeam.
• XI Videns Jesus turbas, ascendit in montem.
• XII. Vos estis sal terrae.
• XIII. Audistis quia dictum est antiquis ⁜ (19)
• XIV. Audistis quia dictum est antiquis, non moechaberis.
• XV. Pater noster, qui es in coelis.
• XVI. Cum jejunatis nolite fieri, sicut hypocritae.
• XVII. Lucerna corporis est oculus.

• XVIII. Nemo potest duobus dominis servire.
• XIX. Nolite judicare et non judicabimini.
• 2 XX. Nolite dare sanctum canibus.
• XXI. Petite, et dabitur vobis.
• XXII. Attendite a falsis prophetis.
• XXIII. Et factum est, cum consummasset,
• XXIV. Cum autem descendisset de monte.
• XXV. Cum autem introisset Capharnaum, accessit ad eum centurio.
• XXVI. Et cum venisset Jesus in domum Petri.
• XXVII. Et ascendente eo in naviculam.
• XXVIII. Et cum venisset transfretum in regionem Gerasenorum.
• XXIX. Et ascendens in naviculam, transfretavit.
• [Col. 0064B] XXX. Et cum transiret inde Jesus, vidit hominem sedentem in thelonio.
• XXXI. Tunc accesserunt ad eum discipuli Joannis.
• XXXII. Haec eo loquente ad eos, ecce princeps unus accessit, et adorabat eum dicens.
• XXXIII. Et transeunte inde Jesu, secuti sunt eum duo caeci.
• XXXIV. Egressis autem illis, obtulerunt ei hominem mutum.
• XXXV. Et circuibat Jesus omnes civitates et castella.
• XXXVI. Tunc dicit discipulis suis: Messis quidem multa.
• XXXVII. In quamcunque autem civitatem aut [Col. 0064C] castellum intraveritis.
• XXXVIII. Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum.
• XXXIX. Cum autem persequentur vos in civitate ista.
• XL. Nolite ergo arbitrari, quia venerim mittere pacem in terram.
• XLI. Joannes autem cum audisset in vinculis opera Christi.
• XLII. Cui autem similem aestimabo generationem istam?
• [Col. 0065A] XLIII. In illo tempore respondens Jesus dixit: Confiteor tibi Pater.
• XLIV. In illo tempore abiit Jesus Sabbato per sata.
• XLV. Et cum inde transisset, venit in synagogam eorum.
• XLVI. Exeuntes autem Pharisaei, consilium faciebant adversus eum, quomodo eum perderent.

• XLVII. Tunc oblatus est ei homo daemonium habens, caecus et mutus, et curavit eum, ita ut loqueretur, et videret.
• XLVIII. Tunc responderunt ei quidam de Scribis.
• XLIX. Cum immundus spiritus exierit ab homine.
• L. Adhuc eo loquente ad turbas, ecce mater ejus.
• [Col. 0065B] LI. In illo die exiens Jesus de domo sedebat secus mare.
• LII. Et locutus est eis multa in parabolis dicens, ecce exiit qui seminat.
• LIII. Aliam parabolam proposuit illis dicens: Simile est factum regnum coelorum homini, qui seminavit bonum semen in agro suo.
• LIV. Aliam parabolam proposuit eis dicens: Simile est regnum coelorum grano sinapis.
• LV. Aliam parabolam locutus est eis: Simile est regnum coelorum fermento.
• LVI. Simile est regnum coelorum thesauro abscondito in agro.
• LVII. Simile est regnum coelorum homini negotiatori.
• [Col. 0065C] LVIII. Iterum simile est regnum coelorum sagenae missae in mare.
• LIX. Et factum est cum consummasset Jesus parabolas istas, transiit inde.
• LX. In illo tempore audivit Herodes Tetrarcha famam Jesu.
• LXI. Vespere autem facto accesserunt ad eum discipuli ejus dicentes: desertus est locus, et hora jam praeteriit.
• LXII. Et statim jussit discipulos ascendere in naviculam.
• LXIII. Tunc accesserunt ad eum ab Hierosolymis Scribae et Pharisaei dicentes; quare discipuli tui transgrediuntur traditiones seniorum, non enim lavant manus.
• [Col. 0065D] LXIV. Et egressus inde Jesu secessit in partes Tyri et Sidonis.
• LXV. Et cum transisset inde Jesus, venit secus mare Galilaeae.
• LXVI. Jesus autem convocatis discipulis suis, dixit: Misereor turbae.
• LXVII. Et dimissa turba, ascendit in naviculam.
• LXVIII. Venit autem Jesus in partes Caesaraeae Philippi.
• LXIX. Tunc Jesus dixit discipulis suis: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum.
• LXX. Et post dies sex assumpsit Jesus Petrum et Jacobum et Joannem fratrem ejus.
• LXXI. Et interrogaverunt cum discipuli, dicentes; [Col. 0066A] quid ergo Scribae dicunt, quod Eliam oportet primum venire.
• LXXII. Et cum venisset ad turbam, accessit ad eum homo genibus ante eum provolutus, dicens: Domine, miserere filio meo, quia lunaticus est.
• LXXIII. Conversantibus autem in Galilaea, dixit illis Jesus: Filius hominis tradendus est.
• LXXIV. In illa hora accesserunt discipuli ad Jesum dicentes: Quis putas major est in regno coelorum?
• LXXV. Quid vobis videtur, si fuerint alicui centum oves?
• LXXVI. Si autem peccaverit in te frater tuus.
• LXXVII. Ideo assimilatum est regnum coelorum homini regi.

• LXXVIII. Et accesserunt ad eum Pharisaei tentantes eum, et dicentes; si licet homini dimittere uxorem suam.
• LXXIX. Tunc oblati sunt ei parvuli.
• LXXX. Et ecce unus accedens, ait illi: Magister bone, quid boni faciam, ut habeam vitam aeternam?
• LXXXI. Tunc respondens Petrus dixit ei: ecce nos reliquimus omnia.
• LXXXII. Multi autem erunt primi, novissimi; et novissimi primi.
• LXXXIII. Et ascendens Jesus Jerosolymam assumpsit duodecim discipulos suos secreto.
• LXXXIV. Et egredientibus illis ab Jericho.
• [Col. 0066C] LXXXV. Et cum appropinquassent Hierosolymam.
• LXXXVI, Et cum intrassent Hierosolymam, commota est universa civitas.
• LXXXVII. Quid autem vobis videtur? Homo quidam habebat duos filios.
• LXXXVIII. Aliam autem parabolem audite: Homo erat paterfamilias, qui plantavit vineam.
• LXXXIX. Simile factum est regnum coelorum homini regi, qui fecit nuptias filio suo.
• XC. Et abeuntes Pharisaei consilium inierunt, ut caperent eum in sermone.
• XCI. In illo die accesserunt ad eum Sadducaei, qui dicunt non esse resurrectionem.
• XCII. Pharisaei autem audientes quod silentium [Col. 0066D] imposuisset Sadducaeis.
• XCIII. Congregatis autem Pharisaeis, interrogavit eos Jesus dicens: quid vobis videtur de Christo?
• XCIV. Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei.
• XCV. Vae autem vobis Scribae et Pharisaei hypocritae, qui clauditis regnum coelorum.
• XCVI. Vae vobis Scribae et Pharisaei hypocritae, quoniam mundatis quod deforis est calicis.
• XCVII. Vae vobis Scribae et Pharisaei hypocritae, qui aedificatis sepulcra prophetarum.
• XCVIII. Ecce ego mitto ad vos prophetas et sapientes et Scribas, et ex illis occidetis.
• XCIX. Et egressus Jesus de templo ibat.
• [Col. 0067A] C. Cum vos ergo videritis abominationem desolationis.
• CI. Tunc simile est regnum coelorum decem virginibus.
• CII. Sicut enim homo peregre proficiscens vocavit servos suos.
• CIII. Cum autem venerit Filius hominis in majestate sua.
• CIV. Scitis, quia post biduum Pascha fiet.
• CV. Vespere autem Sabbati.
• CVI. Undecim autem discipuli abierunt in Galilaeam.

• I. Initium Evangelii Jesu Christi.
• II. Ascendens Jesus in montem.
• [Col. 0067B] III. Et dicebat Jesus: Sic est regnum Dei.
• IV. Exiens Jesus de finibus Tyri.
• V. Et veniunt Bethsaidam, et adducunt ei caecum.
• VI. Omnis igne salietur, et omnis victima salietur.
• VII. Cum transisset Sabbatum, Maria Magdalena et Maria Jacobi emerunt aromata.
• VIII. Et illae exeuntes fugerunt de monumento.
• IX. Recumbentibus undecim discipulis, apparuit illis Jesus.

• I. Quoniam quidem multi conati sunt ordinare.
• II. Fuit in diebus Herodis regis Judaeae sacerdos.
• III. Missus est angelus Gabriel a Deo.
[Col. 0067C]
• IV. Exsurgens autem Maria.
• V. Elisabeth autem impletum est tempus pariendi.
• VI. Factum est autem in diebus illis, exiit edictum a Caesare Augusto.
• VII. Et factum est ut discesserunt ab eis angeli in coelum, pastores loquebantur ad invicem.
• VIII. Et postquam consummati sunt dies octo, ut circumcideretur puer.
• IX. Et postquam impleti sunt dies purgationis ejus.
• X. Et ecce homo erat in Jerusalem cui nomen Simeon.
• XI. Et erat pater ejus, et mater, mirantes super [Col. 0067D] his.
• XII. Et ibant parentes ejus per omnes annos in Jerusalem.
• XIII. Factum est verbum Domini super Joannem Zachariae filium.
• XIV. Et ipse Jesus erat incipiens quasi annorum triginta.
• XV. Et egressus est Jesus in virtute spiritus in Galilaeam.
• XVI. Et cum turbae irruerent in eum ut audirent verbum Dei.
• XVII. Factum est autem in Sabbato secundo primo.
• XVIII. Rogavit Jesum quidam Pharisaeus ut manducaret cum illo.
• [Col. 0068A] XIX. Factum est autem cum complerentur dies assumptionis ejus, et ipse faciem suam firmavit ut iret in Jesus.
• XX. Qui vos audit, me audit.
• XXI. Quidam legis peritus surrexit tentans illum.
• XXII. Intravit Jesus in quoddam castellum, et mulier quaedam Martha nomine.
• XXIII. Et factum est, cum esset in loco orans.
• XXIV. Et ait ad illos. Quis vestrum habebit amicum?
• XXV. Vae vobis qui aedificatis monumenta 4 prophetarum.
• XXVI. Dixit ei quidam de turba: Magister, dic fratri meo, ut dividat mecum haereditatem.

• XXVII. Sint lumbi vestri praecincti.
• XXVIII. Ignem veni mittere in terram,
• XXIX. Aderant autem quidam ipso in tempore nuntiantes illi de Galilaeis.
• XXX. Dicebat autem hanc similitudinem: Arborem fici habebat quidam.
• XXXI. In ipsa die accesserunt quidam. Pharisaeorum dicentes illi: Exi et vade hinc, quia Herodes vult te occidere.
• XXXII. Et factum est dum intraret in domum cujusdam principis Pharisaeorum sabbato manducare panem.
• [Col. 0068C] XXXIII. Homo quidam fecit coenam magnam.
• XXXIV. Si quis venit ad me et non odit patrem suum.
• XXXV. Erant autem appropinquantes ei publicani et peccatores.
• XXXVI. Homo quidam habebat duos filios, et dixit adolescentior ex illis patri.
• XXXVII. Homo quidam erat dives, qui habebat villicum.
• XXXVIII. Homo quidam erat dives, et induebatur purpura et bysso.
• XXXIX. Quis autem vestrum habens servum arantem.
• XL. Occurrerunt ei decem viri leprosi.
• XLI. Interrogatus autem a Pharisaeis, quando [Col. 0068D] venit regnum Dei.
• XLII Dicebat autem et parabolam ad illos quoniam oportet semper orare.
• XLIII. Dixit autem ad quosdam, qui in se confidebant tanquam justi.
• XLIV. Ingressus autem perambulabat Jericho, et ecce vir nomine Zachaeus.
• XLV. Homo quidam nobilis abiit in regionem longinquam
• XLVI. Et ut appropinquavit, videns civitatem, flevit super illam.
• XLVII. Erunt signa in sole et luna.
• XLVIII. Erat autem diebus docens in templo, noctibus vero exiens morabatur in monte, qui vocatur Oliveti.
• [Col. 0069A] XLIX. Duo ex discipulis ibant ipsa die in castellum.
• L. Cum autem haec loquuntur, stetit Jesus in medio eorum.

• I. In principio erat Verbum.
• II. Joannes testimonium perhibet de ipso.
• III. Et hoc est testimonium Joannis.
• IV. Altera die vidit Joannes Jesum venientem.
• V. Et die tertia nuptiae factae sunt.
• VI. Et prope erat Pascha Judaeorum.
• VII. Erat autem homo ex Pharisaeis Nicodemus.
• VIII. Post haec venit Jesus, et discipuli ejus in Judaeam.
• IX. Facta est ergo quaestio ex discipulis Joannis [Col. 0069B] cum Judaeis de purificatione.
• X. Ut ergo cognovit Jesus, quia audierunt Pharisaei, quia Jesus plures discipulos facit et baptizat, quam Joannes.
• XI. Venit ergo in civitatem Samariae, quae dicitur Sichar.
• XII. Post duos autem dies exiit inde, et abiit in Galilaeam, et tunc quidem venit Nazareth.
• XIII. Et erat quidam regulus, cujus filius infirmabatur Capharnaum, In Matth.
• XIV. Et erat dies festus Judaeorum.
• XV. Propterea persequebantur Judaei Jesum, quia haec faciebat in Sabbato.
• XVI. Post haec abiit Jesus trans mare Galilaeae, quod est Tyberiadis.
• [Col. 0069C] XVII. Murmurabant ergo de illo Judaei, quod dixisset: Ego sum panis, qui de coelo descendi.
• XVIII. Ego sum panis vivus qui de coelo descendi.
• XIX. Litigabant Judaei ad invicem dicentes: quomodo potest hic nobis carnem suam dare ad manducandum?
• XX. Post haec ambulabat Jesus in Galilaea: non enim volebat in Judaea ambulare.
• XXI. Jam autem die festo mediante, ascendit Jesus in templum.
• XXII. Adhuc modicum tempus vobiscum sum.
• XXIII. Jesus autem perrexit in montem Oliveti.

• XXIV. Ego sum lux mundi.
• [Col. 0069D] XXV. Ego vado, et quaeretis me.
• XXVI. Quis ex vobis arguet me de peccato?
• XXVII. Et praeteriens Jesus vidit hominem caecum a nativitate.
• [Col. 0070A] XXVIII. Amen amen, dico vobis, qui non intrat per ostium in ovile ovium.
• XXIX. Amen, amen dico vobis; quia ego sum ostium.
• XXX. Ego sum Pastor bonus.
• XXXI. Facta sunt encaenia in Hierosolymis.
• XXXII. Erat quidam languens Lazarus a Bethania.
• XXXIII. Collegerunt ergo pontifices et Pharisaei concilium.
• XXXIV. Jesus ergo ante sex dies Paschae venit in Bethaniam.
• XXXV. In crastinum autem turba multa.
• XXXVI. Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit.
• [Col. 0070B] 5 XXXVII. Jesus autem clamavit et dixit: Qui credit in me, non credit in me, sed in eum qui misit me.
• XXXVIII. Ante diem festum Paschae sciens Jesus, quia venit hora ejus.
• XXXIX. Et ait discipulis suis: Non turbetur cor vestrum.
• XL. Si diligitis me, mandata mea servate.
• XLI. Si quis diligit me, sermonem meum servabit.

• XLII. Ego sum vitis vera.
• XLIII. Hoc est praeceptum meum, ut diligatis invicem.
• [Col. 0070C] XLIV. Haec mando vobis, ut diligatis invicem.
• XLV. Cum autem venerit Paraclitus.
• XLVI. At nunc vado ad eum, qui misit me.
• XLVII. Modicum; et jam non videbitis me.
• XLVIII. Amen amen, dico vobis; si quid petieritis Patrem in nomine meo dabit vobis.
• XLIX. Haec locutus est Jesus, et sublevatis oculis in coelum.
• L. Haec cum dixisset, egressus est cum discipulis suis trans torrentem Cedron.
• LI. Una autem Sabbati Maria Magdalene venit mane, cum adhuc tenebrae essent, ad monumentum.
• LII. Maria autem stabat ad monumentum foris plorans.
• [Col. 0070D] LIII. Cum esset sero die illa una Sabbatorum.
• LIV. Manifestavit se Jesus ad mare Tiberiadis.
• LV. Cum ergo prandissent, dicit Simoni Petro.
• LVI. Et cum hoc dixisset, dicit ei: Sequere me.

I. [CAP. I.] Liber generationis Jesu Christi filii David filii Abraham ⁜ (20) . [Col. 0071A] Quare beatus Matthaeus evangelista a Christi generatione initium sumat, hanc maximam et principalem causam esse putamus, ut Salvatorem nostrum de progenie David, et de tribu Juda secundum carnem, descendisse ostendat. Incipiens itaque ab Abraham, et per Judae lineam veniens ad David, totam sibi succedentium genealogiam ex ordine texit, usquedum veniat ad Joseph virum Mariae, de qua natus est Jesus qui vocatur Christus. Nam et Abrahae et David Christus Dominus noster promissus fuerat; et quod de tribu Juda originem duceret, fuerat prophetatum. Dixerat enim Dominus Abrahae: ⁜ (21) «In semine tuo haereditabo omnes gentes.» Hoc autem Apostolus exponens, [Col. 0071B] ait: «Non dixit in seminibus, quasi in multis, sed quasi in uno, et semini tuo, qui est Christus (Galat. III, 16) .» Judae quoque filio suo Jacob patriarcha benedicens, ait: «Juda, te laudabunt fratres tui: manus tua in cervicibus inimicorum tuorum; adorabunt te filii patris tui. Catulus leonis Juda; ad praedam, fili mi, ascendisti; requiescens acubuisti ut leo, et quasi leaena, quis suscitabit eum? non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX, 1) .» In hoc quoque Evangelio sicut in sequentibus legitur (Matth. II, 5) , cum Herodes principes sacerdotum, et Scribas populi interrogaret, ubi Christus nasceretur, responsum illi est ab illis: «In Bethleem [Col. 0071C] Juda; sic enim scriptum est per Prophetam: Et tu Bethlehem terra Juda nequaquam minima es in principibus Juda: ex te enim exiet dux qui regat populum meum Israel.» Vides ergo, quia Salvator noster Abrahae fuerat promissus, et secundum prophetarum dicta de tribu Juda nasciturus exspectabatur. Videamus etiam quid regi David de eodem dictum fuerat. Dicat hoc ipse David: «Juravit, inquit, Dominus David veritatem et non frustrabitur eam, de fructu ventris tui ponam super sedem meam (Ps. CXXXI, 11) .» Itemque: «Semel juravi in sancto meo, si David mentiar, semen ejus in aeternum manebit (Psal. LXXXVIII, 35) .» Ecce enim [Col. 0072A] non solum promittitur, verum etiam juratur, quod de stirpe David secundum carnem Christus oriatur. Unde non immerito factum est, ut pluribus in locis filius David Christus vocetur. Hoc enim et pueri clamabant: «Osanna filio David, benedictus qui venit in nomine Domini (Matth. XXI, 9) .» Hoc et mulier Chananaea dicebat: «Miserere mei, fili David (Matth. XV, 22) .» Unde ipse quoque Judaeos interrogans, ait: «Quid vobis videtur 6 de Christo? cujus filius est? Dicunt ei, David (Matth. XXII, 42) .» Quis igitur Christum esse aliquem credere posset, nisi prius eum de stirpe David certissime natum esse constaret? Merito igitur evangelista de Christo locuturus, statim in principio suae locutionis eum de semine Abrahae, de tribu Juda, et de progenie [Col. 0072B] David natum esse ostendit ⁜ (22) . Ostensa autem causa, cur tale exordium evangelista suscepit; Judaeis et haereticis, caeterisque respondeamus, quibus hanc eamdem causam nihil ad rem pertinere videtur, nisi filium Joseph Christum esse credamus. Non enim hoc loco Mariae, sed Joseph generatio texitur. Quid enim ad Christum pertinet, quod Joseph probatur esse filius David, cum non de Joseph, sed de Maria natus sit Christus? Sicut enim secundum divinitatem Salvator noster nullam habuit matrem, ita et secundum humanitatem nullum habuit patrem. Audiant ergo isti hoc quod in lege praecipitur, ut videlicet omnes viri ducant uxores de tribu et cognatione sua, et cunctae feminae maritos de eadem tribu accipiant, ut haereditas permaneat [Col. 0072C] in familiis, nec sibi commisceantur tribus, sed ita maneant, ut a Domino separatae sunt ⁜ (23) . Probatum est ergo legis testimonio, Virginem Mariam atque Joseph de eadem tribu et cognatione fuisse: neque enim aliter secundum legem conjungi potuissent, nisi de eadem tribu ambo fuissent. Si enim aliquis mihi objiciat ⁜ (24) , multos de alia quoque, et non tantum de propria tribu duxisse uxores; respondeo, non solum hoc, sed et multa alia plerumque contra legem Judaeos fecisse; Joseph vero contra legem agere non poterat, utpote qui justus erat, et Deum in omnibus offendere timebat. Haec autem lex, etsi fortasse non ad plenum ab aliis [Col. 0073A] custodiebatur; ab illis tamen mulieribus custodiri necessarium erat, quae quoniam fratres non habebant, parentibus suis in haereditatem succedebant. Sicut praecipit Moyses, imo Dominus per Moysem; ut si aliquis sine filiis defunctus fuerit, ad filias ejus transeat illius haereditas. Quae si de alia tribu maritos acciperent, haereditatem quoque in aliam tribum transire oporteret. Tales ergo necesse est, aut de sua tribu accipere, aut omnino viros non accipere; ne si de alia accipiant, possessiones et haereditates commisceantur: quod quidem nullatenus fieri licet. Unde manifestum est, beatissimam Virginem Mariam, quae nobilissima haeres parentibus suis in haereditatem successerat (siquidem nec fratres habuit, nec habuisse legitur), neminem de [Col. 0073B] alia tribu conjugem accipere potuisse. Sed fortasse dicis eam non habuisse haereditatem. Lege ergo in Levitico, cap. XXV, et invenies quod nemo haereditatem suam ex toto vendere poterat, etsi usum ejus vendere potuisset. Veniente namque Jubilaeo, omnis haereditas ad proprium Dominum revertebatur. Quomodo ergo sine haereditate esse poterat, quae ex tam nobilissimis parentibus orta fuerat? His ergo rationibus manifestissime comprobatur, et Joseph, et beatam virginem Mariam de eadem tribu fuisse. Sed ideo per Joseph evangelista generationem texere voluit, quoniam usus est sanctarum Scripturarum, ubique per viros, nusquam per mulieres generationis seriem ordinare. Omnes ergo generationes ab Abraham usque ad David, generationes [Col. 0073C] XIV, et a David usque ad transmigrationem Babylonis, generationes XIV, et a transmigratione Babylonis usque ad Christum, generationes XIV. Hoc autem verum, si una eademque persona bis numeretur ⁜ (25) , sitque alterius generationis initium quae alterius finis fuerat: aliter autem non procedit. Christi autem generatio sic erat.

II. ⁜ (26) Cum esset desponsata mater ejus Maria Joseph, antequam convenirent, inventa est in utero habens de Spiritu sancto.

Primum autem quaerendum est cur beata Maria desponsata fuerit? quae ante partum virgo, in partu virgo, post partum virgo, nunquam virum cognitura erat. Multae ex hoc rationes reddi possunt. Si [Col. 0073D] enim virum non habuisset et gravida videreretur, nulla excusatio subvenire posset, ut quasi adultera non lapidaretur. Quis enim ei [Col. 0074A] crederet sine viro concepisse? Quis ei crederet, de Spiritu sancto ejus uterum intumuisse? Erat enim hoc inusitatum, inauditum, et sine exemplo. Melius ergo fuit ut semper virgo, ad tempus non virgo putaretur, quam ut accusata secundum legem lapidaretur. Non enim violatur virginitas falsa opinione. Occiditur autem innocens plerumque falsa accusatione. Poterat enim Dominus et aliter matrem suam, non solum ab injusta damnatione, verum etiam a falsa 7 opinione defendere, si vellet. Cur autem hoc magis voluerit, ipse scit, non ego. Sic ei placuit: placeat ergo et nobis. Indigebat praeterea viri auxilio multis modis virgo Maria; quoniam secundum Dei dispositionem in Bethlehem paritura erat; et eam [Col. 0074B] simul cum filio in Aegyptum fugere oportebat. Sic enim a Domino fuerat dispositum, sic a prophetis antea nunciatum; sic futurum erat, et mutari non poterat. Haec est ergo causa, cur desponsata fuerat ⁜ (27) . Cum autem esset desponsata mater ejus Maria Joseph, antequam convenirent, inventa est in utero habens de Spiritu sancto. Quaeris fortasse, qualis mater? quaere prius, qualis filius? Non habet filius in hominibus parem: non habet mater in mulieribus similem. Speciosus ille prae filiis hominum: speciosa illa, quasi aurora consurgens. Fecit ille matrem suam; quod nemo alius fecit: peperit illa filium, et virgo permansit; quod nulla alia fecit. Fuit ille antequam natus: non fuit ista antequam filius. Quid enim horum mirabilius tibi esse videtur? [Col. 0074C] Utrumque mirabile est; quia neutrum nec prius, nec postea factum est. Antequam convenirent, inquit, inventa est in utero habens de Spiritu sancto. Quid est, antequam convenirent ⁜ (28) ? Antequam simul in in una domo habitarent: nondum enim convenerant, nondum simul habitabant; ille in sua, et illa adhuc in sua domo manebat. Et tamen inventa est in utero habens de Spiritu sancto. Quaererem ego a quo inventa fuisset, si talem invenire difficile esset? Multa enim signa sunt, quibus gravidae mulieres cognoscuntur. Videbatur igitur gravida ab his qui ei familiares erant ⁜ (29) : nemo tamen eam in aliquo suspectam habebat, quoniam desponsatam esse sciebant. Intellexit hoc tandem et Joseph, et sponsam [Col. 0074D] suam gravidam esse cognovit. Mirabitur ergo, et circa sponsam suam zelotypia ⁜ (30) movebatur. Quid faceret? prodere eam timebat, ne occideretur. [Col. 0075A] Dimittere eam cogitabat, quod et sibi facile, nec illi periculosum esse sentiebat. Daret enim ei libellum repudii: sic enim praecipit lex. Hoc est autem quod sequitur: Joseph autem vir ejus, cum esset justus, et nollet eam traducere, voluit occulte dimittere eam. Quia enim justus et sanctus erat, potius eam occulte dimittere, quam accusare volebat. Nolebat enim eam traducere in domum suam ⁜ (31) , quia videbat gravidam esse non de suo. Haec autem eo cogitante, ecce angelus Domini in somnis apparuit ei dicens: Joseph fili David, noli timere accipere Mariam conjugem tuam. Cum, inquit, ita cogitaret, cum his angustiis aestuaret, cum quid faceret, dubitaret, ecce angelus Domini, ecce nuntius coelestis; ecce Gabriel ⁜ (32) consiliator Virginis, ejusque conscius [Col. 0075B] castitatis, cui haec secreta commissa erant, cui haec mysteria revelata fuerant, apparuit Joseph in somnis. Et bene quidem in somnis. Si enim Joseph non dormisset, si extra se non fuisset, si mentis oculos apertos habuisset; si solem, qui jam in Maria oriebatur, Spiritu sancto revelante, cognovisset; procul dubio nihil tale cogitare potuisset. Audiamus autem quod angelus dixerit: Joseph, fili David, noli timere accipere Mariam conjugem tuam. Noli, inquit, timere, noli dubitare, tolle hanc zelotypiam, pelle suspicionem; non est ut cogitas; nondum cognoscis hanc virginem; nondum bene vidisti Mariam conjugem tuam. Ipsa enim est templum Dei; ipsa est porta coeli; ipsa est domina tua, quam putas esse sponsam tuam: accipe ergo eam [Col. 0075C] jam nunc quasi dominam; accipe eam non tibi traditam, sed commendatam; sis ei obediens ut servus, non imperans ut maritus. Quare hoc? vis audire quare? Quia quod in ea natum est, de Spiritu sancto est. Sufficiat hoc audire, sufficiat et credere: non quaeramus, qualiter de Virgine incarnatus, et qualiter de Spiritu sancto natus est Christus. Credidit enim Virgo, et concepit: hoc enim testatur Elisabeth: «Beata, inquit, quae credidisti, perficientur ea quae dicta sunt tibi a Domino (Luc. I, 45) .» Credidit Virgo, et operante Spiritu sancto, Verbum [Col. 0076A] caro factum est. Pariet autem filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Quare autem tali nomine vocetur, protinus subinfertur, cum ait: Ipse enim salvum 8 faciet populum suum a peccatis eorum. Manifestum est ergo, quod Jesus Salvator, interpretatur ⁜ (33) . Hoc autem totum factum est, ut adimpleretur quod dictum est a Domino per prophetam dicentem: Ecce Virgo in utero habebit et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum nobiscum Deus. Hoc enim Judaei falsa calumniantes in codicibus suis, non virginem sed juvenculam inveniri dicunt ⁜ (34) . Quibus nos e contra respondemus: Si non virginem sed juvenculam intelligere volunt, nunquid hoc signum, vel mirandum aliquid esse putant, si quando juvencula pariat? Signum enim [Col. 0076B] esset, si anus peperisset. Unde etiam partus Sarae et Elisabeth pro miraculo habetur: Si vero juvencula pariat, nullum signum esse putatur; hoc enim usitatissimum est. Hoc autem quare dixerit, attende. Isaias enim in eo loco, ubi ista scribit, sic ad Achaz loquitur dicens: «Pete tibi signum a Domino Deo tuo in profundum inferni, sive in excelsum supra. Et dixit Achaz, non petam et non tentabo Dominum;» dixitque Isaias: «Audite ergo, domus Jacob. Nunquid parum vobis est, molestos esse hominibus, quia molesti estis et Deo meo? Propter hoc ipse Dominus dabit vobis signum.» Sed quod signum? «Ecce virgo concipiet et pariet filium (Isa. VII, 14) .» Si ergo juvenculam parere, signum non est; ut virgo intelligatur, necesse est. Corrigite ergo libros [Col. 0076C] vestros, Judaei, quos invidiose falsatos fuisse non dubitamus ⁜ (35) . Vocatum autem nomen ejus Emmanuel, id est nobiscum Deus: quoniam etsi secundum divinitatem ubique est, corporaliter tamen in Judaea ad tempus conversatus est. Unde per Jeremiam dicitur: ⁜ (36) «Hic est Deus noster, et non aestimabitur alius adversus eum, qui adinvenit omnem viam scientiae, et dedit illam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo: post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est.»

Exsurgens autem Joseph a somno fecit, sicut praecepit [Col. 0077A] ei angelus Domini; et accepit conjugem suam, et non cognoscebat eam, donec peperit filium suum primogenitum, et vocavit nomen ejus Jesum. Oportet autem nos etiam hic Judaeis et haereticis respondere, qui beatam Virginem Mariam alios filios de Joseph habuisse contendunt; quoniam hic dicitur: non cognoscebat eam, donec peperit filium suum primogenitum. Si enim aliquis dicat: Scio quia non habebo filios, donec uxorem accipiam; nunquid ideo consequens est, ut accepta uxore filios habeat? Multi enim habent uxores qui filios non habent. Nullam ergo consequentiae necessitatem facit hoc in loco donec adverbium ⁜ (37) . Tota enim intentio evangelistae haec erat, ut ista dicendo, filium Joseph, Christum non esse monstraret. Putabatur enim Christus [Col. 0077B] filius Joseph, sicut alius evangelista testatur, dicens: «Et erat Jesus incipiens quasi annorum XXX, ut putabatur, filius Joseph (Luc. III, 23) .» Hanc ergo falsam opinionem evangelista Matthaeus delere intendebat dicens. Et non cognoscebat eam, donec peperit filium suum primogenitum. Sed non advertebat has haereticorum sagittas, quas ipsi contra haec jaculantur, propter unam particulam obscure positam, quam excaecati perverse intelligunt. Hoc autem et aliter probare nituntur, dicentes: eum primogenitum dici non posse, nisi alii ejus fratres post eum sequerentur, quorum relatione primogenitus diceretur. Quod si ita esset, nulla primogenita Domino offerri potuissent. Praecipit enim Moyses (Exod. XIII) ⁜ (38) ut omnis primogenitus filius post unum mensem Domino [Col. 0077C] offeratur. Et quidem ille qui post unum mensem offertur, nondum alios fratres habet, quorum relatione primogenitus dicatur. Quare ergo quasi primogenitus offertur qui nullum fratrem habet, et utrum aliquando habiturus sit, penitus ignoratur. Manifestum est igitur, primogenitum non fratrum sequentinm relatione dici, sed quia de matris utero primus processit, sive alii postea sequantur, sive non sequantur. Sed fortasse non tantum primogenitum, sed et primum calumniaris. Audi ergo quid per 9 Moysen Dominus dicat: «Quidquid primum erumpit e vulva omnis carnis, meum erit ⁜ (39) .» Si ergo primum hoc in loco relativum est, et per se dici non potest; quomodo statim post unum mensem [Col. 0077D] offerebatur, quod utrum primum esset, adhuc [Col. 0078A] nesciebatur? Quid enim, si mater confestim post primum partum moreretur? Quid, si de ea, quod fieri saepe videmus, filius ulterius non nasceretur? Consequens enim esset, ut illi, qui quasi primi vel primogeniti Domino oblati fuerant, quos etiam quibus nominibus vocentur, non habemus, neque primi neque primogeniti dicerentur. His igitur aperte monstratur, quod etiam unigenitus, primogenitus dici potest.

III. [CAP. II.] ⁜ (40) Cum ergo natus esset Jesus in Bethlehem Juda in diebus Herodis regis, ecce Magi ab Oriente venerunt. Non vacat a mysterio, quod beata Virgo Maria, relicta patria civitate et domo, filium suum in Bethlehem parere venit. Bethlehem enim domus panis interpretatur ⁜ (41) . Jesus autem [Col. 0078B] de se ipso loquitur, dicens: «Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi (Joan. VI, 42) .» Dignum ergo fuit ut panis vivus in domo panis nasceretur, cujus Christi nativitas fuerat causa, ut sic vocaretur. Neque enim ideo Christus in ea natus est, quia sic vocabatur, sed ideo ipsa sic vocata est, quia Christus in ea oriebatur. Simus ergo et nos Bethlehem, simus domus panis: qui enim domus panis non fuerit, fame interibit. Hoc enim ipse Dominus ait: «Nisi manducaveritis carnem filii hominis, non habebitis vitam in vobis (ibid. 54) .» Suscipiamus itaque Christum in domo nostra, suscipiamus eum in mente et in pectore nostro. Oriatur in nobis: ipse enim est via, veritas, et vita: ipse est sapientia et justitia. Ipse igitur oriatur in nobis, quoniam ista [Col. 0078C] nascuntur et aedificantur in nobis. Sequitur: Ecce Magi ab Oriente venerunt. Quare ab Oriente ⁜ (42) ? Quia jam interius illuminati fuerant, et jam sol justitiae eorum mentes illustraverat. Sed ubi venerunt? Hierosolymam. Et quid dicebant? Ubi est qui natus est rex Judaeorum? Unde hoc scitis? Quis hoc vobis indicavit? Aiunt illi: Vidimus enim stellam ejus in Oriente, et venimus adorare eum. Isti enim sunt primitiae ⁜ (43) gentium: isti prius ex gentibus in Christum crediderunt: his non terra, sed coeli Christi nativitatem praedicaverunt. Et in his quidem completum est illud quod dicitur: «Coeli enarrant gloriam Dei ⁜ (44) ;» credunt autem isti coelo non loquenti, sed novam stellam ostendenti. Judaei vero [Col. 0078D] credere nolunt Christo praedicanti, prophetias exponenti, [Col. 0079A] mortuos suscitanti, caecos illuminanti, et alia miracula facienti. Sed nunquid ista stella videbatur ab omnibus? Si enim ab omnibus videretur, nequaquam se eam in Oriente vidisse dicerent, quae non solum in Oriente appareat. Factum est autem, ut visa stella, quidquid per eam significabatur, mox intelligerent, non tamen astrologica artis demonstratione ⁜ (45) , sed sancti Spiritus illustratione. Christum igitur in stella quaerebant, quem divina inspiratione per stellam significari intelligebant. Hoc enim et Baalam significaverat dicens: «Orietur stella ex Jacob,» et exsurget homo de Israel ⁜ (46) . Est igitur Christus et homo et stella; stella in significatione, homo in veritate; stella gentibus, homo Judaeis. Gentes eum in stella sequuntur, et illuminantur: [Col. 0079B] Judaei hominem tantum eum esse putant et excaecantur. Unde ipse quoque ait: «In judicium ego veni in hunc mundum, ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant (Joan. IX, 39) .»— Audiens autem Herodes rex turbatus est, et omnis Hierosolyma cum illo. Magna quidem erant quae dicebantur; sed quia laetitiam sonabant, et totius regni gloriam innuebant, non utique perturbari, sed laetari et Herodes, et omnis Hierosolyma debuisset. Sic enim infirmi oculi viso lumine perturbari solent. Bene autem isti tales in prophetarum libris per illas aves significantur, quas dies excaecat, et nox illuminat. Sed quis non laetetur, quod puer noster adhuc in cunabulis vagit, et rex terrae cum toto regno suo timore dissolvitur? Ne timeas miser: non enim ad [Col. 0079C] hoc venit, ut regnum tibi auferat, sed ut omnibus de regno expulsis regnum restituat. Sequitur: Et congregans omnes principes sacerdotum, 10 et Scribas populi, sciscitabatur ab eis, ubi Christus nasceretur. At illi dixerunt ei: In Bethlehem Judae; sic enim scriptum est per Prophetam: Et tu Bethlehem terra Juda, nequaquam minima est in principibus Juda: ex te enim exiet dux, qui regat populum meum Israel. Turbatus enim Herodes quiescere non potest; angitur, et ne ex improviso capiatur, principes sacerdotum, et scribas populi vocat; ubi Christus nascatur, inquirit. Dicitur ei: in Bethlehem Judae. Timor additur timori; et qui Magorum verbis perturbatus fuerat, iterum scribarum et sacerdotum responsione [Col. 0079D] terretur. Quomodo enim terreri non poterat qui tantum terrena sapiens, regnum amittere timebat, dum suo tempore Christum natum esse audiebat, quem [Col. 0080A] prophetarum testimonio venturum esse credebat? Tunc Herodes, clam vocatis Magis, diligenter didicit ab eis tempus stellae quae apparuit eis. Hoc autem ideo faciebat ⁜ (47) , ut si Christum invenire non posset, saltem nativitatis ejus tempore cognito, qui solus occidi non poterat, simul cum caeteris ejusdem aetatis pueris necaretur. Non enim intelligis, Herodes, non intelligis quod tibi per Moysen a Domino dicitur ⁜ (48) : «Non coques haedum in lacte matris suae,» id est non occides Christum infantem, et ad Virginis matris ubera pendentem. Et mittens eos in Bethlehem, dixit; ite et interrogate diligenter de puero, et cum inveneritis, renuntiate mihi, ut et ego veniens adorem eum. Nihil proficis, nihil hac tua calliditate agis. Non est consilium, nec sapientia, [Col. 0080B] nec fortitudo contra Dominum ⁜ (49) . Qui cum audissent regem, abierunt: et ecce stella, quam viderant in Oriente, antecedebat eos, usque dum veniens staret super ubi erat puer. Videntes autem stellam gavisi sunt gaudio magno valde. Recedunt Magi ab Herode et vident stellam, quia et illi qui a diabolo separantur, vident justitiae lumen. Sed quare eos antecedit stella, nisi ut viam eis ostendat, et ad puerum ducat? Sequuntur igitur eam: veniunt Bethlehem: stat supra domum illam in qua erat Virgo Maria: stat supra stellam; Maria enim stella maris ⁜ (50) interpretatur. Stella itaque filius, stella et mater: stella oritur de stella; sed major quae oritur quam illa de qua oritur. Unde et merito supra stare videtur. Non dixit supra puerum. Sed quid [Col. 0080C] dfxit? Supra, ubi erat puer. Ubi enim erat puer, nisi in sinu Matris? Stabat ergo stella, et clamabat; habet enim linguam suam. Ne enim longe petamus exempla, sic illa stella loquebatur Magis, sicut istae litterae loquuntur nobis: Significando igitur loquebatur, sed quid significabat? quid dicebat? Vis audire quid? Hic est puer: haec est Mater pueri: hic eum quaerite, hic invenietis: hic in parvo corpusculo latet, qui ubique est et omnia replet. Hoc est enim quod dicit. Videntes autem stellam, gavisi sunt gaudio magno valde. Quid est enim videntes stellam, nisi videntes et intelligentes quid eis significabatur et dicebatur per stellam? non enim magnum gaudium est videre stellas. Nam et solem et lunam [Col. 0080D] saepe videmus, et non multum videndo gaudemus. Gaudebant igitur non propter stellam, sed propter stellae significatum. Et intrantes domum, invenerunt [Col. 0081A] puerum cum Maria matre ejus, et procidentes adoraverunt eum. Et apertis thesauris suis, obtulerunt ei munera, aurum, thus et myrrham. Quanta tunc exsultatio tibi fuerit, o Virgo beatissima, quis cogitare valeat? quoniam eum, quem nuper genueras, jam quasi dominum adorari videbas. Suscipe prima munera filii tui; suscipe tributa quae ei solvuntur; et quae aliis tributa solvere veneras, tu prius ab aliis tributa suscipias. Ad hoc enim, ut Lucas ait (I, 5), venerat Joseph in Bethlehem, ut ipse quoque sicut caeteri, profiteretur et obligaret se tributa persolvere, eo quod esset de domo et familia David. Unde manifestum est quod secundum familias tributa solvebantur, omnesque ejusdem familiae propter hoc munus conveniebant: siquidem Joseph et Maria, [Col. 0081B] quia erant de familia David, in Bethlehem venire necessarium fuit, ubi illa familia habitabat. Sed quare tria ⁜ (51) munera obtulerunt, nisi ut Trinitatis mysterium revelarent? Primum enim munus offerimus credendo in Patrem, secundum in Filium, tertium in Spiritum sanctum. Haec tria munera nobis sufficiunt. Qui haec non offert, a Christo non recipitur. Haec est igitur causa quare tria munera Domino obtulerunt; si enim vel plus, vel minus offerrent, fidem catholicam non tenerent. Quid autem per aurum significari putamus, nisi illam, quae caeteris major est, et latius fulget, regiam potestatem? Aurum igitur Christo offerimus, quia omnium regem eum esse 11 credimus. Offerimus autem et thus, quia Deum esse confitemur. Thus enim in sacrificiis etiam gentiles [Col. 0081C] diis suis offerre consueverant. Myrrham quoque offerimus, quia sic illum Deum esse credimus, ut hominem, et mortalem esse non dubitemus; myrrha enim, ne corrumperentur, olim mortuorum corpora condiebantur. Quia ergo Christo obtulimus sua, offeramus ei et nostra. Quod enim Regem, et Deum, et hominem eum esse credimus, suum est: nostra vero sunt quae nobis ab eo donata sunt. Habet enim Ecclesia aurum in sapientia; thus vero in sancta et bene Deo redolente conversatione; myrrham autem in amaritudine poenitentiae et carnis mortificatione. Aurum igitur offerunt doctores; thus martyres et confessores; myrrham jam poenitentes peccatores. In aliis itaque aurum fulget, in aliis thus suaviter redolet, in aliis myrrha sapienter amarescit. Quid [Col. 0081D] alliud Deo offerre possumus? Omnis nostra oblatio in his tribus muneribus continetur. Talia igitur munera obtulerunt Magi, in quibus et fidei veritatem et totam Ecclesiae disciplinam significabant. Et responso [Col. 0082A] accepto in somnis, ne redirent ad Herodem, per aliam viam reversi sunt in regionem suam. Revertamur igitur et nos per aliam viam in regionem nostram, quia per illam, qua exivimus, redire non possumus Hoc enim et filiis Israel de Aegypto exeuntibus praecipitur, ut per eamdem viam non revertantur ⁜ (52). . Regio namque nostra paradisus est, regio nostra est terra viventium ⁜ (53). : ibi enim habitaverunt parentes nostri: inde exierunt. Sed qua via? Utique per superbiam, per inobedientiam, per vanam gloriam, per gulae intemperantiam: per hanc autem viam in patriam redire non possumus. Alia ergo quaerenda est, qua in patriam revertamur. Haec autem via Christus est; ipse enim ait: «Ego sum via, veritas et vita; nemo venit ad Patrem nisi per me (Joan. XIV, 6) .» Invenimus [Col. 0082B] viam, curramus per eam, si recto itinere in patriam redire velimus. Per hanc enim ille currit, qui ejus praecepta custodit. Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et proximum tuum sicut teipsum; hoc ipse praecipit; hoc tibi sufficit custodire; ne quaeras amplius; haec via in patriam te reducit.

IV. Qui cum recessissent, ecce angelus Domini apparuit in somnis Joseph dicens: Surge, et accipe puerum, et matrem ejus, et fuge in Aegyptum, et esto ibi usque dum dicam tibi: futurum est enim, ut Herodes quaerat puerum ad perdendum eum ⁜ (54) . Quomodo enim completis diebus purificationis Jerusalem Christus in templo offerri potuit, si statim ut Magi recesserunt in Aegyptum fugiens abiit ⁜ (55) ? An fortasse tandiu Magi in Bethlehem morati sunt, [Col. 0082C] donec simul cum puero et matre ejus Joseph de Jerusalem post purificationem reverteretur? Sed melius mihi videtur esse ut sic dicatur: Qui cum recessissent, aliquanto post tempore evoluto, et omnibus, quae secundum legem debebantur, expletis, ecce angelus Domini apparuit in somnis Joseph dicens: Surge, et accipe puerum, et matrem ejus, et fuge in Aegyptum. Adhuc enim omnia quieta erant: adhuc Herodes Magos exspectans, nondum sui cordis malitiam revelabat. Unde et secure vadunt in Jerusalem, ut Legis mandata perficiant. Inde vero in Aegyptum fugere jubentur, ubi Abraham, et Jacob, et filii Israel peregrinati sunt. Hoc enim propheta praedixerat dicens: «Ecce Dominus ascendet super [Col. 0082D] nubem levem, et ingredietur Aegyptum (Is. XIX, 1) ,» et corruent omnia simulacra ejus. Nubes enim levis, et nullius corruptionis pondere gravis est Virgo Maria, quae in Aegyptum Christum portavit, ut lux in tenebris luceret, et populus, qui sedebat in [Col. 0083A] tenebris lucem videret. Qui consurgens accepit puerum, et matrem ejus nocte, et recessit in Aegyptum, et erat ibi usque ad obitum Herodis. Ecce fugit Christus, et in nocte fugit, ut fuga, quae per se difficilis est, noctis obscuritate difficilior fiat. Si ergo Christus fugit Herodem, quanto magis nos diabolum, et membra ejus fugere oportet? Nulla itineris difficultate terreamur, quia melius est duro labore fatigari, quam ab hostibus necari: arcta enim et angusta via est, quae ducit ad vitam. Verumtamen nec semper est fugiendum, nec semper est resistendum: sed pro temporis et negotii qualitate, et hoc, et illud fieri oportet. Nam et sancti aliquando fugiebant, aliquando hostibus sponte occurrebant. Ipse quoque Salvator noster, qui nos de civitate in civitatem [Col. 0083B] fugere praecepit, cum et ipse, si vellet, fugere potuisset, sponte sua tempore passionis hostibus occurrit ⁜ (56) . Non igitur timore mortis, si justam et utilem 12 fore putamus, sed timore peccandi et visibiles et invisibiles hostes fugere debemus. Quare autem Christus in Aegyptum fugerit, evangelista subinferens ait: Ut adimpleretur quod dictum est a Domino per prophetam dicentem: Ex Aegypto vocavi filium meum: si enim in Aegyptum non isset, ex Aegypto vocari non potuisset. Sic igitur impleta est prophetia, et utilitas prophetiae. Tunc Herodes videns, quod illusus esset a Magis, iratus est valde: et mittens occidit omnes pueros, qui erant in Bethlehem, et in omnibus finibus ejus a bimatu et infra, secundum tempus quod exquiesierat a Magis. Quoniam [Col. 0083C] enim Herodes prophetarum oraculo in Bethlehem nasciturum Christum audierat. Ideo omnes pueros, qui erant in Bethlehem, et in omnibus finibus ejus occidit, ut quia unum invenire non poterat, unum simul cum caeteris interficeret. Sed quare a bimatu et infra? Quia secundum Magorum responsionem ⁜ (57) , Christum hujus aetatis esse sciebat. Praeoccupatus enim aliis negotiis, cum jam pene duo anni transissent, et Magi ad eum non reverterentur, se illusum esse intelligens, valde iratus, omnes hos pueros occidere jussit. Tunc impletum est, quod dictum est per Jeremiam prophetam dicentem: vox in Rama audita est, ploratus et ululatus multus, Rachel [Col. 0084A] plorans filios suos, et noluit consolari, quia non sunt. Rama enim interpretatur excelsa ⁜ (58) . Illa igitur vox auditur in Rama. quae multum exaltata prae sua magnitudine longe, lateque diffunditur. Multus enim ploratus multusque ululatus ibi erat, ubi tot matres, tot parentes, tot homines utriusque sexus, visa tanta crudelitate, etiamsi vellent, voces cohibere non poterant. Quare autem Rachel filios suos plorare dicitur, cum utique non filii Rachel, quantum ad litteram, sed filii Liae sororis ejus omnes isti fuerunt? Judas enim non Rachel, sed Liae filius fuit, in cujus tribu haec caedes tam immensa facta est. Sed quia Rachel interpretatur ovis, et significat sanctam Ecclesiam, quae ovinam simplicitatem imitatur, non immerito filii Rachel esse dicuntur, qui quasi agni [Col. 0084B] innocentes et sine voce, jugulantur. Denique cujus filii sunt agni? nonne ovis? Sunt igitur filii Rachel. Si quidem illa est ovis, et isti agni. Plorat autem Rachel, id est, sancta Ecclesia usque hodie filios suos, quia quamvis ad requiem eos ire intelligat; dolet tamen, quia corporaliter ab ea separantur. Sic autem dolebant et illi, quibus Dominus ait: «Et vos nunc quidem tristitiam habetis; iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum (Joan. XVI, 22) .» Et quamvis multo melius quam fuerant sint (si quidem jam nunc cum Deo sunt), ad tempus tamen consolationem non recipit, quoniam in hac vita non sunt.

V. ⁜ (59) Defuncto autem Herode, ecce angelus Domini apparuit in somnis Joseph in Aegypto dicens: Surge, et accipe puerum, et matrem ejus, et vade in terram Israel; [Col. 0084C]

defuncti sunt enim qui quaerebant animam pueri. Qui consurgens accepit puerum, et matrem ejus, et venit in terram Israel. Plana sunt haec: si exponantur, difficiliora reddi possunt. Quod enim in patriam suam revertitur Jesus, nos quoque in patriam nostram festinare admonet. Audiens autem quod Archelaus regnaret in Judaea pro Herode patre suo, timuit ille ire. Judaeam enim Jerusalem dicit, et ea quae a tribu Juda in circuitu possidebantur. Divisum igitur erat regnum, et jam a pluribus regebatur ⁜ (60) . Et admonitus in somnis secessit in partes Galilaeae; et veniens habitavit in civitate quae vocatur [Col. 0085A] Nazareth, ut adimpleretur quod dictum est per prophetam: Quoniam Nazaraeus vocabitur. Nazarenus enim dictus est Christus a Nazareth: Nazaraeus vero ⁜ (61) , 13 quia Deo ab infantia consecratus est. Verumtamen cum et Nazaraeus interpretetur mundus, et Nazareth munditiae, non incongrue et Nazaraeus et Nazarenus a Nazareth dici possunt. A quo enim, nisi a munditiis, derivatur mundus? Bene autem Nazaraeus dicitur Christus, quia non solum ipse est mundus, verum etiam sine ipso nihil est mundum.

VI. [Cap. III.] In diebus autem illis venit Joannes Baptista praedicans in deserto Judaeae, dicens: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum. In diebus, inquit, illis, quibus in Nazareth Jesus habitabat; non autem in illis, quibus de Aegypto reversus [Col. 0085B] fuerat, coepit praedicare Joannes Baptista: Dicit enim Lucas evangelista quod quinto decimo anno Tiberii Caesaris Joannes praedicare coepit ⁜ (62) . Sed ubi praedicabat? In deserto Judaeae; et quid dicebat? Poenitentiam agite. Quare hoc? quia appropinquavit regnum coelorum. Videmus igitur quia desertum Judaea vocatur: hoc enim ipse Dominus significans ait: «Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta (Matth. XXII, 58) ⁜ (63) .» Desertum enim non est hominum habitatio, sed est ferarum et animalium ratione carentium. Si enim rationem Judaei habuissent, Dominum suum non occidissent. At vero nisi ferae essent; leones, dracones, canes, et unicornes non dicerentur. In deserto igitur Joannes praedicabat, [Col. 0085C] quia feras, et belluas ad fidem vocabat. Dicebat autem; poenitentiam agite, ut a peccatis soluti a terreno regno, in regnum coelorum transferamini. Appropinquavit enim regnum coelorum, quia vobiscum, et inter vos habitat Rex angelorum. Agite igitur poenitentiam; mundamini a peccatis, ut hujus tanti Regis, et regnum et populus esse possitis. Sed quis est iste Joannes qui tam bene praedicat? Hic enim est ille de quo dictum est per Isaiam prophetam dicentem: «Vox clamantis in deserto: Parate viam Domini; rectas facite semitas ejus (Isai. XL, 3) .» Vox enim vocatur Joannes, quia Verbum vocatur Christus ⁜ (64) . Sicut enim Joannes praecedit Christum, [Col. 0086A] ita vox praecedit verbum: statim enim ut ex ore loquentis sonus qualiscunque procedit, vox est: verbum autem nondum est; quia omne verbum significat aliquid. Praecedit igitur vox, sequitur verbum; merito ergo praecursor Domini Joannes vocatur, quoniam et nascendo, et praedicando, et moriendo, et ipsa sui nominis appellatione, Christum praecedit. Denique Verbum Dei, quod in pectore meo est, nisi vocis indumento, neque intelligi, neque ad te transire potest. Sic igitur Verbum Dei nec indiget indumento vocis ut intelligatur, quomodo prius indigebat indumento carnis ut videretur. Unde et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Quid est autem viam Domini parare, et semitas ejus rectas facere, nisi virtutes et [Col. 0086B] bona opera diligere, tenere, sequi, et totis viribus amplecti? Ipse autem Joannes habebat vestimentum de pilis camelorum, et zonam pelliceam circa lumbos suos: esca autem ejus erat locusta, et mel silvestre. In hoc enim beatus Joannes apertissime demonstrat quam pro nihilo mundum istum omnesque ejus blanditias duceret, qui tam vilissimo indumento ciboque utebatur: sola enim vitae hujus necessaria quaerebat, qui sic vivere disposuerat. Hujus enim exemplum illi sequuntur qui dicunt: Habentes victum et vestitum, his contenti simus ⁜ (65) . Praeterea quia poenitentiam praedicabat; qualiter poenitentes vivere debeant, eis in seipso regulam dabat. Locusta autem mundum animal est, et lege non prohibetur; [Col. 0086C] etsi ejusmodi cibus modo in usu ⁜ (66) non habeatur. Tunc exibat ad eum Hierosolyma, et omnis Judaea; et omnis regio circa Jordanem, et baptizabantur ab eo in Jordane, confitentes peccata sua. Videns autem multos Pharisaeorum et Sadducaeorum venientes ad baptismum suum, dixit eis; progenies viperarum quis demonstravit vobis fugere a futura ira ⁜ (67) ? Viperarum enim haec natura dicitur esse ⁜ (68) , ut quando femina concipit, masculum interficiat, quando vero parit, ipsa nihilominus a filiis occidatur; neque enim exspectant, ut assueto naturae ordine oriantur, sed rupto matris utero violenter foras erumpunt. Vipera igitur Synagoga est ⁜ (69) , quae virum suum [Col. 0087A] Salvatorem nostrum, nam et ipse serpens vocatur ⁜ (70) , postquam ad eam venit, postquam eam suo semine impraegnavit, totamque evangelicae praedicationis sementem in eam effudit, illa sicut vipera, sicut venenosa et impia contra eum assurgens, eum 14 interfecit. Hujus autem filii isti sunt, qui matris nequitiam fugientes, ad poenitentiam veniunt, et de ipsius impio ventre exire nituntur. Hujus filii et Apostoli fuerunt ⁜ (71) , qui exstincta matre, ex ejus utero progredientes, ubique terrarum Evangelium praedicaverunt. Ex hoc autem utero et Apostolus laetabundus egrediens ait: «Cum autem placuit ei, qui me segregavit ex utero matris meae, et vocavit per gratiam suam,» et caetera (Galat. I, 15) . Et isti quidem Synagogam occiderunt, quia perpetuae morti [Col. 0087B] eam damnaverunt. Sic igitur ex impia matre boni filii oriuntur; quibus nunc dicitur: progenies viperarum; sed jam nunc dissimiles a natura viperarum, quis demonstravit vobis fugere a futura ira? Facite ergo fructum dignum poenitentiae: illa enim poenitentia sine fructu est, quae in nullo bono opere se manifestat, qualis est. Sicut enim bonae arbores commendantur fructu, ita et digne poenitentes bonis operibus commendantur. Quis enim eum poenitere dicat, qui adhuc id ipsum agit, unde se poenitere dissimulat ⁜ (72) ? Et ne velitis dicere intra vos: Patrem habemus Abraham, talis enim cogitatio falsam securitatem et inutilem parit. Non enim sufficit vobis quod Abrahae filii estis, nisi Abrahae opera faciatis, et ejus fidem teneatis. Dico enim vobis, quoniam [Col. 0087C] potens est Dominus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae. Unde manifestum est quod filii Abrahae non secundum carnem ⁜ (73) , sed secundum fidem dicuntur. Si enim secundum carnem dicerentur, qui ex ejus carne non essent, ejus filii dici non possent. Suscitantur autem de lapidibus filii Abrahae, ⁜ (74) quia gentiles prius lapidei, duri, et infructuosi Abrahae filii facti sunt, ejus fidem, et opera imitantes. Jam enim securis ad radicem arboris posita est: securis Christus ⁜ (75) arbor synagoga: prope est igitur ut succidatur, cui ad radicem jam securis posita est. Exspectat tamen adhuc, ut videat si fecerit fructum bonum. Hoc enim ficus illa significavit ⁜ (76) , cui Dominus maledixit, quoniam fructum non habebat, et [Col. 0087D] aruit. Qui igitur toti arbori non pepercit, quomodo uni ex ramis parcet? Ne dicas itaque intra te; filius sum Abrahae: sed fac illius opera, ne ab ejus radice [Col. 0088A] simul cum caeteris succidaris. Omnis enim arbor quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur. Quid enim arbor, quid fructus, et quid ignis iste significet, manifestum est. De hoc enim igne dicitur: «Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur (Isai. LXIV) .»— Ego quidem vos baptizo in aqua in poenitentiam. Qui autem post me venturus est, fortior me est, cujus non sum dignus calciamenta ⁜ (77) portare, ipse vos baptizabit in Spiritu sancto, et igni. ⁜ (78) Aqua enim tantum baptizabat beatus Joannes, quia ejus baptismus carnem a sordibus lavare poterat; animam vero a peccatis mundare non poterat. Erat enim hic umbra, et figura melioris baptismi. Baptizabat autem in poenitentiam, id est, ad hoc ut agerent poenitentiam, [Col. 0088B] ut sicut ipse aqua eos lavabat exterius, ita ipsi se poenitentia lavarent interius, ut mox Christo veniente, ad ejus baptismum suscipiendum essent parati. Quae sunt autem calciamenta Christi, quae se vir sanctus portare indignum esse dicit? Christi enim calciamenta portare est ejus Incarnationis mysteria praedicare: Quodammodo enim se divinitas calciamentis induit, quoniam nostrae carnis morticinum Dei Filius suscepit. Cum enim caetera indumenta ex alia et alia materia habeamus, calciamenta tamen non nisi carnea, et de carne suscepta habemus. Baptizabat autem Christus in Spiritu sancto, et igni, id est, in virtute Spiritus sancti, qua peccata simul tolluntur et uruntur. Una enim [Col. 0088C] eademque virtus est et Patris, et Filii, et Spiritus sancti; sed quia Spiritus sanctus ab utroque procedit, bene in Spiritu sancto Dominus Jesus baptizare dicitur; quia in hac una persona virtus totius Trinitatis breviter ostenditur. Ipse enim qui ait, «nisi quis renatus fuerit ex aqua, et Spiritu sancto (Joan. III, 5) ;» idem ipse dixit, «baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) .» Si igitur beatus Joannes dixisset, ipse vos baptizabit in se ipso, quando dixit: Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto; obscurum quidem esset, ad ipsum tamen significaret. Similiter autem si dixisset: ipse vos baptizabit in Patre: et hoc iterum esset obscurum, quamvis omnium trium sit una operatio. Bene itaque dixit, ipse vos baptizabit in Spiritu [Col. 0088D] sancto, id est, in ea virtute quae communis est Patris, et Filii, et Spiritus sancti ⁜ (79) . Sequitur: Cujus ventilabrum in manu sua et permundabit aream [Col. 0089A] 15 suam; et congregabit triticum suum in horreum, paleas autem comburet igni inextinguibili. Quis enim per ventilabrum, quo grana a paleis dividuntur, nisi ejus discretionis libram, et examen ⁜ (80) ? quid vero per aream, nisi Ecclesiam? quid per triticam, nisi bonos? quid per paleas, nisi malos? quid per horreum, nisi patriam coelestem? Postquam igitur Salvator noster suae discretionis examine bonos a malis, et agnos ab haedis separabit, tota sancta Ecclesia iniquorum consortio libera, et emundata, tunc bonos ad regnum invitabit dicens: Venite benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est ab origine mundi. Paleis autem, id est, iniquis quid dicet? Ite maledicti in ignem aeternum. Tunc venit Jesus a Galilaea in Jordanem [Col. 0089B] ad Joannem, ut baptizaretur ab eo. Quod enim ait tunc ⁜ (81) , intelligendum est, quando Joannes talia praedicabat, et baptizabat, non autem quando praedicare coeperat: jam enim tricesimum annum uterque intraverat, quando ad baptismum Dominus venerat. Baptizatur autem Jesus non sibi, sed nobis ⁜ (82) . Lavat aquas, et sanctificat suo tactu, non ipse lavatur ab aquis. Ibi vetus circumcisio periit: ibi novae fidei innovatio coepit. Ibi primum Joannes baptizare didicit, ubi totius Trinitatis mysteria cognovit, audivit, et vidit. Territus tunc Joannes, et ad Dominum accedere contremiscens, prohibebat cum dicens: Ego a te debeo baptizari, et tu venis ad me? Respondens autem Jesus dixit: Sine modo; sic enim decet nos implere omnem justitiam. Tu, inquit, [Col. 0089C] major es, tu Dominus es; ego minor et servus; me oportet minui, te autem crescere. Quid est ergo quod tu venis ad me? ego potius debui ire ad te. Tu mundus es, et omnia mundas: non tu a me, sed ego a te et mundari, et baptizari debeo. At ille: Sine modo; mysterium est quod ago, dum ego baptizor, tu quoque in me baptizaris, quia membrum es illius, qui baptizatur. Sic enim decet nos implere omnem justitiam, veteribus finem, et terminum ponentes, novis autem exemplum et regulam dantes. Tunc dimisit eum. Quid est, dimisit eum? non ulterius restitit, non ulterius contradixit, quin immo acquievit, et eum secundum suam voluntatem facere permisit ⁜ (83) . Baptizatus autem Jesus confestim [Col. 0089D] ascendit de aqua, et ecce aperti sunt ei coeli, et vidit Spiritum Dei descendentem sicut columbam, et venientem super se: et ecce vox de coelis dicens; hic est filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Quid est [Col. 0090A] enim quod baptizato Domino coeli aperiuntur? Magnum est hoc mysterium, magnamque his, qui baptizantur, laetitiam praefigurat. Clausum erat prius, nemo illuc ante baptismum ingrediebatur: nunc autem apertum est: sed baptizatis est apertum. Sic enim ipse Dominus ait (Joan. III, 5) : «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum ⁜ (84) .» Vidit autem Spiritum Dei descendentem sicut columbam, non quod Spiritus sanctus in columba incarnatus sit; solus enim Filius est incarnatus; sed quod in columba Spiritus Dei se ostendere voluit. Nam et in nobis est Spiritus sanctus: hoc enim Apostolus dicit (I Cor. III, 16) : «Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus sanctus ⁜ (85) habitat in vobis;» non tamen Spiritus sanctus [Col. 0090B] incarnatur in nobis. Vox autem illa, quae de coelis audita est, cujus nisi Patris fuit? Quis enim alius dicere potuit; hic est filius meus dilectus? Verumtamen qualiter ab invisibili et incorporeo vox corporea, sensibilisque procedat, solvat qui potest. Complacet autem sibi Deus Pater in Filio suo dilecto, quod talem ante tempora ineffabiliter, et sine initio filium genuit. Sic enim, si dicere dignum est, et nos nobis placemus in operibus nostris, quando aliquid agimus, quod laude dignum esse videatur. Apertissime autem hoc in loco Trinitas ostenditur, iniquo personaliter tota sentitur; siquidem Filius in homine, Spiritus sanctus in columba, et Pater in suae vocis testimonio declaratur ⁜ (86) .

VII. [CAP. IV.] Tunc Jesus ductus est in desertum a Spiritu ut tentaretur a diabolo. Et cum jejunasset quadraginta diebus, et quadraginta noctibus, postea esuriit. [Col. 0090C] Praecipui Ecclesiae sancti doctores Dominum Jesum in desertum a suo spiritu ductum esse exponunt ⁜ (87) : quem si ab alio quoque spiritu ductum fuisse exposuissent, non esset inconveniens, cum Lucas Evangelista eum in Jerusalem, et in 16 montem excelsum valde a diabolo non assumptum, sed ductum apertissime dicat. Quod si ibi, et ibi ab alio spiritu ductum esse non est inconveniens; quare in desertum quoque ab alio spiritu eum ductum fuisse inconveniens videatur ⁜ (88) ? Sed sive a suo, sive ab alio ductus fuerit, considerandum est, quare se a diabolo tentari permiserit. Nihil enim sine utilitato [Col. 0090D] et ratione facit Salvator noster: et ibi maxime rationem quaerere debemus, ubi ipse aliquid agit (si tamen tale aliquid agit), quod suae majestatis videatur esse indignum: quis enim audire non horreat, [Col. 0091A] quod virtus a diabolo vel ducatur, vel tentetur? Verumtamen vel sua sponte ducitur, imo se jubente ducitur (ejus enim velle jubere est), non est hoc tantum horrendum, quantum quid significet mirandum et quaerendum. Quis enim nesciat Pilatum et Judaeos qui eum occiderunt, non solum membra diaboli, sed ejus quoque servos fuisse? Et quidem major nobis injuria videtur esse ea, quam a servis alicujus hominis patimur, quam si ab ipso eorum domino eam pateremur. Unde non magis horrendum est quod Salvator noster a diabolo ducitur, et tentatur, quam quod a Judaeis occiditur et flagellatur. Sicut enim Christus occiditur non sibi, sed nobis; ita etiam tentatur non sibi, sed nobis. Nobis enim mortuus est, quia nobis ejus mors necessaria erat: nisi [Col. 0091B] enim ipse moreretur, nos non viveremus: mortuus igitur est, ut nos vivamus. Similiter autem nobis tentatus est; quia ejus tentatio duplex nobis beneficium probat. Alterum quidem ut sciamus quomodo tentatoribus nostris, et his qui nobis injuriam faciunt, respondere debeamus. Alterum vero ut in nulla nostra virtute, vel sapientia confidamus; quoniam inimicus noster diabolus, qui ipsum Dominum nostrum tentare praesumpsit, tanquam leo rugiens semper circuit quaerens quem devoret ⁜ (89) . Reddita igitur causa tentationis, videamus et mysterium significationis. Cum enim multis modis diabolus homines tentet, maxime tamen his tribus eos tentando aggreditur: id est aut ciborum appetitu, aut vana gloria, aut honoris et divitiarum sublimitate. Nititur [Col. 0091C] autem eos quos tentat, ad excelsa ducere, et in altum elevare, ut sicut ipse elevatus cecidit, sic et alios exaltando ruere faciat. Ipse enim est qui ait ⁜ (90) : «In coelum ascendam, super astra Dei exaltabo solium meum; sedebo in monte testamenti, in lateribus Aquilonis, et similis ero Altissimo.» Alios itaque in desertum ducit ⁜ (91) : alios supra templi pinnaculum ponit: alios vero in montem excelsum exaltat. Et in desertum quidem ducit: quando ab amore coelestis patriae, et a divina contemplatione mentes hominum avertit, et terrena quaeque, et transitoria cogitare facit: desertum enim est quidquid a Deo longe est. Sed quod cogitare non magnum peccatum est, nisi cogitationi delectatio [Col. 0091D] succedat, opponit menti diversas ciborum delicias, ut sicut primum hominem decepit per gulae intemperantiam, sic caeteros quoque decipiat. In pane enim omnia ciborum genera significantur, secundum illud ⁜ (92) : Intravit Jesus in domum cujusdam principis Pharisaeorum Sabbato manducare panem. Quando igitur haec tibi in mentem venerint, et oblitus eorum quae animae sunt, sola ea quibus caro delectatur, inpinguatur et superbit, cogitare coeperis, [Col. 0092A] recordare, quia in deserto es, tentat te inimicus, et panes suos tibi apponit. Responde itaque, sicut Dominus tuus respondit, quando ipse quoque ab eo tentabatur: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei. Pane enim nutritur corpus, verbo Dei reficitur anima ⁜ (93) . Utrumque ergo bonum est: alterum tamen nimium appetere, multumque delectabilem quaerere, et in suscipiendo temperantiam non habere, malum est. Ex hoc enim luxuria omnisque carnis petulantia nascitur. Propter hoc et dives ille qui epulabatur quotidie splendide, quia susceperat bona in vita sua, omnia mala nunc patitur post mortem suam. Videamus modo de illis quos supra pinnaculum templi diabolus statuit, in quibus mihi clericorum [Col. 0092B] ordo maxime significari videtur ⁜ (94) . Illi enim a diabolo supra pinnaculum templi elevantur, qui dum se idoneos esse putant, qui Ecclesiam Dei regere possint, et pretio, et precibus, et quibuscunque modis possunt, Ecclesiae praelati et episcopi fieri nituntur. Neque enim se aliter Christus illuc a diabolo duci pateretur, nisi quia tales Christianos suo nomine praesignitos in hoc facto significare volebat. Et bene quidem tunc omnium personas, bonorum scilicet et malorum in se significando suscepit, quando se a diabolo tentari permisit. Quod autem ait, Si Filius Dei es, mitte te deorsum, quid aliud nisi hoc dicere videtur: Jam inter filios Dei computatus es, jam episcopus ordinatus es, jam ab his qui te 17 non cognoscunt videris esse quod non es. Fac [Col. 0092C] igitur aliquid unde lauderis, unde gloriosus habearis, et unde magnus ab hominibus videaris. Mitte te deorsum. Semper enim hi tales se deorsum mittunt, quia solas divitias, gloriam et dignitates quaerentes quotidie deteriores fiunt; et hos tamen benignissimus Dominus docere non dedignatur, quomodo suo tentatori respondere debeant; si tamen non diabolum tentantem, sed se salutaria consilia dantem audire velint. Ait enim: Rursum scriptum est: Non tentabis Dominum Deum tuum. Hoc enim Dominus respondit, quando diabolus eum duxit supra pinnaculum templi, et quando ei dixit; si Filius Dei es, mitte te deorsum. Similiter igitur et tu quia intelligis te supra Ecclesiam Dei male ordinatum; et non a Deo, sed a diabolo ibi positum, caeterisque praelatum: [Col. 0092D] qui tibi etiam quotidie dicit mitte te deorsum, et te quotidie praecipitare, et perdere nititur; recordare hujus testimonii, quod non diabolo, sed tibi et omnibus hominibus a Domino dicitur. Responde igitur: Non tibi credam, non me deorsum mittam; sed obediam Scripturae mihi dicenti: non tentabis Dominum Deum tuum. Quomodo enim Dominum non tentat qui Ecclesiam, quam furtim et per latrocinium [Col. 0093A] invasit, contra canonum instituta, et Dei voluntatem tenet, et possidet? Multum enim Deum tentat qui in eo peccato perseverat, quo se perire non dubitat. His autem ita dispositis, nunc de illis quoque videamus, qui supra montem excelsum valde a diabolo ducuntur, quibus etiam omnia regna mundi, et eorum gloriam ostendit, et ostensa promittit, si eum procidentes adorent. Quos enim alios per istos intelligamus, nisi imperatores, reges, duces, principes, caeterosque saeculi hujus potentes ⁜ (95) , quos in montem excelsum, id est in ipsarum dignitatum sublimitatem per homicidia, perjuria, furta, rapinas, proditiones, fraudes, et caetera hujusmodi diabolus ducit et exaltat? Et isti quidem eum adorant, eum colunt et venerantur; eum quasi Deum sequuntur, [Col. 0093B] et post eum in tenebras demerguntur: neque enim audiunt hoc quod dicit Dominus Jesus. Dominum Deum tuum adorabis et illi soli servies. Quia igitur dictum est de his qui in desertum ducuntur, et de his qui supra pinnaculum templi constituuntur, et de illis qui supra montem excelsum valde exaltantur. Nunc ad principium redeamus, et quare Salvator noster quadraginta diebus, et quadraginta noctibus jejunaverit exponamus ⁜ (96) . Quaeri enim potest quare neque plus, neque minus jejunaverit; et quare sibi hoc dierum numero jejunare placuerit. Tantum enim Moysen, tantum et Eliam jejunasse legimus ⁜ (97) . Quadragenarius enim numerus ex quatuor constat, et decem: quatuor enim decem, vel decies quatuor quadraginta fiunt. Per quatuor autem [Col. 0093C] novum Testamentum significatur, quoniam in quatuor evangeliis consistit. Per decem vero significatur vetus, qui in decem mandatis legis continetur. Quadraginta ergo diebus jejunare est utriusque testamenti praecepta servare. Quadraginta enim diebus jejunat, qui ab illis omnibus se immunem et jejunium custodit, quae utrumque Testamentum facere interdicit: ut sicut caro exterius jejunat a cibis, ita et mens interius jejunet a vitiis. Dicit enim Scriptura: Non occides, non moechaberis, non furtum facies, non falsum testimonium dices, non concupisces rem proximi tui, et similia. Hi sunt illi cibi a quibus utrumque testamentum praecipit abstinere. Qui ergo carnem jejuniis macerat, nisi ab istis cibis [Col. 0093D] se interius jejunium custodiat, non bene jejunat. Jejunemus igitur carne, jejunemus et mente. Noti nobis sunt illi cibi, a quibus abstinere debeamus. Jejunavit itaque Dominus Jesus quadraginta diebus, [Col. 0094A] et quadraginta noctibus, quatenus in ciborum jejunio significaret nobis jejunium corporis, et in dierum numero demonstraret jejunium cordis.

VIII. ⁜ (98) Cum autem audisset Jesus quod Joannes traditus esset, secessit in Galilaeam: et relicta civitate Nazareth, venit, et habitavit in Capharnaum maritima, in finibus Zabulon et Nephtalim: ut adimpleretur quod dictum est per Isaiam prophetam: Terra Zabulon et Nephthalim via maris trans Jordanem Galilaeae gentium, populus, qui sedebat in tenebris, vidit lucem magnam; et sedentibus in regione umbrae mortis lux orta est eis. Manifestum est igitur, quia non alicujus rei timore sesessit Dominus in Galilaeam, relicta civitate sua Nazareth, sed ut prophetia compleretur, quae in fines Zabulon, et [Col. 0094B] Nephtalim eum venturum esse praedixerat. Sic enim ait Isaias (Isai. IX, 1) . «Primo tempore alleviata est terra Zabulon et terra Nephthalim.» Sed quare primo tempore? quia statim in suae praedicationis 18 initio, et antiquam apostolos elegisset veniens illuc, Petrum et Andraeam, Jacobum et Joannem de piscatione vocavit, et eis ut post se venirent, imperavit. Sic igitur primo tempore suorum pondere peccatorum terra Zabulon, et terra Nephthalim alleviata est ⁜ (99) . Quae ideo quidem via maris dicitur, quia portuosa erat, et naufragiis dedita ⁜ (100) . Unde et Jacob in benedictionibus ait ⁜ (101) : «Zabulon in littore maris habitabit, et in statione navium pertingens usque ad Sidonem.» Sed quare in Galilaeam secessisse dicitur? cum Lucas evangelista [Col. 0094C] Nazareth in Galilaea esse ostendat, dicens: «Missus est Gabriel angelus a Deo in Galilaeae civitatem, quae vocatur Nazareth (Luc. I, 26) .» In hoc quoque Evangelio superius legitur, quod Joseph admonitus in somnis «venit in partes Galilaeae, et habitavit in civitate Nazareth (Matth. II, 22) .» Per quod datur intelligi quod Nazareth non in plena provincia Galilaeae, sed in extremis finibus sita sit ⁜ (102) . Secessit igitur in Galilaeam, id est, in ipsius provinciae plenitudinem. Gentium autem illarum populus, qui ibi in tenebris sedebat, et lumen veritatis non habebat quia legem spiritualiter non intelligebat, tunc vidit lucem magnam. Vere utique magnam; ipsa est enim, quae illuminat omnem hominem venientem in [Col. 0094D] hunc mundum, quam qui sequitur, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae. Et sedentibus in regione umbrae mortis, lux orta est eis. Illi enim sub umbra mortis sedent, qui vitae arborem ignorant. [Col. 0095A] Mala umbra, quae sic refrigerat, ut occidat; sic obscura, ut penitus lumen tollat. His igitur nisi lux ista illuxisset, vita pariter, et lumine caruissent, quoniam et umbra lumen eis tollebat, et mors vitam eis auferebat. Venit igitur lux, venit Dominus Jesus, qui simul eos et illuminavit, et sanavit. Unde et subditur: Exinde coepit Jesus praedicare, et dicere; poenitentiam agite. appropinquavit enim regnum coelorum. His enim verbis Salvator noster suos auditores et illuminat, et sanat: Christi enim praedicatio et lumen, et vita est. Sed ubi est necessarium accendere lucem, nisi in tenebris? Quibus necessarium est dare medicinam, nisi infirmis? At vero anima quae in peccatis est, et infirma, et sine lumine est. Huic igitur poenitentia datur, cujus medicamine sanatur, [Col. 0095B] et illuminatur. Bene autem a poenitentia praedicare Dominus inchoat, qui mentes hominum infirmas, et errorum nebulis excaecatas, hoc uno, et singulari medicamine sanare, et illuminare venerat. Idipsum enim praedicationis exordium Joannes quoque Baptista suscepit. Nisi enim haec medicina praecesserit, nullum aliud remedium est, quod infirmis mentibus valeat subvenire. Nam etsi parvuli poenitere nesciant, fides tamen et poenitentia eos offerentium, pro eis suscipitur.

IX. Ambulans autem juxta mare Galilaeae vidit duos fratres, Simonem, qui vocatur Petrus, et Andream fratrem ejus mittentes rete in mare, erant enim piscatores, et ait illis: Venite post me, et faciam vos fieri piscatores hominum. At illi, relictis [Col. 0095C] retibus, secuti sunt eum ⁜ (103) . Ecce primos suos discipulos de mari Dominus vocat, quoniam multos alios per eos de hujus mundi fluctuosa amaritudine ad fidem vocare disposuerat. Ut quia de mari a Domino vocantur, ipsi quoque periclitantium animas de mundi hujus naufragio, et de vitiorum insurgentibus procellis liberare discant. Et sicut ipsi secundum carnem fratres erant, ita et caeteros fide, et dilectione fratres esse doceant. Omnes enim fratres sumus, qui ex una matre Ecclesia geniti, et unius patris filii sumus. Unde simul omnes dicimus: «Pater noster, qui es in coelis (Matth. VI, 9) .» Quia enim communis pater est omnium, communiter invocatur ab omnibus. Vocat autem Dominus piscatores, quoniam tales ei necessarii erant, qui aquis [Col. 0095D] assueti, et piscandi, et baptizandi essent periti: ideoque non artem mutare eis praecipit, sed longe melioris piscationis, et alterius generis piscium eos piscatores fore promittit ⁜ (104) . Dicit eis, Venite post me, et faciam vos fieri piscatores hominum. Nisi [Col. 0096A] enim hominem pisces essent ⁜ (105) , piscatores hominum apostoli fieri non possent. Tales enim pisces digni sunt convivio Dei. Tales pisces in baptismatis flavio natant. Tales pisces hamo fidei, sanctae praedicationis retibus capiuntur. De mari igitur in mare transferuntur, quoniam de mari Galilaeae in 19 hoc mare magnum et spatiosum mittuntur, ubi sunt reptilia quorum non est numerus: animalia pusilla, et magna, per quae omnia genera hominum significantur. Sed quid est dicere, venite post me? Post Christum namque ire, est ejus vestigia sequi, ejus opera imitari, ejusdem patientiam et humilitatem tenere. Neque enim sufficit nobis pedibus tantum ire post Jesum, nisi et mente, et dilectione eum sequamur. Operae pretium autem est, considerare, [Col. 0096B] quanta fuerit horum beatorum fratrum obedientia, qui statim relictis retibus secuti sunt eum. Unde non immerito Simon obediens ⁜ (106) , Andreas vero respondens ⁜ (107) vel decorus interpretatur. Et procedens inde, vidit alios duos fratres Jacobum Zebedaei, et Joannem fratrem ejus in navi cum Zebedaeo patre eorum reficientes retia, et vocavit eos. Illi autem statim, relictis retibus et patre, seculi sunt eum. Non minor autem in his, quam in illis aliis obedientia invenitur ⁜ (108) ; quia ad unius jussionis vocem non solum retia, sed et patrem relinquentes, Christum Dominum secuti sunt. Et isti quidem sicut et illi non solum piscatores, verum etiam fratres erant. O felix militia, quae ex fratribus colligitur, quibus omnibus est cor unum et anima una; de [Col. 0096C] quibus etiam per Prophetam dictum fuerat: «Ecce quam bonum, et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. XXXII, 1) .» Quid est autem retia reficere, nisi sanctarum Scripturarum sententias haereticorum violentia conscissas et depravatas sana intelligentia exponere et restaurare? Haec enim quatuor Evangelia, quasi quatuor piscandi retia sunt. Similiter autem et quinque libri Moysi, omnesque prophetarum libri. Denique tot sunt retia, quot et volumina. His enim retibus Christiani capiuntur: his omnes fideles in Ecclesia colliguntur. «Ite, inquit Dominus, in universum mundum; praedicate Evangelium omni creaturae: qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI, 16) .» Vides igitur piscatores, quibus dicitur: Ite in universum [Col. 0096D] mundum, vides et retia, id est, Evangelium, de quo dicitur, praedicate Evangelium omni creaturae: vides et flumina, in quibus pisces capiuntur, id est baptismum: vides et ipsos pisces, eos videlicet qui baptizantur, et credunt. Sequitur:

X. Circuibat Jesus totam Galilaeam docens in Synagogis eorum et praedicans Evangelium regni Dei, et sanans omnem languorem, et omnem infirmitatem in populo. Hoc est enim quod superius exposuimus; quia primo tempore non solum peccatorum onere, verum etiam aegritudine corporis alleviata est terra Zabulon, et terra Nephthalim. Et abiit opinio ejus in totam Syriam; et obtulerunt ei omnes male habentes, et vexatos ⁜ (109) variis languoribus, et tormentis comprehensos; et qui daemonia habebant, et lunaticos, et paralyticos, et curavit eos. Ecce quam subito manifestatur Christus: ecce quam subito ejus virtutis fama et opinio terram replet. Undique autem omnes infirmi et male se habentes ad eum deferuntur, et ipse ut verus medicus omnes interius et [Col. 0097B] exterius curat infirmitates. Hoc enim propheta praedixerat dicens ⁜ (110) : «Vere languores nostros ipse tulit, et infirmitates nostras ipse portavit.»— Et secutae sunt eum turbae multae de Galilaea, et Decapoli, et de Jerosolymis, et de Judaea, et de trans Jordane.

XI. [CAP. V.] ⁜ (111) Videns autem Jesus turbas ascendit in montem, et cum sedisset, accesserunt ad eum discipuli ejus, et aperiens os suum, docebat eos dicens: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Quod enim in montem Christus ascendit magnum aliquid se locuturum esse significat. Ideo enim et propheta ait ⁜ (112) : «Super montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion.» Ibi autem discipulos docet, quos majoris intelligentiae [Col. 0097C] esse sciebat. Sed quid dicit ⁜ (113) ? Beati pauperes spiritu. Non dicit simpliciter beati pauperes; quoniam nec omnes pauperes beati, nec omnes divites miseri sunt. Multos enim pauperes latrones, homicidas, adulteros, perjuros et proditores videmus: qui et in hac vita miseri sunt, et post hanc vitam infelices erunt. Divites autem plures fuisse legimus, qui in sancta conversatione Domino placuerunt. Beati igitur pauperes spiritu, sed non omni spiritu; est enim spiritus bonus, est et spiritus malus. Sicut autem beati sunt, qui spiritu malo 20 pauperes sunt, sic etiam illi beati sunt qui spiritu bono divites sunt. Beati itaque pauperes spiritu, et beati divites spiritu. Est enim spiritus superbiae, [Col. 0097D] spiritus fornicationis, spiritus discordiae, et multi alii spiritus sunt, quibus quicunque pauperes sunt, beati sunt. Beati sunt quoque qui spiritu sapientiae, et intellectus, spiritu consilii et fortitudinis, spiritu scientiae et pietatis, et spiritu timoris Domini divites [Col. 0098A] sunt. Sed quare beati? Quoniam ipsorum est regnum coelorum. Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram. Quid enim sunt mites, nisi patientes et humiles? Perit enim omnis virtus sine patientia. Unde et Dominus ait: «In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI, 19) .» Qui igitur impatiens est, nec animam suam, nec terram suam possidere potest. Quomodo enim animam suam possidet qui animi sui furorem et iram cohibere non valet? Quomodo autem terram suam possidet, qui neque oculos ab illicito visu, neque aures ab illicito auditu, neque nares ab illicito odoratu, neque os ab illicito gustu, neque manus ab illicito tactu compescere valet? Possumus tamen per hanc terram, terram viventium intelligere: ac per hoc non minus [Col. 0098B] possident mites, quam possident pauperes spiritu, quoniam cum illi coelum, isti vero terram possideant, idem tamen per coelum, et per terram significatur. Quando vero fidelibus suis Christus Dominus noster talia promittit, nonne tibi in monte, et in regia sublimitate sedere videtur? Sequitur: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur. Quid enim si pro amissione rerum temporalium lugeant? Quid si pro illatis sibi injuriis lugeant? Quosdam enim flere videmus, quoniam illatas sibi injurias vindicare non possunt: quas quidem quando vindicant, nequaquam tunc beati, sed miseri fiunt. Sic igitur dicatur: Beati qui lugent peccata, quae fecerunt; beati qui sua et aliorum peccata plorant. Sic enim Samuel flebat Saulem cunctis diebus vitae [Col. 0098C] suae (I Reg. XV, 35) . Nam et David quia poenituit, et flevit, beatus est; ait enim: «Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte (Psal. XLI, 3) .» Ipse quoque Salvator noster pro morte Lazari lacrymatus est (Joann. XI, 35) . Videns etiam perituram Jerusalem flevit (Luc. XIX, 41) de miseriis ejus. Flevit et apostolus Petrus, et beatitudinem non amisit. Beati igitur qui sic lugent, quoniam ipsi aeterna laetitia consolabuntur. Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam. Illi enim justitiam esuriunt, et sitiunt, qui sic in observanda justitia delectantur, ac si magnis epulis reficiantur. Unde et Psalmista ait: «Beati qui custodiunt judicium, et faciunt justitiam in omni tempore (Psal. CV, 3) .» Hoc audiant reges et principes; hoc audiant potentes et judices; hoc [Col. 0098D] et nos audiamus, nos, inquam, episcopi et sacerdotes, hujus capituli semper memores simus, sine quo caetera capitula bene tractare nequimus. Sed nota, quia non solum illi qui faciunt justitiam, sed etiam [Col. 0099A] qui eam esuriunt et sitiunt; id est qui eam facere concupiscunt, etsi non possint facere quod desiderant, tamen beati sunt, quia quantum in ipsis est, faciunt quod desiderant. Et isti quidem saturabuntur, quando omnia illorum desideria complebuntur; sicut enim cibo saturatur corpus, ita suo desiderio saturatur anima. Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur. Statim post justitiam misericordiam posuit. Unde et Psalmista ait: «Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C, 1) .» Bona est justitia; bona est et misericordia, Habet illa suum locum; habet et ista suum. Neque vero perit justitia, si in quibusdam causis misericordia temperetur. Est autem misericordia ⁜ (114) quaedam affectio animi, qua affligimur [Col. 0099B] alienis malis; cui invidia contraria est, per quam homo affligitur alienis bonis. Sive igitur in nos delinquentibus parcimus, sive miseris et indigentibus subvenimus, sive errantes ad viam veritatis reducimus, misericordia est. Qui autem misericordiam non habuerit, misericordiam non inveniet: «eadem enim mensura, qua mensi fuerimus, remetietur nobis (Luc. VI, 38) .» Sequitur: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. —«Ex corde enim, ut Dominus ait, exeunt cogitationes malae, furta, homicidia, perjuria, adulteria, falsa testimonia (Matth. XV, 19) ,» et similia; haec sunt quae coinquinant hominem: tale autem cor mundum non est. Si enim mundum esset, totum hominem suo stercore non inquinaret. Illud igitur cor est [Col. 0099C] mundum, ex quo talia non procedunt. Ideo et David rogat Dominum dicens: «Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis (Psal. L, 11) .» Si enim cor fuerit mundum a pravis cogitationibus, totus homo erit mundus ab iniquitatibus. Ibi enim oriuntur peccata, ibi radices figunt, quae si ibi succisae fuerint, non est ubi crescant. Unde scriptum est: «Beatus qui tenebit, et allidet parvulos suos ad petram (Psal. CXXXVI, 12) .» Unde et sacerdotes comam nutrire interdicuntur. Qualiter autem mundi corde Deum videant, vel quibus oculis eum videant, dubitari potest, facile autem solvi non potest. Apostolus tamen dicit: «Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie 21 ad faciem. Nunc cognosco ex parte, [Col. 0099D] tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum (I Cor. XIII, 12) .» Et Joannes apostolus: «Scimus, inquit, quoniam cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 2) .» Magnus erit ille oculus, qui claritate sui visus eum [Col. 0100A] qui continet omnia, comprehendere poterit. Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur. Pacifici enim sunt qui discordes pacificant, qui mundum Deo reconciliant, qui inter caeteros pacem et concordiam seminant. Apostolus enim dicit: «Pacem sequimini cum omnibus sine qua nemo videbit Deum (Hebr. XII, 14) .» Itemque: «Si fieri potest, quod ex vobis est; cum omnibus hominibus pacem habentes (Rom. XII, 18) .» Et Psalmista: «Cum his qui oderunt pacem, eram pacificus (Psal. CIX, 7) .» Et bene quidem filii Dei vocantur pacifici, quia «ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. II, 14) .» Ipse est rex pacificus, qui in se ipso angulari lapide duos parietes conjungens, pacem fecit his qui longe erant, et his qui prope. Beati qui persecutionem patiuntur [Col. 0100B] propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Propter justitiam dixit, ⁜ (115) non propter mundi honores, non propter divitias, non propter superbiam et iniquitatem. Multos enim videmus qui propter haec et similia persequuntur alios, et persequuntur ab aliis. Propter justitiam enim apostoli et martyres persecutionem ab impiis passi sunt. Si enim a praedicatione justitiae cessare voluissent, persecutionem passi non essent. Usque hodie quoque in sancta Ecclesia persecutionem patiuntur quicunque justitiam praedicare et tenere nituntur. Non igitur omnes qui persecutionem patiuntur, beati sunt; siquidem iniqui se invicem persequuntur: sed illi soli propter persecutionem sunt beati, qui eam propter justitiam patiuntur. [Col. 0100C] Videat autem unusquisque haec audiens, si in aliqua istarum beatitudine continetur. Quod si in aliqua se invenerit, sit securus, beatus erit, hoc enim Veritas dixit: Veritas autem mentiri non potest. Beati estis cum maledixerint vobis homines, et persecuti vos fuerint, et dixerint omne malum adversus vos, mentientes propter me: gaudete et exsultate, quoniam merces vestra copiosa est in coelis. Beati, inquit, estis, cum vos homines maledixerint; ne timeatis eorum maledictiones, sed potius gaudete et exsultate, ⁜ (116) quoniam eorum maledictiones, eorum persecutiones, eorum maledicta, et mendacia gaudium vobis praeparant in coelis, et exsultationem, magnamque mercedem et retributionem. Sic enim persecuti sunt prophetas qui fuerunt ante vos. Non [Col. 0100D] est hoc novum, non est inusitatum; sic Isaiam, sic Jeremiam, sic et alios prophetas persecuti sunt. Illorum igitur exemplum vos doceat, si illorum vos beatitudo delectat.

XII. ⁜ (117) Vos estis sal terrae, quod si sal evanuerit, [Col. 0101A] in quo salietur? Vos, inquit, estis sal terrae, vos estis hominum condimentum ⁜ (118) , vestro exemplo instruit, vestra sapientia doceri, vestra humilitate et patientia componi caeteri debent. Quod si sal evanuerit, si praedicator vires amiserit, si episcopus luxuriae et vanitati se dederit, in quo salietur, in quo populus condietur? Ad nihilum valet ultra, nisi ut mittatur foras, et conculcetur ab hominibus. Tale enim sal quia infatuatum est, foras mittitur, quoniam falsus praedicator, ejusque doctrina quae vana sine sapore et inutilis est, ab Ecclesia pellitur. Conculcatur autem ab hominibus, quia dignus est, qui ab omnibus despectui habeatur. Vos estis lux mundi. Quod enim sol et luna praestant corpori, hoc apostoli et doctores praestant animae. Illi illuminant [Col. 0101B] oculos corporis; isti illuminant oculos mentis. Sunt igitur lux mundi, qui majorem, et meliorem mundi partem illuminant. Non potest civitas abscondi supra montem posita. Sic enim sunt apostoli et episcopi super Ecclesiam, sicuti civitas supra montem. Non possunt abscondi, altius sedent, omnium oculi ad eos respiciunt. Qui si pulchri fuerint, et sui ordinis decorem et honestatem tenuerint, venerantur ab omnibus, mirantur et laudantur ab omnibus. Neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt. Ad hoc enim lucerna accenditur ut luceat: ad hoc episcopus ordinatur, 22 ut caeteros illuminet. Lucerna enim episcopus [Col. 0101C] est, lumen gratia Spiritus sancti, sive evangelicu praedicatio, candelabrum Ecclesia. Qui ergo super Ecclesiae candelabrum positus est, videat, ne gratiam sancti Spiritus, qua illuminatus est, sub modio ponat. Videat ne talentum sibi traditum terrae suffodiat; scriptum est enim. ⁜ (119) «Sapientia occulta, et thesaurus absconditus, quae utilitas in utrisque?» Inde etiam qui abscondit frumenta, maledicitur in populis. Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant vestra bona opera, et glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est. Lux, inquit, estis; et sermone, et opere, lucere debetis. Magis enim operando, quam loquendo, proficitis, quia major est splendor operis quam sermonis. Unde non ait, ut audientes vestrum bonum sermonem glorificent [Col. 0101D] Patrem vestrum. Sed quid ait? Ut videntes vestra [Col. 0102A] bona opera glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est. Nolite putare quoniam veni solvere legem, aut prophetas; non veni solvere, sed adimplere. Venerat enim Dominus non tantum ad solvendum et exponendum hoc quod lex et prophetae jubebant, verum etiam ad agendum. Venerat praeterea Dominus non ad hoc tantum, ut legem et prophetas solveret, et exponeret, sed ut ea, quae minus haberent adimpleret ⁜ (120) . Multis enim modis, nisi ipse venisset, lex et prophetae adimpleri non poterant. Praedixerant enim ejus nativitatem, passionem, resurrectionem, ascensionem et virtutes quas in homine operatus est, quae nequaquam adimpleri possent, nisi ipse venisset. Multum igitur minus habebant lex et prophetae, spiritualem videlicet intelligentiam, quae nisi [Col. 0102B] per Christum, adimpleri non poterat. Hoc enim Joannes evangelista testatur. Qui cum multum fleret, eo quod nemo inveniri posset qui librum septem sigillis signatum aperiret, dictum est ei, ne fleret: «Quia ecce vicit leo de tribu Juda, radix David, aperire librum et solvere septem signacula ejus. Amen quippe dico vobis, donec transeat coelum et terra, iota unum aut unus apex non praeteribit a lege, donec omnia fiant (Apoc. V, 5) .» Quomodo enim non fiant, quae ipse Deus ventura esse praedixerat? Alioquin mentiretur qui mentiri non potest. Iota autem, et apex, quae in litteris minima sunt ⁜ (121) quamlibet legis et prophetarum parvissimam sententiam significant. Quod autem ait, quia donec transeat coelum et terra, non praeteribit [Col. 0102C] aliquid horum, donec omnia fiant, manifeste ostendit, quia dicendo donec, nonnisi ad praecedentia spectat. Multa enim de sanctorum beatitudine loquuntur lex et prophetae, quae post et non antea fient, quam transeat coelum et terra. Sic igitur et illud accipiatur, quod superius dixerat de Joseph et Maria, quia ⁜ (122) «non cognoscebat eam donec peperit filium suum primogenitum.» Donec enim praecedentia bene determinat, subsequentibus vero nullam infert necessitatem. Si enim subsequentibus necessitatem inferret postquam coelum et terra transibit, nihil eorum fieri posset, quae lex et prophetae postea futura praedixerant. Sequitur: Qui enim solverit unum de mandatis istis minimis, [Col. 0102D] et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno [Col. 0103A] coelorum. Qui autem fecerit, et docuerit, hic magnus vocabitur in regno coelorum. Non veni, inquit, legem solvere et ponere, sed ea quae lex praecipit, agere veni et adimplere. Quare hoc? Vis audire quare? Quia qui Scripturas solummodo solvit et exponit, et non facit quod Scripturae praecipiunt, minimus vocabitur in regno coelorum; ⁜ (123) qui autem eas et facit, et docet, hic magnus vocabitur in regno coelorum. In quo regno coelorum? Dicitur enim non solum patria coelestis, verum et Ecclesia regnum coelorum ⁜ (124) . Sed quomodo ibi minimus vocabitur, qui neque magnus, neque minimus ibi erit? De Ecclesia igitur hoc intelligatur, quae multis in locis regnum coelorum vocatur. In qua sancti apostoli, martyres et confessores magni [Col. 0103B] valde venerantur, et habentur, qui legis mandata, et fecerunt, et docuerunt. Caeteri vero quoniam minimi sunt, quid attinet dicere, cum neque in memoria apud homines habeantur, neque in coelis inter sanctos connumerentur? Et quidem multos tales in Ecclesia videmus, pluresque fuisse non dubitamus, qui bene quidem praedicare sciunt, bene 23 autem facere nesciunt. Isti igitur non immerito minimi et vocantur, et sunt in regno coelorum; quoniam etsi ab aliis magni videantur, ab aliis tamen despiciuntur, in quibus coelorum Dominus regnat et habitat. Sed videamus quid significet, qui solverit unum de mandatis istis minimis ⁜ (125) . De quibus istis? nisi de his quae in lege continentur, quam se non solvere, sed facere praedixerat? Quomodo autem [Col. 0103C] aliquid mandatum minimum esse intelligere possumus, quod qui non facit, vocatur minimus, et qui facit, vocatur magnus? Tale enim mandatum non minimum, sed maximum esse videtur. Et ego quidem his verbis significari puto, quod omnia legis mandata non facientibus minima sunt, facientibus autem maxima, quoniam illos minimos, istos vero maximos faciunt. Sunt praeterea minima in minimis et magna in magnis, quoniam et illi habent ea pro minimo, et isti habent ea pro maximo. Sequitur: Dico autem vobis, quia nisi ubundaverit ⁜ (126) justitia vestra plusquam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum. Scribarum enim et Pharisaeorum justitia fuit ut bene praedicarent, et bene populum admonerent, non tamen ea faciebant [Col. 0103D] quae praedicabant, et admonebant. Unde et alibi Dominus [Col. 0104A] ait: «Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei. Omnia quae dixerint vobis facite, secundum opera eorum nolite facere (Matth. XXIII, 2) . Quare hoc? «Dicunt enim et non faciunt.» Erat igitur eorum justitia dicere et non facere, legem solvere, et non adimplere; haec autem ad coelorum regnum properantibus non sufficiunt.

