164

Absoluta sub auspiciis, magnaque auctoritate, ac beneficentia Pii VI pontificis O.M. operum S. Maximi episcopi Taurinensis editione, cui litterati omnes plauserunt, egeruntque grates quamplurimas sapientissimo pontifici, qui doctis tam praeclari antistitis monumentis ornari Ecclesiam mandaverit; desiderium optimae ejus voluntati obsequendi, et amor illustrandae patriae me impulit, ut alterius Pedemontani praesulis pervulgata scripta splendidiorem in lucem emitterem. Noveram equidem S. Brunonem Astensem Signiae in Campania episcopum commentariorum in utrumque Testamentum, plurimorumque tractatuum auctorem; sed vehementer dolebam tum interpretationes ejus in sacram Scripturam, [Col. 0011B] tum lucubrationes alias parum feliciter editas huc usque obscuras jacere, atque neglectas. Quare operae pretium duxi eas cum melioribus codicibus mss. conferre, et quidquid novi, vel perfectioris lectionis comperissem, addere, ut ad suam integritatem, et nativam praestantiam restitutae reviviscant amplioremque aestimationem obtineant. Hanc igitur provinciam, arduam valde, et salebrosam alacriter aggressus sum, sperans rem me facturum gratissimam his qui sacris studiis delectantur, quique sancta religionis nostrae dogmata, atque ecclesiasticas traditiones a SS. Patribus, tanquam a purissimis fontibus haurire concupiscunt, si S. [Col. 0012A] Brunonem expurgatum, illustratum, et ineditis scriptis auctum eis legendum praebeam.

In duo volumina Marchesius S. Brunonis opera distribuit, ediditque Venetiis apud Brentanos an. 1651. Horum primum comprehendit commentarios in quinque libros Moysi, in Psalterium, in Canticum canticorum, in Job, et in Apocalypsim. His praemittit collector dissertationem suam historicam de S. Brunone, deque ejus scriptis. Huic subsequitur disquisitio Philippi Malabaylae monachi Cisterciensis, et congregationis S. Bernardi visitatoris [Col. 0012B] De ortu S. Brunonis, canonicatu, et recessu a Casinatibus. Tertio legitur Vita ejusdem sancti scripta a Petro Diacono bibliothecario Casinensi, lib. IV, cap. 34 chronici ejusdem coenobii. Quartum locum tenet altera Vita S. episcopi ab anonymo, ut fertur, Signiensi canonico in quinque lectiones distributa. Haec sunt documenta, quibus lectores suos de gestis, scriptisque S. Brunonis instruit editor praelaudatus. Alterum volumen continet 145 homilias, seu sacras conciones in Evangelia totius anni, sex libros Senentiarum, qui sunt sermones de diversis; praeterea tractatus De incarnatione Domini, De sacrificio Azymi, De sacramentis, et ecclesiasticis ritibus, Vitam [Col. 0013A] S. Leonis papae IX, cui additur responsio ad quaestionem: Cur corruptus status Ecclesiae. Insuper eodem in volumine habentur compendium Vitae S. Petri Anagniae episcopi, et epistolae duae, una ad Petrum episcopum Portuensem, altera ad Paschalem II pontificem.

Sed alia plura exarasse Brunonem constat ex catalogo scriptorum ecclesiasticorum, quorum testimonia suo loco subjiciemus. Petrus Diaconus nuper laudatus primus fuit, qui de eo scripsit, lib. XXXIV De viris illustribus Casinensibus, eumque insignissimum, et splendidissimum Ecclesiae defensorem, et doctorem appellavit. Post eum de eodem S. episcopo Signiensi egerunt Sixtus Senensis, Caesar cardinalis Baronius, Robertus cardinalis Bellarminus, Natalis [Col. 0013B] Alexander, Ferdinandus Ughellius, Aubertus Miraeus, Joan. Albertus Fabricius, Antonius Possevinus, Theophilus Raynaudus, Philippus Labbeus, Jacobus le Long, Guillelmus Caveius, Casimirus Oudinus, Joannes Mabillonius, Franciscus Combefisius, Ludovicus Elies Dupinius, Augustinus Calmetus, Remigius Ceillerius, Dominicus Maria Mansius in notis ad bibl. Fabricii M. et J. Latinitatis, Joannes Marius in adnotat. ad Petrum Diaconum De viris illustribus, Joannes M. comes Mazzuchelius, omnes tandem scriptores Casinenses, quos si recenserem, nimis longus essem.

Dissentiunt autem inter se praelaudati auctores in eodem censu operum S. Brunonis describendo; cum alii plura, alii pauciora ei tribuant. Aliqui non vulgata quaedam memorant, quidam nonnulla ei auferunt, aliaque falso supponunt. Scripta vero, quae omnium suffragiis Brunoni Astensi conceduntur, sunt expositiones in Pentateuchum, in psalmos, in Job, in Canticum canticorum, et in Apocalypsim. Habetur etiam auctor plurimarum homiliarum in Evangelia, et sermonum, sicuti aliquorum tractatuum, cum de his expressam mentionem faciat Petrus Diaconus, ejusque sacras conciones suis sub titulis describat. Verum non satis diligenter adnotata sunt a Petro Diacono singula Brunonis opera; [Col. 0013D] omittit enim commentarium in Isaiam, cujus ipse in praefatione ad Apocalypsim meminit; item expositiones siluit in libros Josue, Judith, et Regum ab aliis eidem commentatori attributas. Silentio etiam praeterivit praeclaram illustrationem in quatuor Evangelia, sicut parabolam Salomonis De muliere forte a Brunone interpretatam. Jacobus equidem le Long fere omnes hujusmodi commentarios in elencho opp. S. Brunonis descripsit, ejusque expositionem in quatuor Evangelia testimonio duorum codicum confirmavit; quorum unus est Bibl. S. Victoris Parisiensis, alter bibl. Regii Athaenei Taurinensis, quod etiam admonet comes Mazzuchelius. Diligentior etiam fuit Remigius Ceillerius congr. S. Mauri monachus in catalogo scriptorum [Col. 0014A] S. Brunonis, cum plura memoret ab aliis prorsus omissa.

Non ausus essem Venetae editionis S. Brunonis emendationem suscipere, nisi lectione, collationeque optimorum codicum mihi constitisset, eam expurgari, suppleri, perficique posse. Et quidem cum in feriis autumnalibus anno 1785, hac de causa Florentiam me contulissem, primas curas impendi in comparanda lectione V librorum Moysi, qua usus est Bruno cum insigni codice biblico olim monasterii S. Salvatoris montis Amiatae ordinis Cisterciensis in agro Senensi jam ab anno praecedenti in bibl. Mediceam [Col. 0014B] Laurentianam translato. Hoc de codice clariss. canonicus Angelus M. Bandinius Reg. bibl. praefectus eruditissimam descriptionem in Ephemeridis Florentinis statim publicavit, pluraque de ejus praestantia, et antiquitate disseruit, quae ego breviter contraham, ut quanti faciendum sit venerabile illud sac. Scripturae monumentum magis magisque innotescat. Volumen istud ingentis molis est membranaceum in folio grandiori, quadratis characteribus Romanis nitidissime exaratum, optimeque asservatum, ejusque vetustas a VI Domini saeculo repetitur, cum ex epigraphe ab aliquo S. Gregorii M. discipulo exscriptum arguatur. Continet autem libros omnes utriusque Testamenti, cujus variantes lectiones adnotabimus. Differt autem [Col. 0014C] in capitum divisione, quod, ut eruditissimus Joseph M. Blanchinius admonet, et clariss. Petrus Lazzarius in praef. ad comment. Brunonis in Evangelia, apud veteres bibliographos usitatum comperimus. Nemo huc usque in dubium vertit S. Brunonem Signiensem episcopum expositionem in Pentateuchum egisse, cum ipse sua in prolusione fateatur, rogatu Petri Anagniae episcopi opus illud elaborasse, de quo etiam testimonium perhibent plures mss. codices vel XI: seculi, in quo floruit S. Bruno, vel sequentis XIII. Primum codicem, quem ego ipse cum editione Veneta comparavi mihi suppeditavit supra memoratus canonicus Angelus M. Bandinius, et est membranaceus in fol. minor. olim. bibl. S. Crucis Minor. in Laurent. Medic. translatus, et exstat in Plut. IX, p. S. [Col. 0014D] in cujus epigraphe legitur: Incipit expositio venerabilis Brunonis Signiensis episcopi; qui codex omnimodam prae se fert integritatem, atque ex eo plura decerpsi ad corrigendam, supplendamque Marchesii editionem valde opportuna. Duo pariter codices Casinenses mihi perutiles fuere, quorum alter sign. n. 195, alias 366. sec. XII, alter sign. n. 619, sec. XIII, uterque membranaceus in fol. charactere Romano descriptus. Ex his copiosam segetem pro restauranda, perficiendaque in novis formis. Brunonis expositione in Pentateuchum, mihi liberaliter morem gerens collegit cultissimus D. Thomas Capomatius insignis illius coenobii modernus praesul, ac praecipue magni habendam censeo aliam fere ex indoctrina, [Col. 0015A] et perspicuitate longe excellit commentarium a Marchesio editum. Ad horum confirmationem codices tres bibl. Regiae Parisien. sign. numm. 2505, 2506, 2507, commemorabo, qui Brunonis episcopi nomen in fronte deferunt.

Haud minus sollicite codices exquisive pro confirmanda, et illustranda Expositione A. N. in librum Job; verum et si plures adiverim bibliothecas, ut cum veteribus mss. libris hoc opus conferrem, sola bibliotheca Ghisiana non inutilem reddidit sollicitudinem meam, cum in ea praeclarum codicem adinvenerim talibus notis exornatum, ut sufficere possit pro multis. Fuit enim codex iste recognitus a doctissimo Jacobo Sirmundo cum alio codice bibl. Reg. Parisiensis, quod sua manu in fronte adnotavit, [Col. 0015B] donoque misit an. 1638, ad eminentissimum cardinalem Fabium Ghisium, qui deinde creatus Romanus pontifex Alexander VII appellatus est. Codex hic membranaceus saec. XIV, in fol. minori nitidissime descriptus S. Brunonis Signiensis episcopi nomine exornatur, ex quo nonnulla in meum exemplar induxi. Paucis nunc egi de commentario in Job; cum alia dicturus sim in praeliminari admonitione. Expositio in psalmos imperfecta, multisque defectibus laborans a Marchesio edita, requirebat, ut nihil omitterem, quod ad ejus correctionem, et integritatem conduceret. Sed contra exspectationem nec in Vaticana, nec in Casinensi bibliothecis reperti fuere codices hujusmodi commentarium continentes; sed vices eorum suppleverunt codices duo multo in [Col. 0015C] pretio habendi; alter Vallicellanus, alter Ghisianus. Ex primo consecutus sum expositionem, quae deest in Marchesio a psalmo LIX ad ps. LXIV, a ps. etiam LXXVII usque ad ps. LXXXII, et mediam expositionis partem psalmi LXX. Eaedem lacunae in cod. Ghisiano reperiuntur; attamen valde mihi utilis fuit, cum emendatissimus sit, et aliquibus in lecis cod. Vallicellano praestantior. Alias insuper additiones ab utroque codice acquisivi, tam pro emendatione lectionis psalmorum, quam pro recta eorum interpretatione, quibus constabit Marchesium mendosis, interpolatisque mss. usum fuisse. Codices autem Vallicellanus, et Ghisianus, qui membranacei sunt, in folio, et saec. XIII a tribus codicibus bibl. Reg. [Col. 0015D] Paris. sign. numm. 2508, 2509 et 2902, confirmantur, sicuti a duobus aliis bibl. Rom. S. Crucis in Jerusalem, imperfectis quidem, sed S. Brunonis episcopi Signiensis nomen ferentibus. Neque omittam mentionem facere de cod. bibl. Med. Laurentiano, quem pro brevitate temporis, quo mihi licuit Florentiae moram facere, aliosque codices consulere volui, ut inferius dicam, vix delibavi, aliqua tamen ab eo accepi, caeteris adnotationibus addenda.

Diutius immorari me oportet in statuenda interpretatione super Canticum canticorum, quae sublata omni controversia, Brunoni nostro ascribi debeat. Ex quo Marchesius inter opera Signiensis episcopi expositionem illam in Canticum canticorum publicavit, magna orta est disceptatio Benedictinos scriptores, [Col. 0016A] inter, et Dominicanos. Comperta est eruditis viris inveterata opinio, D. Thomam Aquinatem, cum in monasterio Cisterciensi Fossae Novae decumberet, monachorum illorum precibus Canticum canticorum explanasse, cujus commentarius inter opera ejusdem sancti doctoris jussu S. Pii V Romae edita a. 1570 insertus fuit, iterumque recusus in altera editione Veneta apud Galterium anno 1745, tom. XII. His in publicum deductis, cum palam fieret Marchesii suppositio, qui scilicet Brunoni Astensi tribuerat, quod S. Thomae Aquinati germanum opus asserebatur, partes ejus cepit Angelus de Nuce auctor Benedictinus in notis ad chronicon Casinense lib. IV, cap. 31. Innititur praecipue auctoritati duorum codicum Casinensium, quorum alterum vetustissimum dicit, et [Col. 0016B] ornatum epigraphe: Brunonis in Canticum canticorum, alterum recentiorem fatetur saec. nempe XIV, cujus in fronte adnotatum est: continet Expositionem S. Brunonis in Canticum canticorum. Erasmus etiam Gattula in Republica litteraria satis notus Marchesii, et Nucei opinionis defensorem se fecit in Historia Casinensi saeculi VII, p. 383 et seq., contenditque S. Brunonem Signiae episcopum commentarii illius parentem agnoscendum. Cum hujusmodi controversia penderet adhuc ex typographio Joan., Bapt. Pasqualis Veneti an. 1750, prodiere dissertationes clarissimi viri Joan. Francisci de Rubeis O. P. De gestis, et scriptis, et doctrina S. Thomae Aquinatis. In his ad trutinam revocat momenta scriptorum Benedictinorum, qui satis tutam suam sententiam [Col. 0016C] arbitrantur; et invicte probat, neque S. Brunonem Astensem, neque D. Thomam interpretationi illi operam dedisse. Observat enim maximam codd, mss. diversitatem, cum aliqui, ut antiquissimus Fabrianensis, Aymoni Alberstatensi, alii Remigio Antissiodorensi, alii etiam Cassiodorio laudem hujus operis tribuant; in hac tanta mss. Codd. discrepantia, nihil certi statui posse affirmat. Apparuerat ante studio eruditissimi Joannis Garetii congreg. S. Mauri Rotomagi, an. 1679, renovata operum Cassiodorii editio, in qua juxta plurimorum opinionem commentarium in Canticum canticorum sub ejus nomine vulgatum ei ascribit. Sed in praefatione multis rationum momentis probat opus illud Cassiodorio haud esse nuncupandum. Horum primum [Col. 0016D] est, quod diversis in locis affertur S. Gregorius M., praesertim super Evangelia, cujus illustrationem non egit, nisi postquam summus pontifex creatus est, quod contigit anno 590, quo jam ad minus anni 17, effluxerant a morte Cassiodorii, non amplius superstitis inter vivos an. 575. Secundo, hic commentarius in sacrum epithalamium a Cassiodorii stilo, et forma scribendi plurimum differt. Tertio, de hoc tractatu ne verbum quidem habet idem Cassiodorius in praefatione ad librum De ortographia, ubi libros omnes a se exaratos recenset. Quarto, sacrae Scripturae lectio non est juxta vulgatam translationem, qua praelaudatus commentator semper usus videtur in caeteris suis scriptis. Tandem opinatur Garetius [Col. 0017A] commentarium hunc, compendium, et epitomem esse amplioris tractatus super eumdem librum Cantici canticorum, qui sub nomine S. Isidori Hispalensis fertur in vulgus. In hac tanta opinionum diversitate Bruno noster laude expositionis in sacrum epithalamium caruisset, quamvis ipse apertissimis verbis illam egisse fateatur. Canonicis Senensibus, ait in praef. ad comment. super Apocalypsim, cum quibus et ipse qualiscunque canonicus victitabam, Cantica canticorum, pro ut potui, exposui; nisi clarissimus Joannes Lamius in catalogo codd. mss. bibl. Riccardianae descripsisset volumen, in quo exstat hujusmodi Brunonis explanatio, atque de ea etiam specimen dedisset. Hoc de codice mentionem faciunt doctissimus Dominicus M. Mansius in notis ad Fabricii [Col. 0017B] bibliothecam, et Remigius Ceillerius tom. XXI, p. 101 Histor. sac. Script. Eo autem tempore, quo, ut dixi, Florentiae versabar, humanissimus Riccardianae bibl. praefectus Franciscus Fontanius hunc praeclarum codicem mihi concessit, non tam ut consulerem, sed ut exemplar ab eo educerem; de quo haec subjiciam. Imprimis est membranaceus in fol. minori signat. n. VI Plut. K. ordin. III, atque in fronte legitur, codicem illum, clariss. Benedictum Varchium Flor. Histor. possedisse. Nitidissime exaratus inspicitur, et ad saec. XIII referendus. Secundo, continet collectionem plurium commentariorum super eumdem librum, qui ita describantur. 1. Translatio de tractatu Origenis in epithalamicis auctore S. Hieronymo. 2. Expositio in Canticis canticorum [Col. 0017C] auctore Origene, et interprete Rufino presbytero. 3. Expositio B. Ambrosii episcopi super Cantica canticorum ex libris ejus collecta. 4. Expositio in Canticis canticorum, auctore S. Gregorio papa. 5. Expositio de muliere forte, auctore domno Brunone Signino episcopo. 6. Expositio in Cantica canticorum auctore eodem. 7. Epistolae quatuor auctore eodem. Cum igitur pateat collectoris mentem fuisse praecipuos divini epithalamii commentatores uno volumine complecti, non est ambigendum eum S. Brunonem nostrum verum illius expositionis parentem novisse. Idem etiam scribendi genus Brunonis proprium, et carmina diversi generis juxta illius aetatis gustum, quibus auctor speciosiora divini sponsi, et sponsae colloquia complexus est, certum [Col. 0017D] argumentum praebent, et hunc commentarium Brunonem scripsisse.