XIII. ⁜ (127) Audistis quia dictum est antiquis: Non occides; qui autem occiderit, reus erit judicio. Ego autem dico vobis, quia omnis qui irascitur fratri suo, reus erit judicio. Qui autem dixerit fratri suo, raca, reus erit concilio. Qui autem dixerit, fatue, reus erit gehennae ignis. Non inquit, sufficiunt vobis ad justitiam ea quae Scribae et Pharisaei sibi sufficere non bene cogitabant. Majora novis quam antiquis praecepta [Col. 0104B] dantur. Illis dicitur, ne occidant; istis dicitur ne irascantur. Illi ab homicidio; isti ab ira et odio coercentur. Sed quid est quod Dominus ait: Qui autem occiderit, reus erit judicio? Non enim omnis qui occidit, reus mortis in judicio judicatur; neque vero lex omnes damnat qui occidunt, quoniam et ipsa multos occidere jubet. Determinandus est igitur locus iste, sicut et caetera quae breviter dicta, minus aliquid habere videntur. Dicit enim lex ⁜ (128) : quicunque sponte vel per odium et insidias hominem occiderit, ipse quoque occidatur (Num. XXXV, 13) . Caeteris vero tres civitates constituit, ad quas fugiant ne moriantur. Quod quid significet, non est hujus loci exponere. Videamus quod sequitur. Ego autem dico vobis; quia omnis qui irascitur fratri [Col. 0104C] suo, reus erit judicio. In quo judicio? In hoc enim quod in Ecclesia fit, non tenetur ita. In illo vero districto judicio, si omnis qui irascitur damnabitur, aut nulli, aut pauci salvari poterunt. Quis enim tam quiete mitis est, ut aliquando non irascatur? Determinandum est igitur et istud, ut non de omni ira, sed de instanti et perseveranti intelligatur, quae jam alio nomine odium vocatur. Ira enim inveterata odium dicitur. ⁜ (129) Unde et bene non praeterito, vel futuro, sed instanti tempore utitur, dicens: Omnis qui irascitur. Et hoc quidem manifestum est, quia sic damnatur ille, qui fratrem suum odit, sicut et ille qui occidit: uterque enim homicida vocatur: hoc enim Joannes apostolus dicit: «Omnis qui odit fratrem suum homicida est: et scitis quod omnis [Col. 0104D] homicida non habet vitam aeternam in se manentem [Col. 0105A] (I Joan, III, 15) .» Sic igitur omnis qui irascitur fratri suo, reus erit judicio. Qui autem dixerit fratri suo, raca, reus erit concilio. Raca enim mentis affectum cum indignatione et irrisione significat. Velut cum irridendo, inflatis faucibus aliquem insufflamus. Dicitur tamen quod raca interpretatur vanus. Sed nunquid tam magnum peccatum est dicere raca, id est, aliquem quolibet sono vocis irridere, ut quicunque hoc dixerit, reus in concilio habeatur? Magnum enim peccatum est omnis injuria: dicatur ergo: Si quis dixerit fratri suo raca, et eum irridendo, qui irrisione dignus non est, ad indignationem et iram provocaverit, in concilio episcoporum reus et culpabilis judicabitur. Saepe enim ex parva injuria magnae lites concitantur. Quae omnes [Col. 0105B] in illius caput redundant, qui principalis earum causa exstitit, secundum 24 illud: «Qui effundit aquas caput est jurgiorum ⁜ (130) .» Unde et in lege paercipitur: «Si egressus ignis invenerit spicas ⁜ (131) , et comprehenderit acervos frugum, sive stantes segetes in agris, reddet damnum qui ignem succenderit (Exod. XXII, 6) .» Nam et ipse Dominus ait: «Vae illi per quem scandalum venit (Matth. XVIII, 7) .» Si enim de verbo otioso rationem reddituri sumus, quanto magis de injuriis, et contumeliis? Qui autem dixerit, fatue; reus erit gehennae ignis. Quid est hoc, o Domine? Quid enim hoc, o magister veritatis? Quid enim si hoc dixerit, et poenitentiam egerit? Scimus enim multos sanctorum non solum fatuos, sed et haereticos alios dicere non timuisse, eosque [Col. 0105C] haeresibus accusatos, victosque damnasse. Nam et apostolus Paulus scribens ad Galatas, «insensatos, et stultos» eos vocavit; quod quidem non minoris injuriae est, quam si fatuos eos dixisset: ait enim: «O insensati Galatae, quis vos fascinavit veritati non obedire?» (Galat. III, 1) Et paulo post: «Sic stulti facti estis ut cum spiritu coeperitis, nunc carne consummemini (ibid.) .» Sic igitur dicamus: Qui superbiae spiritu inflatus non corrigendi gratia, sed invidiose, et malitiose fratrem suum fatuum dixerit, eumque contra se ad indignationem, et odium provocare non timuerit, tandiu gehennae ignis reus erit, donec poenitentia ductus eum quem injuste commoverat, quolibet modo, quantum in se est, sibi reconciliet. Ut autem ipsum Dominum hoc sensisse [Col. 0105D] intelligas, audi quod sequitur. Si ergo offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum ante altare, et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offeres munus tuum. Ac si dicat: Fratrem tuum fatuum vocasti; iratus est tibi; justam causam habet adversum te; ejus indignatio tuum peccatum est, non te recipio, vade prius reconciliari fratri tuo. Et fortasse ideo has quas praediximus [Col. 0106A] iujurias nominatim Dominus posuit, quia tunc temporis magis in usu habebantur, et aut parvum, aut nullum peccatum esse videbantur. Dedit igitur nobis regulam, novamque legem constituit, ut nullum peccatum negligamus, quoniam etiam illa, quae minima esse putantur, nisi resecata fuerint, animas perdunt, et damnant. Neque vero quasi parva negligenda sunt, pro quibus Deus offensus munera jam ante altare recipere dedignatur. Sequitur: Esto consentiens adversario tuo cito, dum es in via cum eo, ne forte tradat te adversarius judici, et judex tradat te ministro, et in carcerem mittaris. Hoc autem tale est ac si diceret: Audisti quid dixerim? haec verba vitae sunt et salutis: esto igitur eis consentiens, hic est enim adversarius tuus. Quis [Col. 0106B] enim sic adversatur homini ut sermo divinus? Vult enim iste occidere; dicit ille: Non occides. Vult iste moechari; dicit ille: Non moechaberis. Vult iste furari; dicit ille: Non furaberis. Et tandem uno sermone pene omnia comprehendens ait: Quod tibi non vis, alii ne feceris. Esto igitur consentiens huic adversario tuo; hoc autem cito interim dum es in via cum eo; cito enim haec via finitur; pauca sunt miliaria. Tanta enim est haec via, quanta est et vita uniuscujusque. Quamvis autem aliis longior, aliisque brevior sit, nulli tamen valde prolixa est ⁜ (132) Postquam vero via completa fuerit, et vita finita jam nihil proderit consentire velle. Quid igitur? Accusabit enim te adversarius tuus, tradetque te judici. Cur non dicis, optime Domine, tradetque te [Col. 0106C] mihi? Tu es enim qui constitutus es a Deo judex vivorum, et mortuorum. Sed quid sequitur? Judex tradat te ministro. O quam iniquo ministro ad cruciandum traditur, qui bono consiliario consentire noluit! Postea vero quid fiet? Et in carcerem mittaris; carcer iste infernus est. Qualis minister, talis et carcer. Ille enim est crudelior omnibus, iste formidolosior et horribilior universis; in quo tenebrae nunquam deficiunt, in quo ignis nunquam exstinguitur, in quo vermis nunquam moritur. Amen dico tibi non exies inde, donec reddas novissimum quadrantem. Magnum est hoc debitum, et infinita, et innumerabilis est ista pecunia, ad cujus novissimum quadrantem nunquam venitur; quae semper solvitur et nunquam finitur.

XIII*. Audistis quia dictum est antiquis, non maechaberis. Ego autem dico vobis quoniam omnis qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo. His enim verbis non solum corporis, sed et mentis fornicatio tollitur; quoniam non solum membris agere, sed et mente concupiscere, fornicatio vocatur. Et quasi aliquis oculorum culpam post se ad illicita mentem trahentium causaretur, addidit dicens: [Col. 0107A] Quod si oculus tuus scandalizat te, erue eum et projice abs te. Ut quid? Expedit enim tibi ut pereat unum membrorum tuorum, quam totum corpus tuum mittatur in gehennam. Similiter 25 autem fac, si manus in aliquo scandalizaverit. Hoc enim ad litteram intelligere, sanctorum Patrum concilia ⁜ (133) , interdicunt; eosque ad sacros ordines non admittunt qui tale aliquod fecisse inveniuntur. Verumtamen oculos tunc eruimus, et a nobis eos projicimus, si eis in corpore nostro vagandi per illicita licentiam tollimus. Unde Psalmista: «Averte, inquit, oculos meos, ne videant vanitatem (Psal. CXVIII, 37) .» Aliter autem oculum scandalizantem cruere est, quando fratrem vel filium vel aliquem alium amicorum, quem quasi oculum vel manum [Col. 0107B] diligimus, violenter a nobis abjicimus, et abscindimus, si in Christi fide et in animae nostrae salute nos scandalizant: nullum enim adversum haec diligere debemus. Inde enim Heli sacerdos valde reprehenditur quod filiorum scandalum sustinuerit. Tollamus igitur et eruamus a nobis quicunque ad corporis vel animae fornicationem nos invitant, etiamsi, quasi oculi et manus, chari et necessarii nobis fuerint. Expedit enim nobis ut illi soli pereant, quam ut nos quoque simul cum illis pereamus. Sequitur: Dictum est autem: Quicunque dimiserit uxorem suam ⁜ (134) , det illi libellum repudii. Ego autem dico vobis, quia omnis qui dimiserit uxorem suam, excepta fornicationis causa, facit eam moechari; et qui dimissam duxerit, adulterat. In his [Col. 0107C] autem manifeste ostenditur, quod nulli uxorem suam dimittere liceat, excepta causa fornicationis. Causa vero fornicationis, uxorem viro dimittere licet, aliam vero ducere non licet. Hoc autem alius evangelista ostendit dicens: Omnis qui dimittit uxorem suam et aliam ducit, moechatur ⁜ (135) . Quis est enim qui dimittit uxorem suam, nisi ille cujus uxor fornicata est? alii enim dimittere non licet. Moechatur autem similiter et mulier, si dimiserit virum suum, et alii nupserit. Sed dicit aliquis: Ecce qui dimittit, moechatur. Nunquid et illa quae dimittitur, similiter moechatur? Audi evangelistam: Et qui dimissam duxerit, adulterat. Quare enim adulterat qui dimissam ducit? Quia eam ducit, quam ducere non licet: si enim aliam duceret, non adulteraret. Si igitur ille [Col. 0107D] adulterat qui eam ducit, multo magis illa adulterat quae ducitur. Si ergo, nisi causa fornicationis, uxorem [Col. 0108A] dimittere non licet, quid est quod Apostolus ait: «Infidelis si discedit, discedat: Non enim subjectus est servituti frater aut soror in ejusmodi (I Cor. VII, 15) .» Ac si dicat: Si fidelis infidelem dimittere velit, nullo jam vinculo conjugali tenetur, ut non dimittat. Melius tamen est tenere, ut sic fortasse eam convertat. Non igitur necessitate constringitur, ut eam teneat, sed charitate sola, ut convertat. Unde si infidelis discedit, et a fideli teneri non potest, non curet hoc fidelis, discedat. Et hoc quidem divortium sola fornicatio facit. Quae enim fornicatio major et intolerabilior est, quam ut vir Deo adhaereat, et uxor cum idolis fornicetur? Audivit igitur Apostolus, Christo dicente, quod non, nisi causa fornicationis, vir uxorem dimittere possit, et [Col. 0108B] hoc de utraque fornicatione, corporis videlicet et animae intellexit. Quod quidem Dominum quoque intellexisse dubitare non debemus. Iterum audistis quia dictum est antiquis: Non perjurabis; reddes autem Domino juramenta tua. Ego autem dico vobis: non jurare omnino, neque per coelum, quia thronus Dei est: neque per terram, quia scabellum est pedum ejus: neque per Jerosolymam, quia civitas est magni regis: neque per caput tuum jurabis ⁜ (136) , quia non potest unum capillum album facere aut nigrum. Sit autem sermo vester: est, est: non, non. Quod autem his abundantius est, a malo est. Haec autem Jacobus apostolus in Epistola sua posuit dicens: «Ante omnia autem, fratres mei, nolite jurare neque per coelum, neque per terram, neque aliud quodcunque [Col. 0108C] juramentum. Sit autem sermo vester: est, est: non, non, ut non sub judicium incidatis ⁜ (137) (Jac. V, 12) .» Poterat enim fortasse aliquis intelligere, quia pauca Dominus per quae jurare non licet enumeraverat, eum caetera tacendo consensisse, nisi quia Jacobus apostolus his omnibus super addidit, neque aliquid quodcunque juramentum. Cur autem omne juramentum interdixerit, mox subjungens ait, ut non sub judicium incidatis. Qui enim nunquam jurat, nunquam perjurium incurrit, qui vero perjurium non agit, nunquam de perjurio judicatur. Haec est igitur causa, quare et Dominus, et beatus Jacobus jurare prohibeat. Idem enim spiritus in utroque loquebatur. Idem igitur uterque significavit. Quaerendum est tamen quare per creaturam jurare interdicamur? [Col. 0108D] Quae enim ibi obligatio fit, ut per coelum et terram caeteraque his 26 similia jurare ⁜ (138) [Col. 0109A] timeamus? Cum enim Deum vel ejus verba in juramento ponimus, eum quodam modo mediatorem facimus ejusque auxilium abdicamus, nisi illi pactum servaverimus, qui nobis sub tali pignore credidit. In aliis vero qua obligatione tenemur? Si enim dicam: juro tibi per caput meum, quid intelligitur? hoc fortasse: sic mihi caput meum sanum sit. Si vero dixero, juro tibi per coelum et terram et per civitatem Jerusalem, intelligi potest: sic coelum det mihi pluviam, sic terra det fructum suum, et sic civitatem istam inhabitem. Et hae quidem non parvae obligationes sunt; maxime autem si allegorice intelligantur, ut per coelum ⁜ (139) apostolos, per terram Ecclesiam, per civitatem vero Jerusalem coelestem patriam significemus. Hoc enim Dominus ipse [Col. 0109B] significare videtur, cum de coelo quidem dicit, quia sedes Dei est; de terra vero, quia scabellum est pedum ejus; de Jerusalem autem, quia civitas est magni regis. Valde enim timendum est ponere haec in juramento, si ita intelligantur. At vero neque caput suum abjuret aliquis cui sanitatem divinitus ademptam reddere non valet, siquidem quod minus est, unum capillum album aut nigrum facere non potest. Nemo enim id facere valet ut suo tempore nigri, et albi capilli non oriantur. Quomodo igitur dicemus? Quomodo loquemur? Quomodo verba nostra firmabimus? Sit, inquit, sermo vester est est, non non: quod tale est ac si diceret: Illud quod est, dic quia est: illud quod non est, dic quia non est: sic loquere, sic responde. Quod si feceris, non peccabis, neque [Col. 0109C] mentieris. Nihil his addas, sit simplex sermo tuus. Quod enim his abundantius est, a malo est. Quid enim est quod his abundantius est, nisi mendacium? Qui enim dicit id esse quod non est, vel id non esse quod est, tale verbum abundantius est, a malo est, a peccato, et a diabolo est: de ipso enim dicitur quia a principio mendax fuit, «et in veritate non stetit ⁜ (140) .»

XIV. Audistis quia dictum est: Oculum pro oculo, dentem pro dente. Ego autem dico vobis non resistere malo. Sed si quis te percusserit in dexteram maxillam tuam, praebe illi et alteram; et ei qui vult tecum in judicio contendere, et tunicam tuam tollere, remitte ⁜ (141) ei et pallium. Et quicunque te angariaverit [Col. 0109D] mille passus, vade cum eo alia duo. Qui petit a te, da [Col. 0110A] ei; et volenti mutuari a te, ne avertaris ⁜ (142) . Haec enim pauca verba omnibus hominibus sufficiunt ad perfectionem, in quibus omnis patientia, et largitatis virtus aperte commendatur. Omnia autem ista illud capitulum spectant eique continuantur quo dicitur: Nisi abundaverit justitia vestra plusquam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum. Pharisaei namque et avaritia pleni erant, et patientiam non habebant. Audistis quia dictum est: Diliges proximum tuum, et odio habebis inimicum tuum. Ego autem dico vobis: diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos. Caetera enim, quae superius dicta sunt ⁜ (143) , non contraria legi, sed quoddam ejus supplementum esse videntur, secundum hoc quod dixerat: Non veni legem solvere, sed adimplere. [Col. 0110B] Quae vero modo dicuntur, contraria sibi videntur esse: opposita enim sibi sunt, odio habebis inimicum tuum, et diligite inimicos vestros. Quomodo ergo intelligemus verba veritatis, ut non sint contraria legi? Quis est iste inimicus, quem odio habere, et diligere praecipit? Inimicus iste ⁜ (144) , homo est; inimicus quia peccator, amicus quia homo. Duo enim audisti, hominem et peccatorem. Dilige igitur hominem, habe odio peccatorem. Dilige naturam non vitium; odi vitium non naturam. Hoc enim modo et Christus legi, et lex Christo conveniet. Unus enim idemque homo et amicus et inimicus est tibi; unus idemque te persequitur et non persequitur: quod enim Deus in homine fecit amicum tibi est, et non insidiatur tibi: [Col. 0110C] quod vero diabolus in homine fecit inimicum tibi 27 est, tibique insidiatur. In uno igitur eodemque homine et amicum diligimus, et inimicum odio habemus. Quod ergo lex dicit: Diliges proximum tuum, naturam hominis intellige; quae ideo tibi proxima est, quia de eadem massa facti estis. Quod vero sequitur: Et odio habebis inimicum tuum, vitium intellige, quod est causa omnium inimicitiarum. Nullae enim inter homines inimicitiae essent, si hoc solum de eis sublatum fuisset. Sequitur: Benefacite his qui oderunt vos. Hoc enim ipse Dominus et docuit et fecit, sicut Judaeis loquens ait: «Multa bona opera operatus sum vobis, propter quod horum vultis me occidere? Et orate pro persequentibus [Col. 0110D] et calumniantibus vos ⁜ (145) .» Et hoc quidem ipse complevit, quando pro suis persecutoribus [Col. 0111A] oravit dicens: «Pater, ignosce illis, non enim sciunt quid faciunt. Ut sitis filii Patris vestri qui in coelis est ⁜ (146) .» Quod sic intelligitur: ut sicut estis filii Dei per creationem, sic etiam sitis ejus filii per imitationem. Ipse enim non solum amicis, verum etiam inimicis bene facit. Et hoc est quod ait: Qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos. Sic enim inimicos nutrit ut amicos; et hos et illos sui solis splendore illuminat, et suarum pluviarum mundatione utrorumque possessiones fecundat. Sed parva sunt haec, audi majora. Qui solem suum ⁜ (147) , Filium suum solem justitiae, lucem, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, nunc oriri, nunc videri, nunc in tenebris lucere, nunc super bonos et [Col. 0111B] malos splendescere facit. Et pluit super justos et injustos. Prius enim per prophetas, deinde per Filium, postea vero per apostolos et doctores fidei et doctrinae pluvias omnipotens Dominus pluit. Magnae sunt istae nubes: his Ecclesia fecundatur, his bonorum operum semina nutriuntur, his qui infusus non fuerit, totus aridus in igne cremabitur. Si enim diligitis eos qui vos diligunt, quam mercedem habebitis? Nonne et publicani hoc faciunt? Et si salutaveritis fratres vestros tantum, quid amplius facitis? Nonne ethnici hoc faciunt? Non enim hoc intelligere debemus, ut eos qui nos diligunt diligere non debeamus: alioquin nec Deum nec proximum diligeremus, quae sunt duo maxima legis mandata. Quid igitur? nisi ut non diligamus eos tantum qui nos [Col. 0111C] diligunt, sed etiam eos qui nos non diligunt, et non propter hoc tantum, quia nos diligunt; hoc est enim vicem reddere, sed quia ejusdem corporis membra sumus, et ejusdem Patris filii sumus. Talis enim amor spiritualis est, et ideo indeficiens: carnalis enim amor cito dilabitur, sicut et ipsa caro; quali videlicet amore publicani atque ethnici se vicissim diligunt: statim enim ut se ab aliis non diligi intelligunt, ipsi quoque alios non diligunt. Nos igitur omnes diligere, omnium salutem quaerere, omnibus charitatis affectum ostendere debemus. Quid enim est aliud salutare, nisi charitatis, et dilectionis affectum ostendere? Sic enim augetur amor et concordia crescit. Estote ergo et vos perfecti, sicut et Pater vester coelestis perfectus est. Non enim [Col. 0111D] dicit, ut simus tantum perfecti, quantum Pater noster coelestis perfectus est; hoc enim impossibile est: sed dicit, ut simus perfecti, sicut ipse est. Sic enim puer aliquis homo est, sicut et juvenis, quamvis viribus et scientia non sit perfectus homo, sicut juvenis. Simus igitur perfecti pro modulo nostro; [Col. 0112A] quoniam perfectus Dominus bonos et perfectos vult habere fideles. Quae sit autem ista perfectio ⁜ (148) , audi quid ipse Dominus dicat: «Si vis, inquit, perfectus, esse vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus (Matth. XIX, 21) .» Haec autem specialiter apostolis dicuntur, eorumque successoribus per eos mandantur. [CAP. VI.] Attendite ne justitiam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis: alioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum qui in coelis est. Si enim justitiam nostram non debemus facere coram hominibus, quid est quod superius ait: Sic luceat lux vestra coram hominibus ut videntes vestra bona opera, glorificent Patrem vestrum qui in coelis est? Quomodo enim videbunt bona opera nostra quae, coram eis ipsisque [Col. 0112B] videntibus, facere non audemus? Si enim fecerimus, mercedem non habebimus. Videamus igitur quid significet ut videamini ab eis: in hoc enim tota quaestio solvitur. Non enim perdit mercedem, sicut dicere videtur qui justitiam suam facit coram hominibus, sed qui ideo facit, ut videatur ab hominibus. Qui enim ideo facit ut ab hominibus videatur, non justitiae mercedem quaerit, sed hominum laudem et vanam gloriam populique favorem. Ideoque non habet mercedem apud Deum, quoniam vanam mercedem laudis suscipit apud homines. Cum ergo facis eleemosynam noli tuba canere 28 ante te, sicut hypocritae faciunt in synagogis et in vicis, ut honorificentur ab hominibus: amen dico vobis, receperunt mercedem suam. Dico ergo: quare receperunt mercedem [Col. 0112C] suam? Nunquid ideo quia pauperes tubae sonitu colligebant, quod fortasse aliter tam facile adunare non poterant? Aut quia in Synagogis ⁜ (149) et in vicis hoc faciebant, ubi, quia locus spatiosior erat, melius fieri videbatur? Non ideo quidem. Quare ergo? Vis audire quare? Quia ideo hoc faciebant, ut non a Deo mercedem reciperent, sed ut honorificarentur ab hominibus. Tantum igitur eis amor laudis et gloriae contulit, ut eleemosynas darent, et mercedem non haberent. Quomodo ergo eleemosynas facere debemus? Sequitur: Te autem faciente eleemosynam, nesciat sinistra tua, quid faciat dextera tua, ut sit eleemosyna tua in abscondito, et Pater tuus qui videt in abscondito, reddet tibi. Quid enim per dexteram vel quid per sinistram intelligamus? [Col. 0112D] Si enim manus nostras in his intelligere velimus, nescio quomodo alterius opera altera intelligat: non enim in manibus, sed in mente est intellectus. Denique cur dextera opus suum sinistrae abscondat, quae tam concordans ei est, tamque fideliter in omnibus ei auxiliatur? Aliud igitur per [Col. 0113A] dexteram et sinistram oportet intelligere. Dextera enim nostra, amor Dei est, sinistra ⁜ (150) vero, amor laudis; haec enim ducit ad agnos, illa ducit ad haedos. Recordare illius Evangelii, in quo agni constituuntur a dextris, haedi vero a sinistris. Si ergo facis eleemosynam, fac amore Dei qui hoc praecepit ut faceres; haec est enim dextera tua. Nesciat hoc sinistra, id est amor laudis. Non quaeras inde favorem vulgi, unde quaeris placere Deo. Utrumque enim simul etsi habere possis, non habebis tamen, si habere desideras. Sic igitur in omni opere nostro nescit sinistra quid faciat dextera, si non amore laudis, sed amore Dei et justitiae illud agimus. Unde et hic dicitur, ut sit eleemosyna tua in abscondito. Sive enim in Synagoga, sive in vicis et plateis eleemosynam [Col. 0113B] facias, in abscondito tamen facis, quicunque hoc faciens non ab hominibus, sed a Deo videri desideras. Econtra vero qui in abscondito facit, et videri cupiens, laudem ex hoc et gloriam quaerit, non in abscondito quidem facit, quoniam absconditum non vult esse quod facit, tantumque ei valet ac si in publico faceret. Deus autem qui videt in abscondito, et cui abscondito nihil est absconditum, qui et corda scrutatur et videt cogitationes, reddet unicuique secundum opera sua. Et cum oratis, non eritis sicut hypocritae, qui amant in synagogis et in angulis platearum stantes orare, ut videantur ab hominibus: Amen dico vobis, receperunt mercedem suam. Tu autem, cum oraveris, intra in cubiculum tuum, et clauso ostio, ora Patrem tuum in abscondito, et Pater [Col. 0113C] tuus, qui videt in abscondito, reddet tibi. Omnes enim hae similitudines pene idem significant, atque uno modo absolvi et intelligi possunt. Neque enim peccat aliquis, quia in synagoga orat, quae est domus orationis; in plateis quoque orare non est peccatum. Quare ergo interdicitur? Audi quod sequitur, et intelliges: Ut videantur ab hominibus. [Col. 0114A] Quid enim significet velle videri ab hominibus, jam superius dictum est. Haec est autem causa quare oratio tua non suscipitur; quia vis videri ab hominibus. Ubicunque enim ores, si ideo oras ut videaris ab hominibus, non suscipitur oratio tua. Sed si vis bene orare ⁜ (151) , intra in cubiculum tuum, redi ad cor, hoc est enim cubiculum in quo oratio continetur: hoc est cubiculum in quo Deus ipse quiescit. Ibi igitur ora, ibi loquere, ubi et quod dicis et cui dicis praesto sunt. Claude ostium, non enim indiget sono oris, non indiget clamore vocis ille quem oras. Ad cor enim respicit, in abscondito videt, non verborum compositionem, sed cordis compunctionem attendit. Unde Psalmista: «Cor contritum et humiliatum Deus non spernit ⁜ (152) (Psal. L, 19) .» Sequitur: Orantes autem, nolite multum loqui, sicut ethnici faciunt: putant enim quod in multiloquio suo exaudiantur. Nolite ergo assimilari eis, scit 29 enim Pater vester, quid opus sit vobis, antequam petatis eum. Ethnici enim sive dicantur ab ethna ⁜ (153) , sive quod magis videtur, dicantur a valle Ennon, a qua dicitur gehenna, hypocritas et peccatores significant: isti autem nescio quo errore decepti in multiloquio et longa oratione se exaudiri cogitabant. Non enim exauditur oratio quia longa est, sed quia pio mentis affectu fit, a corde contrito, et spiritu contribulato. Sed quid est quod Apostolus ait: «Sine intermissione orate ⁜ (154) ,» cum Dominus multum nos loqui in oratione prohibeat? An fortasse sic determinandum [Col. 0114C] est? Sine intermissione orate dum oratis, ut videlicet vel cito ab oratione cessemus, vel interim dum oramus attentissime et tota cordis intentione oremus? Potest tamen et sic intelligi, ut Dominus de clamosa vocis oratione, Apostolus vero de abscondita mentis deprecatione locutus sit. Haec igitur abbrevianda est ut vaga, illa vero continuanda est [Col. 0115A] ut stabilis et firma: haec auditur a populo, illa non auditur nisi a Deo. Haec modulatione movetur, illa lacrymis temperatur. Haec igitur brevis fiat ut audiatur a populo, illa fiat longa ut exaudiatur a Domino. Sive enim manducamus, sive bibimus, sive aliquid aliud agimus, mentem tamen ad Deum habere possumus; loqui vero, vel orare non possumus. Et quia optimus Deus ante etiam quam petatur, scit quid nobis sit opus, non est necesse ut oris orationem longam faciamus: quae multis impedimentis multoties a sui continuatione interrumpitur. Illa igitur extendatur, illa sine intermissione fiat, quae laudem non quaerit, favorem non appetit, de modulatione non laudatur, de absono non reprehenditur; quae ab homine non auditur, et quae a [Col. 0115B] Domino exauditur. Sequitur: Sic ergo vos orabitis:

XV. Pater noster, qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum ⁜ (155) . Magnus honor, immensa nobilitas, ut Patrem vocemus, cujus vocari servi digni non sumus ⁜ (156) . Adoptivi namque filii facti, simul cum unico Dei Filio dicimus: Pater noster. Adoptione autem non qui volunt, sed qui eliguntur digni fiunt. Ipse enim nos «elegit ante mundi constitutionem, ut essemus conformes imagini Filii ejus, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus (Rom. VIII, 29) :» Apostoli verba sunt. Nemo amplius de nobilitate superbiat: omnes fratres sumus; ille no bilior qui melior. Saepe enim servus nobilior est quam dominus, quoniam hic est servus hominis, ille [Col. 0115C] diaboli. Quamvis autem ubique sit Deus, in coelis [Col. 0116A] tamen specialiter esse dicitur, quoniam in sanctis habitat, qui coeli vocantur. Coeli ⁜ (157) autem vocantur sancti, quia altius elevati, non terram, sed coelum diligunt. Sed quomodo nomen Dei sanctificari potest, quod semper et naturaliter sanctum est? Quid est enim sanctificetur nomen tuum? Prius enim «notus in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus (Psal. LXXV, 1) .» Nondum igitur in gentibus nomen Dei sanctificatum erat. Adhuc enim nomen Jovis, Mercurii, Martis et Saturni sanctum in gentibus habebatur. Nunc igitur nomen Dei in Ecclesia sanctificatum est, et nomen falsorum deorum nefandum, et profanum factum est. Illis praeterea nomen Dei sanctificatum non est, qui illud abjurare non timent. Quid igitur est sanctificetur nomen [Col. 0116B] tuum, nisi sanctum, 30 terribile, valdeque tremendum ab omnibus habeatur: Adveniat regnum tuum ⁜ (158) . Hoc enim et de regno ecclesiastico, quod a Deo regitur, et gubernatur, et de regno aeterno quod finem non habebit, intelligi potest. Hoc autem quotidie venit, quotidie crescit, quotidie nascuntur qui ei per fidem conjunguntur. Hoc enim regnum a nascentibus augetur, a morientibus non minuitur: venit igitur semper donec ex toto compleatur. Quod ubi completum fuerit, tunc multo melius esse incipiet. Et hoc quidem est quod oramus, videlicet ut compleatur et transferatur. Qui enim sic non orat, non optat esse beatus. Fiat voluntas tua, sicut in coelo et in terra ⁜ (159) . Fiat, inquit, et compleatur sic in terra [Col. 0116C] voluntas tua ab hominibus, sicut in coelis fit, et [Col. 0117A] adimpletur ab angelis ⁜ (160) . Ibi enim sola pax regnat, ibi nullae lites, nullae discordiae, nulla bella, neque indignatio ulla. Panem nostrum supersubstantialem da nobis hodie. Hic est enim ille panis, qui de coelo descendit: hoc pane nutritur anima. Qui bene supersubstantialis dicitur, quoniam super substantiam et angelorum, et hominum, caro Christi exaltata est. Est etiam iste panis sermo divinus, qui ab alio evangelista quotidianus ⁜ (161) dicitur, quoniam quotidie ab Ecclesia suscipitur. Nam, etsi quotidie non suscipiatur singulariter ab omnibus, quotidie tamen ab illa suscipitur, quae mater est omnium, et cujus membra sunt omnes. Hunc autem panem dari nobis non rogamus nisi hodie; quia non sumus nisi hodie. Cur enim cras mihi dari rogem, cum utrum [Col. 0117B] ad cras veniam, ignorem? Ipse enim Dominus dicit: Nolite cogitare de crastino ⁜ (162) : hodie es, hodie quaere: si ad cras veneris, et cras quaere. Postquam enim veneris ad cras, jam cras non erit tibi cras, sed hodie. Non quaeris igitur nisi hodie, quia nunquam habes, nisi hodie. Tria enim tempora sunt, ex quibus unum tantum habemus ⁜ (163) . Et dimitte nobis debita nostra; sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Hoc enim ipse paulo post subsequenter exponit dicens: Si enim dimiseritis hominibus peccata eorum, et Pater vester coelestis dimittet vobis peccata vestra ⁜ (164) . Si autem non dimiseritis hominibus, nec Pater vester coelestis dimittet vobis peccata vestra. [Col. 0118A] Audisti conditionem: quid tibi videtur? Si dimiseris, dimittetur tibi ⁜ (165) ; si non dimiseris, non dimittetur tibi. Aut ergo dimittas, aut ista non dicas: haec enim dicendo, te ipsum ligas et contra te oras. Tale enim est ac si dicas: Noli mihi, Domine, dimittere peccata mea, quia nec ego aliis dimittere volo ⁜ (166) . Melius est ergo dimittere, quam contra se talia dicere, tantumque beneficium amittere. Et ne nos inducas in tentationem. Sic enim nos in tentationem Dominus inducit, sicut et Pharaonis 31 cor induravit. Quia enim sine ejus permissione nihil fit, hoc ipse videtur facere quod fieri permittit. Ipse igitur nos in tentationem inducit, quia inimicus noster nos tentandi potestatem non habuisset, nisi hoc ei desuper datum fuisset ⁜ (167) . Hoc enim ex eo probari potest, quod nisi permissus, [Col. 0118B] beatum Job tentare non potuit. Oramus igitur, non ut penitus non tentemur, sed ne in tentationem inducamur ⁜ (168) , qua irretiti teneamur et superemur. Qui enim in tentationem inducitur, quasi jam circumclausus, et irretitus, aut difficile, aut nullatenus expeditur. Sed libera nos a malo. Libera, inquit, nos a malo: libera nos a peccato, libera nos a diabolo ⁜ (169) , qui est auctor mali ⁜ (170) , ne nos in tentationem inducat, ne nos aggrediens superet, ne tentando vincat, et glutiat ⁜ (171) .

XVI. Cum autem jejunatis, nolite fieri sicut hypocritae tristes ⁜ (172) .Tristes enim dicuntur hypocritae, [Col. 0119A] quia, ut religiosi appareant, tristitiam quamdam et severitatem in vultu ostendunt, quasi qui multo jejunio sint confecti. Unde et subditur: Exterminant enim facies suas, ut appareant hominibus jejunantes. Facies enim suas exterminant, quia ultra suae pulchritudinis terminos atque naturam, incultas et informes horrescere sinunt. Si enim informitas Deo placuisset, tam pulchra facie hominem non formasset. Sed quare hoc faciunt? Ut appareant hominibus jejunantes. Si enim soli Deo jejunium suum commendare voluissent, non in facie, sed in corde illud ostenderent; scriptum est enim: Homo videt in facie, Deus autem corda intuetur ⁜ (173) . Qui igitur non Deo, sed hominibus placere volunt, illud exterminant ⁜ (174) quod ab hominibus videtur. Ideoque quia [Col. 0119B] laudem ab hominibus quaerunt, mercedem a Deo non recipiunt. Et hoc est quod ait: Amen dico vobis, receperunt mercedem suam. Sed dicis. Quomodo ergo jejunabo? Audi quod sequitur: Tu autem, cum jejunas, unge caput tuum, et faciem tuam lava, ne videaris hominibus jejunans, sed Patri tuo, qui videt in abscondito; et Pater tuus, qui videt in abscondito, reddet tibi. Hypocrita, inquit, quando jejunat, faciem exterminat, quoniam exterminatorem et tristitiae principem in corde habet. Tu vero qui totius consolationis laetitiaeque Dominum in cordis habitaculo gestas, hilarem et pulchram faciem ostende. Appareat exterius in facie, quantum laetitiae bonum possideatur mente, et virtute jejunii operante, sicut animae caput, et facies ungitur ⁜ (175) , et lavatur [Col. 0119C] interius, sic etiam non moeroris, sed gaudii pulchritudo reveletur exterius. Hoc enim jejunium suo ordine celebratum operatur in nobis, ut et mens nostra sancti Spiritus oleo ungatur, et facies animae peccatorum maculis abstergatur. Faciei autem spiritualis sanctaque laetitia hypocrisim tollit, ejusque suspicionem. Qualiscunque enim sit facies, Deus tamen non faciem intuetur, sed corda. Age palam quidquid vis, finge et simula quod vis, ipse tamen in abscondito videt, et, secundum hoc quod ibi videt, reddet tibi. Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra, ubi aerugo et tinea demolitur, et ubi fures effodiunt et furantur. Thesaurizate autem vobis thesauros in coelo, ubi neque aerugo, neque tinea demolitur, et [Col. 0120A] ubi fures non effodiunt nec furantur. In terra enim thesaurizanti dicitur: «Thesaurizat et ignorat cui congregabit ea (Psal. XXXVIII, 6) .» Itemque: «O stulte, hac nocte anima tua rapietur a te ⁜ (176) , quae autem parasti cujus erunt?» De illo vero qui in coelis thesaurizat, quid dicitur? «Dispersit, dedit pauperibus: justitia ejus manet in saeculum saeculi, cornu ejus exaltabitur in gloria (Psal. CXI) .» Et Dominus ad divitem: «Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes et da pauperibus, et sequere me, et habebis thesauros ⁜ (177) in coelo.» Qui autem sic suos thesauros reponit, securus est, eosque amittere non timet. Quicunque igitur es qui cupis animam tuam in coelo habitare et esse, ibi tuos thesauros repone. Ubi enim est thesaurus tuus, ibi est et cor [Col. 0120B] tuum. Si in coelo est thesaurus, ibi erit et anima. Si in terra est, in terra erit. In terra utique, de qua beatus 32 Job ad Dominum dicit: «Dimitte me ut plangam paululum dolorem meum, antequam vadam, et non revertar, ad terram tenebrosam et opertam mortis caligine; terram miseriae et tenebrarum, ubi umbra mortis, et nullus ordo, et sempiternus horror inhabitans ⁜ (178) (Job X, 20) .» Denique: ubi est thesaurus, ibi est et cor, quia unusquisque illuc pervenire desiderat, ubi suas divitias cognoscit esse reconditas. Beatus igitur qui divitias suas in coelo reposuit, ut semper ibi mentem habeat, semperque illuc omnibus viribus et desiderio tendat.

XVII. Lucerna corporis est oculus. Si fuerit oculus tuus simplex, totum corpus tuum lucidum erit. Si [Col. 0120C] autem oculus tuus nequam fuerit, totum corpus tenebrosum erit. Si ergo lumen quod in te est tenebrae sint, ipsae tenebrae quantae erunt? ⁜ (179) Hanc autem similitudinem ad quid attulerit, non clare apparet, nisi fortasse quia discipulis loquebatur, quibus in hujus sermonis exordio dixerat: «Vos estis sal terrae, et vos estis lux mundi (Matth. V, 13) :» ut per hoc videlicet intelligant, quales in Ecclesiae corpore esse debeant; et tale est ac si diceret: Sicut oculus est lucerna corporis, ita et vos estis lucerna Ecclesiae; qui si simplex ⁜ (180) et sine macula fuerit, totum corpus lucidum erit; si vero nequam et sine lumine fuerit, totum corpus tenebrosum erit. Nam neque manus quo extendantur, neque pedes quo [Col. 0121A] ambulent, neque caetera membra cognoscent ad quam partem se dirigere debeant. Si ergo lumen quod in te est, tenebrae sint, et illud in se lumine careat, neque in ipsum illuminare valeat, sine quo caetera membra lumen non habent, considera modo ipsae tenebrae quantae erunt! Tantae utique quanta et membra. Sicut enim unius lumine omnia illuminantur, ita unius tenebris omnia excaecantur. Necesse est igitur ut Ecclesiae oculus, necesse est ut sacerdos et episcopus simplex sit, sine macula sit, sine errore sit; quatenus de ejus vita, de ejus doctrina, de ejus moribus, et sancta conversatione omnia membra illuminentur. Si vero, quod absit! nequam fuerit, si haereticus fuerit, si fornicator et [Col. 0122A] adulter fuerit, totum corpus tenebrosum erit. Non dixit totum corpus nequam erit, sed totum corpus tenebrosum erit; quoniam non omnes ejus nequitiam imitantur, quamvis ejus tenebris omnes involvantur. Omnes enim involvuntur tenebris, quia exstincta est in eis lucerna luminis. Non enim ex tenebris oritur lumen, neque ex mendacio nascitur veritas. Si ergo totius corporis lumen vertatur in tenebras, ipsae tenebrae quantae erunt? Hoc autem et de anima intelligi potest, cujus oculus est intellectus ⁜ (181) . Qui si verae lucis lumen amiserit, mox tota anima erroris et tenebrarum caligine involvetur. Si vero simplex et mundus fuerit, ipsa quoque clara et lucida erit.

XVIII. ⁜ (182) Nemo potest duobus dominis servire; aut enim unum odio habebit, et alterum diliget; aut unum sustinebit, et alterum contemnet. Non potestis Deo servire et mammonae. [Col. 0121B] Modo enim superius Salvator noster de thesauro locutus est; quem etiam quo in loco reponere debeamus ostendit, dicens: Thesaurizate vobis thesaurum in coelo, ubi neque aerugo, neque tinea demolitur, et ubi fures non effodiunt nec furantur. Nunc autem dicit, quia non possumus duobus dominis servire, Deo scilicet et mammonae: mammona namque divitiae interpretatur ⁜ (183) . Reponat igitur in coelo divitias suas, qui Deo familiariter servire desiderat. Qui enim divitiis servit, ejus servitium Deus non recipit. Facilius est enim camelum per foramen acus transire, quam divitem [Col. 0121C] intrare in regnum coelorum. Divitiis autem servire est, subjectionem quamdam eis exhibere, et pro necessitate vel utilitate eas expendere timere. Aliud igitur est servire divitiis, aliud habere divitias ⁜ (184) . Ille enim dives non multum a paupere distat, qui in divitiis spem non ponit, easque utiliter largiterque distribuit. Hoc autem si ad litteram intelligatur, ut simplex sermo dicere videtur, non solum duobus dominis, sed et multis dominis servire non est impossibile. Ideoque de quibus dominis hoc intelligere debeamus, confestim subdidit dicens: Non potestis Deo servire et mammonae. Istis enim duobus nemo simul servire potest. Quis enim servit mammonae, nisi avarus? Avarus igitur Deum [Col. 0122B] contemnit et odio habet. Unde hoc? Quia idolis servit; sic enim Apostolus ait «Hoc autem scitote intelligentes, quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet haereditatem in regno Christi et Dei (Ephes. V, 5) .» Sequitur: Ideo dico vobis: ne solliciti sitis animae vestrae, quid manducetis, neque corpori vestro, quid induamini. Haec enim specialiter dicuntur apostolis, eorumque successoribus ⁜ (185) , caeterisque omnibus qui ad summum perfectionis culmen attingere cupiunt. Talibus enim nulla terrenorum bonorum est sollicitudo, quia habentes victum et vestimentum, his contenti sunt. Facile quidem et sine omni sollicitudine his abundant, qui totam spem suam in Deum ponunt. Unde Psalmista: «Jacta, inquit, cogitatum [Col. 0122C] tuum in Domino, et ipse te enutriet ⁜ (186) .» Itemque: «Non vidi justum derelictum, nec semen ejus egens pane ⁜ (187) .» Nonne anima plus est quam esca, et corpus plus quam vestimentum? Noli, inquit, quicunque es qui mundi gloriam sprevisti, et Deo servire, et contemplationi vacare elegisti, noli sollicitus esse animae tuae, id est vitae tuae, quia qui dedit vitam, dabit unde et regatur vita. Plus est enim anima quam esca, plus est vita quam regimen vitae ⁜ (188) . Qui igitur dedit quod majus est, et illud utique dabit quod minus est. Valde enim haec verba apostolis erant necessaria, qui sine sacculo et pera ubique terrarum erant ituri. Quibus et Dominus ait: «Ecce ego mitto vos sicut oves inter lupos ⁜ (189) .» [Col. 0123A] His autem ut Apostolus ait, constituit Dominus ut de Evangelio viverent: «dignus est enim operarius wercede sua (Luc. X, 7) .» Respicite volatilia coeli, quoniam non serunt, neque metunt, neque congregant in horrea, et Pater vester coelestis pascit illa. Nonne magis vos pluris estis illis? Nullum enim animal in hoc mundo Deus creavit, quod pluris amoris et dilectionis, pluris pretii et honoris sit apud Deum, quam homo. Si igitur ea quae propter hominem facta sunt, et quae ad ipsius comparationem aut parva aut nulla sunt, sine labore et sollicitudine omnipotens Dominus pascit, quanto magis eos non derelinquet, qui ad ejus imaginem facti ejus gratiae sunt reconciliati ⁜ (190) ? Quis autem vestrum cogitans potest adjicere ad staturam suam cubitum unum? [Col. 0123B] Hoc autem tale est ac si diceret: Quod vos quidem nec sollicitudine, nec cogitatione, nec arte, nec ingenio, nec labore facere potestis ut videlicet 34 ad staturam vestram unum cubitum adjiciatis: hoc sine vestra cogitatione et sollicitudine Deus in vobis operatur, quos de matris utero tam parvos progredientes, ad integram mensuram perfecti hominis provexit ⁜ (191) . Ergone pascere non poterit, qui creare, vivificare et haec incrementa dare potuit? Et de vestimento quid solliciti estis? Considerate lilia agri quomodo crescunt: non laborant, neque nent. Dico autem vobis, quoniam nec Salomon in omni gloria sua coopertus est sicut unum ex istis. Putatis, inquit quod vos sine labore et sollicitudine vestire non possit, qui agros vestit floribus, et lilia distinguit [Col. 0123C] coloribus? Quomodo enim crescunt lilia? quomodo tam pulchris operimentis induuntur? Nam neque laborare, neque filare ⁜ (192) noverunt, insensibilia enim sunt; verumtamen satis excellentius ipso quoque Salomone induta sunt, qui et divitiis et sapientia caeteris illius gentis regibus excellentior fuit. Nemo enim, vel arte vel sapientia, Dei operationis pulchritudinem imitari potest ⁜ (193) . Si autem fenum agri, quod hodie est et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit, quanto magis vos minimae fidei? Si de his quae infra vos sunt hanc curam habet, quam curam de vobis eum habere putatis? Nolite solliciti esse dicentes: Quid manducabimus, aut quid [Col. 0124A] bibemus, aut quo operiemur? quoniam ille nihilo indiget, qui vobis, si fidem habeatis, sufficienter omnia ministrabit. Haec enim omnia gentes inquirunt: vos autem haec quaerere non est necesse. Quaerere, inquam, cum labore et sollicitudine: ideoque Dominus non ait: Nolite quaerere, sed nolite solliciti esse; scit enim Pater vester, quia his omnibus indigetis. Unde apostolus Petrus in Epistolis suis loquitur dicens: «Omnem sollicitudinem vestram projicientes in eum, quoniam ipsi cura est de vobis ⁜ (194) (I Petr. V, 7) .» Quaerite, inquit, primum regnum Dei; quaerite vitam aeternam; quaerite ut Ecclesia crescat; orate ut regnum Dei adveniat, suamque vobis justitiam tribuat; ut, qui omnium judices facti estis, omnes in justitia et aequitate judicare [Col. 0124B] possitis. Et haec omnia adjicientur vobis. Hoc est enim quod alibi ait: «Centuplum accipietis et vitam aeternam possidebitis (Matth. XIX, 29) .» Nolite solliciti esse in crastinum: crastinum enim pro futuro posuit ⁜ (195) . Non enim vult Dominus de futuro nos esse sollicitos, qui neque de praesenti certi et securi sumus: et in eo quidem quod nos in crastinum solliciti esse prohibet, praesentium quodammodo sollicitudinem concedere videtur ⁜ (196) . Unde et beatus Paulus quasi de praesenti sollicitus manibus suis laborabat, quod ei ad victum quotidianum sufficere posset. Hac enim sollicitudine otiositas tollitur, nec tamen divitiis servitur. Cur autem de crastino solliciti esse non debeamus, adjunxit: Crastinus enim dies, sollicitus erit sibi ipsi; ac si [Col. 0124C] dicat: Sicut hodiernam sollicitudinem non interdico, ita neque crastinam, postquam crastinus dies advenerit. Sit igitur hodiernus dies de se sollicitus, et non de alio: similiter et crastinus, et caeteri per ordinem. Sufficit enim diei malitia sua: sufficit tibi si hujus praesentis diei malitiam transire valeas. Cur ergo malitiam malitiae, laborem labori, angustias angustiis, fatigationem fatigationi superaddere velis? Non enim pro malo hoc in loco malitia ponitur, sed pro fatigatione et labore ⁜ (197) . Sic enim dicere solemus: «Multa mala hodie passi sumus,» quando aliquo magno labore fatigamur. Hoc autem alicui inconveniens esse videbitur, nisi forte de [Col. 0125A] solis apostolis et similibus intelligatur. Ad quid enim oves et boves et caetera animalia quae hodie necessaria habuimus, completo die teneamus et custodiamus, si omnino de crastino sollicitudinem non habeamus? Ad quid praeterea agros et vineas colimus, eorumque fructus in cellaria recondimus? Patent autem et alia multa quae simili modo contra haec dicere possimus. De illis igitur haec intelligantur, quibus praeter corporis necessaria, nihil in hoc mundo possidere placet ⁜ (198) . Tales enim prophetae et apostoli fuerunt; tales et multos alios fuisse legimus. Si enim omnes homines tales esse vellent, non deesset Deo unde eos pasceret ⁜ (199) .

XIX. [CAP. VII.] ⁜ (200) Nolite judicare et non judicabimini. Non arbitretur aliquis ut his 35 verbis justa judicia interdicantur, si tamen ab illis fiant a quibus fieri debent. Quid est enim nolite judicare, et non judicabimini: multi enim non judicant, qui tamen judicabuntur. Dicatur ergo: nolite injuste et contra legis praeceptum aliquem judicare, et non judicabimini de injusto judicio. Judex enim qui injuste non judicat, etsi de aliis peccatis judicetur, de justo tamen judicio non judicatur, quia in judicio non peccavit ⁜ (201) . Unde et subditur: In quo enim judicio judicaveritis judicabimini: et in qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis. Hoc autem non sic est intelligendum ⁜ (202) ut si aliquis male et injuste aliquem judicavit, ipse quoque injuste a Domino judicetur: est enim Deus [Col. 0125C] justus judex, nihilque judicat injuste. Eodem igitur judicio quo alios judicant, per quemdam modum judicabuntur, et non eodem judicabuntur. Eodem quidem, quia et ipsi damnabuntur; non eodem vero, quia non damnabuntur injuste. Sive igitur scienter aliquis aliquem injuste judicaverit, sive in rebus occultis et dubiis accusaverit et damnaverit, certissime sciat et nullatenus dubitet quia ipse quoque eodem judicio judicabitur, et eadem mensura remetietur ei. Et de occultis quidem judicare Apostolus prohibet dicens: «Nolite itaque ante tempus judicare, quoadusque veniat Dominus qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5) .» De dubiis vero sic ait: «Tu quis es qui judicas alienum servum? Domino [Col. 0125D] suo stat aut cadit. Stabit autem: potens est enim Deus statuere illum: unusquisque in suo sensu abundet (Rom. XIV, 4) .» Notandum autem sicut hic manifeste apparet, quoniam illi quoque judicare dicuntur, qui aliorum facta vel redarguunt, vel accusant. Unde et Apostolus cum dixisset: «Hic jam [Col. 0126A] quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inveniatur ⁜ (203) ,» mox subdidit dicens: «Mihi autem pro minimo est ut a vobis judicer, aut ab humano die (I Cor. IV, 2) .» Sunt autem et alii qui aliorum parva commissa libenter diffamant, accusant et damnant, et crimina quibus premuntur, videre despiciunt: et cum se ipsos non videant, in alios semper oculos apertos habent. Et isti quidem de alterius oculo festucam trahere conantur, trabes vero quae in suis infixae sunt, non considerant. De quibus subditur: Quid autem vides festucam in oculo fratris tui, et trabem in oculo tuo non vides? Tu criminibus premeris, et alios de peccatis reprehendis? Hoc enim interest inter peccatum et crimen, quod interest inter festucam et trabem. Aut quomodo dicis [Col. 0126B] fratri tuo, sine ejiciam festucam de oculo tuo, et ecce trabes est in oculo tuo? Hypocrita, ejice primum trabem de oculo tuo, et tunc videbis ejicere festucam de oculo fratris tui. Si, inquit, tam diligens es ad aliorum corrigenda peccata, cur non prius corrigis tua? Si in aliis tam benigne misericordia moveris, cur non tui potius misereris? Scriptum est enim: Diliges proximum tuum tanquam te ipsum (Matth. XIX, 19) ; sed tu, sicut fingis, plus diligis fratrem tuum quam te ipsum; illius enim curam habes, te ipsum negligis. Sed hoc fortasse agis arte, ut prius illo experiaris quomodo postea tibi mederi debeas, magisque vis probare in alio quam in te ipso tuae artis peritiam. Si enim ideo facis, astutia est, non misericordia. Sed non ideo facis: cur ergo? Quia hypocrita es, [Col. 0126C] quia non vis esse bonus, sed videri bonus. Sufficit enim tibi, si a populo videaris, et si de te alii dicant: Ecce homo justus, ecce qui nemini parcit, ecce qui omnium peccata redarguit, ecce qui vult omnes sanare, et omnium oculos illuminare. Hoc enim populus dicit, sed tu tamen aliter intelligis. Scis enim quia mentitur, quamvis de illorum mendacio gratuleris.

XX. Nolite dare sanctum canibus, neque mittatis margaritas vestras ante porcos, ne forte conculcent eas pedibus suis, et conversi dirumpant vos. Quid enim per sanctum et margaritas, nisi divina sacramenta intelligamus? Quid vero per canes nisi infideles et iniquos, qui oblatrantes veritati acquiescere nolunt, et quasi canis ad vomitum, ad mala consueta [Col. 0126D] saepius revertuntur? De canibus enim Dominus ait: «Non est bonum sumere panem filiorum et mittere canibus ad manducandum (Matth. XV, 26) ,» cum de muliere Chananaea loqueretur. Porci vero sunt qui quasi in volutabro luti, in foetore vitiorum delectantur. His igitur divina sacramenta dare prohibemur, [Col. 0127A] quia dum in peccatis homo perseverat, et ad ea, quasi canis ad vomitum, revertitur, vel quasi porcus coenosus in eis delectatur, Christi corporis et sanguinis sacramenta eis dare non debemus. Conculcant enim ea pedibus suis, et quasi pro nihilo ducentes, non quali debent veneratione ea suscipiunt: statim enim ad pravi operis consuetudinem convertuntur, et nos moerore et tristitia interius scindunt et rumpunt, qui plus quam ipsi de eorum perditione dolemus. Potest autem de infidelibus 36 sic intelligi, ut quandiu veritati non acquiescunt, et oblatrantes Evangelio contradicunt, et a sui erroris coeno et foetore non separantur, majora eis sacramenta non revelentur, ne forte blasphemando et irridendo ea conculcent, et conversi in [Col. 0127B] ipsos praedicatores, non solum injuriarum, sed etiam verberum dolore eos afficiant et dirumpant ⁜ (204) .

XXI. Petite, et dabitur vobis; quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis. Omnis enim qui petit, accipit: et qui quaerit, invenit: et pulsanti aperietur. Haec enim secundum Lucam supra dictae Dominicae orationi continuantur (Luc. XI, 9) : quam quidem instanter dicere debemus, ut nostrarum petitionum desideria compleantur. Sed quomodo verum est, omnis enim qui petit, accipit? multi enim petunt et non accipiunt quod petunt. Hoc igitur de illa petitione intelligatur, de qua supra dixit, Quaerite primum regnum Dei et justitiam ejus, et omnia adjicientur vobis. Non enim in stultis petitionibus fideles suos exaudit: ipse enim scit quid nobis opus sit ⁜ (205) . [Col. 0127C] In illis igitur nos exaudit, quae nobis salutaria esse cognoscit. Omnis ergo qui petit, accipit; si tamen ejus petitio digna sit, quae exaudiatur: aliam autem petitionem Deus non audit. Unde et subditur: Aut quis est ex vobis homo, quem si petierit filius suus panem, nunquid lapidem porriget ei. Aut si piscem petierit, nunquid serpentem porriget ei? Si ergo vos cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester, qui in coelis est, dabit bona petentibus se. Ac si dicat: Vos, qui mali estis, non mala tamen, sed bona data datis filiis vestris; et Deus, qui naturaliter bonus est, bona data non dabit fidelibus suis? Dabit utique bona data, et nonnisi bona eis dabit, etiamsi inutilia quaerant, dum se sibi profutura [Col. 0128A] quaerere sperant. Aliquando enim sancti non recipiendo quod petunt, magis exaudiuntur quam exaudirentur, si illud reciperent. Plus enim non recipiendo beatus Paulus exauditus est, quam si illud recepisset, pro quo, sicut ipse dicit, ter Dominum rogaverat. Exauditus est igitur, ne exaudiretur. Non enim nisi bonum Apostolus quaerebat, quamvis illud non bonum sibi esse non intelligebat. Exauditus est igitur recipiendo bonum, ne exaudiretur recipiendo non bonum. Qui enim sibi bonum non quaerit, dum se sibi bonum quaerere putat, si id recipiat quod quaerit, non exauditur; si non recipit, exauditur. Deus igitur qui non aliud nisi quaerentis affectum considerat, bonum ei reddit qui se bonum quaerere credit, etiamsi sibi non sit bonum quod quaerit. Videamus [Col. 0128B] autem quid per panem et piscem, et quid per lapidem et serpentem significetur ⁜ (206) . Ego quidem in pane sanctarum Scripturarum spiritualem intelligentiam significari puto; litteram vero in lapide, quoniam in tabulis lapideis scripta est. At vero in pisce Christum Dominum nostrum intelligo, qui in baptismi flumine primus natavit, et, ad piscis similitudinem, sine coitu de Virgine natus est. In serpente vero quis alius intelligitur, nisi ille qui primum hominem in serpente decepit? Lucas vero evangelista post haec ovum quoque et scorpionem posuit. In ovo igitur resurrectionem intelligamus, in qua velut pulli de ovis, omnes sancti de sepulcris resurgentes, sursum ad coelestia convolabunt. In scorpione autem, diabolum vel Antichristum, qui [Col. 0128C] dum latenter homines decipiunt, quasi cauda eos percutiunt; scorpio enim nonnisi cauda percutit. Boni itaque filii, id est Christiani, panem petunt, quia in lege et prophetis spiritualem intelligentiam quaerunt. Petunt autem et piscem, quia Christi carne saturari desiderant. Petunt similiter et ovum, quia firmissima spe carnis exspectant resurrectionem. At vero mali filii, id est Judaei, lapidem petunt, quia in sacris voluminibus solam litteram quaerunt. Petunt autem et serpentem, quia in veneno et tortitudine diabolum imitantur. Petunt similiter et scorpionem, Antichristum exspectantes, quem Messiam vocant, ut qui in mundi exordio in primo homine occisi sunt a dracone, circa mundi finem percutiantur a scorpione. [Col. 0129A] Sic itaque bonis filiis bona data petentibus, bonus Pater bona data 37 tribuit. Mali vero mala data petentes, a malo patre mala data suscipiunt. Omnia ergo quaecunque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite eis: haec est enim lex et prophetae. Quia, inquit, petitiones vestras a Domino exaudiri vultis, vos quoque aliorum petitiones libenter audite. Sed ne forte putetis quod malis petitionibus assentire debeatis, hoc facite aliis quod vobis ab aliis fieri vultis. Subvenite aliis in necessitatibus suis, si vultis, ut alii subveniant vobis in necessitatibus vestris. Et alibi quidem dicitur: «Quod tibi non vis, aliis ne feceris ⁜ (207) :» hic autem dicitur: Quod tibi vis fieri, hoc aliis facias. Ibi malum facere interdicimur, hic autem etiam malis bona facere jubemur: [Col. 0129B] haec est enim lex et prophetae; haec est charitas perfecta: «Diliges proximum tuum sicut te ipsum (Matth. V, 43) ,» quia vis ut te diligat proximus tuus sicut se ipsum: quod enim ab illo expetis, hoc te illi facere oportet. Haec est igitur lex et prophetae, quia hoc praecipiunt lex et prophetae: non tamen dicit quod in hoc uno mandato universa lex pendeat et prophetae. Et quasi aliquis diceret: Arcta via est ista, valde difficilis observationis sunt ista mandata, subdidit dicens: Intrate ergo per angustam portam, quia lata porta, et spatiosa via quae ducit ad perditionem, et multi sunt qui intrant per eam. Quam angusta porta et arcta via quae ducit ad vitam, et pauci sunt qui inveniunt eam. Et via, inquit, arcta est, et porta angusta; ideoque a paucis invenitur: [Col. 0129C] verumtamen haec est illa via et illa porta per quam ad aeternam vitam pervenitur. Pauci enim sunt illi qui salvantur, ad comparationem illorum qui damnantur. Unde et alibi Dominus ait: «Multi enim sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XXII. 14) .» Illa autem via et illa porta quae ducit ad perditionem, lata valde et spatiosa est, et ideo multi intrant per eam. Jejunare enim, vigilare, a carnis desideriis et cunctis voluptatibus abstinere, propriam voluntatem non facere, cui non videatur angustum et arctum? At vero abundanter et deliciose manducare et bibere, cunctis carnis desideriis et voluptatibus obedire, suaeque voluntati in nullo contradicere, cui non videatur latum et spatiosum? Multi igitur per hanc viam ambulant, multi per hanc portam intrant. Sed [Col. 0129D] cuo intrant? Civitatem utique perditionis collegium [Col. 0130A] mortis, carcerem angustiarum, et lacum omnium miseriarum.

XXII. ⁜ (208) Attendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces. Attendite, inquit, et cavete vobis a falsis prophetis, a malis sacerdotibus et episcopis: attendite a falsis praedicatoribus: attendite a Simoniacis et haereticis ⁜ (209) . Qui veniunt ad vos in vestimentis ovium. Ovium simplicitatem simulant, ovium innocentiam fingunt, et ovium patientiam mentiuntur. Quos quidem si interius videretis, si sub vestibus cerneretis, aliud ibi quam ovem esse cognosceretis. Latet enim lupus sub ovina pelle, et quos exterius oves esse putatis, intrinsecus sunt lupi rapaces. Lupi enim rapaces sunt, quia non ad hoc venerunt [Col. 0130B] ut gregem custodiant, sed ad hoc ut furentur et rapiant, mactent et perdant. Quomodo autem eos cognoscere: possitis audite: A fructibus eorum cognoscetis eos, sicut enim unaquaeque arbor a fructu suo cognoscitur, ita unusquisque homo in operibus suis cognosci potest. Ideoque non dixit a foliis eorum, sed a fructibus eorum cognoscetis eos. Si enim verba attendamus, non facile boni discernuntur a malis. Unde et alibi Dominus ait: «Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei: quaecunque dixerint vobis facite, secundum opera eorum nolite facere ⁜ (210) .» In quo apertissime bene eos dicere et male facere ostendit. Qui igitur in verbis non discernuntur, in operibus comprehenduntur. Praedicent igitur quidquid velint, vos autem opera considerate. [Col. 0130C] Si fideles sunt, si mites, si patientes, si misericordes, si humiles, si pacifici, si casti, si benevoli, si avaritiam oderint, si pecuniam non abscondunt, et similia quae enumerare longum est, isti sunt fructus bonae arboris: horum laudes folia sunt. Qui enim laudant haec et non agunt, folia tantum et non fructus ostendunt. Sic igitur a fructibus eorum cognoscetis eos. Nam et spinae et tribuli a fructibus suis 38 cognoscuntur, quoniam neque in spinis uvae, neque in tribulis ficus colliguntur. Sic omnis arbor bona fructus bonos facit: mala autem arbor fructus malos facit. Non potest arbor bona fructus malos facere, neque arbor mala fructus bonos facere. Verum est enim quia omnis arbor bona facit fructum bonum, et omnis arbor mala facit fructum [Col. 0130D] malum; sed quomodo illud verum est, quod verum [Col. 0131A] esse Veritas dicit, ut nulla bona faciat malum, et nulla mala faciat bonum? Nomo enim tam justus, qui aliquando non peccet: hoc enim Joannes apostolus ait: «Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est ⁜ (211) .» Omne autem peccatum malus fructus est. Malus igitur fructus etiam in bona arbore reperitur. Similiter autem nemo tam iniquus, qui aliquando bonum non agat, neque enim fieri potest ut saltim ⁜ (212) verum aliquando non dicat: verum autem dicere bonum est; invenitur igitur bonus fructus et in arbore mala. Quid igitur? Quomodo verum esse probabimus quod verum esse non dubitamus? Veritas enim mentiri non potuit. Verum est itaque quod nulla arbor bona fructus malos facit, et nulla [Col. 0131B] arbor mala fructus bonos facit. Verum utique est, sed cum determinatione verum est. Dicatur ergo: Nulla bona arbor, secundum hoc quod bona est, fructus malos facit ⁜ (213) : nullum enim contrarium suum contrarium generat; nam neque dulce facit amarum, neque sanitas aegritudinem, neque frigus calorem, neque veritas falsitatem. Non igitur bonum facit malum, neque malum bonum; contraria enim sunt. Omnis enim arbor secundum suam naturam bona est, et bonos fructus facit: secundum corruptionem vero mala est, et malos fructos facit. Quid autem in arbore significetur intelligis: arbor enim ista homo est ⁜ (214) . Sed vis videre quia non hominis natura, quae utique bona est, facit fructum malum; sed ejus corruptio et peccatum? Audi quid [Col. 0131C] Apostolus dicat: «Non enim quod volo hoc ago, sed quod nolo malum illud facio. Si autem quod nolo illud facio, jam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum ⁜ (215) .» Inde igitur dicitur arbor mala, non quod secundum se mala sit, sed quia est corruptio mali. Etsi parum quidem corrupta est, quasi jam a corruptione sana, non mala, sed bona vocatur: si vero multum corrupta est, mala vocatur et non bona: ab eo enim suscipit nomen, quod magis in ea abundat. Cognoscuntur igitur falsi prophetae a fructibus suis; quoniam, etsi aliquando bonum aliquod facere videantur, tamen, quia vel pro lucro, vel pro laude faciunt, eorum simulatio diu celari non potest. Quia enim omnia opera sua faciunt ut videantur ab hominibus, ipsum quoque [Col. 0131D] quod bonum esse videtur, bonum non est. Sequitur: [Col. 0132A] Omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur. Tunc enim arbores exciduntur, quando homines moriuntur: in ignem vero tunc mittentur, quando dicetur eis: Ite, maledicti, in ignem aeternum. Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse intrabit in regnum coelorum. Quid est hoc? Nunquid enim voluntatem Patris non facimus, quando Filium ejus Dominum vocamus? Ipse enim discipulis ait: «Vos vocatis me magister et Domine, et bene dicitis; sum etenim (Joan. XIII, 13) .» Dico ergo: Si una voluntas est et Patris et Filii, quomodo non facit voluntatem Patris qui facit voluntatem Filii? Voluntas enim Filii est ut vocetur Dominus: est igitur et voluntas Patris. [Col. 0132B] Sed non sufficit haec una voluntas: sufficiet autem si eum quem vocas Dominum ⁜ (216) habeas ut Dominum, et servias ei ut Domino. Si enim servieris ei ut Domino, eris servus fidelis et bonus, diceturque tibi a bono Domino: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam, intra in gaudium Domini tui. Sequitur: Multi dicent mihi in illa die: Domine, Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et in tuo nomine daemonia ejecimus, et in tuo nomine virtutes multas fecimus; et tunc confitebor illis, quia nunquam novi vos: discedite a me, qui operamini iniquitatem. Qui sunt enim isti multi, nisi illi quos modo paulo superius falsos prophetas nominavit? Isti autem multi: haec turba non modica dicent in illa die. In qua die? Non [Col. 0132C] quaeras nomen ejus, quia notissimum est. 39 Quid dicent? Domine, Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus? Prophetavit enim Balaam ⁜ (217) ; prophetavit et Caiphas; hoc enim dicit Evangelista: «Quia cum esset pontifex anni illius prophetavit dicens: Expedit vobis ut unus moriatur homo pro populo, et non tota gens pereat (Joan. XI, 51) .» Daemonia vero usque ejiciunt, aliasque multas virtutes faciunt, et qui baptizant, et qui praedicant. Quot enim sunt crimina, tot sunt et daemonia in uno quoque; unde et Dominus de Maria Magdalena dicitur ⁜ (218) expulisse septem daemonia, quoniam, sicut alibi dicitur, «dimisit ei peccata multa, quia dilexit multum (Luc. VII, 47) .» Haec autem daemonia ejiciuntur, quando evangelica praedicatione, a quocunque [Col. 0132D] nuntietur, peccatores poenitent et convertuntur. [Col. 0133A] Faciunt autem et alias multas virtutes, quia coecos illuminant, leprosos curant, et mortuos suscitant. Has enim virtutes fecerunt in corpore aliquanti praedicatores, in anima vero faciunt omnes. Neque vero minus est animam sanare, quam corpus. Corpus vero sanatur et moritur, anima vero sanatur, et nunquam moritur. Vis autem scire quae anima sit caeca? Anima enim infidelis, quae Deum non videt, et veritatem non intelligit, caeca est. Leprosa vero est illa quae vitiorum maculis sordescit. Illa vero mortua est quae in crimine perseverat. Toties igitur praedicatores caecos illuminant, leprosos curant, et mortuos suscitant, quoties iniqui homines eorum monitis et praedicatione convertuntur; et poenitentia ducti, diabolo, et omnibus [Col. 0133B] operibus ejus abrenuntiant, et suae salutis medicinam ab illis suscipiunt. Sed quid hoc eis prodest, cum illis Dominus dicat, nunquam novi vos? nunquam dilexi vos? nunquam vestra opera mihi placuerunt? Novit enim eos Dominus, atque dilexit secundum naturam quam in eis creavit. Non novit vero, neque dilexit secundum corruptionem qua eos diabolus vitiavit. Omnis ergo homo qui audit verba mea haec, et facit ea, assimilabitur viro sapienti, qui aedificavit domum suam supra petram. Non ergo sufficit audire verba Dei, hoc enim et Apostolus ait: «Non auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores (Rom. II, 13) .» Audire enim omnium est, facere vero paucorum. Domus autem quae super petram fundata est, firmum et stabile fundamentum [Col. 0133C] habet. Sapiens igitur est qui sic aedificat. Fundamentum prius quaerendum est. Sed videamus quid haec petra significet; Apostolus enim dicit quia «petra erat Christus (I Cor. X, 4) :» itemque, «fundamentum enim aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, id est Christus Jesus ⁜ (219) .» Invenisti fundamentum, hic domum aedifica: hic enim domum aedificabis, si haec mandata servabis. Crede et fac quae praecipit Christus, et fundaberis in fundamento Christo: ipse erit tibi fundamentum, ideoque non timebis pluvias et ventum. Hoc est enim quod ait; Et descendit pluvia, et venerunt flumina, et flaverunt venti, et irruerunt in domum illam, et non cecidit; fundata enim erat supra petram. [Col. 0133D] Vis autem videre domum supra petram fundatam, [Col. 0134A] quomodo nec pluvias, nec flumina, nec ventos timeat? «Certus sum, inquit Apostolus, quia neque mors, neque vita, neque principes, neque potestates, neque aliqua persecutio poterit me separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu ⁜ (220) .» Quamvis enim furore et terrore, flagellis et minis, omniumque tormentorum generibus, quasi quibusdam magnis ventorum et tempestatum procellis super sanctos tyranni saevientes irruerent, eos tamen a Christi fide separare nullatenus poterant: hoc autem ideo fiebat, quia bene super petram fundati erant. Videamus etiam de illa domo quae non super petram, sed super arenam fundata est. Et omnis, inquit, qui audit verba mea haec, et non facit ea, similis erit viro stulto qui aedificavit [Col. 0134B] domum suam super arenam. Descendit pluvia, et venerunt flumina, et flaverunt venti, et irruerunt in domum illam et cecidit, et fuit ruina ejus magna. Qui enim verba Dei audire delectantur, et custodire non curant, suae fidei domum, seque ipsos super arenam aedificant; quia facili aura persecutionis dejiciuntur: quorum quidem ruina tunc magna erit, quando malignorum spirituum furore et ira quasi magno quodam impetu procellarum in tartara praecipitabuntur.

XXIII. Et factum est, cum consummasset Jesus verba haec, admirabantur turbae super doctrina ejus. Erat enim docens eos sicut potestatem habens, non sicut scribae et pharisaei. Ille enim in potestate docet, qui pro timore veritatem 40 non celat. Qua in re scribae et pharisaei, etsi multa bene docuissent, [Col. 0134C] plurima tamen reliquisse intelligi possunt, sive quia dicere timebant, sive quia ea non custodiebant, et ideo dicere erubescebant ⁜ (221) . Hunc autem tam prolixum sermonem, secundum Matthaeum Salvator noster in monte habuit; secundum Lucam vero in loco campestri: quod quidem quomodo solvi possit non video, nisi eumdem sermonem bis eum habuisse intelligamus ⁜ (222) . Et hoc quidem non erat inconveniens, quoniam aliis recedentibus, alii succedebant, quibus eadem verba necessaria erant. Illis igitur recedentibus, quibus haec locutus fuerat, ipse in monte illa nocte mansit, «pernoctans, ut Lucas ait, in oratione Dei. Et cum dies factus esset, vocavit discipulos suos, et elegit [Col. 0134D] duodecim ex ipsis, quos et apostolos nominavit. Et [Col. 0135A] descendens cum illis stetit in loco campestri, et turba discipulorum et multitudo copiosa, quae illuc undique confluxerat (Luc. VI, 12) ,» stetit cum eo; et ibi quidem hunc eumdem sermonem habuit, quamvis non omnia quae hic narrantur, in illo contineantur; sicut nec in isto omnia dicuntur quae in illo reperiuntur. Sciendum est praeterea quod evangelistae non eodem ordine historiam scribunt, quo a Salvatore omnia facta sunt ⁜ (223) . Unde et in hac re multum discordare videntur. Lege eos et sic esse videbis. Puto enim quia non ordini sed narrationi operam dabant.

XXIV. [CAP. VIII.] Cum autem descendisset de monte secutae sunt eum turbae multae. Descendit, inquit, Dominus de monte cum discipulis suis, invenitque [Col. 0135B] ibi multas hominum turbas quae eum exspectabant. Quibus postquam ea locutus est quae Lucas evangelista narrat (cap. VI) , secutae sunt eum. Et ecce leprosus veniens adorabat eum, dicens: Domine, si vis, potes me curare. Hoc autem miraculum non eo tempore factum est, quo factum esse evangelista dicere videtur, testante Luca, qui ait: «Et factum est, cum esset in una civitate, et ecce vir plenus lepra, et videns Jesum, procidens in faciem, rogavit eum dicens: Domine, si vis, potes me mundare (Luc. 5, XII) .» Nemo igitur in loco campestri hoc factum fuisse intelligat, quod in una civitate factum esse audit. Haec itaque superioribus non continuantur. In eo enim quod ait, cum autem descendisset de monte, secutae sunt eum turbae multae, [Col. 0135C] superioris locutionis finem facit. Deinde vero gestorum ordine et loco et tempore praetermisso, ab hoc miraculo scribere inchoat. Necessarium igitur esse videtur, ut de ipso ordine pauca dicamus, ne sibi invicem evangelistae contrarii inveniantur ⁜ (224) . Postquam enim Dominus Jesus vocavit Petrum et Andraeam, Jacobum et Joannem, veniens simul cum eis Capharnaum, ubi et ipse et illi habitabant, intravit in Synagogam et praedicavit; et mirabantur omnes in doctrina ejus. Inde vero exiens, venit in domum Petri, et sanavit socrum ejus, et alias virtutes ibi operatus, reliquit Capharnaum, et transfretavit. Deinde vero, transactis aliquantis diebus, [Col. 0136A] rediit iterum Capharnaum; et tunc quidem sanavit paralyticum, et vocavit Matthaeum apostolum et evangelistam. Eisdem autem diebus ascendit in montem, ibique illum sermonem habuit, de quo superius diximus, quando octo beatitudines praedicavit. Cumque omnibus recedentibus, ipse eadem nocte ibi mansisset, facto mane vocavit discipulos, et duodecim ex eis elegit, quos et apostolos nominavit. Inde vero descendens, pene eumdem sermonem habuit in loco campestri. Veniens autem in civitatem Capharnaum, quae ibi proxima erat, sanavit puerum centurionis. Sic igitur se habet ordo. Hic autem leprosus quando vel ubi mundatus fuerit, incertum est. Potest tamen convenienter intelligi, quod in praedicta civitate fuerit mundatus, quoniam [Col. 0136B] hoc miraculum inter caetera miracula scribitur, quae ibidem Dominus operatus est. Et caeteri quidem evangelistae prius scribunt de socru Petri, et puero centurionis, quam de hujus leprosi mundatione. Nunc autem ad rem veniamus. «Ecce, inquit, leprosus veniens adorabat eum dicens: Domine, si vis, potes me mundare ⁜ (225) .» 41 Vide quanta sit fides leprosi: hominem videt, Deum adorat, de omnipotentia non dubitat. Sed quid dicit? Domine, si vis, potes me mundare: Dominus es, omnipotens es, voluntas tua opus est, omnis creatura tibi obediens est; non promerui beneficium tuum, non sum dignus colloquio tuo; credo tamen, quoniam si vis, potes me mundare. Et Dominus ad haec, extendens manum suam, tetigit eum, dicens: Volo, mundare. Manum suam Dominus [Col. 0136C] extendit, potentiam manifestat, virtutem non celat, tangit hominem et fugit lepra. Imo prius lepra fugit quam manus ad hominem perveniret ⁜ (226) , ne si lepram tetigisset, contra legem facere videretur. Lex enim hujusmodi hominem immundum judicat, quae omne immundum tangere interdicit. Sed quid ait? Volo, mundare. Credis quia possum, volo quia credis; experire fidem tuam, cognosce potentiam meam; volo ut munderis, et ideo mundare, et confestim mundata est lepra ejus; ut et fidei virtus, et curantis omnipotentia appareret. Et ait illi Jesus: Vide nemini dixeris, sed vade, ostende te sacerdoti ⁜ (227) . Hoc enim non dixisset, si hoc miraculum [Col. 0137A] inter turbas fecisset, quae eum sequebantur cum de monte descendisset: neque enim unus celare posset, quod tanta millia hominum vidissent. Quaerendum tamen est, cur ei Dominus praecipiat, ut nemini dicat? Praedicare namque, et Dei miracula populis nuntiare, sacerdotum est: leprosus vero etsi mundatus sit, sacerdos tamen fieri non debet; quoniam illi ad hoc officium eliguntur, ut Apostolus ait, qui sine crimine ⁜ (228) sint. In hoc quoque et nos doeemur, in his quae bene et laudabiliter agimus, laudem hominum et vanam gloriam quaerere non debere. Sed cur eum ad sacerdotem mandas, Domine Jesu? Quare jubes ut sacerdoti se ostendat, quem tu sacerdotum omnium maximus curas? Quis eum judicare audebit, qui a tuo judicio mundus [Col. 0137B] redit? Hoc igitur agis, ut legis sacramentis consentire agnoscaris. Ille enim mundus est, qui sacerdotum judicio mundus judicatur: illorum enim est bonum a malo, justum ab injusto, et mundum ab immundo separare. Hoc itaque privilegium eis confirmas, dum ad eorum judicium hunc hominem mandas. Sequitur: Et offer munus, quod praecepit Moyses in testimonium illis. Prius autem quid leprosus iste significat (significet enim aliquid); deinde vero dicamus, quid munus etiam significet, quod eum offerre praecipit Moyses. Iste enim leprosus totum humanum genus, et unusquisque peccator intelligi potest. Haec enim lepra non corporis, sed animae est. Illa enim anima leprosa est, quae superbia, ira, avaritia, discordia, odio et luxuria sordescit. [Col. 0137C] Talis igitur leprosus currat ad Jesum, festinet ad medicum, non desperet, poeniteat, et mundari desideret. Dicat: Domine, si vis, potes me mundare. Potes utique, quia et ego sum poenitens, et tu es omnipotens. Tu enim dixisti, quia peccator quacunque hora conversus fuerit et ingemuerit, vita vivet et non morietur (Ezech. XXI, 28) . Si enim hoc dixerit, si hoc egerit, certus sit de misericordia, non desperet de venia, quia benignus est Dominus, qui ad se venientem neminem repellit. Deinde vero offerat munus quod praecepit Moyses. Praecepit enim Moyses ⁜ (229) , ut leprosus quando mundatur, offerat per se duos passeres vivos, quibus et vesci licitum sit, et lignum cedrinum, et coccum et hyssopum: et unum e passeribus immolet in vase fictili super [Col. 0137D] aquas viventes: alterum vero in agrum avolare dimittat. Hoc enim vanum et inutile videretur, nisi ille fieri praecepisset, cui nihil vanum vel inutile placet. Ille igitur qui mundatur, duos passeres offerat, et corpus et animam Domino reddat, ut jam non mundi voluptatibus, sed Deo serviant: qui bene vivi offerri dicuntur, quoniam de morte ad vitam transferuntur; quibus quia vesci licitum est, mundos eos esse et a peccato liberos manifestat; nihil enim nisi mundum lex comedere jubet. Offerat autem simul cum his et lignum cedrinum, ut quia corpus [Col. 0138A] et animam suam Deo reddidit, incorruptam fidem et sinceram conversationem se agere promittat: cedrus enim imputribilis est, redolentisque 42 naturae. His autem superaddat et coccum, ut charitatis igne succensus Deum diligat et proximum; coccus enim ignei coloris est. Offerat praeterea et hyssopum, ut in petra radicatus et fundatus, nunquam a Christi fide separari valeat: hyssopus enim naturaliter in petra nascitur; petra autem erat Christus. Postquam igitur sic se totum Deo reddiderit, immolet unum de passeribus in vase fictili super aquas viventes. Hic enim passer corpus est, ideoque in vase fictili immolatur: quia vasa terrea et fictilia sunt corpora nostra. Immolatur autem super aquas viventes, id est sicut sanctae Scripturae immolari praecipiunt. [Col. 0138B] Unde Apostolus: «Obsecro, inquit, vos per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum (Rom. XII, 1) .» Haec est enim viva aqua, quae te bene passerem tuum immolare docet: Judaei enim non bene immolant, quia ad hanc aquam non veniunt. Alterum vero passerem, id est animam, in agrum avolare dimittat, quatenus jam libera, nec terrenae corruptionis mole gravata, virtutum alis ad coelestia volare discat: quia enim alter passer jam immolatus est, ideo iste libere volat et a nullo detinetur: «Corpus enim quod corrumpitur aggravat animam (Sap. IX, 15) .» Hic est igitur rectus poenitentiae ordo, ut quicunque mundandus ad Deum venit, prius se ipsum totum Domino [Col. 0138C] offerat, fidem, et charitatem, et in bonis operibus perseverantiam promittat; carnem quae peccaverat, in servitutem redigat et affligat; et animam jam libertate donatam, ad coelestia contemplanda volare dimittat. Jubet autem praeterea Moyses, eum qui mundandus est, et alia munera offerre; duos videlicet agnos et immaculatos, et ovem anniculam absque macula, et tres decimas similae, quae conspersa sit oleo, et seorsum olei sextarium; hoc enim Moyses offerre praecepit, hoc et ipse Dominus offerre jussit. Sed quid isti duo agni significant, nisi duo maxima praecepta charitatis? quae quia malum non operantur, non immerito immaculati agni vocantur. Unde Apostolus: «Dilectio, inquit, proximi malum non operatur (Rom. XII, 10) .» Hos igitur [Col. 0138D] duos agnos offerat: haec duo praecepta se tenere, et custodire promittat, qui a suorum maculis peccatorum mundari desiderat. Offerat autem et ovem anniculam immaculatam, per quam integra perfectaque innocentia significatur. Offerat et tres decimas similae, fidem videlicet, quae in Trinitate tota consistit: haec est enim simila nostra, haec est vita animae nostrae. Unde Apostolus: «Justus autem ex fide vivit (Rom. I, 17) .» Sed haec simila non undecunque sed ex decimis fit, quoniam fidem nostram, nonnisi de sanctuario, et a sacerdotibus suscipere [Col. 0139A] debemus: ibi enim omnes decimae reponuntur, quibus sacerdotes et levitae aluntur. Et bene quidem haec simila conspergitur, quoniam fides nostra sancti Spiritus gratia sanctificatur. Offerat autem super haec et sextarium olei, integram scilicet perfectamque mensuram misericordiae: offerre enim, vovere et promittere est. Oleum igitur offert, qui se misericordiam tenere promittit. Ut enim in liquoribus oleum, sic in operibus misericordia superior est. Unde Psalmista: «Suavis Dominus universis: miserationes ejus super omnia opera ejus (Psal. CXLIV, 9) .» Et hic quoque rectus poenitentiae ordo servatur; ut quicunque ad poenitentiam venit, charitatem et innocentiam, fidem et misericordiam offerat et promittat: offert enim charitatem in agnis, [Col. 0139B] innocentiam in ove, fidem in tribus decimis, et misericordiam in olei sextario. Hic autem olei sextarius seorsum ponitur, quoniam his quae sequuntur necessarius erit. Praecipit enim Moyses, ut sacerdos haec omnia simul cum eo qui mundatur coram Domino statuat in ostio tabernaculi, et tunc offerat unum agnum, oleique sextarium: de sanguine vero agni tangat extremum auriculae dexterae, et pollicem manus dexterae et pedis, et de oleo similiter faciat ei qui mundatur. Hic enim agnus Christus est, qui quasi agnus ad victimam ductus, non aperuit os suum (Isa. LIII) : qui tunc quidem in ostio tabernaculi offertur, quando in auditu Ecclesiae ejus passio praedicatur: si enim tabernaculum homines sunt; quid ostium tabernaculi, nisi aures, per quas verba [Col. 0139C] divina cordis secretarium ingrediuntur? Ille igitur qui mundatur, de sanguine agni in aure, et in manu, et in pede tangitur, quia Christi passionem non solum audire, verum etiam imitari jubetur. Ut enim in aure auditus, sic in manu et pede operatio consistit; tangitur autem in dextera parte, quae et fortior et fidelior est. «Nesciat, inquit Dominus, sinistra tua quid faciat dextera tua (Matth. VI, 3) .» Similiter autem et de oleo in eisdem partibus tangitur, quia pietatis et misericordiae bonum et audire et custodire admonetur. Haec autem sub brevitate transcurrimus, de quibus satis in Levitico diximus ⁜ (230) .

XXV ⁜ (231) . Cum autem introisset Capharnaum, accessit ad eum centurio rogans eum, et dicens: Domine, puer meus jacet in domo paralyticus, et male torquetur. Et ait illi Jesus: Ego veniam et curabo eum. Qualiter autem centurio ad Jesum accesserit, Lucas evangelista demonstrat: qui eum non per se, sed per seniores Israel ad eum accessisse narrat (Luc. VII, 3) ; 43 quatenus pro puero ipsius intercederent, et quia [Col. 0140A] magis familiares Domino erant, ipsi pro eo interpellarent. Illi autem cum venissent ad Jesum, rogabant eum sollicite, dicentes ei: Quia dignus est ut hoc illi praestes; diligit enim gentem nostram, et synagogam ipse aedificavit nobis. Sic igitur centurio accessit ad Jesum, non per se, sed per seniores Israel ⁜ (232) ; videlicet ut nos doceret, quid in tali negotio agere debeamus, quando puerum nostrum in domo nostra paralyticum jacere, et male torqueri sentimus. Quis est enim puer iste, nisi anima secundum se quidem innocens et pura? puer enim a puritate dicitur: hunc autem Lucas servum dicit, quia sine servitio animae vivere nequimus. Iste igitur puer noster, iste servus noster, iste injuste subjugatus, et carnis servitio depressus spiritus noster, jacet in [Col. 0140B] domo paralyticus, jacet in corpore infirmus, jacet in carnis habitaculo vitiorum morbo superatus, et male torquetur. Hinc luxuria vexatur, hinc avaritia arctatur, hinc superbia fatigatur. Quid igitur? Mittamus ad medicum, mittamus ad Jesum. Sed quem mittemus? et quis ibit pro nobis? Mittamus igitur seniores Israel, id est episcopos et sacerdotes; isti enim pro aliis interpellare, isti pro infirmis et peccatoribus orare debent: isti cito veniunt ad Jesum, isti eum movere, isti eum flectere et ad misericordiam inclinare possunt, praesertim si nos sanari volumus, si nos peccasse dolemus, et si boni aliquid egimus, unde nos apud judicem commendare queant. Facile enim illi poenitenti sacerdotes a Domino veniam impetrant, qui de peccatis erubescit, totoque mentis annisu se ad poenitentiam [Col. 0140C] convertit. Et multos quidem videmus, qui quamvis in se aliquo vitio torqueantur, bonos tamen diligunt, multisque modis sanctam Ecclesiam aedificant. De his igitur dicere possumus, Digni sunt qui exaudiantur, quia diligunt gentem nostram, et Synagogam aedificaverunt nobis. Sed quid sequitur? Ego veniam et curabo eum: hoc Matthaeus ait: Lucas autem quid! Jesus autem ibat cum illis. Venit enim Jesus ad infirmum, venit cum episcopis et sacerdotibus ad poenitentem, quoniam eorum precibus flectitur, et orationibus ducitur. Et cum jam non longe esset a domo, misit ad eum centurio amicos, dicens: Domine, noli vexari, non enim dignus sum ut sub tectum meum intres: propter quod et me ipsum non sum dignus arbitratus, ut venirem ad te. Haec [Col. 0140D] autem Matthaeus praetermisit: caetera vero utrique communia sunt. Bene igitur hoc loco hi duo conveniunt, si hoc tantum in Matthaeo subaudiatur, quod centurio non per se, sed prius per seniores Israel, deinde vero per amicos accesserit ad Jesum. Sed qui sunt isti amici nostri, quos Christo advenienti [Col. 0141A] et jam domui nostrae appropinquanti obviam mittimus? Isti sunt, ut opinor, intellectus et animus, et spiritus contribulatus: isti enim Christi adventum sentiunt, isti cum eo loqui audent, isti nos Deo commendant, et ejus gratiae reconciliant. Quando enim intus agimus, quando nobiscum in corde tractamus, quae et quanta fuerit Salvatoris nostri benignitas, ut pro nobis carnem sumeret, et mundi injurias sustineret; tunc praedicti amici nostri cum Domino loquuntur, et quodam modo ei dicunt: Domine, noli vexari; quoniam ejus vexationem et fatigationem mirantur, et contremiscunt. Hoc enim faciebat Joannes Baptista cum diceret: «Ego a te debeo baptizari, et tu venis ad me?» (Matth. III, 14.) Quando vero ad Christi sacramenta accedimus, et [Col. 0141B] fragilitatem nostram consideramus, quid aliud dicit unusquisque nostrum, nisi: Non sum dignus ut intres sub tectum meum, non sum dignus ut carnem et sanguinem tuum suscipiam in ore meo ⁜ (233) ? Domine, dic verbo, et sanabitur puer meus. Tu enim dixisti et facta sunt omnia, tu mandasti et creata sunt universa: eadem virtus tibi est, eadem potentia manet: dic igitur verbo, praecipe ut fiat, et sanabitur puer meus: non enim majus est sanare, quam creare. Nam et ego homo sum sub potestate constitutus, habens sub me milites, et dico huic: Vade, et vadit; et alii: Veni, et venit; et servo meo: Fac hoc, et facit. Ego, inquit, homo sum, tu Deus; ego sub potestate, tu super omnes potestates; ego habeo milites, tu angelos; isti mihi obediunt, illi [Col. 0141C] tuam faciunt voluntatem: manda igitur quem velis, et praecipe sanitati ut veniat; et jube infirmitati ut recedat. Placuit Domino, et laudavit fidem centurionis. Ad hoc enim Dominus misericordiam differebat, ut haec tanta fides centurionis clarius manifestaretur. Unde et subditur: Audiens autem Jesus, miratus est, et sequentibus se dixit: Amen dico vobis; non inveni tantam fidem in Israel. Miratur Jesus de fide centurionis; miratur de fide gentilis hominis: et jam tunc fidem gentium mirabatur, quam ultra 44 fidem Judaeorum crescere videbat. De quibus mox subinferens ait: Dico autem vobis, quod multi ab Oriente et Occidente venient, et recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob in regno coelorum; filii [Col. 0141D] autem regni ejicientur in tenebras exteriores, ibi erit fletus et stridor dentium. His enim paucis verbis Ecclesiam ex omnibus mundi partibus colligendam, et inferno exspoliato, sanctorum animas ad coelorum regna transferendas; et Judaeorum incredulitatem et damnationem denuntiat. Tenebrae autem exteriores illae sunt, ultra quas aliae tenebrae non sunt. [Col. 0142A] Sunt autem et aliae tenebrae interiores ex quibus venitur ad has exteriores, quas infideles homines in mente patiuntur De quibus Apostolus ait: «Caecitas ex parte contigit in Israel (Rom. XI, 24) .» Et dixit centurioni: Vade, et sicut credidisti, fiat tibi: et sanatus est puer in illa hora ⁜ (234) . In hoc autem Evangelio in tantum Joannes evangelista dissentit ab aliis, ut nullo modo his quae dicta sunt convenire queant ⁜ (235) , si de eodem centurionis puero intelligantur. Hic enim centurio de fide laudatur; et se indignum dicit esse, ad cujus domum veniat Jesus: ibi autem de infidelitate redarguitur, utpote qui nisi per signa et prodigia non credat: ibique Christum ad domum suam importune valde venire invitat. Et hic quidem narratur quod omnia haec gesta sunt [Col. 0142B] infra civitatem Capharnaum: ibi vero dicitur, quod centurio Christo de Judaea venienti obviam processerit, cui prae itineris longitudine non eadem, sed postera die revertenti servi occurrentes dixerunt; quia heri hora septima reliquit eum febris. Unde manifestum est quia non loquuntur de eodem. Intelligendum est igitur, quia Jesus antequam hunc servum centurionis sanasset, de quo scribit Matthaeus et Lucas, jam eidem filium sanaverat, de quo Joannes evangelista narrat: et quia prius ejus virtutem in filio expertus fuerat, jam nunc de ipsius omnipotentia nihil in servi curatione dubitat: libenter enim ad illius medici auxilium currimus, quem jam expertum habemus.

XXVI. Et cum venisset Jesus in domum Petri, vidit socrum ejus jacentem febricitantem; et tetigit manum ejus, et dimisit eam febris, et surrexit et ministrabat eis. Scire enim oportet quae sit uxor Petri, ut possimus scire quae sit socrus ejus. Petri namque uxor ecclesia est, quoniam ei a Domino specialiter tradita est; dicente Domino: «Si diligis me, pasce oves meas (Joan. XXI, 18) .» Ejus igitur socrus est Synagoga, quia ipsa est mater Ecclesiae ⁜ (236) . Unde eidem in Canticis canticorum Dominus ait: «Sub arbore malo suscitavi te, ibi corrupta est mater tua, ibi violata est genitrix tua (Cant. VIII, 5) .» Haec autem jacet in domo Petri et febricitat, quoniam usque hodie inter Christianos Synagoga infirma moratur et habitat. Ubicunque enim est [Col. 0142D] Ecclesia, ibi est et domus Petri. Hujus autem manum circa mundi finem Dominus tanget, et tunc, febre fugata, surget et ministrabit Domino. Tunc enim ejus manum tanget, quando ipsius opera approbabit. Vespere autem facto obtulerunt ei multos daemonia habentes, et ejiciebat spiritus verbo, et omnes male habentes curavit. Ut adimpleretur quod dictum [Col. 0143A] est per Isaiam prophetam dicentem: Ipse infirmitates nostras accepit, et aegrotationes portavit. Verbo enim spiritus ejicit ille de quo scriptum est: «In principio erat Verbum (Joan. I, 1) :» verbo quidem, quia propria virtute. Sed quare facto vespere, nisi quia hac ultima aetate, hac extrema hora, ad sanandum, ad curandum, et ad pellendum daemonia venerat? Neque enim debuerat populus ille curari, nisi facto vespere, qui ad medicum non redit usque ad vesperam. Unde Psalmista ait: «Convertentur ad vesperam et famem patientur ut canes, et circuibunt civitatem (Psalm. LVIII, 15) .» Tunc enim venient, tunc convertentur, tunc aegros suos, tunc animas suas multo languore confectas Judaei ad Dominum afferent; et sanabit eos, et ejiciet daemonia [Col. 0143B] ab eis ⁜ (237) . «Cum enim plenitudo gentium introierit, tunc Israel salvus fiet (Rom. XI, 25, 26) ; ⁜ (238) et si fuerit numerus filiorum Israel sicut arena maris, reliquiae convertentur ad Dominum (Isai X, 22) .»— Videns autem Jesus turbas multas circum se, jussit ire trans fretum. Puto enim, quod Jesus ideo trans fretum propter turbas ire jussit, quia nisi per aquas baptismatis transeuntes vitiorum turbas, et malignorum spirituum exercitus evadere non poteramus. Et accedens unus Scriba ait illi: Magister, sequar te quocunque ieris. Dixit ei Jesus: Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos, filius autem hominis non habet ubi caput suum reclinet. Nihil Deum latet, nulla simulatio ejus oculis absconditur, omnia videt, cogitationi respondet. Dicit Scriba: [Col. 0143C] Magister, sequar te quocunque ieris. Dicit Jesus: Non est ita; non vis me sequi, non vis mea praecepta 45 servare, non video in te ubi caput meum reclinem. Caput Christi Deus est: Deus autem in humili habitat, et quieto, et tremente sermones ejus. In te autem (quasi dicat) vulpes foveas habent, et ideo cum calliditate et simulatione loqueris ⁜ (239) . Vulpes enim propter astutiam maligni spiritus dicuntur: [Col. 0144A] dicuntur autem et volucres coeli, quoniam in hoc aere obtinent principatum ⁜ (240) . Et isti quidem in peccatoribus et iniquis hominibus nidos et foveas faciunt, quoniam in eorum cordibus malas cogitationes et iniquitatum genimina pariunt. Alius autem de discipulis ejus ait illi: Magister sequar te; ait illi: Sequere. At ille ait: Domine, permitte me primum ire et sepelire patrem meum. Jesus ait illi: Sequere me, et dimitte mortuos sepelire mortuos suos. Alio enim spiritu loquebatur iste: unde et merito non Scriba, sed discipulus dicitur; neque sequi Dominum prohibetur imo vero sequi et imitari jubetur. Volebat tamen primum ire et sepelire patrem suum. Opus quidem pietatis facere volebat: pietatis tamen Patri et Domino non placebat. Quare [Col. 0144B] hoc? Quia aliud significabat, nobisque in hoc facto exempla dabat. Et tale erat ac si deceret: Venisti ad vitam, vis redire ad mortem; ego sum vita, ego sum Pater et creator tuus, me sequere, et dimitte mortuos sepelire mortuos suos. Mortui enim mortuos sepeliunt, quando peccatores ⁜ (241) qui Deo mortui sunt (mortui quidem quia vita, de qua modo diximus, in eis non est), mortalia opera et criminalia peccata in se abscondunt et celant. Et non solum haec, verum etiam et patrem suum diabolum, de quo Judaeis Dominus ait: «Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII, 44) ,» in sepulcro pectoris sui sepeliunt, et quasi bonum aliquod servant et occultant. Talem igitur patrem sepelire, et sic sepelire Dominus prohibet ⁜ (242) .

XXVII. ⁜ (243) Et ascendente eo in naviculam secuti sunt eum discipuli ejus, et ecce motus magnus factus est in mari, ita ut navicula operiretur fluctibus. Ipse vero dormiebat. Quid enim navicula, nisi Ecclesia? quid mare, nisi mundus? quid motus maris, nisi persecutorum et tyrannorum saeviens indignatio ⁜ (244) ? Ecce enim Dominus in navicula dormit, et navicula fluctibus operitur. Timent discipuli, et [Col. 0145A] nondum a periculo liberantur. Clamant et excitant Salvatorem: surgit a somno qui nunquam dormit; «Non enim dormitabit, neque dormiet, qui custodit Israel (Psal. CXX, 4) .» Imperat ventis et mari, et fit tranquillitas magna. Nobis, fratres, nobis fiunt ista: nobis dormit Jesus, nobis surgit a somno. Significatio est, nostraeque fragilitatis instructio: pro nobis moritur: non enim dormiret, nisi nobis suum somnum proficere intelligeret. Dormire enim videtur pastor, quando lupi in oves saeviunt, quando fures rapiunt, et non est qui eripiat. Sic igitur et Jesus quamvis non dormiat, dormire tamen videtur, quando tyranni saeviunt, quando mali in bonos insurgunt, quando boni vincuntur, et mali vincunt. Non dormit quidem, sed praelium intuetur, et simul [Col. 0145B] certaminis finem et bellantium fidem exspectat. Et quia non statim adjuvat, quia non cito laborantibus subvenit, dormire putatur. Sed si consideremus ejus certaminis qualitatem, ejusque victoriae modum; tunc sancti victores existunt, quando ab iniquis victi esse creduntur. Tunc enim sancti indubitanter vincunt, quando humilitatem et patientiam non amittunt. Sic igitur dormiat Jesus, quatenus iniquorum crudelitas, et sanctorum patientia innotescat, et Christi discipuli non armis, sed clamore et orationibus maris hujus procellas deponere discant. Quod si jam eas sustinere non possunt, si tantis perturbationis resistere nequeunt, 46 accedant ad Jesum, suscitent eum dicentes: Domine, salva nos, perimus. Sic se defendant; haec arma suscipiant, [Col. 0145C] hoc auxilio tueantur, hoc clypeo muniantur. Neque vero ideo se non exaudiri aestiment, quia persecutio non cessat, quoniam nihil minus exaudiuntur si eis adversa tolerandi patientia datur, quam si omnis illa persecutio ab eis tollatur. Ipse enim scit quid nobis opus sit; nos tamen semper dicamus. Domine, salva nos, perimus. Qui enim hoc dicit, nihil aliud quam salutem quaerit. Sed fortasse ille de salute corporis dicit: ipse vero de salute animae intelligit. Nemo autem sanctorum salutem corporis contra animae salutem desiderat; etsi fortasse aliquando quaerat. Deus igitur non verba, sed intentionem exaudit. Et dicit eis: Quid timidi estis, modicae fidei? Ego hic sum, et vos timetis? sed quare timetis, nisi quia fidem modicam habetis? Tunc surgens imperavit [Col. 0145D] ventis et mari, et facta est tranquillitas magna. Quotidie quidem surgit, quotidie bella sedat, quotidie visibilibus et invisibilibus imperat: et eo jubente cessant praelia et lites, fit pax et tranquillitas magna. Porro homines mirati sunt, dicentes: Qualis est hic, quia et venti et mare obediunt ei? Merito [Col. 0146A] enim homines vocantur, qui sicut homines mirantur. Nondum enim Deum esse eredebant, quem quasi hominem nunc dormire, et tunc vigilare videbant. Dicebant igitur: Qualis est hic? Dicamus et nos: Quis Deus magnus, sicut Deus noster? tu es Deus qui facis mirabilia, cui venti et mare obediunt, cui omnes creaturae serviunt; quem mare vidit, et fugit, cujus vocem audivit et timuit [Psalm. LXXVI,] ⁜ (245) .