Haec sunt ergo opera S. Brunonis Astensis, quae hoc in primo volumine continentur; scilicet Expositiones in Pentateuchum, in librum Job, in Psalmos, et in Cantica canticorum, cui praemittitur explanatio parabolae De muliere forte; utraque inedita. Quae supersunt ejusdem scriptoris opera, pro secundo volumine reservamus, quod quam primum in lucem emittere Deo dante vitam, speramus; et de his quidquid praemonendum erit satis lectoribus faciemus.

Inter scripta S. Signiensis episcopi, quae dolemus amissa, praecipue commemoranda est Explanatio ejus in Isaiam prophetam, de qua hisce verbis testimonium praebet in praefatione ad Expositionem super Apocalypsim. Ante hanc, inquit, prophetarum nobilissimum Isaiam, rogatu Damiani venerabilis abbatis, satis compendiose, dilucideque disserui. Quid vero pro eo commentario obtinendo egerim, dicam. Legeram, apud Jacobum le Long, manuscriptum illud existere apud Carthusianos S. Bartholomaei ad Anagniam. Non Anagniae, sed Trisulti non longe ab Aletrio exstat coenobium illud Carthusianorum. Desiderio igitur incensus pretiosi illius monumenti [Col. 0018B] acquirendi, collegam meum Clementem Porrum in collegio Aletrino rethoricae professorem rogavi, ut ad monasterium Trisulti se conferret, atque bibliothecae codices mss. recognosceret. Morem mihi gessit eximius ille vir, sed infructuoso prorsus itinere. Rescripsit enim mihi XVI Kal. Junii 1786, nullum omnino codicem illa in bibliotheca superesse; dictumque ei a seniore monacho, olim praesidem quemdam Neapolitanum Neapolim ad Carthusiam S. Martini omnia mss. volumina transtulisse. Hac de re sermonem habens cum spectatissimo praesule Dominico Coppola sac. congr. Rituum a secretis; ipse pro sua singulari comitate, studioque in omnem ecclesiasticam eruditionem, mihi patrocinium suum pollicitus est, ut in codicibus mss. bibl. S. Martini [Col. 0018C] Expositio illa in Isaiam S. Brunonis inquireretur. Illam autem provinciam dedit D. advocato Xaverio Matthaeio in litteraria republica notissimo. Amico monacho Carthusiano usus est Matthaeius, qui nihil omisit, ut scriptum illud episcopi Signiensis e latobris erueret; sed eruditus monachus nequicquamtempus, et labores insumpsit; quemadmodum fassus est in epistola typis Neapolitanis anno sequenti edita, eidemque D. Xaverio Mattheio nuncupata; de qua alibi agendum erit. Interim cum ad plures amicos meos Brixiae, Novariae, Vercellis, Mutinae, Mediolani, Casini commorantes litteras misissem, ut in bibliothecis, et archivis urbium illarum ea expositio in Isaiam detegeretur, omnium responsio affirmavit, incompertam esse, et deperditam reputari. [Col. 0018D] Me spe aliqua recreaverat Philippus Amedeus Millo eccl. metropol. Taurinensis canonicus, et in studiis sacris valde versatus, qui III Kal. Junii ejusdem anni 1786 mihi respondit, forsan commentarium S. Brunonis in Isaiam repertum iri Catanae; cum Arnoldus Wion monachus Duacensis in opere, cui titulus Lignum vitae lib. I c. 8 adnotet, se habuisse quidem ms. opera S. Brunonis inter quae praelaudati commentarii meminit, sed codices illos, ait, amicitiae ergo dono dedisse D. Constantino monacho Benedictino Catanensi. Catanam missae fuerunt litterae, et quaesitum, an exstaret adhuc illa Brunonis expositio in Isaiam; sed responsum fuit D. abbati Casinensi Thomae Capomatio a D. Philippo M. Hernandez monacho Idibus Decembribus an. 1786, monasterii [Col. 0019A] illius bibliothecam multis refertam mss. codicibus in vehementissimo terraemotu ann. 1693 penitus interiisse. Tandem vix mihi licuit, ad bibl. Vaticanam, numero, et raritate codd. mss. omnibus anteferendam accessi, certa spe ductus, me in ea scripta Brunonis Signiensis reperturum, qui sua aetate tam celebris fuerat, et qui praeclara Ecclesiae Romanae munera obiverat. Verum et si aliqua, ut commentarium in Apocalypsim, opusculum De mysteriis, etc., et sex libros sententiarum videre obtinuerim, de reliquis S. Brunonis opp. nihil aliud exstare dictum est. Inter deperdita ejus scripta similiter referam primam ejus illustrationem in Psalterium, de qua ipse loquitur in praeliminari admonitione ante secundam psalmorum Interpretationem; [Col. 0019B] item commentarium super libros Josue, et Judith, quem Petrus Diaconus, et alii scriptores ei asserunt.

In codice Vallicellano C. XII, a quo exscripsimus Expositionem Brunonis super Psalmos, ejus nomine insignitum invenimus p. 125 opusculum, cujus titulus est: Quaestiones super libros Regum. Sed cum iisdem verbis, et titulus, et quaestiones illae impressae fuerint [Col. 0020A] inter opera Ven. Bedae edit. Basileae per Joannem Hervigium an. 1563, tom. VII, col. 357, earum Signiensem episcopum auctorem dicere, quamvis nonnulla ei faveant testimonia, non audeo. Plurimum apud aliquos valeret auctoritas anonymi scriptoris Signiensis Vitae S. Brunonis, qui inter ejus opera Expositionem quamdam in libros Regum recensuit, his verbis: Non solum quinque libros Moysi spiritualiter exposuit, verum etiam Psalterium, Isaiam prophetam, Regum libros, Job quoque, etc. Nec levis momenti haberi poterit suffragium doctissimi cardi nalis Sirleti, a quo cum de mandato Gregorii XIII anno 1584 approbatae fuerint lectiones propriae S. Brunonis recitandae in secundo nocturno die festivo ejusdem sancti, et in eis fiat mentio de commentario [Col. 0020B] ejus in libros Regum, non sine maturo hujusce rei judicio id Sirletum asseruisse nemo dubitabit. His accedunt suffragia Jacobi le Long, Augustini Calmeti, et aliorum, qui valde probabilem hanc sententiam reddunt; sed nisi potiora affulgeant argumenta, semper licitum erit cuique dubitare, Brunoni an Bedae opusculum illud sit ascribendum. Item dubiae sunt plures sacrae conciones eidem S. episcopo attributae.

[Col. 0019C] Jam diximus lectionem quinque librorum Moysi, ut habetur in Expositione a Marchesio edita in aliquibus vocibus differre a contextu antiquissimi codicis, olim monachorum Cisterciensium montis Amiatae, qui est juxta versionem veteris Italae, ex interpretatione LXX virorum. Huic versioni conformantur reliqui sacrarum Scripturarum libri a Brunone interpretati. Sed aliter res se habet circa Psalterium, in cujus duplici translatione commentarios elucubrasse ipse testatur. Cum adhuc adolescentulus essem, ait in praef. ad Psalterium, exposui Psalterium secundum aliam translationem, quae videlicet translatio pluribus in locis tantum differt ab hac translatione, qua Romana utitur Ecclesia, ut nullo [Col. 0019D] modo secundum illius expositionem haec translatio intelligi possit. Ex quo autem Petrus Diaconus Casinensis scripsit, primum Brunonis commentarium instructum fuisse super versionem ab Ecclesia Gallicana in usu receptam, opinati sunt aliqui eam esse, quam sub nomine Brunonis Herbipolensis vulgatam habemus, studio Joannis Cochlaei, quamque Lugdunenses typographi inseruerunt in tomum XVIII, pag. 65, bibl. Patrum. Hujusce sententiae patroni permoti videntur: primum, quia translatio, quae a Brunone Herbipolensi fertur illustrata, vere est secundum Gallicanae Ecclesiae lectionem, quam Valafridus Strabo De rebus ecclesiasticis cap. 25, asserit (refragante tamen Joanne Mabillone, qui de re liturgica [Col. 0020B] probat id serius contigisse) S. Gregorium Turonensem in Galliarum ecclesias intulisse. Secundo, eos movet aetas utriusque Brunonis, nempe circa finem [Col. 0020C] XI et initium XII saeculi; quamvis Bruno Herbipolensis aliquot annis ante Brunonem Signiensem ex hac vita migraverit. Tertio, multo magis illos persuadet ortus, et educatio Brunonis Herbipolensis, qui princeps natus, et educatus (patruelis enim fuit Conradi II imperatoris), vix credibilis est in eo talis, tantaque divinorum librorum scientia, ut eos interpretari valuerit. Dissentit tamen ab eis Joannes Trithemius, qui Brunonem Herbipolensem plurimum commendans, ait: Ex antiquorum Patrum scriptis pulchram expositionem totum in Psalterium egisse. Hujusmodi testimonium a validissima ratione comprobatur; siquidem, quamvis commentarius ille brevis sit, et compendio similis, nihilominus succo [Col. 0020D] plenae, solidaque SS. Patrum doctrina interpretationes illae videntur, ut non specimen studiosi adolescentis, sed diuturni laboris, consummataeque sapientiae fructum prae se ferant. Firmior etiam redditur sententia haec ex Joanne Cochlaeo, qui in praes. ad idem Psalterium refert in bibliotheca ecclesiae Herbipolensis asservari adhuc librum hujusce commentarii tempore ejusdem auctoris, insigni scriptura sumptuose descriptum, et S. Hiliano Herbipolensis Ecclesiae praecipuo patrono dicatum. Editus autem fuit sancti Brunonis Herbipolensis episcopi commentarius in psalmos Norimbergae, an. D. 1480, valdeque rara est hujusmodi editio. Cum autem tam gravia, tamque perspicua sint haec rationum momenta, neminem hunc commentarium Brunoni Signiensi, [Col. 0021A] sed Herbipolensi adjudicaturum arbitramur. His exploratis de prima Brunonis nostri expositione in Psalmos, quam nondum e latebris erutam fatemur, in aliam, a Marchesio editam animadversiones nostras convertemus. Et quidem primo agendum erit de translatione; cum ab eodem Brunone habeamus commentarium illum elaborasse secundum translationem, qua Ecclesia Romana utebatur.

Dicimus ergo Psalterium Romanum, quod nunc etiam canitur in basilica S. Petri partem esse vetustissimae versionis Bibliae Latinis traditae ex versione ab Hebraico contextu in Graecam linguam a septuaginta Interpretibus; quae versio vetus Itala, et communis, ac etiam vulgata appellabatur ⁜ (1) . Verum cum multa librariorum menda in illam [Col. 0021B] translationem irrepserint, S. Damasus Romanus pontifex S. Hieronymo illam corrigendam dedit; quod eruditi homines contigisse putant anno 382, de quo ipse loquitur in praef. ad Psalterium. Psalterium, inquit, Romae dudum positus emendaram, et juxta LXX Interpretes, licet cursim, magna tamen ex parte correxeram. Reversus autem Bethlehem Hieronymus, instantibus apud ipsum Paula, et Eustochio matronis Romanis, alteram edidit Psalterii emendationem; quod praecedens, ut idem ait, rursum scriptorum vitio depravata legebatur; et plus antiquus error, quam nova emendatio valebat. Hoc Hieronymi opus ad annum 390 referunt. Adhuc tertio de psalmorum correctione benemeruit Hieronymus; tunc quando comparatis cum Graeco contextu Hebraicis [Col. 0021C] voluminibus, consultisque gentis illius doctioribus, perfectiorem Psalterii, aliorumque divinorum librorum lectionem reddidit. Haec ut certa, firmataque Hieronymi auctoritate habenda sunt. At non aeque exploratum est, utrum Psalterium Romanum, de quo agimus, desumptum fuerit ex prima emendatione facta sub Damaso, an ex secunda in secessu Bethlehemitico diligentius peracta. Ex duobus tamen momentis conjici posse videtur Romanam Ecclesiam psalmos secundum priorem correctionem retinuisse. Primum, quia illud auctores omnes partem vetustissimae Italae fatentur. Alterum, quod Bruno noster ait, pluribus in locis translationem hanc differre ab altera translatione, quam juvenis adhuc illustravit; ut nullo modo secundum illius [Col. 0021D] expositionem haec translatio intelligi possit. Haec differentia profecto constat, si Petri Diaconi, quam supra indicavimus, sententia admittatur, scribentis primam Brunonis expositionem psalmorum esse secundum lectionem Ecclesiae Gallicanae. Quae autem sit hujusmodi lectio ex Psalterio discimus a Brunone Herbipolensi illustrato; ubi asteriscis, et obelis variantes lectiones ex contextu Hebraico, et ex Theodotionis versione adnotatae sunt, quod actum fuerat a S. Hieronymo. His accedit Ven. Bedae auctoritas, qui in praef. ad comment. in psalmos asserit, translationem in Galliis usitatam ex contextu [Col. 0022A] Hebraico praecipue desumptam. Itali vero psalmos secundum LXX. Interpretes in Latinum redditos, et juxta secundam Hieronymianam emendationem recitabant; praeter quam Ecclesia Romana, et Mediolanensis, quae antiquum Psalterium retinuerunt. Ex illa autem accuratiori emendatione prodiere psalmi, qui in Vulgata Biblia leguntur; quique multis in vocibus, nominibus, et interpunctione cum psalmis antiquioris translationis non concordant. Et quamvis S. Pius V universis Ecclesiis praecepisset, ut psalmos juxta emendatiorem lectionem recitarent, attamen Romanae basilicae Sancti Petri, atque Ecclesiae Mediolanensi indulsit, ut antiquo Psalterio uterentur. Nec quidquam etiam immutatum est a pontificibus Sixto V et Clemente [Col. 0022B] VIII, ex quorum curis summopere commendandis post alteram divinorum librorum expletam emendationem, prodiit Biblia, ita in fronte inscripta: Biblia sacra Vulgatae editionis; Sixti V P. M., jussu recognita, et Clementis VIII auctoritate edita. Cum igitur Brunoni nostro, ut ipse testatur, incompertum esset, an aliquis alius expositioni psalmorum tantae antiquitatis studuerit; e contra multos esse, qui de posteriori lectione meruerint, selectis aliarum divinarum litterarum auctoritatibus eam adornavit. Optime enim noverat commentarios Hilarii, Ambrosii, Augustini, Cassiodorii in psalmos, eorumque eruditionem plurimi facere ostendit; nihilominus dixit, sperare eos, qui utramque expositionem comparaverint, non superfluam hanc alteram judicaturos. [Col. 0022C] Rogatus igitur, ait in memorata praefat., ab amicis meis, et praecipue a Peregrino venerabili abbate, dedi operam, ut haec quoque sicut illa propriam haberet expositionem. Quam qui totam ex ordine diligenter legerit; scio, non judicabit esse superfluam, facileque intelligere poterit, quanta distantia sit inter primam, et secundam hanc interpretationem.