XXVIII. Et cum venisset trans fretum in regionem Gerasenorum, occurerrunt ei duo habentes daemonia, de monumentis exeuntes, saevi nimis, ita ut nemo posset transire per viam illam. Marcus enim et Lucas non duos, sed unum scribunt: quare ergo duos Matthaeus eos fuisse narrat ⁜ (246) ? Et fortasse illi [Col. 0146B] quidem de homine, iste vero de hominis significato loquitur. Nam etsi homo personaliter unus erat, duos tamen populos significabat. Similiter enim cum omnes alii evangelistae, solum pullum ad Jesum adductum fuisse narrent; Matthaeus tamen et pullum et asinam adductos fuisse describit; magis quidem significationem quam historiam attendens. Iste igitur unus homo genus humanum est, quod ab eo quidem tempore a daemoniis possidetur, quo primum et originale peccatum commisit: sed quia in duos populos dividitur, in Judaeos scilicet et gentiles, quod illi de toto hoc, iste de partibus narrat. Qui bene de monumentis exire dicuntur, quoniam de morte ad vitam transferuntur. Et clamaverunt, dicentes: [Col. 0146C] Quid nobis et tibi, Jesu Filii Dei, venisti huc ante tempus torquere nos. Quid nobis, inquiunt, et tibi commune est? Sufficiat tibi coelum; permitte ut nos terram possideamus: de coelis non expulisti, de terris non iterum expellere habes. Quo igitur ibimus a spiritu tuo, et quo fugiemus a facie tua? Venisti huc ante tempus torquere nos: nondum tempus advenit, quod nobis paratum est, et angelis nostris, et jam torquemur. Tua nos praesentia torquet, tua facies nos exurit. O miseri Judaei! cur non attenditis, quod daemonia Jesum Dei Filium vocant, de quo vos illi pejores et nequiores dicitis: «Secundum legem debet mori quia Filium Dei se fecit (Joan. XIX, 7) .» Credite vel daemoniis, qui prophetis et apostolicis credere non vultis. Illi vos doceant in [Col. 0146D] bono, quos imitari non timetis in malo. Daemones autem rogabant eum, dicentes: Si ejicis nos, mitte nos in gregem porcorum: erat autem non longe ab illis grex porcorum multorum pascens. Si, inquiunt, ejicis nos; scimus enim quia ejicies, neque in homine nos ulterius esse patieris, qui in similitudine [Col. 0147A] hominum factus, homo et non Deus ab hominibus esse videris: nobis autem aliter appares, quia in alia specie te aliquando cognovimus; scimus enim quia tu es Filius Dei, quamvis hoc non credant neque intelligant Judaei: mitte nos in gregem porcorum. Unde haec tam dira cupido spiritibus immundis, ut quaerant sibi ad inhabitandum animalia immunda? Et hoc quidem significatio est. Quid enim porci peccaverant, ut daemonibus traderentur? Ipse enim est creator porcorum, qui est creator angelorum. Denique nullum animal est malum, praeter angelum et hominem: ideoque nullum aliud damnatur, nullumque aliud beatur. Quid igitur porci? non de natura quaero, sed de significatione ⁜ (247) . Porci enim sunt quicunque in vitiorum stercore, [Col. 0147B] quicunque in peccatorum putredine delectantur. Porcus est omnis fornicator, omnis adulter, omnis luxuriosus; sed hoc exterius. Interius vero omnis haereticus, omnis Judaeus, et omnis idololatra porcus est. Isti sunt igitur quos daemones quaerunt; isti sunt in quibus daemonia habitant: isti sunt quos Dominus 47 diabolo tradit. Nam et Apostolus fornicatorem quemdam tradidit: «Satanae in interitum carnis.» Et ait illis Jesus: Ite: et illi exeuntes abierunt in porcos. Vides igitur quia sine Dei permissione maligni spiritus nec in porcos habent potestatem ⁜ (248) : non audent eos adire, nisi permissi; non audent eos invadere, nisi a Deo tradita potestate. Verumtamen nisi porci essent non traderentur, et si traderentur, non penitus vincerentur. Et ecce impetu [Col. 0147C] abiit totus grex per praeceps in mare, et mortui sunt in aquis. Qui enim a diabolo possidetur, non ordine vel ratione agitur; sed impetu et furore praecipitatur et ruit, hic in adulterium, ille in perjurium, alter in homicidium, alius in furtum, omnes vero in aeternam mortem, et damnationem praecipitantur et ruunt. Pastores autem fugerunt, et venientes in civitatem nuntiaverunt omnia, et de his qui daemonia habuerunt: et ecce tota civitas exiit obviam Jesu, et viso eo, rogabant ut transiret a finibus eorum. Isti enim pastores, episcopi sunt et sacerdotes; neque enim solas oves custodiunt episcopi; plerumque enim plures porci quam oves in eorum gregibus inveniuntur. Fugiunt autem, et bene fugiunt; quis [Col. 0148A] enim non fugiat daemonia? quis non fngiat insanientes porcos? Talibus enim communicare non debemus; praesertim cnm eorum nequitiam manifeste cognoscimus. «Quae enim conventio Christi ad Belial? aut quae pars fideli cum infideli?» (II Cor. VI, 15.) Hoc autem in civitate: hoc in Ecclesia nuntiare debent, ut sibi caeteri caveant, ne illorum exemplo pereant. Pereunt porci, salvantur homines: salvantur qui ad Christum confugiunt, pereunt qui in stercore jacent; et a foetore vitiorum non recedunt. Sed quid est, o stulta civitas, quod agis? Vides Jesum, vides et hominem sanatum a Jesu, et rogas eum ut discedat a finibus tuis. Haec enim civitas, synagoga malignantium est, quae Christum vidit et audivit, ejusque virtutes et miracula aspexit; in eum tamen credere [Col. 0148B] noluit.

XXIX. [CAP. IX.] Et ascendens in naviculam transfretavit, et venit in civitatem suam. Hoc enim in loco civitatem suam, non Nazareth, sed Capharnaum intelligere debemus: utraque enim civitas ejus dicitur: illa quidem, quia ibi nutritus est; ista vero, quia ad tempus in ea habitavit: sic enim superius dicitur, quia relicta civitate Nazareth, venit et habitavit in Capharnaum maritima ⁜ (249) . Et ecce offerebant ei paralyticum jacentem in lecto. Marcus autem dicit, quia paralyticus iste a quatuor portabatur. Iste enim paralyticus spiritus hominis est, qui et anima vocatur ⁜ (250) . Hic autem in lecto, id est in corpore jacet, et inde gravatur unde quietem habere debuerat: «Corpus enim quod corrumpitur [Col. 0148C] aggravat animam (Sap. IX, 15) .» Ideo enim infirmatur spiritus, quia non bene jacet. Ille enim spiritus paralyticus est, qui suae potestatis non est; paralysis enim quodcunque membrum arripuerit, quodam modo insensibile et quasi mortuum et inutile facit. Quae enim anima paralytica est, nec oculos videndi, nec aures audiendi habet. Sed qui sunt isti quatuor, qui hunc paralyticum portant et Domino offerunt? Per hos enim nescio qui melius quam isti quatuor evangelistae intelligi possint: nulla enim anima nisi per istos Domino offertur, nulla anima nisi per istorum fidem sanatur. Unde et hic dicitur: Et videns Jesus fidem illorum dixit paralytico: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua. [Col. 0149A] Ac si dicat: Tu quidem infirmus es, sed illi qui te ferunt sani sunt: illorum fides te sanat, si in illorum fide confidis. Confide igitur, fili, factus mihi filius per fidem, remittuntur tibi peccata tua. Vides quomodo ipse Dominus Evangelium suum exponat? Quomodo ea quae foris aguntur, si quis tamen oculos habeat, et nondum totus paralyticus jaceat, intus nos spiritu aliter doceat? In eo enim quod ait, remittuntur tibi peccata tua, interiorem hominem, id est spiritum paralyticum esse demonstrat. Quae est enim infirmitas animae, nisi peccata? Haec igitur auferantur, hic morbus tollatur, et sanabitur anima. Hoc enim non dixisset, si ad corporis infirmitatem respexisset. Non enim ideo corpus sanatur, quia anima peccatis liberatur. 48 Apostolus [Col. 0149B] enim dicit: «Cum autem infirmor, tunc fortior sum ⁜ (251) ,» significans carnis infirmitate spiritum corroborari. Hoc autem Scribae qui ibi aderant male intelligentes, et non animae sed corporis paralysin attendentes, Christum Dominum blasphemasse dicebant. Unde et subditur: Et ecce quidam de Scribis dixerunt intra se: Hic blasphemat. Et cum vidisset Jesus cogitationes eorum, dixit: Utquid cogitatis mala in cordibus vestris? Nam et isti interius paralytici erant, quamvis suam infirmitatem non sentiebant, qui Dominum blasphemasse dicebant. Nec minus Jesus istorum cogitationes iniquas, quam illius infirmitatem considerabat. Dicebat igitur: Utquid cogitatis mala in cordibus vestris? Neque medicum scitis, neque vim medicaminis agnoscitis. Bonus [Col. 0149C] enim medicus ad morbi venam et radicem spectat: quam postquam amputaverit, caetera ad sanandum facilia ducit. Quid est enim facilius, dicere: Dimittuntur tibi peccata tua, aut dicere: Surge et ambula? Si enim ad solum dicere attendamus, nescio quid horum facilius sit: utrumque enim valde facile est. Peccata autem dimittere, vel paralytico ad surgendum et ambulandum vires sufficere, difficile est. Sed quia alterum invisibile, alterum vero visibile erat, per visibile probat invisibile; ut dum eum in corpore potestatem habere vident, in anima quoque potestatem habere non dubitent. Dicebant enim: nemo potest dimittere peccata nisi solus Deus. Verum utique dicebant. Quamvis enim Ecclesia peccata [Col. 0149D] dimittat; hoc enim Dominus ostendit dicens: « Quorum remiseritis peccata remittuntur eis, et quorum retinueritis retenta sunt (Joan. XX, 23) ;» solus tamen ille peccata dimittit, qui ait: «Sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 5) .» Ipse enim erat Deus; [Col. 0150A] ipse erat et homo: imo ipse est Deus et homo; sed Deus per se, homo vero per Domini potestatem habet dimittendi peccata. Et hoc est quod ait: Ut autem sciatis quia Filius hominis potestatem habet in terra dimittendi peccata: videte quod videre potestis, ut credatis quod videre non poteratis. Creditis quod nemo possit dimittere peccata nisi solus Deus, jam cognoscetis quia etiam Filius nominis potestatem habet dimittendi peccata. Tunc ait paralytico: Surge, tolle lectum tuum, et vade in domum tuam: et surrexit et abiit in domum suam. Probatum est igitur quod quaerebant; jam dubitare non debent: credant a peccatis animam esse solutam, dum corpus a paralysi vident esse sanatum. Sed quid est quod ait: Surge, tolle lectum tuum? Diximus [Col. 0150B] enim per lectum corpus significari, in quo anima infirma jacebat: animae ergo dicitur ut surgat. Quid est enim surgere, nisi ad bonum opus evigilare? Unde Apostolus: «Surge, inquit, qui dormis, surge a mortuis, et illuminabit te Christus (Ephes. V, 14) .» Surge, tolle lectum tuum: habeas potestatem in carne tua; dominare corpori tuo: tu porta, tu rege, tu dirige: tibi serviat, tibi obediat, tibique amodo per omnia subjiciatur. Et vade in domum tuam: revertere in patriam tuam; reduc in patriam carnem tuam, quia ipsa te ejecit de patria tua ⁜ (252) . Videntes autem turbae timuerunt, et glorificaverunt Deum, qui dedit potestatem talem hominibus.

XXX. Et cum transiret inde Jesus vidit hominem sedentem in telonio Matthaeum nomine, et ait illi: Sequere me: et surgens secutus est eum. Sic enim de se beatus Matthaeus, quasi de alio loquitur. Quod et Moysen et quosdam alios fecisse legimus, humilitatem docentes, et vanam gloriam amputantes ⁜ (253) . Vocatur autem alio nomine Levi, quod pene idem significat: Matthaeus enim donatus, Levi appositus interpretatur ⁜ (254) . Appositus namque apostolorum ordini pro magno munere sanctae Ecclesiae donatus est. Et bene quidem de telonio vocatur, ut qui publica vectigalia colligebat, nos quoque tributa solvere doceat. Quid enim aliud nos in hoc Evangelio docet, nisi quae, et qualia, et quomodo tributa nostra Domino reddamus? In cunctis enim quae jubente Domino agimus, nihil aliud facimus nisi quia tributa [Col. 0150D] persolvimus. Et factum est discumbente eo in domo, ecce multi publicani, et peccatores venientes discumbebant cum Jesu et discipulis ejus. Ait enim Lucas (cap. V, 29) , quia fecit ei magnum convivium [Col. 0151A] Levi in domo sua: unde factum fuisse puto, ut publicani, et caeteri ejusdem ordinis homines, illuc ad convivium convenirent. Verumtamen neque illud convivium, neque illum conventum publicanorum sine aliqua significatione fuisse, intelligendum est. Illud enim convivium quod tunc Levi Domino praeparavit, hoc Evangelium significabat, 49 quod postea scripsit, cujus deliciis nunc in Christo animae nostrae reficiuntur. Ad hoc autem quia Judaei venire noluerunt. publicani et peccatores introire compulsi sunt. Unde alibi Dominus ait: «Quia nemo illorum qui vocati sunt gustabit coenam meam. Et videntes pharisaei dicebant discipulis suis. Quare cum Publicanis et peccatoribus manducat Magister vester?» (Luc. XI, 24.) Similiter [Col. 0151B] enim et fideles quidam adversus beatum Petrum postea scandalizati sunt, eo quod Cornelio incircumciso communicaverit (Act. XI, 2) :; quibus et ipse rationem reddidit, sicut et Dominus istis rationem reddere non est dedignatus. Ait enim: Non est opus valentibus medicus, sed male habentibus: ac si dicat: Ad sanandum veni, non ad manducandum; medicus sum, non conviva: imo ideo conviva quia medicus ⁜ (255) . Hoc genus morbi nusquam tam bene sicut in convivio sanatur. Unde Apostolus ait: «Factus sum infirmis tanquam infirmus, ut infirmos lucri facerem (I Cor. IX, 22) .» Non enim dedignatur Christus eos in convivio recipere, quorum mortalitatem non est dedignatus assumere. Reficit exterius corpora, reficit interius mentes. Non potest [Col. 0151C] ibi esse fames, ubi est panis vivus qui de coelo descendit. Panis igitur famelicis detur; de quibus dicitur: «Et famelici saturati sunt (I Reg. II, 5) .» Medicus subveniat infirmis, qui aliter sanari non possunt. «Euntes autem dicite quid sit; quia misericordiam volo et non sacrificium:» hoc enim in Osee scriptum est ⁜ (256) . Quod si Pharisaei intellexissent, nequaquam misericordiae patrem de misericordia reprehendissent. Quae sit autem haec misericordia, subdidit, dicens: Non enim veni vocare justos, sed peccatores. Quod enim peccatores vocantur et salvantur, misericordia est; quod vero illi reprobantur qui se justos esse injuste arbitrantur, justitia est. Non potuit autem salvari mundus [Col. 0151D] per sacrificium; salvatus vero est per misericordiam; quia Christi sacrificium misericordia fuit.

XXXI. Tunc accesserunt ad eum discipuli Joannis dicentes: Quare nos et Pharisaei jejunamus frequenter, discipuli autem tui non jejunant? Et ait [Col. 0152A] illis Jesus: Nunquid possunt filii sponsi lugere quandiu cum illis est sponsus? Venient autem dies, cum auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt Bene, inquit, facitis quia jejunatis, neque ego jejunium reprehendo, quo caro domatur, luxuria vincitur, et daemonia pelluntur. Quia igitur discipuli mei modo non jejunant, mysterium est magnumque sacramentum ⁜ (257) : Isti sunt dies nuptiarum: sponsus adest, convivia praeparantur, ubique laetitia, ubique organa resonant, et psalterium jucundum cum cithara. Illa enim convivantium exsultatio, aeterni illius convivii exsultationem significabat, qua tandem de ipsius summi boni praesentia omnes sancti reficientur. Venient autem dies cum sponsus auferetur ab eis, illi scilicet in quibus suscipietur [Col. 0152B] in coelis, et tunc jejunabunt. Et quasi aliquis diceret: Si nuptiarum dies sunt, si nova et spiritualia convivia praeparata sunt, si haec quae agis sacramenta sunt; quare et istos non invitus, quare tantorum sacramentorum hos quoque non facis esse participes? Ad quod ipse: Quia nolunt; quia non ad discendum sed ad reprehendendum venerunt; quia veteribus pannis induti sunt; quia vestes nuptiales non habent; quia utres veteres ferunt, qui novum vinum retinere non valent; quia vino veteri inebriati vinum novum abominantur. dicentes: Vetus melius est. Et hoc est quod ait: Nemo autem immittit commissuram panni rudis in vestimentum vetus; tollit enim plenitudinem ejus a vestimento, et pejor scissura fit. Neque mittunt vinum novum [Col. 0152C] in utres veteres; alioquin rumpuntur utres, et vinum effunditur, et utres pereunt; sed vinum in utres novos mittunt; et ambo conservantur. In hoc igitur docemur, quia secundum audientium capacitatem sermonem nostrum atque doctrinam temperare debemus. Pharisaei namque quibus tunc Dominus loquebatur, adhuc secundum legis veteris doctrinam et observantiam salvari poterant, quibus si nova sacramenta mox Dominus pandere voluisset, scandalizati potius quam aedificati discederent ⁜ (258) . Prius igitur paulatim erant innovandi, et sic tandem ad Agni nuptias vocandi.

XXXII. Haec eo loquente ad eos, ecce princeps unus accessit et adorabat eum dicens ⁜ (259) : Domine, filia mea modo defuncta est; sed veni, impone manum super eam, et vivet. Quid enim per hunc principem nisi Abraham, Isaac et Jacob, Moysen, et Aaron, et caeteros illius populi principes intelligamus, qui semper pro filiae 50 suae, id est Synagogae ⁜ (260) [Col. 0153A] morte, et caecitate ad Dominum accedunt et intercedunt? Rogant igitur Dominum ut veniat, imponat manum super eam, et vivet. Omnes enim patriarchae et prophetae hoc orabant; omnes Christi adventum exspectabant et desiderabant. Venit tandem Dominus Jesus, sed pro itineris longitudine nondum ad puellam pervenit, nondum super eam manum posuit, adhuc mortua jacet. Ipse tamen ad eam vadit, et simul cum eo discipuli ejus. Quotidie enim ad hujus puellae resurrectionem, quotidie ad Synagogae conversionem propinquamus: prius tamen altera mulier sanabitur, quam ad istam perveniamus; quia «cum plenitudo gentium introierit, tunc Israel salvus net (Rom. IX, 26) .» Sed quid est, filia mea modo defuncta est? Quid est modo? Modo, [Col. 0153B] inquit, venisti, modo praedicare coepisti, modo filia mea defuncta est. Venit medicus, venit sanitas et vita; et quando sanari debuit, tunc defuncta est filia mea. Nisi enim venisses et locutus ei fuisses, peccatum non haberet; nunc autem excusationem non habet de peccato suo (Joan. XV, 22) . Sic igitur mortua est filia mea; sed veni, impone manum super eam, et vivet. Et surgens Jesus sequebatur eum, et discipuli ejus. Merito enim iste princeps vocatur Jairus, quem Jesus sequitur et discipuli ejus: Jairus enim illuminatus ⁜ (261) interpretatur. Unde bene patriarchas et prophetas significat, quorum oculos illuminavit: quibus «incerta et occulta sapientiae suae (Psal. L, 8) » mysteria revelavit. Hos autem sequitur Jesus et discipuli ejus, quia eadem via [Col. 0153C] misericordiae et justitiae gradiuntur omnes: et quod illi praenuntiarunt, hoc isti facere et adimplere contendunt. Illi loquendo et prophetando praecedunt, isti agendo et confirmando sequuntur. Et ecce mulier quae sanguinis fluxum patiebatur duodecim annis, accessit retro et tetigit fimbriam vestimenti ejus. Quae est enim haec mulier, nisi Ecclesia gentium ⁜ (262) ? Ad Synagogam sanandam venerat Dominus, hoc enim ipse ait: «Non sum missus nisi ad oves, quae perierunt domus Israel (Matth. X, 6) .» Et ecce mulier quae sanguinis fluxum patiebatur, et secundum legem immunda dicebatur, accessit retro, et tetigit fimbriam vestimenti ejus, et sanata est. Fluxum enim sanguinis patiebatur, quia in suorum peccatorum sanguine versabatur; quia sanguine, [Col. 0153D] rapina et occisione nutriebatur. Retro accessit, non in facie stetit, cum timore et verecundia venit. Unde Apostolus ait: «Quem ergo fructum habuistis tunc, in quibus nunc erubescitis?» (Rom. VI, 21.) [Col. 0154A] Vestimentum tetigit, incarnationis ejus mysterium credidit; Christi namque vestimentum humanitas est, qua divinitas induta, videri non poterat. Dicebat autem intra se: Si tetigero tantum vestimenta ejus, salva ero. Haec autem, ut alii evangelistae dicunt, omnem substantiam suam in medicos erogaverat, et nihil profecerat, sed deterius habuerat. Per hos enim medicos, ariolos et philosophos intelligere possumus, quorum persuasionibus caeteri credentes, et a fidei veritate aberrantes, ad animae sanitatem attingere non valebant, quia longe est a peccatoribus salus. Animae autem substantia et divitiae, virtutes sunt et mores honesti; quas illi quidem amittunt, qui fidem et spem suam in vanitatibus ponunt. At Jesus conversus et videns eam [Col. 0154B] dixit: Confide, filia, fides tua te salvam fecit: et salva facta est mulier ex illa hora ⁜ (263) . «Impossibile est sine fide placere Deo (Hebr. XI, 6) .»—«Credidit Abraham Deo et reputatum est illi ad justitiam (Jac. II, 23) ;»—«Justus autem ex fide vivit (Hebr. X, 38) .»—«Sancti per fidem vicerunt regna (Hebr. XI, 33) .»—«Si habueritis fidem sicut granum sinapis (Matth. XVII, 19) ;» montes transferre poteritis. «Omnia possibilia sunt credenti (Marc. IX, 22) .» Magna est igitur fides, quam sic ubique Dominus commendat, secundum fidem suam unicuique tribuens. Et cum venisset Jesus in domum principis Pharisaeorum, et vidisset tibicines et turbam tumultuantem, dicebat: Recedite, non est enim mortua puella sed dormit: et deridebant eum multi. Quod enim [Col. 0154C] tunc temporis factum est in una puella, hoc in fine temporum futurum est ut fiat in tota Synagoga. Tunc enim veniet Dominus Jesus cum discipulis suis in domum principis Pharisaeorum; quia tunc Christi fidem et apostolorum doctrinam suscipiet omnis multitudo Judaeorum. Tunc enim, jubente Domino, tibicines et tumultuans turba recedet, quoniam tunc littera suaviter, sed infructuose et inutiliter auditus hominum demulcens, ejusque amatores cessabunt. Quid enim nisi tibicines erant Scribae et Pharisaei legem et prophetas ad litteram exponentes, et quid dicerent non intelligentes? Tibia enim dulcem sonum 51 sine intelligentia reddit. Recedant igitur tibicines, recedat omnis turba tumultuans recedant garruli perstrepentes, voce frementes, et nihil intelligentes. [Col. 0154D] Non est enim mortua puella, sed dormit. Iste cantus mortuorum est. Quandiu has tibias audivit Synagoga, mortua fuit; imo istae tibiae eam interfecerunt: «Littera enim occidit, spiritus autem [Col. 0155A] vivificat (II Cor. II, 6) .» Littera igitur recedat, spiritus accedat, suscitet dormientem, faciat intelligentem, et consoletur utrumque parentem. Sed qui sunt illi stulti qui Dominum deridebant, nisi illi qui resurrectionem non credebant? Et quidem multos tales et esse et fuisse et futuros esse, non dubitamus. Et cum ejecta esset turba, intravit, et tenuit manum ejus, et surrexit puella. Nondum igitur ejecta est turba, nondum surrexit Synagoga, adhuc turbatur, adhuc in littera delectatur. Surget autem, quando veniet Jesus, quando intrabit ad eam, et tenebit manum ejus. Tunc enim Jesus intrabit ad eam, quando fugata litterae vetustate, haec novi sacri Evangelii verba scribentur in corde ejus. Et tunc quidem dicere poterit: «Tenuisti manum [Col. 0155B] dexteram meam, et in voluntate tua deduxisti me, et cum gloria assumpsisti me (Psal. LXXII, 24) .»

XXXIII. Et transeunte inde Jesu, secuti sunt eum duo caeci clamantes et dicentes: Miserere nostri, Domine, fili David. Cum autem venisset domum, accesserunt ad eum caeci, et dicit eis Jesus: Creditis quia possum hoc facere vobis? Dicunt ei: Utique, Domine. Tunc tetigit oculos eorum dicens: Secundum fidem vestram fiat vobis; et aperti sunt oculi illorum. Clamant caeci, et nondum illuminantur, sequuntur Jesum usque ad domum, interrogantur de fide, respondent se credere, tangit eorum oculos Jesus, et illuminantur. Caecus enim est omnis infidelis: duo caeci sunt gentilis et Judaeus ⁜ (264) . Sed si audita Christi virtute jam credere incipiunt, ipsum credere, [Col. 0155C] clamare est. Jam quodammodo fide clamant, jam cordis clamore dicunt: Miserere nostri, fili David. Si vera sunt quae de te audivimus, miserere nostri, fac nos intelligere veritatem, et illumina oculos nostros. Bene quidem clamant, bene orant, bene incipiunt sequi Jesum. Restat igitur, ut domum veniant, ut ad Ecclesiam festinent: ibi enim illuminantur caeci, ibi vera lux invenitur, ibi Christus Dominus noster auditur. Sed quid dicit? Sequitur: Creditis quia possum hoc facere vobis? Hoc enim tunc Jesus dixit per se, hoc et modo per membra sua in Ecclesia dicit. Venit catechumenus ad Ecclesiam, legitur ei Symbolum, legitur ei fides catholica; interrogatur si ita credat: respondet se credere. Et [Col. 0155D] tunc quidem Jesus tangit oculos ejus, tunc illuminat mentem ejus, tunc baptizatur, tunc illuminatur. Nisi enim respondisset credo, non baptizaretur, et nisi baptizaretur non illuminaretur. In his igitur duobus caecis docuit nos Salvator noster, quid in aliis omnibus agere debeamus: quomodo eos recipere, quomodo interrogare, quomodo eos illuminare oporteat. [Col. 0156A] In eo vero quod ait: secundum fidem vestram fiat vobis, manifeste significat, quia nemo salvatur, nisi per fidem. Unde et alibi dicit: «Qui crediderit et baptizatus fuerit salvus erit (Marc. XVI, 16) .» Non dixit simpliciter salvus erit qui baptizatus fuerit; sed qui crediderit et baptizatus fuerit. Salvantur enim parvuli baptizantium fide, qui postquam fidem intelligunt, jam non salvantur nisi sua fide. Prosunt enim orationes et eleemosynae, prosunt sacrificia et alia beneficia, sed fidelibus. Et comminatus est illis Jesus dicens: Videte ne quis sciat; illi autem exeuntes diffamaverunt eum in totam terram illam. Rem quodammodo impossibilem videtur jubere Dominus. Quomodo enim hoc celare poterant, nisi oculos absconderent? Quod si oculos abscondissent, quid [Col. 0156B] eis lumen noviter restitutum profuisset? Quid igitur? Dicemus eos inobedientes, qui Christi gloriam praedicantes, eum in totam illam terram laudabiliter diffamaverunt ⁜ (265) ? Et primum quidem hoc eos defendit; quia non se ipsos, sed Dominum laudabant, neque de suscepto lumine gloriabantur. Sic enim et Apostolus ait: «Non nosmetipsos praedicamus sed Dominum Jesum (II Cor. IV, 5) .» Deinde vero quia aliud significabat: non enim vult Dominus ut bona quae agimus, ideo agamus, ut videantur ab hominibus. Qui enim hoc faciunt, receperunt mercedem suam. Haec est igitur causa cur ea quae gloriose agit pluribus in locis, celare praecipiat.

XXXIV. Egressis autem illis, ecce obtulerunt ei hominem mutum daemonium habentem: et ejecto daemone ⁜ (266) , locutus est mutus: et miratae sunt turbae dicentes: Nunquam apparuit sic in Israel: Pharisaei autem dicebant: In principe daemoniorum ejicit daemonia. Alii sani recedunt, alii sanandi accedunt. Nunquam desunt in 52 quibus suae virtutis potentiam Dominus ostendat. Et ecce, inquit, obtulerunt ei hominem mutum daemonium habentem. Nunquam significatione carent opera Christi: duplici semper virtute muniuntur, dum in uno multi illuminantur, et in uno multi sanantur. Quis enim est iste homo mutus? Nunquid unus est tantum? Multi enim homines muti in hoc muto significantur. Mutus est omnis homo, qui a daemonio possidetur. Hoc autem ex eo probatur quia ejecto daemone locutus est mutus [Col. 0156D] ⁜ (267) . Et iste quidem mutus non ideo dicitur mutus quod omnino non loquatur, sed quod male et non bene loquatur: nescit enim bona dicere, nescit in Dei laudibus labia aperire. Hic enim si convertatur, si ad poenitentiam redeat, mox videbis mutum loquentem, Deum laudantem, se ipsum accusantem, et veritatem praedicantem. Quis hoc non [Col. 0157A] miretur? Est enim haec «immutatio dexterae Excelsi (Psal. LXXVI, 11) .» Miseri Pharisaei qui hoc in principe daemoniorum fieri arbitrantur, quasi plus posset princeps daemoniorum, quam princeps hominum et angelorum.

XXXV. Et circuibat Jesus omnes civitates et castella docens in Synagogis eorum, et praedicans Evangelium regni; et curans omnem languorem, et omnem infirmitatem. Hoc igitur erat opus Salvatoris nostri: ad hoc venerat ut doceret, ut Evangelium regni Dei praedicaret, ut errantes ad viam veritatis converteret, ut omnem languorem et infirmitatem interius exteriusque curaret. Videns autem turbas misertus est eis, qui erant vexati, et jacentes sicut oves non habentes pastorem. Hoc est enim quod Petrus [Col. 0157B] apostolus ait: «Eratis enim sicut oves errantes; sed conversi estis nunc ad pastorem et episcopum animarum vestrarum (I Petr. II, 25) .»

XXXVI. Tunc dicit discipulis suis; messis quidem multa, operarii autem pauci. Rogate ergo Dominum messis, ut mittat operarios in messem suam. Tantus enim est ager quantus et mundus ⁜ (268) . Multa est igitur messis, quia multi sunt homines: pauci sunt operarii, quia pauci sunt praedicatores. Vult autem Dominus rogari, ut mittat operarios in messem suam, quatenus fideles sui non solum de operatione, verum etiam de affectu et voluntate remunerentur. [CAP. X.] Et convocatis duodecim discipulis suis dedit illis potestatem spirituum immundorum, ut ejicerent eos; et curarent omnem languorem, et omnem infirmitatem. [Col. 0157C] Non mirum si reges, et principes, tyrannos et potentes, Christi discipuli vincere potuerunt; qui super ipsos malignos spiritus eorum imperatores et dominos potestatem susceperunt. Et modo quidem episcopi et sacerdotes hoc agunt in animalibus quod tunc apostoli in corporibus operabantur ⁜ (269) : nam et spiritus immundos ejiciunt, et hominum mentes ab omni aegritudine curant, et animas jam defunctas ad vitam resuscitant. Cur enim Dominus et discipuli ejus corpora sanabant subito moritura, nisi ut per hoc sanaretur anima in aeternum victura? Neque enim credidissent, nisi signa et prodigia vidissent. Hoc enim ipse Dominus ait: «Nisi signa et prodigia videritis, non creditis (Joan. IV, 48) .» Si vero non credidissent, ad salutem animae pervenire non potuissent. [Col. 0157D] Majus est igitur animam sanare quam corpus, quoniam majus est illud quod per se fit, quam illud quod per aliud fit. Duodecim autem apostolorum nomina haec sunt: primus Simon qui dicitur Petrus, et Andreas frater ejus, Jacobus Zebedaei et Joannes frater ejus, Philippus et Bartholomaeus, Thomas, et [Col. 0158A] Matthaeus publicanus, Jacobus Alphaei et Taddaeus, Simon Cananaeus, et Judas Scariothes, qui et tradidit eum. Hos duodecim misit Jesus praecipiens eis et dicens: In vias gentium ne abieritis, et in civitates Samaritanorum ne intraveritis, sed potius ite ad oves quae perierunt domus Israel. Ideo enim Dominus ait: Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel; quia per se et sui corporis praesentiam Judaeos praedicare venerat, gentiles vero per apostolos et doctores. Unde et discipulis suis, quibus modo in vias gentium ire, et in civitates Samaritanorum introire interdicit, postea praecipit dicens: «Ite in universum mundum, praedicate Evangelium omni creaturae ⁜ (270) .» Prius igitur Judaeos, deinde gentiles vocare voluit. Samaritani autem secuti Jeroboam [Col. 0158B] idola coluerunt: unde hic non immerito gentibus aggregantur. Euntes autem praedicate dicentes: quia appropinquavit regnum coelorum. Tollatur igitur regnum malorum; destruatur et pereat regnum daemoniorum; quia jam in terris aedificatur regnum sanctorum, quia jam nobiscum inter nos habitat rex Angelorum. Hujus sermonis haec erit probatio: Infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemones ejicite, gratis accepistis, gratis date: haec enim non humana sunt, sed divina, non terrena sunt, sed 53 coelestia. Quis itaque coelorum regnum, coelorumque regem et Dominum adesse dubitet, cum in nomine Jesu infirmitas fugiat, mors pereat, vita et sanitas redeat, lepra recedat, et maligni spiritus qui hominibus dominabantur, ab hominibus excludantur? [Col. 0158C] Gratis accepistis, gratis date. Hoc audiant Simoniaci; hoc audiant illi qui sancti Spiritus gratias emere et vendere non timent. Sed dicit Simoniacus; ego gratis non accepi, gratis dare non possum. Si gratis non accepisti, a Domino non accepisti; Dominus enim nulli dat nisi gratis. Noli igitur dare neque gratis, neque non gratis: non enim tibi ista dicuntur: Nolite possidere aurum, neque argentum neque pecuniam in zonis vestris, non peram in via, neque duas tunicas, neque calceamenta neque virgam: Dignus est enim mercede sua ⁜ (271) : his enim verbis omnis cupiditatis et avaritiae occasio tollitur, omne superfluum amputatur, et sola necessaria conceduntur. His denique expeditur via, fugit timor, crescit securitas: unde non immerito [Col. 0158D] quidam ait: Cantabit vacuus coram latrone viator. Sed quare peram vel sacculum ferant, quibus de crastino cogitare non licet? In his enim reponitur et custoditur quod in futurum reservatur: sed quid reponet, qui nihil sibi reservat? Neque vero duas tunicas ferant, quatenus expeditius currant, et [Col. 0159A] onere inutili et superfluo non graventur. In una enim tunica tantum vestimenti intelligitur, quantum ad frigus arcendum unicuique sufficere possit. Virga vero et calceamenta in Marco concedi, in Matthaeo et Luca intercedi videntur. Verumtamen quia dixit, neque duas tunicas, et statim calceamenta supposuit, possumus intelligere, ut neque calceamenta ferant duplicia ⁜ (272) ; sive etiam illa calceamenta non ferant, quibus caeteri homines utebantur; sed quoddam aliud, calceamentorum genus iter agentibus habile, quo pes non constringitur ⁜ (273) , et planta salva custoditur. Et hoc quidem Marcus significare videtur dicens: «Sed calceatos sandalis (Marc. XVI, 15) ;» hoc enim non addidisset, nisi aliquam distantiam eos ab aliis in calceamentis habere non [Col. 0159B] voluisset. Si quis autem hoc aliter interpretari velit, hoc in eo sit; verumtamen evangelistas nemo putet esse contrarios. Et ego quidem non crediderim, Dominum calceamenta penitus interdixisse, cum caeteris corporis membris indumenta concesserit, quae non tantum laboris ut pedes patiuntur: praesertim cum Apostolus dicat: «Calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis (Ephes. VI, 15) .» De virga vero quid dicemus? Dicunt alii neque virgam: dicit Marcus nisi virgam. Hoc autem nisi secundum diversa tempora distinguatur, solvi non potest, si tamen de eadem virga intelligatur ⁜ (274) . Virga enim ad pastores pertinet: pastores enim apostoli nondum erant. Nondum enim Petro dictum fuerat: «Pasce oves meas (Joan. XXI, 17) :» nondum Spiritus [Col. 0159C] erat datus, quia Jesus nondum fuerat glorificatus. Nondum eis sensum Dominus aperuerat, ut Scripturas intelligerent. Nondum igitur erant pastores, quia nondum noverant pascere oves. Nondum igitur virgam ferebant. Neque enim decebat, ut virgas ferrent, cum adhuc ille Pastor omnium maximus inter eos corporaliter conversabatur. Virgam igitur et pastoris officium eo tempore susceperunt, quo eis a Domino dictum est: «Ite in universum mundum; praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. XVI, 15) .» Non est igitur inconveniens, quod virgam ferre et non ferre dicantur, siquidem haec secundum diversa tempora intelliguntur. Quod autem ait: Dignus est operarius mercede sua; tale [Col. 0159D] est ac si diceret: Nihil nisi Evangelium feratis, in eo laborate, de ipso vivite, dignus est enim operarius mercede sua. Unde Apostolus: «Si nos vobis spiritualia seminavimus, non magnum est, si carnalia vestra metamus (I Cor. IX, 11) .» Itemque: [Col. 0160A] «Non alligabis os bovi trituranti (II Tim. V, 8; XXV, 5) .»

XXXVII. In quamcunque autem civitatem aut castellum intraveritis, interrogate quis in ea dignus sit, et ibi manete, donec exeatis. Ibi, inquit, manete: ubi? in domo illius qui dignus est. In hoc enim vagandi licentia tollitur, et de domo in domum transire prohibetur ⁜ (275) . In una domo manete, ibi vobis ministret qui ministrare velit. Intrantes autem in domum salutate eam dicentes: Pax huic domui, et siquidem fuerit domus digna, veniet pax vestra super eam; si autem non fuerit digna, pax vestra ad vos revertetur. Merito enim pacem offerunt qui Christum praedicant: «Ipse enim est pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. II, 24) .» Ubi non est pax et [Col. 0160B] concordia, ibi Christus manere, et habitare non potest: unde scriptum est: «Et factus est in pace locus ejus (Psal. LXXV, 3) .» Illa 54 igitur domus est digna pace ⁜ (276) , quae digna est ut in ea habitet Christus; si autem non fuerit digna, pax vestra ad vos revertetur. Quomodo enim ad eos revertitur quod ab eis non recessit? Revertitur quidem, quia major fit, et quodammodo duplicatur, dum bonum quod in se sentiunt esse, majus quoque esse desiderant. Unde fit ut mercedem suscipiant non solum de pace quam habuerunt, verum etiam de illa quam aliis obtulerunt. Sic igitur pax quam praedicant, feta et duplicata ad eos revertitur. Et quicunque non receperit vos neque audierit sermones vestros; exeuntes foras de domo vel de civitate, excutite pulverem [Col. 0160C] de pedibus vestris. Quicunque, inquit, vos non receperint, vobisque charitatis et misericordiae viscera non aperuerint, neque vestros sermones et fidem quam praedicatis audierint et crediderint, relinquite illos, separamini ab illis, exite de medio illorum, et excutite pulverem de pedibus vestris; ut de illorum infidelitate et impietate, de illorum sordibus et immunditia, de illorum iniqua operatione et terrena conversatione nihil vobis adhaereat, vestrosque pedes et sancta itinera commaculet ⁜ (277) . Propter hoc enim dicitur: «Qui lotus est, non indiget, nisi ut pedes lavet (Joan. XIII, 10) .» Hoc autem erit illis in testimonium, quoniam iniqui et reprobi fuerunt, et a sanctorum consortio sint expulsi, «tanquam [Col. 0160D] pulvis, quem projicit ventus a facie terrae (Psal. I, 4) .» Amen dico vobis tolerabilius erit terrae Sodomorum, Gomorrhaeorum in die judicii, quam illi civitati. Per quod utique intelligitur, quod illi qui audita veritate acquiescere noluerunt, graviori poenae [Col. 0161A] subjiciantur, quam illi quibus veritas nuntiata non fuit ⁜ (278) .

XXXVIII. Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum. Scitis et bene scitis utriusque naturam. Ad patiendum itis; patientiam et innocentiam custodite. Non vos defendatis, quia oves estis; saeviant illi, quia lupi sunt. Estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. De serpente namque dicit Moyses, quia «callidior erat cunctis animantibus terrae (Gen. III, 1) .» ⁜ (279) Serpentes autem et maligni spiritus, et iniqui homines vocantur, quoniam et venenosi sunt, et recto itinere non incedunt. Sicut igitur illi prudentes sunt in malo, sic et vos, dicit Dominus, prudentes estote in bono. Videte, ne vos decipiant astutia sua, quia «filii hujus [Col. 0161B] saeculi prudentiores sunt filiis lucis in generatione sua (Luc. XVI, 8) .» Prudentes igitur estote, sed ita prudentes ut simplicitatem non amittatis ⁜ (280) . Sitis autem simplices sicut columbae: Simplex, inquit, sine fraude, sine veneno, sine dolo, sine felle, omnique amaritudine sit prudentia vestra. Cavete autem ab hominibus; tradent enim vos in conciliis, et in Synagogis suis flagellabunt vos, et ad reges, et praesides ducemini propter me, in testimonium illis et gentibus. Cavete, inquit, vobis ab hominibus: ibi prudentia necessaria erit, ne vos decipiant, ne vos seducant, ne vos minis et flagellis, ne vos blanditiis et persuasionibus a veritate deviare faciant ⁜ (281) . Multis enim modis vos tentabunt, multis argumentis, multisque insidiis vos decipere conabuntur. [Col. 0161C] Tradent enim vos, flagellabunt vos, ad reges et praesides ducent vos: hoc autem propter me, quatenus et illis et cunctis gentibus testimonium detis de me. Cum autem tradent vos, nolite cogitare quomodo aut quid loquamini; dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini: non enim vos estis qui loquimini, sed spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis. Securus enim ad praelium vadit, qui talibus armis et sub tali principe pugnat. Securus et ille ad concilium pergit, qui tali prolocutore causam suam defendit. Cum enim sanctorum triumphos legimus, saepe philosophos et sapientes a puellis et hominibus illiteratis superatos fuisse audimus. Hoc autem quis faciebat, nisi Spiritus sanctus qui loquebatur in eis? Tradet autem frater fratrem in mortem, et pater [Col. 0161D] filium: et insurgent filii in parentes, et morte eos afficient, et eritis odio omnibus, propter nomen meum. Haec autem prophetia, quia jam completa est, expositione non indiget; ipsa enim ejus adimpletio, expositio fuit. Qui autem perseveraverit usque in finem, [Col. 0162A] hic salvus erit. Omnis enim homo in eo judicatur in quo invenitur. Quacunque hora conversus fuerit, vita vivet, et non morietur. Sed forte exspectas ut convertaris in ultima hora. Audi quid Dominus dicat: «Vigilate, quia nescitis diem neque horam (Matth. XXV, 13) .» Illi igitur qui ultimam horam sic exspectant, falli possunt; qui vero in bono perseverant, falli non possunt. Nunquam enim nisi in bono judicantur qui semper in bono inveniuntur.

XXXIX. Cum autem persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam. Amen dico vobis non consummabitis civitates Israel donec veniat illius hominis. Ubique patientiam et innocentiam Dominus docet: non resistere, sed fugere admonet. 55 Fugite, inquit, malos, fugite persecutores, fugite in aliam [Col. 0162B] civitatem; non enim deerunt vobis civitates, ad quas fugere possitis ⁜ (282) . Prius enim veniet Filius hominis, prius ad judicium revertetur, quam vos omnes civitates Israel consummetis et ad fidem convertatis. Mea exempla vos doceant, ad me respicite, quod in me fieri videtis, hoc in vobis me formidetis: Non est enim discipulus super magistrum, nec servus super dominum suum. Qui me offendere et persequi non timent, vos quoque offendere et persequi non timebunt. Sufficit discipulo, ut sit sicut magister ejus, et servo sicut dominus ejus. Hoc autem dicit de se ipso: se magistrum et dominum vocat. Si enim magister indoctus fuerit, non sufficit discipulo ignorantia magistri: et si dominus pauper et miser fuerit, non sufficit servo miseria domini: [Col. 0162C] si enim sufficeret, nil amplius quaereret. Quod itaque hoc de se ipso et non de alio dicat, etiam sequentia manifestant. Ait enim: Si patrem familias Beelzebub vocaverunt, quanto magis domesticos ejus? Ipse est enim paterfamilias, cujus familia est omnis Ecclesia; de quo tamen Judaei dicere non timuerunt: «In Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia (Luc. XI, 15) .» Ne ergo timueritis eos: quia nec ego timui, sed patienter cuncta sustinui. Haec autem quae dico operta sunt, nondum videntur, de futuris loquor: omnia tamen suo tempore manifestabuntur: Nihil enim opertum quod non revelabitur, et occultum quod non sciatur. Unde Apostolus: «Nolite, inquit, ante tempus judicare, quo ad usque veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum, [Col. 0162D] et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5) .» Quod dico vobis in tenebris, dicite in lumine. Quod in aenigmate et in figura auditis, quod vobis in consiliis manifesto, dicite palam et aperte ⁜ (283) . Et quod in aure auditis praedicate super tecta. In [Col. 0163A] aure enim auditur; quod secrete et quasi sub silentio dicitur: latent autem quae sub tecto sunt. Super tecta igitur praedicare, est in aperto et cunctis audientibus loqui. Et nolite timere eos qui occidunt corpus. Praedicate, inquit, evangelizate, officium vestrum implete; multi quidem erunt qui vos persequentur, qui vos affligent, et occident, sed nolite timere eos qui occidunt corpus. Occidunt enim quod mortale erat: nam etsi non occiderent, moreretur tamen. Animam autem non possunt occidere. Anima enim immortalis est; quae dum peccat, moritur, et a vera vita quae Christus est, separatur, gladiis tamen occidi non potest. Sed potius eum timete qui potest et animam et corpus perdere in gehenna. Illi in solo corpore, hic in corpore et [Col. 0163B] anima potestatem habet: illorum poena cito transit, istius nunquam finitur: illi quoque nec in ipso corpore potestatem habuissent, nisi hoc eis a Domino datum fuisset. Nonne duo passeres asse veneunt, et unus exilis non cadit super terram sine Patre vestro? Si igitur illi qui tam vili pretio venduntur, sine Dei voluntate vel permissione cadere non possunt, quanto magis vos qui empti estis pretio magno, et Christi sanguine redempti estis? Vestri autem et capilli capitis omnes numerati sunt. Saeviant tyranni quantum velint, nullo tamen tormentorum genere vos delere et consumere poterunt. Non est autem ei difficile capillos numerare, cui difficile non fuit creare ⁜ (284) . In hoc autem quod eorum capillos numeratos esse dicit, totam hominis substantiam resurgere, [Col. 0163C] et nihil de ea perire significat: si enim omnes capilli numerati sunt, omnesque resurgent; quare etiam non toti resurgent? Quis enim credat, ut capillus ex parte resurgat, et ex parte pereat? Sed fortasse inconveniens tibi esse videtur, ut tam longi capilli in homine resurgant. Necesse quidem est ut totus homo resurgat, sed non est necesse ut tota hominis substantia in ea parte resurgat ubi prius in corpore fuerat. Sicut enim in vasis aureis et argenteis, quae iterum conflantur, materia quidem tota servatur, partium tamen positio non eadem servatur, ut quod videlicet in fundo vel in summitate prioris vasis fuerat, hoc in eisdem subsequentis partibus fiat; ita et in homine substantia quidem [Col. 0163D] tota resurget, tota tamen in eisdem partibus necessario non resurget. Ac per hoc nihil superfluum, nihil minus, nihil indecens et inconveniens resurget in homine: quod enim in aliis partibus superabundat, aliis partibus supplementum dabit. Nolite ergo timere, multis passeribus et pluris pretii et meliores [Col. 0164A] estis vos. Qui itaque de illis curam habet, multo magis vos non deseret neque derelinquet. Omnis ergo qui confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo qui est in coelis: qui autem negaverit me coram hominibus, negabo et ego eum coram Patre meo qui est in coelis. Determinanda sunt eloquia Salvatoris nostri; nam neque 56 omnes confitebitur Dominus qui eum confitentur; neque omnes negabit qui eum negant ⁜ (285) . Ipse enim dicit: Non omnis qui dicit mihi, Domine Domini intrabit in regnum coeloram. Beatus quoque Petrus qui eum negavit, nequaquam ab eo negabitur. De illis igitur intelligatur, qui in tormentis positi, in ejus nominis confessione usque ad mortem firmiter fideliterque persistunt. Qui enim timore mortis [Col. 0164B] Deum negant, nisi digna poenitentia satisfecerint, dubium non est quin pereant in aeternum. Omnia enim haec illis dicuntur, qui pro Christi nomine persecutionem patiuntur.

XL. Nolite ergo arbitrari quia venerim mittere pacem in terram; non veni mittere pacem, sed gladium. Quid est igitur quod Psalmista ait: «Orietur in diebus ejus justitia et abundantia pacis (Psal. LXXI, 7) :» cum ipse Dominus dicat, non veni mittere pacem? Venit enim Dominus mittere pacem, venit et destruere pacem; venit mittere pacem inter bonos, et gladium inter malos et bonos. Pacem enim habebant illi de quibus dicitur: «Multitudinis autem credentium erat cor unum et anima una (Act. IV, 32) :» in talibus igitur orta est abundantia [Col. 0164C] pacis. Sed quid est quod Apostolus ait: «Si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus pacem habentes?» (Rom. XII, 18.) Si enim cum omnibus hominibus pacem habere debemus; inter quos gladium Salvator noster mittere venit? Debemus quidem pacem habere cum malis, ut eos diligamus, eos ad salutem animae invitemus, et nihil mali eis tractemus. Sit tamen gladius et discordia inter nos et illos, ut eos non imitemur, eorum fidem et facta non sequamur, eorumque consiliis iniquis non consentiamus ⁜ (286) . Venit igitur Dominus mittere pacem, sed illam, qua boni inter se conveniunt, non autem venit mittere illam, qua mali inter se in malo concordant. Unde et subditur: Veni enim separare [Col. 0164D] hominem adversus patrem suum, et filiam adversus matrem suam, et nurum adversus socrum suam, et inimici hominis domestici ejus. Omnes enim isti in malo concordabant, omnes isti pacem et concordiam in malo habebant. Hanc pacem non venit mittere Dominus; hanc concordiam non approbat [Col. 0165A] Jesus. Isti sunt, inter quos non pacem sed gladium mittit; gladium utique separationis, ut aliis in infidelitate persistentibus, alii ad fidem convertantur. Unde fit ut qui prius erant domestici hominis, ejusdem postea inimici fiant, et quasi hostem eum persequantur ⁜ (287) . Et ne forte aliquis diceret: Rem valde difficilem, o Domine, et quodammodo intolerabilem jubes, ut videlicet a fratribus et filiis et parentibus tantopere separemur; subdidit dicens: Qui amat patrem aut matrem plusquam me, non est me dignus; et qui amat filium aut filiam plusquam me, non est me dignus. Et amplius, ac si diceret super haec: Qui non accipit crucem suam, et sequitur me, non est me dignus. Qui enim accipit crucem suam et sequitur Christum, non solum plus quam patrem [Col. 0165B] et matrem, et filium et filiam Christum diligit, verum etiam plus quam se ipsum. Se ipsum autem dico, vitam suam: qui enim vitam suam pro Christo ponere non timet, plus utique diligit Christum quam vitam suam. Crucem autem accipere dicit, non lignum crucis portando, sed ejus passionem imitando, sive etiam per abstinentiam carnem domando et cruciando: in cruce enim omnia tormentorum genera designantur. Unde et cruciari dicitur qui quomodolibet affligitur. Crucem autem ferebat Apostolus qui ait: «Mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est et ego mundo (Galat. VI, 14) .» Qui invenit animam suam, perdet illam, et qui perdiderit animam suam propter me, inveniet eam. [Col. 0165C] Animam enim hoc in loco pro vita posuit, quoniam omnis vita nostra in anima est. Alii igitur in hoc saeculo vitam suam inveniunt, quoniam amore hujus vitae non quaerunt aliam vitam; et isti quidem simul perdent utramque vitam. Alii vero sua sponte perdunt hanc vitam, quia amore alterius vitae pro nihilo ducunt istam vitam: et isti igitur quia perdiderunt hanc vitam, in vitam aeternam custodient, et possidebunt aeternam vitam. Quid est enim in vitam aeternam, nisi in aeternum? Qui recipit vos me recipit. Dixit enim superius, quia tolerabilius erit terrae Sodomorum vel Gomorrhaeorum in die judicii, quam illi civitati, quae non receperit eos. Nunc autem, quantam gratiam a Domino consequantur [Col. 0165D] qui eos recipiunt, ostendit, quia, inquit, vos membra mea estis et ego in vobis sum: Qui recipit vos, me recipit. Similiter autem, quia ego et Pater unum sumus, et ego sum in Patre et Pater in me: 57 qui me recipit, recipit eum qui me misit. Unde manifestum est, quia et Patrem et Filium, totamque Trinitatem recipit, qui Dei nuntium [Col. 0166A] veneratur et recipit: qui vero Dei ministro injuriam facit, Deo omnipotenti Trinitati inseparabili injuriam facit. Mittitur autem Filius a Patre, quia una est eademque voluntas totius sanctae et individuae Trinitatis, qua Dei Filius in mundum missus et incarnatus est. Qui recipit prophetam in nomine Prophetae, mercedem Prophetae accipiet. Ille enim recipit prophetam in nomine prophetae, qui non affectu carnis eum recipit, sed quia Christi fidem prophetat et nuntiat: ideoque accipiet mercedem prophetae, quoniam eamdem mercedem habebit iste de receptione quam propheta de prophetia ⁜ (288) . Qui igitur Dei sacerdotes pro Christi nomine veneratur et recipit, mercede sacerdotum non privabitur. Et qui recipit justum in nomine justi; id est, quia justus [Col. 0166B] est, mercedem justi accipiet. Merito enim justitiae mercedem accipiet, qui in tantum justitiam diligit, ut omnibus hominibus ex affectu serviat, in quibus justitiam esse cognoscit. Et quicunque potum dederit uni ex minimis istis calicem aquae frigidae tantum in nomine discipuli; amen dico vobis, non perdet mercedem suam. Non tantum, inquit, de majori obsequio, sed de minimo quoque mercedem suscipient, quicunque in nomine discipuli vobis servierint. Multi enim serviunt episcopis et sacerdotibus, non quia episcopi et sacerdotes sunt, sed quia temporalem aliquam retributionem ab eis exspectant. Isti autem non serviunt in nomine discipuli. Si igitur hic mercede caruerint, ibi propter hoc mercedem non habebunt. [CAP. XI.] Et factum est cum consummasset [Col. 0166C] Jesus praecipiens duodecim discipulis suis, transiit inde, ut doceret et praedicaret in civitatibus eorum. Eorum namque civitates eas dicit, in quibus prius apostoli habitaverant, id est Capharnaum, Corozaim, et Bethsaidam, de quibus in sequentibus loquitur.

XLI. ⁜ (289) Joannes autem cum audisset in vinculis opera Christi, mittens duos de discipulis suis ait illi; tu es qui venturus es, an alium exspectamus? Joannes Baptista in vinculis et in carcere positus, cum audisset miracula quae Dominus operabatur, intelligens jam sibi diem mortis imminere, voluit eum quasi magistrum interrogare de his quae sibi adhuc incerta videbantur. Misit igitur ad eum duos de di [Col. 0166D] scipulis suis, qui ejus verba Christo referrent. Hi autem quid dixerint, audiamus. Joannes, inquiunt, Baptista misit nos ad te dicens: Tu es qui venturus es, an alium exspectamus? Ego quidem non puto Joannis discipulos intellexisse, quid hac illorum magistri interrogatione significaretur ⁜ (290) : sicut neque in Christi responsione quaestionem intellexerunt esse [Col. 0167A] solutam. Tu es, inquit, qui venturus es? Ego quidem vado, ego ad patriarchas et prophetas in infernum descendo: sed nunquid tu quoque ibi venturus es? Debeo te illuc venturum illis annuntiare, sicut te jam venisse mundo annuntiavi? Descendes illuc per te, an alium exspectamus missum a te? Timeo enim hoc credere de te, nisi hoc certum fiat mihi a te. Valde quidem te humiliasti, an fortasse plus te humiliabis? Quid dicam illis? quid nuntiabo? Et respondens Jesus ait illis: euntes renuntiate Joanni quae audistis et vidistis: caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, mortui resurgunt, pauperes evangelizantur. Et beatus est qui non fuerit scandalizatus in me. Quid enim aliud Dominus in hac sua responsione significabat, nisi quia [Col. 0167B] hoc prophetarum oraculum per se complere non abhorreret, sicuti nec alia quae de eo prophetae predixerant? Ite, inquit: dicite Joanni quae audistis et vidistis: in ipsa enim hora, ipsisque videntibus, ut Lucas testatur, fecit Dominus multas virtutes. Et tale erat, ac si diceret; in mundum veni, carnem assumpsi, baptizari volui; nunc autem praedico, nunc pauperes ad fidem converto, caecos illumino, mortuos suscito; et caetera facio, quae me facturum esse prophetae nuntiarunt. Qui igitur in aliis omnibus prophetarum testimonia confirmo et compleo, absit ut in hoc uno faciam eos esse mendaces. Beatus enim qui non fuerit scandelizatus in me. Beatus, qui fideliter firmiterque crediderit quaecunque scripta sunt, et prophetata de 58 me. Qui [Col. 0167C] enim non horrui virginis uterum, non utique horreo crucem subire, neque horreo ad inferna descendere. Cloaca mundi est infernus; lux tamen stercore non inquinatur. Mundus transeo per immundum, mundus totum compleo mundum. Descende igitur secure, Praecursor mihi es, vade et praecurre, nuntia gaudium fidelibus meis: cito sequar, et liberabo eos. Considera modo, quanta laetitia locus ille tenebrarum, locus ille doloris, et moeroris, considera, inquam, quanta laetitia quantoque gaudio exultaverit, quando ibi beatus Joannes haec verba narrare coepit. Illis autem abeuntibus, coepit Jesus dicere ad turbas de Joanne. Bene autem illis abeuntibus: si enim illis praesentibus de Joanne talia loqueretur, [Col. 0167D] poterat fortasse adulatione notari ab his qui non Deum, sed hominem eum esse credebant. Quid existis in desertum videre? arundinem vento agitatam? Non est arundo Joannes; columna est, non [Col. 0168A] movetur vento, non quatitur timore, non flectitur adulatione, uno eodemque vultu respicit et illos qui eum laudant, et illos qui eum vituperant. Sic inimicos ut amicos diligit, sic potentes ut impotentes arguit. Vide igitur, quam caute Salvator noster et Joannis justitiam commendat, et se ipsum ab adulationis vitio defendit; dum eum quem laudat, nulla laude delectari dicit. Sed quid existis videre? hominem mollibus vestitum? Joannes enim, sicut legitur, pilis camelorum vestitus erat: qua in re apertissime ostendebat, quia et mundum istum ejusque concupiscentias pro nihilo ducebat. Insuper etiam, quia poenitentiam praedicabat, ut bonus magister, poenitentibus in se ipso poenitentiae simul exemplum et regulam dabat. Unde non immerito quidam ait:

XLII. ⁜ (297) Cui autem similem aestimabo generationem istam? Similis est pueris sedentibus in foro, qui clamantes coaequalibus dicunt: Cecinimus vobis et non saltastis; lamentavimus et non planxistis. Venit enim Joannes neque manducans, neque bibens, sed cilicio indutus et poenitentiam praedicans, in cunctis quae agit, lamentationem et tristitiam ostendit. Quem cum plangendo et jejunando deberent imitari, et poenitendo sequi debuissent, dicunt potius quia «daemonium habet.» Venit Filius hominis manducans et bibens, cantans et praedicans; cui cum saltare et congaudere debuissent, dicunt: Ecce homo vorax, potator vini, publicanorum et peccatorum [Col. 0170C] amicus ⁜ (298) . Neque igitur cantare, neque plangere volunt: neque jejunare, neque manducare eis placet. Quid igitur fiet? Quae his vel qualis medicina subveniet? Ille enim aeger qui medicum non audit, omnemque cibum fastidit, proximus est morti et desperationi. Et justificata est sapientia a filiis suis. Illi, inquit, quia stulti sunt, quia pueri sunt, quia veritatem non intelligunt, male loquuntur de me, dicentes me voracem, peccatorumque amicum: mihi tamen sufficit quod sapientiae filii me justificant, et quod filii mei, discipuli mei, veritatis aequitatisque amici, mihi testimonium reddunt. Non enim decet, ut ab aliis sapientia laudetur vel justificetur, nisi a filiis suis, nisi a sapientibus, nisi [Col. 0170D] ab his qui eam cognoscunt. Tunc coepit exprobrare civitatibus, in quibus factae sunt plurimae virtutes ejus, quia non egissent poenitentiam: Vae tibi, Corozaim, vae tibi, Bethsaida, quia si in Tyro et Sidone factae essent virtutes, quae factae sunt in vobis, olim in cinere et cilicio poenitentiam egissent! Verumtamen [Col. 0171A] dico vobis: Tyro et Sidoni remissius erit in die judicii, quam vobis. Quare hoc? Quia in vobis virtutes plurimae factae sunt, quia ipsam Veritatem per se loquentem et audistis et vidistis, ei tamen credere noluistis: in illis autem nihil horum factum est; quod si factum fuisset, jamdudum credidissent, et poenitentiam egissent. Hoc enim postea probatum est, quoniam Judaeis in sua infidelitate persistentibus, atque in sua malitia perseverantibus, non solum Tyrus et Sidon, verum et caeterae gentium civitates ad fidem conversae sunt. Et tu, Capharnaum, nunquid usque in coelum exaltaberis? Usque in infernum descendes; quia, si in Sodomis factae fuissent virtutes quae factae sunt in te, forte mansissent usque in hanc diem. Verumtamen dico vobis quia terrae Sodomorum [Col. 0171B] remissius erit in die judicii, quam tibi. In hac enim civitate pueros centurionis, socrum Petri, et hominem paralyticum, aliosque innumeros 60 sanavit Dominus, quae tamen in sua infidelitate sicut et aliae Judaeorum civitates, perduravit. Merito igitur in infernum descendet, quae utique ad coelum exaltari poterat, si Regi coelorum credere voluisset, qui eam elegit ad inhabitandum. Dominus autem, cui nihil incertum est, in sua locutione posuit forte ⁜ (299) , quod est adverbium dubitandi; ut humanis verbis sicut verus homo suum sermonem temperaret. Illae enim civitates propter peccata sua subversae sunt; in quibus si tantae virtutes factae fuissent, quantae sunt factae in Capharnaum, forsitan sicut Ninivitae ad poenitentiam conversae, mansissent [Col. 0171C] usque ad hanc diem. Ideoque minorem poenam, et majorem excusationem in judicio habebunt.

XLIII. In illo tempore respondens Jesus dixit: Confiteor tibi, Pater, Domine coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus et revelasti ea parvulis. Ita, Pater, quoniam sic fuit placitum ante te. Et bene quidem dicit, respondens Jesus; quamvis tunc a nullo interrogari videretur, quoniam omnis ejus locutio, responsio est, et solutio quaestionum ⁜ (300) . Quando enim ista dicebat, et mihi et tibi et omnibus de hac maxima quaestione dubitantibus, respondebat. Maxima enim questio est: quare Dominus alios elegerit, et alios reprobaverit? Maxima vero solutio est, quia ita placuit sibi. Haec enim in omnibus quaestionibus danda est, in quibus alia solutio [Col. 0171D] non invenitur. Confiteor, inquit, tibi, id est laudo te ⁜ (301) , benedico te, et magnificabo te, Pater, Domine coeli et terrae, qui dominaris in coelo et in terra. Sive etiam, ut alii codices habent: Pater, Domini coeli et terrae, in quo et Filius coeli terraeque Dominus esse probatur. Unde et statim subinferens ait: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo. Sed unde [Col. 0172A] laudo te? Quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus et revelasti ea parvulis. Abscondit enim Dominus suae virtutis redemptionisque secreta a sapientibus et prudentibus hujus saeculi, quoniam sapientia hujus mundi, stultitia est apud Deum; et revelavit ea parvulis; illis quibus Apostolus ait: «Nolite parvuli effici sensibus, sed malitia parvuli estote (I Cor. XIV, 20) ⁜ (302) .» Sicut enim idem apostolus ait: «Quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut perdat sapientia; et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia; et ea quae non sunt, ut ea quae sunt destrueret (I Cor. I, 27) .» Sed quare hoc? Quia ita placuit sibi. Ipse enim cujus vult, miseretur, et quem vult indurat: elegit Jacob quia voluit; reprobavit Esau quia voluit. Non est enim volentis [Col. 0172B] voluntas, neque currentis est cursus. Si bene volumus, Dei est; si bene currimus, ejusdem est. Sequitur: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo: ideoque coeli terraeque me quoque dominum esse non dubium est. Secundum hoc enim quod homo est, non solum Patre, sed etiam angelis minor est. Dicit igitur secundum hoc quod homo est, omnia mihi tradita sunt a Patre meo. Sed dicit aliquis: Quis es tu, vel quis est Pater tuus? Cui ipse: Nemo, inquit, novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare. Et ille: Si nemo novit Filium nisi Pater; ergo nec Spiritus sanctus novit Filium, nec ipse Filius novit se ipsum. Similiter autem nec Pater se ipsum novit, nec Spiritus sanctus eum novit, si solus Filius Patrem [Col. 0172C] novit. Sed non est ita ⁜ (303) . Quia enim idem sunt, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus; quidquid novit Pater, novit Filius, et Spiritus sanctus: et quidquid novit Filius, novit Pater et Spiritus sanctus: et quidquid novit Spiritus sanctus, novit Pater et Filius. Manifestum est igitur quia nemo novit Filium nisi Pater, id est nisi virtus et divinitas, quae est in Patre: et nemo novit Patrem nisi Filius, id est virtus et divinitas quae est in Filio. Similiter autem et de Spiritu sancto: una est enim virtus et divinitas trium, quia tres unum sunt. Ipsa igitur Trinitas essentialiter se ipsam novit, nemo vero alius eam novit, nisi cui Dei Filius eam voluerit revelare. Ipse est enim qui revelat mysteria, et pandit sacramenta. Ipse enim est Verbum et lux et sapientia [Col. 0172D] et veritas. Quid enim auditur nisi verbo? quid videtur nisi luce? quid intelligitur nisi sapientia? quid cognoscitur nisi veritate? Accedamus igitur ad eum ut illuminemur: audiamus eum dicentem: Venite ad me, omnes qui laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos. Haec enim refectio omnem indigentiam excludit, omnem sufficientiam inducit. Hanc [Col. 0173A] enim refectionem nondum habebant apostoli, cum dicerent: «Domine, ostende nobis Patrem et sufficit nobis (Joan. XIV, 9) .» Hanc et Moyses desiderans ait, «Si inveni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi faciem tuam (Exod. XXXIII, 5, 13) ,» ut sciam te. Unde et Psalmista: «Stitivit, inquit, anima mea ad Deum vivum: quando veniam et apparebo ante faciem Dei?» (Ps. XLI, 13.) Et Apostolus: «Cupio ⁜ (304) dissolvi, et esse cum Christo.» Qui igitur sic 61 reficiuntur, omnia eorum desideria complentur. Vocat autem eos qui animi aegritudine laborant et peccatorum pondere onerati sunt ⁜ (305) , quoniam non venit vocare justos, sed peccatores ad poenitentiam. Tollite, inquit, jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde. Deponite jugum [Col. 0173B] diaboli, quo onerati estis, et nolite jugum ducere cum infidelibus, neque cum eis laborare velitis in agro vanitatis: sed tollite jugum meum super vos, et humiliamini sub potenti manu Dei; et discite a me quia mitis sum et humilis corde; «Superbis enim Deus resistit, humilibus autem dat gratiam (I Petr. V, 6) .» Et cordis quidem humilitas vera est, quae vero in facie apparet, plerumque mentitur. Et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve est. Quid enim levius quam credere et baptizari? «Qui autem crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI, 16) . «Petrus quoque apostolus his qui circumcisionem et legem Moysi observare praedicabant, sic ait: «Quid tentatis Deum, imponere jugum super cervices [Col. 0173C] discipulorum, quod neque patres nostri, neque nos portare potuimus, sed per gratiam Domini Jesu credimus nos salvari (Act. XV, 10) .» Itemque: «Visum est Spiritui sancto et nobis nihil ultra imponere vobis oneris, nisi ut abstineatis vos ab immolatis simulacrorum et sanguine, et suffocato et fornicatione (Ibid., 28) .»

XLIV. [CAP. XII.] In illo tempore abiit Jesus Sabbato per sata: discipuli autem ejus esurientes coeperunt vellere spicas et manducare. Praecipit enim Moyses (Levit. XXIII, 25) ut si intraveris in segetem amici tui, franges spicas, et manu tua conteres, falce autem non metes. Id ipsum ergo significat, et quod Moyses jubet, et quod apostoli agunt. Et nos igitur per hanc Evangelii [Col. 0173D] segetem legendo et exponendo transeuntes, spicas frangamus, sententias aperiamus, et manu intelligentiae eas conterentes, esurientem animam tali cibo reficiamus ⁜ (306) . Hanc autem segetem illi falce metunt, qui per hunc et alios libros velociter legendo, discurrunt, et vel parum, vel nihil colligendo, intelligunt. Pharisaei autem videntes, dixerunt ei: Ecce discipuli tui faciunt, quod non licet eis [Col. 0174A] facere Sabbatis. Ac si dicerent Pharisaei: Licet quidem discipulis tuis spicas vellere et manducare, quoniam Moyses hoc dixit, Sabbato tamen hoc agere non licet, quoniam Moyses hoc interdicit. Moyses enim servile opus in Sabbato fieri prohibet. Est autem servile opus, si bene intelligatur, non quod servi faciunt, sed quod hominem servum facit: «Qui enim facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 34) .» Peccatum igitur est servile opus, quia facit hominem esse servum. Hoc igitur in Sabbato fieri non licet: spicas autem omni die et vellere et manducare licet: si enim non licuisset, Dominus prohibuisset. Bene igitur celebrat Sabbatum non qui vacat ab operibus, sed qui vacat a peccatis. At ille dixit eis: Non legistis quid fecerit David quando [Col. 0174B] esuriit, et qui cum eo erant, quomodo intravit in domum Domini, et panes propositionis comedit, quos non licebat ei edere, neque his qui cum eo erant, nisi solis sacerdotibus? Quid enim Salvatorem nostrum hac responsione egisse putamus; in qua apostoli quidem de Sabbati violatione defendi non videntur, et David cum pueris suis contra legem fecisse dicitur? Neque enim ideo reus defenditur, quia alius aeque reus invenitur. Quae enim defensio est Christi discipulis, quod David contra legis praeceptum propositionis panes comedit? An fortasse non habuit aliud quod responderet; et, ut dici solet, palum palo pellens, objectionem objectioni opposuit? Non est ita: sed, quia Pharisaei solam legis litteram attendebant, noluit eis Dominus spiritualis intelligentiae secreta revelare: [Col. 0174C] neque enim recepissent ea. Dedit igitur eis hoc testimonium, ut a discipulorum suorum reprehensione cessarent, vel simul cum eis David quoque reprehenderent, quod eis inconveniens esse videbatur: panes enim quos solis sacerdotibus comedere licebat, majora sanctarum Scripturarum mysteria significabant, quae illis solis revelanda sunt, qui sacerdotum fidem et intelligentiam habent. Fecit igitur David contra legem quantum ad litteram, non quantum ad spiritualem intellectum ⁜ (307) . Nam et ipse spiritualiter sacerdos erat: unde et de filiis ejus dicitur: Filii autem David sacerdotes erant, non quod sacerdotis officio fungerentur; hoc enim non licebat nisi filiis Aaron, sed quia regi erant familiares, et ejus secreta et consilia noverant. Sequitur: [Col. 0174D] Aut non legistis in lege, quia Sabbatis sacerdotes Sabbatum violant, et sine crimine sunt? Non enim poterant non violare Sabbatum illi, qui templo servientes ad ipsius templi ornatum et munitionem tam multa in Sabbato agere et praeparare necesse erat. Quare igitur sine crimine erant? Quia omne quod ad Dei servitium pertinet non est peccatum [Col. 0175A] ⁜ (308) . Dico autem vobis quia templo major est hic; et quia Dominus est Filius hominis 62 etiam Sabbati. Si igitur templum templique servitium sacerdotes a crimine liberare poterat, quanto magis ego discipulos meos? Praesertim cum ipsius Sabbati ego sim dominus, quod violatum esse causamini. Mei sunt discipuli, meum est et Sabbatum, utrorumque dominus ego sum. Meum est igitur inter eos componere pacem. Si autem sciretis, quid est misericordiam volo et non sacrificium, nunquam condemnassetis innocentes? Non enim sacrificio sed misericordia salvatus est mundus. Omnia enim legis sacrificia in illo sacrificio completa sunt, in quo, et per quod misericordia Domini plena est terra. Sicut igitur Dominus hoc tempore praefinito non vult sacrificium, [Col. 0175B] ita etiam non vult neomenias et Sabbatum, caeterasque secundum litteram legis observantias: finis enim legis Christus est. Cessent igitur Pharisaei defendere Sabbatum, et Christi discipulos, imo etiam ipsum Christum condemnare propter Sabbatum, de quo ipsi dicebant: Hic homo non est a Deo qui Sabbatum non custodit; quoniam non solum Sabbatum, verum etiam ipsum sacrificium quod per singula Sabbata fiebat, in Christo completum est, et jam ulterius fieri non licet.

XLV. Et cum inde transisset venit in Synagogam eorum. Et ecce homo habens manum aridam; et interrogabant eum dicentes, si licet Sabbato curare, ut accusarent eum. Miseri Pharisaei non intellexerunt ea quae modo superius Dominus dixerat. Si enim intellexissent, [Col. 0175C] nihil erat quod jam de Sabbato quaerere debuissent. Omnis autem homo manum aridam habet, qui eam ad bonum opus extendere non valet ⁜ (309) . Manum aridam habent avari, omnesque illi qui eleemosynas facere nolunt ⁜ (310) . Ipse autem dixit illis: Quis erit ex vobis homo, qui habet ovem unam, et si ceciderit haec Sabbatis in foveam, nonne tenebit et levabit eam? Quanto magis melior est homo ove? Itaque licebit Sabbatis benefacere. Tunc ait homini: Extende manum tuam: et extendit; et restituta est sanitati, sicut altera. Optima similitudo, et insuperabile argumentum: quod enim valet in minori, valet necessario et in majori. Est autem homo major et melior ove. Valeat igitur in homine quod valet in ove. Si ergo licet ovem Sabbatis a periculo liberare, [Col. 0175D] quare non licet Sabbatis hominem sanare? Manifestum est itaque, quia licet Sabbatis benefacere: et mox benefaciens sanavit hominem in Sabbato.

XLVI. Exeuntes autem Pharisaei consilium faciebant adversus eum, quomodo eum perderent. Jesus autem sciens, recessit inde, et secuti sunt eum multi, et curavit eos omnes. Quomodo enim non sciret nefandum consilium Pharisaeorum, qui novit cogitationes hominum, et occulta omnium secretorum. Recessit autem inde, non quod eos timeret; sed ut nos doceret: vult enim Dominus, ut ab illis recedamus, quos bonis monitis semper deteriores fieri videmus. Et secuti sunt eum multi. Sed quo fructu? Et curavit eos omnes. Si vis curari, si vis sanari, si vis a mortis periculo liberari, sequere, et imitare Jesum. Ipse enim neminem repellit, omnes sanat qui eum sequuntur. Et praecepit eis, ne manifestum eum facerent. Cur autem hoc praeceperit, et inde recesserit, [Col. 0176B] evangelista subinferens ait: Ut adimplereretur quod dictum est per Isaiam prophetam dicentem (Is. XLII, 3) ; ecce puer meus quem elegi, dilectus meus in quo bene complacuit animae meae; ponam Spiritum meum super eum, et judicium gentibus nuntiabit: non contendet, neque clamabit, neque audiet aliquis in plateis vocem ejus: arundinem quassatam non confringet, et linum fumigans non exstinguet; donec ejiciat ad victoriam judicium, et in nomine ejus gentes sperabunt. Venerat euim Dominus judicium gentibus nuntiare, et quomodo mortem fugerent, et vitam susciperent, consilium dare. Non autem ideo venerat, ut contenderet, ut clamaret, et litigaret, ut armis pugnaret. et fortitudine superaret. Ideoque recessit inde, et non solum recessit, [Col. 0176C] verum etiam occultum se esse voluit. Est autem vox ejus audita in plateis, cum humiliter verba vitae omnibus loqueretur. Non est autem audita, ut superbe, alicui minaretur. Et cum omnes suos adversarios uno verbo perdere posset, arundinem tamen quassatam non confregit, et linum fumigans non exstinxit. Per haec enim ⁜ (311) Pharisaeos significat, quos. Dominus tam facile confringere et exstinguere poterat, quam facile nos arundinem quassatam et jam pene fractam confringimus, et linum jam pene exustum exstinguimus, quod jam in se deficiente igne fumigare incipit. Hanc autem suae potentiae virtutem non ostendet Dominus, donec ejiciat et proferat judicium ad victoriam, id est donec in ultimo judicio se ostendat esse victorem. Et in nomine ejus gentes [Col. 0176D] sperabunt, in quem Judaei spem suam ponere noluerunt.

XLVII. Tunc oblatus est ei homo daemonium habens, caecus et mutus: et curavit eum, ita ut loqueretur et videret. Daemonium habet omnis homo qui in aliquo magno peccato perseverat ⁜ (312) : ideoque Apostolus nos admonet dicens: «Non regnet peccatum in vestro mortali corpore (Rom. VI, 12) .» Quandiu enim peccatum in homine regnat, et caecus et mutus est homo. Caecus quidem, quia non sequitur lucem. «Ego, inquit, sum lux mundi; qui sequitur me non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae (Joan. VIII, 12) .» Mutus vero quia peccatum suum confiteri nescit. Hic autem caecus et mutus si Domino offeratur, si ad poenitentiam convertatur, mox Jesus curabit eum, ita ut ejecto daemonio loquatur et videat. Loquatur utique non [Col. 0177B] vana, et inutilia, ut prius, sed sancta et religiosa, qualia loqui convenit Christianum. Videat autem non vanitates oculis corporis, sed lumen vitae et veritatis oculis cordis. Et stupebant omnes turbae. Unde stupebant? Quia mutus loquebatur. Sic enim mirabantur omnes quando beatus Paulus, qui prius daemonio plenus et caecus et mutus Ecclesiam Dei persequebatur, postea melius excaecatus, ad fidem conversus, aqua baptismi regeneratus, a Domino illuminatus, Synagogam ingressus, os in Christi laudibus aperiens, eum, quem persequebatur, clara voce praedicare coepit: «Stupebant autem omnes qui eum audiebant, et dicebant: Nonne hic est qui expugnabat eos in Jerusalem, qui invocabant nomen istud? Et huc ad hoc venit ut vinctos eos duceret ad [Col. 0177C] principes sacerdotum (Act. IX, 21) .» Sic igitur et tunc stupebant omnes turbae, et dicebant: Nunquid hic est filius David? Sciebant enim Judaei Christum de semine David esse venturum, qui eas quas nunc fieri videbant virtutes operaretur: ideoque alii dubitabant, alii vero credebant eum esse Christum. Pharisaei autem audientes dixerunt: Hic non ejicit daemones ⁜ (313) nisi in Beelzebub principe daemoniorum. Quis, Pharisaei, vos ista docuit? Nisi enim Beelzebub discipuli essetis, haec talia in ejus praeconio non diceretis. Videtis Jesum mortuos suscitare, caecos illuminare, leprosos mundare, omnes languores, omnesque infirmitates curare, et dicitis, quia in Beelzebub ejicit daemonia? Nunquid enim Beelzebub Deus muscarum ⁜ (314) haec aliquando facere potuit? [Col. 0177D] Jesus autem sciens cogitationes eorum dixit eis: Omne regnum divisum contra se, desolabitur, et omnis [Col. 0178A] civitas vel domus divisa contra se, non stabit; et si Satanas Satanam ejicit, contra se divisus est; quomodo ergo stabit regnum ejus? ⁜ (315) Si enim ita esset ut illi dicunt, jam quidem Beelzebub vires, principatum, et regnum penitus amisisset. Si enim contra se daemonia bellum gererent, aut parvas aut nullas contra homines vires haberent. Sed, quod pejus est, vix inveniuntur aliqui homines, qui tantam concordiam habeant in bono, quantam maligni spiritus habent in malo: cum enim sint infiniti et innumerabiles, omnes tamen in eo concordant, quod nihil nisi malum facere desiderant. Si igitur hanc iniquitatis concordiam non habuissent, et ad poenitentiam converti voluissent et potuissent, jam quidem regnum Beelzebub desolatum fuisset: hoc enim in [Col. 0178B] aliis regnis fieri videmus. Non est igitur ut illi dicunt: neque Satanas Satanam ejicit, quin potius omnes in omnibus sibi invicem auxiliantur. Unde etiam per beatum Job a Domino de diabolo dicitur (Job XLI, 6) : «Corpus illius quasi scuta fusilia, et compactum squamis se prementibus: una uni conjungitur, et ne spiraculum quidem incedit per eas: uni alteri adhaerebit, et tenentes se nequaquam separabuntur.» His enim verbis malignos spiritus tantam inter se concordiam habere designat, ut nullatenus ab invicem separari queant. Corpus enim diaboli totus ille malignorum spirituum exercitus intelligitur. Dicuntur autem scuta fusilia maligni spiritus, propter fortitudinem. Dicuntur et squamae se prementes, seque mutuo tenentes, sibique invicem [Col. 0178C] adhaerentes, propter mutuam concordiam et unitatem, quam habent in omni malitia et nocendi cupiditate. Utinam, si fieri posset, haec tanta illorum pax et concordia rumperetur, et regnum illud iniquitatis solveretur. Sequitur: Et si ego in Beelzebub ejicio daemonia, filii vestri in quo ejiciunt? Si inquit, de me talia cogitatis, quid dicitis etiam de discipulis meis? ⁜ (316) Scio enim quia non bene intelligitis de discipulis, qui tam nefanda cogitatis de Magistro. Hoc est enim quod superius dixerat: Si patremfamilias Beelzebub vocaverunt, quanto magis domesticos ejus? Dicuntur autem apostoli filii Pharisaeorum, 64 quoniam et ipsi, et caeteri omnes qui credebant resurrectionem, quam Pharisaei praedicabant, quasi patres et magistros, Pharisaeos habebant. [Col. 0178D] Unde etiam illius sectae eos fuisse intelligi potest. Haec enim secta caeteris melior erat, quamvis [Col. 0179A] et ipsa in pluribus bona non erat. Ideoque in Actibus apostolorum Paulus quoque apostolus clamasse legitur: «Pharisaeus sum; de spe, et resurrectione mortuorum ego judicor (Act. XIV, 6) .» Haec est igitur causa quare Christi discipuli Pharisaeorum filii dicantur. Sequitur: Ideo ipsi judices vestri erunt ⁜ (317) . Ipsi enim sedebunt super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel. Si autem ego in Spiritu Dei ejicio daemones, quod utique verum est, et dubitari non debet; igitur pervenit in vos regnum Dei. Ubi enim est Spiritus Dei, ibi est et regnum Dei. Alius autem evangelista dixit, in digito Dei; quod quid significet, hoc in loco aperitur ⁜ (318) . Vocatur autem digitus Dei Spiritus sanctus, propter multiplicem gratiarum divisionem; in nulla enim corporis parte [Col. 0179B] tanta divisio, quanta in digitis invenitur. Et tale est ac si diceret; ego quidem in Spiritu Dei et in virtute divinitatis daemones ejicio, quoniam mihi subditi sunt, quoniam in mea potestate sunt, quoniam mihi resistere non possunt, quoniam ligatos eos teneo et vinctos habeo. Et hoc est, quod ait: Aut quomodo potest quisquam intrare in domum fortis, et vasa ejus diripere, nisi prius alligaverit fortem? Et tunc domum ejus diripiet. Fortis enim erat diabolus, sed fortior ego sum; intravi in domum ejus, veni in hunc mundum, quem ipse ut domum propriam possidebat: sed prope est ut princeps hujus mundi ejiciatur foras; ligavi eum, vasa ejus diripui, et miseros homines quos ipse invaserat, de ejus servitute liberavi. Non est igitur ipse [Col. 0179C] mecum, neque congregat mecum, neque daemones ejicit mecum, non sanat homines, ut ego, non liberat, ut ego, non congregat oves neque ad vitae pascua ducit, sicut ego. Quid igitur facit? Vis audire quid? Spargit, dissipat, occidit, et quoscunque potest ad mortem et aeternam damnationem secum trahit. Hoc est enim quod dicit: Qui non est mecum contra me est; et qui non congregat mecum spargit. Ideo dico vobis: Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus; spiritus autem blasphemiae non remittetur. Blasphemastis, inquit, et contra veritatem locuti estis, quoniam quod in Spiritu Dei facio, in Beelzebub me facere dicitis. Agite igitur poenitentiam, si vultis, ut hoc peccatum et haec blasphemia remittatur vobis. Omne enim peccatum, omnisque [Col. 0179D] blasphemia remittetur hominibus, si se peccasse cognoverint, et poenitentiam egerint: Spiritus autem blasphemiae non remittetur hominibus. Illa enim blasphemia non dimittetur, quae superbiae spiritu inflata, vivificata, et roborata, ad poenitentiam non [Col. 0180A] inclinatur et humiliatur. Est autem blasphemia, dicere aliquid adversus Deum. Si igitur blasphemasti, moriatur in te blasphemia: moritur autem si spiritum amittit: spiritum utique superbiae, qui te humiliare et ad poenitentiam redire non patitur. Nunquam enim dimittitur peccatum, quandiu hoc spiritu vivificatur. Et quicunque dixerit verbum contra Filium hominis remittetur ei. Qui autem dixerit contra Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo neque in futuro. Christus enim Dominus noster et Filius Dei est et Filius hominis: Pharisaei autem contra eum verbum loquebantur dicentes: Hic non ejicit daemones nisi in Beelzebub principe daemoniorum. Tale est igitur ac si diceret: Si contra Filium hominis loquimini, et me, secundum hoc [Col. 0180B] quod homo sum et Filius hominis, hanc non habere potestatem ut daemonia possim ejicere, creditis, remittetur vobis ⁜ (319) . Si autem secundum hoc quod Deus sum, et in virtute Spiritus sancti, daemonia ejicere et alia omnia quaecunque volo me facero posse, non creditis, et in hac infidelitate perseveratis, non dimittetur vobis, neque in hoc saeculo neque in futuro. Multa enim peccata igne purgatorio post hanc vitam solvuntur et remittuntur. Minora igitur peccata facile solvuntur, majora vero, nisi digna poenitentia, non remittuntur. Digna vero poenitentia non tantum carnis maceratione vel temporis longitudine, quantum cordis contritione compensatur. Sequitur: Aut facite arborem bonam et fructum ejus bonum: aut facite arborem malam et fructum ejus [Col. 0180C] malum; si quidem ex fructu arbor cognoscetur. Hoc autem exponit: Progenies viperarum, quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali? Ex abundantia enim cordis os loquitur. Quia, inquit, mali et iniqui estis, non 65 est mirum si male loquimini. Ex sordido fonte sordidae aquae emanant. Fetor oris manifestat stercora cordis: quod enim in corde abundat, ore revelatur. Et hoc merito; qualis enim arbor, talis et fructus; si quidem ex fructu cognoscitur arbor. Dignum est igitur ut male loquamini, ne bonae arbores esse videamini. Bonus homo de bono thesauro profert bona; et malus homo de malo thesauro profert mala. Thesaurus hominis, est cor ejus: ibi enim et bona et mala reposita sunt: inde honestatis et turpitudinis, inde benedictionis et maledictionis verba prorumpunt. [Col. 0180D] Mali igitur Pharisaei de malo thesauro cordis sui mala proferentes, de Christo Domino nostro dicebant, quia in Beelzebub ejicit daemonia. Omnia enim haec verba huic uni sermoni respondent. Quare autem progenies viperarum dicantur, [Col. 0181A] ibi superius exposuimus, ubi a beato quoque Joanne «viperarum progenies» vocantur. Dico autem vobis quoniam omne verbum otiosum quod locuti fuerint homines, reddent rationem de eo in die judicii. Videte ergo quid de hac tanta blasphemia respondeatis, quam in Spiritum sanctum ore impio locuti estis ⁜ (320) . Est autem verbum otiosum, quod vel ratione caret vel utilitate. Rationem utique reddent de eo, nisi poenitentiam egerint pro eo; nullum est peccatum quod poenitentia deleri non possit. Ex verbis enim tuis justificaberis, et ex verbis tuis condemnaberis. Sic enim homo ex bonis verbis justificatur, et ex malis condemnatur; sicut ex bona operatione justificatur, et ex mala condemnatur. Scriptum est enim, «quia mors et vita in manu linguae (Prov. XVIII, 21) .» Et Psalmista: «Dixi: Custodiam vias meas; ut non delinquam in lingua mea (Psal. XXXVIII, 2) .» Utrumque ergo caveatur, quia in utroque peccatur.

XLVIII. Tunc responderunt ei quidam de Scribis et Pharisaeis, dicentes: Magister, volumus a te signum videre ⁜ (321) .Quanta est superbia Scribarum et Pharisaeorum, quanta est stultitia et infidelitas eorum! Non rogant, non humiliter postulant, sed inflato stomacho et erecta cervice dicunt: Volumus a te signum videre. Signa videre volunt, credere autem nolunt. Sed quare signa quaerunt, qui jam tot signa viderunt? ⁜ (322) Nunquid enim signa non sunt, quod mortui resurgunt, quod caeci illuminantur, leprosi mundantur, paralytici curantur, et daemones ejiciuntur? Omnia enim haec signa sunt. Unde et puerum [Col. 0181C] centurionis sanaturus Dominus, ait: «Nisi signa et prodigia videritis non creditis (Joan. IV, 48) .» Qui respondens ait illis: Generatio mala et adultera signum quaerit; et signum non dabitur ei nisi signum Jonae prophetae. Dum enim signa Pharisaei videre volunt, audiunt non immerito quod audire nolunt: generatio mala et adultera, quae toties idolis est fornicata, et deos gentium est secuta, signum quaerit. Judaei enim signa petunt, et Graeci sapientiam quaerunt. Et signum non dabitur ei, nisi signum Jonae prophetae. Magnum est enim signum Jonae prophetae, in quo Christi mors, sepultura et resurrectio [Col. 0182A] ⁜ (323) , in quo Judaeorum perditio et laus gentium significatur. Sicut enim fuit Jonas in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus, ita erit Filius hominis in corde terrae tribus diebus, et tribus noctibus. Quis enim scire posset, quomodo in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus Jonas fuisset, nisi hanc similitudinem Dominus dedisset? Si enim Jonas ita fuit in ventre ceti, sicut Christus in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus, manifestum est quod unum diem integrum ibi complevit, et alterius die: finem, alteriusque principium. Tantum enim fuit Christus in corde terrae. Sed quid est in corde terrae, nisi in sepulcro? ⁜ (324) Christi namque sepulcrum, quia de lapide est, non immerito cordi assimilatur. Sic est enim lapis in terra, quasi cor in corpore. [Col. 0182B] Quia igitur tribus diebus et tribus noctibus secundum humanitatem Salvator noster in sepulcro jacuit, merito tantumdem in corde terrae fuisse dicitur. Sexta namque feria Christi corpus in sepulcrum positum est. Fuit igitur sexta feria in sepulcro; die vero Dominico de sepulcro resurrexit: erat itaque in sepulcro. Manifestum est ergo quia tribus diebus fuit in corde terrae; siquidem prima et sexta feria et toto Sabbato fuit in sepulcro. Nemo enim dicit oculum non esse in corpore, quia non est in toto corpore. Nemo igitur dicat Christum tribus diebus in sepulcro non fuisse, quia totis ex integro 66 tribus diebus ibi non fuit ⁜ (325) . Nam neque totus Christus hoc spatio temporis ibi fuit, tamen Christus ibi fuit, quia ejus caro ibi fuit. Videamus modo qualiter [Col. 0182C] etiam tribus noctibus ibi fuerit. Fuit enim Christi corpus in sepulcro tota illa nocte quae sequitur sextam feriam, et tota illa quae sequitur sabbatum: de tertia vero nihil habemus. Quaeramus igitur eam, si forte invenire valeamus. Nam etsi eam invenire non possem, tres tamen fuisse non dubitarem, quia tres eas esse Veritas dixit, quae utique mentiri non potuit. Ego enim hanc tertiam noctem non dimensione temporis dici puto, sed quadam noctis similitudine. Sic enim caecos quia in tenebris sunt semper in nocte esse dicimus. Sic et de civitate sancta Jerusalem dicitur, quia «nox non erit in ea,» quoniam [Col. 0183A] tenebrae non erunt ibi. Non solum igitur temporis et horarum dimensionem, sed etiam tenebras noctem vocamus ⁜ (326) . Unde et in Genesi dicitur: Quia vocavit Deus lucem, diem; et tenebras, noctem (cap. I, 5) . Hanc igitur tertiam noctem et ipsam continuam habuit Jonas in ventre ceti, quia, quandiu ibi fuit, semper in tenebris fuit. Huic autem illas duas addamus quae non similitudine sed proprie noctes dicuntur, et erunt tres. Tribus igitur noctibus fuit Jonas in ventre ceti, una quidem quantum ad se, qui nihil diei ibi sentiebat, duabus vero quantum ad coeli volubilitatem: sicut e contra quantum ad se, nulla die fuit ibi, quantum vero ad coeli volubilitatem, tribus diebus ibi fuit. Similiter autem et de Christo intelligatur; quantum enim ad se, Christi corpus una [Col. 0183B] nocte in sepulcro fuit, quia usque ad diem Dominicum in tenebris et in morte jacuit, in quo redeunte anima et recepto lumine, a mortuis resurrexit. Fuit autem ibi et aliis duabus noctibus secundum temporis spatium et dimensionem, quae simul junctae tres noctes faciunt. Sequitur: Viri Ninivitae surgent in judicio cum generatione ista, et condemnabunt eam, quia poenitentiam egerunt in praedicatione Jonae; et ecce plus quam Jonas hic. Bene quidem dicit cum generatione ista, quia sicut Apostolus ait: «Omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur (I Cor. XV, 51) .» Omnes enim, sive boni sive mali, astabimus ante tribunal Christi: condemnabunt autem Ninivitae Judaeos, quia eorum exemplo damnabuntur, quoniam non egerunt poenitentiam in praedicatione [Col. 0183C] Christi, sicut illi in praedicatione Jonae; qui non solum minor, verum etiam servus est Christi. Similiter autem et Regina Austri surget in judicio cum generatione ista, et condemnabit eam, quia venit a finibus terrae audire sapientiam Salomonis: et ecce plus quam Salomon hic. Regina Austri Ecclesiam gentium significat, quae ex omnibus mundi partibus Christi fidem et sapientiam audire et recipere venit.

XLIX. Cum immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca arida, quaerens requiem et non invenit. Tunc dicit: Revertar in domum meam unde exivi. Et veniens invenit eam vacantem, scopis mundatam, et ornatam. Tunc vadit, et assumit septem alios spiritus [Col. 0184A] secum nequiores se, et ingressi habitant ibi; et fiunt novissima hominis illius pejora prioribus. Sic erit generationi huic pessimae. Hanc autem similitudinem ideo Dominus dedit, ut Judaeorum generationem ⁜ (327) malam et adulteram, propter duritiam suam et cor impoenitens, non solum a Ninivitis, verum etiam ab aliis gentibus merito damnandam esse ostenderet: quoniam haec impia generatio poenitere nescit, sed quotidie se ipsa deterior fit, cujus novissima, pejora prioribus fient. Hoc enim ipsi significabant cum de Salvatore nostro dicerent: «Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII, 25) .» Sic igitur erit generationi huic pessimae, sicut illi homini qui ab immundo spiritu possidetur. Cum enim immundus spiritus exierit ab homine, ambulat [Col. 0184B] per loca arida quaerens requiem et non invenit. Facile enim malignus spiritus et intrat in hominem et exit ab homine: quoties enim homo vel cogitatione, vel operatione nefandum aliquod agit, diabolus adest; si vero ex corde poenitere incipiat, diabolus exit. Exiens autem ambulat per loca arida et inaquosa, eos videlicet tentando qui malitiae et voluptatis 67 humorem non habent; in quibus requiem non invenit, quoniam fluxa et humida quaerit. Unde et de eo dicitur, «sub umbra dormit in secreto calami, et in locis humentibus ⁜ (328) ,» quibus loca genitalia significantur ⁜ (329) . Tunc dicit: Revertar in domum meam unde exivi. Quia enim in bonis requiem habere non potest, ad malos redit. Tentare namque bonos diabolus potest, requiem autem [Col. 0184C] in eis habere non potest; quoniam nunc eorum orationibus, nunc eorum fletibus, nunc eorum eleemosynis, aliisque similibus sollicitatur, movetur, et pellitur. Veniens autem in domum suam, invenit eam vacantem. Vacantem quidem, quia non invenit ibi charitatem, nec fidem rectam, nec humilitatem, nec patientiam, nec justitiam, nec misericordiam, nec caetera quibus sanctorum animae muniuntur ⁜ (330) . Qualem igitur eam invenit? scopis mundatam et ornatam: talem eam invenit qualem invenire desiderat. Invenit enim eam malis scopis mundatam, et malis ornamentis ornatam: malae scopae quae virtutes pellunt, et vitia relinquunt, malae scopae quae pavimenta dissipant, et pulverem non ejiciunt. [Col. 0185A] Luxuria vero, fornicatio, voluptas, superbia, avaritia, discordia, omnisque immunditia ornamenta diaboli sunt: his autem ornamentis invenit eam ornatam. «Tunc igitur vadit et assumit septem alios spiritus secum nequiores se, et ingressi habitant ibi.» Non sufficit ei ut solus talem domum possideat; socios quaerit: spatiosus est locus; multis indiget habitatoribus. Sed qui sunt isti septem spiritus? quare etiam septem? quare nequiores? Quia enim septem sunt gratiae Spiritus sancti, quibus omnis anima ad fidem convertitur, et conversa defenditur: ideo iniquus iste septem spiritus illi contrarios secum assumpsit, quibus adversum eas domum suam tueatur. Opponens videlicet spiritum stultitiae contra spiritum sapientiae, et contra spiritum [Col. 0185B] intellectus spiritum vertiginis et insaniae: contra spiritum consilii spiritum temeritatis: contra spiritum fortitudinis spiritum inconstantiae et timoris: contra spiritum scientiae spiritum inscientiae: contra spiritum pietatis spiritum impietatis: contra spiritum timoris Domini spiritum contemptus et odii. Infelix illa anima in qua isti spiritus regnant, et cui isti dominantur. Isti enim quodammodo nequiores illo sunt qui eos conduxit; quoniam isti in hac vita animam corrumpunt, ille vero post hanc vitam animam cruciat; ille tentat, isti occidunt; ille januas aperit, isti intromissi cuncta perdunt et dissipant. Ille hominem tentare et vexare potest, animam vero nisi per istos occidere non potest, Sic igitur isti sunt nequiores illo, quia plus [Col. 0185C] nocent isti quam ille. Ille enim consiliando et tentando est nequior, isti agendo et corrumpendo sunt nequiores: illi Apostolus hominem tradidit «in interitum carnis (I Cor. V, 5) :» de istis vero dicit: «Non regnet peccatum in vestra mortali carne (Rom. VI, 12) .» Non est igitur mirum si fiunt novissima hominis illius pejora prioribus; cum prius uno, et postea septem prematur daemonibus.

L. Adhuc eo loquente ad turbas, ecce mater ejus et fratres stabant foris, quaerentes loqui ei. Fratres enim ejus, beatae Mariae nepotes dicit ⁜ (331) , Jacobum scilicet et Joseph, et Judam et Simonem: mos est enim divinae Scripturae quoscunque propinquos, fratres vocare. Dicit autem ei quidam: Ecce mater tua et fratres tui foris stant quaerentes te. [Col. 0185D] At ipse respondens dicenti sibi ait: Quae est mater mea, et qui sunt fratres mei? Et extendens manum in discipulos suos dixit: Ecce mater mea et fratres mei: quicunque enim fecerit voluntatem Patris mei qui in coelis est, ipse meus frater et soror [Col. 0186A] et mater est. Cum extraneis loquitur Jesus mater ejus et fratres foris stant: isti cum eo in domo sedent, illi eum foris exspectant. Non vocat hoc a mysterio; alicujus rei significatio est; usque hodie namque videmus Jesum cum extraneis loqui. Cum extraneis enim loquitur Jesus, quando Gentium populo hoc Evangelium legitur: mater autem ejus Synagoga et frater ejus Judaei foris stant ⁜ (332) . Foris quidem quia in Ecclesia non sunt; exspectant eum tamen, et cum eo loqui desiderant: ut enim Apostolus ait: «Zelum Dei habent, sed non secundum scientiam (Rom. X, 2) .» Verumtamen non loquentur cum eo, neque videbunt eum, nisi ipsius domum intraverint, et in Ecclesia baptizati fuerint. Nullum autem sibi Dominus alium dicit esse [Col. 0186B] propinquum, nisi eos qui Patris ejus voluntatem faciunt. Eos autem et matrem et fratres vocat, quoniam quasi matrem et fratres eos diligit. Et his quidem verbis apertissime monstratur quod carnali amori spiritualis amor praeferri debet. Eo enim amore et fratres, omnesque propinquos 68 nostros diligere debemus, quo matrem et fratres suos Christus dilexit. Diligebat enim eos, non quia magis secundum carnem propinqui erant, sed quia Patris ejus voluntatem magis faciebant. Ille igitur est Christo propinquior, qui melior.

LI. [CAP. XIII.] In illo die exiens Jesus de domo, sedebat secus mare: et congregatae sunt ad eum turbae multae, ita ut in naviculam ascendens sederet; et omnis turba stabat in littore. In illo, inquit, die, [Col. 0186C] quo mater ejus et fratres foris stabant, exiens Jesus de domo, sedebat secus mare. Longus est iste dies; nondum enim finitus est, quoniam adhuc mater ejus et fratres foris stant. Quotidie autem Jesus de domo exit, ut ab his qui extra sunt videatur, audiatur, et cognoscatur: extra enim sunt quicunque baptizati non sunt. ⁜ (333) Sedet autem Dominus secus mare, id est juxta baptismatis aquas: ibi multae turbae congregantur ad eum; multi enim et innumerabiles quotidie ad baptismum conveniunt. Sed ubi sedet? In navicula: haec enim navicula unusquisque sacerdos et episcopus intelligitur. Per hos enim modo loquitur, per hos baptizat, et turbas docet. Ab his extra domum fertur: ab his, ignotis ex extraneis revelatur. Omnis autem turba stat in [Col. 0186D] littore. Tandiu enim omnis turba in littore stat, donec audita praedicatione in Christum credat, ad mare descendat, et aquis baptismi lavata resurgat.

LII. Et locutus est eis multa in parabolis dicens: Ecce exiit qui seminat seminare semen suum: et dum seminat, quaedam ceciderunt secus viam; et venerunt volucres et comederunt ea. Alia autem ceciderunt in petrosa ubi non habebant terram multam, et continuo exorta sunt, quia non habebant altitudinem terrae: sole autem orto aestuaverunt, et quia non habebant radicem, aruerunt. Alia autem ceciderunt in spinas, et creverunt spinae, et suffocaverunt ea. Alia autem ceciderunt in terram bonam, et dabant fructum, aliud centesimum, aliud sexagesimum, aliud tricesimum. Qui habet aures audiendi audiat. Totam parabolam posuimus; quam, quia Dominus ipse eam edidit, exposuit, ejus expositionem audiamus, neque aliam, quod utique non licet, in ea quaeramus. Et accedentes discipuli dixerunt ei: Quare in parabolis loqueris? Qui respondens ait illis: Quia vobis datum est nosse mysterium regni coelorum, illis autem [Col. 0187B] non est datum. Vobis, inquit, qui creditis, vobis qui fidem habetis, vobis qui veritatem diligitis, vobis, qui non carnalia sed spiritualia quaeritis, vobis datum est nosse mysterium regni coelorum: illis autem non est datum. Quare? Quia non credunt; quia spiritualia non quaerunt: scriptum est enim: «Nisi credideritis non intelligetis. Qui enim habet dabitur ei, et abundabit; qui autem non habet, et quod habet auferetur ab eo.» Qui enim habet fidem sicut vos habetis, ei dabitur et nosse mysterium regni coelorum, et abundabit in scientia et omni bono. Qui autem fidem non habet, etiam id quod habet auferetur ab eo; quatenus infelix et nudus de hoc mundo exiens, nihil ei remaneat, nisi peccatum [Col. 0187C] et poena peccati ⁜ (334) . Ideo in parabolis loquor eis, quia videntes non vident, et audientes non audiunt, neque intelligunt. Merito enim in parabolis eis loquitur Dominus, qui videntes exterius virtutes et miracula quae ipse operatur, non vident tamen oculis cordis, neque credunt ipsum esse Christum. Unde ipse ait: «Si opera non fecissem in eis, quae nemo alius fecit, peccatum non haberent (Joan. XV, 24) .» Et audientes verba vitae et salutis quae illis annuntiat, non audiunt tamen auribus cordis, neque intelligunt, ut poenitentes convertantur, et sanentur: non enim habent aures audiendi. Hoc autem fit, ut adimpleatur in eis prophetia Isaiae dicens: Auditu audietis, et non intelligetis; et videntes videbitis et non videbitis (Isai. VI, 9) . Audiunt enim et [Col. 0187D] non intelligunt; vident et non vident, sicut modo exposuimus. Incrassatum est enim cor populi hujus, et auribus graviter audierunt, et oculos suos clauserunt, ne quando videant oculis, et auribus audiant, et convertantur, et sanem eos. Mala crassitudo, qua scientia tollitur, et stultitia nutritur. De hac enim crassitudine Psalmista ait: «Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum (Psal. LXVII, 7) .» Ideo et Moyses omnem illam pinguedinem quae operit vitalia, adolere et incendere jubet. Graviter autem illi audiunt, quibus quia non credunt, grave et difficile [Col. 0188A] videtur esse quod audiunt. Graviter enim audiebant illi qui dicebant: «Durus est hic sermo, et quis potest eum audire?» (Joan. VI, 61.) Oculos vero claudunt, qui ad cognoscendam veritatem mentis oculos aperire nolunt. Unde fit ut non convertantur, neque sanentur, ideoque in peccatis suis morientur. Vestri autem beati oculi quia vident, et aures vestrae quia audiunt. Si enim de corporeis oculis et auribus hoc intelligatur, soli caeci et surdi miseri sunt, et non solum homines, verum etiam jumenta et alia animalia beata erunt. Hoc 69 igitur dicens ⁜ (335) , mentis oculos auresque requirit. Amen quippe dico vobis: Multi prophetae et justi voluerunt videre quae videtis, et non viderunt, et audire quae auditis, et non audierunt. His autem verbis ostendit quod prophetae et justi homines suum adventum [Col. 0188B] exspectabant, et ejus verba audire et opera videre desiderabant. Quae quamvis spiritualiter vidissent et intellexissent, hoc autem gaudii et beatitudinis solis apostolis et aliis fidelibus qui tunc temporis erant datum est, ut Christi colloquio corporaliter fruerentur. Unde et justus ille Simeon videns eum magno repletus gaudio dixit: «Nunc dimittis, servum tuum Domine, secundum verbum tuum in pace, quia viderunt oculi mei salutare tuum (Luc. II, 29) .» Vos ergo audite parabolam seminantis: omnis qui audit verbum regni et non intelligit, venit malus et rapit quod seminatum est in corde ejus: hic est qui secus viam seminatus est. Qui autem super petrosa seminatus est, hic est [Col. 0188C] qui verbum audit, et continuo cum gaudio accipit illud: non habet autem in se radicem, sed est temporalis: facta autem tribulatione et persecutione propter verbum, continuo scandalizatur. Qui autem seminatus est in spinis, hic est qui verbum audit, et sollicitudo saeculi istius et fallacia divitiarum suffocat verbum, et sine fructu efficitur. Qui ergo in terram bonam seminatus est, hic est qui audit verbum et intelligit, et fructum affert: et facit aliud quidem centesimum, aliud autem sexagesimum, aliud vero tricesimum. Haec autem expositio brevis valde et plana est: quae fortasse sine arte, et confusa, a grammaticis esse putabitur; quoniam et semen, et ipsum hominem in quem seminatur ita permiscet, ut nunc semen, nunc ipsum hominem [Col. 0188D] seminatum dicat. In quo etiam apparet evangelistas non tantum artis grammaticae regulis, quantum sententiis veritatis simplici sermone deservisse. Quamvis Deus unus idemque seminator sit et hominum et verbi: prius enim omnipotens Deus seminavit homines, deinde vero Evangelii verba seminavit in homines. Ille enim homo secus viam seminatus est, qui verbum audiens non intelligit, id est intelligere contemnit. Sed quid mirum, si hi tales verba Dei intelligere et facere contemnunt, qui juxta viam perditionis et mortis sedentes, malignis [Col. 0189A] spiritibus serviunt et opediunt? Verbum igitur quod seminatur in eos, facile a diabolo rapitur, et a vitiis solito itinere inde transeuntibus conculcatur. Ille autem homo super petrosa est seminatus, qui facile perit, et adeo separatur, quoniam fidei et charitatis radicibus non firmatur. Semen ergo quod in eum cadit et cito nascitur et cito siccatur, quoniam non habet fidei et virtutum humorem quo nutriatur. Ille vero homo inter spinas seminatus est, cui divitiae et voluptates dominantur ⁜ (336) : semen itaque quod in eum seminatur, sine fructu efficitur, quoniam ipsis divitiis et voluptatibus suffocatur. Haec enim non corporis, sed animae spinae sunt, quia, etsi ad tempus carnem oblectant, animam tamen in aeternum pungunt et cruciant. In eo [Col. 0189B] quoque divites et voluptuosi inter spinas jacere videntur, quod cura et sollicitudine semper premuntur et punguntur. At vero ille homo in bonam terram seminatus est, qui fide, scientia, et bona operatione semper fructificat: semen igitur quod in eum cadit affert fructum et centesimum, et sexagesimum, et tricesimum. Hoc autem Evangelista non exposuit: nobis igitur exponendum reliquit. Quidam enim centesimum fructum virginibus; sexagesimum autem continentibus; tricesimum vero bonis conjugatis attribuunt ⁜ (337) . Bonum est itaque conjugium; sed melior continentia, optima vero virginitas. Ferunt autem et illi fructum centesimum, qui, contemptis omnibus quae mundi sunt, soli divinae contemplationi vacant. Sexagesimum vero qui, [Col. 0189C] praedicando et baptizando, Domino serviunt. Tricesimum autem qui, audiendo et credendo fidei, obediunt. Magnus igitur fructus est obedire et credere, major autem praedicare et baptizare, maximus vero coelesti contemplationi vacare ⁜ (338) . Quoniam autem omnes homines in hujus mundi amplissimum agrum venientes, vitiis et malignis spiritibus, carnis quoque voluptatibus, cunctisque concupiscentiis tentandi traduntur, non immerito et secus viam, et super petrosa, et inter spinas seminari dicuntur. Terra enim bona est, sed aliunde corrupta, bonitatis nomen amisit. In eis igitur proprium nomen servat, in quibus vitiis et corruptioni non servit. Illa itaque terra fert fructum bonum, quae bona persistit [Col. 0189D] in bono: quae autem a bonitate recedit, aut secus viam jacet, et 70 a transeuntibus calcatur, aut petrosa est, et humorem non habet, aut spinosa, et voluptatum aculeis horrescit.

LIII. Aliam parabolam proposuit illis dicens ⁜ (339) : Simile factum est regnum coelorum homini qui seminavit bonum semen in agro suo. Cum autem dormirent homines, venit inimicus ejus et super seminavit zizania in medio tritici, et abiit. Cum autem herbam ⁜ (340) et fructum fecisset, tunc apparuerunt et zizania. Accedentes autem servi patrisfamilias dixerunt ei: Domine, nonne bonum semen seminasti in agro tuo? Unde ergo habet zizania? Et ait illis: Inimicus homo hoc fecit. Servi autem dixerunt ei: Vis, imus, et colligimus ea? Et ait: Non, ne forte colligentes zizania, eradicetis simul cum eis et triticum. Sinite autem utraque crescere usque ad messem, et in tempore messis dicam messoribus: Colligite prius zizania; et alligate ea fasciculis ad comburendum, [Col. 0190B] triticum autem congregate in horreum meum. Tunc dimissis turbis venit in domum, et accesserunt ad eum discipuli ejus, dicentes: Edissere nobis parabolam zizaniorum agri. Qui respondens ait: Qui seminat bonum semen, est Filius hominis: ager autem, est mundus: bonum vero semen, hi sunt filii regni zizania autem, filii sunt nequam: inimicus autem qui seminavit ea, est diabolus: messis vero, consummatio saeculi est: messores autem, angeli sunt. Sicut ergo colliguntur zizania et comburuntur, sic erit in consummatione saeculi. Mittet Filius hominis angelos suos et colligent de regno ejus omnia scandala, et eos qui faciunt iniquitatem, et mittent eos in caminum ignis: ibi erit fletus et stridor dentium. Tunc justi fulgebunt, sicut sol, in regno Patris eorum: qui [Col. 0190C] habet aures audiendi audiat. Et ego quidem aliud his superaddere timeo, ne, dum lucem illuminare velim, potius obscurem. Illud autem valde considerandum est quod Dominus ante messionis tempus, zizania a tritico separare interdicit, ne forte simul cum eis et triticum eradicetur. Ibi enim tolerandi sunt mali, ubi si commoveantur, in magnum periculum veniunt boni. Ubi enim fides non perit, melius est eorum vitiosos mores et actus tolerare, quam eos irritando, Ecclesiae pacem et quietem solvere. Admoneantur igitur, non expellantur; sunt enim qui facilius monitis vincantur quam minis. Illa igitur zizania maneant inter triticum, quae sine tritici eradicatione evelli non possunt. In omnibus [Col. 0190D] enim est habenda discretio, neque omnes uno modo habere oportet ⁜ (341) .

LIV. Aliam parabolam proposuit eis, dicens: Simile est regnum coelorum grano sinapis, quod accipiens homo seminavit in agro suo; quod minimum quidem est omnibus seminibus. Cum autem creverit, majus est omnibus oleribus, et fit arbor; ita ut volucres coeli veniant, et habitent in ramis ejus. Talis enim a principio fuit Ecclesia, quae nunc regnum coelorum appellatur, ad compartionem aliorum regnorum; quale est granum sinapis ad similitudinem aliorum granorum. Minimum est enim cunctis seminibus, quae frequenti usu seminari solent ab hominibus; crescens autem fit caeteris oleribus majus, quod ipso visu probari potest. Similiter autem et Ecclesia ⁜ (342) ab uno vel a paucis incipiens, in infinitam crevit multitudinem. Unde et per Psalmistam Dominus ait: «Annuntiavi et locutus sum, multiplicati sunt super numerum (Psal. XXXIX, 6) .» Itemque: «Mihi [Col. 0191B] autem nimis honorificati sunt amici tui, Deus, nimis confortatus est principatus eorum: dinumerabo eos, et super arenam multiplicabuntur (Psal. CXXXVIII, 17) .»

LV. Aliam parabolam locutus est eis: Simile est regnum coelorum fermento, quod acceptum mulier abscondit in farinae satis tribus, donec fermentatum est totum. Haec autem parabola eadem est quae superior. Sicut enim minimum granum sinapis in arborem crescit, ita et modicum fermenti magnam farinae massam vivificat et crescere facit. Fermentum enim hoc loco non corruptionem, sed vivificationem operatur; regnum vero coelorum, Ecclesia est ⁜ (343) : mulier autem, Dei sapientia: tria vero sata farinae, tres mundi partes, Asia scilicet, Africa et Europa. Mulier igitur, id est Dei sapientia accepit [Col. 0191C] fermentum, id est primitivam Ecclesiam, et abscondit in farinae satis tribus, dicens discipulis suis: «Ite in universum mundum, praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. XVI, 15) .» Ex his enim totum pene mundum jam fermentatum et vivificatum in Ecclesiae corpus crevisse videmus. «Haec omnia locutus est Jesus in parabolis ad turbas, et sine parabolis non loquebatur eis: ut adimpleretur quod dictum erat per Prophetam dicentem: «Aperiam in parabolis os meum: eructabo abscondita a constitutione mundi (Ps. LXXVII, 2) .» Est autem parabola similitudo, in qua aliud dicitur, et aliud rationabiliter intelligitur.

71 LVI. Simile est regnum coelorum thesauro abscondito in agro, quem qui invenit homo abscondit, et prae gaudio illius vadit, et vendit universa quae habet, et emit agrum illum ⁜ (344) .Regnum coelorum hoc in loco coelestem patriam dicit ⁜ (345) : quae merito thesauro in agro abscondito comparatur, quoniam ejus [Col. 0192A] divitiae nondum omnibus manifestae apparent. Invenitur tamen etsi non ad plenum; quoniam sanctorum doctrina, et praedicatione, qualis quantusve sit magna ex parte declaratur. Hunc enim thesaurum, Christo Domino praedicante, sancti apostoli invenerunt, et prae gaudio illius venditis omnibus, eum emerunt. «Si vis, inquit Dominus, perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus, et sequere me, et habebis thesaurum in coelo (Mat. XIX, 21) .» Sic igitur ager iste cum suo thesauro perfectissime emitur: hunc autem thesaurum ille abscondit, qui cognito qualis sit, corde retinet, mente diligit, ejusque nullo modo obliviscitur: illud enim abscondimus, quod charum habemus, et amittere timemus.

LVII. Iterum simile est regnum coelorum homini negotiatori quaerenti bonas margaritas: inventa autem una pretiosa margarita, abiit, et vendidit universa quae habuit, et emit eam. Haec autem similitudo, et ea quae superius dicta est, pene idem significant ⁜ (346) , praeter hoc quod regnum coelorum non coelestis patria sicut ibi, sed sancta Ecclesia intelligitur: quod vero ibi thesaurus dicitur, hic margarita vocatur. Simile est igitur regnum coelorum, id est sancta Ecclesia, homini negotiatori, quoniam sicut ille unius margaritae desiderio omnia vendidit, et eam emit; ita et ista pro amore patriae coelestis et aeternae felicitatis, non solum ea quae habuit vendidit, verum etiam se ipsam servituti subjugavit, ut eam emere et possidere valeat. Callidus enim negotiator est qui ex [Col. 0192C] his quae diu possidere non potest, tale aliquid emit quod nunquam amittere timeat, et in quo universa possideat.

LVIII. Iterum simile est regnum coelorum sagenae missae in mare, et ex omni genere piscium congreganti. Quam, cum impleta esset, educentes, et secus littus sedentes, elegerunt bonos in vasa, malos autem foras miserunt. Merito enim regnum coelorum, id est sancta Ecclesia, sagenae ⁜ (347) simile dicitur: quia et piscatoribus commissa est; et in aquis baptismatis quotidie innumerabiles pisces concludit et capit: de quibus ipse Dominus suis discipulis ait: «Venite post me, et faciam vos fieri piscatores hominum (Matth. IV, 19) .» Hanc autem sagenam tunc in [Col. 0192D] mare Dominus misit, quando eisdem discipulis praecepit, dicens: «Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti ⁜ (348) .» Mare enim vocetur mundus iste: de quo Psalmista: «Hoc mare, inquit, magnum et spatiosum; illic reptilia [Col. 0193A] quorum non est numerus (Psal. CIII, 25) .» Congregavit autem haec sagena ex omni genere piscium, quoniam sancta Ecclesia ad fidem vocavit, et in sinu suo collegit ex omni genere hominum. Ibi enim simul sunt Judaei et Graeci, Latini et barbari, divites et pauperes, sapientes et insipientes, frumentum et zizania, granum et palea, justi simul et peccatores. Nondum autem impleta est; adhuc pisces ingrediuntur, adhuc homines baptizantur: implebitur vero, quando plenitudo gentium in eam introierit, et quando Israel salvus fiet. Tunc igitur eam educentes, et secus littus sedentes, bonos pisces eligent, malos autem foras projicient. Littus namque maris, finis est saeculi: hoc autem ipse Dominus exponens, ait: Sic erit in consummatione saeculi: exibunt angeli et separabunt [Col. 0193B] malos de medio justorum, et mittent eos in caminum ignis; ibi erit fletus et stridor dentium. Caminus iste infernus est, in quo neque vermis moritur; neque ignis exstinguitur: in fletu vero et dentium stridore, doloris nimietatem et poenarum intolerantiam significat. Intellexistis haec omnia? Dicunt ei: Etiam. Ait illis: Ideo omnis scriba doctus in regno coelorum similis est homini patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera. Ac si diceret: Illis in parabolis locutus sum, et non intellexerunt, vobis autem parabolas ipsas exposui et intellexistis. Et illis quidem quia adhuc veteres sunt, protuli vetera; vobis autem quia novi estis, et nova et vetera; illis prophetarum consuetudine; vobis doctoris et magistri more locutus sum. Sic igitur loquimini, sic [Col. 0193C] docete: hanc loquendi regulam tenete. Aliter enim in regno coelorum; aliter in conventu Scribarum et Pharisaeorum; aliter in Ecclesia; et aliter in Synagoga loqui oportet. 72 Ideo omnis scriba doctus in regno coelorum. Omnis Ecclesiae doctor et praedicator, si sapiens est, si doctus est, similis est homini patrifamilias, qui profert de thesauro suo, de divitiis pectoris sui, de scientia cordis sui nova et vetera. Synagogae Scribae, quia docti non sunt, proferunt vetera, Ecclesiae vero Scribae, quia docti sunt, et nova proferunt et vetera ⁜ (349) : illi solam litteram, isti et litteram sequuntur et spiritum: istis denique datum est nosse mysterium regni Dei, illis autem non est datum; ut videntes non videant, et audientes non [Col. 0193D] intelligant ⁜ (350) .

LIX. Et factum est, cum consummasset Jesus parabolas istas, transiit inde. Et veniens in patriam suam, docebat eos in Synagogis eorum, ita ut mirarentur, et dicerent: Unde huic sapientia haec et virtutes? [Col. 0194A] Patriam suam, civitatem dicit Nazareth, in qua mater ejus habitabat; in qua et ipse nutritus fuerat. Mirabantur vero omnes, qui eum audiebant, ejusque virtutes videbant recordantes quoniam inter eos conversatus, nec litteras didicisset, nec tale aliquid aliquando fecisset. Dicebant ergo: Unde huic sapientia haec et virtutes? Hoc enim dicunt, quia nesciunt eum esse Dei virtutem, et Dei sapientiam. Verumtamen non facile patet, unde sit sapientia sapientiae, et virtus virtuti. Nonne hic est fabri filius? Est utique filius fabri, sed non illius cujus vos putatis. Bonus faber Joseph, sed melior ille qui fabricatus est auroram et solem, cujus iste est filius ⁜ (351) . Nonne mater ejus dicitur Maria? Matrem quidem cognoscitis, sed Patrem ignoratis. Qui enim Filium [Col. 0194B] non cognoscit, neque Patrem cognoscit. Unde ipse ait: «Qui videt me, videt et Patrem (Joan. XIV, 9) .» Sed neque matrem ejus bene cognoscitis, dum filium Joseph eum esse putatis; mater enim ejus, virgo est. Dicite ergo: Nonne mater ejus dicitur Virgo Maria? Sic enim nos eam vocamus: et fratres ejus Jacob et Joseph, et Simon et Judas, et sorores ejus nonne omnes apud nos sunt? Unde ergo huic omnia ista? Et scandalizabantur in eo. Fratres enim ejus atque sorores, nepotes matris ejus dicunt: Mos est enim divinae Scripturae fratrum vel sororum filios fratres vocare ⁜ (352) . Jesus autem dixit eis, non est propheta sine honore, nisi in patria sua et in domo sua. Ubique enim honoratur Christus, ubicunque virtutem et potentiam suam in signis et miraculis [Col. 0194C] revelare dignatus est; soli vero Judaei eum inhonorant, cum quibus ad tempus conversatus est. Et non fecit ibi virtutes multas, propter incredulitatem illorum. Unde et Marcus dicit: «Et non potuit ibi facere virtutes multas ⁜ (353) .» Quare non potuit? Quia noluit. Quare noluit? Propter incredulitatem illorum. Poterat enim Dominus, si voluisset, etiam incredulos sanare, sed in salute corporis animae sanitatem significabat. Anima enim, nisi per fidem, neque sanari neque salvari potest, quoniam ejus salutem in fide Deus constituit, dicens: «Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit. Qui vero non crediderit condemnabitur (Marc. XVI, 16) .» Immutabilis enim Dominus ita quaedam constituit, ut jam omnino mutari [Col. 0194D] non possent.

LX.[CAP. XIV.] In illo tempore audivit Herodes tetrarcha famam Jesu, et ait pueris suis: Hic est Joannes Baptista; ipse surrexit a mortuis, et ideo virtutes operantur in eo ⁜ (354) Cujus opinionis beatus [Col. 0195A] Joannes Baptista fuerit, et quam sanctus ab omnibus habebatur, satis manifeste his verbis declaratur. Omnes enim, ut in alio Evangelio legitur, existimabant de Joanne, ne forte ipse esset Christus. Audiens igitur Herodes virtutes quas Dominus operabatur, neque credens aliquem alium esse praeter Joannem, qui talia facere potuisset, putabat eum resurrexisse a mortuis; unde et majoribus sumptis virtutibus ea operaretur. Hinc autem evangelista narrat qualiter virum sanctum Herodes impius interfecerit: Herodes enim tenuit Joannem, et alligavit eum, et posuit in carcerem, propter Herodiadem uxorem fratris sui. Dicebat enim illi Joannes: Non licet tibi habere eam; non enim licet fratri, sicut lex dicit, fratris sui uxorem accipere, nisi ad suscitandum semen fratris sui, [Col. 0195B] si tamen sine liberis defunctus fuerit. Iste autem non ad fratris semen suscitandum, sed ad libidinis voluptatem exercendam, Philippi fratris sui adhuc etiam viventis, ut dicitur, duxit uxorem. Quia igitur beatus Joannes hoc tantum scelus interdicebat, captus et ligatus, et in carcerem positus est. Volebat autem Herodes eum occidere, sed non audebat, tum quia sciebat eum esse virum sanctum et justum, tum etiam quia timebat populum, quoniam sicut prophetam eum habebant. Hac igitur causa, ejus mors aliquanto tempore dilata est: die autem natalis Herodis saltavit filia Herodiadis in medio, 73 et placuit Herodi. Quid enim placeat viro stolido et luxurioso, nisi vana gloria, comessatio, et muliebris saltatio; luxuriae videlicet fomenta et [Col. 0195C] instrumenta? In eo vero, quod puella non Herodis sed Herodiadis filia dicitur, Philippi filia fuisse monstratur ⁜ (355) . Hujus autem saltatio placuit Herodi, et nimium placuit: unde cum juramento pollicitus est ei dare quodcunque postulasset ab eo. Ebrietas enim, stultitiae et vanitati conjuncta in tantum hominem praecipitat, ut ea quae dicit non consideret. Quid enim si puella oculos suos Herodi postulasset? Nunquid eos eruisset et dedisset illi? Si enim non dedisset, poterat eum de perjurio appellare. Juraverat se illi esse daturum, nihilo excepto, quodcunque postulasset ab eo. Et plus quidem illa postulat quam oculos Herodis: non autem illa, sed mater ejus impia et adultera per illam; praemonita enim a matre sua, [Col. 0195D] Da mihi, inquit, in disco caput Joannis Baptistae. Merito enim scriptum est de muliere mala: «Non est malitia super malitia mulieris (Eccli. XXV) .» Poterat enim regni medietatem habere si voluisset: sed hoc pro nihilo ducit: petit caput Joannis. Et contristatus est rex: propter jusjurandum autem ⁜ (356) et eos qui simul recumbebant, jussit dari. Poenituit eum jurasse, mentiri timet, vincit verecundia, facies hominnm erubescit, et justitiae obliviscitur. [Col. 0196A] Malum quidem est mendacium; sed pejus est homicidium. Multo melius fecit David, qui cum se Nabal occidere jurasset, victus tamen precibus Abigail, non eum occidit (I Reg. XXV) . Ubi igitur sine majori peccato minus peccatum aliquis evadere non potest, faciat illud quod minus est, ne majus peccatum incurat ⁜ (357) . Si enim dixeris quod aliquem hominem innocentem hodie interficies; si eum occideris verum dicis; si non occideris mentiris: sed melius est eum non occidere et mentiri, quam occidere et verum dicere. Melius igitur fuerat Herodi de perjurio judicari, quam ut de tanto homicidio damnaretur. Misit igitur et decollavit eum in carcere; et allatum est caput ejus in disco, et datum est puellae; et puella attulit matri suae. O impietas! [Col. 0196B] o crudelitas! Justus decollatur, fit caput ejus pretium saltationis; in disco affertur, convivantibus apponitur: magnum quidem ferculum, sed ad videndum horribile. Et accedentes discipuli ejus tulerunt corpus ejus, et sepelierunt illud; et venientes nuntiaverunt Jesu ⁜ (358) . Quod cum audisset Jesus, secessit inde in navicula in locum desertum seorsum: Et cum audissent turbae, seculae sunt eum pedestres de civitatibus. Et exiens vidit turbam multam et misertus est eis; et curavit languidos eorum. Plana transcurrimus, ut in his quae difficiliora sunt immoremur

LXI. Vespere autem facto, accesserunt ad eum discipuli ejus, dicentes: Desertus est locus, et hora jam praeteriit: dimitte turbas, ut euntes in castella emant sibi escas. Jesus autem dixit eis: Non habent [Col. 0196C] necesse ire; date illis vos manducare. Vespere enim Dominus turbas reficit, quia novissima hora, et ultima aetate praedicare coepit. Unde Joannes ait: «Filioli, novissima hora est (I Joan. II, 18) ;» et Apostolus: «Nos sumus, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X, 11) .» Hoc autem agit in deserto, id est in populo silvestri et indomito, indisciplinato et indocto. De quo Psalmista ait: «In terra deserta et invia et inaquosa, sic in sancto apparui tibi, ut viderem virtutem tuam, et gloriam tuam (Psal. LXXII, 3) .» In hoc deserto et Joannes Baptista praedicabat, dicens: «Ego vox clamantis in deserto, parate viam Domino (Matth. III, 3) . «Si autem discipuli ejus scirent hoc quod Dominus facturus [Col. 0196D] erat, sicut sciebat mater ejus ad nuptias invitata, nequaquam ei dixissent: Dimitte turbas, ut euntes in castella emant sibi escas; illa enim spiritu Dei plena, jam futura praenoscens dicebat: Vinum non habent (Joan. II, 3) , quoniam sciebat filium suum novum vinum ibi esse daturum. Sed quid ait Dominus? Date illis vos manducare. Responderunt ei: Non habemus hic nisi quinque panes et duos pisces. Vides igitur quia nondum Christi discipuli intelligebant [Col. 0197A] quid duo pisces et quinque panes significarent: ideoque tantae turbae putabant non posse sufficere, quod universo mundo sufficiebat. Quinque enim panes, quinque sunt libri Moysis ⁜ (359) ; in quibus si spiritualiter intelligantur, totum et Novum et Vetus Testamentum plenissime continetur: quorum quidem divitiae cunctis hominibus ad manducandum sufficiunt: semper enim crescunt sicut et isti panes, et qui plus comedit plus abundat. Duo vero pisces, intellectus et memoria sunt: sine his enim panes isti neque comedi, neque in ventre animae retineri valent: talis enim cibus intellectu comeditur, et memoria retinetur. Igitur nec panes sine piscibus, nec pisces sine panibus saporem habent. Quid enim legere vales, si non intelligas? Quid vero 74 intelligere, [Col. 0197B] si id quod intelligis memoriae non commendes? Comedamus igitur panes, comedamus et pisces: legamus, et intelligamus, et ea quae intelligimus memoria retineamus: qui enim aliter agunt, venit diabolus et tollit verbum de corde eorum, ne credentes salvi fiant. Jussit igitur Dominus panes illos sibi afferri, et cum fecisset turbam discumbere supra fenum, acceptis quinque panibus et duobus piscibus, aspiciens in coelum, benedixit, et fregit, et dedit discipulis panes: discipuli autem turbis. Ecce Salvator noster supra fenum turbam discumbere facit, quatenus hoc cibo ille se intelligat esse indignum, qui nondum supra fenum discubuit: Propheta enim dicit: «Vere fenum est populus: siccatum est fenum et cecidit flos (Isa. XL, 7) .» Quicunque igitur [Col. 0197C] es, qui vis saturari de panibus Christi, discumbe prius super fenum, imo prius te ipsum fenum esse cognosce. Non jam luxuriet in te viriditas carnis; audi Apostolum dicentem: «Mortificate membra, quae sunt super terram (Col. III, 5) :» intelligite quia flos et pulchritudo hujus vitae cito arescit ⁜ (360) . Accipiens autem Dominus quinque panes et duos pisces; aspiciens in coelum benedixit et fregit et dedit discipulis suis. Magna munera discipulis daturus, prius in coelum Dominus aspicit; ut nos intelligamus, quoniam omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est descendens a Patre luminum (Jac. I, 17) . «Omnis enim sapientia a Domino Deo est, et cum eo fuit semper et est ante aevum (Eccl. I, 1) .» Unde et de se ipso Dominus [Col. 0197D] ait: «Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi (Joan. VI, 41) .» Illuc igitur Dominus aspicit, unde veniunt omnia bona. Benedicit autem panes, ut sua benedictione multiplicentur. Sic enim et primis seminibus a principio Dominus benedixit, cujus benedictione semel accepta, usque hodie fructificare non cessant. Et fregit, quod valde quidem necessarium [Col. 0198A] erat: quid est enim panes frangere, nisi Scripturarum mysteria revelare? Ipse enim discipulis sensum aperuit, ut Scripturas intelligerent: ipse eos panes frangere et Scripturas exponere docuit. Hoc est enim quod ait, et dedit discipulis suis: discipuli autem dederunt turbis: ipse enim discipulos suos, discipuli vero nos docuerunt. Unde Apostolus ait: «Ego enim accepi a Domino quod et tradidi vobis (I Cor. XI, 23) .» Nos quoque hos panes aliis frangimus, quos a Christi discipulis fractos accepimus, eosque quotidie turbis apponimus, dum haec sacri Evangelii verba exponimus. Et manducaverunt omnes et staturati sunt. Manducantium autem fuit numerus quinque millia virorum, exceptis mulieribus et parvulis: non sunt panes nisi quinque, manducantes [Col. 0198B] autem plus millibus quinque. Illi manducant, panes crescunt; certamen fit inter panes et homines. Illi sufficiunt, isti deficiunt: nisi enim manducare homines cessassent, fortasse in infinitum panes crevissent. Sic igitur et cibus spiritualis, sic panis utriusque Testamenti, quanto plus comeditur, tanto amplius crescit. Nonne vides quomodo panis iste mihi quoque in faucibus crescit? Pauca enim verba sunt, quae exponuntur, quae si quis comedendi avidus, et ruminandi validus, qui et dentes fortiores et stomachum saniorem haberet, ruminare adhuc et plus frangere voluisset, niul as adhuc delicias ex his parare sibi potuisset. Sequitur: Et sustulerunt reliquias, duodecim cophinos fragmentorum plenos. Valde enim plures sunt reliquiae [Col. 0198C] panum, quam fuissent ipsi panes: duodecim enim sunt cophini reliquiarum; panes vero omnes antequam manducarentur infra unum cophinum poni potuissent. Si quis autem ista miratur, miretur et caetera omnia quae Dominus operatur. Quid enim fecit Deus quod mirabile non sit ⁜ (361) ? Coelum et terram fecit, mirabile est: homines et cuncta animalia creavit, et hoc mirabile. Sed nunquid illud quoque mirabile non est, quod ex pauco semine per singulos annos tanta nobis horrea replet? Quid? quod terrae humor cum idem sit, in unaquaque arbore vel herba mutat saporem? Et cum secundum se neque dulcis neque amarus sentiatur; in aliis tamen dulcis et in aliis amarus invenitur. Sic igitur quaere per singula, et nihil invenies quod non sit [Col. 0198D] mirabile. Noli autem ista mirari, sed potius illum mirare, qui haec et alia omnia tam admiranda creavit. Illud quoque considerandum est, quia tot sunt cophini quot et apostoli: unusquisque enim apostolorum ex istorum quinque panum fragmentis cophinum suae mentis replevit, ut haberet unde sibi commissum populum reficere posset ⁜ (362) . Vide [Col. 0199A] modo in hoc uno cophino beati Matthaei evangelistae; quem ante nostrae mentis oculos effudit, quantae deliciae contineantur: quem de piscibus quoque multum suscepisse dubitare 75 non possumus, cum tam bene haec omnia intellexerit, et intellecta memoriae commendaverit. Similiter autem et beatus Joannes cophinum suum ex his panibus implevit, qui eos hordeaceos fuisse describit. Vere utique hordeacei erant, et ad comedendum insuaves et difficiles: ideoque Dominus eos fregit, et pisces eis addidit, cum quibus facilius comedi potuissent.

LXII. ⁜ (363) Et statim jussit discipulos ascendere in naviculam et praecedere eum trans fretum donec dimitteret turbas. In hoc enim passionem suam significasse videtur, quia eo relicto, discipulis fugientibus, [Col. 0199B] ipse solus inter Judaeorum turbas remaneret: ait enim ⁜ (364) : «Si me quaeritis, sinite hos abire.» Sed quia in naviculam ascendere et per maris periculosum iter discipulos ire jubet, eos quoque in illa tanta perturbatione securos non fuisse ostenditur. Et dimissa turba ascendit in montem solus orare. Turbam enim Dominus dimisit, et in montem ascendit, quando relictis Judaeis ad coelos rediit, et solus quidem, quia nemo corporaliter cum eo ivit. Ibi vero orat, quia, ut Apostolus ait ⁜ (365) , pro nobis ad Patrem interpellat. Vespere autem facto solus erat ibi, navicula vero in medio mari jactabatur fluctibus, erat enim contrarius ventus. Ex eo autem tempore Judaeorum populo vesperum fuit, ex quo Christus Sol justitiae de hoc mundo recessit: eo enim nascente [Col. 0199C] lux orta est eis, eo vero moriente, tenebrae factae sunt eis. Quod autem navicula in medio mari fluctibus jactabatur, hoc significabat, quod post Christi ascensionem sancta Ecclesia in hoc mundo multa adversa esset passura. Unde et bene dicitur, quia ventus erat ei contrarius: quid enim ventus contrarius, nisi tyrannorum saeviens persecutio? Quarta autem vigilia noctis venit ad eos ambulans super mare. Quarta enim vigilia ex eo tempore agitur, quo Salvator noster in mundum venit: prima enim vigilia fuit ab Adam usque ad Moysen; secunda a Moyse usque ad David; tertia a David usque ad Christum ⁜ (366) . Prima enim vigilia nimio somno gravata sine lege fuit: secunda legem habuit: tertia prophetas: quarta Evangelium. Quarta igitur vigilia venit ad eos, quia magis [Col. 0199D] in hac quam in aliis omnibus servos suos Dominus visitare dignatur. Ambulat autem super mare, quia totus ei subjectus est mundus. Et videntes eum super mare ambulantem turbati sunt, dicentes, quia phantasma [Col. 0200A] est, et prae timore clamaverunt. Clamor enim confusus et inordinatus eos timore nimio indicat fuisse turbatos. Statimque Jesus locutus est eis, dicens: Habete fiduciam; ego sum, nolite timere. Sic enim et Moysi Dominus ait: «Ego sum qui sum. Sic dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos (Exod. III, 14) .» Vel ideo fortasse dixit, Ego sum, ut eum quis esset agnoscerent, audita voce quam cognitam habebant: saepe enim alicujus vocem a longe audientes, quis sit, confestim agnoscimus, etsi eum non videamus. Respondens autem Petrus dixit: Domine, si tu es, jube me venire ad te super aquas. At ipse ait: Veni. Ubique enim beatus Petrus ferventissimae fidei fuisse monstratur ⁜ (367) . Neque enim profundissimo pelago sese crederet, nisi fidem certissimam [Col. 0200B] de Domino haberet: sciebat enim Salvatorem nostrum omnia posse, et nihil minus in mari quam in terra potestatem eum habere credebat. Verumtamen quod Petrus super mare graditur, non solum magistro, verum etiam discipulis mundus iste subjectus esse monstratur. Quamvis propter haereticos ita fieri oportebat, qui Christum Dominum eo quod super mare ambulaverat, non verum, sed phantasticum corpus habuisse postea dicebant: vincuntur enim isti, dum beatum quoque Petrum super mare ambulasse audiunt, quem utique verum corpus habuisse non dubitant. Et descendens Petrus de navicula ambulabat super aquam, ut veniret ad Jesum. Videns vero ventum validum timuit, et cum coepisset mergi clamavit dicens: Domine, salvum me fac; et continuo [Col. 0200C] Jesus extendens manum apprehendit eum; et ait illi: Modicae fidei, quare dubitasti? Hoc enim facto beatus Petrus ea quae sibi futura erant jam ex tunc significabat. In Christi namque passione, quasi super aquas confidenter ambulabat, cum diceret: «Et si omnes scandalizati fuerint, ego nunquam scandalizabor (Matth. XXVI, 33) .» Videns vero ventum validum timuit, quia, cum Dominus a Judaeis teneretur, ipse quoque simul cum aliis discipulis fugit. Mersus est autem quando negavit: deinde vero clamavit dicens: Domine, salvum me fac, quando egressus foras flevit amare: ipsum enim flere, clamare luit. Sed continuo Jesus extendens manum apprehendit eum, quando voce angelica eum consolando, et quodammodo ad se trahendo dictum est mulieribus: «Ite, dicite discipulis [Col. 0200D] ejus et Petro, quia praecedet vos in Galilaeam (Marc. XVI, 7) :» in eo enim 76 quod proprio nomine eum vocavit, quasi manu apprehensum tremebundum et jam perire timentem ad spem gratiae [Col. 0201A] eum elevavit. In his autem Ecclesiae quoque prospera et adversa significari possunt: quae quidem aliquando mergi, aliquando vero exsurgere videtur. Et cum ascendissent in naviculam, cessavit ventus. Non est autem intelligendum, ut tunc Jesus in naviculam ascendisset ⁜ (368) ; prius enim venit Capharnaum, ibique multa in synagoga locutus est, quae Joannes quidem scribit, Matthaeus vero et Marcus praetermittunt. Dicit enim Joannes, quia voluerunt eum discipuli in naviculam suscipere, sed statim fuit navis ad terram ad quam ibant, id est Capharnaum: unde manifestum est eum tunc in naviculam non ascendisse. Jusserat enim Dominus, ut superius dictum est, ut discipuli sui eum praecederent; qui cum venissent Capharnaum, ibique eum non invenissent, [Col. 0201B] flectentes iterum ad eum revertebantur: et tunc quidem apparuit eis Dominus ambulans super mare. Et expletis omnibus quae modo in hoc Evangelio dicta sunt, postquam ea locutus est, quae Joannes narrat usque ad illum locum in quo dicitur: Haec autem locutus est Jesus in Synagoga docens in Capharnaum, redierunt ad navem; et cum ascendissent in naviculam, cessavit ventus. Nondum enim ventus cessaverat, nec mare a suo fervore quieverat, sed sicut in nocte, ita et in die, eisdem adhuc fluctibus agitabatur: ut autem Jesus ascendit in navicuram, mox ventus cessavit: Qui autem in navicula erant, viso tanto miraculo stupentes venerunt et adoraverunt eum dicentes; Vere Filius Dei es: Marcus vero eos redarguit, et oblitos et excaecatos dicit, [Col. 0201C] quod ex hoc stupentes admirarentur, qui praeterita die tam magnum miraculum in quinque panibus Dominum fecisse cognoverant: unde et ait ⁜ (369) : Non enim intellexerant de panibus. Si enim de panum miraculo recordarentur, jam non erat, ut de maris sedati miraculo mirarentur. Et cum transfretassent, venerunt in terram Genezareth et applicuerunt. Cumque egressi essent de navi, continuo cognoverunt eum. Hoc autem Matthaeus manifestius dicit: videtur enim Marcus dicere, quod discipuli eum non cognoverint, donec de navi egrederentur. Sed non est ita: non enim hoc de discipulis dicitur, sed de hominibus regionis illius, qui statim eum cognoverunt, et undique infirmos suos ei ad sanandum obtulerunt. Et hoc est quod Matthaeus ait: Et cum cognovissent [Col. 0201D] eum viri loci illius, miserunt in universam regionem illam, et obtulerunt ei omnes male habentes: et rogabant eum ut vel fimbriam vestimenti ejus tangerent: et quicunque tetigerant salvi facti sunt. Oremus autem et nos Dominum, ut in naviculam pectoris nostri [Col. 0202A] ascendere dignetur, et superbiae ventositatem et vitiorum insurgentium procellas quiescere faciat ⁜ (370) . Ascendat etiam in naviculam suam, id est in sanctam Ecclesiam ⁜ (371) , et se ibi esse manifestat. qui ibi quodammodo non esse videtur, dum tanto eam persecutionum turbine patitur agitari; et imperet ventis et fiat tranquillitas magna. Quod autem ait: Et cum cognovissent eum viri loci illius, miserunt in universam regionem illam, et obtulerunt ei omnes male habentes, ut eos sanaret; quid aliud significat, nisi quia viri sancti qui Deum cognoscere meruerunt, pro aliorum peccatis orare, et alios Deo commendare et offerre debent? Sed quid est Christi vestimenti fimbriam tangere ⁜ (372) ? Aliud enim est tangere Christum, aliud vestimenta Christi. Thomas [Col. 0202B] enim Christum tangens dicebat: «Dominus meus et Deus meus (Joan. XX, 28) :» Philippus vero vestimenta tangebat et non Christum, cum diceret: «Domine, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis (Joan. XIV, 8) .» Propinquius igitur Thomas Christum tangebat, quam Philippus: unde et illi dicitur: «Quia vidisti me, credidisti;» huic autem: «Non credis quia ego in Patre et Pater in me est? Qui videt me, videt et Patrem.» Ille igitur jam vidisse et credidisse, iste vero nondum bene vidisse, vel credidisse dicitur. Illi igitur tangunt Christum, qui in eum perfecte credentes, catholicae fidei veritatem cognoscunt. Illi vero tangunt vestimenta Christi, qui quamvis intelligere non valeant, credunt tamen quod eis a viris catholicis praedicatur. Tanto itaque [Col. 0202C] unusquisque longius tangit Christum, quanto minus intelligit et cognoscit Christum. Omnes tamen sanantur, qui vel fimbriam vestimenti ejus tangunt, quoniam «omnis qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI, 16) .»

LXIII. [CAP. XV.] Tunc accesserunt ad eum ab Hierosolymis Scribae et Pharisaei, dicentes: Quare discipuli tui transgrediuntur traditionem seniorum? Non enim lavant manus suas, cum panem manducant. Seniorum namque traditiones, non prophetarum dicta, sed majorum consuetudines vocantur: quibus docentur et manus et 77 urceos et calices et omnia vasa frequenter lavare, semperque munda et nitida habere ⁜ (373) . His autem Judaei magis quam legi et prophetis obedientes erant. Habebant autem et alias [Col. 0202D] multas traditiones, et consuetudines, quae etiam legi et prophetis contrariae erant; de quibus Dominus subsequenter eos redarguens ait: Quare et vos transgredimini praeceptum Dei propter traditionem vestram? Nam Deus dixit: Honora patrem et matrem: et qui [Col. 0203A] maledixerit patri vel matri, morte moriatur. Vos autem dicitis: Quicunque dixerit patri vel matri: Munus quodcunque est ex me, tibi proderit, et non honorificabit patrem suum, aut matrem suam, et irritum fecistis mandatum Dei propter traditionem vestram. Hoc autem Marcus evangelista aliquanto planius dicere videtur: ait enim (Marc. VII, 11) : Vos autem dicitis: Si dixerit homo patri aut matri: Donum quodcunque est ex me, tibi profuerit; et ultra non dimittitis eum quidquam facere patri suo aut matri, rescindentes verbum Dei. Quod tale est ac si diceret: Deus parentes honorare praecipit; vos autem male honorem interpretantes, parentes suos filios inhonorare docetis: dicitis enim hoc parentibus ad honorem sufficere, si verbis et ratione a filiis honorentur; [Col. 0203B] quoniam Moyses eos quidem honorare praecipit, sed quomodo honorentur non praecipit. Et hoc agentes, non dimittitis eos quidquam ultra facere parentibus suis, quoniam male a vobis instructi, vanis verbis eos consolantur, ut sic eos honorare videantur. Honor enim in divina Scriptura magis in obsequiis quam in verbis intelligitur; secundum illud: «Honora Dominum de tua substantia (Prov. III, 9) ;» et Apostolus: «Honora viduas, quae vere viduae sunt (Tim. V, 2) .» Unde et homines dicere solent: Ille et ille bene me honoravit, si illum in domum suam suscepit, et libenter ei servivit, et affluenter necessaria ministravit. Tali igitur honore parentes nostros honorare debemus: per haec autem intelligere datur, quod Scribae et [Col. 0203C] Pharisaei suis utilitatibus providentes, a parentum servitio filios retraherent, et ad templi servitia et munera et sacrificia offerenda eos invitarent. Quibus cum illi se id minime facere posse responderent, quoniam pauperes suos parentes de suis facultatibus eos sustentare oporteret, dicebant magis Deo obtemperandum esse quam hominibus. At illi e contra; Cur igitur Deus parentes honorare praecepit? quibus illi: Nemo melius parentes suos honorat, quam ille, qui pro se et pro illis munera Domino offert: qui igitur bene parentes suos cupit honorare, dicat patri et matri suae: Munus quodcunque est ex me, non mihi tantum, sed et tibi proderit. Sicut pro me, ita et pro te munera offero: omnis mea oblatio, non mea tantum, sed et tua est. Hoc autem parentes [Col. 0203D] cum audirent, magis volebant fame torqueri, quam talia munera impedire. Hoc igitur ingenio Scribae et Pharisaei et parentes fame cruciabant, et filios suis facultatibus spoliabant. Et hoc est quod ait: Et ultra non dimittitis eum quidquam facere patri suo aut matri, rescindentes verbum Dei. Verbum enim Dei rescindunt, qui illud tam male interpretantur. [Col. 0204A] Mala interpretatio, qua homo decipitur, misericordia tollitur, et avaritia nutritur. Nihil ultra parentibus faciunt: omnia eis offerunt quae parentibus dare debuerant. Peccant equidem illi qui sic suos parentes honorant, sed plus peccant qui sic eos honorare docent ⁜ (374) . Hypocritae, bene prophetavit de vobis Isaias, dicens: Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me. Sine causa autem colunt me, docentes doctrinas et mandata hominum; isti enim sunt de quibus dicitur: «Qui loquuntur pacem cum proximo suo, mala autem sunt in cordibus eorum (Psal. XXVII, 3) .» Sine causa autem Deum colunt, quia nullam de servitio suo retributionem suscipient; Deus enim non verba sed corda attendit. Redarguit autem eos, quia legis et prophetarum [Col. 0204B] praecepta relinquentes, hominum doctrinas et mandata docebant: ea scilicet quae seniorum traditiones vocabant. Et convocatis ad se turbis dixit eis: Audite et intelligite: non quod intrat in os coinquinat hominem, sed quod procedit ex ore, hoc coinquinat hominem. Vos, inquit, audite et intelligite, quoniam isti audire quidem volunt, sed intelligere nolunt: exeaecavit enim eos malitia eorum. Tunc accedentes discipuli ejus, dixerunt ei: Scis quia Pharisaei audito hoc verbo scandalizati sunt? At ille respondens ait: Omnis plantatio, quam non plantavit Pater meus coelestis, eradicabitur. Omnis igitur plantatio philosophorum, omnis plantatio haereticorum, omnis plantatio Scribarum et Pharisaeorum, quaecunque contra Deum est, contra veritatem est, contra [Col. 0204C] justitiam est, eradicabitur. Quae enim plantatio contra haec non est, etiamsi ab illis fiat, illorum tamen non est. Plantat autem Deus plantationem suam, non solum per bonos, 78 verum etiam per malos: unde etiam eorumdem Scribarum et Pharisaeorum plantationem alibi Dominus commendat dicens: «Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei; quaecunque dixerint vobis, facite (Matth. XXIII, 2) .» Non tamen simpliciter quaecunque, sed illa tantum omnia quae Moysi cathedrae doctrinaeque conveniant: talis enim doctrina et plantatio et illorum est, quia per eos fit; et illorum non est, quia eorum traditio non est: omnis enim doctrina si bona est, a quocunque fiat, Dei est. Sinite illos, caeci sunt et duces caecorum: caecus enim si caeco ducatum praestet, [Col. 0204D] ambo in foveam cadunt. Haec enim caecitas non corporis sed cordis est: caecus enim est, qui errorem sequitur, et veritatem non intelligit, quoniam lumen mentis, intellectus est. In foveam autem cadunt qui in infernum descendunt. Respondens autem Petrus, dixit ei: Edissere nobis parabolam istam. At ille dixit: Adhuc et vos sine intellectu estis? Erant [Col. 0205A] enim apostoli sine intellectu, dum ea in parabolis dicta esse putabant, quae non in parabolis, sed plano sermone Dominus dixerat: unde et illi merito redarguuntur, qui ea quae ad litteram intelligi debent, allegorice exponere conantur. Nonae intelligitis, quia omne quod in os intrat, in ventrem vadit, et in secessum emittitur? Manifestum est enim quod cibus in ventre digeritur, ejusque pars ad corpus nutriendum per membra diffunditur ⁜ (375) : alia vero pars quae corpori necessaria non est, in secessum emittitur. Unde etiam vigilanter dictum est omne et non totum: si enim totum dixisset, non esset verum; non enim totum quod in ventrem vadit, in secessum emittitur. Aliud est enim totum, et aliud omne; si enim dicas: Omnis homo corporeus [Col. 0205B] est, verum dicis; si vero dicas: Totus homo corporeus est, verum non dicis, quoniam anima cum sit pars hominis incorporea est. Sic igitur omne quod in ventrem vadit in secessum emittitur, non totum tamen quod in ventrem vadit in secessum emittitur. Omnia enim quae ad corpus nutriendum in ventrem vadunt, etiamsi minima sint, et digestionem et egestionem suscipiunt: quae autem procedunt de ore, de corde exeunt, et ea coinquinant hominem. Taceant igitur philosophi, qui mentem et rationem, memoriam et intellectum in cerebro esse confirmant. Qui enim fecit hominem, ipse scit quid in unaquaque hominis parte posuerit: ipse enim scrutatur renes et corda. Sed dicunt: Si haec in corde et non in capite sunt, quare capitis aegritudine amittuntur, [Col. 0205C] et ejusdem bona valetudine recuperantur? Cur insanis et phreneticis ut ad mentem redeant, capiti et non cordi medicamen apponitur? eis enim qui talia patiuntur, pene omnis cura non cordi sed capiti adhibetur. Sciant autem isti, mentem et rationem, memoriam et intellectum principaliter et proprie in corde sedem habere ⁜ (376) , quae sicut capitis infirmitate aliquando impediuntur, ita et ejusdem sanitate convalescunt. Scimus enim visum in oculo esse, cui si manum opponas, mox visus tollitur, si manum tollas, visus recipitur; sed nunquid idcirco non in oculos, sed in manu visum esse dicis, quia ejus impedimento visus tollitur? Sic igitur ratio, quamvis capitis impedimento tollatur, non in capite tamen, sed in corde esse credatur. Calor enim naturalis, qui [Col. 0205D] pulsuum vehiculo per totum corpus ex corde diffunditur, in infirmo capite, aliqua re nobis incognita, aliquando corrumpitur, cujus corruptione postquam cor tangitur, et mens et ratio in eo obscuratur. Unde fit ut, sanato capite, corruptio tollatur, et mens et ratio revertatur. Sequitur: De corde enim [Col. 0206A] exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria, fornicationes, furta, falsa testimonia, blasphemiae: haec sunt quae coinquinant hominem. De corde enim exeunt. quia in corde generantur, ibique sedem habent: sive enim hominis adinventione, sive diabolica persuasione ibi fiant, de corde tamen ea exire non dubium est. Haec autem coinquinant hominem; haec hominem a Deo separant, et abominabilem faciunt. «Non lotis autem manibus manducare, non coinquinat hominem:» Manducare autem non lotis manibus, rusticitas est, non peccatum.

LXIV. ⁜ (377) Et egressus inde Jesus secessit in partes Turi et Sidonis: et ecce mulier Chananaea a finibus illis egressa clamavit dicens: Miserere mei, Domine fili David; filia mea male a daemonio vexatur. [Col. 0206B] Qui non respondit ei verbum. Et accedentes discipuli ejus rogabant eum dicentes: Dimitte eam, quia clamat post nos. Ipse autem respondens ait: Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel. Haec est igitur causa, cur clamantem mulierem 79 Deus non exaudit: haec est causa, cur misericordia non miseretur: haec est causa, cur ille qui in principio erat Verbum, quamvis multa verba mulier multiplicet, non tamen respondit ei verbum. Non sum, inquit, missus, nisi ad oves quae perierunt domus Israel. Quid est igitur quod Propheta ait: «Erit radix Jesse, et qui exsurget regere gentes, in eum gentes sperabunt? (Rom. XV, 12.) Si non es missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel, quid est quod tibi a Patre dicitur: «Postula [Col. 0206C] a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae?» (Ps. II, 8.) Itemque, si non es missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel, quid est quod in Isaia tibi Pater loquitur dicens: «Parum est ut sis mihi servus ad suscitandas tribus Jacob, et ad feces Israel convertendas. Ecce dedi te in lucem gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terrae?» (Is. XLIX, 6.) Hoc enim testimonio magis ad gentes quam ad Israel missus esse videris. Parum enim videtur Patri, et merito quidem parum, ut qui ei aequalis es, pro tam vili pretio ejus servus sis, homo fias, servilem formam suscipias, si tantum tribus Jacob, et feces Israel convertere et vocare venisti. Pater dicit: Ecce dedi te in lucem gentium, ut sis salus mea usque ad [Col. 0206D] extremum terrae; et tu dicis, Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel? Contraria haec esse videntur: contraria tamen non sunt. Missus est enim Dominus ad oves quae perierunt domus Israel, ut eas vocaret, eas sanaret, eas praedicaret, et ad fidem eas converteret; et hoc per se. Missus [Col. 0207A] est etiam ad gentes vocandas, sanandas, praedicandas, et ad fidem convertendas; sed hoc per discipulos suos, et non per se. Missus est denique prius praedicare ad Judaeos ⁜ (378) , deinde Gentiles: unde et eisdem Judaeis Apostolus ait: ⁜ (379) «Vobis primum oportuerat praedicari verbum Dei: quia repulistis illud, et indignos vos fecistis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes (Act. XIII, 46) .» Sic igitur et missus, et non missus est Dominus. Audivimus autem quid mulier Chananaea dixerit: audivimus quid discipulis suis pro ea interpellantibus in itinere Christus responderit: nunc autem videamus quid etiam domum veniens egerit. Marcus enim evangelista, qui omnia haec, quae in itinere dicta sunt, praetermittit, caetera quae sequuntur, non in [Col. 0207B] via, sed in domo facta fuisse describit: ait enim: ⁜ (380) Et inde surgens abiit in fines Tyri et Sidonis: et ingressus domum, neminem voluit scire, et non potuit latere. Mulier autem statim, ut audivit de eo, cujus habebat filia spiritum immundum, intravit, et procidit ad pedes ejus: erat enim mulier gentilis Syrophaenissa genere. Quia enim non erat missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel, ideo clamanti mulieri nihil in via respondit. Insuper et domum ingressus, neminem scire voluit, et tamen latere non potuit. Sed quare nominem scire voluit? Quia omnes illi Gentiles erant: Gentilibus autem nondum revelari volebat. Quare ergo latere non potuit? inconveniens enim esse videtur, ut ille qui omnia potest, latere velit, et latere non possit. Non igitur sic est accipiendum, [Col. 0207C] quasi latere voluisset, et latere non potuisset; simplici enim sermone hoc in loco utitur evangelista. Quid est enim, neminem voluit scire, nisi quia praecepit discipulis, ut eum ibi esse nemini dicerent? Neque enim hoc aliter discipuli intelligerent, nisi ipse eis, ne eum manifestarent praeciperet. Sciri igitur voluit, et quia voluit, latere non potuit. Similiter autem de eodem ipso alibi quoque dicitur: quia ipse se finxit longius ire (Luc. XXIV, 28) , cum utique ire longius noluisset. Latere igitur nolebat, domum tamen ingressus se latere velle ostendebat; quia nondum tempus advenerat quo gentili populo praedicandus erat. Mulier autem quae post eum in via clamaverat, postquam eum inter discipulos non invenit, interrogans ubi esset, ut audivit de eo, [Col. 0207D] statim domum intravit, et procidit ad pedes ejus. Sed quid dixit? Domine, adjuva me. Qui respondens ait: Non est bonum sumere panem filiorum, et mittere canibus. Misera misericordiam sequitur, repulsa [Col. 0208A] non erubescit, domum ingreditur, importuna clamat, Salvatorem adorat, et jam tandem responsum audire meretur. Probat eam Dominus, an patientiam habeat, an humilitatem teneat, canem eam vocat, canem se illa esse fatetur. Non est, inquit, bonum sumere panem filiorum et mittere canibus. Dicit illa: Etiam, Domine: canis ego sum, de populo gentili, de genere Chananaeo, non sum digna pane filiorum, non sum digna beneficio sanctorum. Sed quia canis sum, porrige mihi micas: Nam et catelli edunt de micis quae cadunt de mensa dominorum suorum. Docet nos mulier ista qualiter orare debeamus. Evangelium non legerat, et sicut Evangelium praecipit, orat ⁜ (381) . Scriptum est 80 enim: ⁜ (382) Petite et accipietis, quaerite et invenietis, pulsate [Col. 0208B] et aperietur vobis. Tunc respondens Jesus ait illi: O mulier, magna est fides tua: fiat tibi sicut vis. Cum improbitate panem petisti, propter improbitatem tuam dabuntur tibi quotquot habes necessarios. Vade, quia sana est filia tua: et sanata est filia ejus ex illa hora. Oremus igitur et nos Dominum ut sanet filias nostras; oremus ut sanet, et a peccatis liberet animas nostras. Illa enim anima vexatur a daemonio, quae peccare non cessat, et in crimine perseverat. Quae si bene conversa fuerit, et de Christi misericordia non desperaverit, dicetur ei a piissimo Domino: Fiat tibi sicut vis, et sanabitur ex illa hora; quia peccator quacunque hora conversus fuerit et ingemuerit, vita vivet et non morietur.

LXV. Et cum transisset inde Jesus, venit secus mare Galilaeae: et ascendens in montem, sedebat ibi. Et accesserunt ad eum turbae multae habentes secum mutos, caecos, claudos, debiles, et alios multos, et projecerunt eos ad pedes ejus, et curavit eos, ita ut turbae mirarentur videntes mutos loquentes, claudos ambulantes, et caecos videntes; et magnificabant Deum Israel. Merito enim Jesus in montem ascendit, tanta et talia miracula facturus, ut in monte ejus potestatis altitudo, et in miraculis ejus divinitatis virtus appareat.

LXVI. Jesus autem convocatis discipulis suis dixit: Misereor turbae, quia jam triduo perseverant mecum, et non habent quod manducent. Tres enim dies, tria saeculi tempora sunt: ante legem scilicet, sub lege, [Col. 0208D] et sub gratia ⁜ (383) . Tribus igitur diebus turbae cum Domino perseverant, quia totis his tribus temporibus viri sancti, Spiritu Dei pleni, in Christum credunt, Christum exspectant, ejusque panibus et doctrina [Col. 0209A] magno desiderio refici cupiunt: et non habebant quod manducarent, quia panis vivus qui de coelo descendit, nondum eis appositus fuerat; nondum Leo de tribu Juda librum aperuerat, neque septem ejus signacula solverat. Tertio igitur die, id est hoc tertio suae Incarnationis tempore turbas reficit, neque ulterius eas fame perire patitur. Unde et dicit, et dimittere eos jejunos nolo, ne deficiant in via. Omnes enim in via sumus, omnes ad patriam tendimus. De hac via Psalmista ait: «Viam mandatorum tuorum cucurri (Psal. CXVIII, 32) ;» itemque: «Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini (Psal. V, 1) .» In hac autem via deficiunt jejuni; per hanc viam currere non possunt, qui Christi pane non sunt refecti: praesertim si de [Col. 0209B] longe venerunt; longe est enim a peccatoribus salus (Psal. CXVIII) : sicut enim haec via brevis et facilis est bonis, ita longa et difficilis est malis. Et dicunt ei discipuli: Unde ergo nobis in deserto panes tantos, ut saturemus turbam tantam? Fortasse immemores erant Christi discipuli, quod Dominus ex quinque panibus quinque millia hominum jam superius satiaverat. Et ait illis Jesus: Quot panes habetis? At illi dixerunt, Septem, et paucos pisciculos. Septem enim panes, septem gratiae sunt Spiritus sancti: pauci vero pisciculi pauci libri Novi Testamenti ⁜ (384) . Valde enim pauci sunt libri Novi Testamenti ad Veteris Testamenti comparationem: isti tamen pauci si illis septem panibus conjungantur, cunctis hominibus ad animarum refectionem sufficiunt: sine [Col. 0209C] illis enim neque comedi possunt, neque saturitatem vel fortitudinem comedentibus tribuunt. Sunt enim septem illi panes, sapientia et intellectus, consilium et fortitudo, scientia et pietas et timor Domini. Sed quis sine sapientia sapiat? quis sine intelligentia intelligat? quis sine consilio providus? quis sine fortitudine fortis? quis denique sine scientia sciens, sine pietate pius, et sine Dei timore fidelis? Non igitur hi pisces sine illis panibus comedi possunt. Et merito pisces, libri isti dicuntur, quoniam in vivo fonte natant; de quo scriptum est: «Quoniam apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen. Et praecepit turbae, ut discumberent super terram (Psal. XXXV, 10) .» Super terram enim discumbunt, quicunque terram et pulverem se esse cognoscunt. [Col. 0209D] Unde et dicitur ⁜ (385) : «Quid superbis, pulvis et cinis?» Et accipiens Jesus septem panes et pisces, gratias agens, fregit et dedit discipulis suis. Frangit autem Dominus, et panes et pisces, quoniam prout vult, et sancti Spiritus gratias unicuique tribuit, et profunda sanctarum Scripturarum mysteria pandit. [Col. 0210A] Sed quibus dat, nisi discipulis suis? Quibus haec praedicanda largitur, nisi episcopis et sacerdotibus? Isti enim sunt quos «constituit Dominus super familiam suam, ut dent illi cibum in tempore.» Isti caeteros pascunt: isti pane divini eloquii totam Ecclesiae turbam reficiunt. Et comederunt omnes et saturati sunt. Comedamus igitur et nos, ut saturemur: legamus, ut intelligamus; hunc enim cibum qui plus comedit, plus 81 comedere appetit. Hic cibus mentem exhilarat, et stomachum non gravat. Quanto plus comeditur, tanto amplius crescit. Unde et subditur, et quod superfuit de fragmentis, tulerunt septem sportas plenas. Plura sunt fragmenta quam panes; quia plures sunt qui nunc fragmenta suscipiunt, quam illi qui tunc [Col. 0210B] illos panes et pisces comederunt ⁜ (386) . Nonne vides, quanta librorum volumina ex his quatuor Evangeliis multiplicata sunt? Sed quid per septem sportas, nisi septem Ecclesiae significantur, per quas omnes aliae Ecclesiae intelliguntur? Unde et Joannes evangelista septem Ecclesiis scribit. Unde et Isaias ait: «Apprehendent septem mulieres virum unum in die illa, dicentes: Panem nostrum comedemus (Is. IV, 1) ;» panem nobis modo datum, panem quo repletae et refectae sumus; et quasi dicerent: Nos enim sumus illae septem sportae, quas plenas fragmentis olim in deserto apostoli sustulerunt; quia igitur panem habemus, panem nostrum comedemus. Erant autem qui manducaverunt quatuor millia hominum, extra parvulos et mulieres. Quare autem parvuli et [Col. 0210C] mulieres non numerantur, nisi quia in Dei populo computari digni non sunt, qui vel parvulos in stultitia et fatuitate, vel mulieres in mollitie et debilitate imitantur. Unde Apostolus: «Nolite, inquit, parvuli effici sensibus, sed malitia parvuli estote (I Cor. XIV, 20) .»

LXVII. ⁜ (387) Et dimissa turba ascendit in naviculam, et venit in fines Magedda. Marcus enim dicit: quia «ascendens navem cum discipulis suis, venit in partes Dalmanutha (Marc. VIII, 10) .» Unde vel proxima sibi loca, vel binomium ejusdem loci ⁜ (388) , vel alterum nomen generale provinciae; et alterum proprium ipsius loci intelligere oportet ⁜ (389) . [CAP. XVI.] Et accesserunt ad eum Pharisaei et Sadducaei tentantes, et rogaverunt eum, ut signum de coelis ostenderet [Col. 0210D] eis. Quid est enim quod isti signum de coelis videre volunt? An fortasse non credunt Salvatorem nostrum in coelis habere potestatem, qui tot et talia signa in terris operatur? hoc enim in terris agere non posset, si in coelis potestatem non habuisset. At ille respondens ait eis: Facto vespere dicitis: [Col. 0211A] Serenum erit, rubicundum est enim coelum; et mane: Hodie tempestas, rutilat enim triste coelum. Faciem ergo coeli dijudicare nostis, signa autem temporum non potestis scire? Ac si dicat: In aliis oculos apertos habetis, in me autem caeci estis. Quid est enim signa temporum, nisi signa quae in temporibus fiunt? Videtis vestris temporibus signa fieri, quae nullis aliis temporibus facta sunt, et adhuc tamen signa quaeritis; et videntes non videtis? De hoc autem Lucas sic ait: «Dum videritis nubem orientem ab occasu statim dicitis, Nimbus venit, et ita fiet; et cum austrum flantem, dicitis quia aestus erit, et fit. Hypocritae, faciem coeli et terrae nostis probare (Luc. XII, 54) ;» hoc autem tempus quomodo non probatis? Quid autem et a vobis ipsis non judicatis quod [Col. 0211B] justum est? Si enim judicarent quod justum est, dicerent utique hunc esse Dei Filium, in cujus tempore fieri cuncta videbant, quae de Christo prophetae praedixerant. Non mirum, si evangelistae idem non dicunt, quia non omnes omnia scribunt. Scribit enim Lucas quod praetermittit Matthaeus; scribit et Matthaeus quod Lucas praetermittit: sic et in aliis. Nemo 'tamen dubitet Christum Dominum nostrum omnia divisse, quae vel omnes vel singuli narrant. Sequitur: Generatio mala et adultera signum quaerit, et signum non dabitur ei ni i signum Jonae. De signo namque Jonae satis superius dictum est. Et relictis illis abiit. Et cum venissent discipuli ejus trans fretum, obliti sunt panes accipere. Qui dixit illis: Intuemini et cavete a fermento Pharisaeorum et [Col. 0211C] Sadducaeorum. At illi cogitabant inter se dicentes: quia panes non accepimus. Dixit eis: quid cogitatis inter vos modicae fidei, quia panes non habetis? Nondum intelligitis, neque recordamini quinque panum in quinque millia hominum, et quot cophinos sumpsistis: Neque septem panes in quatuor millia hominum, et quot sportas sumpsistis. Quare non intelligitis, quia non de pane dixi vobis? cavete a fermento Pharisaeorum et Sadducaeorum. Sic enim redarguisse, docere fuit; unde et subditur: Tunc intellexerunt quia non dixerit cavendum a fermento panum, sed a doctrina Pharisaeorum et Sadducaeorum; fermentum enim doctrina vocatur, quia sicut modicum fermentum totam massam corrumpit, ita modicum haereticae [Col. 0211D] doctrinae totam fidem commaculat ⁜ (390) .

LXVIII. Venit autem Jesus in partes Caesareae Philippi, et interrogabat discipulos suos dicens: Quem dicunt homines 82 esse filium hominis? Interrogat Dominus discipulos suos, quam opinionem de eo homines [Col. 0212A] habeant, et quem cum esse putent; non quod diversas vulgi sententias ignoret, sed ut eos veritatem instruat, et doceat. At illi dixerunt: Alii Joannem Baptistam; alii autem Eliam; alii vero Jeremiam, aut unum ex prophetis. Jam enim Joannes defunctus erat, qui cum adhuc viveret, omnes aestimabant, ne forte ipse esset Christus. Herodes quoque audiens famam Jesu dixit pueris suis: «Hic est Joannes Baptista, et ipse surrexit a mortuis (Matth. XIV, 2) .» Stultissimus populus qui nunc Joannem, Christum; nunc Christum, Joannem esse putabat. Stultissimus, inquam, qui dum videt prophetas, eos persequitur et vituperat; post mortem vero eos veneratur et monumenta eis aedificat; neque tales ulterius nasci posse arbitrantur, quales illi fuerant, [Col. 0212B] quos ipsi occiderant. Unde videntes Joannem, non Joannem sed Christum vel Eliam vel aliquem alium praecedentium prophetarum eum esse putabant. Similiter autem et Christum videntes, Christum non esse credebant. Sciebant enim eum esse venturum, sed quia eum videbant, credere non poterant. Quid enim, si Eliam vel Jeremiam isti vidissent? non utique eis credidissent; viderunt enim eos patres eorum; eis tamen credere noluerunt. Dicit illis Jesus: Vos autem quem me esse dicitis? Haec est, inquit, sententia populi: sic de me loquuntur qui me non cognoscunt, non me dicunt esse, quod sum; dicunt me esse quod non sum: prius Joannem Christum esse dicunt: jam neque me, neque Joannem putant esse Christum: Vos autem quem me esse dicitis? [Col. 0212C] Nunquid et vos eamdem opinionem habetis? Respondens Simon Petrus dixit: Tu es Christus Filius Dei vivi. Decuerat enim hoc Petrum respondisse; quatenus ipse esset princeps apostolorum ⁜ (391) . Sed videamus quid responderit Petrus. Dicit enim Christus: Quem dicunt homines esse filium hominis; dicit Petrus: Tu es Christus Filius Dei vivi. Ille de homine interrogat; iste Dei Filium hominis filium esse dicit. Ille igitur qui est Filius Dei vivi, idem ipse est et filius hominis. Unde et beata Virgo Maria Theotocos vocatur, id est Deum et hominem pariens ⁜ (392) : quod quia Nestorius confiteri noluit, ab Ecclesia expulsus et damnatus est. Respondens autem Jesus dixit ei: Beatus es Simon Barjona quia caro et [Col. 0212D] sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui est in caelis. Beatus, inquit, es Simon Barjona: Simon filius columbae; Barjona enim filius columbae interpretatur ⁜ (393) . Sed quare columbae filius Petrus dicitur? Quae est ista columba? Legimus enim, in specte [Col. 0213A] columbae Spiritum S. super Christum Dominum apparuisse. Hujus igitur columbae filius est, qui tam sanum tamque spiritualem sensum habet. Ut enim Dominus ait: Quod natum est ex carne, caro est; et quod natum est ex spiritu, spiritus est (Joan. III, 6) . Unde et subditur; Quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui est in coelis. Non est haec scientia carnalis, non est haec fides carnis et sanguinis; non parentes tui vel caro tua ista te docuerunt, sed Pater meus qui est in coelis ⁜ (394) . Sic enim et Apostolus dicit (ad Gal. I, 16) : quia non acquievit carni et sanguini, sed venit Jerosolymam videre Petrum. Et ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Tu dicis, et verum dicis, quia ego sum Christus Filius Dei vivi: [Col. 0213B] et ego dico tibi, quia tu es Petrus, fide fortis, et doctrina stabilis. Nisi enim in hoc nomine fortitudinem et stabilitatem Christus intellexisset, non ea quae sequuntur protinus addidisset, dicens; et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Si Petrum non intelligis, petram respice: petra autem erat Christus. Sic igitur a petra Petrus, sicut a Christo Christianus ⁜ (395) . Videamus itaque quid sit et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Super hanc petram, quam tu modo in fidei fundamentum posuisti; super hanc fidem, quam tu modo docuisti, dicens: Tu es Christus, Filius Dei vivi; super hanc petram et super hanc fidem aedificabo Ecclesiam meam. Huic enim sententiae Apostolus concordans, [Col. 0213C] ait: «Fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus (I Cor. III, 11) .» Ac si dicat: Non est aliud fundamentum, nisi illa petra quam Petrus posuit in fundamentum, cum diceret: Tu es Christus, Filius Dei vivi: super hanc autem petram aedificatur tota Ecclesia Dei ⁜ (396) . Et portae inferi non praevalebunt 83 adversus eam. «Qui enim ceciderit super hunc lapidem confringetur; super quem vero ceciderit [Col. 0214A] lapis iste, conteret eum.» Tanto enim impetu, tantaque fortitudine haec petra fertur, ut muros conterat, portas comminuat, et nulla virtus vel fortitudo ei resistere valeat. Sed si vis et aliter intelligere portas inferi, cognosce prius portas coeli. Portae namque coeli apostoli sunt, episcopi et sacerdotes, et alii quorum doctrina et exemplis coeli palatium fidelium animae ingrediuntur. Sunt igitur e contra portae inferi, Judaei, et haeretici, omnesque seductores, et fidei catholicae corruptores: per hos enim infidelium animae in infernum intrant, et in tenebras demerguntur. Et isti quidem contra hanc petram, et adversus Ecclesiam, quae super eam aedificata est, praevalere non poterunt. Et tibi dabo claves regni coelorum. Hoc enim quod principaliter Petro [Col. 0214B] dicitur, caeteris quoque apostolis dictum esse intelligi debet: et non tantum apostolis, verum etiam episcopis et sacerdotibus. Istis enim et claves et potestas a Domino data est, ut non solum Ecclesiam, sed et coelos aliis aperiant. Et quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis: et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis. Hoc episcopi audiant, de munere gaudeant, de potestate non superbiant. Si enim sic ligaverint ut Petrus, quidquid ligaverint ligatum erit; et quidquid solverint solutum erit. Imitentur igitur illum in discretione et justitia, quem imitari volunt in ligandi atque solvendi potestate. Si enim aliter egerint non erit ratum quod egerint ⁜ (397) Ideo [Col. 0214C] enim haec soli Petro dicta sunt, quia nemo fidelior, nemo justior, nemo discretior, et nemo melior erat, cui haec verba dici potuissent. Ideo illi soli dicta sunt, ut omnes alii se in illo quasi in speculo videant, sic vivendo, sic agendo, sic ligando, sic solvendo, et a pace et concordia non recedendo. Verumtamen, sicut praelati si injuste ligant, ligandi potestate se ipsos privant, ita et subjecti etiam, si iniuste ligati sint, si tamen se ligatos esse parvipendant, [Col. 0215A] ipsa sua superbia se ipsos arctius ligant. Desiderent igitur solvi etiam illi qui sic ligantur, spondeant satisfactionem, quam si praelatus recipere noluerit, tunc sciant se esse solutos. Tunc praecepit discipulis suis ut nemini dicerent quia ipse esset Christus. Vult enim Dominus ut suo tempore omnia dicantur et fiant: nondum enim tempus advenerat, quo discipulorum praeconio manifestandus erat ⁜ (398) . Exinde coepit Jesus dicere discipulis suis, quia oportet eum ire Jerosolymam; et multa pati a senioribus et scribis, et principibus sacerdotum, et occidi et tertia die resurgere. Quod enim Dominus discipulis futura praedicit, et se sponte pati ostendit, et eorum fidem confirmat: secundum quod ipse alibi ait: «Et nunc dico vobis prinsquam fiat, ut cum [Col. 0215B] factum fuerit, credatis (Joan. XIV, 29) .» Et assumens eum Petrus, coepit increpare illum dicens; absit a te, Domine; non erit tibi hoc. Qui conversus dixit Petro: Vade post me, Satanas, scandalum es mihi; quia non sapis ea quae Dei sunt, sed quae hominum. Vade, inquit, post me; sequere et imitare me; ut sicut ego morior pro te, ita et tu moriaris propter me ⁜ (399) . Noli mihi esse contrarius, noli meae voluntati resistere, noli divinis consiliis obviare. Sic enim oportet fieri, quia sic est ante tempora praedestinatum, et a prophetis praenuntiatum. Hoc est enim quod alibi ait: «O stulti et tardi corde ad credendum in omnibus quae locuti sunt prophetae: nonne sic oportuit pati Christum et resurgere a mortuis, et ita intrare in gloriam suam (Matth. XXIV, 25) .» Sapiebat igitur Petrus quae hominum sunt, quia humanum consilium dabat, sed non saplebat quae Dei sunt, quia haec secreta divini consilii quibus homo redimeretur, ignorabat.

LXIX. Tunc Jesus dixit discipulis suis. Si quis vult post me venire, abneget 84 semetipsum. Debet enim unusquisque homo negare seipsum, non quod homo sit, non quod fidelis et Christianus sit: sed si idololatra fuit, si infidelis, si adulter et fornicator, si cupidus et avarus, talem se esse neget, talem se non esse ostendat. Ostendat autem non voce, sed operatione: dicat cum Apostolo: «Vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus (Galat. II, 20) .» Vivebat enim Apostolus, sed non ipse, vivebat non Saulus, sed Paulus: negaverat igitur se ipsum, [Col. 0215D] multum jam differens a seipso. Sequitur: Et tollat crucem suam et sequatur me. Crucem enim suam tollit, qui carnem suam cum vitiis et concupiscentiis [Col. 0216A] cruciat, et affligit. Sed quia non sufficit crucem tollere, ideo mox subdidit dicens, et sequatur me ⁜ (400) . Qui enim Deum non sequitur, ei quidem neque crucem tollere, neque carnem affligere prodest. Unde Apostolus: «Si tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (Cor. XIII, 3) .» Et Dominus de his qui omnia opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus, quamvis multum jejunent et carnem crucient et affligant, dicit tamen quia receperunt mercedem suam (Matth. VI, 2) . Non prodest igitur Judaeo, non prodest hypocritae et haeretico crucem portare. Quare? quia non sequuntur Christum: Christum enim sequitur qui eum imitatur. Vis sequi Christum? Esto humilis, patiens et misericors; [Col. 0216B] esto sine odio et simulatione; sis Deo obediens et proximum diligens. Hac enim via Christus incedit per hanc igitur ambula, si vis eum sequi. Nisi enim per hanc ambulaveris, eum non sequeris, etiamsi sequi videaris. Multi enim diabolum sequuntur, qui Christum sequi videntur. Qui enim voluerit animam suam salvam facere, perdet eam. Quis igitur salvabit animam suam, si ille eam perdit, qui eam salvare contendit? Quae est ista anima quam perdere debemus? Ista enim anima, haec vita praesens est: qui igitur alterius vitae oblitus, hanc solam praesentem vitam diligit; et hanc quidem perdet, et aliam non habebit. Qui autem perdiderit animam suam propter me, inveniet eam. Beati itaque martyres qui hanc vitam perdiderunt, et animas suas usque ad mortem [Col. 0216C] non dilexerunt, isti enim invenient vitam, non qualemcunque sed aeternam vitam. Quid enim prodest homini si mundum universum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur? Quid enim prodest Romanorum principibus mundum ad tempus possedisse, et pro animarum salute nihil egisse, cum illorum cadavera in pulverem revertantur, et animae in inferno torqueantur? Si enim diceretur tibi: Sis toto hoc mense dives et potens, facias quidquid velis, utere carnis voluptatibus sicut placet, ea tamen conditione, ut tibi oculi eruantur, omne solatium tollatur, et toto tempore vitae tuae in fame et siti, in omni cruciatu et omni miseria vivas: nunquid illud tale bonum hoc tenore susciperes? Et quidem tota haec vita praesens, nec mensis est, nec unius [Col. 0216D] diei, vel horae spatium, ad illius aeternae infelicitatis comparationem: cui miseriae neque finis est, neque poena similis invenitur ⁜ (401) . Aut quam dabit homo [Col. 0217A] commutationem pro anima sua? Nulla enim commutatio est, nullum pretium est, quo salvari anima possit, nisi fides et poenitentia: si enim sine his de hac vita exierit, jam nullo pretio ulterius redimi potest. Unde Psalmista ait: «Qui confidunt in virtute sua, et in multitudine divitiarum suarum gloriantur. Frater non redimet, redimet homo: non dabit Deo placationem suam, et pretium redemptionis animae suae (Psal. XLVIII, 7) .» Ideoque laborabit in aeternum, et vivet in tormentis usque in finem. Filius enim hominis venturus est in gloria Patris sui cum angelis suis, et tunc reddet unicuique ⁜ (402) secundum opus ejus. Venit enim prius humilis, ut judicaretur filius hominis; veniet autem iterum sublimis et excelsus in gloria et honore et majestate [Col. 0217B] paterna, ut judicet mundum, et reddat unicuique secundum opera sua. Deus enim manifestus veniet, Deus noster, et non silebit (Psal. XLIX, 3) . Et quasi aliquis diceret: Utinam illam gloriam aliquando videamus, subdidit dicens: Amen dico vobis, sunt quidam de hic stantibus, qui non gustabunt mortem donec videant filium hominis venientem in regno suo. Si enim de illo regno et de illa gloria hoc intelligamus, in qua modo cum angelis suis se judicaturum venire promisit, stare non potest: nemo enim ibi erat, ubi Dominus ista dicebat, qui mortem jam non gustaverit; ipse tamen ad judicium nondum venit. Qualiter autem haec intelligi debeant sequentia manifestant.

LXX. [CAP. XVII.] ⁜ (403) Et post dies sex assumpsit Jesus Petrum et Jacobum et Joannem fratrem ejus, et ducit illos in montem excelsum seorsum, et transfiguratus est ante eos. Isti igitur sunt de quibus modo 85 dixerat: «Qui non gustabunt mortem, donec videant filium hominis venientem in regno suo (Matth. XVI, 28) ;» id est apparentem in virtute et gloria regni sui. Transfiguratus enim Dominus, talis tunc in monte tribus istis suis discipulis apparuit, qualis post hanc vitam ⁜ (404) in regno suo cunctis suis fidelibus apparebit. Sed quare Salvator noster in illam suae claritatis speciem transfigurare se voluit, nisi ut illius gloriae quam praedicabat nos redderet certiores? Unde et tres suos discipulos, qui Ecclesiae columnae alibi vocantur (Galat. II, 9) , adesse [Col. 0217D] voluit, qui hujus tantae visionis testes existerent. Sufficiunt enim isti tres ad hoc testificandum, quia sicut scriptum est, «In ore duorum vel trium testium stabit omne verbum (Matth. XVIII, 16) .» Quis enim non credat quod Petrus, Jacobus, et Joannes testantur? Recte autem in excelso monte ista fiebant, quae postmodum in coelis fieri debebant. Fiunt vero post dies sex, quia ut Apostolus ait: [Col. 0218A] hujus vitae labore finito qui in sex diebus agitur, relinquitur «sabbatismus, et requies populo Dei (Hebr. IV, 9) .» Multum igitur desiderare debemus, ut hi sex dies transeant, quatenus regem nostrum in suo decore suaeque majestatis gloria videamus. «Scimus enim, ait Joannes, quia cum apparuerit, similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 2) .» Et resplenduit facies ejus sicut sol, vestimenta autem ejus facta sunt alba sicut nix. Nihil evangelista sole splendidius, nihil nive candidius invenire poterat, cui Christi faciem et vestimenta assimilaret ⁜ (405) . Nos tamen sole splendidiorem eum esse non dubitamus: non enim creatura Creatori ad plenum similis potest esse. Et ecce apparuit illis Moyses et Elias cum eo loquentes. Sed quare [Col. 0218B] Moyses et Elias? In Moyse namque legem, in Elia prophetas videmus ⁜ (406) : vident igitur apostoli Moysen et Eliam cum Christo loquentes, vident legem et prophetas ei testimonium dantes. Unde et Habacuc propheta: «In medio duorum animalium cognosceris ⁜ (407) .» Usque hodie namque in medio duorum animalium, in medio Moysis et Eliae, id est in lege et prophetis Christus cognoscitur et videtur. Lege libros Moysis, lege prophetarum libros, ibi Christum invenies, ibi eum cognosces, et videbis: ibi enim transfiguratur, ibi suis fidelibus ejus majestatis gloria revelatur. Loquebantur autem isti duo viri, ut Lucas ait (cap. IX, 31) , simul eum Jesu de morte ejus, quam in proximo passurus erat in Jerusalem: et fortasse laeti, quia videbant suae redemptionis [Col. 0218C] totiusque humani generis diem appropinquare. Respondens autem Petrus dixit ad Jesum: Domine, bonum est nos hic esse; si vis, faciamus hic tria tabernacula, tibi unum, Moysi unum, et Eliae unum. Cognovit igitur Petrus et Moysen et Eliam, quos nunquam amplius viderat, quamvis ut alii evangelistae dicunt, quid diceret, ignoraret. Adhuc eo loquente, ecce nubes lucida obumbravit eos; et ecce vox de nube dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui, ipsum audite. In nube enim Deus apparuit, quia in sua majestate ab hominibus videri non potest; sicut ipse ait: «Non me videbit homo et vivet (Exod. XXIII, 20) .» Possumus autem per hanc nubem divinam Scripturam significare, quae aqua sapientiae plena, intelligenti [Col. 0218D] bus lucida, non intelligentibus obscura apparet. In hac autem nube omnipotens Deus audiri quidem potest, videri autem et intelligi sicuti est, omnino non potest. Ubique enim eum loquentem audimus, nusquam autem, nisi per speculum et in aenigmate, eum videmus: ipse enim in prophetis, ipse in apostolis loquitur. Unde ipse Dominus ait: «Non enim [Col. 0219A] vos estis qui loquimini, sed spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X, 20) .» Nubem igitur videre possumus, ipsum autem qui in nube loquitur, videre non possumus. Nam et modo in hac nube sacri Evangelii ⁜ (408) eum loquentem audimus, eum tamen non videmus: cujus enim nisi illius vox est hoc quod istae litterae sonant: Hic est filius meus dilectus in quo mihi bene complacui? Bene enim in Filio suo sibi complacuit, qui in hominis creatione sibi displicuit. Unde ipse ait: «Poenitet me fecisse hominem (Gen. IV, 7) .» Hunc autem audire, huic et credere et obedire nos admonet. Cui enim nisi sapientiae, justitiae, et veritati credere debemus? Ipse enim est Dei virtus, et Dei sapientia: ipse est via, veritas, et vita. Et audientes discipuli ceciderunt [Col. 0219B] in faciem suam, et timuerunt valde. Quid enim, si speciem ejus vidissent, qui ejus vocem ferre non potuerunt? Et accessit Jesus, et tetigit eos, dixitque eis: Surgite, nolite timere. Beati illi quos tangit Jesus: beati illi quos salus tangit et vita. Illi enim surgunt, illi sine timore et securi fiunt ⁜ (409) . Rogemus igitur eum, ut et nos tangat, et a somno stuporis et 86 insipientiae excitet, atque ad se videndum oculos nobis aperiat. Levantes autem oculos suos, neminem viderunt, nisi solum Jesum. Sufficit enim videre Jesum: sufficit videre illam lucem, quam qui sequitur non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae. Et descendentibus illis de monte praecepit Jesus dicens: Nemini dixeritis visionem, donec [Col. 0219C] filius hominis a mortuis resurgat. Conveniens enim erat, ut haec tanta ejus gloria tunc primum praedicaretur, quando carnis mortalitate exutus, novae resurrectionis gloria et decore indueretur.

LXXI. ⁜ (410) Et interrogaverunt eum discipuli dicentes: Quid ergo scribae dicunt quod Eliam oportet primum venire? Audientes enim discipuli de resurrectione filii hominis, ultimam et generalem resurrectionem intellexerunt; quam quidem propter haec verba, jam proximam esse arbitrabantur: sed ad haec scribarum dicta repugnabant, qui nisi prius veniret Elias, eam fieri non posse praedicabant. At ille respondens ait eis: Elias quidem venturus est, et restituet omnia. Verum est, inquit, quod scribae dicunt, quia prius venturus est Elias, quam illa, de [Col. 0219D] qua vos intelligitis, resurrectio fiat: et ipse cum venerit, restituet omnia; quoniam ad ejus praedicationem, [Col. 0220A] Judaeorum populus usque ad illud tempus in sua infidelitate persistens, ad Ecclesiam convertetur et fidei restituetur. Tunc enim et plenitudo gentium intrabit et Israel salvus fiet. Dico autem vobis, quia Elias jam venit et non cognoverunt eum, sed fecerunt in eumquaecunque voluerunt: sic et filius hominis passurus est ab eis. Venturus, inquit, est Elias, et jam venit: et ille quidem qui jam venit, meam resurrectionem praecessit: ille vero qui venturus est, generalem omnium resurrectionem praecedet. His autem verbis tunc intellexerunt discipuli quia de Joanne Baptista dixisset eis; dictus est enim. Joannes Elias, quia praeivit ante Dominum in spiritu et virtute Eliae.

LXXII. ⁜ (411) Et cum venisset ad turbam, accessit ad eum homo genibus ante eum provolutus dicens: Domine, miserere filio meo, quia lunaticus est et male patitur. Tales enim lunatici dicuntur, quia secundum lunae innovationem magis vexantur ⁜ (412) . Nam saepe in ignem cadit et crebro in aquam; et obtuli eum discipulis tuis, et non potuerunt curare eum. Respondens Jesus ait: O generatio incredula et perversa, quousque ero vobiscum, usquequo patiar vos? Taedet jam Dominum cum incredula Judaeorum gente habitare. Unde et alibi ait: Relinquetur vobis domus vestra deserta. Afferte huc illam ad me. Et increpavit illum Jesus, et exiit ab eo daemonium, et curatus est puer ex illa hora. (Matth. XXIII, 38) . Quaeret autem fortasse aliquis quid ista significent, quoniam Christi miracula sine aliqua significatione [Col. 0220C] raro inveniuntur. Potest igitur homo iste Judaeorum populus intelligi, cujus filius spiritus est, qui et anima vocatur: secundum hoc, quod de ipso Domino dicitur, quia inclinato capite tradidit spiritum, id est animam. Rogat igitur homo iste pro filio suo, rogat populus iste pro spiritu et anima sua. Quare? Quia lunaticus est: Stultus enim, ait quidam, ut luna mutatur (Eccl. XXVII, 12) . Nisi enim Judaei lunatici essent, nequaquam eis Dominus dixisset: «Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII, 44) .» Vexati itaque a diabolo saepe in ignem invidiae et furoris, et saepe in aquam pravae doctrinae et erroris mergebantur. Haec autem generatio, qui vult intelligere, quam incredula semper et perversa fuerit, legat Moysi et prophetarum [Col. 0220D] libros: et quoniam populum istum neque sacerdos neque levita sanare potuerunt, ideo hic [Col. 0221A] dicitur, et obtuli eum discipulis tuis, et non potuerunt curare eum. Oportebat igitur ut eum sanaret Samaritanus. Interrogavit autem Dominus patrem pueri, ut Marcus ait, quantum temporis esset, ex quo illi hoc accidisset, et respondit, «ab infantia:» per quod populus iste semper a primaeva aetate incredulus et infidelis fuisse intelligitur. Unde Moyses eidem populo ait: «Adhuc vivente me et ingrediente vobiscum, semper contentiose egistis contra Dominum, quanto magis cum mortuus fuero? (Deut. XXXI, 27) .» Tunc accesserunt discipul ad Jesum, et dixerunt ei: Quare nos non potuimus ejicere illum? Dicit illis: Propter incredulitatem vestram. Nondum enim apostoli perfectam fidem habebant ⁜ (413) ; ideoque alibi dicunt: «Domine, [Col. 0221B] 87 ⁜ (414) auge nobis fidem (Luc. XVII, 5) ;» temque: «Neque enim fratres ejus credebant in eum (Joan. VII, 5) : «Unde et Stulti et tardi corde ad credendum (Luc. XXIV, 25) :» a Domino vocantur Amen quippe dico vobis, si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis monti huic: Transi hinc, et transibit, et nihil impossibile erit vobis. Dixit enim superius de grano sinapis, «quia minimum est omnibus seminibus, cum autem creverit, majus est omnibus oleribus, et fit arbor, ita ut volucres coeli veniant et habitent in ramis ejus (Matth. XIII, 32) .» Hoc autem granum non solum in arbore crescit, sed semen quoque plusquam centesimum et millesimum reddit. Qui igitur habuerit talem fidem, quae ita crescat et [Col. 0221C] multiplicet, semperque fortis et indeficiens perseveret, nihil ei impossibile erit. Unde Apostolus: «Sancti, inquit, per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam, adepti sunt repromissionem: obturaverunt ora leonum, exstinxerunt impetum ignis, convaluerunt de infirmitate, fortes facti sunt in bello (Hebr. XXI, 33) .» Si autem velis cognoscere quid fides possit, lege et caetera quae in eadem Epistola continentur. Sed quid est quod ait: Dicetis monti huic, Transi hinc, et transibit? Quid est monti huic, nisi illi miquo, quem apostoli de supradicto homine nec ejicere nec movere potuerunt? Quamvis enim propter superbiae altitudinem mons diabolus dici possit ⁜ (415) , hoc tamen in loco propter ponderis gravitatem qua hunc miserum hominem opprimebat, et a talibus [Col. 0221D] tantisque viris moveri non poterat, satis congrue mons vocatur. Hoc autem genus non ejicitur, nisi per orationem et jejunium. Quamvis, inquit, hic mons et hoc genus daemonum per fidem moveatur et ejiciatur, ad hoc tamen agendum et orationes et jejunia [Col. 0222A] necessaria sunt. Est igitur hoc magnum et singulare praesidium cunctis fidelibus, ut in magnis tentationibus ad orationem et jejunia confugiant; siquidem illa malignorum spirituum genera his vincuntur et ejiciuntur; quae alio modo nec ab ipsis Christi discipulis moveri possunt. Hoc itaque valde notemus, hoc valde memoriae commendemus, hujusque clausulae semper in omnibus tentationibus memores simus. Hoc autem maxime illi audiant, qui in ignem et aquam a diabolo praecipitantur, id est ⁜ (416) qui spiritu fornicationis, concupiscentiae flamma et voluptate vexantur: luxuria enim et ignis et aqua est; ignis quidem quia accendit: unde per Osee dicitur. «Omnes adulterantes, quasi clibanus succensi sunt a coquente (Ose. VII, 4) .» Aqua vero, [Col. 0222B] quia totum hominem effeminat et in mollitiem reolvit.

LXXIII. Conversantibus autem in Galilaea, dixit, illis Jesus: Filius hominis tradendus est in manus hominum, et occident eum, et tertia die resurget. Et contristati sunt vehementer. Hoc autem ut alii evangelistae dicunt, discipuli non intelligebant, et quid significaret interrogare timebant: inde ergo contristati sunt vehementer, per quod datur intelligi, quia prius quidem non intellexerunt, sed postea intelligentes vehementer contristati sunt. Et cum venissent Capharnaum accesserant qui didrachma accipiebant ud Petrum, et dixerunt ei: Magister vester non solvit didrachma? Ait, etiam; et cum intrasset domum, [Col. 0222C] praevenit eum Jesus dicens: Quid tibi videtur Simon, Reges terrae a quibus accipiunt tributum et censum, a filiis suis, an ab alienis? Et ille dixit, ab alienis. Dixit illi Jesus: Ergo liberi sunt filii. Si, inquit, reges terrae non a filiis suis, sed ab alienis tributa accipiunt; manifestum est quod regum filii ab omni solutione tributi liberi sunt. Quod si filii regum tributa non solvunt, quanto magis ego tributa solvere non debeo, qui illius regis filius sum qui est Rex regum et Dominus dominantium ⁜ (417) ? Ut autem non scandalizemus eos, vade ad mare, et mitte hamum, et eum piscem qui primus ascenderit, tolle, et aperto ore ejus, invenies staterem; illum sumens da eis pro me et te. Ecce enim Salvator noster qui tributa solvere non debebat, tamen ne candalum fieret, [Col. 0222D] tributa persolvit. «Vae igitur illi per quem scandalum venit (Matth. XVIII, 7) ;» si tamen sine peccato scandalum evitare potest. Non enim peccat qui sua tribuit: peccat autem qui aliena rapuit. «Cui igitur tributum, tributum; cui vectigal, vectigal; cui timorem, [Col. 0223A] timorem; cui honorem, honorem (Rom. XIII, 7) .» Apostoli verba sunt. Melius est enim viris catholicis et ecclesiasticis indebita dare, quam iniquorum contra Ecclesiam arma concitare, et impios et tyrannos scandalizare. Considerandum est autem quia Salvator noster, et secundum aliud, tributa ab aliis suscipit; et secundum aliud, ipse aliis tributa persolvit. Regis enim filius tributa recipit, hominis autem filius tributa persolvit. Cui enim nisi regis 88 filio pisces maris tributa persolvunt? Unus piscis vocatus est: statim cum tributo affuit. Si omnes vocarentur, simili modo omnes accurrerent ⁜ (418) , omnesque sua tributa persolverent: et quidem multo plures sunt pisces quam homines. Vide igitur si voluisset, quanta a tributariis suis tributa Dominus [Col. 0223B] suscepisset.