Explorata huc usque Psalterii lectione, quam Bruno suis commentariis illustravit, de ratione suae interpretationis modo agendum est. Versatissimus, ut erat sanctus episcopus in sanctarum Scripturarum scientia, non ignorabat quae secundum litteram, et quae secundum spiritum in figuris intelligenda [Col. 0022D] erant. Plura enim Israelitico populo praecepit Deus, quae aliter intelligi nequeunt, id est omnino secundum litteram; plura etiam et gesta, et scripta sunt, quae, ut inquit sanctus Augustinus, serm. 101 De temp., typus et imago erant futurorum. Quare dixit Bruno in expositione cap. XXII in Job, pag. 262, col. 1, non esse quaerendam allegoriam in his, quae sensum ipsis verbis perspicue proferunt; et e contra vitium esse, velle litteraliter accipere, quae in metaphoris, et allegoriis contecta exhibentur: Non enim minus, inquit, vitium est, in his, quae ad litteram intelligenda sunt, allegoriam quaerere, quam [Col. 0023A] ea, quae allegorice intelligenda sunt, ad litteram tantum velle interpretari. Luculentius mentem suam S. Antistes aperit, quibusque regulis se conformare velit, declarat in comment. ad cap. VII lib. Numeri, pag. 177, col. 2. Ibi, ait, allegoriam necessario esse quaerendam, ubi littera jubet, vel quod inutile sit, vel quod omnino caret ratione. Quoties ergo sacrae Scripturae aliqua jubent, quae ex littera nihil utilitatis indicant, aut non patet ratio, cur hujusmodi mandata tradantur; ne verbum divinum frustra scriptum, aut otiosum habeatur pro metaphoris, et allegoriis accipienda sunt, sub quibus mysteria, et veritates aliquae continentur. Plura enim ex. gr. in Levitico, et in Numeris a Deo praecipiuntur, quae si quis ad litterae sensum usurparet, nihil ad spiritualem [Col. 0023B] profectum tradi censeret; neque subest ratio, cur ita ordinata sint. Quid enim confert ad divinum cultum, quod aliquae animalium species in sacrificiis Deo offerendis immolari jubeantur; aliorum vero immolatio interdicatur? Nisi quia non res, sed earum significationes voluit Deus, ut intelligerentur; et Judaei, quibus tanquam signa, et symbola data fuerant, ex propositis similitudinibus spirituales cognitiones eruerent. Quid vestimentorum summi sacerdotis tam accurata descriptio? Quid tam diversa, tamque pretiosa tabernaculi ornamenta? Quid tot ritus, et caeremoniae in agni Paschalis sacrificio, in libaminibus, in oblationibus? Nulla alia ratio profecto reddi potest, quam quod illa omnia figuras, et similitudines exhiberent earum rerum, quae novo in foedere revelanda erant; [Col. 0023C] cum divinus cultus, et vera religio, umbratili sublata, illuxisset. Illa igitur, ut cum Augustino loc. cit. loquar, in Judaeis figurata, in nobis, gratia Dei donante, completa sunt. Unum instar omnium proferam Brunonis commentarium super illa verba cap. II Levitici, p. 128. c. 2.: Anima cum obtulerit oblationem sacrificii Domino, simila erit hujus oblatio: fundetque super eam oleum, etc. «Haec autem, inquit, simila de illo frumento facta est, de quo Salvator noster ait Joan. XII, 24: Nisi frumentum cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet; quod quidem Judaeorum molis contritum (de quibus dicitur, molas leonum confringet Dominus ) congrue Christi significat passionem. Hanc autem anima [Col. 0023D] offert, id est aliquis homo bonus, et spiritualis, et qui magis animae, quam corporis sequitur voluntates; quoniam corde contrito, et spiritu contribulato Christi passionis recordatur. Fundit autem oleum desuper, Christi pietatem, et misericordiam admirans; qui dum a Judaeis crucifigeretur, oleum tamen pietatis, et misericordiae effundens a misericordia non cessabat.» Ex his patet ratio vel methodus, qua suas interpretationes prosecutus est Bruno, nobisque viam aperiunt, ut censuras praecipue contra commentarium in psalmos illatas diluamus.

Hic statim prae oculis habere optamus, lectores, [Col. 0024A] quae S. Hilarius Pictaviensis sapientissime scripsit initio expositionis in ps. CXXV: Nisi essent, inquit, in psalmis quaedam tales prophetiae, ut in res, atque in homines eorum temporum non convenirent, profecto auderent multi in psalmis nihil spiritualiter dictum existimare, putarentque nos commentitias, et ementitias interpretationes inquirere, quibus videremur altius nescio quid, ac profundius intellexisse; perinde quasi nos sensui nostro, ea quae scripta sunt, sensum diligentis, et sollicitae intelligentiae consequamur. Dixerat ante idem S. doctor in psal. CXLI. Nihil in psalmis nisi propheticum agnoscimus. Docet ergo S. Hilarius psalmos non ad litteram accipiendos, sed quae in eis prophetice, et figurate dicta sunt altiora comprehendere, ac significare, si sublato verborum [Col. 0024B] velamine mysteria abscondita proferantur. Stabilita ergo ex Hilario allegoricarum interpretationum convenientia, et utilitate; occurrere debemus his, qui Brunonis interpretationes singulares, et violentas dicunt. Allegoria, quam rhetores continuatam metaphoram vocant, quaedam est similitudo, et comparatio unius rei ad alteram propter quamdam relationem ad ipsam. Dum autem res aliqua alteri comparatur, plerumque non comparatur quoad omnes ejus proprietates, sed quoad aliquas, vel quoad unam tantummodo. In metaphoricis locutionibus, inquit S. Thomas, non oportet attendi similitudinem quantum ad omnia, sic enim non esset similitudo, sed rei veritas, 3, p. 1, q. 8, art. 1 ad 4. Satis profecto est ad similitudinis rectitudinem, si ea in re, quae [Col. 0024C] sumitur tanquam unus ex terminis comparationis, adsit ea proprietas quam in altero termino conspicimus, ad quam similitudinem, et allegoriam deferimus. Jam vero illa una proprietas, quae in comparatione duorum terminorum sumitur, quamvis per se ipsa clara non sit, et omnibus evidens; attamen si illa existat, recte ad alium comparationis terminum transferri poterit. Hinc ergo nascitur judicium de allegoriis, quae existimantur proprie, vel improprie deductae; si nimirum legentium menti, aut facile, aut nimis difficile, aut nullo modo appareat terminorum relatio, ex qua deducitur allegoria. At si has propter rationes eliminandae essent allegoriae sacrorum interpretum; jam quis non videat, improbandas [Col. 0024D] quoque esse ipsius Christi doctoris nostri interpretationes? Spinas enim divitias interpretatus est in ea parabola, in qua pro divitiis indicandis spinas posuit. Divitiae porro delectant, spinae pungunt doloremque excitant. Quid magis importunum, quin imo et contradictorium videtur; si in his tantum spinarum, divitiarumque proprietatibus, quae in omnium oculis primo aspectu incurrunt, relationem similitudinis consistere velimus? Nihilominus Christus spinas appellavit divitias, ob aliam secretiorem rationem, quam S. Gregorius M. hom. 15 in Evang. Lucae cap. VI, quae legitur in Sexagesima, adducit, inquiens: Quia divitiae cogitationum suarum punctionibus mentem lacerant; et cum usque ad peccatum pertrahant, quasi inflicto vulnere cruentant. Si ergo Christus Dominus [Col. 0025A] usus est his metaphoris, quas difficiliores appellavero, ob secretiorem rationem inter figuram, et figuratum, consequens est, ut a SS. Scripturarum indole hoc metaphorarum genus non abhorreat; ac proinde nec a recta Scripturas interpretandi ratione alienas esse illas interpretationes, quae parum obviae, atque in aliqua obscuritate involutae videntur. Praeterea ex quo idem S. Gregorius docet, ipsum Christum Dominum nostrum exponere dignatum esse, quod in parabolis docebat; nec tamen per se ipsum omnia explanare voluisse; id egisse ait, ut nos quoque his figurarum interpretationibus studeamus, et ostendamus sacras litteras sub metaphoris, et allegoriis aeternae vitae documenta complecti.

Quae hactenus diximus de universis Scripturis [Col. 0025B] interpretandis, et ad allegoriae regulas conformandis, peculiarem locum habent in psalmis, ex quibus nonnulla ex. gr. subjiciemus. Imprimis secundum litteram nullo modo intelligi potest illud ps. VI. Sana me, Domine, quoniam conturbata sunt ossa mea. Non enim proprium est ossium, ut conturbentur, cum sensu omni careant, sed per allegoriam, ossa, juxta Brunonis interpretationem, pag. 309, c. 1. praecipuas virtutes, fidem nempe, spem, et charitatem significant; quibus anima Christiana regitur, ac sustentatur. Similiter in psalmo VII, legitur de Deo: Arcum suum tetendit, et paravit illum, et in eo paravit vasa mortis. In his etiam verbis allegoricis sensus spiritualis est requirendus; quoniam Deus neque arcum, neque sagittas exercet; ideoque utrumque Testamentum [Col. 0025C] interpres noster designari putat, p. 312, c. 2, quoniam illa vitam bonis, malis autem mortem promittunt. Item in ps. IX ubi Propheta dicit: Qui exaltas me de portis mortis; docet Bruno pag. 315, c. 2, haereticos et peccatores portas mortis repraesentare, a quibus justi misericorditer a Deo liberantur. Neque dissonans videri poterit illa expositio in ps. XVII prae fulgore in conspectu ejus nubes transierunt. In his significari apostolos ait idem commentator, quorum documenta pura, et sancta per universum mundum propagata sunt. Dixerat etiam super illa verba Job cap. XXXVII: Et nubes spargunt lumen suum, pro lumine nubium doctrinam in Scripturis sanctis reconditam esse [Col. 0025D] intelligendam pag. 285, c. 1. Sexcenta alia afferri possent ex psalmis apposite, et non violenter interpretata; sed prosequi in his modum faciam, ut aliqua etiam de nimia allegoricarum interpretationum frequentia dicam, quod est alterum accusationis caput in nostrum commentatorem.

Ne gratis id asserere censores isti viderentur, oporteret, ut ostenderent Brunonem canonem illum excessisse, quo dixit: «Non minus vitium est, in his, quae ad litteram intelligenda sunt, allegoriam quaerere, quam quae allegorice intelligenda sunt, ad litteram velle interpretari.» Quomodo ad litteram exponent haec ps. LXXI. Suscipiant montes pacem populo, et colles justitiam? Nisi ut explicat S. Bruno pag. 450, c. 1, nempe in montibus, et collibus [Col. 0026A] apostolos, et doctores intelligi, qui caeteris omnibus eminent, et pacem, id est Filium Dei pacis auctorem, ejusque justitiam accipere digniores sunt. Similiter in eodem psalmo V, 16. Et erit firmamentum in terra: quomodo firmamentum, id est coelum, quod est super terram, in terra esse poterit? Inquit S. episcopus p. 452, c. 1, «Firmamentum vocatur Dominus, quia in ipso est sol, et luna, et stellarum omnium pulchritudo. Et quidem ipse est firmamentum in terra, quia in ipsa firmata, et fundata est Ecclesia.» Quaedam etiam secundum litteram, et secundum allegoriam explanavit idem S. doctor, ex quibus ex. gr. afferam illud ps. LXXV. Ibi confregit cornu, arcum, scutum, gladium, et bellum. Litteraliter dicit, intelligendum esse excidium Assyriorum exercitus ab [Col. 0026B] angelo Domini una nocte interfecti; spiritualiter vero designari omnia diaboli arma, ejusque artes omnes contra Ecclesiam a Christo confractas, atque deletas pag. 461, c. 1. Ex his alia colligi poterunt, quae supervacaneum est recensere; cum eadem perspicuitate, et utilitate conditi sint reliqui ejus commentarii, in quibus, dissoluto figurarum velamine, divinitatis arcana, sanctioraque documenta tradidit S. episcopus, et reseravit.

Cui enim non subvenit monitum a Christo datum apostolis, quibus dixit Luc. cap. VIII: Vobis datum est, nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis, ut videntes non videant, et audientes non intelligant. Hinc docet A. N. admirandam esse divinam sapientiam, quae paganis, et Judaeis incrudelis [Col. 0026C] mysteriorum divinorum cognitionem denegavit, et non nisi in parabolis, figuris, et aenigmatibus locutus est eis; quatenus populus erat durae cervicis, et traditionibus Abrahae, quas jactabat, maxime addictus. Apostolis ergo, eorumque successoribus episcopis, et doctoribus datum est nosse mysteria regni Dei, ideoque ab his suscipiendae sunt interpretationum doctrinae, non a sapientibus saeculi, de quibus Propheta ait ps. LXIX. Peccatori autem dixit Deus: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? Ab illis, inquam, quos, ut ait apostolus I Cor. XII. Deus posuit in Ecclesia doctores, et ut alios docerent, dedit eis scientiam, et intellectum ad penetranda arcana coelestia, [Col. 0026D] et ad omnia vitae aeternae mysteria aperienda. Illi autem tanto majorem sibi vindicant existimationem, quorum missio in Ecclesiam, et vitae sanctitas maxima in commendatione fuit, et in signis multis illuxit. An vero Bruno unus ex his reputari debeat, prodigiis confirmata ejus electio ad episcopatum, et plura dum viveret, et post obitum, ab eo patrata miracula dubitare non sinunt.

Opponunt etiam, Brunonem Hebraicarum vocum sensum non satis proprie interpretatum. Sed id facile diluitur, ex consensu interpretationum Brunonis cum Augustino, Cassiodorio, et Beda, quos omnes errasse, stultum esset affirmare. His enim Hieronymum, qui de his vocibus interpretandis peculiarem tractatum scripsit, consuluisse credendura [Col. 0027A] est; quare, si eorum vestigia secutus est A. N., a recta interpretatione longe non abiit. Quibus vero parum utilis visa est Brunonis expositio in Psalmos, sufficit responsum ab Augustino datum de Trinit. lib. I, c. 3, cuidam ei detrahenti, quod in publicum ferret, quae ab aliis jam tractata, et exhausta fuerant. Dixit enim non libros omnes in omnium manus pervenire, et quamvis per totum mundum dispersi forent, tanto majorem splendorem, firmitatemque accedere veritati, quanto a pluribus scriptoribus, praesertim doctis, et sanctis asseratur. Sed inutilis haberi nequit multiplex divinarum Scripturarum interpretatio, quod pluribus refulgentibus radiis super ipsas, mysteriis, rebusque sublimibus plenas, earum intelligentiam facillus assequamur. Unum [Col. 0027B] superest, scilicet, ut respondeamus iis, qui ab aetate in qua vixit sanctus Bruno, eum pauci habendum [Col. 0028A] rationem petunt. Miror equidem verti in detrimentum honoris tanti viri, quod ad singularem ejus gloriam celebrandum est. Quid enim laudabilius, quam probari eam sui temporis infelicitatem, hoc est, optimarum disciplinarum, bonarumque artium omnem pene jacturam proprio ingenio, studioque superasse, et ita se erexisse, ut de sacris Scripturis, deque theologicis doctrinis praeclari scriptores optime meruisse fateantur? Non ne coaevi, aut paulo superiores Brunoni nostro fuere Petrus Damiani, Anselmus Cantuariensis, Ivo Carnotensis, Bruno Carthusianus? Si ergo eorum opera in pretio habentur, et Ecclesia traditionem sacrorum dogmatum, ab his continuatam accepit, cur in eorum numero collocandus non erit Bruno Signiensis, qui sacras [Col. 0028B] litteras tanta cognitionum copia, selectaque eruditione illustravit?