LXXIV. [CAP. XVIII.] In illa hora accesserunt discipuli ad Jesum dicentes: Quis putas major est in regno coelorum? Accesserunt utique discipuli ad Jesum, non loquendo sed cogitando. Audiebat enim Dominus eorum cogitationes non minus quam locutiones; quoniam simili modo in ejus auribus utraeque sonabant: unde et cogitationibus saepe respondet. Hoc autem ideo praemisi, quia alii evangelistae discipulos ad Jesum non accessisse, sed cogitasse, et inter se in via tractasse dicunt: quis eorum major esse videretur ⁜ (419) : Et advocans Jesus parvulum, statuit eum in medio eorum, et dixit: Nisi conversi fueritis, et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum. Merito parvulum Dominus vocat, [Col. 0223C] ut ejus exemplo instruantur qui majores videri volunt. Videtis, inquit, hunc parvulum? nisi ab hac stulta sublimitate, quae vestros animos perturbat, ad hujus patientiam et humilitatem conversi fueritis, et efficiamini sicut parvuli, sine invidia, sine odio, sine superbia, sine ambitione; non solum majores in regno coelorum non eritis, verum etiam illuc non intrabitis. Ideo enim diabolus inde ejectus est, quia major ibi esse voluit. «Deponit enim Dominus potentes de sede et exaltat humiles (Luc. I, 52) .» Quicunque ergo humiliaverit se sicut parvulus iste, hic est major in regno coelorum. Quicunque, inquit, ex vobis plus se humiliaverit, plus exaltabitur et major fiet: et si ad hujus parvuli similitudinem omnes vos humiliaveritis, omnes ibi inter omnes majores eritis ⁜ (420) . [Col. 0223D] Non igitur ambitio, sed humilitas majores facit; ille major qui humilior. Et qui susceperit unum parvulum talem in nomine meo me suscipit. Talem videlicet non aetate, sed conversione, ut quod isti attulit aetas, hoc illi afferat sanctitas et humilitas. Sit igitur humilis et patiens, sit absque odio et [Col. 0224A] invidia, sit sine dolo et simulatione, sit sine superbia et ambitione: sine his enim parvuli sunt, sine his et apostoli fuerunt: qualescunque enim prius fuerint, magistri tamen monita non surdis auribus suscipientes, tales postea facti sunt, quales eos fieri monuit. De his igitur parvulis Dominus dicit: Qui susceperit unum parvulum talem in nomine meo, me suscipit. Quid est in nomine meo nisi propter nomen meum, quia Christianus est, quia meus discipulus est, quia meo nomine insignitus est ⁜ (421) ? Qui autem hunc in Christi nomine suscipit, non solum suscipit istum, verum etiam Christum habitantem in isto. Qui autem scandalizaverit unum de pusillis istis, qui in me credunt; expedit ei, ut suspendatur mola asinaria in collo ejus, et demergatur in profundum [Col. 0224B] maris. Multis enim modis scandalizantur homines, multisque modis dicuntur scandala. Quocunque enim modo aliquem offendas, et ad iram et indignationem commoveas, scandalum est: tale autem scandalum non est ad mortem. In fide vero scandalizare aliquem, qualiter Judaei et haeretici saepe Ecclesiam scandalizant, ad mortem est. De hoc autem Dominus ait: «Beatus est qui non fuerit scandalizatus in me (Luc. VII, 25) .» Melius est igitur homini, ut moriatur, et non qualicunque morte, sed illa quae magis tremenda esse videtur, videlicet ut cum magno lapide in profundum maris demergatur, quam simplicem ⁜ (422) aliquem et pusillum in Christum credentem scandalizet, et a fide catholica deviare faciat. Melius est enim occidi quam occidere; qui [Col. 0224C] enim occiditur non ideo beatitudine privatur. Legimus enim quosdam sanctorum martyrum, lapidibus collo ligatis, in profundum maris fuisse demersos: non ideo tamen eos credimus beatitudine esse privatos, qua privantur illi, qui aliquem scandalizant. Melius est igitur homini ut in corpore occidatur, quam ut in fide aliquem scandalizet. Vae mundo a scandalis. Vae illis qui scandala concitant, et qui scandalizantibus credunt: Vae haereticis et schismaticis, et his qui illorum sequuntur errores. Necesse est enim ut veniant scandala. Unde Apostolus ait: «Oportet haereses esse, ut hi qui probati sunt, manifesti fiant (I Cor. XI, 19) .» Quod igitur haereticis et schismaticis fuit vae, hoc viris catholicis necessarium et utile fuit. Per hoc enim Ecclesiae fides magis [Col. 0224D] claruit; et illi multo amplius nocuissent, si semper occulti latuissent. Necesse igitur fuit bonis, ut venirent scandala. Verumtamen vae homini illi per quem scandalum venit. Quamvis enim multa bona ex hoc malo subsecuta sint, vae tamen illi per quem scandalum venit. Non enim ideo mala faciebat malus, ut bona [Col. 0225A] venirent; quae si fecisset, non tamen pro se, sed contra 89 se fecisset; sicut et ille de quibus Apostolus ait: «Faciamus mala, ut veniant bona, quorum damnatio justa est (Rom. III, 8) .» Si autem manus tua vel pes tuus scandalizat te, abscide eum, et projice abs te. Bonum tibi est ad vitam ingredi debilem vel claudum, quam duas manus, vel duos pedes habentem mitti in ignem aeternum Quid enim per manum et pedem intelligamus, nisi amicos et propinquos nostros ⁜ (423) , quos velut propria membra diligimus, qui etiam quasi manus et pedes nobis necessarii sunt? Isti autem si nos in fide scandalizant, et eorum iniqua conversatione animas nostras perire sentimus, abscidamus eos a nobis et a nostro consortio separemus. Nihil enim est quod contra animam diligere [Col. 0225B] debeamus: non patrem, non matrem, non fratrem, neque uxorem, vel filios. Melius est enim nobis ut sine his ad vitam intremus, quam ut simul cum eis ad poenas et mortem ducamur aeternam. Id ipsum autem et per oculum significatur: sic enim dicere solemus de his, qui nobis aliquem valde amicum et necessarium auferunt: Oculum mihi eruit, pedem mihi abscidit, manum mihi abstulit: non tamen ipsa re, sed quadam rei similitudine. Videte ne contemnatis unum ex his pusillis. De illis pusillis dicit, qui a superba altitudine se humiliantes, patientia et humilitate, pusilli et parvuli sponte sua fiunt. Tales autem contemnendi non sunt: de quibus adhuc subditur: Dico autem vobis quia angeli eorum in coelis semper vident faciem Patris mei, qui [Col. 0225C] in coelis est. De angelis enim Apostolus ait, quia sunt administratorii spiritus, in ministerium missi, propter eos qui haereditatem capiunt salutis (Hebr. I, 14) : venit enim Filius hominis salvare quod perierat. Valde igitur timendum est ne quis eos scandalizet, et in errorem inducat, pro quibus Dei Filius in mundum veniens, et carnem suscipiens, semetipsum humiliavit factus obediens usque ad mortem.

LXXV. Quid vobis videtur: si fuerint alicui centum oves, et erraverit una ex eis, nonne relinquet nonaginta novem in montibus et vadet quaerere eam quae erravit? Et si contigerit ut inveniat: amen dico vobis quia gaudebit ⁜ (424) super eam magis quam supra nonaginta [Col. 0226A] novem quae non erraverunt. Sic non est voluntas ante Patrem vestrum qui in coelis est, ut pereat unus de pusillis istis. Quis est enim iste qui habet centum oves, nisi idem ipse qui loquitur, Jesus Christus Dominus noster ⁜ (425) ? Centum enim oves, tota angelorum et hominum multitudo intelligitur. Ovis enim centesima, homo est, qui non solum decima, verum etiam decima decimae ⁜ (426) a Moyse saepe vocatur. Hic autem tunc erravit, quando praeceptum Dei transgrediens, pomum vetitum comedit. Pro hac itaque una, nonaginta novem, id est totam illam angelorum multitudinem, in aliis coelorum montibus Dominus dereliquit ⁜ (427) , et hanc unam quae erraverat, quaerere venit: quae postquam inventa est et Christi sanguine redempta, tanta pro [Col. 0226B] ipsa in coelis exsultatio fuit, quanta pro caeteris omnibus prius non fuerat. Hoc autem non ideo factum est, ut plus caeteris ista diligatur, sed quia nulla alia de periculo mortis ad vitam rediit, in qua sui amoris gaudium caeterae ostendere potuissent. Quamvis autem ad angelorum numerum, fidelium numerus augeri credatur, homo tamen quasi una ovis inter centum erat, quando unus tantum cum uxore et non plures erant: haec enim una erravit, pro hac de coelis Christus descendit ⁜ (428) .

LXXVI. ⁜ (429) Si autem peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum. Si te audierit, lucratus eris fratrem tuum. Haec autem apostolis eorumque successoribus, episcopis videlicet, et sacerdotibus Dominum specialiter dixisse, ex eo maxime [Col. 0226C] intelligi potest, quod mox ipse in sequentibus ait. Amen dico vobis, quaecunque ligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo, et quaecunque solveritis super terram erunt 90 soluta et in coelo. Unde et bene dicitur: si peccaverit in te frater tuus: peccat autem in pastorem qui oves affligit: peccat in episcopum qui populo sibi commisso injuriam facit. Ad hos enim pertinet corripere; ad hos pertinet excommunicare, et de Ecclesia pellere, hoc autem quo ordine faciamus, ipse Dominus nos docuit dicens: Vade, et corripe eum inter te et ipsum solum. Si enim hoc faciamus, non est unde frater noster merito ⁜ (430) scandalizari debeat, praesertim cum [Col. 0227A] bona suadentes, veritatem ei dicamus. Qui si nos audierit, nostra humili allocutione Domino reconciliabitur: si autem non audierit, adhibe tecum adhuc unum vel duos, ut in medio duorum vel trium testium stet omne verbum. Paucos adhuc Dominus adhibere jubet, ne ille qui corrigitur multorum redargutione scandalizatus deterior fiat. Sufficiunt tamen isti ad testimonium, si vel de injusta conventione, vel se non ita ut dicitur, eis respondisse, contra episcopum vel sacerdotem aliquando agere voluerit. Quod si non audierit eos, dic Ecclesiae; quatenus vel omnium objurgatione erubescat, qui paucorum humili allocutione satisfacere noluit. Unde et Apostolus ait: «Sufficit illi qui ejusmodi est, objurgatio quae sit a pluribus. Si autem Ecclesiam non audierit, sit [Col. 0227B] tibi sicut ethnicus et publicanus (I Cor. XI, 6) :» ut excommunicatus, et ab Ecclesia separatus: nullus Ecclesiae unus ei communicet, qui Ecclesiae credere noluit, ejusque consiliis obedire contempsit; et caeteri hoc audientes timeant, atque unius exemplo corrigantur multi. Amen dico vobis, quaecunque ligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo, et quaecunque solveritis super terram, erunt soluta et in coelo. Hoc episcopi audiant; et hunc ligandi et solvendi ordinem teneant ⁜ (431) ; prius singulariter aut per se aut per alium peccantes conveniant, deinde cum paucis, postmodum vero cum tota Ecclesia, quam si audire contempserint, jam tunc eos ligare non dubitent. Qui enim sic ligantur, et in coelo et in terra ligati sunt: Iterum dico vobis, quia si duo [Col. 0227C] ex vobis consenserint super terram, de omni re, quodcunque petierint, fiet illis a Patre meo, qui in coelis est: ubi enim sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum. Qualiter enim intelligere debeamus hoc quod ait de omni re, determinatur, dum dicitur in nomine meo. Non enim malam petitionem facere possunt, qui in ejus nomine congregantur, et in quorum medio ipse est; id est in quorum corde ipse praesidet, quia ideo ibi est ut corda regat, consilia dirigat, petitiones disponat, eosque sibi invicem in bono consentire faciat. Videtur autem huic loco illud convenire, quod alibi dicitur: «Quidquid petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis (Joan. XVI, 23) .» Illi enim sibi in bono consentiunt, [Col. 0227D] illi in nomine Jesu congregantur et petunt, qui ea postulant quae ad salutem pertinent. Quid enim nisi salus, Salvatoris ⁜ (432) nomine quaeritur? [Col. 0228A] Jesus enim Salvator interpretatur: qui igitur salutem non petit, quamvis vocet Jesum, non tamen petit in nomine Jesu, quia non hoc petit quod interpretatur Jesus. Dicatur ergo: si duo ex vobis consenserint super terram, de omni re, quodcunque cum fide et sine haesitatione petierint in nomine meo, fiet eis. Unde hoc? Quia ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum. Quod si duo vel tres in bono consentientes, et in Christi nomine petentes sic exaudiuntur, quanto magis plures, quanto magis totam Ecclesiam Deus exaudit? Sed dicis: Quid si in nomine Jesu pro damnatorum salute petant? Nunquid exaudiuntur? Nam pro Judaeis et schismaticis et haereticis quotidie Ecclesia orat et non exauditur. Oravit et [Col. 0228B] Dominus pro Judaeis, dicens: «Pater, ignosce illis, non enim sciunt quid faciunt.» Sic igitur et pro multorum salute orant sancti, et non exaudiuntur. Determinandum est igitur et istud, ut sic dicatur: Si duo ex vobis in bono consenserint super terram, de omni re, quodcunque petierint in nomine meo; si tamen tale sit quod Dei ordini et dispositioni conveniat, fiet eis a Patre meo, qui in coelis est: aliter enim non exaudiuntur, quamvis sibi consentiant, quamvis petant in nomine Jesu. Quoties igitur oramus, et non exaudimur, ideo fit quia aut in nomine Jesu non petimus, aut quia contra ejus ordinem, et dispositionem petimus: ipse enim scit quos elegerit, ipse scit quid nobis opus sit, priusquam petamus. Tunc accedens Petrus ad eum dixit: Domine, quoties peccaverit in me frater [Col. 0228C] 91 meus, et dimittam ei; usque septies? Dicit illi Jesus: Non dico tibi usque septies, sed usque septuagies septies. Quod tale est ac si diceret: Quoties peccaverit, toties dimitte ⁜ (433) , si septies, septies; si decies, decies; si centies, centies; si millies, millies: ut non ille plus in te peccare, quam tu illi dimittere possis: aliter enim non dimittetur tibi. Unde superius dixit: «Nisi dimiseritis hominibus peccata eorum, nec Pater vester dimittet vobis peccata vestra (Matth. VI, 15) ,» Putabat autem beatus Petrus sibi sufficere si septies dimitteret, quoniam Scribae et Pharisaei legem et prophetas exponentes, et non intelligentes, multum in suis sermonibus hunc numerum ⁜ (434) commendabant, quem satisfactioni et emendationi sufficere posse putabant: [Col. 0228D] unde septem diebus azyma comedunt; unde et leprosus quando mundatur; et vir qui fluxum seminis [Col. 0229A] patitur, septem diebus separatur: separatur autem septem diebus et mulier menstruata: similiter quando pariebat, septem diebus immunda erat. Naaman quoque ex praecepto Elisaei septies mergitur in Jordanem, et sacerdos offerens sacrificium, tingens digitum in sanguine, septies illum contra Dominum spargit. Psalmista quoque sic ait: «Septies in die laudem dixi tibi.» Propter haec igitur et alia multa quae de hoc numero secundum litteram Judaei intelligebant, dixit beatus Petrus usque septies: legis vero et prophetarum magister altius omnia intelligens, addidit super haec, usque septuagies septies. Verumtamen si bene intelligatur septies, nihil minus est septies quam septuagies septies. De hoc autem in Levitico sufficienter diximus ⁜ (435) .

LXXVII. Ideo assimilatum est regnum coelorum homini regi qui voluit rationem ponere cum servis suis. Et cum coepisset rationem ponere, oblatus est ei unus qui debebat ei decem millia talenta. Iste enim rex ipse est qui loquitur Deus et homo Jesus Christus Dominus noster: qui quotidie cum servis suis rationem ponit ⁜ (436) , quoniam per episcopos et sacerdotes hominum peccata dijudicat, dum unusquisque ad poenitentiam veniens, quantum debeat, et in quibus peccaverit, Domino confitetur. Ille autem unus qui decem millia talenta debebat, quis alius intelligitur, nisi omnes illi, qui plus caeteris in omnibus peccant? Sed quare cum hoc prius rationem Dominus ponere voluit, nisi ut hujus exemplo caeteri intelligerent quid in suis rationibus responderent, [Col. 0229C] et quantam spem habere potuissent? Si enim ei qui plus caeteris debebat, quoniam se humiliavit, omne debitum Dominus dimisit, quanto magis aliis qui non tantum peccaverunt, si digne poenituerint, omnia peccata dimittet? Ideo enim decem millia talenta posuit, quia hoc debito nullum aliud debitum majus est: omnes enim numeri in hoc numero continentur, quoniam ex denis numeris multiplicatur: cujus unaquaeque pars tam perfecta est, ut replicari quidem possit, crescere vero non possit ⁜ (437) . Cum enim usque ad decem numeramus, ni iterum ab uno incipiamus, nihil habemus quid dicamus: similiter autem fit cum venimus ad centum; et similiter cum venimus ad mille; atque similiter cum [Col. 0229D] venimus ad decem millia; decies enim decem fiunt centum, et decies centum fiunt mille; et decies mille fiunt decem millia. Hoc igitur debito majus debitum non est. Sed videamus quod sequitur. Cum autem non haberet unde redderet, jussit eum Dominus ejus venundari et uxorem ejus et filios, et omnia quae habebat, et reddi. Peccator enim ad poenitentiam [Col. 0230A] veniens, non prius habet unde debitum solvat, donec ex toto humiliatus, sacerdotum consilio se per omnia obedire promittat. Ideoque ei a sacerdotibus dicitur: Nisi debitum solveris, et poenitentiam egeris, tu et uxor tua, filii tui et cuncta quae possides, in aeternum peribitis: per quod datur intelligi quod ipse totus carneus simul cum anima sua, cunctisque sensibus corporis sui, incendiis tradetur aeternis: qui enim cum his omnibus cruciatur, in nulla parte sui requiem habet. Si autem his auditis contremiscat, et se satisfacere et obedire ex corde promittat, fiet ei quod sequitur. Procidens autem servus ille rogabat eum dicens, Patientiam habe in me, et omnia reddam tibi. Misertus autem dominus servi illius, dimisit eum: et debitum dimisit [Col. 0230B] illi. Ecce dimissum est tibi debitum; vide ut in bono perseveres: dimitte tu quoque debitoribus tuis, sicut et tibi dimissum est debitum tuum: quod si facere nolueris, audi et exspecta quod sequitur: Egressus autem servus ille invenit unum de conservis suis, qui debebat ei centum denarios, et tenens suffocabat eum dicens: Redde quod debes. Valde parvum 92 debitum est centum denariorum ad comparationem decem millium talentorum; stultissimus igitur est, qui centum denarios non vult dimittere, ea conditione, ut ei decem millia talenta dimittantur. Et procidens conservus ejus rogabat eum dicens: Patientiam habe in me, et omnia reddam tibi. Ille autem noluit: sed abiit, et misit eum in carcerem, donec redderet debitum. Fortasse iste non audivit; [Col. 0230C] aut si audivit non intellexit; aut si intellexit parvipendendo neglexit quod Dominus alibi ait: «Eadem quippe mensura qua mensi fueritis remetietur vobis (Luc. VI, 38) .» Videntes autem conservi ejus quae fiebant, contristati sunt valde, et venerunt et narraverunt domino suo omnia quae facta fuerant. Isti enim conservi, et angeli et homines intelliguntur ⁜ (438) . Omnes enim sunt conservi qui unius sunt domini servi: et isti quidem iniquorum oppressionem et miserorum afflictionem domino narrant, quia pro his assidue ad Deum clamant. Tunc vocavit illum dominus suus et ait illi: Serve nequam, omne debitum dimisi tibi, quoniam rogasti me: nonne ergo oportuit et te misereri conservi tui, sicut et ego tui misertus sum? [Col. 0230D] Et iratus dominus ejus tradidit eum tortoribus, quoad usque redderet universum debitum. Tortores isti, maligni spiritus sunt ⁜ (439) , quibus miser homo ad puniendum traditur, neque de eorum potestate eripitur, donec universum debitum reddat. Nunquam igitur de illorum potestate eripitur, quoniam hoc debitum semper redditur, nunquam tamen integrum [Col. 0231A] solvitur. Hanc autem totam similitudinem ad quid attulerit, ipse Dominus protinus exponit dicens: Sic et Pater meus coelestis faciet vobis, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris. Nota quod ait de cordibus vestris: non enim [Col. 0232A] sufficit labiis dimittere, nisi et cerda conveniant. [CAP. XIX.] Et factum est, cum consummasset Jesus sermones istos, migravit a Galilaea, et venit in fines Judaeae trans Jordanem: et secutae sunt eum turbae multae; et curavit eos ibi.

LXXVIII. Et accesserunt ad eum Pharisaei tentantes eum et dicentes, si licet homini dimittere uxorem suam quacunque ex causa. Quod enim ait; quacunque ex causa, tale est ac si diceret, pro aliqua causa, non ut sonare videtur pro omni causa ⁜ (440) . Qui respondens ait eis: Non legistis, quia qui fecit [Col. 0231B] hominem ab initio, masculum et feminam fecit eos? Et dixit: Propter hoc dimittet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Itaque jam non sunt duo, sed una caro: quod ergo Deus conjunxit, homo non separet. Deus est qui loquitur, et virum cum uxore unam carnem esse dicit, qui quamvis personaliter duo sint, tamen de una carne ambo, sic se diligere et charitatis vinculo jungere, et nunquam a se separare delient; ac si non duo, sed una ex toto caro fuissent. Dicunt illi: Quid ergo Moyses mandaxit, dare libellum repudii, et dimittere? Si, inquiunt, una caro sunt, si inseparabiles sunt, tantoque dilectionis vinculo jungi debent, cur Moyses dimittere mandavit? Ait illis: quoniam Moyses ad duritiam cordis vestri permisit [Col. 0231C] vobis dimittere uxores vestras: ab initio autem non fuit sic. Quomodo sic? Ut homo dimitteret uxorem suam pro qualibet causa. Moyses autem dicit, ut qui propter aliquam foeditatem dimiserit uxorem suam, det illi libellum repudii. Sed aliter hic, et aliter ibi loquitur Moyses, imo Dominus per Moysen. Haec enim uxor quae propter aliquam foeditatem dimittitur, unaquaelibet haeresis intelligitur: quam quidem non verbis simplicibus, sed scripto et juramento, firmaque stipulatione dimittere convenit, quatenus ille qui eam dimittit, ad eam ulterius non revertatur. Hoc igitur quod spiritualiter intelligi debet, juxta litteram Moyses intelligere et observare Judaeos 93 permisit; sed propter duritiam [Col. 0231D] cordis eorum: ne videlicet uxores suas interficerent, vel nimium affligerent, cum eas propter aliquam foeditatem odio haberent ⁜ (441) . De his autem in Deuteronomio sufficienter diximus ⁜ (442) . Dico autem vobis, quia quicunque dimiserit uxorem [Col. 0232A] suam, nisi ob fornicationem, et aliam duxerit, maechatur. Et hoc quidem in hoc eodem libro superius exposuimus. Dicunt ei discipuli ejus: Si ita est causa hominis cum uxore, non expedit nubere: id est si tali vinculo juncti sunt, et hanc fidem sibi mutuo custodire oportet, non expedit vel nubere, vel uxorem [Col. 0232B] ducere ⁜ (443) . Similiter enim et Apostolus ait: «Solutus es ab uxore? noli quaerere uxorem:» itemque: «Dico autem non nuptis, et viduis, bonum est illis, si sic permaneant, sicut et ego: quod si non se continent, nubant; melius est enim nubere quam uri (I Cor. VII, 27) .» Dixitque Dominus: Non omnes capiunt verbum istud, sed quibus datum est. Hoc, inquit, verbum quod dicitis, scilicet quia non expedit nubere; hoc praeceptum castitatis et continentiae non omnes capiunt, non omnes custodiunt vel recipiunt: sed illi tantum quibus divinitus datum est. Sunt enim eunuchi, qui de matris utero sic nati sunt. Illi videlicet qui frigidae naturae existentes, facillime carnis ferunt titillationem. Et sunt eunuchi qui facti sunt ab hominibus: per quos [Col. 0232C] non solum contritos testibus intelligimus, verum etiam eos, quos praepositorum suorum diligentissima cura, etiam nolentes, caelibes facit. Et sunt eunuchi qui se ipsos castraverunt propter regnum coelorum. Illi enim caeteris meliores, non ferro sed carnis maceratione fiunt ⁜ (444) . Qui potest capere capiat. Qui potest continentiam custodire, custodiat: qui vero non potest, cui vult nubat, tantum in Domino ⁜ (445) . Haec autem licentia non datur illis qui castitatem voverunt, vel qui majoris religionis ordinem susceperunt.

LXXIX. Tunc oblati sunt ei parvuli, ut manus eis imponeret et oraret; id est ut eos tangeret et benediceret: discipuli autem increpabant eos. Adhuc enim discipuli carnales erant, et eos qui carnaliter sapiunt, [Col. 0232D] significabant. Multi enim sunt in Ecclesia, qui se in eo placere Deo putant, quod parvulos et simplices ab ejus regimine removere conantur, volentes potentes et astutos eligere, quorum fortitudine [Col. 0233A] et prudentia temporaliter Ecclesia crescat: non attendentes quia «sapientia ejus mundi stultitia est apud Deum.» Sed videamus quod sequitur: Jesus autem ait eis: Sinite parvulos, et nolite eos prohibere ad me venire; talium est enim regnum coelorum. Tales, inquit, eligite, tales prohibere nolite, tales in Ecclesia constituite, et talibus manus imponite. Et cum imposuisset eis manus, abiit inde. Multis enim modis manus impositio dicitur ⁜ (446) : hic autem consecrationem significat: de qua Apostolus ait: «Nemini cito manum imposueris (I Tim. V, 22) .»

LXXX. Et ecce unus accedens, ait illi: Magister bone, quid boni faciam, ut habeam vitam aeternam? Qui dixit ei: Quid me interrogas de bono? unus est bonus, [Col. 0233B] Deus. Quid est igitur quod dicitur: Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona. Si enim Deus omnia fecit, et cuncta quae fecit non solum bona sunt, sed et valde bona, quomodo unus et solus Deus, bonus? ⁜ (447) Ipse enim solus naturaliter est bonus, quia se ipso et non ab alio est bonus: caetera vero non a se ipsis, sed ab eo sunt, a quo bona in principio creata sunt ⁜ (448) . Si autem vis ad vitam ingredi, serva mandata. Dicit ille: Quae? Jesus autem dixit: Non homicidium facies, non adulterabis, non facies furtum, non falsum testimonium dices; honora patrem et matrem, et diliges proximum tuum sicut teipsum. Dicit illi adolescens: Omnia haec custodivi a juventute mea: quid adhuc mihi deest? Si enim, ut Apostolus ait, plenitudo [Col. 0233C] legis est dilectio, aut iste non bene intellexit diliges proximum tuum sicut teipsum, aut si intellexit, non bene respondit ⁜ (449) . Quid enim ei deesse potest qui totam legem custodit? Putabat enim iste, sicut videtur, proximum suum se bene diligere, quia cum non occidebat, quia bona sua ei non auferebat, aliasque injurias ei non faciebat. Ideoque qualiter hoc intelligere debeat, Dominus subinferens ait: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veniens sequere me. Haec est vera mensura perfectionis: ille implet legem, qui ista custodit. Nec in 94 Dei dilectione peccat qui Christum sequitur; nec in dilectione proximi, qui indigentibus omnia largitur. Non desperet tamen cui ad hanc perfectionem [Col. 0233D] venire non datur: multi enim salvantur qui neque omnia relinquunt, neque omnia pauperibus [Col. 0234A] tribuunt: ad culmen tamen perfectionis non perveniunt. Cum audisset autem adolescens verbum, abiit tristis: erat enim habens multas possessiones; ecce qualiter erat adolescens ostenditur: bonus erat quia aliis non nocebat, sed non erat bonus quia aliis non subveniebat; nec sua largiri, nec aliena rapere noverat: loquebatur cum Deo, qui veras divitias ei ostendebat, magis tamen in terrena possessione quam in coelestis thesauri promissione spem habebat. De talibus enim Apostolus ait: «Praecipe divitibus hujus saeculi non sperare in incerto divitiarum (I Tim. VI, 17) .» Aliud est enim divitem esse; aliud in divitiis spem habere: qui enim in divitiis spem suam ponunt, valde difficile salvari possunt ⁜ (450) . Unde et Dominus subinferens ait: Amen [Col. 0234B] dico vobis quia dives difficile intrabit in regnum coelorum. Et iterum dico vobis: Facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum coelorum. Prius difficile, deinde impossibile dixit: impossibile est enim ut divites in divitiis spem habentes intrent in regnum coelorum: de illis enim hoc intelligitur. Sic enim Marcus evangelista Dominum dixisse narrat: «Filioli, quam difficile est confidentes in pecuniis regnum Dei introire!» ⁜ (451) Sed quid per camelum cujus unicum et singulare officium est onera portare, nisi eos intelligamus qui peccatorum pondere praegravantur? Quibus se Psalmista connumerans ait: «Quoniam iniquitates meae supergressae sunt caput meum, sicut onus grave gravatae sunt super me (Psal. XXXVI, 5) .» [Col. 0234C] De divitibus autem quid dicit? «Ecce homo qui non posuit Deum adjutorem sibi, sed speravit in multitudine divitiarum suarum, et praevaluit in vanitate sua (Psal. LI, 9) .» Facilius igitur est camelum, id est aliquem valde peccatorem transire per foramen acus, id est per arctam et angustam viam quae ducit ad vitam, quam hujusmodi divitem intrare in regnum coelorum ⁜ (452) ; quoniam ille facilius a peccatis, quam iste a divitiarum spe separari potest. Auditis autem his, discipuli mirabantur valde, dicentes: Quis ergo poterit salvus esse? Hoc enim discipuli non dixissent, si de quo divite Dominus loquebatur, intellexissent. Aspiciens autem Jesus, dixit illis: Apud homines hoc impossibile est, apud Deum autem omnia possibilia sunt. Quod enim ait [Col. 0234D] apud homines, hoc est secundum intellectum humanum; quod vero ait apud Deum, hoc est secundum [Col. 0235A] spiritualem intellectum et divinum; non est enim impossibile Deo, qualemcunque divitem ad suae voluntatis viam convertere ⁜ (453) , quamvis valde difficile sit ut pauper esse velit, qui semper dives fuerat. Si igitur ad litteram intelligatur, impossibile est: si vero spiritualiter, sicut modo exposuimus, impossibile non est. Impossibile est enim quantum ad litteram, ut per foramen acus transeat camelus; quantum vero ad spiritualem intelligentiam, non est impossibile.

LXXXI. Tunc respondens Petrus dixit ei: Ecce nos reliquimus omnia et secuti sumus te: quid ergo erit nobis? Ille, inquit, dives, de quo superius locutus es, neque omnia dimittere, neque te sequi voluit, cui etiam quid responderis audivimus; de nobis [Col. 0235B] autem quid dicis, qui omnia reliquimus et te secuti sumus? Omnia enim Petrus reliquerat, quia non solum ea reliquerat quae habebat, sed ea quoque quae habere poterat, ut ulterius in hoc mundo nihil proprium possideret, nihilque possidere desideraret ⁜ (454) . Unde ipse nos quoque admonet dicens: «Nolite diligere mundum, neque ea quae in mundo sunt (I Joan. XI, 15) :» Et majus quidem est habendi voluntatem, quam ipsum habere derelinquere. Jesus autem dixit illis: Amen dico vobis, quod vos qui secuti estis me, in regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel. Duo Petrus proposuerat, sed alterum Christus assumpsit: non enim dixit, «Vos qui reliquistis [Col. 0235C] omnia.» Sed quid dixit? Vos qui secuti estis me ⁜ (455) : Omnia enim derelinquit qui perfecte sequitur Jesum. Sufficiens ergo fuit alterum dicere, quia utraque in uno continebantur. Vos, inquit, qui secuti estis me, qui mecum per eamdem viam inceditis, qui ad coelestia festinatis, qui terrena cuncta despicitis, qui justitiam et veritatem, pacem et misericordiam diligitis, vos sedebitis super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel. Sedebunt utique apostoli super sedes duodecim: sedebunt et alii super sedes suas, qui eorum exemplo 95 vixerunt ⁜ (456) , et Christum Dominum sunt secuti. Plures enim sunt-ibi sedes quam duodecim, pluresque judices ibi erunt: non solum enim episcopi [Col. 0235D] et sacerdotes ibi judicabunt, verum etiam, ut superius dicitur, regina Austri, et Ninivitae resurgent in judicio cum generatione ista, et condemnabunt eam. Sed quae sunt istae sedes, super quas isti judices sedent? Istae enim sedes, singulae Ecclesiae sunt: unde et episcopi Ecclesias quibus praesunt, [Col. 0236A] sedes suas vocare consueverunt. Sedebit igitur unusquisque in sede sua, quoniam unusquisque in populo quem rexit et praedicavit major et sublimior apparebit. Sedebit autem et Dominus in sede majestatis suae, quoniam excelsus super omnes gentes Dominus, cunctis et angelis et hominibus praesidebit. Judicabit igitur Dominus, judicabunt et apostoli, judicabunt insuper episcopi et sacerdotes: omnes praeterea ibi judicabunt quorum exemplo caeteri damnabuntur. Et omnis qui reliquerit domum vel fratres, aut sorores, aut patrem, aut matrem, aut uxorem, aut filios, aut agros propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit. Alii autem evangelistae dicunt: «centuplum accipiet in hac vita; post hanc vitam, vitam aeternam.» Quibus et Marcus [Col. 0236B] addit ⁜ (457) «cum persecutionibus;» centuplum enim cum persecutionibus in hac vita suscipiunt sancti, quia quicunque Deum diligunt ejusque voluntatem faciunt, sanctorum fratres et sorores, patres et matres, amici et propinqui fiunt. Sic enim de se ipso Dominus ait: Quicunque fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse mihi frater et soror et mater est (Matth. XII, 31) . Fratres autem et sorores, patres et matres, uxores et filii, isti dicuntur, non natura sed officio et affectione: quos enim multum diligimus, his nominibus vocare solemus.

LXXXII. Multi autem erunt primi novissimi, et novissimi primi ⁜ (458) .Hanc enim propositionem ad quid attulerit, sequentia manifestabunt: ad hanc [Col. 0236C] enim spectat tota subsequens similitudo: unde et in conclusione dicitur: Sic erunt novissimi primi et primi novissimi. Quod quidem si de mundi aetatibus intelligatur, non video qualiter primi sint novissimi, vel novissimi primi. Primi enim fuerunt patriarchae et prophetae, et caeteri prioris Testamenti, ad vitam praedestinati: novissimi autem nos sumus; de quibus Joannes ait: «Filioli, novissima hora est (I Joan. II, 18) :» Et Apostolus: «Nos sumus, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X, 11) .» Et isti quidem sicut tempore primi fuerunt, ita et primi denarium susceperunt. Hos enim statim post passionem suam Christus Dominus a poenis eripiens, in gloriam introduxit. Apostolus quoque ait: «Quia nos qui vivimus, qui residui sumus, non praeveniemus [Col. 0236D] eos qui dormierunt: quoniam ipse Dominus in jussu et in voce archangeli et in tuba Dei descendet de coelo, et mortui qui in Christo sunt resurgent primi. Deinde nos qui vivimus, qui relinquimur, simul rapiemur cum illis in nubibus obviam Domino (I Thess. IV, 14, 15, 16) .» Quomodo igitur sunt [Col. 0237A] novissimi primi? Nunc autem ipsam parabolam audiamus. [CAP. XX.] Simile est regnum coelorum homini patrifamilias qui exiit primo mane conducere operarios in vineam suam. Hoc autem tale est, ac si diceret: Sic fit in regno coelorum, sicut factum est in vinea patrisfamilias, in quam ipse, primo mane exiens, operarios conduxit. Regnum coelorum, Ecclesia est; paterfamilias, Christus Dominus noster: ejus namque familia, et angeli et homines sunt: magna quidem est familia, quia magnus est et paterfamilias. Venit autem iste paterfamilias ut conduceret operarios in vineam suam. Vinea enim Domini Sabaoth, domus Israel est: vinea, Dei Ecclesia est: extra quam qui laborat, mercedem non recipit: in qua qui laborat, denarium suscipit. Ille enim denarius, [Col. 0237B] remuneratio est aeternae beatitudinis: ideo unus denarius omnibus datur: unus primis, et unus novissimis. Et alii quidem primo mane laborare incipiunt: alii vero circa horam tertiam: alii autem circa sextam, et nonam horam: alii quoque circa horam undecimam. Hoc est enim quod ait: Conventione autem facta cum operariis ex denario diurno, misit eos in vineam suam. Et egressus circa horam tertiam, vidit alios stantes in foro otiosos, et dixit illis: Ite et vos in vineam meam, et quod justum fuerit dabo vobis: illi autem abierunt. Iterum autem exiit circa sextam, et nonam horam, et fecit similiter. Circa undecimam vero exiit, et invenit alios stantes in foro otiosos, et dixit illis: Quid hic statis tota die otiosi? Dicunt illi: Quia nemo nos conduxit. Dixit [Col. 0237C] illis: Ite et vos in vineam meam. Primo namque mane in vinea Dei laborare incipiunt, qui a primaeva aetate, id est a pueritia in Ecclesia Dei Domino serviunt ⁜ (459) : illi 96 autem circa horam tertiam laborare veniunt, qui in adolescentia servire incipiunt: veniunt autem et illi circa sextam et nonam horam, qui vel in juventute, vel in senectute, ad poenitentiam convertuntur. Undecima vero hora illa est, quae in qualibet aetate fini appropinquat et morti proxima est. Hanc enim horam non solum juvenes et senes, verum etiam pueri habent. In hac igitur hora laborare incipit et ille qui in decrepita aetate, et ille qui in gravi infirmitate ex toto corde ad Dominum convertitur. Nullus ergo locus desperationi, nullus locus restat [Col. 0237D] excusationi; siquidem in omni aetate et in omni hora peccator suscipitur: «Peccator enim quacunque hora conversus fuerit, et ingemuerit, vita vivet et non morietur ⁜ (460) .» Convertatur igitur vel undecima hora, convertatur vel in ultimo vitae termino, qui prius in bono otiosus, et in malo sedulus fuit. Nam et ipse si voluerit, et si conversus fuerit, etsi vel ad horam laborare coeperit, simul cum aliis mercedem denariumque recipiet. Unde et subditur: Cum sero autem factum esset, dixit Dominus [Col. 0238A] vineae procuratori suo. Voca operarios, et redde illis mercedem, incipiens a novissimis usque ad primos. Sero enim unicuique fit, quando ultimum diem cum vita finit: Dei vero procuratores, angeli sunt, qui sanctorum animas Deo repraesentant, et in requiem inducunt; de quibus Apostolus: «Omnes enim sunt administratores Spiritus, in ministerium missi, propter eos qui haereditatem capiunt salutis (Hebr. I, 14) .» Fit autem plerumque, ut illi qui posterius veniunt, primi denarium et mercedem recipiant; quoniam saepe contingit, ut primi de hac vita exeant, qui posterius laborare et Deo servire incipiunt. Primus enim denarium recipit, qui primus de hac vita exiit. Multi enim sanctorum eadem die qua crediderunt, de hoc mundo per martyrium [Col. 0238B] exierunt: isti igitur una et ultima hora in Dei vinea laborantes, prius susceperunt denarium, quam illi qui a primaeva aetate Domino servientes, et post eos de hoc saeculo exeuntes, sicut prius laborare coeperunt, ita post eos denarium acceperunt. Fit igitur aliquando, etsi non semper, in Ecclesia Dei, quod in vinea patrisfamilias factum fuisse narratur: ut videlicet primi sint novissimi, et novissimi primi. Hoc autem quia non semper fit, ideo in principio hujus similitudinis Dominus ait: Multi autem erunt primi novissimi, et novissimi primi. Si enim semper hoc fieret, non multos, sed omnes dixisset: sic igitur multi novissimi et in mercede suscipienda honorantur, et in pretio non minorantur. Unde et caeteri murmurantes dicunt: Hi novissimi una hora [Col. 0238C] fecerunt, et pares illos nobis fecisti qui portavimus pondus diei et aestus? Quos quidem digne satis Dominus redarguit, dum uni eorum respondit dicens: Amice, non facio tibi injuriam; nonne ex denario convenisti mecum? Tolle quod tuum est, et vade: volo autem et huic novissimo dare, sicut et tibi. An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum? Haec autem non ideo dicuntur, ut de proventu aliorum sanctos murmurare, vel nequam ⁜ (461) et invidos oculos habere intelligere debeamus; sed potius, ut murmurationis et invidiae malum, quantum sit intelligamus, et caveamus. Magnum enim vitium est quod tantopere a Domino redarguitur. Sancti quidem et boni sunt quicunque hunc denarium accipiunt: hunc autem accipiunt et primi et novissimi. Et [Col. 0238D] primi igitur et novissimi boni sunt. Quomodo ergo murmurare possunt? Quomodo nequam et invidos oculos habent? Tales igitur isti non sunt, et ne tales fiant, illorum exemplo admonentur. Bonum est enim in hac vinea laborare, sed malum est murmurare. Laboremus igitur, nec murmuremus: illorum reprehensio sit nostra correctio. Alterum nos invitat ad bonum, alterum dissuadet a malo. Illorum enim labor et remuneratio nos invitat; illorum vero murmurationis reprehensio nos a murmuratione compescit. [Col. 0239A] In utroque igitur consulit nobis Dominus, dum nos in altero laborare admonet, in altero vero murmurare dissuadet. Quod autem sequitur, multi enim sunt vocati, pauci vero electi, valde paucos esse ostendit eos qui salvantur, ad comparationem eorum qui per singulas horas vocantur ⁜ (462) . Suscipiunt igitur denarium et primi et novissimi; sed neque omnes primi, neque omnes novissimi; quoniam multi vocantur, et ad vineae laborem invitantur, qui neque inter primos, neque inter novissimos connumerantur.

LXXXIII. Et ascendens Jesus Jerosolymam assumpsit duodecim discipulos suos secreto, et ait illis: Ecce ascendimus Jerosolymam, et Filius hominis tradetur principibus sacerdotum, et scribis, et condemnabunt eum morte: et tradent eum gentibus ad illudendum, et flagellandum, et crucifigendum: et tertia die resurget. His autem paucis verbis totam suae passionis seriem Dominus prophetavit, ut eum sua sponte ad passionem venisse, intelligamus ⁜ (463) . 97 Tunc accessit ad eum mater filiorum Zebedaei cum filiis suis, adorans et petens aliquid ab eo. Mulier ista religiosa et Christo familiaris erat, ideo et magna petit, et confidenter ad Dominum accedit. Valde enim de Christo praesumebat, dum hoc pro filiis orat, quod ipsi filii per se petere timebant ⁜ (464) . Sed quid dicit? Dic ut sedeant hi duo filii mei, unus ad dexteram tuam, et unus ad sinistram in regno tuo. Cum ambitione loquitur mater, et [Col. 0239C] carnali affectu ambitiosis filiis primas in coelo cathedras postulat; unde et merito eis a Domino dicitur. Nescitis quid petatis. Neque ita petere, neque ita dare convenit primas sedes. «Potestis bibere calicem quem ego bibiturus sum? Dicunt ei: Possumus.» Obscure eis loquitur Dominus, et fortasse nondum intelligebant, de quo calice eis loqueretur. Dicebat enim de calice passionis, de quo et Petro apostolo alibi ait: «Calicem quem dedit mihi Pater, non vis ut bibam illum?» (Joann. XVIII, 11.) Et Psalmista: «Calicem salutaris accipiam, et nomen Domini invocabo (Psal. CXV, 13) .» Et ait eis: Calicem quidem meum bibetis. Biberunt enim Jacobus et Joannes calicem Christi; non quod ambo martyrio vitam finierint, sed quod multas persecutiones, angustias, [Col. 0239D] et tribulationes ambo sustinuerint. Et Jacobum quidem occidit Herodes: sic enim scriptum est: «Occidit autem Jacobum fratrem Joannis gladio (Act. XII, 2) .» Joannes vero non occisus, sed in ferventis olei dolio missus, et in Pathmos insula in exsilio relegatus, magnae afflictionis et amaritudinis calicem, bibit ⁜ (465) . Sedere autem ad dexteram meam, vel ad sinistram non est meum dare vobis, sed quibus paratum est a Patre meo. Ac si dicat: Quod vos modo petitis, jam datum est; non est meum dare modo; non ad me pertinet ordinare et disponere modo quis ad dexteram meam vel ad sinistram sedere debeat in regno meo. Haec dispositio non est hominis, non est hujus temporis; ab aeterno factum est, quod modo fieri postulatis; simul cum Patre ante tempora disposui, neque iterum disponere habeo, quam sedem sibi unusquisque suscipiat. Quibus igitur paratum est sedere ad dexteram meam, vel ad [Col. 0240B] sinistram ⁜ (466) , sive vobis, sive aliis, illorum erit; mutari non potest quod paratum et dispositum est. Et audientes decem, indignati sunt de duobus fratribus. Adhuc enim et isti carnales erant, neque minus ambitiosi quam illi; ideoque indignabantur, et quod sibi unusquisque affectabat, hoc dari aliis invidebat ⁜ (467) . Jesus autem vocavit eos ad se, et ait: Scitis quia principes gentium dominantur eorum? Et qui majores sunt, potestatem exercent in eos. Non ita erit inter vos. Sed quicunque voluerit inter vos major fieri, sit vester minister: et qui voluerit inter vos primus esse, erit vester servus. Non ita, inquit, erit inter vos, sicut est inter mundi hujus potestates, ut ille caeteris dominetur qui major [Col. 0240C] caeteris videtur: sed potius omnibus erit inferior, qui voluerit esse sublimior: et qui plus se humiliaverit, major a Deo coustituetur. Hoc autem ad exemplum sui ostendit dicens: Sicut Filius hominis non venit ministrari sed ministrare et dare animam suam redemptionem pro multis. Sicut, inquit, Filius hominis se humiliavit, sic se humiliet qui major esse voluerit. «Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens; in similitudine hominum factus, et habitu inventus ut homo. Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem (Philip. II, 6) :» et quasi servus et minister, suorum discipulorum pedes lavare non est dedignatus ⁜ (468) .

LXXXIV. Et egredientibus illis ab Jericho, securta est cum turba multa. Et ecce duo caeci sedentes secus viam, audierunt quia Jesus transiret et clamaverunt [Col. 0241A] dicentes: Domine, miserere nostri, fili David. Invenitur enim quibusdam in locis beatus Matthaeus evangelista non tantum narrationi quantum significationi operam dare: unde et duos caecos fuisse dicit, quos alii evangelistae unum fuisse narrant. Marcus quoque dicit hunc caecum ⁜ (469) , Timaei filium fuisse. Similiter autem et in finibus Gerasenorum duos homines a legione daemonum, Christum Dominum nostrum liberasse, et eos in porcos misisse dicit, cum alii unum tantum et non duos scribant ⁜ (470) . Scribit etiam Jesum venientem Jerusalem super 98 asinam et pullum sedisse, cum alii pullum solummodo ad eum adductum fuisse dicant. Unde manifestum est eum non tantum attendere ad rem ipsam, quantum ad rei significatum. Iste enim [Col. 0241B] caecus, et unus est in se, et duo sunt in significatione: in significatione quidem, quia duos populos, id est Judaeos et Gentiles significat ⁜ (471) . Hos enim illuminavit Dominus quando appropinquavit Jericho, id est quando nostrae carnis mutabilitatem suscepit; Jericho namque interpretatur luna, quae in tantum mutabilis est, ut nunquam in eodem statu permaneat. Quod enim ait, egredientibus illis ab Jericho, tale est ac si diceret, transeuntibus illis per fines Jericho: unde et Lucas ait: «Factum est autem dum appropinquaret Jericho ⁜ (472) (Luc. XVIII, 35) .» Sedent autem illi secus viam, qui jam et credere et currere parati sunt; quae sit autem ista via, et quis iste cursus, intelligis; hinc autem longe [Col. 0241C] sunt qui Christi adventum et transitum non sentiunt. Et illi quidem altius clamant, qui attentius orant: clamor iste, non oris sed cordis est. Sed quid clamant? Domine, miserere nostri, fili David: ut et nos tuas misericordias in aeternum cantemus simul cum David. Turba autem increpabat eos ut tacerent: at illi magis clamabant dicentes: Domine, miserere nostri, fili David. Si enim caeci tacuissent, et turbae increpanti credidissent, adhuc illuminati non fuissent. Mala turba, quae a tali clamore hominem exturbat: haec enim turba, vitiorum et malignorum spirituum exercitus intelligitur, qui nos ad Deum clamantes, et misericordiam postulantes, [Col. 0242A] semper impedire conantur. Imitemur igitur istos caecos ⁜ (473) : non enim sunt isti de illis, quos qui sequitur, in foveam cadit. Non vincamur a turba, clamemus, instemus, oremus, ut et nos a Domino illuminemur. Dicamus cum Psalmista: «Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte; ne quando dicat inimicus meus: Pravalui adversus eum (Psal. XII, 4) .» Et stetit Jesus, et vocavit eos, et ait: Quid vultis ut faciam vobis? Dicunt illi: Domine, ut aperiantur oculi nostri. Ecce quantum oratio potest; ecce quantum valet clamor mentis, turbam vincit, Christum sistit, clamore tenetur, qui fortitudine teneri non posset. Stat Jesus, vocat et exspectat eos, interrogat quid velint, nihil nisi lumen requirunt. Cum lumine loquuntur, lumen [Col. 0242B] quaerunt, ut lumen videant. Nihil melius quaerere poterant «Beati enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) .» Misertus autem Jesus tetigit oculos eorum; et confestim viderunt, et secuti sunt eum. Caeci quidem erant, sed tacti lumine, lumen recipiunt, vident, sequuntur Jesum: qui enim sequitur eum, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae; nemo vero eum sequitur, nisi ab eo tactus et illuminatus.

LXXXV. [CAP. XXI.]. Et cum appropinquassent Hierosolymis et venissent Bethphage, ad montem Oliveti, tunc Jesus misit duos discipulos suos, dicens eis: Ite in castellum quod contra vos est, et statim invenietis asinam alligatam, et pullum cum ea; solvite, [Col. 0242C] et adducite mihi. Duos discipulos suos ante se Dominus mittit, per quos duo testamenta intelligimus ⁜ (474) . Hos enim discipulos ipse docuit: haec duo testamenta ipse edidit: omnisque sapientiae et scientiae plenitudine ea replevit. Sapientes sunt isti discipuli, et a sapientissimo magistro instructi, sine quorum doctrina nemo sapiens invenitur. Hos ante se Dominus mandat: isti pullum et asinam solvunt, eosque solutos ad eum ducunt. Sed quid per asinam, nisi Synagoga? quid per pullum, nisi gentilis populus figuratur? ⁜ (475) Illa enim a prophetis domita, et legis pondere onerata erat; hic autem lascivus erat et indomitus, supra quem nullus [Col. 0243A] unquam hominum sederat. Uterque autem ligatus erat, uterque solutione indigebat. Non poterant solvi ab uno, solvuntur autem a duobus: nemo enim nisi utriusque Testamenti manibus solvitur; nemo nisi utriusque Testamenti fide et doctrina a peccatorum vinculis liberatur. Sequitur: Et si quis vobis aliquid dixerit: Dicite quia Dominus his opus habet, et confestim dimittet eos. Dominus, inquit, his opus habet. Et non qualiscunque dominus, sed horum quoque, et omnium Dominus. 99 Unde et sine adjectione dicitur Dominus: in eo enim quod Dominus dicitur et non additur cujus, omnium Dominus esse ostenditur. Quis igitur tenere audeat, quos omnium Dominus solvere jubet. Hoc autem factum est ut adimpleretur quod [Col. 0243B] scriptum est per prophetam dicentem: Dicite filiae Sion: Ecce rex tuus venit tibi mansuetus, sedens super asinam et pullum filium subjugalis. Exposuit evangelista cur Dominus omnia haec facere voluerit, ne forte inconveniens et indecens hoc alicui esse videretur, ut, in illo tam parvo itineris spatio, quasi fatigatus super asinum Dominus sederet. Alii enim evangelistae non super asinam et pullum, sed super pullum solum, Christum Dominum sedisse narrant. Matthaeus autem suo more, non rem ipsam, sed significationem sequens, simul cum propheta eum super utrumque sedisse dicit: corporaliter enim super pullum, spiritualiter autem super utrumque Dominus sedit. Qui enim intelligit quid uterque [Col. 0243C] significet, intelligit etiam quomodo in utroque Dominus sedeat: anima enim justi sedes est sapientiae. Euntes autem discipuli fecerunt sicut praecepit illis Jesus, et adduxerunt asinam et pullum; et imposuerunt super eos vestimenta sua; et eum desuper sedere fecerunt. Si enim, ut superius dictum est, duo isti discipuli duo testamenta intelliguntur, quae erunt eorum vestimenta, nisi singulae sententiae quibus ornantur et vestiuntur? Si igitur Christum portare et ejus asinus esse velis, necesse est ut his sententiis vestiaris, et hac doctrina et fide orneris: his enim vestibus induitur anima, his ornatur et decoratur: nuda enim et paupercula est, quae his induta et ornata non est ⁜ (476) . Plurima autem turba straverunt vestimenta sua in via. Testamenta quidem [Col. 0243D] duo sunt. Testamentorum vero libri plures sunt: [Col. 0244A] plurima igitur turba, id est omnis patriarcharum et prophetarum multitudo vestimenta sua in via straverunt; viam Domino paraverunt, et fidem suam alios docuerunt. Alii autem caedebant ramos de arboribus, et sternebant in via. Isti enim alii, apostoli sunt et doctores, isti de singulis prophetarum libris, quasi de quibusdam arboribus, ramos caedunt, sententias exponunt, et viam parant et sternunt, per quam Christi animalia incedere debeant. Et bene isti ramos de arboribus caedere dicuntur, quia non suam sed aliorum fidem et doctrinam exponunt et praedicant. Turbae autem quae praecedebant et quae sequebantur, clamabant, dicentes: Hosanna filio David, benedictus qui venit in nomine Domini: Hosanna in altissimis. Turbae enim [Col. 0244B] praecedentes et sequentes, utriusque Testamenti populi sunt: ambae igitur clamant, quia uterque populus Christum praedicat, et benedicit. Quid enim aliud significat Hosanna filio David, nisi gloria, laus et honor filio David, sive etiam, salus sit nobis a filio David? Quamvis enim haec vox certam significationem non habeat ⁜ (477) , laudem tamen potius significare videtur, quae in ore totius populi ad Christi laudem et gloriam personabat.

LXXXVI. Et cum intrasset Jerusalem, commota est universa civitas, dicens: Quis est hic? Populi autem dicebant: Hic est Jesus propheta a Nazareth Galilaeae. In proximo enim bella acturus, et de hostibus triumphaturus, cum triumpho et gloria ad impiam civitatem, et ad locum certaminis Dominus [Col. 0244C] venit. Certus enim de victoria ante bellum, quod fieri non solet, triumphum suscepit. Ingressus igitur civitatem cum hac tanta gloria, commota est universa civitas, dicens: Quis est hic? Omnes ei obviam ruunt, omnes eum videre desiderant, et ipsa facie cognoscere cupiunt, quem jam in miraculorum fama cognoverant: suscitaverat enim Dominus Lazarum illis diebus, ad cujus miraculi magnitudinem omnes stupebant. Et intravit Jesus in templum Dei, et ejecit omnes vendentes et ementes in templo, et mensas nummulariorum, et cathedras vendentium columbas evertit. Audite haec, Simoniaci; audite, nefandi negotiatores: aut cessate a negotiis, aut exite de templo. Non enim unum vel duos, sed [Col. 0244D] indifferenter omnes et vendentes et ementes Dominus [Col. 0245A] templi ejecit de templo. Ipse et mensas nummulariorum et cathedras vendentium columbas evertit. Vos nummularii estis, vos columbas venditis, vos sine nummo et pretio nihil agitis. Columbas enim vendunt, qui vel ecclesias vel Sancti Spiritus gratias pretio largiuntur: horum autem cathedras Dominus evertit, ut per hoc eos non esse episcopos intelligamus ⁜ (478) . Et dicit eis: 100 Scriptum est: Domus mea, domus orationis vocabitur; vos autem fecistis eam speluncam latronum. Latrones enim vos estis: «Qui enim non intrat per ostium in ovile ovium, fur est et latro (Joan. X, 1) .» Ostium enim Christus est, qui, quoniam per eum non intrastis, vestras cathedras evertit: per hoc enim ostium illi intrant, qui secundum canonum instituta constituuntur. [Col. 0245B] Exite igitur de domo orationis, quae, quoniam vos in ea habitatis, facta est spelunca latronum. Et accesserunt ad eum caeci et claudi in templo, et sanavit eos. Qui igitur caecus est et veritatem non intelligit; qui claudus est et recto itinere non incedit, festinet ad templum! ibi inveniet Jesum, ibi illuminabitur et sanabitur. Videntes autem principes sacerdotum et Scribae mirabilia quae fecit, et pueros clamantes in templo et dicentes: Hosanna filio David, indignati sunt, et dixerunt ei: Audis quid isti dicunt? Jesus autem dixit eis: Utique; nunquam legistis, quia ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem? Quod enim principes sacerdotum et Scribae indignantur, invidia est; quod vero pueri Deum laudant, prophetiae adimpletio est. Sic enim prophetaverat [Col. 0245C] ipse David, quo ex ore infantium et lactentium praedicandus et laudandus Dominus esset. Et relictis illis abiit foras extra civitatem in Bethaniam, ibique mansit. Manet enim Dominus usque nunc in Bethania, quae domus obedientiae interpretatur ⁜ (479) ; quia relicta Synagoga, in Ecclesia habitat, quae ejus est obediens voluntati. Mane autem revertens in civitatem esuriit, et videns fici arborem unam secus viam, venit ad eam, et nihil invenit in ea, nisi folia tantum, et ait illi: Nunquam ex te fructus nascatur in sempiternum. Dominus [Col. 0246A] enim qui nunquam sine ratione aliquid agit, quando sine ratione aliquid agere videtur, alicujus magnae rei significatio est. Cui enim rationabile videatur, ut eo tempore in arbore fructum quaerat, quo sine fructu arbores sunt? Nunquid enim fructuum tempus ignorat, fructuum et arborum temporumque Creator? Esurit igitur Dominus non ficus, sed fidem: non fructus arboris quaerit, sed fructum operis. Haec enim ficus Synagoga est ⁜ (480) : quae secus viam plantata, nullum transeuntibus solatium parat. Venit Dominus ad eam, et nihil nisi folia invenit in ea. Folia enim verba sunt, folia litterae sunt; haec habet Synagoga; bene enim loquitur, sed non agit quod loquitur. Omnia autem haec de illa parte Synagogae intelligi debent, quae in sua [Col. 0246B] infidelitate perdurat ⁜ (481) , et loquacitatis foliis obumbrata spiritualis intelligentiae fructum non reddit: huic enim maledixit Dominus. Pro alia vero Synagogae parte oravit, dicens: «Pater, ignosce illis, non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Isti igitur qui maledicuntur, et qui in aeternum fructum non reddunt, Scribae et Pharisaei sunt, qui in Salvatoris nostri morte nimia invidia exarserunt. Et arefacta est continuo ficulnea; et videntes discipuli, mirati sunt, dicentes: Quomodo continuo aruit! Altera vero die, ut Marcus ait, cum mane inde transirent ⁜ (482) , dixit Petrus ad Jesum: Rabbi, ecce ficus cui maledixisti, aruit. Quotidie Dominus infructuosis arboribus et iniquis hominibus maledicit, [Col. 0246C] et quotidie arefiunt et igni traduntur quibus maledicit. Maledicit autem et per se et per servos suos. Unde et subditur: Respondens autem Jesus, ait eis: Amen dico vobis, si habueritis fidem, et non haesitaveritis, non solum de ficulnea facietis, sed et si monti huic dixeritis: Tolle et jacta te in mare, fiet. Hanc enim fidem Christi discipuli postea habuerunt, quia caecos illuminantes, leprosos mundantes, mortuos suscitantes, et alia miracula facientes ⁜ (483) , verum esse quod Dominus promiserat, ipso experimento didicerunt. Et omnia quaecunque petieritis in oratione, credentes accipietis. Hoc autem qualiter intelligi [Col. 0247A] debeat, superius exposuimus: ibi videlicet ubi dicitur: Quia si duo ex vobis consenserint sibi super terram, de omni re quodcunque petierint, fiet illis a Patre meo qui in coelis est. Et cum venisset 101 in templum, accesserunt ad eum docentem principes sacerdotum et seniores populi dicentes: In qua potestate haec facis? Et quis dedit tibi hanc potestatem? Stulti principes sacerdotum! vident mortuos resurgere, et dicunt Christo: In qua potestate haec facis? In qua enim potestate resurgunt mortui? Quis praeter Deum hanc potestatem aliquando alicui dedit? Haec est enim illa insania, qua alibi blasphemantes dicunt: «In Beelzebub, principe daemoniorum, ejicit daemonia (Matth. IX, 34) ;» quorum vesaniam intelligens, respondit Jesus, et dixit eis: Interrogabo vos et [Col. 0247B] ego unum sermonem, quem si dixeritis mihi, et ego dicam vobis in qua potestate haec facio. Baptismum Joannis unde erat? e coelo, an ex hominibus? id est creditis, baptismum Joannis an ex praecepto Dei, an ex hominis adinventione factum esse? ⁜ (484) Si enim huic interrogationi secundum veritatem responderent, ipsimet suam quaestionem exposuissent: qui enim credit Joanni, credit utique et Christo, quoniam Joannes Christo testimonium perhibuit. Hoc autem illi intelligentes, cogitabant inter se dicentes: Si dixerimus e coelo, dicet nobis, quare ergo non creditis illi? Joannes enim Christum praedicaverat, et eum Dei filium esse nuntiaverat. Si autem dixerimus, ex hominibus, timemus turbam: omnes enim habebant Joannem sicut prophetam. Et respondentes Jesu dixerunt: [Col. 0247C] Nescimus. Veritatem dicere nolunt ⁜ (485) , mentiri timent, mentiuntur tamen dicentes, Nescimus. Ait illi et ipse: Nec ego dico vobis in qua potestate haec facio.

LXXXVII. Quid autem vobis videtur? Homo quidam habebat duos filios, et accedens ad primum dixit: Fili, vade hodie, operare in vinea mea. Ille autem respondens ait: Nolo; postea poenitentia motus, abiit. Accedens autem ad alterum dixit similiter. At ille respondens ait: Eo, domine, et non ivit. Quis ex duobus fecit voluntatem patris. Dicunt ei: Primus. Dicit illis Jesus: Amen dico vobis, quia publicani et meretrices praecedent vos in regnum Dei. Venit enim ad vos Joannes in via justitiae, et non credidistis ei; [Col. 0247D] publicani et meretrices crediderunt ei; vos autem videntes, nec poenitentiam habuistis postea, ut crederetis ei. Duo enim filii duae partes populi sunt: altera quidem Scribae et Pharisaei, et caeteri qui se justos [Col. 0248A] esse fingebant; altera vero publicani et meretrices ⁜ (486) : unde et alibi dicitur, quia «duo homines ascenderunt in templum ut orarent: unus Pharisaeus et alter publicanus (Luc. XVIII, 10) :» haec enim et illa parabola idem siguificare videntur. Accessit autem Dominus ad primum, id est ad publicanos et peccatores, qui quoniam plures sunt, primi dicuntur. Sed quomodo accessit? per nuntios suos, per Joannem Baptistam: ipse enim in deserto hos duos filios admonebat dicens: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum. Huic autem a principio publicani et peccatores credere noluerunt, sed postea poenitentia ducti, undique confluentes baptizabantur ab eo in Jordane flumine, confitentes peccata sua: at vero principes sacerdotum et seniores populi, et [Col. 0248B] caeteri tales qui semper se Deo servire et obedire fingebant et promittebant, videntes eum, neque poenitentiam egerunt, neque ei credere voluerunt. Unde etiam quibusdam eorum ad baptismum venientibus quasi admirans, ait: «Progenies viperarum, quis docuit vos fugere a ventura ira? Facite ergo fructum dignum poenitentiae (Matth. III, 7) :» Sic igitur publicani et meretrices praecedunt eos in regnum Dei.

LXXXVIII. Alium autem parabolam audite. Homo erat paterfamilias qui plantavit vineam, et sepe circumdedit ei; et fodit in ea torcular, et aedificavit turrem in medio ejus; et locavit eam agricolis, et peregre profectus est. In figura ⁜ (487) , hujus hominis patrisfamilias Deum Patrem significat, qui vineam [Col. 0248C] Sorec ex Aegypto transtulit, et in montibus Israel eam plantavit: unde Psalmista: «Vineam, inquit, ex Aegypto transtulisti; ejecisti gentes et plantasti eam (Psal. LXIX, 9) .» De qua et propheta ait: «Vinea facta est dilecto in cornu filio olei (Isai. V, 1) :» et paulo post: «Vinea enim Dei Sabaoth domus Israel est.» Huic autem sepe circumdedit, quia suae virtutis praesidio eam muniit: et fodit in ea torcular, per quod altare intelligitur, in quo quasi vinum in torculari, hostiarum sanguis quotidie fundebatur. Aedificavit autem turrim in medio ejus, templum videlicet, in quo Judaeorum populus maxime confidebat. Et locavit eam agricolis, quia terram illam lacte et melle 102 manantem Judaeis tradidit ad [Col. 0248D] inhabitandum. Et peregre profectus est, quia longe est a peccatoribus salus. Cum autem tempus fructuum appropinquasset, misit servos suos ad agricolas, ut acciperent fructus ejus; et agricolae, apprehensis [Col. 0249A] servis suis, alium ceciderunt, alium occiderunt, alium vero lapidaverunt. Hoc est enim quod propheta ait: Et exspectavit ut faceret uvas, et fecit labruscas (Isai. V, 2) . Isti enim servi viri sancti et prophetae fuerunt ⁜ (488) , quos ad illum populum corrigendum, et ad suum servitium invitandum Dominus misit. Iterum misit alios servos plures prioribus, et fecerunt illis similiter: Unde et beatus Stephanus ait: «Quem enim prophetarum non sunt persecuti patres vestri? Et occiderunt eos qui praenuntiabant de adventu justi, cujus vos nunc proditores et homicidae fuistis. Novissime autem misit ad eos filium, dicens: Verebuntur filium meum. Agricolae autem videntes filium, dixerunt intra se: Hic est haeres; venite occidamus eum, et habebimus haereditatem [Col. 0249B] ejus (Act. VII, 52) .» Manifesta sunt haec, in quibus passionem suam Dominus prophetabat; nos autem omnia jam completa videmus et credimus. Agricolae enim, id est principes sacerdotum, nisi Christum interficerent, et locum et gentem se amittere timuerunt: ideoque dederunt consilium populo, ut eum interficerent. Et apprehensum eum ejecerunt extra vineam, et occiderunt. Quid est enim extra vineam, nisi extra civitatem? Hoc est enim quod Apostolus ait: «Quorum enim animalium infertur sanguis in sancta per pontificem, horum corpora cremantur extra castra (Hebr. XIII, 11) .» Ita et Jesus «ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est ⁜ (489) .» Compleverunt igitur isti malo suo, quod illi significabant in [Col. 0249C] sacrificio suo. Cum ergo venerit Dominus vineae, quid faciet agricolis illis? Interrogat eos Dominus sententiam judicii, ut ipsimet suo judicio seipsos damnent ⁜ (490) . Aiunt illi: Malos male perdet, et vineam suam locabit aliis agricolis, qui reddant ei fructum temporibus suis. Quid est, o principes sacerdotum, quod modo non respondetis, nescimus, sicut superius, cum de baptismo Joannis vos Dominus interrogaret, nisi quia hanc parabolam nondum intelligitis? si enim intelligeretis eam, aut nullum, aut aliud daretis responsum. Lucas tamen dicit, quod Pharisaei audito verbo responderint: «Absit!» (Luc. XX, 17) quod tale fuit ac si dicerent: Absit ut te occidamus, et ideo pereamus! Dicit illis [Col. 0249D] Jesus: Nunquam legistis in Scripturis: Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli? A Domino factum est istud, et est mirabile in oculis nostris. Haec enim et superior parabola idem significant ⁜ (491) . Principes enim sacerdotum [Col. 0250A] et Scribae et Pharisaei, qui, legem exponentes et populum docentes, Synagogam aedificabant, Christum Dominum nostrum, lapidem videlicet angularem non solum reprobaverunt, verum etiam morte turpissima occiderunt. Hic autem factus est in caput anguli, jungens duos parietes, unum ex circumcisione, alterum ex praeputio venientem: et hoc quidem a Domino factum est, et est mirabile in oculis nostris. Cui enim non videatur esse mirabile, quod ille, qui modo cum latronibus suspensus fuit, nunc ab utroque populo caput et Dominus habeatur, et ubique regnans ab omnibus adoretur? Ideo dico vobis, quia auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus. Quia enim haec et illa fecerunt, quia hunc lapidem reprobaverunt et Dei Filium [Col. 0250B] occiderunt, ideo regnum Dei auferetur ab eis, et dabitur gentili populo qui est melior eis. Unde et per prophetam Dominus ait: «Vocabo non plebem meam plebem meam: et non misericordiam consecutam misericordiam consecutam (Rom. IX, 25) :» et qui ceciderit super lapidem istum confringetur, super quem vero ceciderit conteret eum. Illi enim super istum lapidem cadunt, qui male de Christo intelligentes et a fide catholica aberrantes, in eum offendunt ⁜ (492) : unde Apostolus ait: «Offenderunt enim in lapidem offensionis, sicut scriptum est: Ecce pono in Sion lapidem offensionis, et petram scandali, et omnis qui crediderit in illum, non confundetur (Ibid., 33) .» Ipse quoque Dominus ait: «Beatus est qui non fuerit scandalizatus in me [Col. 0250C] (Luc. VII, 23) .» Super quem vero ceciderit, conteret eum. Super quem enim cadit Dominus, nisi super eos quibus irascitur et indignatur? Ipse est enim ille lapis, qui in Daniele, «abscisus de monte sine manibus (Dan. II, 34) ,» totam illam famosissimam statuam comminuit, per quam omnis iniquorum multitudo figuratur. Et cum audissent principes sacerdotum et Pharisaei parabolas ejus, cognoverunt quod de ipsis diceret. Et quaerentes eum tenere, timuerunt turbas, quoniam sicut prophetam eum habebant. Apparet igitur quod ejus verba prius non intellexerunt, atque ideo sua se responsione damnaverunt.

103. LXXXIX.[CAP. XXII.] [Col. 0250D] Et respondens Jesus dixit iterum in parabolis, dicens eis: Simile factum est regnum coelorum homini regi, qui fecit nuptias filio suo. Tunc enim Deus Pater qui omnium rex et Dominus est, filio suo Jesu Christo Domino nostro nuptias fecit ⁜ (493) , quando eum ut carnem nostram [Col. 0251A] susciperet in mundum misit. Ipse enim speciosus forma prae filiis hominum, nostrae carni conjunctus, tanquam sponsus processit de thalamo suo. Ipse sibi gloriosam Ecclesiam, ut Apostolus ait, «sponsam elegit, non habentem maculam neque rugam (Ephes. V, 27) .» Instar enim cantici nuptiarum totus ille liber editus est, qui Cantica canticorum vocatur. Et misit servos suos vocare invitatos ad nuptias, et nolebant venire. Omnes enim patriarchae et Prophetae ad Christi nuptias Judaeos invitaverunt, omnes ejus adventum praedixerunt, omnes Novi Testamenti delicias laudaverunt; ipsi tamen venire et eas recipere noluerunt. Iterum misit alios servos, dicens: Dicite invitatis: Ecce prandium meum paravi, tauri mei et altilia occisa, et omnia parata [Col. 0251B] sunt, venite ad nuptias. Illi autem neglexerunt. Isti enim alii servi, apostoli sunt et doctores qui, jam paratis nuptiis et Scripturis ad intelligendum apertis, praedicare et ad nuptias Judaeos invitare, a Domino missi sunt. Totum hoc prandium, quid aliud est, nisi spiritualis intelligentia utriusque Testamenti? Hic enim tauros, agnos, et aves et cuncta ad alendum et edendum deliciosa invenies: his enim cibis reficitur anima ⁜ (494) , his deliciis saturatur et pinguescit intelligentia, quasi enim tauri sunt, quaeque sententiae majores, et ad tenendum et ad intelligendum difficiliores; aves vero sunt sive alites quae altius volando, et de spiritualibus loquendo, mentes nostras ad coelestia elevant. Haec autem tunc occisa et parata sunt, quando intellectu et [Col. 0251C] ratione superata, et memoriae commendata, jam neque fugere, neque intelligentiae resistere possunt. De tauris enim sive vitulis per Osee dicitur: «Omnem aufer iniquitatem, et accipe bonum et reddemus vitulos labiorum nostrorum (Ose., XIV, 3) .» Quid sunt enim vituli labiorum, nisi sententiae Scripturarum, et laudes Dei, quae in eis continentur? Quod vero etiam avis, sacra Scriptura dicatur, audi quid per Moysen Dominus dicat: «Si ambulans per viam nidum avis in arbore vel in terra inveneris, et avem pullis vel ovis desuper incubantem, dimitte avem, captos tenens filios, ut bene sit tibi et longo vivas tempore (Deut. XXII, 6) .» Haec enim avis, littera est, quae sub alarum velamine pullos vel ova, id est spiritualem intelligentiam [Col. 0251D] clausit: quae quidem per loca difficiliora in arbore, per planiora vero in terra nidificat. Per hujus igitur voluminis viam ambulantes hujus avis [Col. 0252A] nidum aliquando in arbore, aliquando in terra invenimus: ut ergo longo vivamus tempore, dimittamus avem et litteram quae occidit, teneamus pullos et ova, id est spiritualem intelligentiam quae vivificat. Et isti quidem sunt illi tauri: hae sunt illae aves; haec sunt illa altilia, quae in nuptiis Filii sui nobis Deus praeparavit. Has autem delicias Judaei neglexerunt, has recipere et comedere noluerunt: ideoque abierunt: alii in villam suam, alii vero in negotiationem suam. Nos enim in civitate Dei, nos in sancta Ecclesia harum nuptiarum delicias edimus: illi autem in villa morantur; illi in grosso pane litterae, et rusticano cibo delectantur. In villa enim sunt quicunque extra Ecclesiam sunt. Possunt autem Judaeorum villae, singuli legis et prophetarum libri [Col. 0252B] intelligi. Et quoniam Judaei ubique terrarum de fraude, mercato, usura et deceptione vivunt, non immerito ad negotiationem suam abiisse dicuntur. Reliqui vero tenuerunt servos ejus, et contumelia affectos occiderunt. Per hos enim illos intelligimus, qui primitivam Ecclesiam persecuti sunt: unde et apostolis dicitur: «Quia ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumelias pati (Act. V, 41) .» Rex autem cum audisset, iratus est; et missis exercitibus suis, perdidit homicidas illos, et civitatem illorum succendit. Haec autem quia secundum litteram facta sunt, allegorice exponere, non videtur esse necessarium. Post namque quadraginta et duos annos ⁜ (495) exercitus suos, id est Romanorum principes [Col. 0252C] adversus Judaeos Dominus misit, qui eos occiderunt et vendiderunt, et non solum 104 eorum civitates, verum etiam ipsum templum famosissimum et nobilissimum succenderunt. Tunc ait servis suis: Nuptiae quidem paratae sunt: sed qui invitati erant, non fuerunt digni. Quid nuptiae significent, superius diximus: quibus quoniam Judaei indigni fuerunt, gentilis populus ad eas comedendas vocatur. Quid est autem praeparatio nuptiarum, nisi sanctarum expositio Scripturarum ⁜ (496) . Ite ergo ad exitus viarum, et quoscunque inveneritis, vocate ad nuptias. «Non est enim personarum acceptor Deus, sed in omni gente qui timet eum et operatur justitiam, acceptus est illi (Act. X, 34) .» Ubique suos discipulos [Col. 0252D] mandat, omnes ad fidem vocat, cunctos ad regni sui gloriam invitat. Et egressi servi ejus in vias, congregaverunt omnes quos invenerunt malos et bonos: et impletae sunt nuptiae discumbentium. [Col. 0253A] In hac enim area frumentum, et paleae, triticum et zizania boni et mali simul versantur ⁜ (497) . Impletae sunt nuptiae; convenerunt gentes; annuntiaverunt apostoli et locuti sunt, multiplicati sunt super numerum. Intravit autem rex, ut videret discumbentes, et vidit ibi hominem non vestitum veste nuptiali. Quomodo enim alicubi intrat, qui ubique est? Quia enim omnipotens Deus non statim punit, et in multa patientia nos sustinens, peccata nostra videre dissimulat, quasi abesse videtur: adest autem quando nos punire et affligere incipit. Veste autem nuptiali indutus non est, qui fidem non habet et Christum non imitatur: unde Apostolus ait: «Exuite vos veterem hominem, et induite novum (Ephes. IV, 22) .» «Quicunque enim baptizati estis in Christo [Col. 0253B] Jesu, Christum induistis ⁜ (498) (Galat. III, 27) .» Et ait illi: Amice, quomodo huc intrasti, non habens vestem nuptialem? At ille obmutuit. Hoc enim specialiter illis dicere videtur, qui ad Christi corporis et sanguinis sacramenta indigne accedunt. Poterat enim iste respondere se cum veste nuptiali ad convivium venisse, sed eam postea amisisse; nisi quia stupore et timore oppressus, obmutuit. Tunc dicit rex ministris: Ligatis pedibus ejus et manibus, mittite eum in tenebras exteriores: ibi erit fletus et stridor dentium. Haec enim sententia datur in illos, qui excusationis verbum nullum habent, quod Deo respondeant. Semper enim his nuptiis Deus interest; semper bene et male indutos videt; et quamvis ipse a nemine videatur, semper tamen alios ad [Col. 0253C] poenam, alios ad gloriam parat et judicat. Quod autem pedibus manibusque ligantur, sine viribus et fortudine eos esse ostendit. Tenebrae vero exteriores illae sunt, ultra quas aliae tenebrae non sunt. In fletu vero et stridore dentium, doloris immensitas significatur. Multi autem sunt vocati, pauci vero electi. Multi enim vocantur ad nuptias, pauci vero introducuntur in regis thalamum et gloriam.

XC. Et abeuntes Pharisaei, consilium inierunt ut caperent eum in sermone ⁜ (499) .Stulti Pharisaei, qui [Col. 0254A] se in sermone verbum Dei capere putant, et suis consiliis sapientiam fallere arbitrantur. Et mittunt ei discipulos suos. Cum quibus? cum Herodianis, id est cum Herodis ministris, qui tributa colligebant ⁜ (500) . Haec est igitur Ecclesia malignantium, hoc est concilium veritatis! Mali magistri, mali discipuli, malis ministris sociantur. Cum fraude veniunt, cum calliditate loquuntur. Sed quid dicunt? Magister, scimus quia verax es, et viam Dei in veritate doces, et non est tibi cura de aliquo; non enim respicis personam hominum. Valde 105 bene loquuntur Pharisaei; sed aliud ore et aliud corde loquuntur. Ex venenoso fonte dulcia verba prorumpunt. Huic enim tantae simulationi Psalmista respondens ait: «Si vere utique justitiam [Col. 0254B] loquimini, recte judicate filii hominum (Psal. LVII, 2) .» Quem magistrum vocatis, et veracem dicitis, sicut magistrum et veracem diligite, colite, et sequimini. Dic ergo nobis quid tibi videtur: licet censum dare Caesari an non? Putaverunt enim isti Christum Dominum nostrum, quem pietatis et justitiae amicum esse cognoverant, respondere ut potius templo et Deo offerrent quam Caesari, homini scilicet iniquo, tributa darent: qua occasione Herodiani commoti eum raperent, ad judicem traherent, et quasi reum accusarent. Sed si censum dare non liceret et si tributa solvere esset peccatum, ipse utique tributum pro se dari non praecepisset. Sic enim superius ait: «Quid tibi videtur, Simon? Reges terrae a quibus accipiunt tributum vel censum? a filiis suis an ab [Col. 0254C] alienis? Et ille dixit: Ab alienis. Respondit Jesus: Ergo liberi sunt filii, ut autem non scandalizemus eos, vade ad mare, et mitte hamum, et eum piscem qui primum ascenderit tolle: et aperto ore ejus, invenies staterem; illum sumens da eis pro me et te (Matth. XVII, 24) .» Qui igitur, ne scandalum fieret, quamvis non deberet, tributa persolvit, non erat conveniens ut ad lites et scandala concitanda, censum dare alios prohiberet. Cognita autem Jesus nequitia eorum, ait: Quid me tentatis, hypocritae? [Col. 0255A] Stultum est enim ei per hypocrism et simulationem loqui, quem occulta non fallunt, qui corda videt et cogitationes considerat. Ostendite mihi numisma census. At illi obtulerunt ei denarium. In denario autem scripta erant Caesaris nomen et imago. Et ait illis Jesus: Cujus est imago haec et superscriptio? Dicunt ei: Caesaris ⁜ (501) . Vide quomodo ipsa sua responsione eos ligat; vide quomodo Dei sapientia comprehendit hujus mundi sapientes in astutia eorum! Ipsi enim testes sunt Caesaris hoc esse quod ostendunt: quod si Caesaris est, quare Caesari non reddatur? imo quare Caesari tollant quod Caesaris esse fatentur? Tunc ait illis: Reddite ergo quae sunt Caesaris Caesari. Nolite Caesari injuriam facere, nolite ei sua auferre, ne si sua ei auferre velitis, ipse [Col. 0255B] qui vobis potentior est, et sua et vestra auferat vobis. Quam bene huic loco convenit quod quidam ait: «Arma tenenti omnia dat qui justa negat.» Et quae sunt Dei, reddite Deo. Nihil enim est quod Dei non sit; illud tamen specialiter ejus esse dicitur, quod magis ab eo diligitur. Diligit enim omnem suam creaturam, secundum illud: «Misereris omnium, Domine; et nihil odisti eorum quae fecisti (Sap. XI, 24, 25) :» sed illam praecipue diligit, per quam fecit caeteras creaturas. Sua igitur imago reddatur Caesari, et sua imago reddatur Deo; ad imaginem namque Dei factus est homo. Reddamus Deo imaginem suam ⁜ (502) ; reddamus Deo animas nostras: nil charius habemus; hoc igitur tributum solvere debemus. Et audientes mirati sunt; et relicto [Col. 0255C] eo abierunt. Mirantur Pharisaei se tam facile esse conclusos; et qui ad hoc venerant, ut Christum caperent in suo sermone, se ipsos in suis sermonibus captos esse cognoscunt.

XCI. In illo die accesserunt ad eum Sadducaei, qui dicunt non esse resurrectionem. In illo, inquit, die quo Pharisaei victi recesserunt, in illo Sadducaei vincendi accesserunt. Et interrogaverunt eum dicentes: Magister, Moyses dixit: Si quis mortuus fuerit non habens filium, ut ducat frater ejus uxorem illius, et suscitet semen fratri suo. Erant autem apud nos septem fratres, et primus uxore ducta defunctus est; et non habens semen, reliquit uxorem suam fratri suo. Similiter secundus et tertius usque ad septimum: novissime autem omnium et mulier defuncta est. In [Col. 0255D] resurrectione ergo cujus erit de septem uxor? omnes [Col. 0256A] enim habuerunt eam. Verum est utique: quia Moyses hoc dixit, ut frater uxorem fratris ducat ad suscitandum semen fratris sui; haec autem fabula, qua septem fratres unam uxorem habuisse dicunt, Sadducaeorum adinventio est ⁜ (503) . Scio tamen quosdam in his septem fratribus septem libros, id est Eptaticum ⁜ (504) intellexisse: hanc autem suam adinventionem ideo Sadducaei Domino attulerunt, ut, per hanc, resurrectionem mortuorum non esse probarent, 106 dicentes: Aut enim simul omnes eam habebunt, aut nullus: si enim unus aliquis eam habeat, caeteris injuriam faciet; quod enim commune est, nemo sibi quasi proprium vindicare debet. Huic autem tanto errori veritatis magister respondens ait: Erratis, nescientes Scripturas neque [Col. 0256B] virtutem Dei. Et mox ipsum errorem in quo errabant ostendit, dicens: In resurrectione enim neque nubent, neque nubentur. Per quod significat eos probare voluisse, ut si homines resurgerent, sicut in hoc saeculo, ita etiam in futuro viri suis uxoribus commiscerentur. Sed quare sic errabant? Quia nesciebant Scripturas neque virtutem Dei. Nam neque illud intelligebant quod Moyses dixerat; neque Dei virtutem et omnipotentiam credebant, et ideo tantam omnium resurrectionem posse fieri desperabant. Non enim sicut hic, ita et ibi fiet; neque sicut modo, ita tunc voluptati operam dabunt: Sed erunt sicut angeli Dei in coelo. Angeli enim naturaliter casti et virgines sunt: tales igitur et homines erunt. Quod autem mortuorum resurrectio fiat, mox Scripturae [Col. 0256C] testimonio subinferens, ait: De resurrectione mortuorum non legistis quod dictum est a Deo dicente vobis: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob: non est Deus mortuorum sed viventium. Ac si dicat: Si, ut vos male putatis, homo post mortem non esset, nequaquam se Deus, patriarcharum Deum esse diceret, cum utique ipse sit Deus et Dominus, non eorum qui non sunt, sed eorum qui sunt. Et audientes turbae mirabantur in doctrina ejus. Quoniam autem Sadducaei errantes, neque Scripturas intelligunt neque virtutem Dei, videamus nos modo quid illa Scriptura significet, quam Sadducaei de suscitando fratris semine Domino proposuerunt. Non enim hoc secundum litteram in Ecclesia custoditur, imo vero ne custodiatur omnino interdicitur; [Col. 0256D] aliter igitur eam intelligere oportet. Dicatur ergo: [Col. 0257A] quando habitaverint fratres simul, et unus ex eis absque liberis mortuus fuerit, uxor defuncti non nubet alteri, sed accipiet eam frater ejus, et suscitabit semen fratris sui, et primogenitum ex ea filium nomine illius appellabit, ut non deleatur nomen ejus ex Israel. Isti enim sunt illi fratres de quibus dicitur: «Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII, 1) .» Isti, etsi non corpore, mente tamen et spiritu omnes simul habitant. Ex his autem unus quilibet absque liberis moritur, quando aliquis episcopus ex hac vita transiens, nullum ex omnibus suis subjectis in Ecclesia sua talem relinquit, qui ejus cathedra dignus habeatur ⁜ (505) . Quaeritur igitur ex alia Ecclesia cui uxor defuncti conjungatur: et ipse quidem non alius [Col. 0257B] eligitur, nisi qui ejusdem defuncti frater fuerit: frater utique non natura, sed moribus, ut ejusdem bonitatis et humanitatis, ejusdem sit fidei et charitatis, et quasi frater fratri consimilis. «Iste autem suscitabit semen fratris sui (Deut. XXV, 5) ,» ut quos vel in peccatis mortuos, vel malo somno gravatos invenerit, ad bonum opus evigilare faciat. Et primogenitum nomine illius appellabit. Primogenitum quidem, non qui prius genitus sit, sed qui merito sanctitatis inter omnes ejus genitos primus et maximus habeatur. Et iste quidem vocabitur episcopus; hoc est enim nomen defuncti. Quare hoc? Ut non deleatur nomen ejus ex Israel: ut nunquam Ecclesia episcopo careat, et nunquam hoc nomen in ea deficiat. «Si autem noluerit accipere uxorem fratris [Col. 0257C] sui quae ei lege debetur, perget mulier ad portam civitatis et interpellabit majores natu, dicetque: Non vult frater viri mei suscitare semen fratris sui in Israel, nec me in conjugium, sumere. Statimque accersiri eum facient et interrogabunt; si responderit, nolo eam uxorem accipere, accedat ad eum mulier coram senioribus et tollat calceamentum de pede ejus, spuetque in faciem illius et dicet: Sic fiet homini qui non aedificat domum fratris sui. Et vocabitur nomen illius in Israel, domus discalceati (Deut. XXV, 7) .» Quare enim ante portam civitatis judicium quaeritur, nisi quia ibi judices sedent? Dominus enim de ipso loquitur dicens: «Ego sum ostium, per me si quis introierit, salvabitur (Joan. X, 9) .» Ante hoc igitur ostium et ante hanc portam [Col. 0257D] sedent episcopi, ut ejus lumine illustrati, nusquam devient a veritate. Ad hos autem omnes causae deferri eorumque judicio definiri debent. His ergo praesentibus accedit mulier ad fratrem viri sui, et quia eam in conjugium sumere noluit, tollit calceamentum de pede ejus. Quid est enim calceamentum de pedibus tollere, nisi evangelizandi licentiam auferre? [Col. 0258A] Unde Apostolus: «Calceati, inquit, pedes in praeparatione Evangelii pacis (Ephes. VI, 13) .» Spuit insuper in faciem ejus, quia palam et manifeste eum contemptibilem et tanti honoris indignum esse ostendit. Hoc autem de illis rectissime intelligi potest, qui majores Ecclesias ambientes, minori se Ecclesiae jungere despiciunt; quos non animarum salutem, sed honoris gloriam quaerere, non dubium est. Justum igitur esset ut semper excalceati et consputi nunquam tali conjugio digni judicarentur. Hoc est enim quod ait: «Et vocabitur nomen ejus in Israel domus discalceati.» 107 Quis enim eum calceare audeat, quis calceati officium illi tribuat, qui ipsa nominis appellatione se excalceatum esse demonstrat? Sic igitur nunc in Ecclesia spiritualiter [Col. 0258B] custoditur, quod prius secundum litteram in Synagoga custodiebatur ⁜ (506) .

XCII. Pharisaei autem audientes quod silentium imposuisset Sadducaeis, convenerunt in unum. Recedentibus Pharisaeis, veniunt Sadducaei, et iterum recedentibus Sadducaeis, veniunt Pharisaei: nunc isti, nunc illi eum tentant, et quia rationibus eum capere et tenere non possunt, frequenti congressu eum movere et fatigare conantur ⁜ (507) . Ipse tamen omnibus respondens, aliis satisfacit, alios concludit. Et interrogavit eum unus ex eis legis doctor tentans eum, magister, quod est mandatum magnum in lege? Omnes eum tentant, omnes eum magistrum vocant: non tamen, quasi a magistro, veritatem ab eo volunt discere, sed potius si fieri possit, eum quasi incautum [Col. 0258C] in aliquo sermone capere desiderant ⁜ (508) . Sed quid eis prodest? Nihil enim sapientia ignorat. Quid autem responderit Dominus, audiamus: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua. Hoc est maximum et primum mandatum. Secundum autem simile est huic: Diliges proximum tuum sicut teipsum: in his duobus mandatis universa lex pendet et prophetae. Haec est igitur causa quare haec duo mandata prima dicantur, et maxima; quia tantum possunt haec duo, quantum et caetera omnia ⁜ (509) : aliter enim haec mandata, neque prima, neque secunda sunt, quoniam in tabulis lapideis scripta non sunt. Decem enim sunt verba legis, quorum primum est: «Non habebis deos alienos coram me (Exod. XX, III) .» Primum [Col. 0258D] igitur dicitur hoc mandatum, non quod in ordine Scripturae primum sit, sed quod in virtute significationis principale et maximum sit. Huic autem secundum et simile est: Diliges proximum tuum sicut teipsum, quoniam secundas et similes vires habet post ipsum. Unde Joannes apostolus ait. «Qui enim non diligit fratrem suum quem videt, [Col. 0259A] Deum quem non videt quomodo potest diligere? Et hoc mandatum habemus a Deo, ut qui diligit Deum, diligat et fratrem suum (I Joan. IV, 20) .» Qui enim Deum non diligit, neque seipsum, neque fratrem diligit. Primum est igitur ut Deum diligat, deinde seipsum, postmodum vero fratrem suum tanquam seipsum ⁜ (510) . Qui enim seipsum odit, si fratrem suum diligat sicut seipsum, et fratrem suum odit. Omnis enim «qui diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X, 6) ;» odit igitur et animam fratris sui, si fratrem suum diligat sicut seipsum. Nulli igitur alii dicitur, ut diligat fratrem suum sicut seipsum, nisi illi qui diligit seipsum: nemo autem seipsum diligit, nisi ille qui Deum diligit. Sic igitur primum mandatum est diligere Deum, deinde vero [Col. 0259B] proximum propter Deum. Modus autem dilectionis hic est, ut ex toto corde, tota anima, tota mente, et cunctis viribus Deum diligamus, proximum autem tanquam nos ipsos ⁜ (511) . Plus est enim si ex toto corde aliquem diligas, quam ut sicut teipsum eum diligas, quia potest fieri ut teipsum non diligas, non potest autem fieri ut ipsum non diligas, quem ex toto corde et tota anima diligis. Si vis igitur teipsum diligere, prius dilige Deum ex toto corde, deinde vero quia jam diligis teipsum, dilige proximum tuum sicut teipsum. Toto enim corde, tota mente, et in cunctis viribus sancti apostoli et martyres Deum dilexerunt, qui occidi quidem potuerunt, ab ejus tamen amore et dilectione separari nullatenus potuerunt. Et isti quidem bene dilexerunt [Col. 0259C] seipsos, quia vitam aeternam, gloriam et honorem, omnemque felicitatem adepti sunt sibi ipsis; dilexerunt autem et proximos suos sicut se ipsos, quoniam hanc eamdem gloriam et beatitudinem desideraverunt illis tanquam sibi ipsis. In his enim duobus mandatis universa lex pendet et prophetae: omnis enim qui peccat, aut in Deum, aut in seipsum, aut in proximum peccat. Qui vero praedicto dilectionis modo Deum et proximum diligit, quomodo eos offendet quos tantopere diligit? Nam et in se ipso peccare timet, ne in hoc quoque Deum offendat. Si igitur in his duobus mandatis charitas adimpletur, et omnia peccata tolluntur, manifestum est quod in eis universa lex pendeat et prophetae. Quid enim aliud lex et prophetae praecipiunt, nisi ut Deum et [Col. 0259D] proximum diligamus, et a vitiis et peccatis cunctisque offensionibus nos abstineamus?

XCIII. Congregatis autem Pharisaeis, interrogavit eos Jesus, dicens: Quid vobis 108 videtur de Christo, cujus filius est? Dicunt ei David: Ait illis: Quomodo [Col. 0260A] ergo David in spiritu vocat eum Dominum, dicens: Dixit Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum? Si ergo David vocat eum Dominum, quomodo filius ejus est? Idem enim ipse et filius est et Dominus David: filius quidem secundum humanitatem; Dominus autem secundum divinitatem: de stirpe namque David secundum carnem natus est Christus. Hoc autem Pharisaei non intelligebant, sed sicut caeteros, hominem tantum, et non Deum, Christum quem ipsi Messiam vocant, fore credebant ⁜ (512) . Hac igitur interrogatione seipsum et Deum et hominem, omniumque creaturarum regem et principem esse ostendit ⁜ (513) . Quia enim filius est David, homo est: Deus vero, quia ejus Dominus est, et ad Patris [Col. 0260B] dexteram sedet; in eo autem quod omnes ejus inimici illius pedibus sunt subjecti, omnium Dominus esse ostenditur. David enim in Spiritu sancto videns Christum Dominum nostrum post resurrectionem suam ad Patrem revertentem, illa quae ibi agebantur secreta intelligens, ait: «Dixit Dominus» Pater «Domino meo» Filio suo, «sede a dextris meis (Psal. CIX, 1) ,» ut, sicut in una sede sedemus, ita aequales ab omnibus esse credamur. Sede, inquam, donec ad judicium revertaris, omnesque tui inimici tuis pedibus subjiciantur. Et hoc quidem quia Pharisaei non intellexerunt, nemo illorum ei poterat respondere verbum, neque ausus fuit quisquam ex illa die eum amplius interrogare.

XCIV. [CAP. XXIII.] Tunc Jesus locutus est ad [Col. 0260C] turbas et ad discipulos suos, dicens: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei;omnia ergo quaecunque dixerint vobis, servate et facite, secundum vero opera eorum nolite facere: dicunt enim et non faciunt. Quid est enim sedere super cathedram Moysi, nisi Moysi doctrinam et legem ⁜ (514) praedicare, et populum regere et admonere? Hoc autem erat officium Scribarum et Pharisaeorum: unde et super cathedram Moysi sedere dicuntur. Sed quid est quod Dominus alibi praecipit, dicens: «Cavete a fermento Pharisaeorum quod est hypocrisis (Luc. XII, 1) :» hic autem dicit: «Omnia quaecunque dixerint vobis, servate et facite?» ⁜ (515) Pharisaeorum enim doctrina fermentum dicitur, sed non illa quam docent quando sedent super cathedram Moysi: [Col. 0260D] sedent enim super cathedra Moysi, quando nihil aliud praedicant, nisi ea quae praecipit Moyses; haec autem et servanda et facienda sunt. Quando vero per fraudem et hypocrisin non legis verba, sed suas traditiones docent, tunc eis obedire et credere non [Col. 0261A] oportet, quoniam in Moysi cathedra non sedent. Qualiscunque igitur sit praedicator, si tamen non sua sed Dei verba annuntiat, populus ei obedire et credere debet: sequatur eum in his quae dicit, non sequatur eum in his quae agit: quod enim dicit, Dei est, quod autem agit, suum est ⁜ (516) . Alligant autem onera gravia et importabilia, et imponunt in humeros hominum, digito autem suo nolunt ea movere. His autem verbis clementissimus Dominus nos admonere videtur, ut in peccatoribus ad poenitentiam conversis pietatem et misericordiam habeamus: eorumque onera potius cum eis portemus, quam supra vires eos oneremus. Unde et sacerdotes in lege iniquitatem sanctuarii portare jubentur ⁜ (517) : unde et per Moysen Dominus ait: «Qui percusserit servum suum vel ancillam virga, et mortui fuerint in manibus [Col. 0261B] suis, criminis reus erit (Exod. XXI, 20) .» Fit enim multoties ut pastor Ecclesiae peccantem servum vel ancillam, id est masculum et feminam sibi subjectos, eorum facinora exaggerando et tormenta futura minando, duramque canonum poenitentiam nuntiando, nimis aspere virga correctionis percutiat. Qui, si in ejus manibus mortui fuerint, id est si eos propter immanitatem sceleris et importabile onus poenitentiae, veniam desperare senserit, eosque verbis mitioribus et antidoto pietatis non confortaverit, quasi qui male medendo aegrum occiderit, reus erit. Habeat igitur poenitentia modum; et unicuique rationabiliter onera imponantur ⁜ (518) : magis enim ad cordis contritionem, quam ad jejunia [Col. 0261C] et carnis macerationem respicit Deus. Magna enim misericordia ei fieri potest, 109 qui jam ex corde poenitet, et peccare cessat: qui vero aliter agit, etsi multum jejunet, tamen nihil agit. Omnia vero opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus. Ideo enim Scribae et Pharisaei nullam de operibus suis mercedem suscipiunt, quia omnia opera sua faciunt, non [Col. 0262A] pro justitia vel animarum salute, sed pro vana gloria, ut videantur et laudentur ab hominibus. Dilatant enim phylacteria sua, et magnificant fimbrias. Phylacteria enim chartulas quasdam dicit, quas in manibus vel circa collum appensas ferebant, in quibus verba legis scripta erant, ut semper ad ea respicientes a justitia non declinarent. Hanc autem consuetudinem ex eo loco sumpsisse videntur, ubi dicitur: «Erit igitur hoc quasi signum in manu tua, et quasi appensum quid ob recordationem ante oculos tuos ⁜ (519) (Exod. XIII, 16) .» Quod quidem si bono et simplici animo fecissent, non valde reprehensibile esse videbatur. De fimbriarum quoque usu Moysi a Domino dicitur: «Loquere filiis Israel, et dices ad eos ut faciant sibi fimbrias per angulos palliorum, ponentes in eis vittas hyacinthinas: quas cum viderint, [Col. 0262B] recordabuntur omnium mandatorum Domini, ne sequantur cogitationes suas et oculos per res varias fornicantes, sed magis memores praeceptorum Domini faciant ea ⁜ (520) .» Hoc autem quid significet non multa indiget expositione, siquidem ipse qui scripsit, exposuit. Ad hoc enim vittas hyacinthinas in fimbriis ponere jussit, ut signum quoddam eis esset, quo coelestium mandatorum memores vana et inutilia non cogitarent ⁜ (521) . Sunt igitur fimbriae, legis mandata: vittae vero hyacinthinae, sanctae cogitationes: quae si simul vinctae fuerint, ab omni vanitate oculos avertunt, et totam mentem ad coelestia dirigunt. Videntes enim hyacinthum coeli recordamur; quoniam unius coloris sunt coelum et [Col. 0262C] hyacinthus. Haec autem in Pharisaeis Dominus non reprehendisset ⁜ (522) , nisi quia omnia opera sua faciebant, ut viderentur ab hominibus. De quibus adhuc subditur: Amant autem primos recubitus in coenis, et primas cathedras in Synagogis, et salutationes in foro, et vocari ab hominibus Rabbi. His autem verbis Scribae et Pharisaei de vana gloria, [Col. 0263A] superbia et ambitione notantur: his et nos admonemur, ne eos in talibus imitemur ⁜ (523) . Primae namque cathedrae ad ambitionem, caetera vero ad superbiam et vanam gloriam spectant. Vos autem notite vocari Rabbi; unus est enim magister vester. Quia enim omnis vana gloria peccatum est; peccat utique qui pro vana gloria sic vocari desiderat. Discipulus quoque non effugiet culpam, qui magistri nomen sibi usurpat. Omnes autem vos fratres estis, et patrem nolite vocare vobis super terram: unus est enim pater vester qui in coelis est. Nec vocemini magistri, quia magister vester unus est Christus. Unus est pater, unus est et magister. Unde et Jacobus ait: «Nolite plures magistri fieri, fratres mei (Jac. III, 1) .» Ubi enim plures magistri, ibi plures sententiae, [Col. 0263B] ibi schisma; unde Apostolus admonet ut «idipsum dicamus omnes (I Cor. I, 10) .» Bonum habemus magistrum; ipsum sequamur, ipsius sententia una sit et omnis. Patrem vero in terra quaerere non debemus, quia omnes fratres sumus, et unum in coelis patrem habemus. Illi credere, illi obedire oportet, cujus amore patres et matres, fratres et sorores, magistros et doctores, et quaecunque in mundo sunt et in terra versantur, abjicere et abnegare debemus. Qui major est vestrum, erit minister vester. Hoc enim de seipso Dominus ait, qui usque 110 ad lavandos pedes discipulorum se humiliare dignatus est, praebens nobis humilitatis exemplum. Unde et subditur: Qui autem se exaltaverit humiliabitur, et qui se humiliaverit exaltabitur ⁜ (524) . [Col. 0263C] Deus enim superbis resistit: humilibus autem dat gratiam. Deponit enim potentes de sede et exaltat humiles.

XCV. Vae autem vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui clauditis regnum coelorum ante homines.Vos enim non intratis, nec introeuntes sinitis intrare. Eorum enim exemplum et doctrinam caeteri sequuntur ⁜ (525) . Sicut igitur illuminant et salvant alios, si boni sunt, ita excaecant et perdunt, si mali. Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui comedi is domos viduarum, oratione longa orantes: propter hoc, amplius accipietis judicium. Longis enim orationibus et [Col. 0264A] aliis simulationibus domos viduarum Scribae et Pharisaei comedebant, quia putantes eos religiosos et justos, ea quae habebant sanctae mulieres eis tribuebant. Sic enim prius ministrabant istis pro simulatione, sicut postea ministraverunt apostolis pro religione ⁜ (526) . Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui circuitis mare et aridam ut faciatis proselytum unum: et cum factus fuerit, facilis eum filium gehennae duplo quam vos. Studebant enim Scribae et Pharisaei quos poterant ex gentili populo ad Judaismum convertere, quorum post conversionem nullam curam habentes, eos in pejus ruere cogebant ⁜ (527) . In quo nos quoque admonemur ne eorum quos ad fidem convertimus negligentiam habeamus. Vae vobis, duces caeci, qui dicitis: quicunque juraverit per [Col. 0264B] templum, nihil est; qui autem juraverit in auro templi, debet. Stulti et caeci! quid enim majus est, aurum, an templum quod sanctificat aurum? Et quicunque juraverit in altari, nihil est; qui autem juraverit in domo, quae est super illud, debet. Caeci! quid enim majus est, domus, an altare quod sanctificat domum? Unde autem hanc stultissimam opinionem Scribae et Pharisaei habuerint, incertum est ⁜ (528) . Omnia enim haec sancta sunt: sanctius tamen altare quam templum; et sanctius templum quam aurum templi. Et illud quidem propter sacrificium; hoc autem propter dedicationem. Quamvis enim totum templum sanctificatum esset, nusquam tamen nisi in altari sacrificium fieri licebat: sanctius igitur altare. Sequitur: Qui ergo jurat in altari, jurat in eo et in omnibus quae [Col. 0264C] super illud sunt, et qui jurat in templo, jurat in illo et in eo qui habitat in ipso, et qui jurat in coelo, jurat in throno Dei et in eo qui sedet super eum. Qui enim jurat in altari, non lapides attendit, sed altaris consecrationem, et eum in cujus nomine consecratum est: ideoque non lapidibus sed Deo ejusque se obligat sacramentis. Similiter autem de templo et de coelo intelligatur. Nos quoque cum super Evangelia juramus, non chartas, et atramentum, sed Christum et ejus verba consideramus: unusquisque enim in eo jurat, ad quem jurando attendit. Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui decimatis mentham [Col. 0265A] et anethum et cyminum, et reliquistis quae graviora sunt legis, judicium et misericordiam et fidem. Vae, inquit, vobis qui haec decimatis, non quia haec decimatis, sed quia haec decimando, majora relinquitis ⁜ (529) . Haec enim oportuit facere, et illa non omittere: unde manifestum est, quia parum prodest minora legis observare praecepta, si majora relinquamus. Ruit enim quidquid superaedificatur, nisi firmum fuerit fundamentum. Duces caeci excolantes culicem, camelum autem glutientes. Hoc enim interest inter minora et majora legis praecepta, quod inter culicem et camelum. Excolant autem culicem, qui in minoribus offendere timent; glutiunt vero camelum qui contra majora agere non metuunt ⁜ (530) . Tractum est autem ab illis qui aquas colant, ne [Col. 0265B] sordidum aliquod bibant. Hypocritae igitur culicem in gutture bibendo sentiunt, camelum vero non sentiunt; dum minora 111 peccata simulatione quadam agere metuunt, majora vero facere non timent.

XCVI. Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui mundatis quod de foris est calicis et paropsidis, intus autem pleni estis rapina et immunditia. Calicem et paropsidem eosdem ipsos Scribas et Pharisaeos methaphorice dicit, qui cum rapina, immunditia et omni iniquitate interius pleni essent, justos et mundos se de foris ostendebant ⁜ (531) . De quibus adhuc subditur: Pharisaee caece, munda prius quod intus est calicis et paropsidis, ut fiat id quod de foris est mundum. Si enim cor interius mundum fuerit, omnia [Col. 0265C] erunt munda quae exterius apparent: unde Psalmista: «Cor mundum crea in me, Deus (Psal. L, 12) ;» et Apostolus: «Nihil enim mihi conscius sum: ex corde enim exeunt cogitationes malae (I Cor. IV, 4) .»— Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae: qui similes estis sepulcris dealbatis, quae foris parent hominibus speciosa, intus vero plena sunt ossibus mortuorum et omnium spurcitia: sic et vos [Col. 0266A] a foris quidem paretis hominibus justi, intus autem pleni estis hypocrisi et iniquitate. Expositio est eorum quae superius dicta sunt, nullaque indiget expositione ⁜ (532) .

XCVII. Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui aedificatis sepulcra prophetarum, et ornatis monumenta justorum et dicitis:Si fuissemus in diebus patrum nostrorum, non essemus socii eorum in sanguine prophetarum ⁜ (533) . Ita testimonium ⁜ (534) estis vobismetipsis, quia filii estis eorum qui prophetas occiderunt. Vae, inquit, vobis ⁜ (535) , non quia aedificatis et ornatis sepulcra prophetarum: hoc enim pietatis opus est; sed quia filii estis eorum qui prophetas occiderunt; filii quidem non tantum natura, quantum imitatione et iniquitate. Sicut enim omnes [Col. 0266B] dicuntur filii Abrahae, quia imitantur Abraham; ita omnes iniqui, iniquorum filii dicuntur, quia imitantur iniquos. Unde et Dominus his talibus ait: «Si filii Abrahae essetis, opera utique Abrahae faceretis (Joan. VIII, 39) .» Vae igitur illis, quia non Abraham, non prophetarum, non justorum filii sunt, quia non eos imitantur, imo vero eorum filii sunt qui prophetas occiderunt in omni malitia et iniquitate eos imitantes. Dicunt praeterea, si fuissent in diebus patrum suorum, non fuissent socii eorum in sanguine prophetarum: cum valde illis nequiores non solum prophetas occiderunt, verum etiam ipsum Dominum prophetarum. Unde et subditur: Et vos igitur implete mensuram patrum vestrorum: currite, festinate, ut usque ad eorum iniquitatis integram [Col. 0266C] perfectamque mensuram perveniatis; turpe est enim ut a patribus vestris degeneretis, et minores ab illis in nequitia inveniamini. Hoc autem ideo dicit, quia in sua, suorumque discipulorum nece, jam nimium eos per invidiam accensos esse videbat ⁜ (536) . Hic autem locutionis modus a grammaticis ironia vocatur ⁜ (537) . Serpentes, genimina viperarum, quomodo fugietis a judicio gehennae? Serpentes enim sunt, [Col. 0267A] quia callidi et venenosi; genimina vero viperarum ⁜ (538) , quia cunctis iniquis iniquiores: cum nec uxor viro, nec filii parentibus parcant. Qui utique gehennae judicium aliter fugere non poterunt, nisi matrem suam occiderint, sicut ipsa quoque eorum patrem interfecit. Viperarum enim haec natura dicitur esse, ut quando femina concipit masculum interficiat; quando vero parit, ipsa nihilominus a filiis occidatur ⁜ (539) : neque enim exspectant, ut assueto naturae ordine oriantur, sed rupto matris utero violenter foras erumpunt. Vipera igitur, Synagoga; vir ejus, Christus: venit Christus ad Synagogam, venit ad uxorem suam, quam postquam suo semine impraegnavit, totamque evangelicae praedicationis sementem in eam infudit, illa sicut vipera venenosa [Col. 0267B] et impia contra eum assurgens, eum interfecit. De cujus impio utero filii ejus erumpentes eam occidunt, quoniam Judaei ad fidem venientes eam excommunicant et damnant. Unde Apostolus ait: «Cum autem placuit ei qui me segregavit ex utero matris 112 meae, et vocavit per gratiam suam (Galat. I, 15) ,» et caetera. Omnes enim haereses damnant, quicunque ab haeresibus ad Ecclesiam veniunt. Sequitur:

XCVIII. Ideo ecce ego mitto ad ros prophetas et sapientes, et Scribas; et ex illis occidetis, et crucifigetis, et ex eis flagellabitis in Synagogis vestris; et persequemini de civitate in civitatem, ut veniat super ros omnis sanguis justus qui effusus est super terram. Apostoli enim martyres et doctores, prophetae, sapientes, et scribae fuerunt; quod ad Judaeos, omnesque [Col. 0267C] mundi nationes praedicandas Dominus misit. Hos autem Judaei occiderunt, crucifixerunt, flagellaverunt et de civitate in civitatem persecuti sunt. Nemo enim Christianorum usquam occisus est, qui eorum vel manibus vel affectu non sit occisus; unde et omnium rei esse dicuntur, omniumque justorum sanguis super eos venire Dominus ipse testatur. Hoc autem ex quo et usque quo exponit, dicens: A sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariae filii Barachiae, quem occidistis inter templum et altare. Cum enim alibi scriptum sit, quod «filius non portabit iniquitatem patris, sed unusquisque in peccato suo morietur (Ezech. XVIII, 20; Jer. XXXI, 30) :» quid est, quod modo hic dicitur, quod omnis sanguis justus veniet super generationem istam? His [Col. 0267D] enim verbis Salvator noster dicere videtur; quod haec impia generatio tantam poenam pro suo scelere patiatur, quantam pateretur, si omnium justorum sanguinem fudisset, qui ab Abel fusus est usque ad [Col. 0268A] Zachariam ⁜ (540) . Et hoc merito: majus enim fuit Christum occidere, ejusque corpus, quod est Ecclesia, iniquo odio persequi, quam si omnium praecedentium justorum sanguinem fudissent. Zacharias autem Barachiae filius nusquam legitur fuisse occisus: at vero Zacharias filius Joiadae in atrio templi legitur interfectus. Inter templum videlicet et altare, quod sub divo erat, ubi hostiarum sanguis fundebatur. Haec igitur, quia historiae non veniunt ⁜ (541) , spiritualis intelligentia quaerenda est. Puto enim, quod Dominus noster se ipsum Zachariam vocat, et praeterito pro futuro utitur: interpretatur enim Zacharias memoria Domini. Sicut enim Christus Jesus dicitur verbum Domini, sermo Domini virtus et sapientia Domini; ita iste quidem est Barachiae [Col. 0268B] filius, qui benedictus Dominus interpretatur. Unde et principi sacerdoti se interroganti, an esset Christus filius benedicti, respondit: Ego sum. Hunc autem Judaei occiderunt inter templum et altare, quoniam ibi Christi mortem inter se consiliati sunt. Neque enim aliter Christum Dominum Judaei occiderunt, nisi consiliando, accusando et danmando: unde et ipsi quoque dicebant: «Nobis non licet interficere quemquam (Joan. XVIII, 31) .» Quod vero in atrio templi de ejus morte consilium habitum sit, ipse per Psalmistam ostendit, dicens: «Adversus me exercebantur qui sedebant in porta, et in me psallebant qui bibebant vinum (Psal. LXVIII, 13) .» Sic igitur Zacharias filius Barachiae inter templum et altare occisus est. Jerusalem, Jerusalem [Col. 0268C] quae occidis prophetas et lapidas eos qui ad te missi sunt: quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti. Ego, inquit, filios tuos multoties congregare, et a malignorum spirituum incursu desuper et circa volantium defendere volui, sicut gallina pullos suos congregat, et sub alas suas eos abscondit, ne ab importunis avibus ei subripiantur ⁜ (542) , sed noluisti. Ego igitur volui, sed ea conditione, si tu quoque voluisses. Quia ergo tu congregari et salvari noluisti, ego quoque jam nunc eos congregare et salvare nolo. Unde et dico: «Disperge illos in virtute tua et destrue eos protector meus, Domine (Psal. LVIII, 12) .» Dominus enim qui potest quodcunque vult, nullum alium salvare vult, nisi eum [Col. 0268D] qui vult salvari ab eo ⁜ (543) . Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta: sic et in Psalmis: «Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine (Psal. LIV, 8) .» Relictis enim Judaeis, in gentibus Dominus [Col. 0269A] habitat. Dico enim vobis, non me videbitis amodo donec dicatis, benedictus qui venit in nomine Domini. Postquam, inquit, hac corporali praesentia, qua vobiscum ad tempus conversatus sum, vos relinquam, non me videbitis amodo donec me iterum ad judicium venientem melius cognoscatis, simulque una et consona voce omnes dicatis: Benedictus qui venit in nomine Domini ⁜ (544) . Hoc est enim quod alibi ait: Viro ego, dicit Dominus, quia mihi curvabitur omne genu, et confitebitur omnis lingua ⁜ (545) .

XCIX. [CAP. XXIV.] Et egressus Jesus de templo ibat: et accesserunt discipuli ejus ut ostenderent ei aedificationem 113 templi: ipse autem respondens dixit illis: Videtis haec omnia? Amen dico vobis, non relinquetur hic lapis super lapidem, qui non destruatur. Haec enim [Col. 0269B] sub Tito et Vespasiano completa sunt. Sedente autem eo super montem Oliveti, accesserunt ad eum discipuli secreto dicentes: Dic nobis quando haec erunt, et quod signum adventus tui et consummationis saeculi? Ipsa eorum interrogatio docet, quid Christi discipuli intellexerint. Audientes enim templi destructionem, saeculi consummationem subito fore putaverunt ⁜ (546) . Et respondens Jesus dixit eis: Videte ne quis vos seducat: multi enim venient in nomine meo dicentes: Ego sum Christus, et multos seducent. Hoc enim Simonem Magum fecisse audivimus ⁜ (547) : hoc et Antichristum facturum esse legimus. Ipse enim, ut Apostolus ait: «Se exaltabit supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur: ita ut in templo Dei sedeat ostendens se tanquam sit Deus (II Thess. XXI, 4) .»— [Col. 0269C] Audituri autem estis praelia et opiniones praeliorum, videte ne turbemini. Oportet enim haec fieri, sed nondum finis. A Christi namque nativitate, ex quo angeli cecinerunt, «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) :» quanto tempore princeps pacis Dominus noster in hoc mundo conversatus est, magna ubique gentium pax et concordia fuit ⁜ (548) . Quo recedente paulatim praelia fieri, seditiones moveri, et bellorum rumores undique audiri coeperunt. Sed non erant haec signa finis, saeculique consummationis: multo enim majora illa erunt magisque terribilia quae mundi finem praecedent. De quibus subditur: Consurget enim gens in gentem, et regnum in regnum; et erunt pestilentiae, [Col. 0270A] et fames et terraemotus magni per loca. Haec autem omnia initia sunt dolorum. Omnia enim haec jam praecesserunt, sed ad comparationem illorum, quae futura sunt, tam parva fuerunt, ut illa cum venerint, pro signo habeantur, et jam mundum stare, et diutius morari vel durare non posse manifeste denuntient. Ut enim in sequentibus dicitur, erit tunc tribulatio talis, qualis non fuit, neque fiet ⁜ (549) . Quia enim tunc nascetur perditionis et discordiae filius, bella, lites, contentiones, et omnia mala ubique fieri oportebit. Ut enim pax praecessit Christum, ita discordia praecedet Antichristum. Tunc tradent vos in tribulationem, et occident vos, et eritis odio omnibus gentibus, propter nomen meum. Haec enim, etsi apostolis accidissent, ad finem tamen referenda [Col. 0270B] sunt, quoniam haec talia signa apostolorum tempore fuisse non legimus. Et tunc scandalizabuntur multi et invicem tradent, et odio habebunt invicem. Et multi pseudoprophetae surgent et seducent multos. Isti enim erunt maxima et principalis causa totius scandali, omnisque odii et tribulationis: qui secundum operationem Satanae, dabunt signa et prodigia multa, ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi ⁜ (550) . Unde et subditur: Et quoniam abundabit iniquitas, refrigescet charitas multorum. Multorum enim charitas a divini amoris igne deficiet, et refrigescet, quoniam multis modis iniquitas abundabit. Qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. Qui, inquit, in bono perseveraverit, et neque minis, neque blanditiis, neque signis [Col. 0270C] vel prodigiis a fide catholica deviaverit, hic et non alius salvus erit. Et praedicabitur Evangelium regni in universo orbe in testimonium omnibus gentibus. Sicut enim in primitiva Ecclesia in omnem terram exivit sonus apostolorum, et in fines orbis terrae verba eorum, sic et in ultima Evangelium regni Dei in universo mundo cunctis gentibus praedicabitur, ut nulla nulli possit fieri excusatio. Et tunc veniet consummatio. Postquam enim ad hanc praedicationem plenitudo gentium introierit, et Israel salvus fiet, tunc et mundus finiet ⁜ (551) , et Ecclesia consummabitur, et de suorum filiorum plenitudine 114 gratulabitur.

C. Cum ergo videritis abominationem desolationis, [Col. 0271A] quae dicta est a Daniele propheta, stantem in loco sancto qui legit, intelligat ⁜ (552) . Cum, inquit, videritis abominationem desolationis: eum videritis abominandum et desolandum Antichristum ⁜ (553) , qui multam in populo Dei abominationem et desolationem faciet in tantum elevatum et exaltatum, ut in templo Dei sedeat, ostendens se tanquam sit Deus, tunc qui haec et alia legit, intelligat jam finem rebus adesse. Regnabit enim ut in Daniele scriptum est; « Per tempus et tempora et dimidium temporis (Dan. XII, 7) ,» id est per unum et duos et dimidium annum, in quibus tanta persecutio fiet, ut omnis praeterita persecutio, etsi magna fuerit, oblivioni tradatur. Tunc qui in Judaea sunt, fugiant ad montes; et qui in tecto, non descendat tollere aliquid de domo sua; [Col. 0271B] et qui in agro, non revertatur tollere tunicam suam. Magni terroris haec verba indicativa esse videntur, in quibus omnium obliti, omnibus sola fuga placere narratur. Allegorice autem a Judaea ad montes fugiunt, qui relicto Judaismo sive littera in qua Judaei confidebant, ad spiritualem intelligentiam vel ad Ecclesias se transferunt ⁜ (554) . Qui vero in tecto sunt, et in fidei sublimitate, sive etiam qui majores sunt et Ecclesiis praesunt, non descendant, non ad fugitiva bona, et vilem substantiam se inclinent, sed potius omnibus relictis, Christo jam propinquanti obviam pergant. At vero qui in agro sunt, et novum Evangelii semen in populo seminant, non revertantur, nec prioris tunicae recordentur, sed currant, quia prope est ut veteribus exuti, nova immortalitatis [Col. 0271C] tunica induantur. Vae autem praegnantibus et nutrientibus in illis diebus ⁜ (555) . Praegnantes enim sunt illae animae quae per hypocrisim peccata sua abscondere volunt, sed tamen per superbiae inflationem abscondere nequeunt; et intus igitur peccata latent, et foris quodammodo clarent. Nutrientes autem sunt, quae jam quidem mala opera pepererunt, et in eis persistentes, ea facere non erubescunt. Atque utinam adhuc praegnantes essent, aliisque peccandi occasionem suo exemplo non dedissent. Malum [Col. 0272A] est igitur peccata celare, sed pejus est hoc modo revelare: aliter enim et sibi, aliter et sibi et aliis nocet. Orate autem, ut non fiat fuga vestra hieme, vel Sabbato. Ne forte tunc fugere incipiatis, quando fugere non potestis. Temporis enim asperitate fuga in hieme impeditur; in Sabbato vero fugere non licet, quia hoc lex fieri interdicit. Erit enim tunc tribulatio magna, qualis non fuit ab initio mundi usque modo, neque fiet. Erit, inquit, tunc tribulatio magna. Quando? Vis audire quando? Cum abominatio desolationis stabit in loco sancto. Et nisi breviati fuissent dies illi, non fieret salva omnis caro, sed propter electos breviabuntur dies illi. Non enim breviabuntur dies illi quantum ad Dei dispositionem, breviabuntur tamen quantum ad spem et vetum [Col. 0272B] iniquorum, quia non tantum regnabit Antichristus quantum ipse se ipsum et sui eum regnare sperabunt. Hoc autem fiet propter electos: si enim tantum viveret quantum eum infideles vivere sperabunt, valde pauci salvari potuissent. Quid enim, si semper viveret, faceret, qui in tribus annis tantam stragem faciet? Tunc si quis vobis dixerit: Ecce hic est Christus aut illic, nolite credere. His enim verbis non solum Antichristum sed et multos alios tunc fore significat, quos propter varias simulationes miseri homines Christum esse putabunt. Unde et subditur: Surgent enim pseudochristi et pseudoprophetae, et dabunt signa magna et prodigia, ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi. Ecce praedixi vobis. Sed quare praedixi vobis? Ut cauti [Col. 0272C] sitis, et non ab eis decipiamini. Si ergo dixerit vobis: Ecce in deserto est, nolite exire; ecce in penetralibus, nolite credere. Alii enim in deserto, ut Elias et Joannes Baptista, alii in Synagogis et in domibus, sicut Christus, praedicabunt. Omnia enim simulabunt, quae homines fecisse audient. Sicut 115 enim fulgur exit ab Oriente et paret usque in Occidentem, ita erit et adventus Filii hominis. Hoc est enim quod Psalmista ait: «Deus manifestus veniet; Deus noster et non silebit (Ps. XLIX, 3) .» Non [Col. 0273A] ut prius veniet occultus, sed, quasi sol in sua majestate praefulgens, ubique apparebit, ubique lucebit. cunctis etiam nolentibus revelabitur. Ubicunque fuerit corpus, illuc congregabuntur aquilae. Aquilae enim, sanctorum animae sunt, quae et altius volant et clarius vident ⁜ (556) . Hae autem tunc ad corpora propria venientes, ubicunque et quomodocunque dispersa sunt, ea iterum induent, ut totus integer et immortalis homo resurgat. Potest autem et sic intelligi, ut ubicunque Christi corpus fuerit, illuc et animae conveniant, paratae ejus obedire praeceptis. Statim autem post tribulationem dierum illorum sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum; et stellae cadent de coelo: et virtutes coelorum commovebuntur; et tunc parebit signum Filii hominis in coelo. Et [Col. 0273B] tunc plangent omnes tribus terrae, et videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli cum virtute multa et majestate. Quia enim tunc sol justitiae Christus Dominus noster, omni luce splendidior, de coelis descendet, sol iste quem videmus, obscurabitur; et haec luna non dabit lumen suum, obscurati immenso splendore majoris lucis ⁜ (557) . Sicut enim luna et stellae solis hujus splendore pallescunt, ita illius inenarrabili fulgore ipse sol in tenebras convertetur. Quod autem stellas cadere dicit, vel sanctorum animas ad corpora descendere, vel ipsas juxta litteram quasi decidentes et obeuntes, lumen solitum amittere significat. Virtutes autem coelorum commovebuntur, quia omnis ille angelorum exercitus Christum Dominum nostrum ad judicium sequetur. [Col. 0273C] Et tunc apparebit signum Filii hominis in coelo, per quod vel ejus crucem, vel aliquid aliud victoriae signum intelligere possumus ⁜ (558) . Et tunc plangent omnes tribus terrae. Unde in Zacharia propheta scriptum est: «Et plangent eum planctu quasi unigenitum, et dolebunt super eum, ut dolere solent in morte primogeniti. In die illa magnus planctus in Jerusalem, sicut planctus Adadremmon in campo Mageddon. Et plangent terrae familiae, et familiae seorsum (Zachar. XII, 10) .» Quomodo enim super eum non plangant, cum eum in tanta gloria videbunt, quem cum tanto opprobrie crucifixerunt! Sequitur: Et mittet angelos suos cum tuba, et voce magna, et [Col. 0274A] congregabunt electos ejus a quatuor ventis, a summis coelorum usque ad terminos eorum. Angelorum enim ministerio ex omnibus mundi partibus sancti Dei colligentur, et resurgent; a summis coelorum animabus descendentibus, et usque ad eorum terminos venientibus. Quod enim ait cum tuba, ipse exposuit dicens, et voce magna. Magna enim vox erit quae mortuos suscitabit, et mundum universum replebit. Ab arbore autem fici discite parabolam: cum jam ramus ejus tener fuerit, et folia nata, scitis quia prope est aestas. Ita et vos, cum videritis haec omnia, scitote quia prope est in januis. Sicut enim ficus novis ramis et foliis orientibus aestatem proximam adesse annuntiat; ita et haec omnia tam magna tamque inusitati, Christi adventum manifestissime nuntiabunt. [Col. 0274B] Amen dico vobis, quia non praeteribit generatio haec, donec omnia fiant. Hoc enim de Scribarum et Pharisaeorum generatione intelligitur, super quam omnem sanguinem justum venire superius dixerat. Non prius igitur illa generatio praeteribit, non prius deliciet, nec tota a sua iniquitate cessabit, quam ista omnia compleantur ⁜ (559) : Coelum et terra transibunt, verba autem mea non praeteribunt. Quod enim Veritas dicit immutabile est, et praeterire non potest, alioquin Veritas non esset. Coelum igitur et terra transibunt, quia secundum hoc, quo modo sunt, in melius commutabuntur, sed verba Veritatis a statu suo mutari non potuerunt ⁜ (560) . De die autem illa et hora nemo scit, neque angeli coelorum, nisi Pater solus. Alius autem evangelista addidit, «neque Filius [Col. 0274C] (Marc. XIII, 32) .» Magnum est igitur hoc secretum, quod nemo scit nisi Pater, id est virtus et sapientia Patris, quae simul una et eadem est et Filii, et Spiritus sancti. Sola ergo Trinitas unus Deus scit hoc secretum, quod ipse quoque Filius ignorat, secundum hoc quod homo est et filius hominis. Si enim secundum hoc quod homo est, omnia sciret, nequaquam dictum esset ⁜ (561) , «Jesus autem crescebat sapientia et aetate coram Deo et hominibus ⁜ (562) .» Sicut autem in diebus Noe, ita erit adventus Filii hominis. Et hoc exponit. 116 Sicut enim erant in diebus ante diluvium comedentes et bibentes, nubentes et nuptui tradentes, usque ad eum [Col. 0275A] diem quo intravit in arcam Noe, et non cognoverunt, donec venit diluvium, et tulit omnes; ita erit et adventus Filii hominis. Mortuo enim Antichristo, tunc terris reddita pace, sanctis omnibus propter signa quae non videbunt, diem ultimum exspectantibus, infideles et peccatores, sola terrena et transitoria cogitantes, omni voluptati sicut prius operam dabunt: vendentes et ementes, comedentes et bibentes, nuptias contrahentes, et similia facientes. Sed ecce subito cum dixerint, pax et securitas, «tunc repentinus eis superveniet interitus (I Thess. V, 3) .» Tunc duo erunt in agro; unus assumetur, et unus relinquetur. Ager enim est mundus, sicut ipse Dominus ait, exponens parabolam qua dicitur, «Simile est regnum coelorum homini qui seminavit bonum [Col. 0275B] semen in agro suo (Matth. XIII, 24) .» In hoc autem agro sunt duo, scilicet fidelis et infidelis: et fidelis quidem assumetur in gloriam, infidelis autem relinquetur in poena. Duae molentes in mola, una assumetur, et una relinquetur. Haec enim mola sancta Ecclesia esse videtur, in qua dum sententiarum frumenta frangimus, dum Scripturas exponimus, dum in farinam cuncta convertimus, verbi Dei panem, quo animae nutriuntur, conficimus. Molentes autem non omnes, sed soli boni in gloriam suscipientur: et merito quidem non duo, sed duae dicuntur, quoniam ita molere ad animas pertinet; quamvis hoc de Synagoga et Ecclesia satis congrue intelligi possit ⁜ (563) ; utraque enim molit, utraque Scripturas [Col. 0275C] exponit: altera tamen et non ambae assumuntur. Vigilate ergo, quia nescitis qua hora Dominus vester venturus est. Unde hoc? Quia de die illa, vel hora, ut modo diximus, nemo scit. Illud autem scitote quia si sciret paterfamilias qua hora fur venturus esset, vigilaret utique, et non sineret perfodi domum suam. Quia igitur nescit, quia dormiens negligit, saepe domus perfoditur, et quidquid in ea melius est, fit rapina latronum. Vos autem estote parati, estote solliciti, et quia illam unam horam nescitis, omnibus horis vigilate, ne in illa incauti et dormientes inveniamini. Et hoc est quod ait: Ideo et vos estote [Col. 0276A] parati, quia nescitis qua hora Filius hominis venturus est. Quis putas est fidelis servus et prudens quem constituit Dominus super familiam suam, ut det illis cibum in tempore? Quis, inquit, nisi unusquisque vestrum, et caeteri similes vestri? quis est fidelis servus et prudens, quos ad hoc super familiam suam, super domum et Ecclesiam suam Dominus constituit, ut eam regatis, doceatis, et nutriatis, et pro tempore et mensura, ordine et ratione, omnia faciatis? Beatus ille servus, quem cum venerit Dominus ejus, invenerit sic facientem. Sed unde beatus? Vis audire unde? Amen dico vobis quoniam super omnia bona sua constituet eum. Quis enim illo beatior erit, qui super omnia constituetur? In hoc enim fidelis servus major erit et superior omnibus in quo [Col. 0276B] se magis humiliaverat, et ministraverat omnibus. Si autem dixerit malus servus ille in corde suo: moram facit Dominus meus venire, et coeperit percutere conservos suos, manducet autem et bibat cum ebriosis; veniet Dominus servi illius in die qua non sperat, et hora qua ignorat, et dividet eum, partemque ejus ponet cum hypocritis; illic erit fletus et stridor dentium. Qui enim multum se in hac vita vivere sperans, sola caduca et transitoria 117 diligens, cunctis carnis voluptatibus se subjiciens, non cum sobriis sobrie, sed intemperate cum ebriosis manducat et bibit, servos percutit, familiam affligit, subjectos despicit: iste quidem, etsi non voce, corde tamen et opere clamat: moram facit Dominus meus venire, securus sum; jam nihil timeo; [Col. 0276C] meae igitur obediam voluntati. Veniens igitur Dominus ejus die qua non sperat, et hora qua ignorat, subito eum de hac vita exire compellens, dividit eum. Quid est enim mors nisi corporis et animae divisio et separatio? Tunc ergo homo dividitur, quando corpus ab anima separatur. Ponit autem partem ejus cum hypocritis, modo interim crucians animam, postmodum vero et corpus et animam.

CI. [CAP. XXV.] ⁜ (564) Tunc simile est regnum coelorum decem virginibus, quae accipientes lampades suas, exierunt obviam sponso et sponsae. Quid est [Col. 0277A] enim tunc? Nunquid et modo simile non est? Simile quidem est et modo; sed haec similitudo nondum manifeste apparet. Tunc igitur simile est, quando haec similitudo manifesta est, nondum enim apparet quae virgines fatuae sint, et quae prudentes. Multae enim exterius videntur esse prudentes, quae interius fatuae sunt: quicunque enim opera sua faciunt ut videantur ab hominibus, fatui quidem sunt, etsi prudentes esse videantur. Magna enim fatuitas est jejunare, vigilare, carnem affligere et macerare, et per hoc nullam aliam mercedem, nisi vanam gloriam exspectare. De talibus enim Dominus ait: «Amen dico vobis receperunt mercedem suam (Matth. VI, 2) .» Inde enim et virgines dicuntur omnes, quia boni videntur ab omnibus. Sunt igitur in actione [Col. 0277B] virgines, in intentione corrupti, quia bona quae agunt non casta et sincera intentione faciunt. Sed quare hae virgines decem dicuntur? Hic enim numerus omnes significat, quia omnes in se numeros continet ⁜ (565) . Quod ergo ait simile est regnum coelorum decem virginibus, tale est ac si diceret, similis est sancta Ecclesia cunctis virginibus. Et mox ipsam similitudinem exponit dicens: Quae accipientes lampades suas exierunt obviam sponso et sponsae. Quia enim quotidie morti appropinquamus, quotidie sponso et sponsae, id est Christo et Ecclesiae, obviam pergimus: haec enim via simul cum vita finitur. Lampades autem accipimus, si bona opera nobiscum ferimus ⁜ (566) . Quod enim bona opera lampades dicantur, ipse Dominus ostendit dicens: «Sic [Col. 0277C] luceat lux vestra coram hominibus, ut videntes vestra bona opera glorificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V, 16) .» Quinque autem ex eis erant fatuae et quinque prudentes: quod quidem alios in Ecclesia vanos et fatuos, alios vero prudentes et justos esse significat. Quamvis et ipso numero aliquid intelligi possit: quinque enim sunt corporis sensus, quibus aut prudentes aut fatui homines fiunt. Sed quinque fatuae acceptis lampadibus non sumpserunt oleum secum; prudentes vero acceperunt oleum in vasis suis cum lampadibus ⁜ (567) . Quasi [Col. 0278A] sine oleo sunt fatuarum lampades; quia etsi ad tempus eorum opera lucere videantur, simul tamen cum eis exstinguuntur, quoniam post hanc vitam nullum eis lumen ministrant. At vero prudentium lampades, quoniam sincero pietatis et misericordiae oleo nutriuntur, tunc clarius lucent, quando de his tenebris ad vitam transferuntur. Ideoque Apostolus ait: «Nolite itaque ante tempus judicare, quoadusque veniat Dominus; qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium; et tunc laus erit unicuique a Deo (I Cor. IV, 5) .» Tunc enim quae lampades habeant oleum, et quae non habeant, omnibus revelabitur. Tunc fiet sermo, qui de Ecclesia scriptus est, «Date ei de fructu manuum suarum, et laudent eam in portis opera ejus [Col. 0278B] (Proverb. XXXI, 31) .» Moram autem faciente sponso dormitaverunt omnes, et dormierunt. Moratur enim sponsus, et venire retardat, donec ad judicium Dominus veniat. Tanta igitur est haec mora, quantum est et hujus saeculi spatium. Interim autem omnes dormitant, et dormiunt; quia post multos langores tandem somno mortis oculos claudunt ⁜ (568) . Quasi enim ante somnum dormitare est, ante mortem languescere et aegrotare. Media autem nocte clamor factus est, ecce sponsus venit, exite 118 obviam ei. De hoc enim clamore Apostolus ait: «Clanget enim tuba, et mortui resurgent incorrupti ⁜ (569) .» Hic autem clamor media nocte fiet; quia cunctis ignorantibus, dies Domini, quasi fur in nocte veniet ⁜ (570) . In nocte [Col. 0278C] enim fit, quia in tenebris ignorantiae fit. Tunc surrexerunt omnes virgines illae, et ornaverunt lampades suas. Ut enim Apostolus ait: «Omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur ⁜ (571) .» Lampades autem ornant, dum opera sua secum retractant, et dignae responsionis verba invenire interius cogitant ⁜ (572) : quae postquam fatuae invenire non possunt, indicare incipiunt, et de suo testimonio diffidentes aliorum ipsae testimonia flagitant. Et hoc est quod ait: Fatuae autem sapientibus dixerunt: Date nobis de oleo vestro, quia lampades nostrae exstinguuntur. Oleum fatuae quaerunt, quoniam misericordia [Col. 0279A] indigent, et tale est ac si dicerent: Quia opera nostra lucere deficiunt, illuminate ea vos testimonio vestro ⁜ (573) . Responderunt sapientes, dicentes: Ne forte non sufficiat nobis et vobis: ite potius ad rendentes, et emite vobis. Non nobis, inquiunt, oleum quaeratis, neque nos imitari admoneatis: ite potius ad venditores; ite ad adulatores, qui vili pretio laudis et favoris omnia vestra bona vobis subripuerunt; quoniam ideo cuncta agebatis, ut videremini ab eis ⁜ (574) . Nos enim de nobis ipsis nondum ad plenum securae sumus ⁜ (575) . Unde beatus Petrus apostolus ait: «Et si justus vix salvabitur, impius et peccator ubi parebunt?» (I Petr. IV, 8.) Dum autem irent emere, venit sponsus; et quae paratae erant intraverunt cum eo ad nuptias; et clausa est [Col. 0279B] janua. Dum emere, inquit, irent, id est dum ad ea quae in hoc saeculo egerant, mente redirent, dum opera sua, qua intentione ea fecissent, secum tractarent; dum se pro eis laudis mercedem jam suscepisse recogitarent, venit sponsus. Emere enim tunc nihil aliud erit, nisi emptionis et venditionis modum cogitare. Novissime autem veniunt et reliquae virgines, dicentes: Domine, Domine, aperi nobis. Al ille respondens, ait: Amen dico vobis, nescio vos. Dominus enim qui omnia scit, fatuas virgines se nescire dicit ⁜ (576) ; quoniam earum nomina non sunt scripta in libro vitae. Nescire namque Domini, reprobare est.

CII. Sicut enim homo peregre proficiscens vocavit servos suos, et tradidit illis bona sua ⁜ (577) ;et reliqua. [Col. 0279C] Sicut enim homo peregre ⁜ (578) proficiscens servis suis bona sua tradidit, ita et Salvator noster de hoc mundo ad Patrem rediens, prius fidelibus suis bona sua largitus est. Et uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum; unicuique secundum propriam virtutem; et profectus est statim. Quinque enim talenta ⁜ (579) quinque sunt corporis sensus; duo vero intellectus et operatio; unum autem [Col. 0280A] intellectus tantum. Haec autem etsi naturaliter ab initio hominibus data sunt; ea tamen fidelibus suis iterum Dominus dedit, et quodammodo innovavit, dum magis interius, quam exterius habenda monstravit. Habet enim et anima visum, auditum, gustum, odoratum, et tactum; et quidem multo digniores illis qui in corpore sunt. Sensus enim corporis cum aliis animalibus; sensus vero animae cum angelis communes habemus. Abiit autem qui quinque talenta acceperat, operatus est in eis, et lucratus est alia quinque: Similiter et qui duo acceperat, et lucratus est alia duo; 119 qui autem unum acceperat abiens fodit in terrum, et abscondit pecuniam domini sui. Haec autem omnia in sequentibus exponemus. Post multum vero temporis [Col. 0280B] venit dominus servorum illorum, et posuit rationem cum eis. Post multum namque temporis venit; quia multum temporis est inter primum et secundum Christi adventum ⁜ (580) . Tunc enim cum servis suis rationem Dominus ponet, quia ut Apostolus ait: «Omnes astabimus ante tribunal Christe ⁜ (581) », ut reddat unusquisque rationem de his quae gessit, sive bona, sive mala fuerunt. Et accedens qui quinque talenta acceperat, obtulit alia quinque talenta dicens Domine, quinque talenta tradidisti mihi; ecce alia quinque superlucratus sum. Visum mihi dedisti; operatus sum in eo, et multos illuminavi: quae vidi, ostendi; quae intellexi, docui; non celavi, non abscondi ea quae tu meis oculis revelare dignatus fuisti ⁜ (582) : habeo ergo hoc talentum multiplicatum. [Col. 0280C] Dedisti mihi et auditum; in hoc quoque operatus sum, et multis aliis aures aperui tuorumque secretorum verba eos audire et intelligere docui. Hoc enim talentum Dominus requirebat, cum diceret; «Qui habet aures audiendi, audiat (Matth. XIII, 43; Marc. IV, 9) ;» itemque: «Vobis datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis, ut videntes non videant, et audientes non [Col. 0281A] intelligant (Luc. VIII, 10) .» Gustum quoque mihi dedisti, quo tuae dulcedinis saporem intelligens, dico: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua; super mel et favum ori meo (Psal. CXVIII, 103) :» et in hoc quoque operatus sum, aliosque mecum ad degustandum invitavi, dicens: «Gustate et videte, quam suavis est Dominus; beatus vir qui sperat in eo (Psal. XXXI, 9) .» Sed quid dicam de odoratu, quo fideles tuos instruxi, qua ratione discernere valeant inter catholicam doctrinam, et fetentem haereticam pravitatem? hoc enim servi tui illecti, te sequuntur, dicentes: «Trahe nos post te, et curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I, 3) .» Propter hoc et sancta Ecclesia de naso laudatur, ubi dicitur; «Nasus tuus, sicut turris Libani, quae respicit contra [Col. 0281B] Damascum ⁜ (583) (Cant. VII, 3) .» At vero et in tactu operatus sum; et non minus in eo, quam in aliis talentis lucratus sum. Tactus animae, fides est: hac enim Dominus tenetur et tangitur ⁜ (584) . Quanto enim unusquisque fidelior est, tanto familiarius, et propius Dominum tangit. Alii enim ipsum; alii ejus vestimenti fimbrias tangunt. Hoc autem talentum duplicamus, quando fidem nostram aliis praedicamus. Sed audiamus, quid huic Dominus responderit, qui et quinque talenta duplicata obtulit: Euge, bone serve et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam; intra in gaudium Domini tui. Euge namque vox gaudentis est ⁜ (585) . Sed nota, quod pauca Dominus reputat quaeque in hoc mundo meliora habemus. Qua in re illius regni [Col. 0281C] divitias inaestimabiles esse ostendit: de quibus Apostolus ait: «Quae oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II, 9) .» Parva sunt igitur haec talenta illis divitiis comparata: si quidem eas quales sint, per haec neque videre, neque audire, neque ad plenum cogitare possumus ⁜ (586) . Quis enim illud cogitare valeat, quod in cor hominis non ascendit? Intra in gaudium Domini tui. De his enim gaudiis Psalmista, ait: «Beati qui habitant in domo tua, Domine, in saeculum saeculi laudabunt te (Psal. LXXXIII, 5) :» itemque: «Unam petii a Domino hanc [Col. 0282A] requiram, ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae (Psal. XXVI, 4) .» Haec autem de quinque talentis dicta sunt: nunc vero de duobus audiamus; per quae intellectum et operationem significari diximus ⁜ (537) : quae nimirum etsi numero sint pauciora, pretio tamen et significatione non sunt inferiora. Qui enim bene intelligit, et quae intelligit operatur, nihil in visu et auditu, nihil in gustu, odoratu et tactu minus habet. In his enim duobus illa quinque plenissime continentur: quae quidem sibi mutuo conjuncta sunt, et sine altero alteram non valet. Inutilia enim sunt et intellectus sine operatione, et operatio sine intellectu: unde bene dicitur: «Intellectus bonus omnibus facientibus eum: laudatio ejus manet in saeculum saeculi [Col. 0282B] ⁜ (588) .» Accessit igitur et qui duo talenta acceperat, et ait: Domine, duo talenta tradidisti mihi; ecce alia 120 duo superlucratus sum. Intellectum et operationem mihi dedisti; tu enim das intelligentiam intelligentibus ⁜ (589) ; tu et bonam voluntatem, et bene operandi effectum tribuis; unde Apostolus: «Neque volentis, inquit, neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX, 16) .» Nam neque volentis est voluntas, neque currentis est cursus, sed miserentis est Dei, qui prius bene agendi voluntatem, deinde bene currendi tribuit facultatem. Duo igitur talenta mihi dedisti, ecce alia duo superlucratus sum; quoniam quid intelligant, et qualiter intelligentes operari debeant, alios docere, piger non fui. Huic itaque Dominus respondens et congaudens, non minora dona [Col. 0282C] largitur, quam illi alii modo superius largitus fuerat, Nunc etiam de illo videamus, qui abiens fodit in terram et abscondit pecuniam domini sui; per quem scilicet eos intelligimus, quibus ingenium et intellectum Dominus dedit, quem ipsi in terreno et carneo corde suffodientes eT abscondentes, neQue in sua neque in aliorum saluTe eum expejdunt. Tales auTem mUltos videmUS, qui, si voluiSsent, mUltis prodesse potuissejt ⁜ (590) . Et isti quidem digne satis, amisso intellectu quo male usu fuerant ⁜ (591) , dum se excusare putant, judicis iram contra se provocant, dicentes: Domine, scio quia homo [Col. 0283A] durus es; metis ubi non seminasti, et congregas ubi non sparsisti, et timens abii, abscondi talentum in terra: ecce habes quod tuum est. Si enim intellectum habuissent, et sensum non amisissent, nequaquam durum, et injustum vocarent, cujus benevolentiam captabant. Talis igitur excusatio quam sit vana et inutilis omnisque ingenii et rationis expers, ipse Dominus ostendit, dicens: Serve male et piger, sciebas, quia meto ubi non semino: et congrego ubi non sparsi: oportuit ergo te dare pecuniam meam nummulariis; et ego veniens recepissem utique quod meum est cum usura. Ac si diceret: Non fuit conveniens, ut meam pecuniam nummulariis committere timeres, cum me tam fortem esse cognoveras, ut non solum mea, verum etiam aliena mihi ubique [Col. 0283B] vindicare valeam ⁜ (592) . Qua in re te nullam excusationem habere, manifestum est. Haec autem pecunia, verba vitae aeternae sunt; nummularii vero, quibus ea nuntiantur ⁜ (593) ; si tamen in ea negotiantes otiosam eam esse non patiuntur. Hanc autem cum usura Dominus recipit, qui multos fideles cum fructu boni operis per eam acquirit. Nusquam autem est, ubi Dominus non seminaverit; nusquam est, ubi suae gratiae sementem non sparserit; quia, praeter hoc, quod in omnem terram exivit sonus apostolorum omnibus hominibus rationem et intellectum, memoriam et ingenium largitus est ⁜ (594) . Constat igitur, hunc malum servum adversus eum esse mentitum. De quo Dominus subinferens, ait: Tollite itaque ab eo talentum, et date ei qui habet [Col. 0283C] quinque talenta. Per quod intelligere possumus, solos bonos eam beatitudinem possidere, quam simul cum eis et mali possedissent, si in bonitate perstitissent. Talentum enim, id est talenti retributionem et meritum, soli boni habebunt. Unde et subditur: Omni enim habenti dabitur, et abundabit; ei autem qui non habet et quod videtur habere auferetur ab eo. Quicunque enim haec talenta duplicata habuerit, ei et talentorum meritum dabitur, et omnium divitiarum plenitudine abundabit; ei autem qui talentum non habuerit duplicatum, sed otiosum, et sine fructu illud esse permiserit, etiam id quod videtur [Col. 0284A] habere, auferetur ab eo; quoniam sine ratione et intellectu, stolidus et insipiens apparebit; et tunc inutilis servus ejicietur in tenebras exteriores; illic erit fletus et stridor dentium.

CIII. Cum autem venerit Filius hominis in majestate sua, et omnes angeli cum eo, tunc sedebit super sedem majestatis suae, et congregabuntur ante eum omnes gentes; et separabit eos ab invicem, sicut pastor segregat oves ab haedis; et statuet 121 oves quidem a dextris suis, haedos autem a sinistris ⁜ (595) . Dominus enim qui prius humilis venit, et in forma servi; iterum excelsus et sublimis venturus est in majestate sua, et in gloria Patris ⁜ (596) . Venient autem et omnes angeli cum eo; ut ex ipsa sui exercitus multitudine, ejus virtus et omnis potentia [Col. 0284B] manifestetur. Et tunc quidem sedebit in sede majestatis suae; quoniam tunc Patri coaeterno aequalis et similis revelabitur. Nusquam enim melius regia dignitas; quam in sede regia manifestatur. Et congregabuntur ante eum omnes gentes: secundum illud: «Vivo ego, dicit Dominus (Isai XLIX, 18) ; quoniam curvabitur omne genu, et confitebitur omnis lingua (Isai XLV, 24) .» Non autem erit difficile omnes gentes congregare; cum difficile non fuit creare et resuscitare. Et ipse quidem pastor bonus, qui oves suas bene cognoscit, bonos a malis separabit, ovesque statuet a dextris, haedos autem a sinistris. Oves enim dicuntur boni propter simplicitatem et innocentiam; haedi vero dicuntur mali propter vanitatem et petulantiam ⁜ (597) . In ipsa autem positione [Col. 0284C] dexterae et sinistrae, jam ex tunc utraque pars cognoscere poterit, cui misericordia, et cui poena immineat. Tunc dicet rex his qui a dextris ejus erunt Venite, benedicti Patris mei, possidete, paratum vobis regnum a constitutine mundi. Quare hoc? vultis audire, quare? Esurivi enim, et dedistis mihi manducare; sitivi, et dedistis mihi bibere; hospes eram et collegistis me; nudus, et operuistis me; in carcere eram, et venistis ad me. Si enim ante mundi constitutionem regnum eis erat paratum; constat, quia antequam fierent, ad vitam erant praedestinati; qui vero ad vitam praedestinati sunt, illi nullatenus perire [Col. 0285A] possunt. Fit autem conditionaliter praedestinatio Dei; nihilque sine aliqua conditione praedestinatum est. Praedestinatum est et ut salvaretur mundus, sed per aquam baptismatis et mortem Filii Dei. Praedestinati sunt omnes boni ad gloriam. Sed ea conditione, si fidem tenuerint, si charitatem, si humilitatem, si patientiam, si misericordiam et pietatem, et his similia habuerint. Tales enim eos futuros praevidit, quos Dominus ad vitam praedestinavit, et quasi praedestinando eis diceret: Ego quidem vos ad vitam praedestino, si tamen tales et tales fueritis, si mea mandata custodieritis, si fidem et misericordiam habueritis, et si in bono tandem inventi fueritis. Qui igitur talis esse non vult; qui Dei mandata custodire non nititur; ideo non venit [Col. 0285B] ad praedestinationem, quia non servat conditionem. Tunc respondebunt ei justi, dicentes: Domine, quando te vidimus esurientem, et pavimus? Sitientem et dedimus tibi potum? quando autem vidimus hospitem et colligimus te? aut quando te vidimus infirmum, aut in carcere, et venimus ad te? Stupescunt enim admiratione ⁜ (598) , dum eum esurientem vel sitientem; dum hospitem, infirmum, aut in carcere aliquando fuisse audiunt; quem tunc in tanta gloria tantaque sublimitate conspiciunt. Unde et non immerito eum interrogant, quando vel sic eum viderunt, vel sic ei ministraverunt? Et respondens rex dicit illis: Amen, amen dico vobis, quandiu fecistis uni de his fratribus meis minimis, mihi fecistis. In membris suis ⁜ (599) suscipitur Christus: membra enim, sua sunt omnes [Col. 0285C] Christiani; ideo enim Christiani dicuntur, quia membra sunt Christi. Unde et Apostolus ait: «Nescitis quoniam corpora vestra membra Christi sunt? tollens ergo membra Christi, faciam membra meretricis? Absit (I Cor. VI, 15) .» Christus igitur in esurientibus esurit ⁜ (600) , in sitientibus sitit, in infirmis aegrotat, et in aliis similiter patitur. Magna ergo reverentia suscipiendi sunt pauperes Christi; cum magna veneratione serviendum est eis; si quidem Christus in eis suscipitur, et honoratur in eis. Tunc dicet et his, qui a sinistris [Col. 0286A] erunt: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui preparatus est diabolo et angelis ejus. Quare autem eis praecipiat, subjungit causam: Esurivi enim et non dedistis mihi manducare; sitivi et non dedistis mihi bibere; hospes eram et non collegistis me; infirmus et in 122 carcere, et non visitastis me. Si igitur ignis aeternus paratus est diabolo et angelis ejus, manifestum est quoniam sic praedestinati sunt mali ad mortem, propter malitiam suam, sicut boni ad vitam pro bonitate sua. Sic, quae tormenta patientur qui aliena rapiunt, cum isti talia patiuntur, quia sua non tribuunt ⁜ (601) ? Si talia sustinebunt immisericordes, qualia passuri putamus crudeles? Et ibunt isti in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam. [CAP. XXVI.] Et factum [Col. 0286B] est, cum consummasset Jesus sermones hos omnes, dixit discipulis suis ⁜ (602) .

CIV. Scitis quia post biduum Pascha fiet, et Filius hominis tradetur, ut crucifigatur ⁜ (603) ? Nuntiat Dominus Pascha post biduum, nuntiat et passionem suam, ut in Pascha occidatur, qui per Pascham significabatur. Tota enim illa festivitas per tot annos antea celebrata, nihil aliud nisi Christi passionem significabat ⁜ (604) . Merito igitur simul conveniunt et significatio et significatum. Merito illa et non alia die jam tandem morti traditur; qui per singulos annos in hujus facti significatione illo die immolabatur. Pascha enim sive Phase ⁜ (605) transitus dicitur; sive quia tunc Dominus transiens per castra Aegyptiorum, omnia eorum primogenita interfecit; [Col. 0286C] sive etiam quia tunc Salvator noster transivit de hoc mundo ad Patrem. Unde Joannes ait: «Sciens Jesus quia venit ejus hora, ut transeat de hoc mundo ad Patrem, cum dilexisset suos, in finem dilexit eos (Joan. XIII, 1) .» Haec autem solemnitas septem diebus celebratur, de qua in Exodo sufficienter diximus ⁜ (606) . Tunc congregati sunt principes sacerdotum et seniores populi in atrium principis sacerdotum qui dicebatur Caiphas, et consilium fecerunt ut Jesum dolo tenerent et occiderent. Sicut enim per singulos annos omnes Judaei convenire solebant, ut [Col. 0287A] in hac solemnitate unum haedum immolarent: ita et nunc omnes colliguntur in unum, ut Christum dolo teneant et occidant, quem ille haedus significabat. De quo scriptum est: «Juxta quem ritum tolletis et haedum, et immolabit eum omnis multitudo filiorum Israel ad vesperum ⁜ (607) .» Cui enim non videtur esse ridiculum ut sexcenta millia hominum et eo amplius in unum convenirent ut unum haedum interficerent; nisi quia hoc tam magnum sacramentum in illo facto significabatur? Dicebant autem: Non in die festo, ne forte tumultus fieret in populo. Timebant enim, ne populi seditione de illorum manibus Christus tolleretur, qui illuc ad diem festum undique convenerat. Cum autem esset Jesus in Bethania in domo Simonis leprosi accessit ad eum mulier [Col. 0287B] habens alabastrum unguenti pretiosi, et effudit super caput ipsius recumbentis. Simon iste leprosus fuerat, quem jam antea sanaverat Dominus ⁜ (608) . Haec autem mulier utrum eadem sit quae lacrymis pedes ejus rigavit, an alia, non contendo ⁜ (609) . Mihi tamen non videtur inconveniens, si ad Christi caput ungendum accessit, cui jam Dominus peccata dimiserat, dicens: «Mulier, remittuntur tibi peccata (Luc. VII, 48) .» Hoc autem unguentum alius evangelista «spicatum (Marc. XIV, 3) , alius pisticum ⁜ (610) vocat. Et spicatum quidem dicitur ab ea specie quae spica [Col. 0288A] nardi 123 vocatur. Pisticum autem fidele ⁜ (611) interpretatur: cui illud contrarium est, de quo dicitur: «Oleum autem peccatoris non impinguet caput meum (Psal. CXL, 5) .» Manifestum est igitur quod utrumque significet. Videntes autem discipuli indignati sunt dicentes: Ut quid perditio haec? poterat enim hoc venundari multo, et dari pauperibus. Hoc autem solum Judam dixisse Joannes evangelista narrat (Joan. XXII, 5) : et hoc fortasse, quia plus caeteris ille locutus est, quamvis et caeteris hoc idem displicuisset, et caeteris quidem, propter pauperes, Judae vero, quia fur erat et loculos habebat ⁜ (612) . Quia enim hujus rei significatum non intelligebant, inutiliter eis fieri videbatur. Sciens autem Jesus, ait illis: Quid molesti estis huic mulieri? Opus enim [Col. 0288B] bonum operata est in me. Sciens enim Jesus, quid hoc significaret, defendit et laudat mulierem de opere bono. Nam semper pauperes habebitis vobiscum, me autem non semper habebitis. Hoc enim de praesentia sui corporis dicit, quam illi modicum secum habituri erant. Mittens enim haec unguentum hoc in corpus meum, ad sepeliendum me fecit. Significatio, inquit est, non perditio. In proximo enim passurus sum; ideoque haec mulier hoc unguentum mihi obtulit ad sepeliendum? Mos enim antiquus fuit, ut nobilium corpora sepelienda unguentis [Col. 0289A] pretiosis ungerentur ⁜ (613) . Amen, dico vobis, ubicunque praedicatum fuerit hoc Evangelium in toto mundo, dicetur et quod haec fecit in memoriam ejus. Vos, inquit, insipientem pro eo facto eam reprehenditis, pro quo ipsa laudanda est in universo mundo ⁜ (614) Tunc abiit unus de duodecim qui dicebatur Judas Scharioth ⁜ (615) ad principes sacerdotum, et ait illis: Quid vultis mihi dare, et ego vobis eum tradam? At illi constituerunt ei triginta argenteos. Exinde quaerebat opportunitatem ut eum traderet. Hoc enim totum a prophetis praenuntiatum fuerat, et quod a discipulo traderetur, et quod triginta argenteis venderetur. Unde Psalmista: «Homo pacis meae, in quo sperabam, qui edebat panes meos ampliavit adversum me supplantationem (Psal. XL, 10) ;» et alibi: [Col. 0289B] «Appenderunt mercedem meam trigenta argenteis, decorum pretium, quo appretiatus sum a filiis Israel (Zach. XI, 12) .» Decorum autem pretium ironice dixit ⁜ (616) ; quia indecorum et inconveniens erat ut mundi Salvator tam vili pretio venderetur. Prima autem die azymorum accesserunt discipuli ad Jesum dicentes: Ubi vis paremus tibi comedere pascha? Pascha enim hoc loco agnum illum vocat qui in Pascha immolabatur, quem nocte illa comedebant in azymis et lactucis agrestibus. At Jesus dixit. Ite in civitatem ad quemdam, et dicite ei: Magister dicit: Tempus meum prope est; apud te facio Pascha cum discipulis meis. Iste enim quidam non parvi meriti fuisse credendus est, apud quem non solum Pascha Dominus facit, verum etiam suae passionis [Col. 0289C] revelat arcanum, dicens ei: Tempus meum prope est.—Et fecerunt discipuli, sicut praecepit illis Jesus, et paraverunt Pascha. Vespere autem facto discumbebat cum duodecim discipulis suis, et edentibus illis dixit: Amen dico vobis quia unus vestrum me traditurus est; et contristati sunt valde, et coeperunt singuli dicere: Nunquid ego sum, Domine? 124 At ipse respondens, ait: Qui intingit mecum manum ⁜ (617) in paropside hic me tradet. Prius dicit: Unus vestrum tradet me; deinde dubitantibus omnibus et unoquoque timente pro se (sciebant enim, eum mentiti [Col. 0290A] non posse) manifestius eum ostendit, dicens: Qui intingit mecum manum in paropside, hic me tradet. Filius quidem hominis vadit, sicut scriptum est de illo: vae autem homini illi, per quem Filius hominis tradetur. Utrumque enim prophetatum est, et quod Filius hominis traderetur, et quod vae illi esset, per quem traderetur; utrumque enim praeviderat Dominus, et mortem suam, et iniquitatem proditoris sui; utrumque enim praedicere voluit, ut eo amplius sibi suisque caveret, et proditionem facere timeret. Bonum erat illi, si natus non fuisset homo ille. Simplici sermone et vulgata locutione loquitur ⁜ (618) : non quod bonum vel malum ei sit, quod omnino non est nisi forte quis hoc subtilius intelligere velit, ut formato corpore et suscepta anima, si Judas in [Col. 0290B] matris utero, priusquam nasceretur, moreretur, melius illi esset quam ut ad hoc tantum scelus pervenisset; quoniam et si beatitudinis gloriam non haberet, poenam tamen proditionis non sustineret. Credimus enim omnes homines, etiam non natos resurgere, quibuscunque vel ad horam concessum est vivere ⁜ (619) . Respondens autem Judas qui tradidit eum dixit: nunquid ego sum, Rabbi? Ait illi: Tu dixisti. Ecce, miser, vides Dominum omnia scire, nec tuam conscientiam cum latere; cessa igitur, et confitere. Caenantibus autem eis, accepit Jesus panem, et benedixit, ac fregit, deditque discipulis suis, dicens: Accipite et comedite; Hoc est corpus meum. Exponit Dominus hoc in loco quod significaret, cum alibi diceret. «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis [Col. 0290C] et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI, 54) .» Ecce sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech panem et vinum virtute ineffabili in sui corporis et sanguinis substantiam convertit. Sicut enim tunc et vivebat, et loquebatur, et tamen a discipulis comedebatur et bibebatur ⁜ (620) ; ita et modo integer et incorruptibilis manet, et a fidelibus suis in panis et vini sacramento quotidie bibitur et manducatur. Nisi enim panis et vinum in ejus carnem et sanguinem verterentur, nunquam ipse corporaliter manducaretur [Col. 0291A] vel biberetur. Mutantur enim ista in illa; comeduntur et bibuntur illa in istis: quod qualiter fiat, ipse solus novit qui omnia potest et omnia novit. Dixit enim tunc per se; dicit et modo per suos ministros. Hoc est enim corpus meum; et tanta est ejus verbi virtus et efficacia, ut statim fiat quod dicitur. Similiter autem, dum dicit: Hic est sanguis meus, mox in ejus sanguinem vinum convertitur ⁜ (621) . Et accipiens calicem gratias egit, et dedit illis dicens: Bibite ex hoc omnes: hic est enim sanguis meus novi testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Hic, inquit, est sanguis meus qui fundendus est, non alius iste, et alius ille; sed unus idemque et iste, et ille. Cras igitur fundetur ex hoc meo latere, quem vos modo bibitis, et videtis in calice. [Col. 0291B] Aliter enim testamentum novum confirmari non potest: et hoc est quod Apostolus ait: «Ubi enim testamentum est, mors necesse est intercedat testatoris: testamentum enim in mortuis confirmatum est; alioquin nondum valet, dum vivit qui testatus est; unde nec primum quidem sine sanguine dedicatum est (Hebr. IX, 16) .» Sanguine igitur vetus testamentum, sanguine dedicatur et novum. Sed illud quidem sanguine hircorum, hoc autem sanguine Christi. Dico autem vobis. Non bibamamodo de hoc genimine vitis usque in diem illum, cum illud bibam vobiscum novum in regno Patris mei. Regnum Dei Ecclesia est, in qua vinum vetus non bibitur, nec vetus doctrina suscipitur, quia non ad litteram, sed spiritualiter Scriptura intelligitur ⁜ (622) . In hac [Col. 0291C] igitur Christus vinum novum bibit nobiscum; quoniam nobiscum manens, in nobis esurit et sitit, 125 in nobis cibatur atque potatur. Si enim ipse ait: «Esurivi et dedistis mihi manducare; sitivi et dedistis mihi bibere (Matth. XXV, 35) .» Ipse enim secundum se jam nunc neque esurit, neque sitit, neque manducat, neque bibit. Spreto igitur vino veteri, vinum novum nobiscum in Ecclesia bibit; quia repulsa Judaeorum fide atque doctrina, nostram fidem et doctrinam recipit. Quasi enim de uno vino bibimus, dum unam finem et doctrinam tenemus. Lucas autem duos calices ⁜ (623) ponit, duo significans testamenta, [Col. 0292A] et in primo quidem calice dicitur: Non bibam amodo de hoc genimine vitis, ut intelligamus vetus testamentum juxta litteram esse completum: unde et mox subditur: Donec bibam illud vobiscum novum in regno Dei. Et, hymno dicto, exierunt in montem Oliveti. Merito enim post talem refectionem hymnum dicunt, et in montem Oliveti ascendunt; quoniam qui Christi carne et sanguine reficiuntur, Deum laudare, et montem pacis ascendere digni sunt. Tunc dicit illis Jesus: Omnes vos scandalum patiemini in me in ista nocte. Scandalum enim dubitationis passi sunt, dum eum quasi impotentem, teneri, ligari et flagellari viderunt. «Scriptum est enim: Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis (Zach. XIII, 7) .» Scripturae testimonio probat [Col. 0292B] quod dixerat. Nam Psalmista ait: «Quoniam quem tu percussisti persecuti sunt (Psal. LXVIII, 27) .» Percussit enim Pater Filium; quia, sicut ipse ait: «Non haberent in eum potestatem, nisi hoc eis datum fuisset desuper (Joan. XIX, 11) .» Postquam autem resurrexero, praecedam vos in Galilaeam. Haec enim prophetia consolatione plena est. In Galilaeam eos praecedit, id est in patriam eorum; omnes enim Galilaei erant, significans, se tandem illos ad meliorem patriam ducere. Respondens autem Petrus ait illi: Etsi omnes scandalizati fuerint in te, ego nunquam scandalizabor. Non enim putabat B. Petrus, ut alicujus persecutionis timore, suae fidei et dilectionis flamma exstingui potuisset. Ait illi Jesus: Amen dico tibi, quia in hac nocte, antequam gallus cantet, ter me [Col. 0292C] negabis. Ait illi Petrus: Etiamsi oportuerit me mori tecum, non te negabo. Similiter et omnes discipuli dixerunt. Nemo igitur in se, nemo in viribus suis confidere potest ⁜ (624) : omnis constantia, omnis virtus et fortitudo, non hominis, sed Dei est. Tunc venit Jesus cum illis in villam quae dicitur Gethsemani, et dixit discipulis suis: Sedete hic, donec vadam illuc et orem. Quia enim Gethsemani ⁜ (625) vallis pinguium interpretatur, illuc oraturus Dominus venit; ut ex ipsa loci appellatione ostenderet quanta pietatis et misericordiae pinguedine abundaret, qui pro suis quoque inimicis Patrem oraret. Et assumpto [Col. 0293A] Petro, et duobus filiis Zebedaei, coepit contristari et moestus esse. Quod enim Dominus orat, quod contristatus et moestus sit, omnia ad hominem referenda sunt ⁜ (626) . Hoc autem tribus discipulis testibus agit, sive ut nos doceret pro inimicis orare, sive etiam ut se ostenderet, Judaeos velle salvare, si voluissent; unde et Jerusalem loquitur, dicens: «Quoties volui congregare filios tuos, sicut gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti (Matth. XXIII, 37) .» Nemo enim salvabitur qui salvari non vult. Tristis est anima mea usque ad mortem; sustinete hic et vigilate mesum. Tristis est enim Dominus de perditione Judaeorum ⁜ (627) . Sed haec tristitia cito finitur, quoniam mors proxima est ⁜ (628) . Usque ad mortem itaque tristis est, quia post mortem nulli tali subjacet [Col. 0293B] passioni. Ut enim de Domino taceamus, nemo sanctorum post resurrectionem tristitiae vel dolori subjacebit; alioquin beati non essent. Qui enim aliquo indiget, vel sui voti compos non est, beatus dici non potest. Tristis vero 126 laetitia indiget, et tristitia carere desiderat. Non est igitur tristis beatus. Sustinete hic et vigilate mecum. Mecum, inquit vigilate, mecum hoc onus sustinete; et quod me pro meis inimicis facere videtis, hoc et vos facite pro inimicis vestris: aliter enim non eritis hic, id est in villa Gethsemani, in loco pinguedinis et misericordiae. Et progressus pusillum procidit in faciem suam orans et dicens: Pater mi, si possibile est, transeat a me calix iste. Separatus a discipulis pusillum progreditur, in faciem procidit: quatenus nos doceat quid in nostris [Col. 0293C] orationibus agere debeamus ⁜ (629) . Nemo autem putet, timore mortis eum orare, ut calix passionis ab eo [Col. 0294A] transferatur; cum Petro de passione dissuadenti dicat: «Vade retro, Satana; scandalum es mihi, quia non sapis ea quae Dei sunt (Matth. XVI, 23) .» Non enim absolute orat ⁜ (630) ut calix ab eo transferatur, sed calix iste; quia etsi pro salute mundi mori venerat, a Judaeis tamen, si fieri posset, occidi nolebat. Pater vero econtra ab illis eum occidi volebat, quia aliis omnibus nequiores erant; quatenus ad suae damnationis cumulum hoc addidissent, qui utique damnandi erant, etiamsi Christum non occidissent. Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu vis. His autem verbis aperte ostendit, se non divinitatis, sed humanitatis affectu omnia illa fuisse locutum; quoniam una eademque voluntas est ei cum Patre secundum divinitatem ⁜ (631) . Et venit ad [Col. 0294B] discipulos et invenit eos dormientes; et dicit Petro: Sic non potuistis una hora vigilare mecum? Sic, inquit, agitis, sic mei memores estis, sic mecum vigilatis? Vigilate et orate, ut non intretis in tentationem. Ille enim intrat in tentationem, qui jam quasi victus, ipsa tentatione tenetur illaqueatus. Aliud igitur est tentari, aliud in tentationem intrare ⁜ (632) . Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma. Quamvis enim anima tentationibus potenter resistat, caro tamen quae illam gravat infirma et fragilis est, nisi oratione, et attenta sollicitudine roboretur. Iterum secundo abiit, et oravit, dicens: Pater mi, si non potest hic calix transire, nisi bibam illum, fiat voluntas tua. Si non potest, inquit, fieri, ut me Judaei non occidant, et sic in voluntate tua positum est, [Col. 0294C] fiat voluntas tua. Voluntas igitur Patris fuit ut Christum Judaei interficerent ⁜ (633) . Quia enim pro salute [Col. 0295A] mundi moriturus erat, ut aliqua gens eum occideret, oportebat: «Oportebat enim pati Christum et resurgere a mortuis, et ita intrare in gloriam suam (Luc. XXIV, 26) .» Sed quae alia gens Christum occidere debuit, nisi illa quae iniquior erat, et quae plus caeteris ejus sanguinem sitiebat? Deus enim neminem cogit ad peccandum; eos tamen peccare permittit, qui vehementer peccare desiderant. Vult igitur Deus, ut hi tales, quorum tota voluntas prona est ad malum, sanctos suos interficiant, quatenus et his major poena, et illis abundantior gloria crescat. Fit itaque in morte martyrum duplex bonum; quoniam et mali, qui etiamsi eos non occiderent tamen perituri erant, in eorum morte majorem sibi poenam acquirunt; et boni, dum pro Christi fide occiduntur, [Col. 0295B] majori gloria cumulantur. Ac per hoc voluit Deus Pater, ut Filium suum Judaei interficerent; et quia iniquissimi erant, maximum scelus perpetrarent, quatenus nullam habeant excusationem, et majori poenae subjiciantur; ut veniat super eos omnis sanguis justus qui effusus est super terram. Et venit iterum et invenit eos dormientes: erant enim oculi eorum gravati. Somnus iste discipulorum, Ecclesiae somnum et torporem significabat ⁜ (634) , quae in magnis tentationibus saepe tabescit, et deficit, nisi Christi frequenti visitatione excitetur. Et relictis illis iterum abiit, et oravit tertio, eumdem sermonem dicens. Tunc venit ad discipulos, et dicit illis: Dormite jam et requiescite; ecce appropinquavit hora, et Filius hominis tradetur in manus peccatorum. Surgite, eamus, [Col. 0295C] ecce appropinquavit qui me tradet. Haec enim non praecipiendo, 127 sed redarguendo dicit. Non enim dormiendum vel quiescendum, sed potius vigilandum est, et orationibus instandum in magnis perturbationibus: ideoque protinus eos excitans, ait: Surgite, eamus. Quod utique non dixisset, si eos dormire et quiescere voluisset. Adhuc ipso loquente Judas unus de duodecim venit, et cum eo turba multa cum gladiis et fustibus missi a principibus sacerdotum, et senioribus populi. Ubi enim ille qui impetitur se defendere non vult, fustes et gladii necessarii non sunt ⁜ (635) . Si enim Dominus se defendere voluisset, neque fustes, neque gladii ei resistere potuissent ⁜ (636) . Hoc enim ipse monstravit, cum ad unam responsionem eos prostravit (Joan. XVIII, 6) . [Col. 0296A] Ut enim dixit: Ego sum, abierunt retrorsum et ceciderunt in faciem suam. Qui autem tradidit eum, dedit eis signum dicens: Quemcunque osculatus fuero, ipse est tenete eum. Et confestim accedens ad Jesum dixit: Ave, Rabbi, et osculatus est eum. Hoc enim signum propter Romanorum milites qui Christum non cognoscebant, proditor Judas dedisse videtur. Dixitque illi Jesus: Amice ad quid venisti? Amicum eum per contrarium vocat ⁜ (637) , qui ei inimicus erat. Sic et beatus Job «benedicere» pro maledicere ponit, dicens: «Ne forte peccaverint filii mei, et benedixerint Domino in cordibus suis ⁜ (638) .» Tunc accesserunt, et manus injecerunt in Jesum, et tenuerunt eum: et ecce unus ex his qui erant cum Jesu, extendens manum exemit gladium suum, et percutiens [Col. 0296B] servum principis sacerdotum, amputavit auriculam ejus. Iste unus B. Petrus apostolus fuit, qui, postquam Dominum suum teneri vidit, dolore commotus se ulterius cohibere non potuit ⁜ (639) . Amputavit igitur auriculam servi principis sacerdotum, quae nondum circumcisa fuerat ⁜ (640) , et idcirco malis consiliis obedierat. Vocabatur autem Malchus servus iste, qui regnaturus interpretatur ⁜ (641) . Soli enim illi regnabunt et vivent, qui aures circumcisas habebunt. Unde et hujus aures Dominus tetigisse et sanasse (Luc. XXII, 51) ab alio evangelista dicitur. Quae enim aures ab apostolis et doctoribus circumciduntur, illas Dominus tangit et sanat. Tunc ait illi Jesus: Converte gladium tuum in locum suum: omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt. Displicet [Col. 0296C] Domino factum Petri; quoniam etsi bonum significabat, non tamen bono animo fiebat. Omnes enim qui acceperint gladium; id est qui injusta animi commotione aliquem interfecerint, nisi forte digne poenituerint, gladio peribunt: gladio utique perpetuae ultionis ⁜ (642) . Omnis enim poena gladius vocatur. B. autem Petrus justam causam habebat. Sed neque justis neque injustis Dominus armis defendi volebat. Unde et subditur: An putas, quia non possum rogare Patrem meum et exhibebit mihi modo plus quam duodecim legiones angelorum? Vos, inquit, duodecim homines estis, qui pro me uteunque pugnare contenditis; ego autem, si volo, plus quam duodecim legiones angelorum subito habere possum. Quod igitur me non defendo, non est impotentia, sed voluntas. [Col. 0297A] Si enim me defendero, nihil poterunt adversum me. Quod si nihil poterunt, quomodo ergo implebuntur Scripturae, quia sic oportet fieri? In illa hora dixit Jesus turbis; tanquam ad latronem existis cum gladiis et fustibus comprehendere me; quoditie sedebam apud vos docens in templo, et non me tenuistis. Quod quidem, non sine ratione, et Dei nutu evenisse, evangelista exponit, dicens: Hoc autem totum factum est, ut adimplerentur Scripturae prophetarum. Tunc discipuli omnes relicto eo fugerunt: et illi tenentes Jesum, duxerunt illum ad Caipham principem sacerdotum, quo Scribae et seniores convenerant. Petrus autem sequebatur a longe usque in atrium principis sacerdotum; et ingressus intro sedebat cum ministris, ut videret finem. Adhuc, inquit, Petrus [Col. 0297B] sequebatur Dominum, sed jam a longe: proximus enim erat negationi ⁜ (643) . Unde et non immerito cum ministris sedebat, finem rei videre desiderans. Ubi enim sedet qui Christum negat, nisi inter Judaeos, Judaeorumque ministros? Principes autem sacerdotum, et omne concilium quaerebant falsum testimonium contra Jesum, ut eum morti traderent, et non invenerunt, cum multi falsi testes accessissent. Secundum legem Christum damnare volunt, et falsa testimonia quaerunt 128 cum lex ipsa falsa testimonia non suscipiat Qua in re maxima Judaeorum iniquitas, et odium crudele et exsecrabile comprobatur. Novissime autem venerunt duo falsi testes, et dixerunt: Hic dixit: Possum destruere templum Dei, et post triduum reaedificare illud. Hoc enim Christus [Col. 0297C] non dixerat. Quod si dixisset, facere utique potuisset. Dixerat enim: Solvite templum hoc, et in triduo excitabo illud. Quod quid significet, evangelista exponens, ait: hoc autem dicebat de templo corporis sui ⁜ (644) . Et surgens princeps sacerdotum ait illi: Nihil respondes ad ea quae isti adversum te testificantur? Jesus autem tacebat. Tacet Christus, et respondere non vult, tum quia vana et inutilia audit, tum quia scriptum est: «Ex ore Altissimi non exierunt nec bona nec mala (Thren. III, 38) .»— Et princeps sacerdotum ait illi: Adjuro te per Deum vivum, ut dicas nobis si tu es Christus Filius Dei vivi. Dicit illi Jesus: Tu dixisti. Ad ea enim respondet Dominus, quae videt esse digna responsione. Si enim a principe sacerdotum, qui pro sui officii dignitate [Col. 0297D] ab omnibus venerabatur, sic adjuratus non respondisset, Deum non timere, et parvipendere videretur. Sequitur: Verumtamen dico vobis; Amodo [Col. 0298A] videbitis Filium hominis sedentem a dextris virtutis Dei, et venientem in nubibus coeli. Hoc autem erit in judicio, quando omnis oculus ut eum videbit. Tunc princeps sacerdotum scidit vestimenta sua, dicens: Blasphemavit; quid adhuc egemus testibus? Ecce nunc audistis blasphemiam: quid vobis videtur? At illi respondentes dixerunt: Reus est mortis. Vestimenta sua scindit princeps sacerdotum, se ipsum maximam, et principalem causam esse significans, cur Judaeorum sacerdotium scindatur et destruatur ⁜ (645) . Tunc exspuerunt in faciem ejus, et colaphis eum caeciderunt. Sic enim prophetatum fuerat. Alii autem palmas in faciem ejus dederunt, dicentes: prophetiza nobis, Christe, quis est qui te percussit? Nusquam respondet Dominus, nisi ubi [Col. 0298B] ejus responsio necessaria et utilis est. Petrus vero sedebat foris in atrio; et accessit ad eum ancilla dicens: Et tu cum Jesu Galilaeo eras. At ille negavit coram omnibus, dicens: Nescio quid dicis. Negat Petrus ut Magistri prophetia compleatur. Exeunte autem illo januam, vidit illum alia ancilla, et ait his qui erant ibi; et hic erat cum Jesu Nazareno; et iterum negavit cum juramento, quia non novisset hominem. Et post pusillum accesserunt qui stabant, et dixerunt Petro: Vere tu ex illis es: nam et loquela tua manifestum te facit. Tunc coepit detestari et jurare, quia non novisset hominem. Ecce pastor Ecclesiae non solum a viris, verum etiam a mulieribus compellitur negare Dominum. Hoc autem non semel, sed et bis, et ter. Qua in re et illi ad indulgendum ⁜ (646) regula datur, [Col. 0298C] ut in se ipso aliorum fragilitatem cognoscens, aliis misereatur; et nobis etiam in maximis excessibus delictorum veniam sperare conceditur. Et continuo gallus cantavit. Et recordatus est Petrus verbi Jesu quod dixerat: Priusquam gallus cantet, ter me negabis; et egressus foras, flevit amare. In alio vero evangelista legitur, quia respexit Dominus Petrum ⁜ (647) (Luc. XXII, 61) . Tenebatur Dominus a turbis, trahebatur, et flagellabatur; et tamen discipuli memor, quem verbis, ne proderetur et caperetur consolari timebat, solo respectu consolatur, et sanat, et sui vultus illuminatione ad spem veniae invitat. Cognoscit igitur Petrus reatum suum, cognoscit et voluntatem Domini sui, dolet et poenitet, egreditur foras; relinquit concilium malignantium, locum petit secretum [Col. 0298D] lacrymis et poenitentiae amicum, flet amare, certissime intelligens, quia sacrificium est Deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum Deus [Col. 0299A] non spernit. Hic est poenitentiae modus: peccasti? quiesce, dole, et lacrymare; et disce cum apostolo flere amare ⁜ (648) . [CAP. XXVII.] Mane autem facto concilium inierunt omnes principes sacerdotum et seniores populi adversus Jesum, ut eum morti traderent; et vinctum adduxerunt eum, et tradiderunt Pontio 129 Pilato praesidi. In unum Judaei conveniunt, concilium faciunt, conjurant adversus Jesum; timent ne aliquis bonus et justitiae defensor inter eos inveniatur: vinctum Jesum Pilato tradunt, ut ex hoc reus mortis et venia indignus esse credatur. Tunc videns Judas qui eum tradidit, quod damnatus esset, poenitentia ductus retulit triginta argenteos principibus sacerdotum et senioribus, dicens: Peccavi tradens sanguinem justum. Cognovit Judas se peccasse, argenteos [Col. 0299B] reddit, quasi eodem pretio quo eum vendidit, Christum Dominum redimere possit. At illi dixerunt: Quid ad nos? tu videris. Tu, inquiunt, videas quid egeris, nam ad nos non pertinet, si tu peccasti, et si justum sanguinem tradidisti. Et, projectis argenteis in templo, recessit, et abiens, laqueo se suspendit. Infelix Juda! ad vitam salutis redire coepisti; sed diabolus, qui te ad tradendum magistrum et Dominum incitavit, ipse tibi ut te occideres consilium dedit ⁜ (649) : hoc enim solum sufficiebat tibi ad perditionem, etiamsi Dominum non tradidisses. Quanto tibi melius fuerat ut Christi pedibus te humiliares, et ab eo indulgentiam peteres, qui neminem ad se venientem repellit ⁜ (650) . Principes autem sacerdotum, acceptis argenteis, dixerunt: Non [Col. 0299C] licet mittere eos in corbanan ⁜ (651) , quia pretium sanguinis est. Dico ego: Si non licet mittere eos in corbanan, quia pretium sanguinis est, neque licuit eos trahere de corbanan, ut pretium sanguinis fierent. Consilio autem inito, emerunt ex illis agrum [Col. 0300A] figuli in sepulturam peregrinorum. Iste figulus nos finxit ⁜ (652) ; hujus ager Christi pretio emitur, in quo ejus peregrini sepeliuntur et requiescunt. Propter hoc vocatus est ager ille Achel demach ⁜ (653) , hoc est ager sanguinis usque in hodiernum diem. Merito enim ager sanguinis vocatur, qui Christi sanguine comparatur. Ager enim iste terra viventium est, in qua qui sepeliuntur non moriuntur. Tunc impletum est quod dictum est per Jeremiam prophetam dicentem: Et acceperunt triginta argenteos pretium appretiati quem appretiaverunt a filiis Israel, et dederunt eos in agro figuli, sicut constituit mihi Dominus. Audis quia Dominus hoc constituit, hoc ante tempora disposuit, quod triginta argenteis Christus Dominus venderetur, ex quibus ager figuli emeretur. Hoc autem [Col. 0300B] exemplum non in Jeremia, sed in Zacharia ⁜ (654) (Zachar. XI, 13) invenitur. Dicitur tamen in quibusdam Jeremiae exemplariis hoc inveniri, quibus nos utimur. Jesus autem stetit ante praesidem, et interrogavit eum praeses, dicens: Tu es rex Judaeorum? Dicit ei Jesus: Tu dicis. Quod praeses interrogative dixit, Christus affirmative suscepit. Et cum accusaretur a principibus sacerdotum et senioribus, nihil respondit. Praesidi, inquit, respondit; principibus vero sacerdotum et senioribus non respondit; quoniam ille simpliciter eum interrogavit, isti vero malitiose contra eum loquebantur: per omnia enim ad contradicendum parati, indigni erant, quibus Dominus responderet ⁜ (655) . Tunc dicit illi Pilatus: Non audis quanta isti adversum te dicunt testimonia? [Col. 0300C] Et non respondit ei ad ullum verbum, ita ut miraretur praeses vehementer. Non enim conveniens erat ut tunc Pilato Dominus responderet, quando eum ad litigandum contra falsos et invidos provocabat. Nihil enim est, nisi labor, eis respondere, qui veritatem [Col. 0301A] audire nolunt ⁜ (656) . Per diem autem solemnem consueverat praeses dimittere populo unum vinctum quem voluissent. Habebat autem tunc vinctum insignem qui dicebatur Barrabas. Congregatis ergo illis, dicit Pilatus: Quem vultis dimittam vobis, Barraban an Jesum, qui dicitur Christus? Sciebat enim quod per invidiam tradidissent 130 eum. Sedente autem illo pro tribunali, misit ad eum uxor ejus dicens: Nihil tibi et justo illi: multa enim passa sum hodie per visum, propter eum. Quamvis enim et mali in visione multa praevideant; ego tamen hanc mulierem boni spiritus fuisse crediderim ⁜ (657) . Principes autem sacerdotum et seniores persuaserunt populis ut peterent Barraban, Jesum vero perderent. Vult Pilatus dimittere Christum, instant Judaei ne dimittatur: [Col. 0301B] unde et ipsi merito eum crucifixisse dicuntur ⁜ (658) , quamvis non ab ipsis, sed a gentibus sit crucifixus. Respondens autem praeses, ait illis: Quem vultis vobis de duobus dimitti? At illi dixerunt: Barraban. Dicit illis Pilatus: Quid igitur faciam de Jesu qui dicitur Christus? dicunt omnes: Crucifigatur. Occidunt Judaei Dominum suum; damnant, et crucifigi praecipiunt Salvatorem suum; petunt sibi Barraban, qui filius magistri eorum interpretatur ⁜ (659) . Magister namque eorum diabolus est, qui eos sic clamare, et hanc optionem facere docuit, ut filium diaboli sibi eligerent, et Dei Filium crucifigerent. Ait illis praeses: Quid enim mali fecit? At illi magis clamabant dicentes: Crucifigatur. Jam non accusatione, sed clamore; non judicio, sed violentia Christum [Col. 0301C] Judaei occidere contendunt. Interrogat Pilatus quid mali fecerit: nihil huic interrogationi respondent, quoniam quid respondeant non habent. Clamant igitur, fremunt et insaniunt, ut Scriptura [Col. 0302A] impleatur, quae ait: «Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania? Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum adversus Dominum et adversus Christum ejus (Psal. II, 1) .» Videns autem Pilatus quod nihil proficeret, sed magis tumultus fieret in populo, accepta aqua lavit manus coram populo, dicens: Innocens ego sum a sanguine justi hujus, vos videritis. Lavat Pilatus manus suas, ut sicut manus habet mundas a sordibus, ita se a Christi morte ⁜ (660) innocentem esse ostendat. Sed non est ita. Quamvis enim ipse eum non judicaverit vel damnaverit, reus tamen est, quia aliis eum ad judicandum tradidit, quem sine causa et per invidiam damnari sciebat. Et respondens universus populus dixit: Sanguis ejus super nos et super filios [Col. 0302B] nostros. Hanc enim haereditariam maledictionem in posteros suos Judaei transmiserunt ⁜ (661) : cui subjacent omnes qui illos imitantur, et quibus hoc illorum factum non displicet. Tunc dimisit illis Barraban ⁜ (662) , Jesus autem flagellatum tradidit eis ut crucifigeretur. Flagellavit Pilatus Jesum, sive ut illa tali satisfactione Judaei satiati quiescerent, et sic eum emendatum dimitterent; sive etiam quia leges Romanae eum qui crucifigendus erat, prius flagellare jubebant ⁜ (663) . Tunc milites praesidis suscipientes Jesum in praetorio, congregaverunt ad eum universam cohortem; et exuentes eum, chlamydem coccineam circumdederunt ei; et plectentes coronam de spinis posuerunt super caput ejus, et arundinem in dextera ejus, et genu flexo ante eum, illudebant, dicentes: [Col. 0302C] Ave, rex Judaeorum. Illi enim, sicut hic dicitur, omnia haec illudentes fecerunt; nobis autem magni sacramenti significationes ⁜ (664) sunt: neque 131 pro ludo, sed in veritate omnia haec suscipimus [Col. 0303A] et veneramur. Quod autem corona spinea est, regnum ex peccatoribus colligendum, significabat. Sceptrum ei ex arundine datur, ut justos in coelis, et peccatores scribat in terra, secundum illud: Domine, omnes qui te oderunt confundentur, recedentes a te in terra scribentur ⁜ (665) . Bonis autem Dominus ait: «Quia nomina vestra scripta sunt in coelis (Luc. X, 20) .» Judaei enim cum arundine scribere consueverunt. In veste vero coccinea sive purpurea, qua et caeteri reges utebantur, quocunque animo illud faciebant, regem tamen eum esse apertissime praedicabant. Et exspuentes in eum, acceperunt arundinem, et percutiebant caput ejus. Ut enim Apostolus ait: «Caput Christi Deus (I Cor. XI, 3) ;» caput ergo Christi arundine percutit, qui contra [Col. 0303B] ejus divinitatem Scripturam componit, vel ipsum Dominum non esse, alicujus Scripturae auctoritate defendit ⁜ (666) . Et postquam illuserunt ei, exuerunt eum chlamyde, et induerunt vestimentis ejus, et duxerunt eum, ut crucifigerent. Neque enim conveniebat, ut cum regio apparatu crucifigeretur, sed humilis appareret in habitu, qui se ipsum humiliaverat majestate. Exeuntes autem invenerunt hominem Cyrenaeum nomine Simonem; hunc angariaverunt, ut tolleret crucem ejus. Cyrenaeus haeres, Simon obediens ⁜ (667) interpretatur. Gentilis igitur homo patriae coelestis haeres, et Deo obediens, crucem Christi portat, de quo ipse Dominus alibi ait: «Qui vult venire post me abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me (Matth. XVI, 24; Luc. IX, 23) .»— Et venerunt in locum qui dicitur Golgotha, quod est Calvariae locus. Locus autem iste sic vocatus est, quia ibi damnati decollabantur, ibique capitis calvarias amittebant ⁜ (668) . Fuerunt tamen qui hunc locum a calvaria primi hominis sic nominatum fuisse putarent. Et dederunt ei vinum [Col. 0304A] bibere cum felle mistum; et cum gustasset, noluit bibere. Unde Psalmista: «Et dederunt, inquit, in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto (Psal. LXV, 26) .» Gustavit autem, sed bibere noluit, quia mortis amaritudinem quam gustaturus erat, momentaneam, et cito in dulcedinem convertendam, significabat. Postquam autem crucifixerunt eum, diviserunt vestimenta ejus, sortem mittentes, ut adimpleretur quod dictum est per Prophetam dicentem: «Diviserunt sibi vestimenta mea et super vestem meam miserunt sortem (Psal. XXI 19) .» Haec autem melior vestis, quae nec scinditur, nec dividitur, sed sorte datur, sanctam Ecclesiam significat, non habentem maculam, vel rugam, vel aliquid hujusmodi. Et sedentes servabant eum. Et imposuerunt super [Col. 0304B] caput ejus causam ipsius scriptam: Hic est Jesus, Rex Judaeorum. Hunc autem titulum Hebraice, Graece et Latine alius evangelista ⁜ (669) (Luc. XXIII, 19; Joan. XIX, 20) scriptum narrat, ut omnis lingua vellegendo confiteatur, quod Judaei credere et confiteri nolunt. Tunc crucifixerunt cum eo duos latrones unum a dextris, et unum a sinistris. In hoc quoque illud completum esse videmus: «Et inter iniquos deputatus est (Isa. LIII, 12; Marc. XV, 28) ; et in medio duorum animalium cognosceris (Habacuc. III, 2, juxta LXX) .»— Et praetereuntes blasphemabant eum, moventes capita sua, et dicentes: Vah! qui destruit templum Dei, et in triduo illud reaedificat. Quasi insani capita movent, Christo illudunt; et motu et voce ei insultant, dicentes: Salva temetipsum [Col. 0304C] et nos: si Filius Dei es, descende de cruce. Sic enim et magister eorum diabolus dicebat: «Si Filius Dei es, mitte te deorsum (Matth. IV, 6) .» Non enim majus est de cruce descendere, quam a mortuis suscitare. Hoc autem fecit Jesus. Cur ergo non credunt Judaei, eum esse Filium Dei ⁜ (670) ? [Col. 0305A] Haec enim verba non ex se, sed diabolico afflatu dicebant 132 Judaei ⁜ (671) . Jam enim se diabolus vinci sentiebat, et crucis virtutem ferre non poterat: et idcirco Christi passionem impedire conabatur. Similiter et principes sacerdotum illudentes cum scribis et senioribus dicebant: Alios salvos fecit, se ipsum non potest salvum facere. Si Rex Israel est, descendat nunc de cruce, et credimus ei; confidit in Deum, liberet eum nunc, si vult. Dixit enim, quia Dei Filius sum. Idipsum autem et latrones qui crucifixi erant cum eo improperabant ei. Idem dicunt omnes, quia eodem spiritu loquuntur omnes. Promittunt se credere, si de cruce descendat: qui si de cruce descendisset, nos a morte non liberasset. Unde mors, inde vita; per lignum mors venit, per lignum [Col. 0305B] vita redit. Ideoque Dominus de cruce descendere noluit, quia mundum per crucem redimere voluit. A sexta autem hora tenebrae factae sunt super universam terram, usque in horam nonam. Ubique tenebrae fiunt, sole justitiae obeunte. Sicut eo nascente illuminatus est mundus, et populus qui sedebat in tenebris vidit lucem magnam; ita eo moriente obscuratus est, et ignorantiae tenebris interius obvolutus est, quia «caecitas ex parte contigit in Israel (Rom. XI, 25) .» Quo viso miraculo alter latronum credidit; et cum prius eum simul cum socio despexisset, postea illum defendere coepit, dicens alteri, ut alius evangelista refert: «Neque tu times Deum quod in eadem damnatione es (Luc. XXIII, 40) .» Sic igitur prius ambo, postea alter et non ambo improperabant [Col. 0305C] ei ⁜ (672) . Et circa horam nonam clamavit Jesus voce magna dicens: Heli, heli, lamasabacthani, hoc est: Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me? Homo est qui loquitur, et qui se derelictum dicit. Corpus suum, quod est Ecclesia, secundum quosdam a Deo derelictum dolet ⁜ (673) : ipse enim secundum se nunquam a Deo derelinquitur: nemo enim derelinquitur a Deo, nisi ille qui peccat. Quoties [Col. 0306A] enim peccamus, toties a Deo derelinquimur. Hoc enim Dominus ipse significat, cum mox de psalmo subinferens ait: «Longe a salute mea (Psal. XXI, 2) .» Subauditur, «sunt haec verba.» Cujus ergo sunt? Vis audire cujus? «Verba derelictorum meorum:» ac si dicat: «Haec verba ego non dixissem, nisi pro delictis meorum fidelium doluissem ⁜ (674) .» Doleo autem, quia quos tam dura et amara morte Deo reconcilio, propter peccata quae agunt, iterum a Deo derelinqui et ad mortem tendere video. Quidam autem illic stantes et audientes, dicebant: Eliam vocat iste. Non omnes ⁜ (675) , sed quidam hoc dicebant, illi scilicet qui haec verba non intelligebant. Et continuo currens unus ex eis, acceptam spongiam implevit aceto, et imposuit arundini. [Col. 0306B] et dabat ei bibere. Continuo, inquit, ut Dominus dixit, «sitio,» sicut Joannes evangelista scribit (Joan. XIX, 29) , currens unus ex eis implevit spongiam aceto et dabat ei bibere. Non enim acetum, sed fidem Christus sitiebat. Synagoga tamen hoc dabat quod habebat ⁜ (676) . Quid enim acetum, nisi eorum doctrina amara, acetosa, erronea et venenosa? Quid vero spongia, nisi eorum corda fraudulenta et latebrosa? At vero arundo cum qua scribitur, ipsa Scriptura intelligitur. Quid ergo illud factum significavit, nisi quod Synagoga pravam doctrinam et haereticam potionem usque hodie cogitare et scribere, et contra Christum loqui et effundere non cessat? Alii vero dicebant: Sine, videamus, an veniat Elias liberans eum. Hoc illi dicebant [Col. 0306C] qui non intellexerant quid Christi verba significarent, quibus modo superius dixerat: Eli, Eli.—Jesus autem iterum clamans voce magna, emisit spiritum ⁜ (677) . In potestate enim habebat et vivere et mori, sicut volebat. Unde et alibi ait: «Nemo tollit a me animam meam, sed ego pono eam, et iterum sumo eam (Joan. X, 18) .»— Et ecce velum templi scissum est in duas 133 partes a summo [Col. 0307A] usque deorsum ⁜ (678) : et terra mota est; et petrae scissae sunt; et monumenta aperta sunt; et multa corpora sanctorum qui dormierant, surrexerunt, et exeuntes de monumentis, post resurrectionem venerunt in sanctam civitatem, et apparuerunt multis. Voce Christi moventur elementa; et simul cum eo vult dissolvi atque finiri omnis creatura. Velum templi scinditur; apparent Sancta sanctorum, et sublato velamine vetere, revelantur fundamenta Scripturarum. Movetur terra, scinduntur petrae; ut, quia Judaei in sua infidelitate immobiles perstiterunt, gentiles ab infidelitate moveantur, et ad fidem currant, et ad doctrinae evangelicae pluviam hauriendam, corda prius dura et lapidea aperiant ⁜ (679) . Corpora vero quae resurgunt veram [Col. 0307B] Christi resurrectionem testantur. Centurio autem et qui cum eo erant custodientes Jesum, viso terraemotu, et his quae fiebant, timuerunt valde, dicentes: Vere Dei Filius erat iste. Gentiles credunt, Judaei pereunt Dicunt Judaei, secundum legem debet mori, quia Filium Dei se fecit. Dicunt gentiles: Vere Dei Filius erat iste. Magnus homo iste centurio qui Jesum morientem custodit. Erant autem ibi mulieres multae a longe, quae secutae erant Jesum a Galilaea, ministrantes ei; inter quas erat Maria Magdalene, et Maria Jacobi, et Joseph mater, et mater filiorum Zebedaei. Istae enim mulieres, quae Christum pio amore secutae fuerant, etiam in morte eum non relinquebant. Haec est autem illa Maria Magdalena, de qua Dominus ejecerat septem daemonia; illa [Col. 0307C] vero altera Maria, mater ejus fuit, id est soror matris ejus ⁜ (680) . Cum sero autem factum esset, venit quidam homo dives ab Arimathaea, nomine Joseph, [Col. 0308A] qui et ipse disciputus erat Jesu. Hic accessit ad Pilatum, et petiit corpus Jesu. Tunc Pilatus jussit reddi corpus. Quia enim iste Joseph dives et nobilis erat, ideo Christi corpus tam facile a Pilato potuit impetrare ⁜ (681) . Et accepto corpore, Joseph involvit illud in syndone munda, et posuit illud in monumento suo novo, quod exciderat in petra, et advolvit saxum magnum ad ostium monumenti, et abiit. Docet nos Joseph, qualiter Christi corpus suscipere debeamus; docet nos mundo corde et pura conscientia ⁜ (682) illud suscipere, quod ipse in syndone munda involvit, et in novo monumento ponit. Erat autem ibi Maria Magdalene et altera Maria sedentes contra sepulcrum. Merito eis Dominus post resurrectionem suam prius apparuit, quae sic eum [Col. 0308B] custodiebant, sic eum videre cupiebant; et quia eum jam videre non poterant, ante ipsius sepulcrum sedebant. Notabant locum quem frequentare volebant, et a quo, si fieri posset, recedere nolebant. Taedet jam Judaeorum audire blasphemias: conveniunt iterum; rogant Pilatum ut sepulcrum custodiat, quasi in sepulcro teneri valeat qui ubique est et omnia continet. At ille jam fatigatus, et eos jam audire contemnens: Ite, inquit, et custodite sicut scitis. Vadunt, illi, sepulcrum muniunt, custodes ponunt, lapidem signant; et tam diligenter omnia faciunt, ut et ipsi quamvis nolentes, sibi tamen testes sint, Dominum resurrexisse; et nullo modo sic positum furari potuisse ⁜ (683) .

CV. (CAP. XXVIII.) Vespere autem Sabbati, quae [Col. 0308C] lucescit in prima Sabbati venit Maria Magdalene et altera Maria videre sepulcrum ⁜ (684) . Vespere ⁜ (685) enim qui et vesperus dicitur, stella est, quae alio [Col. 0309A] nomine lucifer 134 vocatur. Et hesperus quidem, sive vesper vocatur in fine dici, lucifer vero in principio. Saepe enim quando oritur, parvissimo intervallo solem praecedit. Quod autem evangelista hoc de stella intellexerit, ex eo apparet, quod feminino genere dixit, quae lucescit in prima Sabbati: ad quod enim, nisi ad stellam, quae pronomen referatur? Sabbatum autem unumquemque diem vocabant. Dicatur ergo: Vespere autem Sabbati apparente, id est illa stella quae vesper et lucifer vocatur, jam diem proximam nuntiante: non autem illam dico quae apparet in fine diei, sed illam quae videtur in principio, id est quae lucescit in prima Sabbati; hoc est quae lucere incipit in prima parte primi diei, qui nunc dies Dominicus appellatur. [Col. 0309B] Venit Maria Magdalena et altera Maria videre sepulcrum. Hanc enim stellam, quia caeteris clarior est, iter agentes observare solent. Hujus igitur signo hae sanctae mulieres ad sepulcrum venire coeperunt «Et valde mane cum adhuc tenebrae essent (Joan. XX, 1) ,» ut Joannes ait, sole tamen jam oriente ⁜ (686) , ut Marcus dicit, veniunt ad monumentum. Prius enim sit ortus solis quam recessio tenebrarum. Potest autem et aliter dici, ut non de vespere diei, sed de vespere noctis intelligatur: habet enim et nox suum vespere, quod aurora, vel crepusculum dicitur. De quo vespere ait Moyses: «Factum est vespere et mane dies unus (Gen. I, 5) .» Quod si de vespere diei intelligatur, nox tota relinquitur. Unde quidam expositores totum diem simul [Col. 0309C] cum nocte sua unum diem computant; et ita fit vespere noctis cum mane diei, dies unus; et quamvis ego hoc in Genesi ⁜ (687) aliter exposuerim; tamen hic intellectus, propter haec Evangelii verba, modo mihi magis placet. Dicatur ergo: Vespere autem Sabbati, id est vespere noctis Sabbati venit [Col. 0310A] Maria Magdalena et altera Maria videre sepulcrum: illa videlicet hora quae lucescit in prima Sabbati, id est in prima parte diei ⁜ (688) . Ambae autem Maria vocantur, quod stella maris ⁜ (689) interpretatur. Duae igitur stellae tertiam sequuntur, et simul solem justitiae quaerere veniunt. Duae autem stellae duae sunt Ecclesiae, Judaeorum scilicet et gentium, quae coelitus illuminatae, mortuorum resurrectionem praedicant. Et ecce terraemotus factus est magnus. Magnus enim terraemotus ⁜ (690) fit, quando in his duabus mulieribus tanta utriusque populi multitudo ad Christum concurrit. Angelus enim Domini descendit de coelo, et accedens revolvit lapidem, et sedebat super eum. Hic enim angelus, Ecclesiae praedicatores significat, ad quorum voces terraemotus [Col. 0310B] fiunt; quia peccatores, qui terra vocantur, eorum praedicationibus ab infidelitate ad fidem transeunt. Isti autem lapidem revolvunt, Scripturas exponunt, tabulas aperiunt, et legem quae in eis scripta erat, omnibus revelant: sedent autem super lapidem, quia intelligunt, et in potestate habent quae in tabulis lapideis scripta continetur. Erat autem aspectus ejus sicut fulgur, et vestimenta ejus sicut nix. In altero igitur terrebat malos, et in altero mulcebat bonos ⁜ (691) . Hunc autem imitantur praedicatores, quando malis etiamnum ignem, bonis vero aeternam felicitatem promittunt. Unde et custodes territi, et velut mortui facti dicuntur; mulieribus vero dicitur: Nolite timere vos ⁜ (692) . Illi timeant, quibus ignis et furor paratus est; vos autem [Col. 0310C] 135 cur timeatis, quae vestros socios et amicos videtis. Scio enim quod Jesum qui crucifixus est, quaeritis, ideoque servos ejus timere non debetis. Non est hic: videlicet praesentia corporis, qui ubique est potentia divinitatis. Sed ubi credimus tunc eum fuisse? Ego quidem facile crediderim eum tunc [Col. 0311A] matrem visitasse, quae plus caeteris dolore afflicta, ejus resurrectionem exspectabat. Quid enim, si hoc evangelistae non dicant? Non enim, ut Joannes ait, omnia ejus facta scripta sunt. Inde vero rediens, primo apparuit Mariae Magdalenae, quam ipsis apostolis vel aliquibus aliis. Haec autem recipiat qui vult: ad credendum autem neminem compello ⁜ (693) . Sequitur: Surrexit enim, sicut dixit: venite et videte locum ubi positus erat Dominus. Nam et Ecclesiae doctores saepe nobis locum ostendunt in quo Dominus positus fuerat, dum sanctarum exempla Scripturarum exponentes, ubi ejus nativitas, passio et resurrectio sit prophetata, nos docent. Vis videre locum in quo Dominus positus fuerat, lege in psalmis: «Ego dormivi et somnum cepi, et resurrexi, quoniam [Col. 0311B] Dominus suscepit me ⁜ (694) .»— Et cito euntes, dicite discipulis ejus, quia surrexit, et ecce praecedet vos in Galilaeam; ibi eum videbitis: ecce praedixi vobis. Ecce mulier quae fuerat janua mortis, prima praedicat resurrectionem ⁜ (695) , et ostendit januam vitae. In Galilaeam praecedit Dominus ibique discipulos exspectat; quia tunc sancti Deum videbunt, quando in patriam reversi fuerint. Galilaea namque apostolorum patria fuit; unde et «viri Galilaei» (Act. I, 11) dicuntur. Et exierunt cito de monumento cum timore et gaudio magno, currentes nuntiare discipulis ejus. Marcus autem dicit quod fugientes de monumento (Marc. XVI, 8) , quia terror invaserat eas, nemini quidquam dixerunt. Per quod datur intelligi, quia prius de visione angelorum nihil dixerunt, [Col. 0311C] solummodo narrantes de monumento Dominum esse sublatum. Sic igitur se habet ordo ⁜ (696) . Venerunt mulieres ad monumentum, viderunt angelum, quem tamen non angelum, sed juvenem esse putabant; cucurrerunt ad apostolos: et de angelo quidem et ejus verbis quibus Dominum resurrexisse audierant, nemini quidquam dixerunt, hoc solum nuntiantes Dominum in monumento non esse. Cucurrerunt ergo simul Petrus et Joannes, et sola linteamina invenerunt. Quibus recedentibus, mulieres remanserunt ibi: et tunc quidem Maria Magdalena inclinavit se et prospexit in monumentum, et vidit duos angelos ibi sedentes: qui cum eam consolarentur, conversa est retrorsum et vidit Jesum stantem, [Col. 0312A] quem non Jesum, sed hortulanum esse putabat. Quem cum voce cognovisset, accessit ad eum; et quamvis ei diceret: Noli me tangere, tenuit tamen, et osculata est pedes ejus. Tunc et aliae mulieres venerunt: plures enim Lucas fuisse commemorat (Luc. XLIV, 10) ; quas cum Dominus benigne salutasset, ipsae quoque tenuerunt pedes ejus. Unde et hic subditur: Et ecce Jesus occurrit illis dicens: Avete: illae autem accesserunt et tenuerunt pedes ejus, et adoraverunt eum. Tunc ait illis Jesus: Nolite timere; ite, nuntiate fratribus meis ut eant in Galilaeam: ibi me videbunt. Certae itaque de resurrectione, jam non sicut prius, Dominum de monumento sublatum annuntiant, sed et eum se vidisse, et cum eo se locutas esse affirmant: dicunt discipulis ut vadant [Col. 0312B] in Galilaeam, et ibi eum videbunt, sicut praedixerat. Quae cum abiissent, ecce quidam de custodibus venerunt in civitatem, et annuntiaverunt principibus sacerdotum omnia quae facta fuerant. Et congregati cum senioribus, consilio accepto, pecuniam copiosam dederunt militibus, dicentes: Dicite quia discipuli ejus nocte venerunt, et furati sunt eum, nobis dormientibus: et si hoc auditum fuerit a praeside, nos suadebimus ei, et securos vos faciemus. At illi, accepta pecunia, fecerunt sicut erant edocti: et divulgatum est verbum istud apud Judaeos usque in hodiernum diem. Ergone tantum potest avaritia, tantum potest amor pecuniae? Prius Christum vendidit; nunc 136 iterum ejus resurrectionem negare compellit ⁜ (697) -O miseri Judaei! Sufficiebat vobis semel Christum [Col. 0312C] occidisse; sufficiebat vobis semel eum emisse: iterum pecunia eum emitis, et majori quam prius pecunia comparatis; et, quantum in vobis est, ecce iterum eum occiditis, dum eum resurrexisse et vivere negatis.