Noverat S. Bruno tam ad Judaeos revincendos, quam ad Christianos obfirmandos opus esse eis ostendere, unam eamdemque fuisse ab origine mundi religionem, cultum scilicet veri Dei, coeli, terraeque conditoris, nec aliud legem veterem hominibus praestitisse, quam supremi dominatoris cognitionem; [Col. 0027C] ut deinde adveniente per Jesum Christum reparatorem plenitudine gratiae, altioribus auditis veritatibus, assensum praeberent, sanctioraque praecepta adimplerent. Ut ergo id perficiat, in Genesi primum dicit exhiberi Deum omnium rerum uno verbo ex nihilo artificem, primique hominis Adae ex limo creatorem, a quo omne genus hominum promanavit. Deinde cum a Moyse lapsus Adae, innocentia, et integritate naturae praediti in culpam, et damnationem describatur, miserrimam sui, suorumque posterorum conditionem evasisse A. N. adserit, eumque salutis suae reparandae impotentem factum, repraesentat. Quia vero divini opificis benignitas hominem, invidia a diabolo proditum, in perditione non erat relictura, necessarium erat, ut quidam ejus misereretur, et ab [Col. 0027D] interitu vindicaret, cujus promissio Adae facta, omnibus fidem habentibus salutem attulisset. Hinc nostrae reparationis mysterium instaurari coepit, et a patribus in filios tradi ejus cognitio, ut Abel, Henos, Henoch, et Noe, primi fideles, et justi a sacris litteris celebrentur. Cum autem multa malitia hominum esset in terra, et cogitatio cordis intenta esset ad malum omni tempore (Gen. VI, 5) Deumque fecisse hominem poenituerit, arcam Noe ex praecepto Domini fabricavit, et posita in ea ejus familia, singulisque animalium speciebus, omnes viventes in aquarum diluvio exstincti sunt. Arca autem illa, ut Bruno animadvertit, futuram Ecclesiam significabat, in quam ingressi salvi fiunt, et qui extra ipsam sunt salutem nullo modo consequuntur. Restaurato [Col. 0028B] deinde habitatoribus mundo, ex his Deus sibi elegit Abraham justum, ut scilicet ab eo exsurgeret populus, qui segregatus ab aliis praevaricatoribus, et idololatris gentibus sibi obtemperaret, sanctumque cultum ipsi soli praestaret. Hic autem populus alterius populi acquisitionem significabat, cujus dux, et princeps in Jacobi vaticinio praenuntiatus, ad spem coelestis acquisitionis per Christum comparandae excitabat. Post Genesim sequitur expositio Exodi. [Col. 0028C] qui historiam continet Israelitici populi a Moyse de Aegypto educti; quando scilicet, quibusque portentis a jugo servitutis Pharaonis liberatus fuit; quae liberatio redemptionis hominum a diabolica tyrannide quam Christus operaturus erat, imaginem exhibebat. Nihil ex his commentator noster omittit; sed sibi ipsi semper cohaerens populum illum adumbrare Ecclesiam docet, quae multo majoribus beneficiis, atque virtutibus cumulata, a Christo constituenda erat. Et quia lex cordibus indita homines a malo non continebat, ut Israelitas obsequentes, et fideles sibi servaret Deus, Moysi legem lapideis tabulis inscriptam dedit, quam semper monentem haberent, et qua intelligerent, quid Deo, et quid proximo suo ipsis praestandum foret. Eadem sunt autem [Col. 0028D] novae legis Christianae praecepta; nempe charitatis in Deum, et proximum; et sicut omnia Veteris Testamenti mandata ad haec duo referuntur; ita novo in foedere omnis perfectio, legisque plenitudo per horum praeceptorum obedientiam adimpletur. Verum divino legislatori satis non fuit internae populi sui justitiae consulere; sed ad opera etiam externa religionis dirigere voluit; ut sui cultorem faceret, eumque supremum Dominum agnosceret. Tabernaculum itaque erigi Moysi mandavit, atque in arca collocari, symbolum divinae praesentiae, ac majestatis, sibique sacrificia fieri praecepit, in quibus humanae reparationis mysterium in veri Agni immolatione significaretur. Quare S. Bruno in expositione cap. VIII Exodi pag. 58, col. 1, dixit: «Christi passio [Col. 0029A] in Veteri Testamento per figuras et aenigmata significata tandem in Novo est adimpleta. Ibi Christus monstratur, hic immolatur. Ibi significatur, hic adimpletur. Ibi denique agni immolatio narratur, hic vera Christi passio praedicatur.» Atque ut magis magisque religiosus cultus animis Hebraeorum insideret, ac digne celebraretur, non omnes sacrorum ministros esse permisit, sed ex omnibus solam tribum Levi elegit, cujus viri sacerdotio fungerentur, et sacrificia juxta caeremonias, et ritus a Deo ipso constitutos peragerent. Haec altera legislatio, quae ad externam religionem spectat, in libro Levitici continetur; ubi diversa ministrantium munera, diversaeque res Deo offerendae stabiliuntur, ut sanctitas in omnibus eniteat, et supremo Domino maximum obsequium [Col. 0029B] exhibeatur. In hoc ministrorum ordine, in hac munerum, et rituum sanctione, cum forma ecclesiasticae hierarchiae designata videatur, S. Bruno episcopos vitae sanctioris exemplar se reddere admonet; clericis vero morum candorem, studiumque pietatis inculcat, et ad perfectam Dei servitutem incendit. Levitico succedit liber Numeri, ita dictus, quod Israelitici populi dinumerationem refert, quam Deus Moysi praecepit, ut viri ad arma apti describerentur, et ad praelia Domini gerenda procederent. Cum enim Israelitis regio bonis omnibus redundans promissa fuisset, illa nonnisi pluribus devictis hostibus obtinenda erat; atque ut diuturni laboris, et virtutis praemium possidenda. Non pro terreno, sed pro coelesti regno, Brunone sic adhortante, nobis [Col. 0029C] pugnandum est contra visibiles, et invisibiles inimicos, et acies virtutum instruenda, quarum robore, ac firmitate mundus, caro, diabolus superentur, et conculcentur. Corona non nisi victoribus datur, et in coelestem haereditatem hi soli ingressum habebunt, qui contemptis terrenis bonis toti se Deo mancipaverint. Quae Hebraeo populo carnali, et durae cervicis de temporali felicitate promissa sunt, nobis permansurae in coelo beatitatis figuram praetendunt, et ad fideliter obeundam hanc spiritualem militiam animum nostrum accendunt. Tandem Deuteronomium quintum librum a Moyse scriptum S. episcopus Signiensis interpretatus est, quem secundam legem complecti ait: quatenus praecepta, quae in superioribus libris promulgata sunt, in hoc innovantur, [Col. 0029D] et confirmantur; ut tanto magis supremi legislatoris voluntas innotescat, atque integra, et perfecta hominum obedientia respondeat. Hic breviter adnotabo, quod sicut sacer scriptor divinitus inspiratus argui de multis repetitionibus nequit, non solum hoc in extremo libro: sed etiam in praecedentibus; ita nec S. Bruno insimulandus erit, si iisdem, vel non dissimilibus utatur interpretationibus, quoties eadem loca occurrant.

Pentateuchum hac in collectione excipit commentarius in librum Job, qui ut liber divinus tota ab antiquitate receptus est in Ecclesia; ac proinde protocanonicus appellatus. Singularis fulget hac in expositione perspicuitas, et brevitas: figurae, et vaticinia [Col. 0030A] de Christo eximie explanantur, atque moralia documenta, quae passim producuntur, scriptorem divinitus inspiratum ostendunt.

Accedit ad librum Job Psalterium, de cujus expositione plura diximus supra; quam ob rem hic pauca adnotasse sufficiet. Imprimis animadvertendum est Psalmistam aliqua apertis verbis enuntiare de Christo, alia in figuris, et allegoriis adumbrare, quod commentator noster prae oculis habens, quae jam adimpleta sunt, ea clare, et perspicue ostendit; quae vero adimplenda remanent, certis argumentis probavit credenda. Praeterea in psalmis ordo constitui nequit; prophetae enim non sua, sed quae a Spiritu sancto eis inspirata sunt, scripto tradiderunt; et cum ille ubi, et quomodo vult spiret, coelestis veritatis magister, ut se revelat, audiendus [Col. 0030B] est. Inde patet neminem ad haec referenda mysteria accedere debere, nisi prius superna lumina imploraverit, sciens Christum Dominum Deo Patri gratias egisse, quod, quae sapientibus saeculi abscondere voluerat, ea parvulis, id est discipulis suis manifestavit. Hanc divinam sapientiam, non tam assiduis precibus apud Deum, quam diuturna lectione, et meditatione SS. Patrum Bruno sibi comparare studuit; ideoque mirum non est, si ejus in commentario nunc Ambrosium, modo Augustinum, Cassiodorium, vel Bedam interpretantes audiamus. Dixit enim Salomon Eccli. c. XXXIX. Sapientiam sanctorum exquiret sapiens, et in prophetis vacabit; siquidem nemo privato spiritui se fidere debet; sed doctos, ac [Col. 0030C] sanctos viros consulere, quorum doctrinam, et auctoritatem probari ab Ecclesia compertum est.

Quaedam etiam praemonenda sunt de Cantico canticorum, quem librum Brunonem similiter exposuisse jam diximus. Et quidem primo in dubium revocari nequit juxta communem SS. Patrum sententiam, regem Salomonem a Deo inspiratum libri hujus auctorem exstitisse, frustra nonnullis modernis heterodoxis repugnantibus, eumque ab Ecclesia inter divinos libros, et canonicos semper admissum. Secundo meminisse oportet, quid liber iste complectatur: est enim sacrum epithalamium, id est carmen nuptiale, non ad terrenas nuptias exornandas; verum ad sublevandos humanae mentis sensus, ut digne de amore Dei cogitet anima fidelis, ad [Col. 0030D] eum aspiret, ejusque suavissimis deliciis, tanquam inter sponsum, et sponsam perfruatur. Haec eadem complexus est S. Bernardus serm. 1 in Cant. cantic. Salomon, inquit, divinitus inspiratus, Christi et Ecclesiae laudes, et sacri amoris gratiam, et aeterni connubii cecinit sacramenta, simulque expressit sanctae desiderium animae, et epithalamii carmen exultans in spiritu, jucundo composuit eloquio, figurato tamen, etc. Tertio adnotandum, quod cum colloquium spiritum inter et spiritum, dum viatores sumus, nonnisi per res, et ideas corporeas exprimi possit; ideo voces illae allegoricae, quibus utitur Salomon, non ut sonant, accipiendae sunt, sed intelligendae secundum earum significationem. Nihil ergo minus castum, et sanctum toto [Col. 0031A] in Cantico intelligatur; sanctus enim est sponsus, sancta et sponsa, adeoque quidquid profanum, et terrenum est procul absit. Quarto dicam ab hac sponsa, ad Dei amorem possidendum assumpta, repraesentari Ecclesiam, quam Christus Dominus proprio sanguine sibi acquisivit, atque in eam thesauros veluti omnes suae dilectionis effudit. Sed multo sublimius veritatem significationis attingemus, si Dei Filium hoc in sponso agnoscamus, qui humanam, post Adae peccatum, commiseratus conditionem, carnem nostram (cujus sacrificium salutis nostrae pretium futurum erat) tanquam sponsam sibi sociavit, illudque spirituale connubium indissolubile celebravit, quod protoparenti Adae praenuntiatum, expectatio fuit omnium saeculorum. Et quia [Col. 0031B] is, qui ab aeterno Filius Dei erat, in tempore filius hominis generari debebat, non secundum communem generationem, sed quae coelestis omnipotentiae opus esset, virginem sibi matrem in terris elegit, cujus puritatis ac sanctitatis plenitudine ita delectatus est, ut nulla alia creatura ei charior fuerit, nullamque ditioribus muneribus cumulaverit. In hoc igitur sacro epithalamio, vel Deum cujuscunque animae fidelis amatorem inspiciamus, vel pro sponsa Ecclesiam intelligamus, aut Filii Dei in suscipienda carne nostra charitatem agnoscere velimus, vel tandem ad Deiparam mysticos sensus referamus: haec omnia in Cantico canticorum contineri, ac repraesentari catholici omnes interpretes consentiunt. Hujusmodi mysteria in figuris, et tropicis vocibus a sacro [Col. 0031C] scriptore usurpatis perfecte intelligens S Bruno, modo Deum cum anima, quandoque Ecclesiam cum Christo, nunc sponsi amicos, alias sponsae amicas, veluti personas colloquentes inducit, et proprietates, seu characteres cujusque personae a principio usque ad finem mirifice servat, atque describit. At quod mirabilius est, quamvis ille suo in commentario studuerit brevitati, nihil tamen omissum, sed singula ad propriam significationem perducta conspiciuntur. Fateri non verebor in multis Brunonem cum interpretatione olim Cassiodorio attributa consentire, quod aperte ea usum fuisse demonstrat, non omissis tamen aliis SS. Patribus, qui Canticum canticorum illustrarunt, ut nos opportune adnotabimus. [Col. 0031D] Huic commentario praemittitur ejusdem auctoris illustratio in parabolam Salomonis De muliere forte, in qua describenda lectores veluti praeparat ad mysterium majoris elevationis quod in Cantico canticorum explanare sibi proposuerat.

Qui veterum temporum historias accuratiori ordine et veritatis investigatione producere cupiunt, dubii statim haerent in limine operis, si primos earum scriptores inter se discrepantes inveniant. Id sane mihi contingit acta S. Brunonis episcopi [Col. 0097D] Signiensis scribenti, cum Petrus Diaconus monachus, Chronici Casinensis a Leone Ostiensi coepti continuator, plurimum dissentiat ab auctore anonymo, ut ferunt, Signiae canonico, non tam in designanda patria et parentibus Brunonis, quam in multis quae gesta ejus complectuntur. Chronologus enim Casinensis scripsit Brunonem in Liguriae provincia ortum ex illustri Astensium civium prosapia. Anonymus vero Brunoni Solerium agri Alexandrini oppidum natalem dedisse tradidit, parentesque ejus Andream et Willam nullo nobilitatis genere excelluisse. Sed scriptoris Casinensis partes multis propugnat rationum momentis Philippus [Col. 0098C] Malabayles abbas Cisterciensis sua in disquisitione de Vita S. Brunonis, quam Maurus, Marchesius monachus cum praefatis scriptoribus edidit. Is igitur Brunonem Astae natum, et ex gente, cognomento Astensi, sanguine, et dominatu Castri Solerii maxime illustri progenitum contendit. In eamdem venisse sententiam videntur Ferdinandus [Col. 0098D] Ughellius, Arnoldus Wion, Matthaeus Lauretus, Mabillonius, Ferrarius, Lucentius, pluresque alii, qui Brunonis gesta exornarunt. Parum tamen ad ejus nominis gloriam refert, si Astenses aut Solerienses civem illum sibi vindicent, cum non patria, nec generis clara propago, sed virtutes et facta eximia atque illustria virum commendabilem reddant. Silentio tamen praeterire non arbitror Soleriensem gentem, apud Allobrogos clarissimam, S. Brunonem suum facere, ejusque nomen, tanquam in familia haereditarium, jam longa per tempora assumere consuevisse ⁜ (36) . Quo vero anno in lucem prodierit Bruno, quamvis apud biographos nulla fiat [Col. 0099A] mentio, conjicitur tamen ex eo quo episcopus Signiensis ordinatus est. Id contigit post concilium Romanum, ut infra docebimus. Haec autem synodus coacta fuit a S. Gregorio VII, anno 1079, nemine discrepante, cumque in ea Bruno Berengarium haereticum confutaverit aliaque doctrinae singularis prudentiae ac sanctimoniae testimonia praebuerit, tunc septimum circiter lustrum eum agere argui potest, eaque florere aetate qua episcopali munere optime fungeretur. His itaque positis, perspicuum erit anno 44 post millesimum natalem Brunonis consignandum esse ⁜ (37) .