CVI. Undecim autem discipuli abierunt in Galilaeam, in montem ubi constituerat illis Jesus, et videntes eum adoraverunt, quidam autem dubitaverunt ⁜ (698) .Haec autem visio quando acta sit, incertum habeo; quoniam Thomas, qui unus erat ex istis, ante dies octo Dominum non vidisse narratur. Et accedens Jesus locutus est eis, dicens: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra. Qui enim secundum divinitatem semper simul cum Patre et Spiritu sancto [Col. 0313A] omnium rerum potestatem habuit, nunc etiam secundum humanitatem omnium rerum potestatem accepit ⁜ (699) ; ut homo ille qui nuper passus est et coeli et terrae dominetur, neque jam solummodo Judaeo rum, verum etiam omnium gentium et Deus et Dominus esse credatur. Habet enim potestatem in coelo coronandi quos vult; habet et in terra potestatem eligendi quoscunque vult, quia et hic et ibi facit quidquid vult. Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eas in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Jam, inquit, nulla distinctio est: «Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI, 16) :» omnes docete, omnes vocate et baptizate, [Col. 0314A] sive Judaei fuerint, sive gentiles ⁜ (700) ; docete eos servare omnia quaecunque mandavi vobis. Cui hoc videtur impossibile, solam teneat et custodiat charitatem ⁜ (701) . Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. Magna promissio; magnus et insuperabilis clypeus securitatis. Ego, inquit, vobiscum sum, in vobis pugno: vos defendo; nihil timeatis; ite securi ⁜ (702) . Si enim Deus pro vobis, quis contra vos? Dicite ergo: «In Deo faciemus virtutem; et ipse ad nihilum deducet inimicos nostros (Psal. CVII, 14) :» cui est honor et gloria in saecula saeculorum.

Amen.

[Col. 0313C] 137 Exposito Evangelio Matthaei, nunc secundum ordinem ad Marcum transeamus, in quo non multum quidem nos laborare necesse erit, quoniam valde pauca ibi dicuntur, quae in Matthaeo exposita non sint. Cum enim quatuor sint evangelistae, et aliquando duo, aliquando tres, aliquando omnes idem dicant; non est necesse in singulis exponere quod in uno exposuimus. Facilius enim tibi est chartam revolvere, quam mihi in unoquoque eadem scribere. Quaecunque igitur in Marco non exponimus, [Col. 0314C] ideo quidem non exponimus, aut quia per se facilia sint, aut quia jam superius in Matthaeo exposita sunt. Similiter autem et in Luca, et in Joanne nos, vita comite ⁜ (703) , facere speramus. Ea videlicet exponemus in sequentibus, quae exposita non fuerint in antecedentibus. Nunc ad Evangelii verba veniamus.

I. [CAP. I.] Initium Evangelii Jesu Christi Filii Dei. Sicut scriptum est in Isaia propheta: Ecce mitto ⁜ (704) angelum meum ante faciem tuam. qui [Col. 0315A] praeparabit viam tuam ante te. Vox clamantis in deserto: Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus. Hoc, inquit, initium ergo facio in Evangelio Jesu Christi Filii Dei, et a Joanne Baptista scribere incipio, qui ejus praecursor fuit, ejusque adventum nuntiare missus est. Sicut scriptum est in Isaia propheta: Ecce mitto angelum meum ante faciem tuam; et vox clamantis in deserto: Parate viam Domini. Hoc autem non totum in Isaia, sed ex parte in Isaia, et ex parte in Malachia scriptum est ⁜ (705) : nisi forte per aequipollentiam hoc aliquis intelligere velit. Angelus enim, qui ante faciem Christi in Malachia mittitur, in Isaia vox clamantis in deserto vocatur; et de quo ibi dicitur: Qui praeparabit viam tuam ante te, Parate viam Domini. Quantum ergo ad litteram, [Col. 0315B] alterum in Malachia, alterum in Isaia scriptum est; quantum autem ad significationem, utrumque et in Malachia, et in Isaia invenitur ⁜ (706) . Quae vero sequuntur et non exponuntur, in Matthaeo quaerenda sunt.

II. [CAP. III] Ascendens Jesus in montem vocavit ad se quos voluit ipse: et venerunt ad eum; et fecit, ut essent duodecim cum illo, et ut mitteret eos praedicare Evangelium. Et dedit illis potestatem curandi infirmitates, et ejiciendi daemonia. In montem ascendit Jesus, suae militiae principes 138 eligere volens; [Col. 0316A] ut ipsius loci sublimitate intelligant ad quantam gloriam eligantur, et quod caeteris omnibus praeferantur ⁜ (707) . Sed quare duodecim eliguntur; nisi quia dies erat, et duodecim ⁜ (708) horas habere habebat? Sic enim ipse ait: «Nonne duodecim sunt horae diei? (Joan. XI, 9.) » Qui ambulat in luce non offendit, quia lucem mundi hujus videt. «Ego sum lux mundi. Qui sequitur me non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae (Joan. VIII, 12) .» Ipsi enim sunt Ecclesiae portae, de quibus dicitur: «Diligit Dominus portas Sion (Psal. LXXXVI, 2) .» Quia igitur duodecim sunt Ecclesiae portae, duodecim ⁜ (709) eos esse oportuit, ut essent ab oriente portae tres ab occidente portae tres, a moridie portae tres, ab aquilone portae tres. Hos autem mittit Dominus Evangelium [Col. 0316B] praedicare, infirmos sanare, daemonia fugare; ut quia horae sunt, ubique luceant; et quia portae sunt, undique populos per fidem in Ecclesiam introducant. Et imposuit Simoni nomen Petrus, et Jacobum Zebedaei, et Joannem fratrem Jacobi: et imposuit eis nomina Bonaerges, quod est filii tonitrui; et Andraeam, et Philippum, et Bartholomaeum, et Matthaeum, et Thomam, et Jacobum Alphaei, et Thaddaeum, et Simonem Cananaeum, et Judam Scarioth ⁜ (710) , qui tradidit illum. Alia nomina quibusdam discipulorum Dominus imposuit, prima tamen [Col. 0317A] non abstulit ⁜ (711) . Unde et Petrus, qui prius Simon dicebatur, postea Simon Petrus vocatus est. Simoni ergo imposuit nomen Petrus, ut a quo suscipiebat fortitudinem, ab eodem susciperet et fortitudinis nomen. «Petra enim, ait Apostolus, erat Christus (I Cor. X, 4) .» Ab hac ergo petra dicitur Petrus ⁜ (712) . Vocavit autem et filios Zebedaei Bonaerges, sive ut verius scribitur, Banereem ⁜ (713) , id est filios tonitrui, eo quod magnifice et terribiliter loquentes, supernas et coelicas voces in suis sermonibus imitarentur. Cujus enim nisi tonitrui vox est illa, quae dicit: «In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) .»

III.[ CAP. IV.] [Col. 0317B] Et dicebat Jesus: Sic est regnum Dei: quemadmodum si homo jaciat sementem in terram, et dormiat, et exsurgat nocte ac die, et semen germinet et crescat, dum nescit ille. Ultro enim terra fructificat, primum herbam, deinde spicam, deinde plenum frumentum in spica, et cum se produxerit ⁜ (714) fructus, statim mittet falcem, quoniam adest messis. Regnum Dei Ecclesia est. Ipsa et ager, et terra vocatur, in qua Verbi Dei semen seminatur. Seminatores autem apostoli sunt et doctores. Semen vero evangelica 139 praedicatio. Haec autem prius in herbam, deinde in spicam, postmodum vero in plenum frumentum crescit et germinat. Initium enim boni operis quasi herba est ⁜ (715) ; quia ad quem finem perveniat, nondum manifeste cognoscitur. Herba enim facile siccatur et perit. Fit autem spica dum quotidie [Col. 0317C] crescit, et per incrementa in melius proficit: utrum tamen ad perfectionem perveniat, adhuc ignoratur. Deinde vero fit plenum frumentum in spica, dum devictis tentationibus carnis, ex toto se homo Deo subjiciens, quantum humana fragilitas patitur, perfectus in omnibus invenitur. Sed neque sic plena securitas adest, nisi quam cito metatur, et in horreum reponatur ⁜ (716) . Unde et hic dicitur. Et cum [Col. 0318A] se produxerit fructus, statim mittet falcem, quoniam adest messis. Falcem enim Dominus mittit, quando suorum fidelium animas ad se per mortem corporis vocat.

IV. [CAP. VII.] Exiens Jesus de finibus Tyri ⁜ (717) , venit per Sidonem ad mare Galilaeae inter medios fines Decapoleos. Describit evangelista per quam viam in Galilaeam Dominus redierit. Sicut autem Pentapolis a quinque, ita Decapolis ⁜ (718) a decem civitatibus nominatur. Et adducunt ei surdum et mutum; et deprecabantur eum, ut imponat illi manum. Qui sunt isti, qui surdum et mutum Domino adducunt? Isti enim sunt apostoli et doctores; isti sunt episcopi et sacerdotes; isti sunt quicunque alios sanare desiderant, et ad fidem venire persuadent. [Col. 0318B] Surdus enim est omnis homo qui audiendi aures non habet, et qui verba Evangelii audire contemnit. Surdi erant illi, quibus Dominus dicebat: «Qui est ex Deo, verba Dei audit: propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis (Joan. VIII, 47) .» De talibus et Psalmista ait: «Furor illis secundum similitudinem serpentis, sicut aspidis surdae, et obturantis aures suas, quae non exaudit vocem incantantium, et veneficia quae incantantur a sapiente ⁜ (719) (Psal. LVII, 5) .» Mutus vero est qui Dominum non laudat, qui Christum non confitetur, qui justitiam non defendit, et qui injustitiam non damnat ⁜ (720) . Tales illi sunt, de quibus dicitur: «Canes muti non valentes latrare (Isa. LVI, 10) .» Hos igitur debemus ducere ad Jesum, et pro eis rogare, ut eis manum [Col. 0318C] imponat. Sanatur enim quem tangit Jesus; sanatur quem tangit Salvator ⁜ (721) ; quia ipse est salus et vita: non aliunde quaerit herbas; ipse est medicus et medicina; tangit, et sanat; respicit, et medetur. Unde et subditur: Et apprehendens eum de turba seorsum misit digitos suos in auriculam ejus, et exspuens tetigit linguam ejus, et suspiciens in coelum, ingemuit, et ait illi, Effeta ⁜ (722) , quod est adaperire. [Col. 0319A] Cognoscimus hic Ecclesiae sacramenta ⁜ (723) : Haec noviter ad fidem venientibus sacerdotes facere videmus. Dicunt Effeta, quod est adaperire: non ut exterioris hominis sensus, qui clausi non sunt, sed potius ut interioris hominis aures aperiant, et linguam solvant: quatenus et verba vitae diligenter intelligant; et intellecta, aliis fideliter nuntient. Nisi enim aliud significaret, hunc tantum laborem in hoc homine sanando Dominus non suscepisset. Poterat enim eum solo verbo sanare ⁜ (724) , sicut multos alios sanare consueverat: hoc tamen non fecit. Sed quid fecit? De turba eum traxit; digitos ei in auriculas misit; exspuit, et linguam tetigit; in coelum suspiciens ingemuit, et ait illi: Effecta, quod est adaperire. Haec enim turba, de qua hic homo a Domino [Col. 0319B] trahitur, vitiorum est multitudo, et malignorum spirituum turbulentus exercitus ⁜ (725) . Qui enim de hac turba non trahitur, a 140 Domino non sanatur. Merito igitur de turba eum traxit quem sanare volebat, et misit digitos suos in auriculas ejus; quia in illius auditum sancti Spiritus gratias infudit ⁜ (726) , ut haberet Spiritum sapientiae et intellectus, sine quibus aures cordis non aperiuntur. De hoc enim digito ipse quoque alibi ait: «Si ego in digito Dei ejicio daemonia (Luc. I, 20) .» Quod Matthaeus exponens, ait: «Si ego in Spiritu Dei ejicio daemones, profecto ⁜ (727) pervenit in vos regnum Dei (Matth. XII, 28) .» Exspuit autem et tetigit linguam ejus, ut per hoc eum doceat superflua cuncta abjicere, si linguam vult habere solutam, et ad loquendum idoneam. [Col. 0319C] Saepe enim sputum ad loquendum linguae facit impedimentum. Est enim sputum superfluitas quaedam, et stomachi capitisque purgatio. Qui igitur [Col. 0320A] vult bene loqui, qui vult ut Deo et hominibus verba sua placeant, omni superfluo humore, omnique impedimento et stomachum relevet et mentem, quam per caput intelligimus. Possumus autem et per sputum Christi, quod ex capite quidem descendit, ejus divinitatis dulcedinem intelligere ⁜ (728) . «Christi namque caput, ait Apostolus, Deus est (I Cor. XI, 3) .» Haec autem dulcedo, haec saliva nostri Redemptoris linguas infantium fecit disertas, quas olim veteri pomi amaritudo ligaverat. De hac autem dulcedine ait Psalmista: «Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus: beatus vir qui sperat in eo (Psal. XXXIII, 9) .» Itemque: «Dulcis et rectus Dominus (Psal. XXIV, 8) :» et Petrus Apostolus: «Deponentes, inquit, omnem maiitiam, et omnem dolum, [Col. 0320B] et simulationes et invidias, et omnes detractiones, sicut modo geniti infantes, rationabiles sine dolo lac concupiscite, ut in eo crescatis in salutem; si tamen gustastis quia dulcis est Dominus (I Petr. II, 1) .» Haec igitur dulcedo, haec saliva Christi pellit antiquum venenum, omnemque amaritudinem de lingua fidelium: haec autem saliva illorum linguas non tetigit, qui Christum non confitentur; et qui de fide interrogati, se credere non respondent. Et suspiciens in coelum ingemuit. In coelum namque Dominus suspexit; quia secundum humanitatem pro nobis ad Patrem interpellat ⁜ (729) . Sed quare ingemuit, nisi quia hominem quem ad imaginem et similitudinem suam creaverat, nunc surdum et mutum, et per omnia infelicem esse videbat: quem etiam [Col. 0320C] per multas tribulationes et angustias, ad pristinam dignitatem redire oportebat? Post haec autem omnia ait illi: Effeta, quod est adaperire; quia non prius [Col. 0321A] sensus nostri Domino aperiuntur; non prius ejus doctrinae pluviis fecundantur, quam a Christo de turba trahamur, ejusque manu tangamur, et ipsius salivae dulcedine omni amaritudine mundemur atque sanemur. Unde et hic dicitur: Et statim apertae sunt aures ejus, et solutum est vinculum linguae ejus; et loquebatur recte. Non enim nisi recte loqui poterat, quem divina virtus et sapientia sic tangendo et medendo sanaverat ⁜ (730) . Et praecepit illi, ne cui diceret: quanto autem eis praecipiebat, tanto magis plus praedicabant, et eo amplius admirabantur, dicentes: Bene omnia fecit, et surdos fecit audire, et mutos loqui. Quid est hoc? Quare eis Dominus hoc praecipiebat, unde eos inobedientes fore sciebat? Nobis, fratres, nobis fiunt ista; ad nos respiciunt, et nostram jactantiam inclinant: qui si aliquid dignum [Col. 0321B] laude aliquando fecerimus; hoc non ad vulgi favorem extollere et praedicare, imo humiliter abscondere et celare debemus ⁜ (731) . Et hoc in contrarium vertitur; quia plus laudantur illi qui facta sua abscondere volunt, quam illi qui ea per vanam gloriam manifestare contendunt. Unde beatus Job dixit: 141 «Quia laus hypocritae ⁜ (732) ad instar puncti (Job XX, 5) .» De sanctis vero dicitur: «Rex vero laetabitur in eo; laudabuntur omnes qui jurant in eo, quia obstructum est os loquentium iniqua ⁜ (733) (Psal. LXII, 12) .»

V.[CAP. VIII.] Et veniunt Betsaidam, et adducunt ei caecum, et rogabant eum ut illum tangeret. Et apprehensa manu caeci, eduxit eum extra vicum, [Col. 0321C] et exspuens in oculos ejus, impositis manibus suis, interrogabat eum, si aliquid videret. Idipsum per hunc caecum significatur, quod modo superius per surdum et mutum significari diximus ⁜ (734) . Caecus est enim omnis homo, qui veram lucem, qui Christus est, non sequitur, et fidei veritatem non intelligit. Illi vero qui caecum ad Dominum adducunt, et pro eo rogant, sicut et superius, episcopi et presbyteri, caeterique fideles intelliguntur. Quod autem hic dicitur, quia apprehensa manu caeci, duxit eum extra vicum; hoc est quod ibi dicitur, quia apprehendens [Col. 0322A] eum, duxit eum a turba seorsum. Per sputum vero et hic, et ibi unum idemque significatur. Illa igitur legat qui haec non intelligit. Interrogat Dominus caecum, si aliquid videat; quia ad primum ejus tactum non statim omnes homines sufficienter illuminantur. Aliquid tamen vident, mox ut aliquid de Domino intelligere et credere incipiunt. Tanto igitur clarius videt unusquisque, quanto melius credit et veritatem intelligit ⁜ (735) . Sequitur: Et aspiciens ait: Video homines velut arbores ambulantes. Deinde iterum imposuit manus super oculos ejus, et coepit videre. Et restitutus est, ita ut videret clare omnia. Toties enim Dominus super caeci oculos manus imponit, quoties nostrae mentis oculos illuminat, ut ea intelligamus quae prius non intelligebamus. Unde Psalmista: «Quoniam tu illuminans, inquit, lucernam [Col. 0322B] meam, Domine; Deus meus, illumina tenebras meas (Psal. XVII, 31) :» id est, quia illuminasti me in his quae scio; illumina me et in his quae nondum scio. Propter quod manifeste apparet, quia quamvis ei Dominus jam manus super oculos imposuisset, adhuc tamen, ut iterum poneret, indigebat, quia nondum omnia perfecte videbat. Rogemus ergo Dominum ut non semel, neque bis, sed multoties manum suam imponat super oculos mentis nostrae; quatenus omni detersa caligine, omniumque errorum tenebris effugatis, unumquodque in propria figura, et clare omnia videre mereamur. Et misit illum Dominus in domum suam, dicens: Vade in domum tuam, et si in vicum introieris nemini dixeris. Domus [Col. 0322C] enim nostra illa est, de qua non bene illuminati, imo vero miserabiliter excaecati in primo homine ejecti sumus. Ad hanc autem redire non possumus, nisi iterum a Domino illuminati, ejus manum atque virtutem nostris oculis appositam sentiamus ⁜ (736) . Quare autem ei praecipiat ut nemini dicat; quare opera sua celare et abscondere jubeat, satis jam diximus. Hoc tamen nondum intelligunt qui omnia opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus: de quibus Dominus ait, «quia receperunt mercedem suam (Matth. VI, 2) .» Docet igitur nos Dominus [Col. 0323A] celare opera nostra, ne hic recipiamus, et recipiendo perdamus mercedem nostram ⁜ (737) .

VI. [CAP. IX.] Omnis igne salietur, et omnis victima salietur. Bonum est sal. Quod si sal infatuatum fuerit, in quo illud condietis? Habete in vobis sal, et pacem habete inter vos ⁜ (738) . Haec enim ad ea 142 verba respondere videntur, quae modo superius Joannes apostolus verbis Dominicis interposuit, dicens: Magister, vidimus quemdam in nomine tuo ejicientem daemonia, qui non sequitur nos, et prohibuimus eum. Jesus ait eis: Nolite prohibere eum. Nemo enim qui faciat virtutem in nomine meo, et possit cito male loqui de me. Qui enim non est adversum vos, pro vobis est. Vult igitur Dominus, ut sapienter et discrete cuncta agamus; et non bona, sed mala prohibeamus. [Col. 0323B] Qui enim in Christi nomine virtutes operatur, jam Christo propinquior est, ut qui ejus nomen veneratur, cujus tantam virtutem et efficaciam esse probavit; atque sic illis defensor jam esse incipit: de quo, quia ejus virtutem per miracula cognovit, male loqui pertimescit. Huic igitur non debemus auferre quod habet, sed debemus addere quod non habet. Dicamus ergo ei, ut in eum credat, eique sit fidelis. Unde et Dominus subinferens ait: Omnis enim igne salietur, et omnis victima salietur. Quod tale est ac si diceret: Omnis Ecclesiae rector et doctor talis esse debet, qui et sale sit conditus, et sapiens et discretus; qui utiliter cuncta provideat, cuncta secundum rationem et ordinem faciat. Quod quidem lex ipsa significat, quae omnem victimam [Col. 0323C] salire jubet. Ait enim: «Quidquid obtuleris sacrificium sale condies, nec auferes sal foederis [Col. 0324A] Domini de sacrificio tuo. In omni oblatione offeres sal (Levit. III, 13) .» Sal enim pro sapientia ponitur, quae omnium nostrorum sermonum et actionum est condimentum. Bonum est igitur hoc sal, nisi a fatuis et stultis hominibus infatuatum fuerit. Hoc enim haeretici, hypocritae et schismatici infatuant; quoniam non ea qua debent puritate eo utuntur. Quod si sal insulsum fuerit, in quo illud condietis? Si sapientia ipsa insipiens fuerit, sine qua sapiens nemo fit, quid aliud est quod ad suae dignitatis statum eam iterum reducat? Habete in vobis sal; omnia quae agitis sale condite; omnia sapienter et discrete agite. Hoc autem ut possitis, pacem habete inter vos. Qui enim pacem non habent, hoc tale sal habere non possunt. Tale quidem non habent; etsi aliquando [Col. 0324B] insulsum habeant et infatuatum. Sed quid est quod ait: Omnis igne salietur? Nunquid enim ignis est sal, ut eo aliquid saliatur? Sicut enim sapientia sal dicitur, quia mentes nostrae ex ea condiuntur, ita et ignis vocatur, quia ab ea illuminantur. Si igitur ignis est sapientia, et sapientia sal; ergo et ignis est sal. Igne igitur salitur, quod sapientia salitur.

VII. [CAP. XVI.] Cum transisset Sabbatum, Maria Magdalene, et Maria Jacobi, et Salome emerunt aromata, ut venientes ungerent Jesum ⁜ (739) .Sabbato enim neque vendere, neque emere aliquid licebat, quoniam tale aliquid in sabbato fieri lex interdicebat (Levit. XXIII, 31) . Veniunt autem hae sanctae mulieres ungere Jesum. Sed quomodo veniunt? Cum aromatibus ⁜ (740) . Aliter enim ad Jesum venire non [Col. 0324C] licet. Sunt autem haec aromata, fides, spes, charitas, pax, patientia, humilitas, et mansuetudo, concordia, [Col. 0325A] et misericordia, et similia: haec enim Domino suaviter redolent; sicut et e contrario vitia foetent. Unde Psalmista: Putruerunt, inquit, et corruptae sunt cicatrices meae a facie insipientiae meae (Psal. XXXVII, 6) . Beatae igitur illae mulieres, beatae illae animae, quae, sicut Maria Magdalene, semper cum unguentis, semper cum aromatibus ad Dominum veniunt. Haec est enim, quae alibi ait: Cum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum (Can. 1) . Haec autem significabat Ecclesiam gentium ⁜ (741) , de qua septem daemomonia 143 Dominus ejecit; quae quidem, quoniam dilexit multum, dimissa sunt ei peccata multa. Maria vero Jacobi, quae Christi matertera ⁜ (742) fuit, plebem Judaicam figurabat, de qua secundum humanitatem [Col. 0325B] Salvator noster originem duxit. At vero Salome, quae interpretatur pacifica ⁜ (743) , tota ex utroque populo sanctorum collecta multitudo intelligatur. In hac igitur, tota Ecclesia; in illis vero, Ecclesiae partes figurantur. Possunt tamen hae tres mulieres, tres mundi partes significare, Asiam videlicet, Africam et Europam, in quibus Ecclesia tota consistit. Et istae quidem ungunt Jesum, istae eum delectant, istae ejus passionem praedicant, et odorem notitiae illius cunctis gentibus manifestant. Ecce autem mulieres, quae usque ad hunc diem erubescebant, et se mortis januam, et totius humani generis ruinam esse dolebant; hodie laetantur, hodie praedicant, hodie originale peccatum deletum affirmant; et ipsis quoque apostolis resurrectionis gloriam annuntiant. [Col. 0325C] Et valde mane una Sabbatorum veniunt ad [Col. 0326A] monumentum, orto jam sole. Non est autem sibi contrarium hoc quod ait: Et valde mane, et, orto jam sole. Unde et alius evangelista dicit: «Cum adhuc tenebrae essent ⁜ (744) (Joan. XX, 1) .» Solis itaque ortum intelligere oportet, ex quo, ejus splendore coelum illustratur, quamvis nondum terris appareat, raris adhuc tenebris existentibus. Quid est igitur valde mane, nisi jam rubescente aurora? Neque enim sine causa evangelista non mane simpliciter, sed valde mane dixit. Et dicebant ad invicem: Quis revolvet nobis lapidem ab ostio monumenti? Et respicientes viderunt revolutum lapidem: erat quippe magnus valde. Narrat enim Matthaeus evangelista, quod Christo resurgente «angelus Domini descendit de coelo, et accedens revolvit lapidem, et sedebat super [Col. 0326B] eum . . . Prae timore autem ejus exterriti sunt custodes, et facti sunt velut mortui.» Exeuntes in civitatem «nuntiaverunt principibus sacerdotum omnia quae facta fuerant ⁜ (745) .» At illi dederunt eis «copiosam pecuniam dicentes ⁜ (746) : Dicite, quod vobis dormientibus nocte venerunt discipuli ejus, et furati sunt eum (Matth. XXVIII, 2) .» Sequitur: Et introeuntes in monumentum viderunt juvenem sedentem in dextris coopertum stola candida, et obstupuerunt. Sed angelus in dextris stola candida coopertus; quoniam laetitiam et prosperitatem praedicat, gloriam resurrectionis et carnis innovationem annuntiat ⁜ (747) . Considera in quo dilectionis igne interius ardebant, quae feminei timoris et fragilitatis oblitae, non solum in nocte veniunt, verum etiam [Col. 0326C] confidenter in monumentum ingrediuntur: unde et [Col. 0327A] consolationis verba audire meruerunt, dicente angelo: Nolite expavescere, Jesum quaeritis Nazarenum, crucifixum: surrexit, non est hic; ecce locus ubi posuerunt eum. Locum, inquit, videre potestis, ipsum autem modo videre non potestis. Surrexit enim, et non est hic; sed exspectate paulisper, et videbitis eum. Non enim ibi erat praesentia corporis, qui ubique est praesentia divinitatis. Sed ubi tunc eum fuisse putamus? Ego quidem dicere timeo quod evangelistae non dicunt. Et fortasse ad matrem iverat, quae ejus amoris desiderio plus ⁜ (748) omnibus afficiebatur. Quod autem ipsa inter 144 omnes mulieres beatissima Virgo, simul cum aliis ad monumentum non venit, haec, ut opinor, causa fuit, quia ex quo unigenitum filium suum teneri, flagellari et crucifigi vidit, delicatis manibus [Col. 0327B] delicata pectora tundens, et se dolore nimio, vigiliis jejuniisque affligens, jam viribus pariter et spiritu attenuata, alicubi sola in secreto sedebat, et de his quae sibi acciderant calamitatibus ⁜ (749) lamentabatur et flebat. Sed nos haec verba pietate plena, et cogitatione digna interim relinquamus, et quod angeli docent, audiamus: Ite, inquit, dicite discipulis ejus, et Petro quia praecedet vos in Galileam: ibi eum videbitis, sicut dixit vobis. Nisi enim beatum Petrum apostolum ex nomine vocasset, fortasse cum caeteris venire timuisset, eo quod et Dominum et magistrum negasset. Quod enim in Galilaea, quae apostolorum patria fuit, a discipulis suis Dominus videatur, quid aliud significat, nisi quia eum, quem nunc videmus per speculum et in aenigmate, cum nos ad antiquam [Col. 0327C] patriam reduxerit, tunc facie ad faciem videbimus? Unde et Galilaea transmigratio perpetrata ⁜ (750) interpretatur. Nulla enim post illam transmigrationem [Col. 0328A] alia ulterius transmigratio fit. Sciendum est autem, quod illa hora, qua Salvator noster inclinato capite spiritum emisit, corpore in cruce derelicto, anima simul cum divinitate ad inferna spolianda descendit. Et tunc quidem illud Psalmistae adimpletum est: «Tollite ⁜ (751) portas principes vestras, et elevamini portae aeternales, et introibit rex gloriae.» Quibus interrogantibus: «Quis est iste rex gloriae?» Responsum est eis: «Dominus fortis et potens. Dominus potens in praelio.» Ingressus igitur Dominus loca tenebrarum, omnia circumquaque suo splendore illuminavit. Fit clamor permistus, bonis prae laetitia exsultantibus, malis vero prae timore fugere cupientibus. Tunc primi parentes occurrunt, et videntes Creatorem suum, laetis vocibus clamant: [Col. 0328B] Tandem, Christe, venis, magnis nos solvere poenis ⁜ (752) . Tunc patriarchae et prophetae obviam ruunt; tunc omnis sanctorum exercitus ejus pedibus se prosternit. O, inquit, diu desiderate! o tanto tempore exspectate! quae te tantae tenuere morae! Tunc citharista David: Hoc est, inquit, quod dicere solebam: «Auditui meo dabis gaudium et laetitiam, et exsultabunt ossa humiliata (Psal. L, 10) .» Ecce nunc vident, ecce nunc audiunt, quos eos videre, et audire desiderasse, Dominus ipse dicebat. Ait enim: «Multi prophetae et reges voluerunt videre quae vos videtis; et non viderunt, et audire quae auditis, et non audierunt (Luc. X, 24) .» Tunc et Joannes Baptista: Ecce, inquit, de quo dicebam vobis: Videtis [Col. 0328C] illum, cujus adventum nuntiabam vobis. Sed quis per singula dicere valeat, quanta ibi laetitia fuerit, cum Christus sol justitiae eis apparuit? Tunc, [Col. 0329A] alligato diabolo, magno sanctorum exercitu comitante, cum gloria et triumpho laetus Dominus ad superos rediit ⁜ (753) , dicens: «Quia non derelinques animam meam in inferno; nec dabis sanctum tuum videre corruptionem. Notas mihi fecisti vias vitae; adimplebis me laetitia cum vultu tuo; delectationes,» mi Pater, «in dextera tua (Psal. XV, 10) ,» ubi sedeo in saecula saeculorum.

145 VIII. Et illae ⁜ (754) exeuntes fugerunt de monumento; invaserat enim eas pavor et tremor, et nemini quidquam dixerunt: timebant enim. Timebant, inquit, nuntiare Dominum resurrexisse; ideoque de ejus resurrectione nemini quidquam dixerunt. Neque enim adhuc perfecte ea credebant quae angelus dixerat, si quidem non angelum, sed juvenem eum esse [Col. 0329B] putabant. Venientes igitur ad apostolos, caetera apud se in silentio retinentes, hoc solum nuntiaverunt Christum Dominum de monumento esse sublatum ⁜ (755) . Sed iterum ad sepulcrum revertentes, sicut Matthaeus ait, viderunt Dominum, «et tenuerunt pedes ejus (Matth. XXVIII, 9) .» Surgens autem Jesus mane prima Sabbati, apparuit primo Mariae Magdalenae, de qua ejecerat septem daemonia. Illa vadens, nuntiavit his qui cum eo fuerant, lugentibus et flentibus. Et illi, audientes quia viveret et visus esset ab ea, non crediderunt. Sunt autem haec in Joanne plenissime scripta, et a nobis in Matthaeo sufficienter determinata. Post haec autem duobus ex eis ambulantibus ostensus est in alia effigie euntibus in villam: et illi euntes nuntiaverunt caeteris, nec illis [Col. 0329C] crediderunt. Haec autem quia Lucas plenius narrat, ibi exponenda servamus.

IX. ⁜ (756) Recumbentibus undecim discipulis, apparuit illis Jesus, et exprobravit incredulitatem illorum, et duritiam cordis, quia his qui viderant eum resurrexisse non crediderant. Quamvis et Simon Petrus, et Maria Magdalena, et duo illi discipuli quibus in specie peregrini Dominus apparuerat, certissime firmissimeque nuntiarent, Dominum resurrexisse seque illum vidisse; caeteri tamen illis non credebant, et, quod mirum, cum nec sibi ipsis nec suis [Col. 0330A] oculis crederent, et eum videntes, non viderent. Narrat enim Matthaeus evangelista quod Christi discipuli «abierunt in Galilaeam in montem, ubi constituerat illis Jesus, et videntes eum adoraverunt; quidam autem dubitaverunt (Matth. XXVIII, 16) .» Non enim verum corpus, sed spiritum se videre putabant. Unde ipse ait: «Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 39) .» Et fortasse haec tanta illorum dubitatio ex intenso amore procedebat; non enim facile credimus quod multum desideramus: sic etiam quod timemus, leviter posse accidere credimus. Et dixit eis: Euntes in mundum universum praedicate Evangelium omni creaturae. Prius enim dixerat: «In viam gentium ne abieritis, et in civitates [Col. 0330B] Samaritanorum ne intraveritis, non enim sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. X, 5) .» Nunc autem eos praecipit ire in universum mundum. In quo Judaeorum abjectio et gentium electio apertissime monstrantur. Unde et illi a Patre dicitur: «Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II, 8) .» Quod autem ait: Praedicate Evangelium omni creaturae, alius evangelista exponit dicens: «Ite, docete omnes gentes (Matth. XXVIII, 19) .» Idem enim per omnem creaturam et per omnes gentes significatur. Sic enim Apostolus ait de charitate, quia «omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet (I Cor. XIII, 7) ,» quod quidem verum non est nisi aliter determinetur. [Col. 0330C] Si enim charitas omnia credit, credit utique Pharisaeis et Sadducaeis, aliis affirmantibus, aliis negantibus resurrectionem; quod fieri non potest. Non igitur charitas omnia credit. Sic igitur determinetur: omnia credit quae credenda sunt. Similiter ergo et id quod dicitur: Praedicate Evangelium omni creaturae, determinandum est, ut sic dicatur: omni creaturae praedicate Evangelium, cui Evangelium praedicandum est ⁜ (757) . Non enim Evangelium praedicandum est lapidibus et aliis quibuscunque 146 rebus sensu et ratione carentibus. [Col. 0331A] Sunt autem qui haec subtilius intelligentes, ea quae plana sunt difficilia reddunt. Et multa quidem in prophetis, apostolis et in verbis Dominicis inveniuntur, quibus haec una determinatio sufficere potest. Quale est illud: «Cum exaltatus fuero a terris, omnia traham ad me ipsum (Joan. XII, 32) ;» cui si addatur quae trahenda sunt: nihil erit inconveniens. Aliter autem quanta inconvenientia sequatur, quis non intelligat? Valde enim pauca sunt ea quae illuc trahuntur, ad comparationem illorum quae ad se Dominus non trahit. Si quidem solos homines, et ipsos non omnes, trahet ad se. His igitur et similibus facile intelligitur quid in eo significatur quod dicitur: Praedicate Evangelium omni creaturae; cui videlicet Evangelio qui crediderit et baptizatus fuerit, [Col. 0331B] salvus erit. Dicit Evangelium: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et proximum tuum sicut te ipsum; hoc enim si credideris et feceris salvus eris. Dicit autem et alia multa, quae salutem pariant et vitam aeternam. Qui vero non crediderit condemnabitur. Quamvis enim homo baptizatus sit, et omnia peccata in baptismo sint ei remissa, condemnabitur tamen quoque ille, si non Evangelio credidit ejusque consiliis assensum praebuerit. Signa autem eos qui crediderint haec sequentur: In nomine meo daemonia ejicient, linguis loquentur novis, serpentes tollent, et si mortiferum quid biberint, non eis nocebit; super aegros manus imponent, et bene habebunt. Omnia enim haec in primitiva Ecclesia, non solum apostolos, sed et alios sanctos fecisse legimus. [Col. 0331C] Neque enim aliter ab idolorum cultura homines infideles converterent, nisi his tantis signis et miraculis evangelica praedicatio firmaretur. Praedicabant enim Christi discipuli, ut Apostolus ait, Christum Jesum crucifixum, «Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam (I Cor. I, 23) .» Sed, cum subito daemonia ejicerent, linguis loquerentur novis, serpentes solo verbo aut occiderent aut fugarent, venenum sine laesione biberent; et non [Col. 0332A] solum tactu, verum etiam sui corporis umbra aegros sanarent; mox in admirationem gentiles conversi clamabant; unus est quem apostoli praedicant, unus Dominus Jesus Christus qui talia operatur. Nobis autem signa et miracala jam nunc necessaria non sunt; quibus ea quae facta sunt solummodo legere et audire sufficit ⁜ (758) . Credimus enim Evangelio, credimus et Scripturis ista narrantibus. Nemo modo in Ecclesia dicit: Non tibi credo, nisi mortuos suscites, nisi caecos illumines, et nisi haec similia facias. Signa tamen quotidie in Ecclesia fiunt; quae si quis attendere velit, multo majora esse cognoscet quam illa quae tunc ab illis corporaliter fiebant. Quotidie enim sacerdotes populum baptizando et ad poenitentiam vocando, daemonia ejiciunt. Quotidie linguis [Col. 0332B] loquuntur novis, dum Scripturas exponentes, litterae vetustatem in spiritualis intelligentiae novitatem convertunt. Serpentes vero tollunt, quia concupiscentias malas, quia vitia et peccata suavi admonitione a peccatorum cordibus avertunt. Bibunt autem mortiferum, sed non eis nocet; quia paganorum et haereticorum libros legentes, et amara venenosa convicia sibi illata saepius audientes, surda aure transeunt et pro nihilo ducunt. Super aegros vero manus imponunt, et bene habent, quia animas infirmas suis orationibus sanant et Domino reconciliant. Eadem igitur signa etiam nunc sancti Domini faciunt, quae tunc Dominus eos facturos esse promisit. Et Dominus quidem Jesus, postquam locutus est eis, assumptus est in coelum, et sedet a dextris [Col. 0332C] Dei. Qualiter autem assumptus est, liber Actuum apostolorum ostendit, dicens: «Et cum haec dixisset, videntibus illis, elevatus est, et nubes suscepit eum ab oculis eorum. Illi autem profecti praedicaverunt ubique, Domino cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis (Act. I, 9) .» Et tunc quidem adimpleta est prophetia quae ait: «In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII, 5) .»

EXPLICIT SECUNDUM MARCUM.

[Col. 0333A] 147 His ita expeditis, ad Lucam veniamus; et sicut jam diximus, ea tantummodo exponamus quae neque in Marco, neque in Matthaeo exposuimus ⁜ (759) . Quoniam quidem multi conati sunt ordinare narrationem, quae in nobis completae sunt rerum, sicut tradiderunt nobis qui ab initio ipsi viderunt, et ministri fuerunt sermonis, visum est et mihi assecuto a principio omnia ⁜ (760) diligenter ex ordine tibi scribere, optime Theophile, ut cognoscas eorum verborum, de quibus eruditus es, veritatem ⁜ (761) . Quae enim ratio est, ut B. Lucas ea scribere velit, quae [Col. 0334A] jam a multis aliis scripta commemorat nisi quia minus aliquid eos dixisse, et non bene veritatem tenuisse eos cognoverat? Multi enim praeter quatuor evangelistas scripserunt: quae omnia inter apocrypha numerantur. Nulla enim, nisi quatuor Evangelia, suscipit Ecclesia ⁜ (762) .

148 I. [CAP. I.] Fuit in diebus Herodis Regis Judaeae, sacerdos quidam nomine Zacharias, de vice Abia, et uxor illius de filiabus Aaron, et nomen ejus Elisabeth. Legitur enim David in viginti quatuor partes sacerdotum familias divisisse, eisque praecepisse, ut singulae [Col. 0335A] secundum vices suas in ministeriis sibi dispositis Domino deservirent ⁜ (763) . Ex his autem viginti quatuor viris, sibi pro tempore succedentes semper eligebantur qui principes sacerdotum dicebantur, quibus unus praeerat qui summus pontifex vocabatur. Invenitur autem ibi positus Abia in octava sorte, de cujus progenie ortus est Zacharias, qui nunc fungitur vice illius. Uxor quoque ejus de filiabus Aaron fuisse dicitur; ut eos bene et legaliter conjunctos esse sciamus. Praecipit enim lex ut unusquisque de tribu sua ducat uxorem (Num. XXXVI, 6, 7) ; et unaquaeque suae tribus viro conjungatur. Erant autem ambo justi ante Deum, incedentes in omnibus mandatis, et justificationibus Domini sine querela. In eo enim quod ante Deum justos eos fuisse dicit, ab [Col. 0335B] omni vitio hypocrisis eos defendit ⁜ (764) : illi enim non sunt justi ante Deum, qui omnia opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus. Incedebant autem in omnibus mandatis et justificationibus Domini sine querela; quia sponte et sine murmuratione omnia legis mandata custodiebant. Id vero quod sponte et ex corde non fit, non vacat a querela. Dominus enim non quid agamus, sed quo animo aliquid agamus, attendit. Unde Apostolus non datorem, sed «hilarem datorem (II Cor. IX, 7) » Dominum diligere dicit ⁜ (765) . Et non erat illis filius, eo quod esset Elisabeth sterilis; et ambo processissent in diebus suis. Sterilis erat Elisabeth, ut non natura, sed virtute et miraculo pareret; quae si in juventute peperisset, non sterilis, sed fecunda putaretur. [Col. 0335C] Parit igitur in senectute; et, mirabile dictu, in illa aetate haec una sterilis fit fecunda in qua omnes fecundae steriles fiunt. Nascitur Joannes de senibus; de juvencula Christus; quoniam ille est finis veterum; [Col. 0336A] iste novorum principium. «Lex enim et prophetae usque ad Joannem ⁜ (766) .» Christus vero inquit: «Ecce enim nova facio omnia (Apoc. XXI, 5) .» Factum est autem cum sacerdotio fungeretur Zacharias in ordine vicis suae ante Deum, secundum consuetudinem sacerdotii, sorte exiit, ut incensum poneret. Haec enim erat sacerdotii consuetudo ut sibi vicissim ex ordine succedentes, unusquisque pontificum (multi enim erant) suo tempore incensum poneret et sacrificia immolaret. Non est autem otiosum quod dicitur ante Deum. Ille enim sacerdotio fungitur ante Deum, ad cujus munera respicit Deus Unde scriptum est: «Respexit Dominus ad Abel, e ad munera ejus, ad Cain vero et ad munera ejus not respexit (Gen. IV, 4, 5) .» Ingressus autem in templum [Col. 0336B] Domini, et omnis multitudo populi erat orans foris hora incensi. Haec autem solemnitas decima die mensis septimi agebatur, quando solus pontifex semel in anno non sine sanguine ingrediebatur in Sancta sanctorum, nullumque alium in templo esse licebat ⁜ (767) . Quod quid significet, Apostolus exponit in Epistola ad Hebraeos (Hebr IX, 6) . Nos quoque in Levitico de hac solemnitate sufficienter diximus ⁜ (768) .

II. Apparuit autem illi angelus Domini, stans a dextris altaris incensi. 149 Stabat angelus, et a dextris stabat, quoniam fortia et propitia nuntiabat ⁜ (769) . Et Zacharias turbatus est videns, et timor irruit super eum. Ait ad illum angelus: Ne timeas Zacharia, quoniam exaudita est deprecatio tua. Haec enim [Col. 0336C] angelorum consuetudo est; in qua etiam ab illis discernuntur, qui se transfigurant in angelum lucis; quod in suae locutionis principio eos quibus loquuntur, consolantur, et ne timeant adhortantur ⁜ (770) , [Col. 0337A] Quod autem ait: Quoniam exaudita est deprecatio tua, nemo putet Zachariam Dominum pro filio exorasse, praesertim cum de sua, suaeque uxoris aetate diffideret, et, angelo id ipsum admonente, non crederet. Quid igitur orabat, nisi id quod lex orare praecipiebat? Ait enim; «Erit hoc vobis legitimum sempiternum, ut oretis pro filiis Israel, et pro cunctis peccatis eorum semel in anno (Levit. XVI, 34) .» Hoc est igitur quod orabat, hanc deprecationem angelus exauditam esse dicebat ⁜ (771) . Et Elisabeth, uxor tua, pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Joannem. Non enim sine causa angelus hoc ei nomen imposuit. Joannes enim Dei gratia ⁜ (772) interpretatur. Videamus igitur quomodo hoc nomen ei conveniat. Dicat ipse Dominus: «Prius, inquit, quam te formarem [Col. 0337B] in utero, novi te; et antequam exires de ventre, sanctificavi te, et prophetam in gentibus dedi te (Jerem. I, 5) .» Magna enim Dei gratia ditatur, qui prius sanctificatur quam oriatur. Illud etiam quod Dominus ait: «Inter natos mulierum non surrexit major Joanne Baptista (Matth. XI, 11) ,» et caetera hujusmodi, quae ipse in ejus laudibus praedicat, quantam etiam gratiam Joannes habuerit, manifestant. Et erit gaudium tibi et exsultatio, et multi in nativitate ejus gaudebunt. Quis enim in illius et de illius nativitate non gaudeat, qui mundi gaudium nuntiare venerat? Quis non laetetur, audiens Zachariam tanto tempore mutum, et tandem in hujus nativitate prophetantem, et tantam totius populi laetitiam nuntiantem ⁜ (773) ? «Benedictus, [Col. 0337C] inquit, Dominus Deus Israel, quia visitavit, et fecit redemptionem plebis suae (Luc. I, 6, 8) .» Lege hunc psalmum usque in finem, et totum gaudio et exsultatione plenum esse videbis. Sequitur: Erit [Col. 0338A] enim Magnus coram Domino, et vinum et siceram non bibet. Ea enim quae superius dicta sunt satis ostendunt quam magnus coram Domino Joannes fuerit. Vinum et siceram non bibit, quia sicut Nazaraeus, et Domino ab infantia consecratus, ab omni re se abstinuit, quae vel corpus, vel animam inebriare et mentem a suo statu evertere potest ⁜ (774) . Et Spiritu sancto replebitur adhuc ex utero matris suae. Nisi enim Spiritu sancto adhuc in matris utero plenus esset, nequaquam ad Virginis salutationem in gaudio exsultasset. Hoc enim Elisabeth testatur, dicens: «Unde hoc mihi, ut veniat mater Domini mei ad me? Ecce enim ut facta est vox salutationis tuae in auribus meis, exsultavit in gaudio infans in utero meo (Luc. I, 43) .» Et multos filiorum Israel, [Col. 0338B] convertet ad Dominum Deum ipsorum. Et ipse praecedet ante illum in spiritu et virtute Eliae. Ipse, inquit, praecedet ante illum. Ante quem illum? Ante Dominum Deum ipsorum. Est igitur Christus Deus, et Dominus Judaeorum ⁜ (775) . Sed quomodo praecedet? In spiritu et virtutae Eliae. Unde et Dominus ait: «Si vultis scire, Joannes ipse est Elias ⁜ (776) .» Non tamen in persona; sed in spiritu et virtute. 150 Unde etiam dicitur, quia unus spiritus erat in utroque ⁜ (777) ? Ut convertat corda patrum in filios, et incredibiles ⁜ (778) ad prudentiam justorum, parare Domino plebem perfectam. Corda enim patrum in filios Joannes convertit; quia quod patriarchae et prophetae crediderunt, hoc eorum filios intelligere et credere fecit ⁜ (779) . Convertit autem et incredibiles ad prudentiam [Col. 0338C] justorum, quia infideles et incredulos per justorum viam incedere docuit. Hoc autem dum faceret, parabat Domino plebem perfectam. Et dixit Zacharias ad angelum: Unde hoc sciam? Ego enim [Col. 0339A] sum senex, et uxor mea processit in diebus suis. Et fortasse non recordabatur Zacharias, quod Abraham et Sara in senectute genuerunt. Nihil enim Domino impossibile est. Credenti quoque omnia possibilia sunt. Angelus promittit, et sacerdos signum quaerit, quasi plus signo quam angelo credere debuisset ⁜ (780) . Et respondens angelus dixit ei: Ego sum Gabriel, qui asto ante Deum, et missus sum loqui ad te, et haec tibi evangelizare. Cur ergo dubitas? Quare non credis? Neque ille qui me misit, neque ego tibi mentiri possum. Signum quaeris? Judaei etiam signa petunt. Dicis, unde hoc sciam? Dabitur tibi signum, quod posteaquam acceperis, te fortasse poenitebit, Hoc igitur erit tibi signum. Ecce eris tacens, et non poteris loqui usque in diem quo haec fiant. Pro eo [Col. 0339B] quod non credidisti verbis meis, quae complebuntur in tempore suo, quia, inquam, verbo credere noluisti, vel signo crede ⁜ (781) . Ecce eris tacens, donec ex te genita vox oriatur; et quia vocem generaturus es, non te poeniteat aliquanto tempore tacuisse. Ex te enim orietur ille qui dicat: «Ego vox clamantis in deserto (Matth. III, 3) .» Et erat plebs exspectans Zachariam; et mirabantur quod tardaret in templo. Egressus autem non poterat loqui ad illos; et cognoverunt quod visionem vidisset in templo; et ipse erat innuens illis, et permansit mutus. Possumus autem per senem Zachariam, Vetus Testamentum, et per Joannem puerum, Novum intelligere. Eo enim tempore Vetus Testamentum vocem amisit ⁜ (782) , quo Novum ex Veteri fieri coepit, quia postquam novam [Col. 0339C] legem apostoli et doctores praedicare et exponere coeperunt, vetus legis intelligentia cessavit. Sed vocem quam amiserat tunc tandem recepit, quando Novo Testamento jam nato et ubique divulgato, ab eo didicit quod loqueretur. Loquitur enim Vetus Testamentum, sed jam non suo et proprio sensu. Et factum est, ut impleti sunt dies officii ejus, abiit in domum suam. Post hos autem dies concepit Elisabeth [Col. 0340A] uxor ejus; et occultabat se mensibus quinque dicens: Quia sic mihi fecit Dominus in diebus, quibus respexit auferre opprobrium meum inter homines. Dies enim officii ejus impleti sunt octavo Kalendas Octobris, si quidem a quinto decimo die mensi septimi ⁜ (783) erant feriae tabernaculorum septem diebus, atque post eos dies octavus erat celeberrimus. Unde factum est ut vicesima tertia die septimi mensis reverteretur in domum suam. Quomodo ergo verum est, quod veniente octavo Kalendas Aprilis de eadem Elisabeth ad Mariam virginem Angelus ait: «Et hic mensis est ei sextus (Luc. I, 36) ,» qui non sextus, sed septimus erat? Septimus quidem erat; sed si septem dies septimi mensis in fine Martii mensis ponamus, sex menses, et non amplius [Col. 0340B] inveniemus. Septem enim adhuc hujus mensis dies restabant, quando haec ad Mariam angelus loquebatur. 151 Pro quibus si illi alii septem ponantur, sex mensium, et non amplius, numerus adimpletur. In mense autem sexto.

III. Missus est angelus Gabriel a Deo in civitatem Galilaeae, cui nomen Nazareth, ad virginem desponsatam viro, cui nomen Joseph, de domo David, et nomen virginis Maria ⁜ (784) Missus est, inquit, angelus Gabriel ⁜ (785) , qui Dei Fortitudo interpretatur, ut Dei virtutem, et Dei sapientiam carnem suscipere nuntiaret. Sed ubi missus est? In Nazareth civitatem Galilaeae. Ad quam? Ad virginem desponsatam viro, cui nomen erat Joseph, de domo David, de familia regali, de stirpe nobili, et prae caeteris religiosa. [Col. 0340C] Ubi enim castitatis, et munditiae mater, nisi in Nazareth habitare debuerat, quae flos, vel munditia interpretatur ⁜ (786) ? Et nomen virginis Maria. Dicitur enim Maria stella maris, hujus utique maris, de quo scriptum est, «Hoc mare magnum, et spatiosum, illic reptilia, quorum non est numerus (Psal. CIII, 25) .» Plures stellas habet coelum; mare unam, quae prae illis omnibus clarior, et melior est. [Col. 0341A] De hac enim una ortus est justitiae sol, cujus fulgore omnia illustrantur. Quem qui sequitur, «non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae (Joan. VIII, 7) .» Cujus igitur fulgoris illam stellam esse putamus, quae hunc tantum, talemque solem peperit mundo? Et ingressus angelus ad eam dixit: Ave, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus. Non enim in plateis erat, non in publico morabatur. Intus erat, in penetralibus sola sedebat, nec tamen sola, tanto virtutum exercitu circumsepta ⁜ (787) . Ave, inquit angelus, gratia plena: Dominus tecum; benedicta tu in mulieribus. Non fuit sufficiens ave dixisse, addidit Dominus tecum, et deinde eam benedixit, quasi tribus vicibus sub una voce eam salutans. Qua in re diligens obsequium, [Col. 0341B] charitatis affectus, et reverentia declarantur. Sed quis unquam tantam gratiam habuit, quantam virgo Maria? Aliis enim ad mensuram gratiae dantur; haec autem gratia plena dicitur. Considera modo quantae ante eam, quantae post eam mulieres et virgines fuerunt. Haec tamen sola mater Domini fieri meruit ⁜ (788) . Magna enim et ineffabilis gratia est, ut una ex tantis millibus eligatur. Quae cum gratia plena sit, prius etiam quam concipiat, post conceptionem, quanta Dei abundet gratia, quis cogitare possit? Haec autem sola inter omnes mulieres benedicitur, quae adhuc sub antiqua praevaricationis maledictione tenebantur, ex quo primae mulieri a Domino dictum fuerat: «Multiplicabo aerumnas tuas, et in dolore paries filios (Gen., III, 16) .» Hac enim lege non [Col. 0341C] tenetur virgo Maria, quae virgo concepit, virgo peperit, et sine dolore pariens virginitatis gloriam non amisit. Merito ergo in mulieribus benedicitur, per quam mulieribus benedictio datur et mundus a maledictione liberatur. Quae cum audisset, turbata est in sermone ejus, et cogitabat qualis esset ista salutatio. Turbata est, inquit, non in vultu ejus, sed in sermone ejus ⁜ (789) . Non enim angelum, sed verba angeli attendebat, et quid illa tam officiosa salutatio sibi praetenderet, cogitabat. Hoc autem angelus sentiens ait: Ne timeas, Maria; invenisti enim gratiam apud Deum. Sed vis audire quam gratiam? Ecce concipies in utero, et paries filium, et vocabis [Col. 0342A] nomen ejus Jesum. Haec est causa illius salutationis. Hoc missus sum nuntiare tibi. Abscedat timor, cesset cogitatio, esto secura, nulla sollicitudine movearis. Haec enim verba non sunt timoris, sed gaudii. Paries enim filium, non utique alium, nisi omnium rerum Creatorem et Dominum. Creator tuus erit filius tuus, qui perfecte nascetur ex te. Et vocabis nomen ejus Jesum. Hoc enim nomen quicunque invocaverit, salvus erit. In hoc nomine omne genuflectetur coelestium, terrestrium et infernorum. De hoc ipse Dominus ait: «Quidquid petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis (Joan. XVI, 23) .» Hoc igitur in omnibus orationibus uti debemus. In hoc nomine ille non petit, qui contra Dei dispositionem, et contra suam, vel aliorum salutem petit ⁜ (790) . [Col. 0342B] Imo vero qui taliter petit, contra hoc nomen petere, non dubium est. Sequitur: Hic erit magnus, et filius Altissimi vocabitur. Ipse 152 enim, qui secundum se semper magnus est, tunc apud homines magnus factus est, quando ab hominibus cognitus est. Quem Petrus apostolus in persona totius Ecclesiae Altissimi Filium vocavit dicens: «Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 17) .» Et dabit illi Dominus Deus sedem David Patris ejus, et regnabit in domo Jacob in aeternum, et regni ejus non erit finis. Recipit enim Dominus a Domino sedem David, secundum hoc quod filius est David. Regnat autem non solum in domo David, id est, in tribu Juda, verum etiam in domo Jacob, id est, in toto populo Israel. Per quod intelligitur quod in ejus [Col. 0342C] regni exercitu omnes illi connumerantur, quicunque David et Jacob fidem et justitiam imitantur ⁜ (791) . Hoc enim regnum etiam nunc est; hoc imperium non deficiet, quia regnabit Dominus in aeternum, et in saeculum saeculi. Dixit autem Maria ad angelum: Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco? Non dubitat fieri quod angelus fieri promittit. Interrogat tantum quomodo fiat ⁜ (792) . Quoniam, quamvis virginem aliquando parituram audierat, quomodo tamen pareret non audierat. Dicit enim Isaias; Ecce virgo concipiet, et pariet filium (Isa. VII, 14) ; quomodo tamen pariat non dicit. Quia igitur virgo est, et virum non cognoscit, quomodo [Col. 0343A] pariat, et virgo maneat, interrogat, quod nulli adhuc revelatum erat. Et respondens angelus dixit ei: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Hic est modus pariendi. Ita concipies, ita paries. Jam nihil est quod te ulterius interrogare oporteat. Spiritus enim sanctus qui superveniet in te, et virtus Altissimi quae obumbrabit tibi et amplexabitur te, totamque intus et extra muniet te, faciet in te quod voluerit, et quomodo voluerit. Quod autem ait: Spiritus sanctus superveniet in te, hoc exposuit dicens, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Haec enim virtus communis est totius Trinitatis ⁜ (793) . Tota enim Trinitas unus Deus, et ipse Altissimus. Natus est igitur Christus de Spiritu sancto, et Maria virgine, id est, de virtute [Col. 0343B] Spiritus sancti, quae una communis est et Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Nam et ipse Spiritus et Patris, et Filii Spiritus est. Filius autem, solius Patris Filius, et Pater solius Filii Pater est. Haec itaque virtus superveniens obumbravit Mariam, ex duabus naturis Christum Dominum operata. «Sicut enim anima rationalis, et caro unus est homo, ita Deus et homo, unus est Christus ⁜ (794) .» Quantum igitur humanitatem spectat, non solum a Patre, et a Spiritu sancto, verum etiam a se ipso, et factus, et creatus est Filius. Quantum vero ad divinitatem, nec factus, nec creatus, sed a Patre solummodo genitus. Et ecce Elisabeth cognata tua, et ipsa concepit filium in senectute sua. Non solum, inquit, in te suae virtutis miracula his temporibus operabitur Deus, [Col. 0343C] verum etiam in Elisabeth cognata tua, quam tu ipsa et vetulam esse, et sterilem ab infantia fuisse, optime nosti. Et hic mensis sextus est illi, quae vocatur sterilis, ut sciat omnis mundus, quia non erit impossibile apud Deum omne verbum. Quid adhuc Judaei increduli dicent? Negant virginem peperisse, neque Evangelio credere volunt. Elisabeth tamen jam anum et sterilem peperisse negare non possunt. Utrumque mirabile est; utrumque contra naturam factum est. Neutrum fieri posset, nisi mutasset naturam, cui nihil impossibile est. Multa enim contra naturam fecit Deus, quae negare non audet Judaeus, virgam in serpentem, serpentem in virgam mutavit [Col. 0344A] (Exod. VII, 10) ; aquas in sanguinem, et sanguinem in aquas convertit (ibid., 20) ; mare aperitur (Exod. XIV, 21) ; manna pluit (Exod. XVI, 15) ; asina loquitur (Num. XXII, 28) ; petra fundit aquas (Exod. XVII, 6) ; et Jordanis convertitur retrorsum (Jos. III; Psal. CXIII, 3) . Sed quid dicam de virga Aaron, quae cum sicca esset, sub una nocte et frondes, et flores et fructus germinavit (Num. XVII, 8) ? Virga sicca nuces dare potuit, et virgo parere non potuit? Utique Deus operatur quidquid vult, et in matre tantummodo amisit potestatem? Dixit autem Maria: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum. Auditis rationibus acquievit, et acquiescendo concepit ⁜ (795) . Ancilla, 153 inquit, Domini sum, non meae, sed illius sum potestatis; fiat mihi secundum [Col. 0344B] verbum tuum. Et discessit angelus ab ea ⁜ (796) .

IV. Exsurgens autem Maria in diebus illis, abiit in montana cum festinatione in civitatem Judaeae; et intravit in domum Zachariae; et salutavit Elisabeth ⁜ (797) . Virgo Dei plena ad montana conscendit, superiora petit ⁜ (798) ; jam non in terris, sed in coelis mente habitat, et Spiritu conversatur. Festinat, properat, nihil negligenter agit, domum religiosam ingreditur, justam copulam, et sine querela incedentem videre desiderat, suaeque humilitatis, et mansuetudinis signa manifestat. Maria ad Elisabeth, Christus ad Joannem, domina ad ancillam, ad servum Dominus venire non dedignatur. Hoc enim quid aliud est, quam humilitatis exemplum? Et factum est, ut audivit salutationem Mariae Elisabeth, [Col. 0344C] exsultavit infans in utero ejus. Dic, infans, dic, prophetarum omnium maxime, qui digne satis non propheta, sed plusquam propheta vocaberis, unde tibi haec exsultatio? Nondum natus es, et jam prophetas, matrem Domini in voce agnoscis, quam quia resalutare non potes, exsultando agis quod potes. Quam laetus ei occurreres, si jam natus eam videres, cujus voce audita exsultando obviam exire conaris! Et repleta est Spiritu sancto Elisabeth, et exclamavit voce magna, et dixit: Benedicta tu inter mulieres, et benedictus fructus ventris tui. Prius filius, deinde mater per filium repletur Spiritu sancto ⁜ (799) . Filius intus latens docet, quid mater exterius agere [Col. 0345A] debeat. Quasi enim magna vi Elisabeth interius commota, non solum Virginem resalutavit, verum etiam voce magna clamavit dicens: Benedicta tu inter mulieres. Id ipsum enim et angelus ait. Ab omnibus benedicitur, quae omni benedictione digna habetur. Et benedictus fructus ventris tui. Benedicta arbor, benedictus et arboris fructus. Benedicta virga de radice Jesse, benedictus et fios, qui de tali radice ⁜ (800) ascendit. Benedicta talis mater, benedictus et talis filius. Et unde hoc mihi, ut veniat mater Domini mei ad me? Neque sanctitas, neque religio, neque nobilitas aliqua hoc mihi praestitit, ut tanto honore, tantaque beatitudine digna fierem. Ego potius debui ire ad te; sed tua, tuique filii humilitas te coegit venire ad me. Ecce enim, ut facta est vox salutationis [Col. 0345B] tuae in auribus meis, exsultavit, in gaudio infans in utero meo. In adventu, inquit, tuo non ego solum, sed et filius meus gratulatur, in tua salutatione laetatur, et quod voce non potest, gaudio facit. Et beata, quae credidisti, quoniam perficientur ea quae dicta sunt tibi a Domino. Quae sunt enim, quae dicta sunt ei a Domino, nisi illa, quae superius angelus ait: Ecce concipies, et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum? Et paulo post: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Et ait Maria: Magnificat anima mea Dominum. Anima, inquit, mea, mens mea, virtus mea, omnisque intelligentia, et conscientia mea magnificat Dominum, laudat, benedicit et praedicat. Magnificat autem et ille Dominum, [Col. 0345C] in cujus bonitate magnificatur, et laudatur Dominus ⁜ (801) . Sic enim in discipulis magistri, sic in operibus suis singuli artifices laudantur, et magnificantur. Et exsultavit spiritus meus in Deo salutari meo. Modo, inquit, anima mea Deum magnificat. Modo ejus magnificentiam, de qua scriptum est, «Exaltata est magnificentia tua super coelos, Deus (Psal. VIII, 2) ,» cunctis gentibus manifestat; in quo semper exsultavit, in quo semper delectata est, quem semper dilexit, cui totis visceribus adhaesit et cujus servituti se per omnia subjugavit. Et hoc merito: Quia respexit humilitatem ancillae suae. Respexit, et non despexit ⁜ (802) . 154 Ad quem enim respicit Deus, nisi super humilem, et quietum, et trementem sermones ejus? Ecce enim ex hoc beatam [Col. 0346A] me dicent omnes generationes. Vera est prophetia, quam Veritatis mater de se ipsa prophetavit. Nulla enim ex eo tempore generatio fuit, quae ejus beatitudinem non praedicaverit. Semper enim ejus beatitudinem Ecclesia concinit, in qua simul omnes generationes continentur. Quia fecit mihi magna qui potens est. Imo, qui omnipotens est. Vere utique magna, et tam magna, quam magna nulli unquam alii vel fecit, vel facturus est. Ex ea carnem suscepit, et coeli terraeque Dominam et reginam eam constituit. Magna enim sunt haec. Et sanctum nomen ejus. Et ipse quidem potens est, et nomem ejus sanctum est, quod nulli in vanum suscipere licet; in quo baptizamur, et consignamur, sanctificamur et Christiani vocamur. Et misericordia ejus a progenie [Col. 0346B] in progenies timentibus eum. Ejus enim misericordia non in una progenie est. Non enim Judaeorum Deus tantum, sed a progenie in progenies dilatatur, et crescit, cunctis subveniens timentibus eum. Fecit potentiam in brachio suo ⁜ (803) . Praeterito pro futuro utitur. Fecit enim Dominus potentiam in brachio suo, id est, in virtute et fortitudine sua, quia diabolum vicit, infernum exspoliavit, et sanctorum animas secum ad coelestia vexit. Dispersit superbos mente cordis sui. Mente namque cordis sui, id est, secundum voluntatem suam, superbos Judaeos ubique terrarum Dominus dispersit, et cunctis nationibus subjugavit Unde Psalmista; «Disperge, inquit, illos in virtute tua, et destrue eos, protector noster, Domine (Psal. LVIII, 12) .» De quibus adhuc subditur: Deposuit [Col. 0346C] potentes de sede, et exaltavit humiles ⁜ (804) : in gloriam scilicet Judaeis promissam gentiles exaltans. Hoc enim Dominus semper agit: «Omnis enim, qui se exaltat, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XVIII, 14) .»— Esurientes implevit bonis, et divites dimisit inanes. Esurientes erant gentiles, qui coelestium mandatorum dulcedinem non gustaverant: divites, Judaei, qui legis et prophetarum divitiis abundabant. Illos autem spiritualibus bonis implevit; hos vero inanes et spiritualis intelligentiae vacuos abire permisit. Huc autem et illa conveniunt, quae alibi Dominus ait: «Beati, qui esuriunt, et sitiunt justitiam; quoniam ipsi saturabuntur (Matth. V, 6) .» Et: «Vae vobis divitibus, [Col. 0347A] qui habetis consolationem vestram (Luc. VI, 24) .» — Suscepit Israel puerum suum recordatus misericordiae suae. Sicut locutus est ad patres nostros, Abraham, et semini ejus in saecula. Hoc est enim, quod in Psalmis dicitur. «Memor fuit in saeculum testamenti sui, verbi, quod mandavit in mille generationes, quod disposuit ad Abraham et juramenti sui ad Isaac (Psal. CIV, 8) .» Recordatus enim misericordiae suae, sicut ad patres nostros, id est, Abraham et semini ejus locutus fuerat. Suscepit Israel, puerum suum. Suscepit enim, reconciliavit, tenuit et in patribus promissam haereditatem introduxit. Puerum utique Israel ⁜ (805) , non autem senem Israel, id est, non Veteris sed Novi Testamenti sectatores. Mansit autem Maria cum illa quasi mensibus tribus, [Col. 0347B] et reversa est in domum suam. Decebat enim ut simul manerent, quatenus in illo parvo temporis spatio Elisabeth a Maria, et Joannes a Christo doceretur ⁜ (806) . Libet nunc intueri quantas tunc Zacharias, quantas Elisabeth lacrymas fuderit, quando virgo Maria inde, quando mundi gaudium, et stella maris in domum suam reversa est. Joannes quoque, quamvis adhuc in matris utero clausus ⁜ (807) , in ejus dicessus non parum doluit, qui in illius adventu tanto gaudio exsultavit ⁜ (808) .

V. Elisabeth autem impletum est tempus pariendi, et peperit filium ⁜ (809) .Nascitur hodie Joannes Baptista major prophetis, minor angelis, imo minor eo, qui minoratus paulo minus ab angelis. Unde ipse Dominus [Col. 0347C] ait: «Inter natos mulierum non surrexit major Joanne Baptista; 155 qui autem minor est in regno coelorum, major est illo (Matth. XI, 11) .» Hoc autem Apostolus exposuit dicens: «Eum autem, qui modico quam [Col. 0348A] angeli minoratus est, videmus Jesum propter passionem mortis, gloria et honore coronatum (Hebr. II, 9) .» Hoc igitur solo minor est Joannes, quo nemo alius major surrexit natus de muliere. Unde ipse quoque Joannes ait: «Me oportet minui, illum autem crescere. Qui post me venit, ante me factus est, cujus non sum dignus corrigiam calceamenti solvere (Joan. III, 30) .» Minuitur enim Joannes capite truncatus: crescit vero Jesus in crucem exaltatus. Et audierunt vicini, et cognati ejus, quia magnificavit Dominus misericordiam suam cum illa, et congratulabantur ei. Erant enim steriles in opprobrium in Israel, quamvis hoc aliud significaret. Corporis namque sterilitas non est peccatum. Mente vero steriles apud Deum in opprobrium sunt. Quantum [Col. 0348B] igitur ad litteram, magnam ei Dominus misericordiam fecit, qui tanto pignore illam fecundavit. Unde et ipsa superius ait: «Sic mihi fecit Deus in diebus, quibus respexit auferre opprobrium meum inter homines (Luc. I, 25) .» Et factum est in die octavo venerunt circumcidere puerum, et vocabant eum nomine patris sui Zachariam. Hac circumcisione neque Christus, neque Joannes indigebat; circumcisi tamen sunt, ne scandalo fierent, et ut legem adimplerent ⁜ (810) . Lex enim, et prophetae usque ad Joannem. De circumcisione multa ad Romanos Apostolus scribit, et non carnis, sed spiritus circumcisionem laudat ⁜ (811) . Spiritualis namque circumcisio non in uno, sed in omnibus membris fieri [Col. 0348C] debet; ut neque manus operentur malum, neque oculi videant vanitatem, neque pedes ad fundendum sanguinem currant, neque aures detractionibus pateant. Sic omnia membra circumciduntur. Tali [Col. 0349A] circumcisione omnia vitia et peccata tolluntur. Unde et octava die merito fiebat, in qua et ultima resurrectio fiet ⁜ (812) , quando membris omnibus circumcisis, id est vitiis et peccatis abscissis, totusque ex integro innovatus, omnique superfluitate mundatus homo ad immortalitatem resurget. Et respondens mater ejus dixit: Nequaquam; sed vocabitur Joannes. Nequaquam, inquit, Zacharias vocabitur, quamvis et hoc nomen dignum sit veneratione. Sed vocabitur Joannes, quod Dei gratia interpretatur; quia nullus inter natos mulierum familiarius illo Dei gratiam possidebit. Et dicebant ad illam: Quia nemo est in cognatione tua, qui vocetur hoc nomine. Hoc enim nomen angelus imposuit, non cognatio dedit. Sed unde Elisabeth hoc nomen scire potuit? [Col. 0349B] Zachariae namque non Elisabeth dictum fuerat: Et vocabis nomen ejus Joannem. Qua in re credendum est, quamvis id scriptum non est, de angelica revelatione, vel alia qualibet divinitus facta inspiratione, eam hoc nomen didicisse ⁜ (813) . Innuebat autem patri ejus, quem vellet vocari eum. Qui quoniam voce hoc eis indicare non poterat, postulans pugillarem scripsit dicens: Joannes est nomen ejus. Et mirati sunt universi. Mirati enim sunt, cur utrique parenti hoc nomen puero imponere placuit. Quia cum nemo in illorum cognatione sic vocaretur, Dei nutu id fieri intellexerunt. Apertum est autem illico os ejus, et lingua ejus, et loquebatur benedicens Deum. Sic enim angelus promiserat: «Pro eo, quod non credidisti verbis meis, quae implebuntur [Col. 0349C] in tempore suo, eris tacens; et non poteris loqui in diem quo haec fiant (Luc. I, 20) .» Loquente autem Zacharia, factus est timor super omnes vicinos eorum; et super omnia montana Judaeae divulgabantur omnia verba haec. Et posuerunt omnes, qui audierant in corde suo, dicentes: Quid putas puer iste erit? qui contra naturam natus est, in cujus nativitate os diu clausum aperitur, mutus loquitur, et tam miracula fiunt? Etenim manus Domini erat cum illo. Ipsa igitur haec omnia operabatur in illo. Et Zacharias pater ejus impletus est Spiritu sancto, et prophetavit dicens: Benedictus Dominus Deus Israel, quia visitavit, et fecit redemptionem plebis suae. Visitavit [Col. 0350A] per praeconem, 156 visitavit per filium ⁜ (814) , praedicavit per utrumque, fecit per alterum. Uterque ad baptismum populos vocavit. Sed alter solummodo plebem redemit et in Spiritu sancto baptizavit. Unde et eidem Joanni dicitur: «Super quem videris Spiritum descendentem, et manentem super eum, hic est, qui baptizat in Spiritu sancto (Joan. I, 33) .» Et erexit cornu salutis nobis in domo David pueri sui ⁜ (815) . Domus David Ecclesia est, populusque fidelis et bellicosus, cui nulli adversarii resistere possunt. In hac autem cornu salutis Dominus erexit, Joannem videlicet, qui Christum praedicando praecessit. De hoc enim cornu salutis ipse David loquitur dicens: «Illuc producam cornu David, paravi lucernam Christo meo ⁜ (816) (Psal. CXXXI, 17) .» Joannes igitur et cornu est, et lucerna. Cornu clamando; lucerna illuminando. Ipse est enim vox clamantis in deserto; ipse lucerna ardens et lucens. Sicut locutus est per os sanctorum, qui a saeculo sunt, prophetarum ejus. Sicut, inquit, per prophetas praenuntiatum audivimus, ita modo in hoc puero fieri videmus. Quem nobis Dominus mandavit ut faceret nobis salutem atque vindictam ex inimicis nostris, et liberaret de manu omnium qui nos oderunt. Hoc est enim, quod superius dixit: «Quia convertet corda patrum in filios, et incredibiles ad prudentiam justorum, parare Domini plebem perfectam (Luc. I, 17) .»— Ad faciendam misericordiam cum patribus nostris, et memorari testamenti [Col. 0350C] sui sancti. Ad hoc, inquit, hoc nostrae salutis cornu Dominus erexit, ut cum patribus nostris misericordiam faceret, et testamenti sui non immemor, jusjurandum adimpleret in nobis, quod juravit ad Abraham patrem nostrum, daturum se nobis. In eo igitur, quod in nobis testamentum complevit, cum patribus nostris misericordiam fecit. Hoc enim Dominus Abrahae juraverat, dicens: «Semini tuo dabo terram hanc (Gen. XV, 18) .» Per quam terram viventium significabat; quam non carnalibus, sed spiritualibus ejus filiis daturus erat. Ut sine timore de manu inimicorum nostrorum liberati, serviamus illi. Ideo, inquit, ex inimicis nostris nobis Dominus salutem dedit, ut sine timore de manu [Col. 0351A] inimicorum nostrorum liberati, per quos vitia, et malignos spiritus intelligimus, non illis serviamus, sed illi. Sed quomodo serviamus? In sanctitate, et justitia coram ipso. Aliter enim servitia nostra Deus non respicit, neque sunt coram ipso, nisi in sanctitate et justitia serviamus illi. Hoc autem non ad tempus, sed omnibus diebus nostris. «Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) .»— Et tu, puer, propheta Altissimi vocaberis, praeibis enim ante faciem Domini parare vias ejus. Non solum enim propheta, verum etiam plusquam propheta vocatur Joannes, et hoc quidem, non a quolibet, sed ab ipsa veritate. Quod autem ante faciem Christi Domini Joannes praecesserit, parare vias ejus, ipse Dominus per prophetam loquitur [Col. 0351B] dicens: «Ecce mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit viam tuam ante te ⁜ (817) .» Unde enim ipse Joannes ait: «Ego vox clamantis in deserto, parate viam Domini, rectas facite semitas ejus (Joan. I, 23) .» Praeivit igitur ante faciem Domini. Sed cur? Ad dandam scientiam salutis plebi ejus in remissionem peccatorum eorum. Et hoc quidem faciebat, cum diceret: «Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. IV, 17) .» Haec autem bona data sunt nobis per viscera misericordiae Dei nostri, qui proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum. Quibus misericordiae, charitatisque visceribus ipse Dei Filius visitavit nos oriens ex alto. Illuminare his, qui in tenebris, et umbra mortis sedent, secundum illud: [Col. 0351C] «Populus, qui sedebat in tenebris, vidit lucem magnam:» ambulantibus «in regione umbrae mortis lux orta est eis ⁜ (818) (Isa. IX, 2) .»— Ad dirigendos pedes nostros in viam pacis. Illi enim pedes in viam pacis diriguntur, qui non ad bellum, sed ad pacem currunt. De quibus dicitur ⁜ (819) : «Beati pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona ⁜ (820) .»

VI. [CAP. II.] Factum est autem in diebus illis, exiit edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universus orbis. Haec descriptio prima facta est a praeside Syriae Cyrino. Quod enim mundus universus describitur, et sub unius potestatis tributum redigitur, magnae pacis indicium est. Si enim adhuc mundus repugnaret, et contra Romanum imperium dimicaret, nequaquam ejus edicto describi, vel sub [Col. 0351D] tributum redigi potuisset. De hac enim 157 pace propheta praedixerat: «Et conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces: non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur [Col. 0352A] ultra ad praelium (Isai. II, 4) .» Et Psalmista: «Orietur in diebus ejus justitia, et abundantia pacis (Psal. LXXI, 7) .» Quia enim princeps pacis oriebatur, pacem ubique fieri oportebat ⁜ (821) . Et ibant omnes, ut profiterentur singuli in suam civitatem. Ascendit autem et Joseph a Galilaea de civitate Nazareth in Judaeam civitatem David, quae vocatur Bethlehem, eo quod esset de domo, et familia David, ut profiteretur cum Maria desponsata sibi uxore praegnante. His enim verbis apte monstratur, quod haec descriptio secundum familias facta fuerat. Unde et ad proprias civitates, atque familias ubicunque essent, singulos redire oportebat; quatenus communicato consilio, omnes simul tributum dare promitterent, et facta descriptione secundum unamquamque [Col. 0352B] familiam, totius tributi summam colligerent ⁜ (822) . Venit itaque et Joseph cum Maria desponsata sibi uxore praegnante in Bethlehem civitatem David, ubi eorum familia habitabat, ut et ipse, sicut caeteri, eamdem faceret professionem. Factum est autem, dum essent ibi, impleti sunt dies, ut pareret, et peperit Filium suum primogenitum. Ibi enim Christum nasci oportebat, quia sic per prophetam nuntiatum fuerat: «Et tu, Bethlehem terra Juda, non eris minima in principibus Juda; ex te enim exiet dux, qui regat populum meum Israel ⁜ (823) .» Primogenitus autem secundum legem filius dicitur, qui primus de matris utero procedit, sive alii filii sequantur, sive non sequantur. Cum enim lex statim post unum mensem omne primogenitum Domino [Col. 0352C] offerre praecipiat, quis non intelligat, sine alicujus relatione primogenita dici, cum nihil adhuc gentium sit, cui hoc primogenitum referri possit? Quid enim si mater illico mortua fuerit, vel si ulterius filium non genuerit? Nunquid idcirco primogenitus ille non erit, qui ex ea jam natus, et post unum mensem Deo oblatus, ab ipsa lege primogenitus est vocatus? Igitur aut lex mentitur, aut primogenitus aliquando sine relatione dicitur. Peperit itaque beatissima Virgo; concipiens virgo, pariens virgo, et in aeternum permanens virgo. Clausa ante partum, clausa in partu, et clausa post partum. Peperit, inquit, filium suum primogenitum, et pannis eum involvit, et reclinavit eum in praesepio, quia non erat eis locus in diversorio. O pietas immensa! [Col. 0352D] o humilitas ineffabilis! o sacramentum inenarrabile! Deus homo fit, aeternus, temporalis, immensus, immortalis, passibilis, parvis pannis involvitur, qui coeli ambitu prae magnitudine non continetur ⁜ (824) . [Col. 0353A] Quis audivit unquam tale? Quis vidit huic simile? Reclinatur in praesepio, et panis vivus qui de coelo descendit, non hominibus, sed pecoribus anteponitur, id est non Judaeis, sed gentibus ⁜ (825) manifestatur. Tunc «cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe Domini sui ⁜ (826) .» Sed quid dicam, quod coeli terraeque Creator, quod Rex regum et Dominus dominantium non habuit locum in diversorio? Sic enim Apostolus ait: «Quia cum omnium dives esset, pro nobis pauper factus est ⁜ (827) .»— Et pastores erant in regione eadem, vigilantes, et custodientes vigilias noctis super gregem suum. Et ecce angelus Domini stetit juxta illos, et claritas Dei circumfulsit eos, et timuerunt timore magno. Et dixit illis angelus: Nolite timere. Ecce enim evangelizo [Col. 0353B] vobis gaudium magnum, quod erit omni populo, quia natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus, in civitate David. Quantum enim ad litteram, ea causa esse videtur, ut prius pastoribus haec verba angelus nuntiaret, ne quasi incauti stabulum intrarent, et praesepe adire tentarent, in quo puer positus erat. Spiritualiter autem, stabulum Ecclesia, praesepe Scriptura divina, pastores vero episcopi et doctores ⁜ (828) intelliguntur. Stabulum enim 158 vocatur Ecclesia, ad quam Dei animalia undique confluunt, ibique stant, et morantur in ea. Unde scriptum est: «Animalia tua, Domine, inhabitabunt in ea (Psal. LXVII, 11) .» Haec autem animalia, quasi in praesepio, in divina Scriptura cibis spiritualibus nutriuntur. Ibi positum inveniunt Christum, ibique [Col. 0353C] comedunt panem vivum. Beati, qui hujus praesepis cibis aluntur, et deliciis ibi positis reficiuntur. Vos autem, Ecclesiae pastores, vos episcopi et sacerdotes, audite et intelligite. Vobis angelus loquitur. Vobis hoc magnum gaudium evangelizat; quia vobis datum est nosse mysterium regni Dei ⁜ (829) . Vobis datum est audire et intelligere secreta coeli. Nuntiate ergo quod audistis, praedicate quod vidistis, nolite celare quod cognovistis. Toties enim Christus in stabulo oritur, toties ut parvulus in praesepio ponitur, quoties haec in Ecclesia praedicatis, quoties virginis partum et Christi nativitatem aliis nuntiatis. Inde enim hodierna festivitas nativitas Domini vocatur: non quod Dominus hodie nascitur, non [Col. 0354A] quod nunc de virgine oriatur, sed quia ejus nativitatis memoria hodie innovatur, et in illius commemoratione celebratur, et praedicatur. Et hoc vobis signum: invenietis infantem pannis involutum, et positum in praesepio. Utinam hoc signum Judaei susciperent, et Christum nobiscum in praesepio quaererent! ⁜ (830) Quamvis enim pannis sit involutus et sub velamine litterae jaceat occultus, invenirent tamen, si eum quaesissent, et intelligerent, si credidissent. Quicunque igitur es qui vis videre Jesum, accede ad hoc praesepe, scrutare Scripturas, remove pannos, pelle litteram: «Littera enim occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III, 6) ,» et tunc videbis, quod videre non poteras. Sic enim Ecclesiae pastores eum quaerunt, et quaerentes inveniunt, et invenientes [Col. 0354B] venerantur et credunt. Et subito facta est cum angelo multitudo militiae coelestis laudantium Dominum, et dicentium: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis.

VII. Et factum est, ut discesserunt ab eis angeli in coelum, pastores loquebantur ad invicem: Transeamus usque Bethlehem, et videamus hoc Verbum, quod factum est, quod Dominus ostendit nobis. Pastores, inquit, loquebantur ad invicem, et de his, quae audierant, et viderant, inter se tractantes dicebant: Mira sunt quae audivimus, stupenda quae vidimus: coelis gloria, pax terris promittitur. Salvator hodie natus est nobis, rex novus hodie datus est nobis, qui est Christus Dominus in civitate David. Quid igitur facimus? Cur moramur? Transeamus [Col. 0354C] usque Bethlehem: ipsa enim est civitas David, et videamus hoc Verbum et credamus, quia in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Quod factum est. Quantum enim ad se, neque factum, neque creatum est. Factum tamen quodammodo est, quia Verbum caro factum est. Quod Dominus ostendit nobis. Videamus corporaliter, quod Dominus ostendit nobis spiritualiter, et quod mente concepimus, et fide tenemus, restat ut oculis intueamur. Et venerunt festinantes, et invenerunt Mariam, et Joseph, et infantem positum in praesepio. In stabulo stellam, in praesepio solem invenerunt; quia Maria Stella maris, Sol justitiae [Col. 0355A] Christus vocatur. Recedant igitur tenebrae, fugiat caligo, quia stella in stabulo, et sol in praesepio fulget. Fetor quoque ibi esse non potest, ubi est flos campi, et lilium convallium, cujus odore suavissimo nimium delectata Ecclesia, dicit: «Trahe me post te, et curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I, 3) .» Sed quid de matre Domini dicam? cujus odoris fragrantiam rex sapientissimus Salomon admirans ait: «Quae est ista, quae ascendit per desertum, quasi virgula fumi ex aromatibus myrrhae, et thuris, et universi pulveris pigmentarii?» (Cant. III, 6.) Ubi enim omnium aromatum fumus redolet, ibi fetoris indicium esse non potest. Videntes autem cognoverunt de verbo, quod dictum erat illis de puero hoc. Hic est enim ille puer, de quo scriptum est: [Col. 0355B] «Puer natus est nobis, Filius datus est nobis: et factus est principatus super humerum ejus, et vocabitur nomen ejus admirabilis, consiliarius, Deus fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis. Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis. Super solium David, et super regnum ejus sedebit, ut confirmet illud, et corroboret in judicio et justitia. Amodo, et usque sempiternum. Zelus Domini exercituum facit hoc (Isai. IX, 6) .» His enim pacis verbis nativitas et nobilitas, virtus et fortitudo, imperium et justitia, et caetera, quae ad laudem et gloriam hujus pueri pertinent, describuntur. Et omnes, qui audierunt, mirati sunt, et de his, quae dicta erant a pastoribus ad ipsos. Maria autem conservabat omnia verba haec conferens in corde suo. O [Col. 0355C] Mater sapientissima, et sola talis Filii dignissima, quae 159 omnia verba haec in corde suo ideo conferebat, nobisque conservabat, et memoriae commendabat, ut postea, ipsa docente, ipsa narrante et nuntiante, scriberentur, et in universo mundo praedicarentur, cunctisque nationibus nuntiarentur. Ab ipsa enim haec apostoli audierunt. Haec in ejus schola evangelistae didicerunt, et ipsa dictante scripserunt, nobisque legenda mandaverunt ⁜ (831) . Quis igitur Evangeliis non credat? Quis eis contradicere praesumat, quae aut Matris, aut Filii auctoritate muniuntur? Quaedam enim apostoli, et evangelistae a matre Domini audierunt, quemadmodum ista, et caetera quae de Salvatoris infantia scripta sunt. Plurima vero visu, et auditu ab ipso Domino didicerunt. Et reversi [Col. 0356A] sunt pastores glorificantes, et laudantes Deum in omnibus, quae audierant, et viderant, sicut dictum est ad illos. Beati isti pastores, qui Christum Dominum videre meruerunt, et Deum laudantes, et glorificantes ea quae audierant et viderant crediderunt. Beati illi pastores, qui usque hodie in Ecclesiae praesepio, id est, in sacris voluminibus Christum quaerunt, et in eum fideliter credunt, ejus nativitatem nuntiantes, ejus fidem praedicantes, et eum ubique laudantes et glorificantes ⁜ (832) .

VIII. Et postquam consummati sunt dies octo, ut circumcideretur puer, vocatum est nomen ejus Jesus, quod vocatum est ab angelo, priusquam in utero conciperetur ⁜ (833) . Nobis, non sibi circumciditur Dominus. Sicut enim nobis est natus, nobis baptizatus, [Col. 0356B] et passus, ita et nobis est circumcisus ⁜ (834) . Primus Abraham circumcisus est, de quo Apostolus ait: «Qui signum accepit circumcisionem, signaculum justitiae fidei (Rom. IV, 11) .» Data est igitur circumcisio ⁜ (835) , non ut peccata tolleret, quod baptismi praecipuum est, sed ut aliquid significaret, et quadam differentia Judaeorum populum ab aliis gentibus separaret. Quamvis itaque propter mandati transgressionem quicunque olim non circumcideretur, damnabatur, nemo tamen per circumcisionem justificabatur. Ut enim Apostolus ait: «Circumcisio quidem prodest, si legem observes. Si autem praevaricator legis sis, circumcisio tua praeputium facta est. Non enim qui in manifesto Judaeus est, neque quae in manifesto in carne est circumcisio, [Col. 0356C] sed qui in abscondito Judaeus est, et circumcisio cordis in spiritu, non littera (Rom. II., 25) .» Magnum igitur aliquid significat circumcisio, et tam magnum aliquid, ut cuicunque eo modo circumcisus non fuerit, ut interim de parvulis taceamus, salvari non possit. De hac enim circumcisione scriptum est: «Circumcidite corda vestra, et non corpora vestra ⁜ (836) .» De carnis vero circumcisione Apostolus ait: «Ego Paulus dico vobis, quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit (Gal. V, 2) .» Haec circumcisio in Christo completa est, in quo et aliae legis caeremoniae consummatae sunt. «Finis enim legis Christus est ad justitiam omni credenti (Rom. X, 4) .» Ideo enim ipse circumcisus est, ut legem compleret, et bonam esse ostenderet, [Col. 0357A] ejusque nobis significationem commendaret. Unde et ea nocte, qua traditus est, cum discipulis agnum comedit, et mox quid significaret ostendit, dum panem et vinum benedicens, ait: «Accipite, et comedite: Hoc est corpus meum; et: Bibite, ex hoc omnes: Hic est enim calix novi testamenti, qui pro vobis, et pro multis effundetur (Matth. XXVI, 26) .» Et hoc sacramentum tunc ab eo, et in eo esse completum, neque ulterius secundum litteram agendum esse, vel intelligendum, protinus ostendit, dicens: «Amen, dico vobis, non bibam amodo de hoc genimine vitis, donec bibam illud vobiscum novum in regno Dei (Matth. XXVI, 28) .» Sic igitur vetus testamentum complevit et confirmavit, litterae finem imposuit, et spirituali novaeque intelligentiae principatum Dominus [Col. 0357B] tribuit. Consummata est ergo lex, atque pertransiit secundum litteram; manet autem semperque manebit secundum spiritualem intelligentiam. Unde ipse Dominus ait: «Coelum, et terra transibunt, verba autem mea non praeteribunt (Marc. XIII, 31) .» Itemque: «Amen, dico vobis, non praeteribit unum iota, neque unus apex ex lege, donec omnia compleantur (Matth. V, 18) .» Et Judaei quidem in uno membro circumciduntur; quare tamen circumcidantur, non intelligunt. Christiani vero, quid circumcisio significat, 160 intelligentes, non unum tantum, sed omnia membra circumcidunt, non pellis incisione, sed totius superfluitatis abjectione ⁜ (837) . Qui enim non occidit, non moechatur, non concupiscit [Col. 0357C] rem proximi sui, non mentitur, non furtum facit; qui nulli nocet, nulli injuriam facit, vana videre, vel audire, vel cogitare non appetit; iste interius et exterius perfecte circumcisus est. Hoc illa Judaeorum circumcisio significat. Sine hac significatione inutilis est. Si enim intelligerent, quid significet. «Sint lumbi vestri praecincti (Luc. XII, 35) ,» haec est enim illius circumcisionis expositio, non se fortasse ulterius inutiliter vulnerarent. Multa sunt, quae de circumcisione dici possunt, sed haec pauca, quasi seminaria quaedam, nos dixisse sufficiat ⁜ (838) .

IX. Et postquam impleti sunt dies purgationis ejus secundum legem Moysi, tulerunt illum in Jerusalem, ut sisterent eum Domino, sicut scriptum est in lege [Col. 0358A] Domini. Quia omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur. Scriptum est enim in lege Moysi, quod mulier, quae «suscepto semine pepererit masculum, immunda erit septem diebus, et die octavo circumcidetur infantulus. Ipsa vero triginta diebus manebit in sanguine purgationis suae, Omne sanctum non tanget, nec ingredietur sanctuarium, donec compleantur dies purgationis ⁜ (839) ejus (Levit. XII, 2) .» Hac enim lege beata Virgo Maria non tenetur, quae, nullo suscepto semine, virgo concepit, virgo peperit, clausa ante partum, clausa in partu, et post partum clausa permansit. Ad cujus distinctionem Moyses non simpliciter dixit: «Mulier, quae pepererit masculum, sed cum additamento, quae suscepto semine masculum pepererit, [Col. 0358B] immunda erit septem diebus (ibid.) .» Haec autem quid significent, in Levitico exposuimus ⁜ (840) . Exspectavit tamen virgo Maria, donec omnes purgationis dies complerentur; quod non sibi, sed aliis mulieribus lex constituerat. Non enim de ea dictum fuerat, «omne sanctum non tanget,» quae ipsum Sanctum sanctorum in gremio tenebat, in sinu fovebat et virgineo lacte nutriebat. Completis autem diebus, tulerunt puerum in Jerusalem, ut sisterent eum Domino, sicut scriptum est in lege Domini: Quia omne masculinum adaperiens vulvam sanctum Domino vocabitur. Ex eo namque tempore, quo primogenita Aegyptiorum Dominus interfecit, omnia primogenita filiorum Israel sibi vindicavit, sibique [Col. 0358C] offerri praecepit. Sed cur haec? nisi ut omnia prima et maxima, omnia meliora et chariora Domino offerantur. Offeramus igitur ei fidem nostram; offeramus animas nostras, quae non de terris, sed de coelis originem habent, et quae prima in nobis, et praecipua, et maxima sunt. Et ut darent hostiam, secundum quod dictum est in lege Domini, par turturum, aut duos pullos columbarum. Turtur enim castissimum animal est; columba vero felle et amaritudine caret. Qui igitur corporis, et animae castitatem et innocentiam custodiunt, illi equidem par turturum aut duos pullos columbarum Domino offerunt; et talis quidem hostia Domino placet, in qua nos ipsos ei offerimus et corpus et animam innocenter casteque viventes ei dicamus ⁜ (841) . Talem igitur hostiam [Col. 0359A] matrem Domini offerre decebat, cujus tota vita castitas, et innocentia fuit.

X. Et ecce homo erat in Jerusalem, cui nomen Simeon, et homo iste justus, et timoratus, exspectans consolationem Israel, et Spiritus sanctus erat in eo. Qualis enim, et quantus Simeon iste fuerit ⁜ (842) , breviter ostendit, dum eum justum, et timentem Dominum populi consolationem exspectare, et desiderare dicit, cui et Spiritus sanctus, qui in eo erat, Filii Dei adventum revelaverat atque promiserat. Et hoc est, quod ait: Et responsum acceperat a Spiritu sancto, non visurum se mortem, nisi prius videret Christum Domini. Quanto desiderio videndi 161 Dominum senex iste beatissimus aestuabat, quem jam aetas de hoc saeculo exire cogebat, [Col. 0359B] sed Dei responsio retinebat? Mori enim cupiens, mori non poterat, quia Christum Domini necdum viderat, de quo sibi factum responsum audierat; Non visurum se mortem, nisi prius videret Christum Domini. Hoc igitur desiderabat, hoc mente tractabat, hoc semper cogitabat ⁜ (843) dicens: Scio, quia veniet: quando eum videbo? Veni Domine Jesu, solve mihi vincula, et me jam nunc in pacem abire dimittet. Dum autem hoc secum diceret, dum hoc desiderio aestuaret, dictum est illi a Spiritu sancto . . . . . . quem quaeris, nunc eum. . . . . . . ⁜ (844) festina; vade ad templum. Et venit in Spiritu ad templum, id est, Spiritu jubente venit ad templum. Et cum inducerent puerum Jesum parentes ejus, ut facerent secundum consuetudinem [Col. 0359C] legis pro eo, et ipse accepit eum in ulnas suas. Cum, inquit, parentes ejus puerum Jesum in templum inducerent, ut secundum consuetudinem legis pro eo facerent, occurrit senex, brachia extendit, et parentibus ait: mihi eum date; mihi debetur, mei officii est; ad hoc missus sum; huic obsequio reservatus sum. Deinde laetus et exsultans accepit eum in ulnas suas. Mox senectus fugit, et juvenilis vigor adfuit, et fortitudo. Qui prius se ipsum ferre vix poterat, nunc leviter puerum ferens exsultat. Eleganter igitur dictum est: «Senex puerum portabat, [Col. 0360A] puer autem senem regebat, quem Virgo peperit, et post partum Virgo permansit, ipsum, quem genuit, adoravit.» Et benedixit Dominum, et dixit: Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace. Quia viderunt oculi mei salutare tuum, quod parasti ante faciem omnium populorum. Lumen ad revelationem gentium, et gloriam plebis tuae Israel ⁜ (845) . Te inquit, benedico; promissio tua completa est. Completum et est desiderium meum, quia video Christum tuum Dominum meum. Dimitte igitur servum tuum in pace, quia vidi salutare tuum. Jesus enim Salvator, sive Salutaris interpretatur; de quo scriptum est: «Notum fecit Dominus Salutare suum; ante conspectum gentium revelavit justitiam suam (Psal. XCVII, 2) .» Hoc [Col. 0360B] enim lumen, hanc lucem, hunc solem, hunc tantum splendorem parasti, atque misisti, ante faciem omnium populorum. Ad quid? Ad revelationem, et illuminationem gentium, et ad gloriam plebis tuae Israel. Hoc enim lumine et gentes illuminantur, et Judaei glorificantur. Magna enim gloria illis est, quod de illorum gente hoc tantum lumen exortum est ⁜ (846) .

XI. Et erat pater ejus et mater mirantes super his, quae dicebantur de illo. Cur autem Pater ejus dicatur Joseph, in sequentibus evangelista ostendit dicens: «Et ipse Jesus erat incipiens quasi annorum triginta, ut putabatur filius Joseph (Luc. III, 23) .» Non igitur in rei veritate, sed in hominum opinione: erat Jesus filius Joseph. Et benedixit illis Simeon, et dixit ad [Col. 0360C] Mariam matrem ejus: Ecce positus est hic in ruinam, et in resurrectionem multorum in Israel, et in signum, cui contradicetur. Hoc est enim, quod de se ipso Dominus ait: «In judicium ego veni in hunc mundum, ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant (Joan. IX, 39) .» Illis enim in ruinam positus est Dominus, qui ejus signo contradicunt. Illis vero in resurrectionem, qui ejus signa, et prodigia venerantur, et credunt ⁜ (847) , quoniam illi in interitum ruunt, isti autem ad gloriam resurgunt. Quod enim de Virgine natus, magnum et inauditum [Col. 0361A] signum est. Huic autem signo nos credimus, Judaei contradicunt. Resurrexit, coelos ascendit. Et hoc quidem signum est. Sunt autem et multa alia signa, quae fecit Dominus Jesus, quibus infideles contradicunt, et excaecantur; fideles credunt, et illuminantur. Sic igitur positus est aliis in ruinam, et aliis in resurrectionem. Et 162 tuam ipsius animam pertransibit gladius, ut revelentur ex multis cordibus cogitationes. Tuam, inquit, ipsius animam pertransibit gladius; gladius utique spiritus, qui est Verbum Dei ⁜ (848) , ut tibi ex multis cordibus revelentur cogitationes, quas nemo, nisi Spiritu sancto revelante, cognoscere potest. Ut enim de aliis taceamus, ipsas filii sui cogitationes eam cognovisse ex eo intelligere possumus quod ad nuptias vocata, hoc [Col. 0361B] quod ille facere disponebat, ipsa ut faceret admonebat, dicens: «Vinum non habent (Joan. II, 3) .» Cui cum ille responderet: «Quid mihi et tibi est, mulier? nondum venit hora mea (ibid., 4) ,» ipsa, gladio spiritus per eam transeunte, futura praenoscens, ait ministris: «Quodcunque dixerit vobis, facite (ibid., 5) .» Hoc enim illa non dixisset, si ejus cogitationes non cognovisset. Possumus autem et per hunc gladium, quo non corpus, sed anima, vulneratur, immensum illum dolorem intelligere, quo Virgo beatissima de morte unigeniti Filii sui vulnerata ⁜ (849) et percussa est. Ut revelentur ex multis cordibus cogitationes. Christi namque passio multorum cordium cogitationes, et secreta mysteria revelavit, quoniam prophetarum dicta, cogitationes, et scripta [Col. 0361C] ibi revelata, et consummata sunt. Quis enim, nisi Christus passus esset, intelligere posset, quid Propheta cogitasset, cum diceret: «Foderunt manus meas, et pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea?» (Psal. XII, 17.) Itemque: «Ego dormivi, et somnum cepi, et resurrexi, quoniam Dominus suscepit me (Psal. III, 6) .» Sunt autem et alia multa nobis quidem revelata, quae ideo Judaei intelligere non possunt, quia super Christo dicta non credunt. Unde in Apocalypsi cum beatus Joannes omnium prophetarum librum signatum vidisset, multumque fleret, quod nemo eum aperire potuisset, dictum est ei: «Noli flere: ecce vicit Leo de tribu Juda, radix [Col. 0362A] David aperire librum, et solvere septem signacula ejus (Apoc. V, 5) .» Qua in re manifestum est omnium prophetarum cogitationes et occulta mysteria Christi passione revelata esse. Et hoc quidem velum templi significavit, quod eo moriente scissum est, ut omnibus apparerent Sancta sanctorum ⁜ (850) . Et erat Anna prophetissa filia Phanuel de tribu Aser. Haec processerat in diebus multis, et vixerat cum viro suo annis septem a virginitate sua, et haec vidua erat usque ad annos octoginta quatuor, quae non discedebat de templo, jejuniis, et obsecrationibus serviens nocte ac die. Et haec ipsa hora superveniens confitebatur Domino, et loquebatur de illo omnibus, qui exspectabant redemptionem in Israel. Haec igitur mulier venerabilis, cujus nobilitas extollitur, continentia [Col. 0362B] laudatur, aetas commendatur, religio praedicatur, idonea valde et digna erat quae Dei Filio testimonium perhiberet ⁜ (851) . Tales enim non minus, quam viri in testimoniis suscipiuntur. Et ut perfecerunt omnia secundum legem Domini, reversi sunt in Galilaeam, in civitatem suam Nazareth. Multa hoc in loco scribit Matthaeus evangelista, quae Lucas praetermittit. Sicut econtra haec, quae hic Lucas, Matthaeus praetermisit. Admonitus enim in somnis Joseph, ut Matthaeus ait: «Secessit cum puero in Aegyptum, et erat ibi usque ad obitum Herodis (Matth. II, 14) .» Defuncto autem Herode, rediit in Galilaeam, et sicut hic scribitur, habitavit in civitate Nazareth. Puer autem crescebat, et confortabatur plenus sapientia, et gratia Dei erat in [Col. 0362C] illo. Secundum humanitatem namque crescebat, quia secundum humanitatem puer erat. Divinitas autem crescere non poterat, quia ubicunque est, et omnia continet. Quotiescunque igitur Christus crescit, vel confortatur, vel tale aliquid agit, omnia ad hominem referantur ⁜ (852) .

XII. Et ibant parentes ejus per omnes annos in Jerusalem in die solemni Paschae. Et cum factus esset annorum duodecim, ascendentibus Jerosolimam, secundum consuetudinem diei festi, consummatisque diebus, cum redirent, remansit puer Jesus in Jerusalem, et non cognoverunt parentes ejus. Religiosi parentes per annos singulos ibant in Jerusalem, [Col. 0363A] 163 ut legem audirent, sacrificiis participarent, solemnitatibus interessent, et ejus adhuc umbrae serviebant, cujus jam veritatem tenebant ⁜ (853) . Tota enim illa solemnitas Christi passionem, resurrectionem, et caetera quae de eo scripta sunt significabat. Erat igitur simul cum caeteris Jesus in solemnitate, qui totius erat causa solemnitatis. Permistus turbis videbatur ab omnibus, laudabatur ab omnibus in lege et prophetis praedicabatur, in sacrificiis significabatur, et a nemine cognoscebatur, quia duplici velamine tegebatur. Inde velamine litterae, hinc carnis pariete. Unde scriptum est: «En ipse stat post parietem nostrum, respiciens per fenestras, prospiciens per cancellos (Cant. II, 9) .» Ipse jugulabatur in agnis, immolabatur in vitulis, et [Col. 0363B] in omnibus sacrificiis offerebatur ⁜ (854) . Mater quoque ejus multa ibi in lege et prophetis cantare audiebat, quae de ipsa dici intelligebat, et in se jam completa esse sciebat. Qualia sunt: «Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel (Isa. VII, 14) .» Itemque: «Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Isa. XI, 1) :» et multa alia. Merito igitur per annos singulos illuc veniebant, ubi suas laudes ab omni populo praedicari audiebant. Tandem autem, consummatis diebus, et completa solemnitate, cum redirent, remansit puer Jesus in Jerusalem. Tunc enim Judaeorum solemnitates completae sunt, quando Christo Domino nostro a mortuis resurgente, vetera omnia transierunt, et facta sunt omnia nova. Et [Col. 0363C] tunc quidem remansit puer Jesus in Jerusalem, quae visio pacis interpretatur ⁜ (855) , per quam sanctam Ecclesiam intelligimus. Unde et dicitur: «Et factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion (Psal. LXXV, 3) .» Hoc autem parentes ejus, id est Synagoga, et Judaeorum populus non cognoverunt; sed eum in comitatu esse aestimantes, venerunt iter diei. Stulti Judaei, qui secum adhuc eum esse putabant, quem jam occiderant, et dicentem audierant: «Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta (Luc. XIII, 35) .» Et in Psalmis: «Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine (Psal. LIV, 8) .»— Requirentes autem eum inter cognatos, et notos, et non invenientes, regressi sunt in Jerusalem requirentes [Col. 0364A] eum. Hoc enim tunc spiritualiter completum est, quando post Christi passionem quidam Judaeorum corde compuncti venientes ad apostolos, (hoc enim fuit quaerere Christum, et redire in Jerusalem) dixerunt: «Quid faciemus, viri fratres?» (Act. II, 31) . Quibus apostolus Petrus: «Poenitentiam, inquit, agite, et baptizetur unusquisque vestrum (ibid., 38) .» Hos igitur et caeteros, qui tunc temporis crediderunt, significabant parentes Jesu; quoniam sicut illi ignorantes eum perdiderant, ita et isti ignoranter eum occiderant. Unde et beatus Petrus: «Et nunc, fratres, inquit, scimus, quoniam per ignorantiam fecistis, sicut et principes vestri (Act. III, 17) .» Merito autem parentes Jesu hoc in loco Synagogam et Judaeos significant, quando in [Col. 0364B] Jerusalem eum duxisse narrantur, ut ea in significatione jam fieri viderent, quae postea in cruce passurus erat. Et factum est, post triduum invenerunt illum in templo in medio doctorum, audientem illos, et interrogantem. Post triduum in templo invenitur Jesus; quia post resurrectionem, quae die tertia facta est, ab his, qui eum quaerunt, in Ecclesia reperitur ⁜ (856) . Ante triduum quidem non inveniebatur, quia non Deus, sed homo tantum ab hominibus putabatur. Sed ubi invenitur? In templo, in Ecclesia, in conventu fidelium, in medio doctorum, et in coetu episcoporum. Qui igitur quaeris Jesum, veni ad templum, veni ad Ecclesiam, veni ad episcopos et sacerdotes, audi quid ipsi dicunt, ibi enim videbis Jesum ⁜ (857) . Ibi sedet in medio doctorum, in [Col. 0364C] cordibus eorum. Ibi eos audiens docet, et interrogans instruit. Illi omnes actus nostri et cogitationes respondent. Nihil ei absconditur, omnia videt, et cuncta ei loquuntur. Stupebant autem omnes, qui eum audiebant, super prudentia, et responsis ejus. Ipse igitur interrobagat, ipse respondebat, ipse et suas, et illorum quaestiones solvebat; morem agens peritissimi 164 magistri, qui nunc interrogando, nunc respondendo, discipulos instruit ⁜ (858) . Et videntes admirati sunt. Admirati, inquit, sunt parentes ejus, cum eum in templo in medio doctorum sedere vidissent. Admirantur usque hodie Judaei quicunque ad Ecclesiam veniunt, et ad fidem convertuntur, dum ibi Christum vident, quem ipsi Messiam vocant, [Col. 0365A] quem in Synagoga, et inter cognatos, et notos, nulla illorum expositione videre, vel intelligere potuerunt. Et dixit mater ejus ad illum: Fili, quid fecisti nobis sic? Ecce pater tuus, et ego dolentes quaerebamus te. Diximus jam, per matrem Domini Synagogam significari, de qua Dominus secundum carnem originem duxit. Haec autem quocunque tempore ad Ecclesiam veniens, ibique veritatem intelligens, suam ignorantiam, et Christi absentiam admiratur et admirando dicit: Fili, quid fecisti nobis sic? Cur nos reliquisti, et ad gentium Ecclesiam pertransisti? Ecce pater tuus, populus Judaicus, et ego dolentes quaerebamus te. Hoc est enim, quod Apostolus ait: «Testimonium illis perhibeo, quia zelum Dei habent, sed non secundum scientiam [Col. 0365B] (Rom. X, 2) .» Quaerunt Jesum, et non inveniunt, quia nondum ad templum, et ad Ecclesiam pervenerunt. Et ait ad illos: Quid est quod me quaerebatis? Nesciebatis, quia in his, quae Patris mei sunt, oportet me esse? Quid est, inquit, quod me quaerebatis? Quid est, quod me in comitatu infidelium, et extra Ecclesiam esse putabatis? hic eram: hic me quaerat, qui quaerere vult. An nesciebatis, quia in his, quae Patris mei sunt, et inter illos, qui Patris mei voluntatem faciunt, oportet me esse? Et ipsi non intellexerunt verbum, quod locutus est ad illos. Cur non intellexerunt? Quoniam eos significabat. Et descendit cum eis, et venit Nazareth, et erat subditus illis. Audiant hoc subditi, et subditi esse non dedignentur, siquidem omnibus praelatus subditus fieri non est [Col. 0365C] dedignatus ⁜ (859) . Praelati quoque non superbiant, et in Joseph praelato, ei in Christo subdito intelligant, quia saepe fit ut majoris meriti sint subditi quam praelati. Et mater ejus conservabat omnia verba haec in corde suo. Nisi enim ipsa ea conservasset, nos ea non haberemus. De ejus namque thesauris nos ista suscepimus. Et Jesus proficiebat sapientia, aetate, et gratia apud Deum, et homines. Proficiebat ⁜ (860) enim non secundum divinitatem, quae quidem in nullo vel crescere vel minui potest, [Col. 0366A] sed secundum humanitatem, qua nobis similis factus est.

XIII.Hinc autem sequitur, quo tempore Joannes Baptista baptismum poenitentiae in remissionem peccatorum praedicare coepit. Quod quia in Matthaeo expositum est, ut hic exponatur, necessarium non est. Sed notandum quod non solum aqua, sed et poenitentia baptismus vocatur ⁜ (861) . Praedicabat igitur Joannes baptismum poenitentiae in remissionem peccatorum, sed non dabat remissionem peccatorum. Unde et his, quos baptizabat, dicebat: «Ego quidem baptizo vos in aqua; qui autem venit post me, fortior me est, ipse vos baptizabit in Spiritu, et igne (Luc. III, 16) .» Illis itaque baptismus, significatio, et praeparatio quaedam erat futuri baptismi. [Col. 0366B] [CAP. III.] Et interrogabant eum turbae dicentes: Quid ergo faciemus? Respondens autem dicebat illis: Qui habet duas tunicas det non habenti, et qui habet escas similiter faciat. In una enim tunica tantum vestimenti intelligitur, quantum unicuique sufficere possit ad corporis necessaria. Qui ergo his superabundat, det non habenti ⁜ (862) . His igitur verbis tenacitas, et avaritia tollitur, et pietas, et misericordia commendatur ⁜ (863) . Venerunt autem et publicani, ut baptizarentur, 165 et dixerunt ad illum: Magister, quid faciemus? At ille dixit ad eos: Nihil amplius, quam constitutum est vobis, faciatis. Hoc enim constitutum fuerat, quod et caeteris omnibus. Una enim lex omnibus per Moysem data fuerat. Unde et Dominus ipse dicebat: «Super cathedram [Col. 0366C] Moysis sederunt Scribae, et Pharisaei; quaecunque dixerint vobis facite (Matth. XXIII, 2) .» Hoc enim unum constitutum, si bene intelligatur, omnibus sufficit ad salutem. Interrogabant autem eum et milites dicentes: Quid faciemus et nos? Et ait illis: Neminem concutiatis, nemini calumniam faciatis, sed contenti estote stipendiis vestris. His enim docemur ut eos, quos ad vitae perfectionem convertere nequimus, saltem, ut se a malo contineant, admoneamus. Hoc enim aliis prodest, et illis. non obest. [Col. 0367A] Gentiles enim erant isti, et majora suadenti non credidissent ⁜ (864) .

XIV. Et ipse Jesus erat incipiens quasi annorum triginta, ut putabatur, filius Joseph, qui fuit Eli, qui Mathat, qui fuit Levi. Aliter autem secundum Matthaeum Joseph filius est Jacob (Matth. I, 15) , qui fuit Mathat, qui fuit Eleazar. Duorum igitur filius est Joseph, Eli scilicet et Jacob. Sed alterius secundum carnem, et alterius secundum legem ⁜ (865) . Praecipit enim lex ut si frater mortuus fuerit non habens semen, frater ejus defuncti uxorem suscipiat, ad suscitandum semen fratris sui. Mortuus est igitur Eli sine semine, cujus uxorem accepit Jacob, de qua genuit Joseph. Sic igitur Joseph duorum patrum filius est, alterius secundum carnem, [Col. 0367B] et alterius secundum legem. Dicuntur autem fratres, non solum ex eisdem parentibus natis, verum etiam omnes, qui de eadem tribu sunt. Unde et Booz, quamvis non fuisset filius Elimelech et Noemi, accepit tamen Ruth Moabitidem uxorem Maalon, eo quod esset de tribu Juda, sicut et ille, et genuit ex ea filium, quem vocavit Obeth. Fuit igitur Obeth filius Booz, et Maalon, sicut Joseph filius Eli et Jacob. [CAP. IV.] Jesus autem plenus Spiritu sancto regressus est a Jordane, et agebatur a Spiritu in desertum diebus quadraginta; et regressus est Jesus in virtute Spiritus in Galilaeam, et fama exiit per universam regionem de illo, et ipse docebat in Synagogis eorum, et magnificabatur ab omnibus. Non est autem intelligendum quod statim post jejunium [Col. 0367C] ⁜ (866) de deserto Dominus rediens, in Synagogis praedicare, et miracula facere coepisset. Alioquin verum non esset, quod Joannes de vini miraculo ait: «Hoc fecit initium signorum Jesus in Chana Galilaeae, et manifestavit gloriam suam (Joan. II, 11) .» Intelligendum est igitur quia toto illo anno, quo Salvator noster baptizatus fuerat, neque in Synagogis publice praedicavit, neque miracula aliqua fecit. Habebat tamen paucos discipulos, sicut et Joannes, qui eum sequebantur et audiebant. Anno autem jam fere evoluto, cum iterum Joannes eum ambulantem vidisset, ait: «Ecce Agnus Dei (Joan. I, 36) ;» et audientes duo discipuli ejus, quorum alter erat Andraeas frater Simonis Petri, secuti sunt [Col. 0368A] Jesum, et manserunt cum illo die illo. Illo, inquam, et non amplius. Tunc autem Andraeas duxit fratrem suum Simonem ad Jesum. Cui Dominus: «Tu es, inquit, Simon filius Jona? Tu vocaberis Cephas, quod interpretatur Petrus. In crastinum autem voluit exire in Galilaeam, et invenit Philippum, et dicit ei: Sequere me (Joan. I, 42) .»—«Die autem tertio nuptiae factae sunt in Chana Galilaeae, et erat mater Jesus ibi. Vocatus est autem Jesus, et discipuli ejus ad nuptias (Joan. II, 1) .» Illi scilicet discipuli, quos tunc habebat, nondum enim apostolos vocaverat. Postea enim, ut alii evangelistae scribunt, Petrum et Andraeam, qui pridie ad eum venerunt, et Jacobum, et Joannem ad mare Galilaeae de piscatione vocavit (Matth. X, 1; Marc. III, 13; Luc. VI, 13) . Post haec autem, «cum Dominus audiret, quia Joannes traditus esset,» ut Matthaeus evangelista scribit, «descendit in Capharnaum maritimam, et habitavit ibi (Matth. IV, 13) .» Inde publice praedicare coepit, et divulgata est fama ejus per totam terram illam. [CAP. V.] Cum autem undique turbae irruerent in eum, ut audirent verbum Dei, et ipse stabat secus stagnum Genezareth. Ascendens autem in unam navem, quae erat Simonis, rogavit eum a terra reducere pusillum, et sedens docebat de navicula turbas. Ut cessavit 166 autem loqui, dixit ad Simonem: Duc in altum, et laxate rete ad capturam. Et cum hoc fecissent, concluserunt piscium multitudinem copiosam. Et venientes socii, qui erant in alia navi, impleverunt ambas naviculas, ita ut mergerentur. Quo [Col. 0368C] viso miraculo, Simon perterritus ait: Exi a me, Domine, quia homo peccator sum. Cui ipse: Noli timere. Ex hoc jam homines eris capiens. Cumque illi ad suam, et illi ad suam stationem perrexissent, paululum commoratus, vocavit Petrum, et Andraeam dicens: «Venite post me, et faciam vos fieri piscatores hominum. At illi, relictis omnibus, secuti sunt eum. Et procedens pusillum, vocavit Jacobum, et Joannem, et secuti sunt eum (Matth. IV, 19; Marc. I, 17) .» Sic igitur se habet ordo. Unde manifestum est quod ea, quae hic sequuntur, non servant ordinem. Sed quia constat, Salvatorem nostrum duos annos tantummodo, et tres menses praedicasse ⁜ (867) (si quidem illo anno, quo baptizatus [Col. 0369A] est, a praedicatione quievit) volo hic breviter retractare atque corrigere quaedam, quae me in Apocalypsi minus caute dixisse memini. Cum enim illum locum exponerem, in quo mulier a facie draconis in deserto fugisse narratur, ubi pascuit eam per tempus, et tempora, et dimidium temporis, id est diebus mille ducentis sexaginta, dixi, Christum tres annos et dimidium praedicasse. Sed haec non ad Christum, sed ad tempora Antichristi referenda erant, qui tres annos et dimidium regnabit, in quibus Salvator noster cibis spiritualibus, et Scripturarum consolationibus, et sanctorum exemplis sanctam Ecclesiam pascet et nutriet, ne in illa tam immensa perturbatione nimium fatigata deficiat. Sed de his hactenus.

XV. Et egressus est Jesus in virtute Spiritus in Galilaeam, et fama exiit per universam regionem de illo ⁜ (868) .Praedicaverat enim Dominus Jesus in Judaea, et suae virtutis potentiam in signis, et miraculis ostenderat, et deinde regressus est in Galilaeam. Sed quomodo regressus est? In virtute Spiritus. Semper enim Filius in Patre, et Pater in Filio, et in utroque Spiritus sanctus. Quamvis igitur semper in virtute Spiritus iret Jesus, tunc tamen hoc praecipue agere videbatur, quando in sermone, et opere suae virtutis potentiam demonstrabat. Unde et subditur: Et ipse docebat in synagogis eorum, et magnificabatur ab omnibus. Ideo enim ab omnibus magnificabatur, quia in virtute Spiritus praedicabat. Et venit Nazareth, ubi erat nutritus, et intravit secundum [Col. 0369C] consuetudinem suam die Sabbati in Synagogam, et surrexit legere. Et traditus est illi liber prophetiae Isaiae. In Nazareth nutritus erat, sed litteras in Nazareth non didicerat. Surrexit tamen legere, quatenus his, inter quos nutritus fuerat, legendo miraculum faceret: nunquam enim alibi hoc eum fecisse legimus. Si enim alibi hoc fecisset, litteras a magistro didicisse putaretur. Hoc autem isti opinari non poterant, qui eum ab infantia cognoverant, et in scholis nunquam viderant, et nunquam amplius legentem audierant. Sed nota, quod ait: Intravit secundum consuetudinem suam in synagogam. Hanc enim consuetudinem Christiani habere debent, ut quotidie ad ecclesiam veniant, quotidie vel ipsi legant, vel, si hoc non valeant, alios legentes [Col. 0369D] audiant. Et ut revolvit librum, invenit ubi scriptum erat: Spiritus Domini super me, propter quod unxit [Col. 0370A] me, evangelizare pauperibus misit me, sanare contritos corde, praedicare captivis remissionem, et caecis visum, dimittere confractos in remissionem, praedicare annum Domini acceptum, et diem retributionis. Et cum plicuisset librum, reddidit ministro, et sedit. Et omnium synagogae oculi erant intendentes in eum. Coepit autem dicere ad illos: quia hodie impleta est haec Scriptura in auribus vestris. Et omnes testimonium illi dabant, et mirabantur in verbis gratiae, quae procedebant de ore ejus. Non enim mirabantur quia legebat, nisi fortasse pro eo, quod litteras non didicerat; sed quia ea quae legebat mirabiliter exponebat. Erant enim verba illius gratiae plena, cunctisque ad audiendum suavia; secundum illud: «Speciosus forma prae filiis hominum, diffusa est [Col. 0370B] gratia in labiis tuis (Psal. XLIV, 3) .» Itemque: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel, et favum ori meo (Psal. CXVIII, 103) .» Hanc enim gratiam, et dulcedinem non tantum lectio, quantum lectionis expositio dabat. Videamus igitur, quid haec Isaiae prophetae, imo Salvatoris nostri lectio significet ⁜ (869) . De se enim ipse eam intellexit, et in se dixit completam. Spiritus, inquit, Domini super me. Ipse enim est ille 167 flos de radice Jesse, «super quem requiescit Spiritus Domini, Spiritus sapientiae, et intellectus, Spiritus consilii, et fortitudinis, Spiritus scientiae, et pietatis, et Spiritus timoris Domini (Isa. XI, 1) .» ⁜ (870) . Ipse est, de quo scriptum est: «Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem, propterea unxit te [Col. 0370C] Deus Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV, 8) .» Decet enim, et multum convenit ut talis eligatur, et in regem ungatur, qui et iniquitatem oderit, et justitiam dilexerit. Dicat igitur: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me. Illis utique pauperibus, de quibus dicitur: ⁜ (871) «Beati pauperes spiritu (Matth. V, 3) .» Unus ad eum dives venit, qui, ejus verbis auditis, tristis abiit, quia multas habebat possesiones. Merito igitur non divitibus, sed pauperibus Dominus praedicat ⁜ (872) . Sanat autem contritos corde, quia talibus ejus medicina facile subvenit. De quibus Psalmista; «Sacrificium inquit, Deo spiritus contribulatus, cor contritum, et humiliatum Deus non spernit (Psal. L, 19) ⁜ (873) .» [Col. 0370D] Habeat igitur cor contritum, qui a Deo sanari desiderat. Praedicat et captivis remissionem, non qua [Col. 0371A] dimittantur a Babyloniis ⁜ (874) sed qua liberentur a daemoniis. Praedicat et caecis visum, interiori lumine excaecatis. De qua scilicet caecitate Apostolus ait: «Caecitas ex parte contigit in Israel (Rom. XI, 25) .» Dimittit confractos in remissionem, quia quos diabolus laedendo contriverat, ipse sanando, et peccata dimittendo, ad indulgentiam vocat. Annum vero Domini acceptum, et diem retributionis praedicat dicens: «Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. III, 2) .» Itemque: «Multi prophetae, et reges voluerunt videre, quae vos videtis, et non viderunt, et audire, quae auditis, et non audierunt (Matth. XIII, 17) .» De hoc anno accepto, et hoc die retributionis Apostolus ait: «Ecce nunc tempus acceptabile, ecce [Col. 0371B] nunc dies salutis (I Cor. VI, 2) .» Et dicebant: Nonne hic est filius Joseph? Hoc igitur solum minus habere videbatur, quod extraneus non erat, quod ejus parentes noverant, et quod ibi nutritus fuerat ⁜ (875) . Si enim aliunde venisset, eisque omnino incognitus esset, tunc eis per omnia venerabilis, omnique reverentia dignus haberetur ⁜ (876) . Utique dicitis in hanc similitudinem: Medice, cura teipsum. Quanta audivimus facta in Capharnaum, fac et hic in patria tua. Hoc enim derogando dicebant, et ea, quae de ipso audierant, non credebant. Et tale est ac si dicerent: Si medicus es, si infirmos curare, et languores pellere potes, quod nos non credimus, cura prius teipsum, cura carnem tuam, parentes scilicet, vicinos, propinquos, et patriam [Col. 0371C] tuam, et ea, quae in Capharnaum, et aliis civitatibus te fecisse audivimus, fac et hic in patria tua, ut nos videamus. Ait autem: Amen dico vobis, quia nemo propheta acceptus est in patria sua. Ideo, inquit, non curo patriam meam, quia ei acceptus non sum, quia fidem in ea non invenio, et quia mihi, sicut caeteri, non credunt in patria mea ⁜ (877) . Delectatur in verbis meis, admiratur in sermonibus meis, et scandalizatur in parentibus meis; tantoque me minus cognoscit, quanto plus prae caeteris me notum habuit. In veritate dico vobis: Multae viduae erant in diebus Eliae in Israel, quando clausum est coelum annis tribus, et mensibus sex, [Col. 0372A] cum facta esset fames magna in omni terra; et ad nullam illarum missus est Elias, nisi in Sareptam Sidoniae, ad mulierem viduam. Non ad vos, inquit, missus sum; non vos curare, et sanare veni, quia non ad omnes viduas missus est Elias. Hoc enim ille significabat; et quod ego in veritate, hoc ille in umbra faciebat. Illam ego viduam curare, illam cibis spiritualibus satiare, et ab omni fame, et penuria eripere veni, de qua scriptum est: «Viduam ejus benedicens benedicam, pauperes ejus saturabo panibus (Psal. CXXXI, 15) .» Haec enim vidua est sancta Ecclesia universaliter ⁜ (878) , et unaquaeque fidelium 168 anima singulariter intelligi potest. Venit enim Dominus vocare omnes, praedicare omnibus, sed non venit sanare et a fame eripere [Col. 0372B] omnes. Nisi enim venisset, et locutus eis fuisset, peccatum non haberent, nunc autem excusationem non habent de peccatis suis. Praedicante itaque Domino, coelum aperitur, fames tollitur, et fideles animae coelesti nectare inebriantur. Econtra autem infidelibus, et iniquis minatur dicens: «Ecce ego immittam in vos non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Dei (Amos. VIII, 11) .» Sequitur: Et multi leprosi erant in Israel sub Eliseo propheta, et nemo eorum mundatus est, nisi Naaman Syrus. Similitudo eadem, quae superior. Multi enim leprosi multi sunt peccatores. Unus Naaman unus populus gentium, sive unusquisque fidelis intelliguntur. Hic autem ad Dominum veniens, et ejus tandem sermonibus credens, baptizatus, sanatus [Col. 0372C] et mundatus est. Et repleti sunt omnes in Synagoga ira, haec audientes. Ira repleti sunt, quoniam haec adversum se dicta fuisse intellexerunt, neque indignos aestimari agnoverunt, quos ille talis, tantusque propheta visitare debuisset. Et surrexerunt, et ejecerunt illum extra civitatem et duxerunt illum usque ad supercilium montis, super quem civitas illorum erat aedificata, ut praecipitarent eum. Ipse autem transiens per medium illorum ibat. Saeviant homines, quantum velint, fremant et irascantur; securus est Dominus, nihil timet, omnia in potestate habet, et nisi ipse velit, teneri non potest ⁜ (879) . Non tamen resistit, sed per medium inimicorum [Col. 0373A] transiens, canes contemnit hinc inde latrantes ⁜ (880) . Et descendit in Capharnaum civitatem Galilaeae, ibique docebat eos Sabbatis, et stupebant in doctrina ejus, quia in potestate erat sermo ipsius. In potestate namque erat sermo ipsius, quia neque quid diceret excogitabat, neque blandiendo cuilibet loquebatur sed sicut potestatem habens, majoribus et minoribus, et languoribus, et daemonibus imperabat. Et in synagoga erat homo habens daemonium immundum et exclamavit voce magna dicens: Sine. In hoc enim, quod sine clamabat, se jam teneri significabat. Dicebat ergo, Noli nos pellere. Noli nos inquietare. Sine et dimitte nos ⁜ (881) . Quid nobis, et tibi, Jesu Nazarene? Quid non sequeris? Tu coelum, nos terram; tu justos, nos peccatores habeamus. [Col. 0373B] Nihil nobis commune est. Displicet nobis quod tibi placet; placet nobis quod tibi displicet. Venisti perdere nos. Scio te, quis sis, sanctus Dei. Toties enim Dominus daemonia perdit, quoties vires et nocendi potestatem eis aufert. Sed unde daemonia Christum cognoscunt, nisi in ejus virtute quam ferre non possunt? Quid enim, eo praesente et loquente, malignos spiritus sensisse putamus, qui in ejus discipulis ejus nomen ferre non poterant? Et increpavit illum Jesus dicens: Obmutesce, et exi ab illo. Et cum daemonium projecisset illum in medium, exiit ab illo; nihilque eum nocuit. Apparet cum quanta violentia et indignatione hominem reliquerit, cum eum in medium relinquendo projecerit. Nihil tamen ei nocuit, quia nihil ei nocere potuit ⁜ (882) .

XVI. Factum est autem, cum turbae irruerent in eum, ut audirent Verbum Dei, et ipse stabat secus stagnum Genesareth ⁜ (883) .Stagnum Genesareth ipsum est, quod mare Galilaeae. Unde et Matthaeus haec eadem scribens ait: «Ambulans autem Jesus secus mare Galilaeae vidit duos fratres, Simonem, qui vocatur Petrus et Andraeam fratrem ejus mittentes rete in mare; erant enim piscatores, et vocavit eos (Matth. IV, 18) .» Matthaeus itaque, aliis omnibus, [Col. 0374A] quae in hoc evangelio narrantur, praetermissis, solam apostolorum vocationem scribit. Lucas autem non solum apostolorum vocationem, sed et alia, quae tunc temporis Dominus egit, latius narrat. Nemo hic narrationis ordinem quaerat, ubi ea, quae posterius scribuntur, tempore priora inveniuntur. Et vidit duas naves stantes secus stagnum; piscatores autem descenderant, et lavabant retia. Duae naves duo populi sunt, Judaeorum scilicet, et gentium ⁜ (884) . Piscatores 169 autem utriusque populi doctores, et rectores intelliguntur; et in altera quidem pontifices, et sacerdotes, in altera vero philosophi, et poetae piscari solebant. Retia autem lavare, est suae praedicationis sententias exponere, et dilucidare ⁜ (884*) . [Col. 0374B] Ascendens autem in unam navim, quae erat Simonis, rogavit eum, ut a terra reduceret pusillum, et sedens docebat de navicula turbas. In naviculam Simonis Dominus ascendit, quia ad Synagogam et Judaeorum populum praedicare venit. Unde ipse ait: «Non sum missus, nisi ad oves, quae perierunt domus Israel (Matth. XV, 24) .» De hac enim Simonis navicula Apostolus ait: «Qui operatus est Petro in apostolatu circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes (Galat. II, 8) .» Simonis igitur navicula Synagoga est, in qua Dominus residens turbas docebat, quia ibi Evangelia praedicavit, quibus omnes gentes docentur et ad fidem vocantur. Ut cessavit autem loqui, dixit ad Simonem: Duc in altum, et laxate retia vestra in capturam. Tunc enim Dominus loqui [Col. 0374C] cessavit, quando post passionem suam a praedicatione quievit. ⁜ (885) Et tunc quidem praecepit Simoni, aliisque apostolis omnibus, ut naviculam in altum ducerent, et retia in capturam laxarent, dicens eis: «Ite in universum mundum, praedicate Evangelium omni creaturae (Matth. XXVIII, 19) .» Itemque: «Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (ibid.) .» Mare igitur est mundus. Unde Psalmista: «Hoc mare magnum, et spatiosum, illic reptilia, quorum [Col. 0375A] non est numerus (Psal. CIII, 25) .» De cujus altitudine, et profundo sic ait: «Deus noster refugium, et virtus, adjutor in tribulationibus, quae invenerunt nos nimis. Propterea non timebimus, dum conturbabitur terra, et transferentur montes in cor maris (Psal. XLV, 2, 3) .» Retia vero Evangelia sunt, quorum sententiis fideles animae capiuntur, et illaqueantur. Multa enim retia multosque piscatores habet Ecclesia. Et respondens Simon dixit illi: Praeceptor, per totam noctem laborantes nihil cepimus. Sic enim et Synagoga, quamvis multum laborasset, retia misisset, Scripturas exposuisset, legem et Prophetas praedicasset, tamen quia hoc in nocte, id est, in tenebris ignorantiae faciebat, siquidem quod diceret, non intelligebat, valde paucos ex gentili populo capere, [Col. 0375B] et ad se convertere potuit. In verbo autem tuo laxabo rete. Et cum hoc fecissent, concluserunt piscium multitudinem copiosam. Hoc est enim, quod per Psalmistam dicitur: «Annuntiavi, et locutus sum, multiplicati sunt super numerum (Psal. XXXIX, 6) .» Itemque: «Mihi autem nimis honorificati sunt amici tui, Deus, nimis confortatus est principatus eorum. Dinumerabo eos, et super arenam multiplicabuntur (Psal. CXXXVIII, 17 et 18) .» Rumpebatur autem rete eorum, et annuerunt sociis, qui erant in alia navi, ut venirent, et adjuvarent eos. Et venerunt, et impleverunt ambas naviculas, ita ut mergerentur. Tunc enim Ecclesiae apostolorum rete rumpitur, quando Judaei, haeretici, et infideles violentis argumentationibus Evangelicae praedicationi contradicunt [Col. 0375C] ⁜ (886) . Unde Apostolus; «Ostium mihi magnum apertum est, et evidens, et adversarii multi (I Cor., XVI, 9) .» Veniunt igitur his in adjutorium socii de alia navi, quia ex aliis omnibus Ecclesiis episcopi, et sacerdotes undique in unum conveniunt, veritatem aperiunt, haereticos damnant, et eos, quos illi fraudulenter deceperant, ad fidem et Ecclesiam revocant: Quod cum videret Simon Petrus, procidit ad genua Jesu, dicens: Exi a me, quia homo peccator sum, Domine. Stupor enim circumdederat eum, et omnes, qui cum illo erant, in captura piscium quam ceperunt. Similiter autem Jacobum et Joannem, filios Zebedaei, qui erant socii Simonis. Apostolus enim dicit: «Quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut perdat sapientia; [Col. 0376A] et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia; et ea, quae non sunt, ut ea, quae sunt, destrueret (ibid. I, 27) .» Itemque: «Quia non cognovit mundus per sapientiam Dominum: placuit Deo per stultos praedicatores salvos facere credentes (ibid. I, 21) .» Quis igitur non obstupescat? Quis non miretur, per tales praedicatores mundum conversum, philosophos superatos, mundi sapientiam destructam, et intra fidei retia, atque in Ecclesiae naviculam totam fidelium piscium multitudinem esse collectam, praesertim cum praedicarent Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam ⁜ (887) ? Sed quid significat quod Simon Petrus ait: Exi a me, Domine, quia homo peccator sum, nisi hoc, quod in Canticis canticorum Ecclesia dicit: «Fuge, dilecte [Col. 0376B] mi, assimilare capreae; hinnuloque cervorum super montes aromatum?» (Cantic. IX, 14.) Unde et ipse Dominus 170 Judaeis loquitur dicens: «Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta (Matth. XXIII, 38) .» Dicimus enim, naviculam Simonis Synagogam significare. Hanc igitur Dominum relinquere Petrus significabat, quando ut a se exiret, eum rogabat. Et ait ad Simonem Jesus: Noli timere; ex hoc jam homines eris capiens. Ne timeas, inquit, neque obstupescas, sed potius gaude, et crede, quia majori piscationi praedestinatus es. Usque modo pisces cepisti, amodo homines eris capiens. Alia navis, et alia retia dabuntur tibi ⁜ (888) . Et subductis ad terram navibus, relictis omnibus, secuti sunt eum.

XVII. [CAP. VI.] [Col. 0376C] Factum est autem in Sabbato secundo primo, cum transiret per sata, vellebant discipuli ejus spicas, et manducabant, confricantes manibus. Quia alia omnia in Matthaeo exposita sunt, hoc solum restat, ut quid significet in Sabbato secundo primo dicamus. Tria enim prima, id est, principalia, et maxima Sabbata habebant Judaei, quia tres in anno festivitates primas et maximas celebrabant. Primum enim, et principale Sabbatum in Martio erat, id est, Pascha. Secundum vero, cum spicarum manipulos offerebant. Tertium autem in mense septimo colebatur. Secundum igitur primum, id est, principale, et maximum Sabbatum illud erat ⁜ (889) , in quo spicarum manipulos offererebant. [Col. 0377A] Et de his quidem in Levitico satis diximus ⁜ (890) .

[CAP. VII] Ibat Jesus in civitatem, quae vocatur Naim, et ibant cum illo discipuli ejus, et turba copiosa. Cum autem appropinquaret portae civitais, ecce defunctus efferebatur filius unicus matris suae, et haec vidua erat, et turba civitatis multa cum illa ⁜ (891) . Haec enim vidua, quam turba multa sequitur, sancta Ecclesia est. De qua dicitur: «Viduam ejus benedicens benedicam (Psal. CXXXI, 15) .» Vidua quidem est, non quod virum non habeat, sed quia eum videre non potest, quem adhuc post multa tempora venturum exspectat ⁜ (892) . Dicitur enim vidua, quasi a viro divisa ⁜ (893) . Id ipsum autem et per viduam mulierem et per hanc civitatem figuratur. Huic autem civitati [Col. 0377B] Dominus appropinquat, quia quotidie Ecclesiam suam visitare non cessat. De hac autem civitate toties defunctus effertur, quoties aliquis in peccato mortuus ab ea separatur. Quem tamen pia mater lacrymis prosequitur, quia nec fugientis filii Ecclesia obliviscitur: «Luget enim, ut Apostolus ait ⁜ (894) , quotidie de omnibus illis qui peccaverunt, et poenitentiam non egerunt de peccatis suis.» Quam cum vidisset Dominus, misericordia motus super illam, dixit ei: Noli flere: et accessit, et tetigit loculum. Hi autem, qui portabant, steterunt, et ait illi: Adolescens, tibi dico, surge. Et resedit, qui erat mortuus, et coepit loqui. Et dedit illum matri suae. Moerentium consolator Deus illorum maxime lacrymas intuetur [Col. 0377C] qui aliorum deflent peccata. Tangit loculum, sistit portatores, et mortuum suscitat, dum suae visitationis attactu ad poenitentiam hominem reducit. Mali isti portatores, qui ad sepeliendum hominem ferunt. Boni illi, qui a sepulcris ad vitam hominem reducunt. Isti enim portatores, vitia, et maligni spiritus, [Col. 0378A] haeretici, et seductores intelliguntur ⁜ (895) . Hos enim nisi dominus sisteret, quoscunque semel arriperent, sepulturae et aeternae damnationi traderent. Suscitatur igitur adolescens, sedet, loquitur, et matri redditur, quia ad poenitentiam peccator conversus, jam non ad flagitia, et mortem ruit, sed in Ecclesiae pace quiescit, Dei 171 magnalia loquitur, sua peccata confitetur, et Deo et Ecclesiae per omnia reconciliatur. Non autem vacat a mysterio, quod cum plures mortuos Dominus suscitaverit, tres tantum Evangelistae cum suscitasse scripserunt ⁜ (896) . Suscitavit enim filiam archisynagogi adhuc intra domum manentem, et in abditis penetralibus jacentem. Suscitavit autem et hunc viduae mulieris filium, jam quidem extra civitatis [Col. 0378B] portas elatum, sed nondum humatum. Suscitavit praeterea Lazarum non solum sepultum, verum etiam jam fetentem quatriduanum. Isti ergo tres mortui tria mortis genera significant. Moritur enim homo cogitatione, moritur operatione, moritur et peccandi consuetudine. Sed haec tertia mors illis aliis duabus pejor est, sicut et secunda valde prima deterior est. Peccat enim homo mala cogitando, sed plus peccat male operando, et eo amplius in peccato perseverando. Qui enim cogitando illicita et nefaria concupiscit, mortuus est, sed adhuc in domo manens, et peccatum interius celans, nondum ad sepulcrum effertur. Et iste quidem facile suscitatur, si eum visitaverit, vocaverit, et tetigerit Jesus. Talem [Col. 0378C] enim animam, quia facile excitatur, non penitus mortuam, sed quasi dormientem Dominus reputat dicens: «Non enim est mortua puella, sed dormit (Matth. IX, 24) .» Si vero malum, quod intus cogitat, foras ostendat, et ad effectum perducat, non solum mortuus est, verum etiam extra domum, [Col. 0379A] imo extra civitatem elatus, et longe ab Ecclesia factus, jam sepulcro, et perditioni proximus est. Pro hoc igitur necesse est, ut ploret, lacrymetur, et oret pater Ecclesia, quatenus et ad perditionem ruenti occurrat Jesus, suscitet eum, ad vitam reducat, portatores sistat, matri reddat, et Ecclesiae reconciliet. At vero si et cogitatione, et operatione, et longa peccandi consuetudine mortuus est, hic quasi Lazarus quatriduanus jam fetet. Suscitatur tamen et iste, sed non tam facile, sicut illi. Quanto enim amplius in peccato aliquis perseverat, tanto difficilius ab eo separatur. Hoc autem ex eo ostenditur, quod in morte Lazari lacrymatus est Jesus; et non qualicunque, sed magna voce vocavit eum dicens: «Lazare, veni foras (Joan. XI, 43) .» Qui [Col. 0379B] quasi longis pravae consuetudinis funibus irretitus, manibus, pedibusque ligatus prodiisse refertur ⁜ (897) .

XVIII. Rogavit Jesum quidam Pharisaeus, ut manducaret cum illo. Et ingressus domum Pharisaei discubuit. Et ecce mulier, quae erat in civitate peccatrix, ut cognovit quod accubuisset in domo Pharisaei, attulit alabastrum unguenti, et stans retro secus pedes ejus, lacrymis coepit rigare pedes ejus, et capillis capitis sui tergebat, et osculabatur pedes ejus, et unguento ungebat ⁜ (898) . In hoc Evangelio Pharisaei superbia reprimitur, et peccatricis mulieris humilitas commendatur ⁜ (899) . Pharisaeus iste Judaeorum populus est. Haec mulier peccatrix gentilitas intelligitur ⁜ (900) . Illum Dominus a lepra curavit; huic multa peccata dimisit. Non est igitur qui facit bonum, [Col. 0379C] non est usque ad unum. «Omnes enim, ut Apostolus ait, peccaverunt, et egent gloria Dei (Rom. III, 23) .» Venit Jesus in domum Pharisaei, venit ad populum Judaeorum. Unde ipse ait: «Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. XV, 24) .» Sed cur venit? Ut manducaret cum illo, ut carnalibus et spiritualibus cibis frueretur cum illo, et Patris voluntatem operaretur in illo. Ipse enim dixit: «Meus cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei, qui in coelis est (Joan. IV, 34) .» Ad tempus enim conversatus cum Judaeis, legis et prophetarum cibos suscipiebat cum eis, et annonam divini eloquii ministrabat eis. Hoc autem cognovit mulier, quae erat in civitate peccatrix. Hoc gentilitas [Col. 0379D] intellexit, quae in hujus mundi amplissima civitate conversabatur. Et quid egit? Vis audire quid? Attulit alabastrum unguenti. Per quod nihil melius quam [Col. 0380A] pectus, et cordis secretarium, plenum fide, et charitate intelligere possumus ⁜ (901) . Tale enim alabastrum hujusmodi unguenti servare consuevit. Id ipsum enim significavit et regina Austri, quae veniens a finibus terrae audire sapientiam Salomonis, pretiosissima ei aromata secum attulit. Nullum autem unguentum, nulla aromata sic Deo 172 redolent, sicut fides, et charitas, caeteraeque virtutes. Et stans retro secus pedes ejus, lacrymis coepit rigare pedes ejus. In eo enim quod retro mulier stat, devotio, et humilitas agnoscitur. In eo vero, quod lacrymis pedes rigat, vera poenitentia et cordis compunctio demonstratur. Et quoniam easdem lacrymas capillis tergit, et tergendo, ne videantur, abscondit, et dolet, se utique de illis non esse ostendit, qui omnia [Col. 0380B] opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus. De quibus Dominus ait: «Quia receperunt mercedem suam (Matth. VI, 5) .» Et osculabatur pedes ejus, et unguento ungebat. In osculo enim pacem, amorem, et dilectionem monstrabat ⁜ (902) . In unguento vero cordis intima blandimenta, et devoti obsequii affectionem significabat. Huic autem unguento illud oleum contrarium est, de quo dicitur: «Oleum autem peccatoris non impinguet caput meum (Psal. CXL, 5) .» Quam similis est iste Pharisaeus illi alii de quo alibi dicitur: «Duo homines ascenderunt in templum, ut orarent, unus Pharisaeus, et alter publicanus (Luc. XVIII, 10) .» Qui in sua justitia confidens superbe «stans haec apud se orabat: Deus, gratias ago tibi, quia non [Col. 0380C] sum sicut caeteri homines, raptores, injusti, adulteri, velut etiam hic publicanus.» Sicut enim ille illum publicanum, ita et iste istam peccatricem mulierem horrebat, et despiciebat. Unde subditur: Videns autem Pharisaeus, qui vocaverat eum, ait intra se dicens: Hic, si esset propheta, sciret utique quae et qualis est mulier, quae tangit eum, quia peccatrix est. Nescis, Pharisaee stulte, nescis. Nuper te mundavit a lepra, quem modo non credis esse prophetam. Et propheta quidem est, et optime scit quae et qualis sit mulier quae eum tangit, et quia peccatrix est. Ad hoc enim ipse venit, ad hoc ipse de coelis descendit. «Non enim venit vocare justos, sed peccatores ad poenitentiam (Matth. IX, 13) .» Hoc ipse testatur. [Col. 0380D] Ejus verba sunt haec. Non horret igitur peccatores, qui pro peccatoribus factus est homo. Et respondens Jesus dixit ad illum: Simon, habeo tibi aliquid dicere. [Col. 0381A] At ille ait: Magister, dic. Duo debitores erant cuidam feneratori. Unus debebat denarios quingentos, alius quinquaginta. Non habentibus illis unde redderent, donavit utrisque. Quis ergo eum plus diligit? Respondens Simon dixit: Aestimo quia hic cui plus donavit. At ille dixit ei: Recte judicasti. Valde enim justum et rationabile est ut ille plus diligat cui plus donatur. Illud quoque aequum esse videtur, ut qui plus diligit, magis ametur. Merito igitur hanc peccatricem mulierem Dominus diligebat, a qua se multum diligi sciebat. Ideo enim dimissa sunt ei peccata multa, quia dilexit multum. Vide ergo quam pulchra similitudo de eo qui plus, et de eo qui minus debebat, in qua Pharisaeus secundum suam responsionem intelligere poterat, quia minus ipse quam [Col. 0381B] Maria Christum diligebat: siquidem se nec tantum debere, nec tantum sibi, quantum illi, dimissum esse, credebat. Unde et subditur: Et conversus ad mulierem dixit Simoni: Vides hanc mulierem? Intravi in domum tuam: aquam pedibus meis non dedisti; haec autem unguento unxit pedes meos. Propter quod dico tibi, remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum. Cui autem minus dimittitur, minus diligit. Ad mulierem conversus est Dominus, quia de muliere locuturus erat. Sed quid ait? Vides, inquit, hanc mulierem? Non talis est, qualem tu eam esse arbitraris. Aliter videtur a me, et aliter videtur a te. Tu exterius, ego interius; tu in facie, et ego in corde video. Mihi ejus fides, ejus amor non est occultus. Intravi in domum tuam; aquam pedibus [Col. 0381C] meis non dedisti; haec autem lacrymis rigavit pedes meos. Quantum igitur interest inter aquam et lacrymas, tantum interest inter tuum et illius amorem. Sed haec praeter litteram aliud significare videntur. Neque enim credibile est eum qui Christum ad convivium invitaverat, ejus pedibus aquam dare noluisse. Diximus enim per Pharisaeum, Judaeos; per mulierem, gentiles significari; Christi vero pedes, ejus humanitatem, sicut ejus caput, ipsius divinitatem significat ⁜ (903) . Hoc enim Apostolus ait: «Omnis viri caput Christus, Christi caput Deus (I Cor. XI, 3) .» Christi igitur pedibus Judaei aquam non dant, neque eos lavant, imo vero quantum possunt sordidant, et deturpant, quia Salvatorem nostrum cum iniquis reputantes, vitiorum pulvere, et [Col. 0381D] terrena contagione judicant esse pollutum ⁜ (904) . At vero apostolus Petrus Christi pedes lavabat, cum de eo diceret: «Qui peccatum non fecit, nec dolus [Col. 0382A] inventus est in ore ejus (I Petr. II, 22) .» Nemo enim sic lotus, nemo sic mundus, sicut ille qui sine peccato est. Unde et Ecclesia jam baptizata, et a peccatis mundata dicit 173 «Lavi pedes meos, quomodo inquinabo illos?» (Cant. V, 3.) Nos autem non solum aquam, sed et lacrymas Christi pedibus damus, quia ejus humanitati nos humiliter inclinamus, et inde peccatorum veniam exspectamus, eamque adoramus, et veneramur, et cum lacrymis deprecamur. Sequitur: Osculum mihi non dedisti; haec autem, ex quo intravit, non cessavit osculari pedes meos. Osculum enim, pacis et dilectionis signum est. Osculum igitur Judaei Christo Domino non dederunt, quem gratis, et sine causa odio habentes, usque ad mortem persecuti sunt. Unde ipse ait: [Col. 0382B] «Quia odio habuerunt me gratis (Joan. XV, 25) .» Gentiles vero ejus pedes osculari non cessant, quia ab ejus amore non separantur ⁜ (905) , et in ipsius nominis confessionem mori non timent. Quodammodo enim Christi martyres osculabantur eum, dum eum confitentes, et bene de eo loquentes, moriebantur pro eo. Oleo caput meum non unxisti; haec autem unguento unxit pedes meos. Majorem igitur reverentiam Christi humanitati ferunt gentiles, quam ejus divinitati Judaei aliquando exhibuissent. Ipsi eum neque Deum esse, neque sancti Spiritus gratia inunctum credunt. Nos autem, etiam secundum humanitatem, omni virtute, et gratia plenum esse confitemur, dicentes cum Psalmista: «Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem, propterea [Col. 0382C] unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV, 8) .—» «In ipso enim, ut Apostolus ait, habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II, 9) .» Ejus utique corpus, ejus humanitatem, et pedes ungebat. Audiamus igitur quid ille beatissimae mulieri, audiamus quid in ejus figura Gentium Ecclesiae pro hujus tantae servitutis obsequio Dominus dicat: Dixit autem ad illam: Mulier, remittuntur tibi peccata tua. Vide ergo quid lacrymae possint. Vide quid fides, et dilectio operetur. Pauco temporis spatio justificata est mulier, et ab omni peccato mundata, quae tam peccatrix fuerat, ut eam videre Pharisaeus dedignaretur. Nemo igitur desperet, nemo de Domini misericordia diffidat. Clemens est Dominus, qui ex corde [Col. 0382D] conversis tam facile miseretur ⁜ (906) .

XIX. [CAP. IX.] [Col. 0383A] Factum est autem, cum complerentur dies assumptionis ejus, et ipse faciem suam firmavit, ut iret in Jerusalem. Et misit nuntios ante conspectum suum. Factum est, inquit, cum jam dies assumptionis ejus complerentur, et tempus ejus passionis, resurrectionis, ascensionis, sive assumptionis, appropinquaret, firmavit faciem suam, ut iret in Jerusalem, sicut in ejus vultu, et facie manifeste apparebat. Facile enim in vultu voluntas dignoscitur. Et misit nuntios ante conspectum suum. Et euntes intraverunt in civitatem Samaritanorum, ut pararent illi. Et non receperunt eum, quia facies ejus erat euntis in Jerusalem. Non enim, ut alibi dicitur, coutuntur Judaei cum Samaritanis. Ideoque Samaritani Jesum recipere noluerunt, quia se in Jerusalem ire velle ostendebat. Jam quasi inimicum eum deputantes, sicut qui eorum diligeret inimicos ⁜ (907) . [Col. 0383B] Usque hodie namque omnes iniqui ideo Jesum, et ejus nuntios, ejusque Evangelium non recipiunt, quia eos in Jerusalem, ad pacem, ad misericordiam, et pietatem tendere, et festinare cognoscunt. Jerusalem namque visio pacis interpretatur. Cum vidissent autem discipuli Jacobus et Joannes, dixerunt: Domine, vis, dicimus, ut ignis descendat de coelo, et consumat illos, sicut Elias fecit? Et increpavit dicens: Nescitis cujus spiritus estis. Filius hominis non venit animas hominum perdere, sed salvare. Et abierunt in aliud castellum. Nesciebant enim apostoli cujus spiritus essent, qui se tantopere vindicare cupiebant. Si enim se spiritus pietatis, patientiae, et mansuetudinis servos, et discipulos esse novissent, nequaquam aliqua sui spiritus commotione tot homines, [Col. 0383C] irati occidere voluissent ⁜ (908) . Hoc enim postea probatum est, cum pro inimicis et persecutoribus orarent.

XX. [CAP. X.] Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit. Qui autem me spernit, spernit eum, qui me misit ⁜ (909) .Haec enim verba discipulis suis, eorumque successoribus, episcopis scilicet, et sacerdotibus locutus est Dominus ⁜ (910) . Quicunque igitur es, qui episcopos et sacerdotes audire contemnis, et eorum 174 verbis, et exhortationibus acquiescere despicis, saltem Deum ipsum non parvipendas, et eum audire non fastidias. Despicis audire sacerdotem, sed non mirum, quia pauper est, quia imbellis, et humilis est, quia vilis, et despicabilis [Col. 0383D] est, quia de pauperibus natus est. Audi vel [Col. 0384A] Dominum in eo loquentem, per eum te admonentem, et ad vitam reducentem. Apostolus enim dicit: «An experimentum quaeritis ejus, qui in me loquitur Christus?» (II Cor. XIII, 3.) Sic igitur in episcopis, et sacerdotibus Christus loquitur, atque in eis ab aliis honoratur, et ab aliis reprobatur. Sustinet modo, nec facile vindicat injurias suas. Sed audi eum dicentem: Tacui. Nunquid semper tacebo? Dicat Psalmista: «Deus, inquit, quis similis tibi? Ne taceas, neque compescaris, Deus. Quoniam ecce inimici tui sonuerunt, et qui te oderunt extulerunt caput (Psal. LXXXII, 2, 3) .» Noli itaque spernere discipulos et nuntios Christi; imo noli Deum ipsum spernere in discipulis suis. Nisi enim ipse in suis discipulis sperneretur, nequaquam dixisset: Qui [Col. 0384B] vos spernit, me spernit. Qui autem me spernit, spernit eum, qui me misit. Hoc Judaei audiant, et audientes timeant, ut vel sic placare valeant, quem offendere non timuerunt. Ipsi enim non solum spreverunt, verum etiam crucifixerunt Christum Dominum. Reversi sunt autem septuaginta duo cum gaudio dicentes: Domine, etiam daemonia subjiciuntur nobis in nomine tuo. Hos enim, ut superius dicitur, miserat Dominus binos ante faciem suam in omnem civitatem, et locum, quo ipse erat venturus. Nunc autem reversi Domino omnia scienti, cum gaudio referebant ea, quae non ipsi, sed ipse in illis fuerat operatus. Gaudebant enim de nomine Christi, cujus et virtutem experti erant. Gaudebant et de gratia immensa sibi a Domino attributa, quoniam non solum [Col. 0384C] infirmitates curabant, verum etiam daemonibus imperabant, et sibi eos subjectos esse videbant; quibus mundi hujus reges, et principes, omnesque homines iniquos subjectos esse sciebant. Dicebant ergo: Domine, non solum languores, et infirmitates, non solum homines iniqui, sed etiam ipsi daemones subjiciuntur nobis in nomine tuo, quibus subjecta sunt omnia, quae longe sunt a consortio tuo. Et ait illis: Videbam Satanam, sicut fulgur de coelo cadentem. Ecce dedi vobis potestatem calcandi supra serpentes et scorpiones. Coelum enim, vel Ecclesia, vel sanctorum animae intelliguntur. Videbat igitur Dominus Satanam de coelo cadentem. Videbat diabolum Ecclesiam, et sanctorum habitacula fugientem: [Col. 0384D] et hoc, quod ei discipuli narrabant, jam [Col. 0385A] se praevidisse, et cognovisse firmabat ⁜ (911) . Unde et alibi ait: «Nunc judicium est mundi: nunc princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII, 31) .» Nisi enim hoc praevidisset, quare in mundum venisset? et quare carnem sumpsisset ⁜ (912) ? Ad hoc enim Dominus in mundum venit, ut diabolum fugaret, et de illius impia potestate animas hominum liberaret. Quod igitur nunc fieri incipiebat, antequam fieret, praevidebat, suoque in tempore fieri disponebat. Videmus itaque et nos usque hodie Satanam sicut fulgur de coelo cadentem, et cum magno furore, et indignatione sanctam Ecclesiam relinquentem. Quoties enim flagitiosus aliquis ad poenitentiam redit, toties Satanas de coelo cadit. Multi enim adulteri, perjuri, et homicidae sunt in [Col. 0385B] Ecclesia, quae regnum coelorum vocatur, qui statim ut convertuntur, a diabolo relinquuntur, et non velocius de coelo cadet fulgur, quam de illorum mentibus cadit diabolus. Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes, et scorpiones, et supra omnes virtutes inimici, et nihil vobis nocebit. Serpentes, et scorpiones non solum maligni spiritus, verum etiam tyranni, omnesque Ecclesiae persecutores intelligi possunt, quoniam et venenosi sunt, et nunquam recta incedunt via. Virtus autem inimici quid melius intelligi potest, quam Nero, et Simon Magus, Diocletianus, et Maximianus, et ipse Antichristus perditionis filius? Est praeterea virtus inimici, superbia, avaritia, omnisque luxuria, quibus multi vincuntur, et diabolo subjiciuntur. Unde et [Col. 0385C] Job, cum de eo loqueretur, ait: «Virtus ejus in lumbis ejus, et fortitudo illius in umbilico ventris ejus (Job. XL, 11) .» Haec autem Christi discipulis non nocebunt, Domino eos protegente, et ubique defendente. Non nocebit utique, si contra repugnaverint, eisque non assenserint ⁜ (913) .

175 Sequitur: Verumtamen in hoc nolite gaudere, quia spiritus vobis subjiciuntur; gaudete autem, quod nomina vestra scripta sunt in coelis. Multi enim sunt [Col. 0386A] quibus daemonia subjiciuntur, quos non gaudium quidem, sed luctus, et moeror exspectat ⁜ (914) . Quibusdam enim in judicio dicentibus, Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, daemonia ejecimus, et virtutes multas fecimus? dicturus est Dominus: Ite, operarii iniquitatis. Amen dico vobis, nescio vos ⁜ (915) . Non ergo gaudeant Christi discipuli, quia daemonia subjiciuntur eis; gaudeant autem, quia eorum nomina scripta sunt in coelis. Illud enim gaudium vanum, et temporale est. Hoc autem utile, et aeternum. Illud ad vanam gloriam respicit. Hoc ad gloriam spectat ⁜ (916) . Et illud quidem similiter habere possunt et mali, et boni. Hoc autem non habebunt nisi boni ⁜ (917) .

XXI. Quidam legisperitus surrexit tentans illum, et dicens: Magister, quid faciendo vitam aeternam possidebo? ⁜ (917*) In hoc enim, quod ait, tentans eum ⁜ (918) , manifeste ostendit quia non ad hoc, ut vitam aeternam possideret; sed ut in aliquo eum reprehenderet, si posset, eum interrogabat. At ille dixit ad eum: In lege quid scriptum est? Quomodo legis? Si, inquit, legisperitus es, et legem nosti, utique quid de vita aeterna lex dicat intelligis. Dic ergo, quid de hoc in lege scriptum sit? Ille respondens dixit: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex omnibus viribus tuis, et ex omni mente tua; et proximum tuum sicut teipsum. Dixitque illi: Recte respondisti; hoc fac et vives. Ecce, quomodo Dominus comprehendit sapientes in astutia eorum. Ipse legisperitus suam intentionem revelat, [Col. 0386C] et ad quid Dominum interrogaverat manifestat. Ipse interrogat, ipse respondet, ipse sui ipsius et magister, et discipulus factus est. Sciebat enim, quod in lege scriptum erat. Hoc enim Dominus fateri coegit. Cur ergo interrogabat quod sciebat? Ideo utique, quia Dominum reprehendere volebat. Dominus autem eum non reprehendit, sed recte eum respondisse ait. Ille autem, volens justificare seipsum, dixit ad Jesum: Et quis est meus proximus? Quia enim [Col. 0387A] Deum, et proximum diligere ad justitiam, et vitam aeternam possidendam sufficere posse audierat, illico seipsum justum esse ostendere voluit, quasi qui Deum, et proximum dilexisset; nisi forte aliter, quam ipse, quis sit ejus proximus, Dominus intelligeret. Unde ait: Et quis est meus proximus? Putabat enim fortasse, illum solum sibi esse proximum, qui vel amore, vel carnis conjunctione sibi prae caeteris propinquior erat. Sed non est ita. Dicente Domino: «Si enim diligatis eos qui vos diligunt, quam mercedem habebitis? Nonne et publicani hoc faciunt?» (Matth. V, 46.) ⁜ (919) Suspiciens autem Jesus dixit Homo quidam descendebat ab Jerusalem in Jericho, et incidit in latrones. Qui etiam dispoliaverunt eum, et plagis impositis abierunt, semivivo [Col. 0387B] relicto. Quid enim homo iste, nisi genus humanum? Quid Jerusalem, nisi paradisus? Quid Jericho, nisi mundus iste intelligitur? Jericho namque interpretatur luna ⁜ (920) : quod tantae mutabilitati subdita est, ut nunquam in 176 eodem statu, nunc crescendo, nunc minuendo, permaneat. Unde et non immerito hunc mundum significat. Cujus mutabilitas perpetua est, et sine mutationibus stare non potest. Ut enim de coelo, et tempore, de diebus, mensibus, et anno taceamus, quae semper volvuntur, et in se replicantur, neque aer, neque terra, neque mare, neque ipsi homines suam perpetuo servant figuram. Quorum omnium mutationes longum est narrare per singula. Tunc igitur genus humanum ab Jerusalem in Jericho, quando in hunc mundum primus homo [Col. 0387C] de paradiso abjectus est. Totum enim humanum genus simul erat in eo. Totum igitur simul descendit cum eo, et incidit in latrones. Latrones isti, maligni spiritus sunt, qui furtim, et per latrocinium, animarum thesaurum cunctis divitiis excellentiorem, virtutem scilicet, et bona opera nobis subripiunt. Quin etiam dispoliaverunt eum. Nimirum illa tunica immortalitatis, qua primus homo exutus, nudum se intelligens, Domino interroganti ubi esset, respondit dicens: «Audivi, Domine, vocem tuam, et abscondi me, eo quod nudus essem (Gen. III, 10) .» [Col. 0388A] Et plagis impositis, abierunt semivivo relicto. Tot enim plagas unicuique homini diabolus imponit, quot vitiis eum servire compellit. Alios enim per superbiam, alios per avaritiam, alios per luxuriam, atque alios aliis modis vulnerat, et occidit. Accidit autem, ut sacerdos quidam descenderet eadem via, et viso illo, praeterivit. Quis est enim iste sacerdos, nisi Aaron cum filiis suis, totusque ille ordo sacerdotalis, quos pro caeteris orare Dominus jusserat? Iste autem eadem via descendebat, quia et ipse morti et corruptioni subditus erat. Unde, viso illo, praeterivit, quia eum liberare non potuit. Similiter et Levita, cum esset secus locum, et videret eum, pertransiit. Levita enim non solum Moyses, sed et tota tribus levitica intelligitur. Quamvis enim soli filii Aaron [Col. 0388B] sacerdotio fungerentur, tota tamen tribus Levi orationibus instabat, quoniam de decimis, et eleemosynis vivebat. Pertransiit igitur et Levita, quia neque isti genus humanum a mortis periculo eripere potuerunt. Samaritanus autem quidam iter faciens venit secus eum, et videns eum, misericordia motus est. Seipsum enim Samaritanum Dominus dicit, quod nomen inimici sui Judaei ei imposuerunt, dicentes: «Nonne bene dicimus nos, quia Samaritanus es tu, et daemonium habes?» (Joan. VIII, 48.) Samaritanus tamen interpretatur custos. Quo nomine ille quidem dignus est, cui per prophetam dicitur: «Custos quid de nocte, custos quid de nocte?» (Isa. XXXI, 11.) Et Psalmista: «Nisi Dominus custodierit civitatem, in vanum vigilant, qui custodiunt eam [Col. 0388C] (Psal. CXXVI, 1) .» Hic autem iter faciens, et sicut caeteri homines ad finem tendens, sua misericordia hominem liberavit, et suo sanguine redemit. Unde et subditur: Et appropinquans alligavit vulnera ejus, infundens oleum et vinum. Qua in re nos Dominus docuit qualiter infirmis ad poenitentiam venientibus mederi debeamus. Vulnera enim ligamus, quando a peccato peccatorem cessare jubemus. Quanto enim tempore in peccato homo perseverat, tanto tempore vulnera soluta et aperta habet. Oleum autem infundimus ⁜ (921) , quando misericorditer consolando [Col. 0389A] indulgentiam peccatori promittimus. Infundimus insuper et vinum, quando aspere redarguendo, jejunare, et carnem macerare jubemus. Non sit igitur sine vino oleum, neque oleum sine vino. Unde Apostolus: «Argue, inquit, obsecra, insta, opportune, importune (II Tim. IV, 2) .» Obsecrando enim oleum, et increpando vulneribus vinum infundimus. Et imponens illum in jumentum suum, duxit in stabulum, et curam ejus egit. Jumentum Christi ejus humanitas est. Hoc enim ferimur: hoc ad stabulum, et ad Ecclesiam ducimur. De quo ipse «Ut jumentum, inquit, factus sum apud te (Psal. LXXII, 23) .» Et propheta: «Vere labores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit (Isa. LIII, 4) .» Christi enim humanitas nos docuit, nos redemit, [Col. 0389B] nos in unam fidem, et in unam Ecclesiam collegit. Ibi curam nostri agit, ibi nos quotidie sanat, et alit. Et altera die protulit duos denarios, et dedit stabulario, et ait: Curam illius habe, et quodcunque supererogaveris, ego, cum rediero, reddam tibi. Duo namque dies, duo tempora sunt. Primus dies ab Adam usque ad Christum. Secundus usque ad finem saeculi ⁜ (922) . Hoc igitur secundo die, id est, postquam Dominus in mundum venit, duos denarios protulit, eosque stabulario dedit. Duo namque denarii, duo sunt testamenta ⁜ (923) . Primo utique unus 177 tantum denarius dabatur, quia alter denarius nondum compositus erat. Nunc autem duo denarii dantur, qui cunctis languentibus, et ad Ecclesiam venientibus ad omnem expensam sufficere possunt. [Col. 0389C] Stabulum enim Ecclesia est. Unde et in stabulo Dominus natus est. Stabularius, episcopus. Ipse enim stabulum custodit, Ecclesiam regit, et Dei animalia divini eloquii pabulo reficit. Bonus stabularius beatus Paulus ⁜ (924) , qui et duos denarios sibi a Domino commissos fideliter distribuit, et magnum aliquid de suo supererogavit. Ait enim ⁜ (925) : «De virginibus autem praeceptum Domini non habeo, consilium autem do (I Cor. VII, 25) .» Audiamus igitur hoc consilium, quod supererogando Apostolus [Col. 0390A] dat: «Existimo, inquit, hoc bonum esse propter instantem necessitatem, quoniam bonum est homini sic esse. Alligatus es uxori? noli quaerere solutionem. Solutus es ab uxore? noli quaerere uxorem. Si autem acceperis uxorem, non peccasti, et si nupserit virgo, non peccabit (ibid., 26) .» Hoc enim Apostolus supererogavit. Hoc in duobus denariis non accepit. Supererogavit autem et multa alia. Cum enim ei de Evangelio vivere liceret, de Evangelio tamen vivere nolebat, sed laborem labori supererogabat. Possumus autem per hanc supererogationem, ipsam quoque boni operationem intelligere. Quod enim testamentorum verba exponit, denarios expendit. Qui vero agit, quod exponit, etiam super denarios aliquid erogat. Cujus erogationis mercedem [Col. 0390B] Dominus se tunc redditurum esse promittit, quando ad judicium revertetur. Sequitur: Quis horum trium videtur tibi proximus fuisse illi qui incidit in latrones? At ille dixit: Qui fecit misericordiam in illum. Et ait illi Jesus: Vade, et tu fac similiter. Ille enim proximus est tibi, cui miserendo appropinquas. Qui vero nulli miseretur, nullum proximum habet. Magna est igitur misericordia, quae ignotis etiam, et extraneis nos proximos facit. Magna est misericordia, per quam vita possidetur aeterna ⁜ (926) .

XXII. Intravit Jesus in quoddam castellum, et mulier quaedam, Martha nomine, excepit illum in domum suam. Et huic erat soror nomine Maria, quae etiam sedens secus pedes Domini, audiebat verbumillius ⁜ (927) Omnia opera Salvatoris nostri plena sunt sacramentis. [Col. 0390C] Quidquid ubique agit, agitur significatione. Quod enim tunc temporis in quodam castello corporaliter egit, quotidie in sancta Ecclesia agit. Ecclesia castellum est ⁜ (928) , et non qualecunque, sed forte, et insuperabile, utpote super montem positum, muro circumdatum, turribus munitum, et angelorum exercitu, virtutumque praesidiis armatum. In hoc igitur castellum Dominus Jesus quotidie ingreditur. Hoc assidue visitare non dedignatur. In hoc a Martha suscipitur, ejus in domum inducitur. Videamus itaque, [Col. 0391A] quid significet Martha. Videamus, quid significet Maria. Utraque enim magnum aliquid significat. In his enim duabus Ecclesia tota consistit. Altera enim activam, altera contemplativam vitam significat ⁜ (929) . Et activam quidem Martha: Maria vero contemplativam. Unde non Maria, sed Martha Christum in domum suscepisse dicitur. Maria enim non habet domum, quia vita contemplativa omnem hujus saeculi spernit habere possessionem. Sufficit ei ad pedes Domini sedere; sufficit ei semper legere, et orare, et in Dei contemplatione vacare. Sufficit ei praeterea verbum Dei semper audire, et mentem potius, quam ventrem nutrire. Tales enim, prophetae fuerunt, tales et apostoli, tales et multi alii, omnia relinquentes, mundum fugientes, Domino adhaerentes, [Col. 0391B] tanquam nihil habentes, et omnia possidentes. Hanc autem vitam non habent, nisi boni. Activam vero similiter habent et mali, et boni. Inde enim et activa dicitur, quia semper in actu est, semper in fatigatione, et labore est, et vix aliquando quiete esse potest. Sed nos de illa activa non dicimus, quae latrones exercet, tyrannos movet, avaros sollicitat, adulteros inquietat, et omnes iniquos ad iniquitatis opera incitat. Sicut enim non loquimur de alia Martha, nisi de illa, quae soror est Mariae, ita non loquimur de alia vita activa, nisi de illa cui proxima est contemplativa. Illa enim activa, quae munda, et sine peccato est, contemplativae proxima est. Quod enim Apostolus praedicat, quod baptizat, quod manibus propriis laborat unde vivat, quod discurrit per [Col. 0391C] civitates, quod ei sollicitudo est omnium Ecclesiarum, ad quam vitam, nisi ad activam, pertinet? Unde et hic de Martha dicitur, quia satagebat circa frequens ministerium. Videmus enim 178 usque hodie Ecclesiarum praepositos, et ministros sollicite discurrere, laborare, aestuare, et multis modis fratrum necessitatibus insudare, ut eos quoque non immerito circa frequens ministerium satagere dicamus. Quamvis igitur contemplativa melior sit, quam activa, quia sine sollicitudine est, et nunquam fallit, activa tamen tam necessaria est, ut ipsa quoque contemplativa in hac vita sine ea esse non possit ⁜ (930) . Altera igitur indiget altera. Haec enim orat, illa laborat. Altera mentem, et altera ventrem replet. Unde Apostolus: «Si nos, inquit, vobis spiritualia [Col. 0391D] seminavimus, non magnum est, si carnalia vestra metamus (I Cor. IX, 11) .» Qui enim sic seminat, ad supernae felicitatis contemplationem mentes audientium elevat. Dicatur ergo: Martha autem [Col. 0392A] satagebat circa frequens ministerium. Quae stetit, et ait: Domine, non est tibi curae, quod soror mea reliquit me solam ministrare? Dic ergo illi, ut me adjuvet. Saepe enim stat activa, et, si dici potest, invidet contemplativae. Qui igitur soli contemplationi vacare desiderat, solitariam vitam eligat, ne dum in conventu multorum a contemplatione surgere non vult, caeteros stare faciat, et opus cunctis necessarium impediat. Quamvis enim Mariae partem laudat, in Ecclesiis tamen, et multorum congregationibus plus Martha, quam Maria utilis est. Martha omnibus: Maria proficit sibi. Illa sollicita: ista quieta. Unde et Dominus respondens ait: Martha, Martha, sollicita es, et turbaris erga plurima. Porro unum est necessarium. Sed quid unum? Vis audire, [Col. 0392B] quid? Maria optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea. Illud igitur necessarium est, quod non auferetur, et aeternum est. Verumtamen neque Martham sollicitudinem cessare Dominus jussit, neque Mariam eam non adjuvare praecepit. Ostendit autem eis, quid necessarium sit, et ad quem finem utriusque intentio tendere debeat. Bona est enim omnibus Ecclesiarum sollicitudo, quam se Apostolus quoque habuisse dicit; sed non illa, quae ab aeternae dulcedinis contemplatione mentem penitus extorqueat. Frustra enim sollicitus est, qui non pro amore Dei, sed pro vana gloria et lucro temporali, et hujus saeculi dignitatibus sollicitus est. De talibus enim Dominus ait: «Quia receperunt mercedem suam (Matth. VI, 2) .» Bene vero sollicito quid dicitur: [Col. 0392C] «Euge, serve bone, et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam; intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV, 21-23) .» Bona est ergo sollicitudo Marthae, si tamen non mundo, sed Domino ministret. Debet autem Maria aliquando surgere, et sororem sollicitam adjuvare. Surgens autem videat, ne assuetae contemplationis penitus obliviscatur; ne forte, dum aliis prodesse desiderat, sui ipsius detrimentum faciat. Cum enim viri religiosi solitarii, et quieti, divinae contemplationi dediti, multorum precibus ecclesiastica regimina suscipiunt, tunc utique surgit, et sororem sollicitam Maria adjuvare venit. Sic igitur fit, ut illa, quae prius quieta, sterilis, et infecunda erat, jam laborare incipiat, multosque Deo filios pariat, et nutriat. [Col. 0392D] Hoc enim significavit Rachel, prius quidem sterilis, sorore ejus fecunda, et multorum filiorum progenie gloriante. Sed postea ipsa quoque concepit, et filios parere coepit ⁜ (931) .

XXIII. [CAP. XI.] [Col. 0393A] Et factum est, cum esset in loco orans, ut cessavit, dixit unus ex discipulis ejus ad eum: Domine, doce nos orare, sicut Joannes docuit discipulos suos. Et ait illi: Cum oratis, dicite: Pater, sanctificetur nomen tuum, adveniat regnum tuum, et caetera. Haec autem in Matthaeo exposita sunt. Sed Lucas illam unam deprecationem praetermisit, qua dicitur: Fiat voluntas tua sicut in coelo, et in terra. Quae quidem, si bene intelligatur, tota in illa continetur, quae ait: Adveniat regnum tuum. Quid est enim, adveniat regnum tuum, nisi regnum quod in coelis est, veniat et fiat, et construatur in terris? Ut quia rex unus est, regnum quoque et hic, et ibi simile sit. Quod si fit, profecto erit voluntas ejus sicut in coelo, et in terra.

XXIV. Et ait ad illos: Quis vestrum habebit amicum, et ibit ad illum media nocte, et dicet illi: Amice, commoda mihi tres panes, quoniam amicus meus venit de via ad me, et non habeo quod ponam ante illum; et ille de intus respondens dicat: Noli mihi molestus esse; jam ostium clausum est, et pueri mei mecum sunt in cubili, non possum surgere et dare tibi? Et ille, si perseveraverit pulsans, dico vobis etsi non dabit illi surgens, eo quod amicus ejus sit, propter improbitatem tamen 179 ejus surget, et dabit ei quotquot habet necessarios ⁜ (932) . His enim verbis admonemur, ut spiritum sapientiae, et intellectus ab eo quaeramus, a quo est omnis sapientia, et cum quo fuit semper, et est ante aevum. Quatenus amicis nostris de via venientibus, et sanctarum Scripturarum panem petentibus, [Col. 0393C] cibum spiritualem apponere valeamus. De hoc enim et Jacobus apostolus ait: «Si quis vestrum indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat, et dabitur ei. Postulet autem in fide nihil haesitans (Jac. I, 5) .» Quando enim subjecti nostri nos de Scripturis interrogant, tunc amici nostri veniunt de via ad nos et tanto quidem de longiori via, quanto longius sunt ab intelligentia. Oportet igitur nos habere quid eis apponamus, ut inde illorum mentes famelicas reficiamus. Quod si non habemus, surgamus media nocte. Haec enim nox, ignorantia est. Legamus, et Scripturas perscrutemur. Rogemus Dominum, ut nobis oculos mentis aperiat, et tres panes illos nobilissimos et prae cunctis deliciis suavissimos nobis [Col. 0393D] commodare dignetur ⁜ (933) . Tres enim istos panes, legem, et prophetas, et Evangelia intelligimus. De quibus Moyses metaphorice ait: «Dominus de Sina [Col. 0394A] venit, et de Seir ortus est, nobis apparuit de monte Pharan, et cum eo Sanctorum millia (Deuter. XXXIII, 2) .» Tres isti montes, tres panes sunt, et tria modo dicta sanctarum Scripturarum volumina. Sina enim legem significat, quia ibi lex data est. Seir prophetas, quia hispidus interpretatur. Prophetae enim valde hispidi, et asperi, et difficiles sunt. At vere mons Pharan, qui frugifer dicitur, Evangelia designat, cujus semina prae cunctis seminibus ubique gentium fructificasse cognovimus. Venit igitur Dominus de Sina, quia ejus adventus pluribus in locis in lege, id est in libris Moysi, annuntiatur, secundum illud: «Prophetam vobis suscitabit Dominus de fratribus vestris, tanquam me ipsum audietis (Deut. XV, 18; Act. III, 22) .» Ortus est autem in Seir, quia ejus [Col. 0394B] ortus, et nativitas manifestissime in prophetis invenitur. Unde Isaias: «Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel (Isa. VII, 14) .» Apparuit autem de monte Pharan, quia ejus nativitas, passio, et resurrectio, quid egerit, et qualiter vixerit in Evangeliis declaratur. Hos igitur tres panes quaeramus, sine quibus anima non vivit, qui cunctis esurientibus sufficere possunt. Quaeramus et non deficiamus, pulsemus et perseveremus, etiamsi ille amicus noster unicuique nostrum dixerit: Noli mihi molestus esse: jam ostium clausum est, et pueri mei mecum sunt in cubili: non possum surgere, et dare tibi. Hoc enim amicus noster, id est Deus et Dominus noster, qui in tantum nos dilexit, ut mori pro nobis non dubitaret, hoc ipse nobis non dicit, [Col. 0394C] dicere tamen videtur, cum post multum laborem, post multas preces, post multum intelligendi desiderium non exaudit. Quid enim sic orat, sicut sancta desideria? Nisi enim desiderium oraret, Psalmista non diceret: «Desiderium pauperum exaudivit Dominus (Psalm. X, 17) .» Tunc igitur bene oramus, quando bonum aliquod desideramus? Nemo autem est qui sacras Scripturas intelligere non desideret. Nemo igitur est qui pro his panibus non oret. Sed quia Dominus jam coelos ascendit, et ostium clausit, id est a praedicatione quievit; quia jam pueros suos, sanctos videlicet apostolos, in aeternae quietis cubiculum secum collegit ⁜ (934) , jam ad nos docendum neque ipse, neque illi huc ulterius corporaliter redire possunt. Et hoc est quod ait: Noli mihi molestus [Col. 0394D] esse, jam ostium clausum est, et pueri mei mecum sunt in cubili, non possum surgere, et dare tibi. Nos tamen ab hac molestia, ab hac importunitate. [Col. 0395A] et ab hac violentia non cessemus. Ipse enim Dominus ait: «Regnum coelorum vim patitur, et violenti diripiunt illud (Matth. XI, 12) .» Bona est igitur haec violentia, bona est haec molestia, et improbitas, et in tantum bona, ut panes, quos nobis Dominus pro ipsa amicitia dare non vult, propter improbitatem tamen surgens det nobis ad sufficientiam et necessitatem. Hoc est enim quod ait: Et ille, si perseveraverit pulsans, dico vobis, etsi non dabit illi surgens, eo quod amicus ejus sit, propter improbitatem tamen ejus surgens dabit ei quotquot habet necessarios. Unde adhuc subditur: Et ego dico vobis: Petite et dabitur vobis; quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis. Omnis enim, qui petit, accipit; et qui quaerit, invenit; et pulsanti aperietur. Hac [Col. 0395B] enim tanta verborum 180 inculcatione manifeste Dominus ostendit, quam sollicitos, molestos, importunos, violentos et improbos ad petendum nos esse velit. Unde et quidam ait: Labor improbus omnia vincit ⁜ (935) . Haec autem, et caetera, quae in hoc Evangelio sequuntur, in Matthaeo exposita sunt.

XXV. Vae vobis, qui aedificatis monumenta prophetarum; sed non ideo, quia monumenta prophetarum aedificatis, imo quia mala intentione aedificatis ea, et quia patres vestri occiderunt illos, id est, quia filii estis illorum qui prophetas occiderunt. Filii autem non natura tantum, sed imitatione. Quantum enim ad naturam, eorum filii ipsi quoque apostoli fuerunt. Imitatione autem unusquisque illius filius est, quem imitatur. Unde et [Col. 0395C] boni dicuntur filii Abrahae. Malis autem dicitur: «Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII, 44) .» Profecto testificamini, quod consentitis operibus patrum vestrorum, quoniam quidem ipsi eos occiderunt, vos autem aedificatis eorum sepulcra ⁜ (936) . In hoc enim ostenditur eos non pietatis, vel reverentiae causa, prophetarum monumenta aedificasse, sed potius memoriae, victoriaeque, et audaciae patrum suorum: qui tales videlicet fuerint, qui ipsos prophetas occidere non timuissent. Quatenus hoc omnes videntes timerent, et nemo adversum civitatem, et templum prophetare praesumeret. Inde enim Dominus accusatur, quasi qui se templum Dei destruere posse [Col. 0396A] dixisset. Inde et adversus beatum Stephanum falsi testes dicebant: «Homo iste non cessat loqui adversus locum sanctum, et legem. Audivimus enim eum dicentem, quoniam Jesus Nazarenus destruet locum istum (Act. VI, 13) .» Sed haec in Matthaeo planiora sunt.

XXVI. [CAP. XII.] Dixit autem ei quidam de turba: Magister, dic fratri meo, ut dividat mecum haereditatem. At ille dixit ei: Homo, quis me constituit judicem, aut divisorem super vos? Non enim ad hoc venerat Dominus, ut agros divideret, vel de possessionibus judicaret, sed ut avaritiam arceret, patientiam admoneret, et mundi contemptum doceret ⁜ (937) . Unde et alibi ait: «Noli resistere malo. Sed si quis te percusserit in dextram maxillam, praebe illi et alteram; et qui vult tecum in judicio contendere, [Col. 0396B] et tunicam tuam tollere, remitte ei et pallium; dixitque ad illos: Videte, et cavete ab omni avaritia, quia non in abundantia cujusquam vita ejus est ex his, quae possidet (Matth. V, 39) .» His enim verbis et eum, qui injuriam faciebat, et eum qui patiebatur, ad aequitatem et patientiam provocabat. Siquidem non in abundantia vita hominis est, omnesque divitiae simul cum ipsa vita, brevi tempore possidentur. Dixit autem et similitudinem ad illos dicens: Hominis cujusdam divitis uberes fructus ager attulit, et cogitabat intra se dicens: Quid faciam, quia non habeo, quo congregem fructus meos? Et dixit: Hoc faciam, destruam horrea mea, et majora faciam, et illuc congregabo omnia, quae nata sunt mihi, et bona mea, et dicam animae meae: Anima, habes multa [Col. 0396C] bona posita in annos plurimos: requiesce, comede, bibe, et epulare. Dixit autem illi Dominus: Stulte, hac nocte animam tuam repetent a te. Quae autem parasti, cujus erunt? Sic est, qui sibi thesaurizat, et non est in Deum dives. Quam pulchra similitudo, et avaris, et cupidis necessaria! Quis enim haec intelligens, in divitiis spem suam ponet, cum et divitiae tam facile amittantur, et homo tam subito moriatur ⁜ (938) ? Sic, inquit, fiet omni homini, qui sibi thesaurizat, et non est in Deum dives. Thesaurizat enim, et ignorat cui congregabit ea. Dives enim est in Deum, qui omnem spem suam non in divitias ponit, sed in Deum.

XXVII. [Col. 0397A] Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes:et vos similes hominibus exspectantes dominum suum, quando revertatur ad nuptias, ut cum venerit, et pulsaverit, confestim aperiant ei ⁜ (939) . Quod enim lumbos praecingere nos Dominus praecipit, castitatis gloriam et observantiam commendat. In lumbis enim luxuria dominatur. Unde et diabolo dicitur: «Virtus ejus in lumbis ejus, et fortitudo illius in umbilico ventris ejus (Job. XL, 11) .» De Ecclesia quoque dicitur: «Accinxit fortitudine lumbos suos, et roboravit brachium suum (Prov. XXXI, 17) .» Itemque: «Syndonem fecit, et vendidit, et cingulum tradidit Chananaeo (Ibid., 34) .» Inde est, quod sacerdotes in lege balteos et feminalia habere jubentur (Lev. XXVIII, 42) , sine quibus ad [Col. 0397B] altare non accedant, neque tabernaculum ingrediantur. His igitur, et similibus comprobatur, quantum Deo placeat observantia castitatis. Sequitur: Et lucernae ardentes in manibus vestris. Ardent enim lucernae nostrae, si bene circumquaque fulgeant, aliosque illuminent et doctrina, et opera nostra. Unde et Dominus ait: «Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videntes opera vestra bona glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est (Matth. V, 16) .» Illorum enim lucernae exstinctae sunt, qui neque doctrina, neque operatione alios illuminant ⁜ (940) . Debemus autem similes esse hominibus dominura suum exspectantibus, quando ad nuptias revertatur, ne nos imparatos et dormientes inveniat. dominus enim noster tunc ad nuptias revertetur, quando [Col. 0397C] sponsam suam, matrem nostram, sanctam videlicet Ecclesiam, omni corruptione liberam castis complexibus in aeternae felicitatis thalamum introducet ⁜ (941) . Venit autem et nunc ad nuptias per singulos dies, quando sanctorum animas, quae et ipsae illius sponsae, sunt, ad se vocat, et secum in aeternae beatitudinis cubiculum collocat ⁜ (942) . Quotidie igitur Salvator noster nuptias facit. Quotidie ad se venientibus sanctorum animabus delicias summi boni, [Col. 0398A] et ineffabiles dulcedinis epulas ministrat. Unde et subditur: Beati servi illi quos, cum venerit dominus, invenerit vigilantes. Amen dico vobis, quod praecinget se, et faciet illos discumbere, et transiens ministrabit illis. De his enim vigiliis Apostolus ait: «Vigilate, justi, et nolite peccare (I Cor. XV, 34) .» Itemque: «Vigilate et orate, state in fide, viriliter agite, confortamini in Domino, omnia vestra in charitate fiant (I Cor. XVI, 13) .» Qui enim sic vigilant, beati erunt. Hos faciet Dominus secum discumbere, et per eos transiens ministrabit eis. Unde et discipulos suos consolans ait: Vos estis, qui permansistis mecum in tentationibus meis, et ego dispono vobis, sicut disposuit mihi Pater meus, regnum, ut edatis et bibatis super mensam meam in regno meo. In eo vero, [Col. 0398B] quod ait, quia praecinget se, et quia transiens ministrabit illis, quo affectu, quo amore, quibus charitatis visceribus eos suscipiat, et in gloriam illis praeparatam inducat, manifestissime ostendit ⁜ (943) . Non enim hoc ad litteram intelligi debet, sed in exteriori apparatu cordis intentio declaratur. Et si venerit in secunda vigilia, et si in tertia vigilia venerit, et ita invenerit, beati sunt servi illi. Tres enim vigiliae, tria tempora sunt, ante legem, et sub lege, et sub gratia ⁜ (944) . Quoniam enim in prima vigilia, neque per legem, neque per prophetas mundum Dominus visitavit, ideo nihil hic de prima vigilia dicitur. In secunda autem vigilia non solum per legem, et prophetas, verumtamen per se ipsum mundum visitare dignatus est. Unde Apostolus ait: «Multifariam, [Col. 0398C] multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio (Hebr. I, 1) .» Tertia autem vigilia haec est, in qua non solum venire, verum etiam se semper adesse testatur, dicens: «Ecce vobiscum sum omnibus diebus usque ad 182 consummationem saeculi saecul (Matth. XXVIII, 20) .» Sequitur: Hoc autem scitote, quia si sciret paterfamilias, qua hora fur veniret, vigilaret utique, et non sineret perfodi domum suam. [Col. 0399A] Quia igitur nescit, quia dormiens negligit, saepe domus perfoditur, et quidquid in ea melius est, fit rapina latronum. Vos autem estote parati, estote solliciti, et quia unam illam horam nescitis, omnibus horis vigilate, ne in illa una hora incauti et dormientes inveniamini. Et hoc est quod ait: Ideo et vos estote parati, quia qua hora non putatis, filius hominis veniet. Ait autem ei Petrus: Domine, ad nos dicis hanc parabolam, an et ad omnes? His enim verbis intelligere possumus, quaedam specialiter ad discipulos, quaedam generaliter ad omnes Dominum dixisse; qualia sunt: «Nolite cogitare de crastino (Matth. VI, 34) ;» et: «Nolite solliciti esse animae vestrae, quid manducetis, neque corpori, quid induamini (Luc. XII, 22) ,» et multa alia. Dixit autem [Col. 0399B] Dominus: Quis putas est fidelis dispensator, et prudens, quem constituit Dominus supra familiam suam, ut det illis in tempore tritici mensuram? Beatus ille servus, quem, cum venerit Dominus, invenerit ita facientem. Constat igitur, quod non solis apostolis, sed et caeteris Ecclesiae ministris, et dispensatoribus, episcopis videlicet et sacerdotibus, ista dicantur ⁜ (945) . Hos enim constituit Dominus super familiam suam. Hos constituit super Ecclesiam, et domum suam, ut eam regerent, eam docerent, ei necessaria ministrarent, et tritici mensuram pro tempore darent. Hoc enim triticum, doctrina Evangelica intelligitur: quam non solum ad mensuram, sed et suo tempore dare oportet. Non enim omne tempus aptum est doctrinae, nec aequaliter omnibus, nec [Col. 0399C] omnia omnibus praedicare convenit ⁜ (946) . Fidelis igitur dispensator, et prudens diligentissime considerare debet, quando, et quid, et quantum unicuique tribuat. Unde et in lege quibusdam sacrificiis solis sacerdotibus, quibusdam et aliis vesci licitum erat. Locus quoque, et tempora erant constituta, in quibus ea offerre licebat. Beatus igitur ille servus, quem, cum venerit Dominus, invenerit ita facientem. Unde autem sit beatus, audiamus: Vere dico vobis, quia supra omnia, quae possidet, constituet illum. Supra omnia quidem unusquisque constituitur, quia omnia ei obediunt, ejusque omnia faciunt voluntatem. [Col. 0400A] Tanta enim ibi concordia erit, ut unusquisque quasi major veneretur ab omnibus, et quasi minor veneretur omnes. Non est igitur inconveniens, ut unusquisque ibi super omnia constituatur ⁜ (947) .

XXVIII. Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ut accendatur? Hoc autem exponit: Baptismo autem habeo baptizare, et quomodo coarctor, usque dum perficiatur? De hoc enim igne, et de baptismo Joannes Baptista sic ait: «Qui autem venit post me, fortior me est, et ipse vos baptizabit in Spiritu sancto, et igne (Matth. III, 11) .» Veniens igitur Dominus ignem sancti Spiritus misit in terram, accendit, et illuminavit corda fidelium, baptizavit, et mundavit, suoque nos a peccatis nostris sanguine lavit ⁜ (948) . Hoc autem quo desiderio egerit, ex eo [Col. 0400B] manifestatur, quod se coarctari dicit, usque dum perficiatur: Putatis, quod pacem veni dare in terra? Non, dico vobis, sed separationem. Non solum, inquit, accendere, verum etiam a se dividere, et separare, terram veni. Erunt enim ex hoc quinque in domo in una divisi, tres in duos, et duo in tres dividentur. Pater scilicet in filium, et filius in patrem suum. Mater in filiam, et filia in matrem. Socrus in nurum suam, et nurus in socrum suam. Sex enim isti esse videntur; sed non sunt nisi quinque; quia mater, et socrus una, eademque persona est ⁜ (949) . Et in primitiva quidem Ecclesia saepe factum est, ut omnes hi quinque in una domo manentes, tres ex eis contra duos, et duo contra 183 tres dividerentur, aliis Christi fidem defendentibus, [Col. 0400C] atque aliis impugnantibus.

XXIX. [CAP. XIII.] Aderant autem quidam ipso in tempore nuntiantes illi de Galilaeis, quorum sanguinem Pilatus miscuit cum sacrificiis eorum. Et respondens dixit illis: Putatis, quod hi Galilaei prae omnibus Galilaeis peccatores fuerunt, quia talia passi sunt? Non, dico vobis; sed nisi poenitentiam habueritis, omnes similiter peribitis. Et sicut illi decem et octo, supra quos cecidit turris in Siloa, et occidit eos; putatis quia et ipsi debitores fuerunt praeter omnes homines habitantes in Jerusalem? Non, dico vobis; sed si non poenitentiam habueritis, omnes similiter peribitis. [Col. 0401A] Horum enim historias nos non habemus ⁜ (950) . Intelligere tamen oportet, aliquos Galilaeos sacrificantes, Pilatum inter ipsa sua sacrificia occidisse, et sic eorum sanguinem ipsis eorum sacrificiis miscuisse. Similiter autem turrem aliquam in Siloa cecidisse, suoque casu hos, quos modo Dominus dixit, homines oppressisse. Putabant autem, ut fieri solet, eos prae caeteris nequiores esse, quia eos tam mirabiliter periisse contigit. Sed non est ita. Mors enim, qualiscunque sit, nec justum damnat, nec peccatorem justificat. Quod autem ait: Nisi poenitentiam habueritis, omnes similiter peribitis, non de corporis, sed de animae morte, intelligere convenit. Non enim inter sacrificia, vel turris ruina pereunt omnes, qui poenitentiam negligunt.

XXX. Dicebat autem hanc similitudinem: Arborem fici habebat quidam plantatam in vinea sua, et venit quaerens fructum in illa, et non invenit. Dixit autem ad cultorem vineae: Ecce anni tres, ex quo venio quaerens fructum in ficulnea hac, et non invenio. Succide ergo illam: ut quid etiam terram occupat ⁜ (951) ? In hac enim similitudine, quanta sit Dei patientia, quanta sit et hominis negligentia manifestatur. Dei enim ager et vinea, mundus dicitur, cujus arbores, et vites, homines sunt, et aliae quidem fructuosae, aliae vero infructuosae. Hujus autem vineae cultores, episcopi sunt, et sacerdotes. Tres autem anni, tria tempora sunt, ante legem, sub lege ⁜ (952) , et sub gratia. Toties enim ad vineam suam Dominus venit, toties in ejus arboribus fructum [Col. 0401C] quaerit, quoties homines respicere et visitare dignatur. Est igitur ficulnea infructuosa, humana natura secundum partem malorum, id est unusquisque iniquus et infidelis. Per tres igitur annos ad hanc ficulneam Dominus venit, et fructum in ea non invenit; quoniam tales arbores neque ante legem, neque sub lege, neque sub gratia in hac vinea defuerunt; saepe enim plus ficulneis infructuosis, quam arboribus fructiferis haec mundi vinea abundare videtur. Pauci enim sunt boni ad malorum comparationem. «Multi enim sunt vocati, ut Dominus ait, pauci vero electi (Matth. XXII, 14) .» Sequitur: Succide ergo illam. Quia, inquit, infructuosa est, quia inutilis est, quia boni operis fructum non reddit, succide illam. [Col. 0401D] «Omnis enim arbor, quae non facit fructum bonum, [Col. 0402A] excidetur, et in ignem mittetur (Luc. III, 9) .» Ut quid etiam terram occupat? Tales enim arbores inutiliter terram occupant, caeterisque impedimentum faciunt, et earum umbra nociva caeterae arbores circumpositae corrumpuntur: uva enim, ut dici solet, ab uva trahit livorem, et una ovis morbida totum gregem dissipat, et modicum fermentum totam massam corrumpit; et: «Qui tetigerit picem, inquinabitur ab ea (Eccli. XIII, 1) .» At ille respondens dixit illi: Domine, dimitte illam et hoc anno, usque dum fodiam circa illam, et mittam stercora, et siquidem fecerit fructum: sin autem in futurum succi les eam. Sic autem et Samuel pro arbore infructuosa, ne succideretur, orabat lugens Saulem cunctis diebus (I Reg. XI, 35) . Fodit enim episcopus circa ficulneam, [Col. 0402B] quando peccatoris facta, omnemque ejus vitam, et pravitatem per illius confessionem diligentissime investigat. Deinde vero et circa illam stercora mittit, dum illius peccata quam turpia, quam inhonesta, et fetida fuerint ostendit ⁜ (953) . Stercora enim circa ficulneam posuerat Apostolus, qui dicebat: «Quem ergo fructum habuistis tunc, in quibus nunc erubescitis?» (Rom. VI, 21.) Unde et David, horum stercorum fetorem sentiens, ait: «Putruerunt, et corruptae sunt cicatrices meae, 184 a facie insipientiae meae (Psal. XXXVII, 6) .» Neque enim aliter peccator sanari potest, nisi prius suorum vulnerum fetorem sentiat, et sentiendo abhorreat. Erat autem docens in Synagoga eorum sabbatis, et ecce mulier, quae habebat spiritum infirmitatis [Col. 0402C] annis decem et octo, et erat inclinata, nec omnino poterat sursum aspicere. Quam cum vidisset Jesus, vocavit eam ad se, et ait illi: Mulier, dimissa es ab infirmitate tua; et imposuit illi manum et confestim erecta est, et glorificabat Deum. Hoc enim, quod in muliere curva Dominus egit, expositio eorum est, quae de ficulnea infructuosa dicta sunt. Unum enim, idemque significat et mulier curva, et ficulnea infructuosa. Ille enim homo curvus est, qui terrenis voluptatibus deditus, sola terrena et transitoria diligit, ad coelestia contemplanda mentis oculos non erigit, et aeternae felicitatis divitias non requirit ⁜ (954) . Hunc autem si Dominus tangat, et suae misericordiae manum super eum ponat, statim [Col. 0402D] erigitur, et terrenorum oblitus, coelestia contemplatur. [Col. 0403A] Respondens autem archisynagogus, indignans, quia Sabbato curasset Jesus, dicebat turbae: sex dies sunt, in quibus oportet operari. In his ergo venite, et curamini, et non in die Sabbati. Male enim archisynagogus legem intelligebat, qui pietatis et misericordiae opera in Sabbato fieri nolebat. Lex enim non liberale opus in Sabbato, sed servile fieri prohibuit. Bonum enim opus omni die fieri licet ⁜ (955) ; malum autem nullo. Respondit autem ad illum Dominus, et dixit: Hypocrita, unusquisque vestrum in sabbato non solvit bovem suum, aut asinum a praesepio, et ducit adaquare? Si, inquit, in sabbato operari non licet, cur ergo vos in sabbato bovem et asinum ad potum ducitis? Hoc enim opus servile est, quod si ad litteram intelligatur, omnimodo in Sabbato [Col. 0403B] lege fieri prohibetur. Merito igitur hypocrita vocatur, qui non in his, quibus debet, sed in his, quibus non debet, Sabbatum veneratur, mala consentiens, et bona reprehendens. Vobis, inquit, hypocritae, vobis bovem, et asinum in sabbato a praesepio solvere, et adaquare licet; mihi autem hanc filiam Abrahae, quam alligavit satanas ecce decem et octo annis, a vinculo isto solvere non licuit? Quod enim valet in minori, valet et in majori. Quod si etiam in minori non valuisset, in majori tamen reprehendi non potuisset. Quis enim reprehendat, quod Dominus agit? Id ipsum autem per hos decem et octo annos, et per tres annos superius positos significatur. Tunc enim sex, id est sexies tres, decem et octo fiunt. Ponamus agitur sex annos ante [Col. 0403C] legem, sex sub lege, et sub gratia sex, et erunt decem et octo ⁜ (956) . In his enim omnibus, nec ficulnea infructuosa defuit, nec mulier curva, quam sanaret Jesus. Hanc autem mulierem, quia Satanas eam alligasse dicitur, propter peccata sua hanc aegritudinem incurrisse intelligere possumus sicut et ille, cui Dominus ait: «Vade, et jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat (Joan. VIII, 11) .» Et cum haec diceret, erubescebant omnes adversarii ejus, et omnis populus gaudebat in universis quae gloriose fiebunt ab eo. Et illi quidem erubescebant, [Col. 0404A] quia se victos esse videbant: isti vero gaudebant, quia et in verbis, et in miraculis Christi virtutem, et gloriam cognoscebant ⁜ (957) .