Mos jam ab ipso S. Benedicti aevo invaluerat, apud [Col. 0099B] nobiles viros, quemadmodum SS. Placidus et Maurus fidem faciunt, quod liberos suos sub ejus disciplina collocarent, ut sanctiora pietatis Christianae rudimenta perciperent bonisque litteris imbuerentur. Cum ergo S. patriarchae alumni in monasterio S. Perpetui prope Astam tunc temporis maxime florerent, Andreas et Willa Brunonis parentes eum infantem adhuc, in quo eximia optimae indolis primordia inspexerant, eximiis illis religiosis viris instituendum tradiderunt. Nescio utrum plus ingenii ad scientiarum facultates comparandas, an majus acquirendae sapientiae coelestis studium in adolescentulo Brunone ejus educationi praepositi admirarentur, siquidem quidquid mentem et animum perficere atque exornare poterat, avidissime consectabatur. [Col. 0099C] Absoluto apud Benedictinos humaniorum litterarum curriculo, Bruno a parentibus magna de eo sperantibus ad Bononiense Lycaeum tota in Italia celeberrimum mittitur, altiores scientias comparaturus. Supervacaneum hic meminisse reor admirabilem candorem quo suos inter aequales Bruno statim enituit, ejusdemque in frequentandis praeceptoribus suis diligentiam et sedulitatem. Hanc enim summam animi contentionem cum singulari ingenii felicitate conjunxisse Brunonem ostendunt, non tam honores omnes et gradus, quos Lycaei praesides ei contulerunt, quam praeclara studiorum suorum specimina, quae in lucem protulit quaeque nos iterum colligere ac edere aggressi sumus. In his profundam divinarum Scripturarum [Col. 0099D] intelligentiam, Hebraicae et Graecae linguae cognitionem plurimam universaeque eruditionis [Col. 0100A] thesaurum sibi comparatum esse, omnes qui de ejus scriptis egerunt amplissime probaverunt. Postquam Brunonem parentes Astam revocarunt, ipse auctor fuit brevis commentarii in psalmos, ut Ingoni episcopo suo morem gereret, quemadmodum idem ipse in praefatione ad Apocalypsim testimonium praebet. Quamvis de Brunonis scriptis in prolegomenis actum sit, haec commemorasse licuit, ut certo constet, expletis Bononiae studiis suis, illustrioribus excultum facultatibus in patriam revertisse. Hoc de redditu scriptores aliqui dubitarunt, ut Corradius, eumque Bononia Romam continuo processisse docuerunt, sed eorum opinio prorsus est rejicienda.

[Col. 0100B] Altera inter biographos non levis discrepantia occurrit, cum aliqui canonicum Astensem asserant, alii Senensem, alii etiam in utraque urbe illam dignitatem sustinuisse velint. Qui pre canonicatu Astensi contendunt, Petri diaconi auctoritatem afferunt, et vetustissimam Brunonis iconem apud canonicos cathedralis illius asservatam dicunt, quae eum juvenem canonici vestimentis indutum repraesentat: itemque memorant similem statuam in sacello ipsi dicato, super omnium memoriam erectam. Aiunt etiam Bruni vel Brunonis nomen in aliquibus pervetustis tabulis descriptum haberi, quae in canonicorum archivo asservantur. Addunt praeterea ab ratione minime alienum esse Ingonem, episcopum sanctitate et doctrina praeclarum ⁜ (38) , inter canonicos [Col. 0100C] Ecclesiae suae Brunonem cooptatum voluisse, ut tanquam sidus in ea coruscaret, eximiaeque sapientiae lumina suum in populum effunderet. Jam, ut dictum est supra, primam psalmorum egerat interpretationem, qua quantum in sacris studiis versatus esset, eidem antistiti suo probaverat. Alii autem Brunonem canonicum Senis fuisse propugnant ⁜ (39) , cum ipse eadem in praefatione ad Apocalypsim de se dicat: «Senensibus canonicis, cum quibus et ipse qualiscunque canonicus victitabam, Cantica canticorum, pro ut potui, exposui.» Non ignorant hujusce opinionis assertores, locum hunc aliquos interpretatos, pro victu, quem Brunoni, dum Senis versaretur, canonici illi suppeditarint, non quod revera canonicatum inter [Col. 0100D] ipsos obtinuerit. At hujusmodi interpretationem, ut indecoram nimis tanto viro, rejiciunt plures, nec [Col. 0101A] alium sensum verba illa referre volunt, quam ibi Brunonem ad canonicatum assumptum, conversationem suam canonicis illis omnino conformem reddidisse. Astae enim ut Vercellis, canonici tunc velut monachi intra claustra regulariter vivebant Ecclesiaeque majori plene addicti inserviebant. Senis autem aliis institutis canonici regi poterant, ac proinde verisimile est non diversam ab eis vitae rationem Brunonem suscepisse ⁜ (40) . De Astensi canonicatu Brunoni tradito chronologus Casinensis luculentum testimonium praebet, quod sequitur Ughellius; econtra vero Bollandiani, pro singularibus virtutis et doctrinae meritis, canonicos Senenses Brunonem collegam suum fecisse judicant. Utramque sententiam ita conciliant alii, scilicet quod Bruno reversus [Col. 0101B] in patriam, aliquot annis ibi canonicus fuerit; postea vero fieri potuit ut desiderio vel voto petendi Casinum, Astam relinqueret atque Romam versus proficisceretur. Verum cum Senas venisset, non ut incognitus ultra ei progredi libuit, siquidem Rodulphus Coloniensis illius urbis episcopus, sanctitate, et doctrina commendatissimus et canonici, ex quibus aliqui sodalem forsan et amicum Bononiae habuerant, vel a fama jam celebratum noscerent, collato illi canonicatu, apud se retinere conati sunt; quorum deinde rogatu Bruno Cantica canticorum explanavit. Rem aliter refert Corradius. Inquit enim Brunonem, celebritate insignis pietatis et sapientiae episcopi Senarum commotum eum adiisse. Cum autem ab eo de nonnullis theologicis quaestionibus interrogaretur [Col. 0101C] coram aliquibus ex praecipuis ecclesiasticis viris, non tam elegantiam et doctrinae copiam quam singularem ipsius modestiam et comitatem, admirati, eum licet reluctantem qui aliud perfectionis vitae genus sibi proposuerat, inter majoris Ecclesiae canonicos cooptare voluerunt. Addit etiam ab episcopo Senensi Brunonem sacerdotem ordinatum fuisse, et sex annis canonici dignitatem Senis sustinuisse atque insignia pietatis ac integerrimae vitae specimina dedisse. Neque repugnat aetati, qua asseritur Romam se contulisse Brunonem, si aliquos annos in canonicatu Astensi, alios in Senensi transegisse statuamus, cum major tunc triginta annis, ab episcopali ordinatione, ut superius dictum [Col. 0101D] est, probetur. Opponunt aliqui nullum Senis Brunonem ibi canonicum fuisse exstare documentum, sed nemo ignorat quae quantaque ubique vetustas temporum ac bellorum vicissitudines rapuerint atque destruxerint; cumque adsit ipsius Brunonis testimonium, satis est pro omnibus ejusdem auctoritas. Neque omittenda mihi est canonicorum Senensium erga S. Brunonem a majoribus suis in eos derivata [Col. 0102A] pietas, anniversariaque apud ipsos ejus diei festi, juxta ecclesiasticum ritum, celebritas, quam non nisi ex probatis actis, S. Brunonem in metropolitana ecclesia canonicum fuisse, Romanos pontifices indulsisse supponi potest. His addo spectatissimum atque doctissimum D. Tiberium Burghesium archiepiscopum Senensem, quem diu sospitem Deus illa in sede conservet, nonnullosque etiam ejus Ecclesiae canonicos S. Brunoni devotos hanc recentem operum ejus editionem, vix eis innotuit, sibi comparare voluisse.

Qui patriam et parentes, quos maxime diligimus, reliquerat, ut Casinum peteret, ibique totus spirituali [Col. 0102B] vitae vacaret, a Senensibus retineri non potuit, quin in proposito abdicationis saeculi maneret. Valedixit itaque Bruno episcopo Senensi et canonicis collegis suis aegre ejus discessum ferentibus, et Romam venit SS. apostolorum limina et celebriorum martyrum monumenta pie ac obsequenter salutaturus ⁜ (41) . At neque hic celari potuit Bruno; sed innotuit S. Petro Igneo episcopo Albanensi, et cardinali ⁜ (42) , qui eum apud se hospitari voluit, eique officia omnia praestare non destitit, spectabilis viri praesentia et colloquio devictus. Cum autem Petrus familiariter ageret cum Brunone, et sapientiae amplitudinem moresque sanctissimos in eo magis magisque admiraretur, Gregorio VII, summo pontifici illum commendans, valde utilem Ecclesiae illis praesertim [Col. 0102C] diebus praedicavit, quibus magni sane fluctus Ecclesiam conflictabant.

Desiderio incensus pontifiex visendi Brunonem, ad se accersivit, pluraque collocutus cum eo de statu Ecclesiae ac praecipue de haeresi Berengarii, qui jamdiu catholicum dogma de sacramento altaris penitus evertebat, adeo sapienter et apposite ad refutandum errorem coram pontifice disseruit ut ejus exspectationem singularem longe superaret. Paucis hic recolamus existimationem quam Bruno apud Petrum Igneum, et Gregorium papam tanta doctrina et sanctitate spectabiles sibi conciliavit ⁜ (43) , ut quamvis Romae centum quinquaginta episcopi ad concilium convocati adessent, ipse electus fuit, [Col. 0102D] Hist. eccl., l. LXIX, an. 1079, ut eadem in synodo cum Berengario disceptaret. A Fleurio docemur Albericum monachum Casinensem Brunoni adjunctum fuisse; at nec Binius, nec Ughellius, neque Spondanus de eo mentionem habent.

Mense Februario anni 1079, Gregorius VII Romae [Col. 0103A] concilium habuit in ecclesia S. Salvatoris, cui 150 episcopi interfuere, ex quibus clariores, Henricus patriarcha Aquileiensis, Petrus Igneus Albanensis, Anselmus Lucensis, Landulphus Pisanus, Raynerius Florentinus. Hujus conventus causa praecipua fuit relapsus Berengarii in eamdem haeresim ⁜ (44) , negantis realem Christi praesentiam in Eucharistiae sacramento, propter quam tribus in conciliis jam damnatus fuerat, et modo novis sophismatibus et argumentationibus tueri nitebatur. Berengarium Turonensem Ecclesiae Andegavensis archidiaconum acuminis ingenii insignem et in Peripateticorum schola exercitatissimum scriptores illius aevi fatentur. Hoc cum adversario viri caeteroquin docti, et in divinis litteris ac in theologicis disciplinis versati [Col. 0103B] congredi renuebant, quia in disputationibus non exercitati, dolis et sophismatibus cavillosi hominis, se exponere nolebant ⁜ (45) . Tanti certaminis difficultas Brunonem non expavit, alacriter in arenam descendit, astantibus, non tam pontifice et episcopis, quam clero Romano universo. Longa fuit Brunonem inter et Berengarium concertatio, in qua, cum quidquid subtilius et argutius excogitaverat haeresiarcha refutasset, et feliciter contrivisset, victas ei manus dedit, publice in concilio haeresim suam damnavit, et orthodoxam fidem de sanctissima eucharistia profiteri pollicitus est. Hujusmodi victoria magnam Brunoni peperit gloriam nominisque celebritatem; atque ei pontifex et Patres festivis acclamationibus gratulati sunt, quas facilius est mente concipere [Col. 0103C] quam referre. At Gregorius quanti Brunonem faceret, non solum verbis significavit, sed eo ex tempore sibi proposuit ad episcopatus dignitatem promovere ⁜ (46) .

Ecclesia Signiensis in Campania, vita functo Erasmo pastore suo vacabat. Huic Gregorius pontificatus sui A. V. statuit Brunonem successorem dare, remque cum Petro Igneo cardinali et episcopo Albanensi contulit, ut quem maxime alienum ab honoribus, et Casinensis recessus vehementer cupidum perspexerat, ad onus subeundum adhortaretur. Vix Petrus Igneus Gregorii mentem Brunoni notam [Col. 0103D] fecit, se tanto honore indignum professus est, precibusque et lacrymis eum exoravit, ut pontificem a [Col. 0104A] sententia amoveret, sibique fas esset religiosae vitae quam voverat sub disciplina S. Benedicti se consecrare. Aiebat enim in mundanis curis et sollicitudinibus difficile admodum esse Deo servire, non autem segregatus a saeculo et in solitudine, ubi omnia ad Deum alliciunt plurimaque sunt ad pietatem incitamenta. Quae a viris sanctis aguntur, non nisi sancte probeque fieri censendum est. Jam pontifex Brunonem episcopum designaverat, sed illum quem valde diligebat praecepto compellere renuebat; quare convenit cum episcopo Albanensi, ut secum suum candidatum duceret, et pontificis mandatum ei significaret, quo jusserat ut electioni Signiensis episcopi praeesset. Roma Petrus Igneus et Bruno proficiscuntur, Signiamque sub nocte perveniunt. [Col. 0104B] Secreto episcopus Albanensis advocat canonicos et majores civitatis, eisque sermonem habet de eorum pastore eligendo, multis commendans virum quem mane concionantem audirent, et desiderium pontificis eis manifestavit. Vix dies illuxit, frequentissimus populus ad majus templum B. M. V., totusque clerus advenit. Praemissis igitur consuetis precibus, Bruno suggestum ascendit, tantaque gratia et orationis copia de concordia et pace electionis egit, ut omnes in sui admirationem et gaudium arripuerit. Altera autem die fiunt comitia, in quibus Bruno unanimi consensu, et suffragio episcopus eligitur; sed haec inopinata sui electio adeo animum ejus tristitia affecit ut nocte Signia fugere deliberaverit. Verum quia non hominum sed Dei voluntas erat ut Bruno Ecclesiam illam [Col. 0104C] regendam susciperet, repugnantia ejus portentosis signis victa tandem fuit. De his chronologus Casinensis, et anonymus testimonium praebent. «Talia (ita Leo Ostiensis) dum ad ejus notitiam pervenissent, intempestae noctis silentio, B. Mariae ecclesiam egrediens, fugam arripuit. Itaque dum meditata implere satageret, in quodam trivio virgo quaedam imperiali trabea adornata, cujus facies splendebat sicut sol, illi eminus astitit, quam unde, qualis, quaeve esset, et quo tenderet, requisivisset, illa respondit. Sponsam, quam non bene fugis, me noveris esse. Quapropter, ut ad ecclesiam redeas, ex Dei omnipotentis parte tibi praecipio, et cave ne Dei ulterius velis resistere voluntati: et his dictis disparuit. [Col. 0104D] Perculsus ad haec Bruno, tanto virginis flamine, Deique in sua ordinatione voluntatem advertens, [Col. 0105A] succubuit, et pontificiam cathedram laetantibus omnibus ascendit.» Anonymus vero addit Brunonem post electionem suam, una cum S. cardinali Albanensi, et legatis Signiensibus Romam venisse, quos ut Gregorius coram se habuit, valde laetatus est atque mandatum dedit, ut electus de more sacram ordinationem susciperet. Nova refert idem auctor portenta novasque visiones successivis noctibus Brunoni apparuisse, hanc esse Dei voluntatem confirmantes, ut Ecclesiam Signiensem sibi in sponsam conjungeret; quibus humillime paruit, et episcopus tandem ab ipso pontifice ordinatus est. Ita anonymus scriptor, quem sequitur Corradius. Hic duo sunt adnotanda; primum chronologum Casinensem nihil de Brunonis disputatione cum Berengario, quamvis [Col. 0105B] ab omnibus scriptoribus celebrata, meminisse; alterum errasse in assignanda Urbano II, ejusdem Brunonis assumptione ad episcopatum, non S. Gregorio VII, ut certiora documenta testantur. Haec, aliaque plura, quae chronologus Casinensis omisit, anonymus autem aliique scriptores tradiderunt, satis ostendunt, illum non accuratam historiam de S. Brunone scripsisse.

Ocius quam potuit, Bruno Roma discessit, et Signiam se contulit. Omitto laetitiae significationes omnes, quibus ab universis civibus exceptus est, ut statim virtutum suarum imaginem gestorumque praestantiam oculis subjiciam. Jam a prima aetate [Col. 0105C] monasticae disciplinae se penitus conformaverat eamque semper studiose retinuerat, hac ipsa ergo eximiae sanctitatis exemplar videri poterat. Verum proprias etiam episcopi virtutes Bruno exhibere contendit, de quibus anonymus praeclarum testimonium reddit. «Primum, inquit, juxta mandatum apostolicum (I Tim. III, 2) , irreprehensibilem se in omnibus exhibere coepit, sobrium, castum, humilem, mansuetum, atque benignum. In incessu quoque, in statura, habitu, et in omnibus motibus suis, nullius unquam offendebat aspectum, sed omnes actus, sermonesque suos modesta semper gravitate moderabatur. Erat enim in sermone verax, in judicio justus, in consilio providus, in jubendo [Col. 0105D] discretus, in universa morum honestate praeclarus.» Nocte ac die plurimum temporis orationi vacare in deliciis habuit, quotidie sanctum sacrificium piissime obtulit, SS. Patrum lectionibus mentem excolere, et nihil omittere solitus fuit, quod ad majus gratiae coelestis, et sapientiae incrementum sibi conferret. Cum autem propriae justitiae studio mirificam adimplendi pastoralis muneris sollicitudinem copularet, clericos in primis suos ad optimos mores informabat, populum a vitiis avocare, et ad Christianas virtutes quotidianis concionibus incendere satagebat, et si quid jurgii, aut dissidii oriretur in urbe humanissime componebat. Si vero ad opera charitatis descendam, eum patrem pauperum amantissimum se gessisse dicam, quidquid enim [Col. 0106A] habebat, eis liberaliter suppeditabat, vix necessaria sibi reservans. Haec copiose, ab eodem anonymo scriptore traduntur, ex quibus pauca referam. «Circa vero opera, ait, charitatis atque eleemosynarum, ita erat attentus, ut nihil aliud cogitare videretur. Vestiebat nudos, esurientes alebat, peregrinos hospitio recipiebat, et omnibus pariter indigentibus subvenire curabat.» Pupilli enim, et viduae patrocinium, moerentes, infirmi, derelicti, orphani, calamitatibus oppressi apud Brunonem solatium et levamen inveniebant. Omnia omnibus factus erat qui omnes Christo, ut ait Apostolus, lucrari cupiebat (I Cor. IX, 22) . Verum quia in agro Domini semper spinae, et cardui sunt, qui penitus evelli nequeunt, etiam Ecclesia Signiensis [Col. 0106B] his nocentibus herbis infestabatur, nec omnes optimi cultoris labores ad meliorem frugem revocandas proficiebant. Hos inter flagitiosos homines de grege Brunonis quidam erat Adulphus, Viculi, ut aiunt, comes. Jam saepe peramanter, patris instar, eum episcopus commonefecerat, ut mores suos pessimos corrigeret, ac omnipotentis Dei justitiam formidaret. Sed cum ex his esset, quibus cum bene feceris, pejores fiunt, paternam odio habens admonitionem; eum de medio tollere sceleste deliberavit. Accidit autem quod die quadam Bruno aliquibus eum clericis comitantibus Roma Signiam rediret, et Viculum pertransiens, Adulphus obviam ei se fecit, fictisque blandimentis invitavit, ut suis in aedibus pernoctaret. Gratias egit episcopus, neque a [Col. 0106C] proposito suo removeri potuit, quare scelestus comes videns se illusum, satellitibus suis imperat ut Brunonem et clericos vinctos retineant et in carcerem trudant. Ad majorem angustiam et vexationem positi secum fuere custodes, homines nequam, qui, ut ipse narrat in Exposit. psalmi LIV, pag. 410, livore et rabie contra eum incensi erant, et oculis eorum semper expositus, nihil sine ipsis agere ei licebat. «Cum aliquando, inquit, captus fuissem, mihi quidam ad custodiam dati sunt, qui prae caeteris me odio habebant, et ipsi quidem semper erant mecum, juxta me sedebant, sine quibus nihil agere poteram.» Cum in squalore, omniumque rerum indigentia plures transegisset dies S. [Col. 0106D] praesul, demum sitis ardore vehementer excruciatus, calicem aquae sibi afferri petiit. Fertur aqua, a Brunone benedicitur, cumque eam gustare vellet, vinum reperit; quod portentum his, ac tertio renovatum, ubique praedicari coepit; et ipse Adulphus stupore et timore correptus non solum episcopum suum et clericos in libertatem restituit, sed veniam humillime petiit, quam confestim impetravit. Antequam tamen discederet, comitem admonuit, ut de crimine suo poenitentiam ageret, scelestamque vitam in Christianam commutaret. Haec omnia summopere commendanda de Brunone chronologus Casinensis praetermisit, sed memoriae tradidit historiographus Signiensis. Redux Bruno Signiam ad consueta sui pastoralis officii munera [Col. 0107A] per quam diligenter incumbebat, Deoque gratias agebat, quod in clero pietatem, et in populo bonos mores florere conspiceret. At semper versabat animo dilectam Casini solitudinem, et coenobitis illis invidebat, qui omnibus terrenis curis soluti, toto animo, ad Deum aspirare poterant, ejus deliciis perfrui, et in coelestium rerum contemplatione recreari. Sed antequam huic capiti finem imponamus, nonnulla adnotanda supersunt; primum quidem in propria Signiensi Ecclesia altare B. M. V. dicatum consecravit, repositis in eo multis sanctorum reliquiis. Item aliam consecrationem Capuae habuit sacrae aedis sancti Angeli in Formis, ab Othone abbate Casinensi rogatus, qui in honorem S. Nicolai eam erexerat. Fatentur Bollandiani, antequam [Col. 0108A] Bruno ordinem S. Benedicti ingrederetur, viginti tribus annis Ecclesiam Signiensem administrasse. Idem S. episcopus cum inter praelatos suos domesticos secum haberet Urbanus II, anno D. I. 1089, VIII Id. Julii, ind. XII subscripsit constitutioni ejusdem pontificis, qua clero et populo Velitrensi omnes usus et privilegia confirmavit ⁜ (47) . Hujus pontificii diplomatas apographum exstat in archivo Ecclesiae Velitrensis, cujus mihi copiam fecit clarissimus praesul Stephanus Borgia S. congreg. de Propaganda fide a Secretis, modo S. R. E. cardinalis meritissimus. Speciosa est S. Brunonis subscriptio, quae ita se habet; ejusdemque characteris forma exhibetur.

[Col. 0107B] Post triennium pridie Non. Septemb. S. Bruno adfuit assistens episcopus eidem Urbano II, in sacramento ecclesiae Cavensis monasterii S. Benedicti, et ex mandato pontificis sacrum fecit sacellum privatum abbatis, ut habetur ex Muratorio, tom. VI, Italicor. scriptor. p. 238, et pag. 240.

Valedixit Bruno Ecclesiae suae, et institutum S. Benedicti in Casinensi monasterio amplexus est. Sed quomodo, et quando, vitae ejus scriptores non conveniunt. Petrus enim Diaconus, qui gesta S. antistitis in episcopatu prorsus omisit ⁜ (48) , verbo vix facto de ejus ordinatione, statim cum Signia profectum dicit cum paucis civibus, sui episcopi [Col. 0107C] voluntatem omnino ignorantibus, et Casinum se contulisse. Quo anno ad monachos Casinenses Bruno transierit chronologus Casinensis non adnotavit, sed tantum memoriae tradidit Brunonem vehementer flagitantem ab abbate Oderisio inter monachos cooptatum fuisse, apostolica sede penitus inconsulta. Rem aliter describit anonymus, et sub pontifice Paschali II id contigisse affirmat. Ait enim quod, cum Bruno graviter decumberet in Apulia, quo Paschalis secum duxerat, suum ei desiderium aperuit se instituto S. Benedicti devovendi in Casinensi solitudine, nec aliud sibi gratius futurum quam quod hujusmodi sibi daretur facultas, si convaluisset. Paschalis [Col. 0108B] ergo pontifex, ne ex tristitia Brunonis infirmitas augeretur, votis ejus annuit, dummodo tamen proximus ei semper foret, et in omnibus negotiis, si oporteret, ei praesto esset. Paschalis Romanus pontifex creatus fuit anno 1099. Post sexennium scilicet an. 1105, mense Januario Bruno episcopus Signiensis subscriptus apparet in documento membranaceo, quod exstat in archivo Casinensi, ediditque Erasmus Gattula in Access. ad Histor. Casin. part. I, p. 222, in quo legitur quod Robertus Calatianorum comes per manus D. Brunonis episcopi Signiensis concessit Oderisio abbati Casinensi, partim dono et partim numerata pecunia, urbem Pontis Corvi, qui etiam praesens fuit pretii solutioni. Sub fine ergo anni 1105, vel initio sequentis anni 1106, assumptio monasticae [Col. 0108C] professionis Brunonis collocari debet; nam eodem anno in Gallias cum Boamundo Antiochiae principe a Paschali missus fuit, ut infra dicemus. Cum autem ope divina, valetudinem Bruno recuperasset, et beneplacitum apostolicum obtinuisset, Casinum se contulit, atque, ut refert anonymus, «tam ab abbate Oderisio, qui tunc monasterio eidem praeerat, quam ab universis ejusdem Ecclesiae fratribus honorifice valde susceptus est; ibique secundum S. Benedicti Regulam facta professione, habitum religionis accepit.» Petro autem Diacono narranti querelas Signiensium, apud Paschalem pontificem, quod sine pastore relicti fuissent, quodque ille strenuos a suo [Col. 0109A] latere misisset viros, qui apostolicae sedis nomine Brunoni praeciperent ut suam ad Ecclesiam rediret, eumque redarguerent quod absque pontificio assensu episcopatus administrationem deseruisset, consentire nequimus. Quomodo enim supponi potest quod Bruno, sacris in sanctionibus versatissimus, qui non minorem cum doctrina sanctitatem copulabat, inconsulto Romano pontifice Ecclesiam sponsam suam relinqueret, quod profecto ei vetitum erat, et gregem sibi commissum nulli custodiendum committeret? Cum igitur doctrinae magis et sanctitati Brunonis anonymi auctoritas hoc in facto consentanea videatur, eum potius, quam Petrum Diaconum sequendum ducimus ⁜ (49) . Interim monachorum omnium oculi in Brunomem conversi eximiam [Col. 0109B] ejus admirabantur charitalem, assiduum orationis studium, profundam cum sapientia humilitatem, totaque domus odore sanctitatis Brunonis perfundebatur.

«Exacto quinquennio (verbis utar Erasmi Gattulae) ut simplex monachus, defuncto Othone, qui Oderisio in praelatione successerat, S. Bruno de communi fratrum consilio eligitur in abbatem.» Vix hujusmodi electio Romae innotuit, Paschalis Casinum adivit, atque in conventu fratrum, non solum celeberrimi illius coenobii regimen Brunoni merito delatum dixit; sed eum etiam dignum habere, ut sibi in apostolicam sedem succederet; uti Petrus Diaconus testatus est. Quis haec crederet, si Bruno, inscio pontifice, Signiensem Ecclesiam reliquisset? Magna ergo pontifex in Brunonem ferebatur existimatione; [Col. 0109C] quare frequenter ad se accersebat, ut vel graviora Ecclesiae universae negotia secum consuleret, vel aliquid ei agendum mandaret. Haec commemoranda erant, ut, si dissensiones aliquae posteriori tempore inter utrumque ortae recenseantur, quemadmodum olim fuisse inter Stephanum papam, et Cyprianum, omnibus constat eas non ex mala animi affectione, sed ex adversis circumstantiis originem habuisse dicamus. Dei causam uterque agere contendebat, sed non eodem modo pro ea certabat. Paschalis enim pastor Christiani gregis universi pacem et unitatem, ne schisma aliud fieret, prae oculis habebat; Ecclesiae autem Romanae jura, et episcopatus immunitatem a laica potestate Bruno asserere atque tueri satagebat.

[Col. 0109D] Dum igitur S. Bruno praesul monasterium Casinense gubernaret, praeter regularem observantiam, cujus semper verbo et exemplo exactor vigilantissimus fuit, ditiones bonaque illius nonnulla, ut tradit [Col. 0110A] Petrus Diaconus, a quibusdam comitibus Aquinatibus usurpata, armis Roberti principis Capuani vindicavit, aliaque ex largitione episcopi Triventini acquisita monasterio adjunxit, nec quidquam reliqui fecit, quin ad majus sanctitatis studium vimque reddituum conduceret. Hoc docent monumenta, quae per annorum seriem commemorabo. Anno enim 1108, Ottho, Walterii filius jurat clientelam, vulgo homagium, et ligiam servitutem Brunoni, ut Casinensi praesuli, et monachis pro castro Pescii Constantii, cujus possessio ei tributa fuit. Eodem anno Landulphus Pandulphi Teani comitis filius, Brunone Casinum moderante, Castella, et possessiones monasterio donavit, quorum largitiones in membranis descriptas archivum Casinense possidet, ac inter [Col. 0110B] edita documenta a praelaudato Erasmo Gattula reperiuntur. His addam acquisitionem alteram a monachis Casinensibus factam sub eodem Brunone abbate mense Januario an. 1109 cum Robertus Castri Limosiani dominus Ecclesiam S. Illuminatae Pescii majoris jure haereditario possideret, eam cum omnibus ejus juribus eidem monasterio cessit. Eo etiam tempore cum Triverni episcopus Joannes Celsus super eamdem Ecclesiam jura aliqua haberet, canonicis suis annuentibus, libere eis renuntiavit «ob fraternum amorem venerabilis pontificis et abbatis Bruni.» Hoc chirographum item publicavit Gattula in Histor. Casin. p. 421, fuitque munitum duobus sigillis, episcopi scilicet et comitis, ut modo etiam inspicitur. Tandem adeo increbuerat opinio [Col. 0110C] sanctitatis Brunonis, et monachorum Casinensium, ut idem Rogerius dux Apuliae parentis sui pietatem erga S. Benedictum ejusque alumnos imitatus, Brunoni praesuli et monachis possessionem mentis Casini confirmavit, renuntiavitque proprietati, «quam habere solebamus, ita diploma, de peculibus S. Benedicti, sicuti de camera abbatis, et de cellario, et de infirmario fratrum, quae scilicet proprietas nobis pertinebat in honore montis Gargani.» Item Rogerius dux eodem in diplomate, quod D. Joan. Bapt. Federicius archivi Casinensis praeses, autographum non sine maximo labore plurimas inter membranas reperit, asseruit facultatem alias concessam «sospitandi, et pascendi greges omnes monasterii, ab [Col. 0110D] ecclesia, quae dicitur Passari, usque ad Salpitanum pontem . . . . Et iterum usque ad mare. Dat. Capuae A. D. J. 1110. Ducat. Dog. 24 mense Nov. Indict. IV.» Hujusmodi diploma, quod nos vidimus, et sigillo plumbeo munitum est, Gattulae diligentiam [Col. 0111A] effugit. Ex his igitur patet quod et si S. Bruno non nisi tribus annis, et decem mensibus Casinense monasterium rexerit, attamen valde redditus ejus dominationemque amplificavit, ut de eo maxime meritum S. Brunonem ipsimet monachi fateantur. Eo tempore, quo Bruno Casinum incolebat, cum legationes aliquas obierit, in sequenti capite de his agendum erit.

Qui S. Gregorio VII, acceptissimus fuerat, nec minorem gratiam sibi comparaverat apud Urbanum II, Victoris III successorem, in Paschalis etiam II benevolentia et consuetudine totum fuisse videbimus. Primum de itinere Brunonis in Gallias [Col. 0111B] verba faciam, deinde de legationibus, quas Paschalis nomine perfunctus est. Postquam Urbanus res ecclesiasticas, exstincto Guiberti schismate, in Italia composuerat, in Gallias se conferre deliberavit anno 1095, ubi plurima ejus praesentiam et auctoritatem requirebant. Ex Italis episcopis Daimbertum Pisanum, et Brunonem Signiensem secum assumpsit, eisque omnibus in negotiis usus est, et sine ipsis nihil agere consuevit; tanti enim eorum fidem et prudentiam faciebat. Claramontii Urbanus concilium indixerat, cui ipse praefuit, atque in eo sancitis triginta duobus canonibus pro restauranda ecclesiastica disciplina, actum est de bello contra Saracenos, sanctam urbem Jerusalem occupantes, et in Christi fideles omni crudelitate saevientes, crucis [Col. 0111C] signum dabatur his, qui parati in Orientem proficisci, Christianae militiae ascribebantur, ut loca sancta ex barbarorum manibus eriperent, religionem, cultumque restaurarent, et a servitute infinitum animarum numerum liberarent. Hoc initium fuit celeberrimarum expeditionum Christianorum principum contra Turcas, quorum primi Ugo magnus Philippi Francorum regis frater, Gottefridus Bullionius, Boamundus Nortmannus, Raymundus Tolosanus comes, qui plures alios principes ad idem facinus perficiendum excitarunt. Cum Claramontii multum Urbanus profecisset, Turonem divertit, ibique pariter, eadem pro causa, concilium habuit, quo absoluto, insignem monasterii illius ecclesiam [Col. 0112A] consecravit. Lugdunensi, Pisano, et Signiensi episcopis assistentibus, similique sacramento templum Cluniacensis coenobii decoravit; ubi adhuc, teste clariss. Jacobo Sirmundo, exstat monumentum referens internum infirmorum sacellum a Brunone Signiensi episcopo consecratum. His aliisque in Gallia peractis, Urbanus Romanum iter aggressus Brunonis rogatu, Astam divertit, ibique majus urbis illius templum solemni ritu dedicavit, anno, ut ferunt, 1096. Sacrae hujus caeremoniae memoria legitur in marmore super majorem ecclesiae januam posito.

A. M. D. G. DEIPARAE IN COELUM ASSUMPTAE URBANUS II. PONT. MAX. [Col. 0112B] S. BRUNONE SIGNIENSI EPISCOPO PEREGRINATIONIS COMITE ET IN HAC OLIM CATHEDRALI CANONICO INTERCEDENTE BASILICAM ISTAM NOVA STRUCTURA IN VETERI LOCO AEDIFICATAM DEDICAVIT.

Veniam modo ad legationes, quas Bruno Paschalis II, nomine obivit; et prima quidem fuit in Gallias Boamundum Antiochiae principem sociatus ⁜ (50) . Is a Saracenis captus voverat, si a vinculis evasisset, se ad S. Leonardi sepulcrum, quod Nobiliaci in Lemovicibus erat, religionis causa profecturum. Voti compos factus Boamundus Romam venit, rogavitque pontificem, ut virum aliquem dignitate et prudentia praestantem secum in Gallias mitteret. Ad hoc opus [Col. 0112C] Casino accersitur Bruno, cui etiam a pontifice injungitur, ut apud Pictavos concilium advocet, eique apostolicae sedis legatus praesit. Roma Bruno et Boamundus discedunt, et primum Nobiliacum petunt; ubi Antiochiae princeps S. Leonardo liberatori suo gratias egit, et argentea vincula, quibus constrictus fuerat, ad ejus aram appendit ⁜ (51) . Proficiscuntur deinde Pictavium ubi VII Kal. Jul. anno 1106, celebratur concilium Pictaviense II, praesente Boamundo, quod a Sugerio, qui adfuit, plenum et celebre appellatur ⁜ (52) . Publicatis aliquibus sanctionibus, tanta eloquentia de subsidiis in terram sanctam deferendis locutus est Bruno pontificius legatus, ut Gallorum plurimi armis instructi in Orientem [Col. 0113A] migrarint; alii magnam vim auri suppeditarint. His absolutis, magnoque sibi in Galliis nomine comparato, in Italiam redux Bruno, probataque a pontifice ejus legatione, aegre facultatem obtinuit ad pristinam Casini solitudinem remeandi. At perbrevi tempore ea frui licuit; quod Paschalis iturus Beneventum ad concilium celebrandum, cum Casinum advenisset, Brunonem secum habere voluit. Hac in synodo plura optime constituta sunt, inter quae illud praecipuum, quod vetitum fuit ecclesiasticis viris pretiosas et saeculares vestes deferre, atque anathema dictum contra Simoniacos, eosque quia laicorum manibus investituras sacerdotiorum acciperent. Cum tantis in negotiis Paschalis pontifex Brunonis dexteritatem, summamque prudentiam expertus esset, [Col. 0113B] legationem alteram in Siciliam ei obeundam dedit. Rogerius Siculorum princeps erat, qui Saracenos ab ea insula maxima virtute depulerat, Ecclesias ubique, cultumque Christianae religionis restituerat. Ille ergo, sive legatum S. R. E. postulasset, sive Paschalis plura illis in Ecclesiis corrigenda et restauranda nosceret, rem tanti momenti optime versuram censuit, si Brunoni operam committeret. Neque eum fefellit opinio, cum Bruno provinciam omnem perlustrans, malas herbas concidit, vitia scilicet, pravasque consuetudines extirpavit, sanctiones canonicas clericis, et presbyteris observandas indixit, templorum sanctitati, sacrorumque nitori prospexit, omnia tandem feliciter exploravit, quibusque Dei cultus, sacerdotum exemplaris virtus, [Col. 0113C] populorumque religio magis magisque floreret ac coruscaret. Sed non ad haec solum restauranda Bruno legatus missus fuerat, verum etiam ut Siculos ad sacrum bellum contra Machumetanos excitaret, ampla subsidia ab his obtineret, et Rogerium ipsum ad iter Hierosolymitanum, pro Christiani nominis gloria suscipiendum incenderet. Ab hac legatione expeditus Bruno Romam revertitur, deinde Casinum, ubi a monachis suis, quibus praeerat, maxima cum laetitia exceptus fuit. Quia vero alia S. abbati, et episcopo parabantur, de quibus diversa futura erat hominum opinio, mirabili coelum portento sanctitatem ejus comprobavit. Solemni ritu in pago vallis frigidae agebat Bruno consecrationem Ecclesiae Deo, et in honorem D. Thomae apostoli dicatae; [Col. 0113D] cum mulier a maligno spiritu miris modis vexata ei exhibetur, et enixis precibus eum circumstantes deprecantur, ut misericordia motus illam liberaret. Paululum oravit S. episcopus, dein praecepit ut obsessa aquam biberet, qua manus suas in ritus actione abluerat: quod mox ut actum est, mulier coram omnibus a daemone liberatur. Actae sunt Deo publicae grates, et nemo fuit qui Brunonis patrocinium sibi non imploraret, cum supernis ornatum muneribus inspiceret. Hoc insigne portentum ad perpetuam ejus memoriam in sacello majoris Ecclesiae Signiensis S. Brunoni episcopo dicato depictum conspicitur.

Quibus ignoti minime sunt cardinalis Baronius, Spondanus, Petrus de Marca, Natalis Alexander, cardinalis Norisius, de ecclesiastica historia optime meriti, necessarium non videbitur, ut cum mihi agendum sit de investituris ob discrepantiam ortam inter Paschalem II pontificem, et Brunonem Signinum episcopum, quaestionem ab initio exordiar. Satis erit commemorare privilegium a Paschali II Henrico V imperatori non sponte, sed ex vi et metu gravissimo datum, quo ei indulsit signa aliqua possessionis bonorum temporalium tradere iis qui ad sacra Ecclesiae ministeria assumpti forent. Cum ecclesiastica disciplina, a veteribus conciliis constituta [Col. 0114B] et a recentioribus sanctionibus confirmata, Paschalis concessioni adversaretur, diversa prodiit de eadem opinio. Aliqui servandas canonicas leges dixerunt; aliis placuit in casu Paschalis privilegium defendere. Primos inter delatus fuit Bruno tunc monasterii Casinensis abbas, et Signinus episcopus, cujus sanctitas, summaque in agendo prudentia non leviter obumbrata remaneret, nisi rerum veritas a suppositis factis eruta in lucem proferatur. Non enim imitabor Matthaeum Lauretum, Malabailem, Ughellium, Ferrarium, Corradium, aliosque, qui Brunonis gesta scribentes, hanc controversiam penitus omiserunt. Optimo Brunonis nomini est consulendum, diluendaeque ac propulsandae criminationes contra eum illatae. Ne prolixior tamen opportunitate causae fiam, [Col. 0114C] ad tria capita eam revocabo. Primam vellicandi Brunonis rationem desumunt criminatores ex Petro diacono Casinensi, quod ille lib. IV Chronic. Casinen., cap. 33, scripsit Brunonem querelam apud Paschalem movisse de privilegio Henrico concesso, utque rescinderet acerbis verbis cum pontifice usum fuisse. Secundo S. episcopum aggrediuntur, quod illud privilegium haeresim continere dixit. Tertio incusant, quod per eum adeo hujusmodi exarsit disputatio, ut Paschalis a pontificia sede dejici metuerit.

Non vereor statim asserere primam accusationem flocci faciendam; cum Petrus Diaconus supponit quidem Brunonem ante concilium a Paschali celebratum Casino Romam venisse; sed oppositum evincitur [Col. 0114D] ex epistolis quas scripsit Petro episcopo Portuensi, S. R. E. cardinalibus, et ipsi Paschali pontifici, jam a Baronio et ab aliis editis, quas et nos in secundo volumine edituri sumus. Si enim Bruno vel ante, vel post Paschalis reditum in urbem Romae fuisset, quid opus erat, ut quae de investituris Henrico concessis sentiebat, litteris traderet, cum ipse coram persequi rem potuisset? Revera colloquium illud a Petro Diacono relatum iisdem verbis in epistola Brunonis ad Paschalem exprimitur. Primo sane loco suorum refutat inimicorum calumniam, quod pontificem non diligeret, quodque de eo male loqueretur: deinde rationem reddit, cur laesam Ecclesiam ex indulti concessione censeret, et illud omnino [Col. 0115A] revocandum et eliminandum diceret. Hujusmodi testimonium penitus evertit eminentissimus Baronius, qui tom. XII, edit. Rom., an. 1607, sub anno 1111, pag. 83, haec habet. «At ista, quae de mutua allocutione Bruni, sive Brunonis cum Paschale affirmat Petrus Diaconus Casinensis esse transacta potius litteris quam eo praesente tractata fuere. Nam ipsae S. Bruni totidem verbis ad Paschalem datae, eaedemque prolixiores exstant litterae, una cum aliis ipsius litteris eodem argumento tunc datis ad episcopum Portuensem, quas ambas ex Casinensi bibliotheca depromptas, hic todidem verbis reddere, et dicta repetere non pigebit.» Mirabitur non nemo quod Natalis Alexander, quamvis accuratus scriptor, non Annalium ecclesiasticorum parentem; sed Petrum [Col. 0115B] Diaconum hac in narratione secutus sit, et epistolam ad Pascalem scriptam pro sermone cum eo habito produxerit ⁜ (53) . Cardinali tamen Baronio plene consensit clarissimus D. Remigius Ceillerius in Histor. generali auctorum sac. volum. XXI, pag. 101, edit. Paris., cujus verba sunt ista. «.II était encore à Mont-Casin (Brunon) en 1111, lorsque l'empereur Henri contraignit le pape Pascal II de lui accorder le droit d'investiture. Tous les cardinaux qui avaient été faits prisonniers avec le pape désaprouvèrent sa conduite. Brunon en témoigna luimême son mécontentement. On le fit passer auprès du pape pour le principal moteur du trouble excité dans Rome à cette occasion, Brunon en écrivit au pape et à Pierre, évèque de Porto, qui avait souscrit [Col. 0115C] la concession faite à l'empereur; mais ses lettres n'apaisèrent point Pascal,» etc. Concordia igitur Ceillerii cum Baronio pluris habenda est, quam Petri Diaconi narratiuncula, quae de suppositione evincitur, et inferius etiam magis magisque apparebit. Aliud sane est superiorem aliquo de lapsu [Col. 0116A] commonere, aliud coram provocare, ejusque dignitati injuriam facere. Primum licet, si modeste et temperanter fiat; alterum omnino est improbandum. Ex quo igitur superiores pontifices, et concilia investituras, pravumque earum usum damnaverant, qui se his noviter concessis, idem periculum agnoscentes, opponebant, Ecclesiae jura, et pontificias sanctiones tuebantur; adeoque criminandus non est Bruno, si de his fuerit, cum causam bonam, et sanctam, illisque temporibus necessariam egerit ⁜ (54) . Nescio tamen cur aliquibus praecipuus damnandi privilegii auctor Bruno visus fuerit; nisi fortasse, quod caeteris contradicentibus sanctitate et doctrina praefulgeret ⁜ (55) ; ideoque maximi haberetur sententia ejus. Celebres etiam hac in controversia fuere [Col. 0116B] Joannes Tusculanus, Joannes Vercellensis, Robertus Parisiensis, et Gaula Reginus episcopi, qui palam investiturarum concessionem reprobarunt. Caeterum «vix pontifex urbem regressus est, statim (eodem Petro diacono narrante), in Romana Ecclesia scandala dissensionum, et schismatum oriri coeperunt ⁜ (56) ;» quorum motor, aut incensor Bruno absens, et Casini commorans dici nequit; sed diversum partium studium, et diversa de privilegio opinio excitavit.

Alterum accusationis caput contra S. Brunonem, scilicet quod privilegium illud Paschalis haeresim dixerit, non minus facile quam superius a me refellitur. Inspiciamus litteras quas scripsit, volvamus acta conciliaria, ex his quid senserit, quid egerit, constabit ⁜ (57) . In epistola ad Paschalem, primum [Col. 0116C] ejus constitutionem memorat, qua damnat, et a fidelium communione separat omnes illos clericos, quicunque de manu laici investituras suscipiunt, et quicunque eis manu imponunt. Deinde his prosequitur. «Haec namque constitutio apostolorum ⁜ (58) , et tua sancta est, catholica est, cui quicunque contradicit, [Col. 0117A] catholicus non est. Illi enim solum catholici, qui catholicae fidei et doctrinae non contradicunt. Sicut e contra sunt haeretici, qui catholicae fidei et doctrinae obstinato animo contradicunt.» Nonne haec omnium est orthodoxorum doctrina, errorem in fide, et contumaciam in voluntate, haeresim constituere? Quid aliud, nisi hoc docuit S. Bruno? Sed ut probe haec intelligantur, calamitosa illa tempora memoriae sunt revocanda. Non unum erat Guiberti schisma, quod vastaret Ecclesiam, sed clericorum incontinentia, Simonia, bonorum ecclesiasticorum usurpatio et potentum tyrannica dominatio, omnia penitus subvertebant. Hisce malis, quibus Ecclesia laborabat, addebatur quod nonnulli, ut ipse Bruno ait in epistola ad Petrum episcopum Portuensem, [Col. 0117B] imprudenter defendere investituras conabantur, quamvis eas anathemate perculsas non ignorarent. Cum ergo investiturae Simoniacis, incontinentibus, usurpatoribus, nefandisque clericis ostium ad omne scelus aperireut, concessionem illam, seu privilegium Bruno hoc in sensu haeresim appellavit. Non inficiamur proprie haeresim vocari non posse, nisi dissensum ab aliquo dogmate fidei, cum pertinacia in eodem dissensu, sed improprie, et quasi per similitudinem sit reus haeresis, qui Ecclesiam lacerat aut lacerare permittit. Audiatur cardinalis Baronius ad an. 1112, quid in casu Paschalis II, scripsit. «Non est haeresis, inquit, ipsas investituras concedere, quod unum Paschalis II fecit. Sed haeresis id est, cum id sit falsum dogma, bonis moribus, et [Col. 0117C] sacris Patrum testimoniis repugnans, in Ecclesiam introducere.» Praeiverat hac in sententia Joannes Lugdunensis archiepiscopus in epistola ad Daimbertum Senonensem archiepiscopum, quae est Ep. 233 ad Henricum abbatem Angeriacensem. Haec Joannes: «Et licet exteriores investituras per laicos factas non satis proprie haeresis nomine censeamus; sentire, et fieri debere, indubitata haeresis est.» Ivonis vero consensus ex his constat: «De investituris Ecclesiarum, inquit, quas laici faciunt, sententiam praecedentium Gregorii, et Urbani, quantum in me est, laudo et confirmo. Quocunque autem nomine talis pervasio proprie vocetur, eorum sententiam, qui investituras laicorum defendere volunt [Col. 0118A] schismaticam dico. Nec ista contra dominum papam dico, quia quibusdam litteris mihi scripsit se coactum fecisse, quod fecit, et adhuc prohibere quod prohibuit.» In his certe sensibus memoratum privilegium haeresim appellavit Bruno, cui bene comperta erat vis Paschali pontifici illata, ut indultum illud relaxaret; nec voluntate, nec mala doctrina peccavit Paschalis, sed concidit animo, ubi tot tantasque calamitates sibi suisque imminere videbat.

Deceptos vero illos historiographos puto, qui cum non omnes, aut saltem praecipuos hujus aevi scriptores exploraverint, alicui minus tuto credentes, tradiderunt Brunonem in concilio Romano, atque in eo, ipso Paschale praeside, dum coetus Patrum universus exsultabat quod pontifex privilegium resciderat, [Col. 0118B] atque damnationis sententiam in illud pronuntiaverat, continere se non potuisse, quin iterum elata voce privilegium haeresim diceret; hoc purum putumque commentum ostendo. Duo concilia pro investiturarum damnatione Romae Paschalis celebravit. Primum fuit anno 1112, alterum anno 1116. In primo equidem factum illud profecto non contigit, quippe Wilelmus Malmesburiensis refert Joannem episcopum Tusculanum, et Brunonem Signiensem, quamvis Romae essent, illa die, qua facta est privilegii damnatio, absentes a concilio fuisse, sed altera, in qua lecta fuit proscriptionis sententia, cui consenserunt omnes, quamque laudarunt ⁜ (59) . Ita ad hoc concilium Severinus Binius adnotavit ⁜ (60) . Idem confirmatur ex codice Andegavensi, cujus verba [Col. 0118C] Stephanus Baluzius in addit. ad Petrum de Marca lib. VII, cap. 20, et cardinalis Norisius in Hist. Investit. col. 448, retulerunt. Haec sunt: «Bruno Signinus, et Joannes Tusculanus episcopi cum essent illa die Romae, concilio non interfuerunt; qui postea lecta damnatione privilegii, consenserunt et laudaverunt.» In secunda ergo synodo an. 1116 Paschalis iterum de male facto suo confessionem habuit, et privilegii proscriptionem hac allocutione confirmavit. «Postquam Dominus de servo suo fecit, quod voluit, et me, populumque Romanum tradidit in manus regis, videbam quotidie fieri rapinas, et incendia, caedes, et adulteria. Haec, et hujusmodi mala cupiebam avertere ab Ecclesia, et populo Dei; et quod [Col. 0119A] feci, pro liberatione populi Dei feci. Feci autem ut homo, qui pulvis sum et cinis. Fateor me male egisse; sed rogo vos omnes, rogate pro me apud Deum, ut indulgeat mihi. Illud autem malum scriptum, quod in tentoriis factum est, quod pro pravitate sui pravilegium dicitur, condemno sub perpetuo anathemate ut nullius unquam sit bonae memoriae, et rogo vos, ut idem faciatis. Tunc ab omnibus conclamatum est: Fiat, fiat.» Post haec pontificis dicta, narrat abbas Uspergensis, Brunonem elata voce dixisse: «Gratias agamus omnipotenti Deo, quod dominum papam Paschalem, qui praesenti concilio praesidet, audivimus proprio ore damnantem privilegium illud quod haeresim continebat.» Verum quis aequus judex rem tanti momenti unius Uspergensis [Col. 0119B] testimonio satis tutam censebit, cum altum silentium de ea sit apud Sugerium abbatem, qui concilio interfuit, atque de eo integram lucubravit historiam? Quid si ipse cardinalis Baronius de illo Brunonis sermone nihil prorsus memorat? Recens et quidem relatam Paschalis retractationem, sive palinodiam, sed postea subjicit. «In alio Codice Vaticano, cum quo supradicta concordant, additur. Tunc surgentibus ex consessu Patribus, gratiae Deo et pontifici actae sunt, quia patefacta liquidius veritate, de medio sublata est scandali, et dissensionis occasio. Et consenserunt duodecim archiepiscopi, centum et quatuordecim episcopi, et quindecim presbyteri cardinales, et octo diaconi cardinales, qui omnes in damnatione ejusdem privilegii consenserunt, cum [Col. 0119C] abbatibus, et innumerabili multitudine tum clericorum, cum laicorum.» Vid. tom. VII, edit. Vatic., an. 1607, pag. 93. Ratio etiam persuadet, nonnisi commentum narrationem Uspergensis habendam esse; nam si aliquid adversi in Paschalem Bruno fovisset, opportunitas ipsi venerat alloquendi quae libuisset in prima synodo; cui, ut diximus, consulto cum Joanne episcopo Tusculano interesse noluit, ne Paschali, quemadmodum censet cardinalis Norisius, ejus praesentia molesta foret, neve petentibus privilegii abrogationem animos addere videretur. Omitto narrationis reliquam partem, quod ea nullo satis firmo fundamento innitatur, et eximiae Brunonis virtuti, et obsequio in Paschalem pontificem omnino repugnet. Non latet Uspergensem a pluribus scriptorem [Col. 0119D] dubiae fidei haberi. Consule Natalem Alexandrum in cit. art. 11. Cum ergo nihil solidum, nihil probatae auctoritatis ab adversariis afferatur, corruit omnino secunda accusatio; idemque de tertia, ad quam diluendam accedimus, conficere speramus.

Quaestio est utrum Bruno suis sermonibus, aut litteris adeo Paschalem de dato privilegio redargueret, ac instaret pro ejus abrogatione, ut timore perculsus dixerit pontifex, referente Petro Diacono: «Si non acceleravero ei tollere abbatiam, futurum est, ut ipse suis argumentationibus Romanum mihi tollat pontificatum.» Facti hujus historiam astruit [Col. 0120A] idem chronologus, docens Paschalem misisse Leonem cardinalem Ostiensem cum epistola ad monachos Casinenses, quibus praecipiebat, ut alium sibi in abbatem eligerent, et ut Bruno illo solutus regimine ad gubernandam Signinam Ecclesiam rediret. Multo aliter de retinendo, aut renuntiando a Paschale pontificatu memoriae prodiderunt duo coaevi scriptores Galli, quos cardinalis Norisius loc. cit., p 443, celebres vocat, nempe Hildebertus episcopus Cenomanensis, et Sugerius abbas. Ab urbe Terracina, ubi ad fugiendos Romanos tumultus Paschalis morabatur, sub die 5 Julii an. 1111, ad Joannem Tusculanum, et Joannem Vercellensem scripserat: «Pro salute animae nostrae cogitamus, et commissum, quod pro fratribus, et filiis, pro excidio Urbis, et [Col. 0120B] universae Ecclesiae fecimus, emendare curabimus; ut quod terreni in me est quoque correxisse ostendatur Ecclesiae.» Tradit itaque Sugerius in Vita Ludovici Grossi Paschalem facti sui poenitentem revera pontificatum dimisisse, et compositis pridem, ut potuit, Romae rebus, in eremum se recepisse. «Cui certum facto, ita Sugerius, dedit papa experimentum, quod cum fratres, Ecclesiae columnas ad tuitionem, et Ecclesiae reparationem quomodocunque solvi fecisset, pacemque Ecclesiae qualemcunque reformasset, ad eremum solitudinis confugit, moramque ibi perpetuam fecisset, si universalis Ecclesiae, et Romanorum violentia coactum non reduxisset ⁜ (61) .» Hildebertus autem adnotat solitudinis recessum, quem sibi elegit; «renuntians, inquit, [Col. 0120C] domo, patriae, rebus, officio, mortificandus in carne Pontianam insulam commigravit.» Addit praeterea idem auctor, quod Paschalis jugibus precibus, et lacrymis cardinalium, universique populi Romani victus, apostolicae sedis gubernacula iterum assumpsit, et concilium proximo anno Romae habendum indixit. Fuit equidem illud, ut supra dixi, an. 1112 celebratum. In hoc tanto scriptorum conflictu cui major fides praestanda sit, ad examen revocabimus. Et quidem primo Petrum Diaconum persaepe in omissionem, et suppositionem multarum rerum incidisse, jam adnotavimus. Secundo quae narrat de timore Paschalis amittendi pontificatum, quod Bruno montis Casini abbas ei adversaretur, suisque argumentationibus animos a se alienare niteretur, nimis [Col. 0120D] absona sunt, et Paschali ipsi, et Brunoni injuriosa. Primo enim constat nihil ineptius objici posse. Quid? si Paschalis timebat Brunonem abbatem Casinensem suis argumentationibus sibi pontificatum abrepturum; num easdem spernere potuisset, ipso ad Ecclesiam Signiensem episcopo reverso? Num mutatio loci Brunonis argumenta immutabat? Paschalem etiam offendunt, quasi de amore et obedientia universalis Ecclesiae, quae eum verum pontificem agnoscebat, dubitaret, et alias privilegium, dissensionis causam, revocare non posset. Brunoni etiam spectabilis sanctitatis, et meriti viro, praeclarisque muneribus functo valde detrahunt; quod a [Col. 0121A] fide Paschali data, sicut ei scripserat: «Nullum alium, te vivente, pontificem habere volo,» eum defecturum ostendant. Econtra vero Sugerii, et Hildeberti scripta, ut sincera communiter admittuntur, et quae de Paschali hoc indiscrimine referunt, nihil continent, quod summae virtuti ejus non conveniat; quinimo majorem ei venerationem conciliat ejus voluntaria dimissio ⁜ (62) . Nam cum dicant, quod Paschalis ob pacem et concordiam fidelium, ob moerorem traditae Henrico concessionis, facti sui poenitens de renuntiando pontificatu cogitaverit, et re etiam perfecerit, de insigni quodam, et perraro magnanimitatis experimento testimonium praebent, totaque in posteritate eum commendabilem reddunt. Hildeberti et Sugerii relatio de dimissione Paschalis [Col. 0121B] Romani pontificatus a Gottefrido Viterbiensi Chron. p. XVII, his carminibus confirmatur, apud card. Norisium pag. 446, editis; idemque ait in concilio Romano an. 1112, Paschalem eam reiterasse.

Papa dolens lamenta movet, totumque per orbem

Ecclesiam sua charta vocat properanter ad Urbem, Haec ubi consedit Caesaris acta dedit.

Tunc ait: o Patres, a Caesare scripto notate

Et quodcunque placet, super his decreta parate: Me quoque pontificem non fore jussa date.

Peccatis mala vestra meis venisse notavi;

Officiis me destitui dignum reputavi, Me quoque deponi ne pereatis ait.

Haec ait, et mitram rejicit, mantumque relinquit.

[Col. 0121C] Ordinet Ecclesia sine me quidquid placet, inquit, Moreque pontificis judicet ipse sibi.

Horum scriptorum consensus de voluntaria Paschalis dimissione Romani pontificatus ita praevalere debet uni Petri Diaconi testimonio, quem persaepe a nobis de erratis, et omissis redargui posse, ostensum est. Sed aiunt vere Bruno coenobii Casinensis regimen dimisit, et Signiam ad suam administrandam Ecclesiam reversus est; non potest ergo in dubium revocari, quod Paschalis pontifex ei dimissionem abbatiae Casinensis per Leonem Ostiensem, et per epistolas ipsi Brunoni, et monachis scriptas praeceperit; quemadmodum idem Petrus Diaconus adnotavit. Haec historiae pars reliqua materiem sequentis [Col. 0121D] capitis praestat, in quo examen reservamus.

Ut aliquid certi hoc in celebri facto habeatur, duo arbitror praemittenda. Primum, Paschalem pontificem nunquam Brunoni indulsisse, ut episcopatus insignia deponeret ⁜ (63) , ex quo constat eum velle aliquando suae Ecclesiae restituere; alterum, Signienses semper apud pontificem de pastoris sui absentia questos fuisse, suasque preces frequenter interposuisse, ut episcopum ad suum munus obeundum redire cogeret. Orta interim controversia de privilegio, a Paschali imperatori Henrico concesso, de quo in praecedenti capite egimus; cum Bruno unus ex praecipuis indulti illius oppugnatoribus ei delatus fuisset, ratus pontifex, quod ex celebris [Col. 0122B] potentisque Casinensis coenobii regimine majus accederet Brunoni nomen et auctoritas, illum Signiam revertere jussit. Rem ita profecto tradidit Petrus Diaconus. «Itaque, ait, eidem abbati Brunoni direxit epistolam Paschalis pontifex, qua vetuit, ne ultra episcopus esset et abbas. Neque ultra ferre apostolicam sedem episcopum aliquem monasterio praeesse tam celebri. Fratribus etiam per episcopum Ostiensem, et hujus coenobii monachum litteras misit, mandans, ne ipsi viro ulterius obedirent.» Chronologum Casinensem hac in narratione secutus est Mabillonius in Annalibus Benedictinis, tom. V, p. 559, non vero Ferrarius, neque Ughellius. Prior enim in catalogo sanctorum Italiae, quem plurimi faciunt Bollandiani, petitionibus precibusque [Col. 0122C] Signiensis populi Brunonis ad suam Ecclesiam reditum tribuit; ait enim: «Ad Ecclesiam suam instante populo redire cogitur.» Ughellius autem supponit ortam controversiam Paschalem inter et Brunonem, utrum praestaret magis episcopali munere fungi, an monachorum coetui praeesse; cumque primum assereret pontifex, ille rationibus ejus, et reverentia victus abbatiae regimen, exactis in ea tribus annis, et decem mensibus, dimisit, et ad pristinam sedem, pro qua ordinatus fuerat, reversus est. Dissidium autem illud tumultu et acerbitate plenum, quod discessio Brunonis a monte Casino excitavit, silentio cum pluribus scriptoribus praeterirem, nisi quae de eo vulgata sunt, eximiam S. episcopi probitatem, et [Col. 0122D] monachorum famam illustrem offenderent. Petrum Diaconum iterum audiamus; narrat enim monachos [Col. 0123A] Casinenses, audito Brunone eis proponente in abbatem quemdam monachum, natione Ligurem, Peregrinum nomine, graviter commotos fuisse, ac unanimiter dixisse, si vellet ipse regimen retinere, libenter ei, ut antea, paruissent; si vero illud dimittere paratus esset, eos liberos sineret, ut juxta constitutum a S. Benedicto, ipsi suum abbatem eligerent, quem voluissent. Praeterea addit monachorum commotionem, ne Peregrinus ille vir ambitiosus ac valde callidus praevaleret, adeo exarsisse ut Bruno timore perculsus in inferius monasterium descenderit. Interim cum Peregrinus armatos milites in coenobii septa invexisset, ut vi obtineret quod sponte assequi non poterat; monachi pariter omnes insurrexere, tantoque impetu insolentem turbam adorti [Col. 0123B] sunt ut ab aedibus illis omnino depulerint. Tandem Petrus Diaconus historiam ita concludit: «Quod cum abbati nuntiatum esset, ad hoc monasterium ascendit, et ad se fratres advocans, nolo, inquit, ut propter me, inter vos, et Romanam Ecclesiam scandalum oriatur, ideoque virgam pastoralem, quam mihi tradidistis accipite, et mox super altare ponens, fratribus absolutionem faciens, ad episcopatum suum reversus est.» Hac de concertatione ne verbum quidem apud Mabillonem reperies; meminit quidem epistolae a Paschali ad Leonem Ostiensem episcopum missae, qua Brunonem monebat ut se ab abbatia dimitteret, et monachi alium abbatem eligerent. His porro verbis totum factum perstringit: «Fecit, ait, quod in se erat, Bruno, ut alius pro se eligeretur; [Col. 0123C] at fratribus constanter renitentibus, refert ea allocutum S. episcopum, quae supra ex Petro Diacono tradita sunt: Nolo, ut propter me,» etc. Idem Mabillonius post haec Petrum Diaconum redarguit de pluribus sua in Historia omissis, deque aliis falso relatis tom. V, lib. LXV, p. 139. ⁜ (64) Anonymo vero Signiensi hoc in negotio nullam fidem praestare possumus, qui discessum Brunonis a regimine Casinensi ex conjuratione monachorum contra praesulem suum repetit, eosque, quod illum violenter et contumeliose ejecerint, criminatur. Ut figmentum ejus narrationem judicamus: primum ex eo, quod cum ipse anonymus septuaginta, et ultra annis Brunone posterior fuerit, neque ea, quae hoc de facto scripsit, [Col. 0123D] alicujus coaevi auctoris testimonio confirmet, aut ex vulgi opinione, qua nihil incertius, accepit, aut Signiensibus nimis indulsit, qui male affectum animum erga religiosissimos illos viros habuere, quod pastorem suum, ipsis invitis, tandiu apud se retinuerint. Secundo, quis credet scriptori seipsum contradicenti? Hoc de lapsu, qui juxta critices canones est gravissimus, evincitur anonymus; si quidem cum paulo ante monachos commendasset, dicens, «plerosque ex eis spiritu Dei agi, super Patris [Col. 0124A] injuria commotos, libentique animo fuisse revocaturos, nisi timuissent mandatis apostolicis obviare; postea eosdem coenobitas diabolicis suggestionibus instigatos contra S. abbatem conspirationem fecisse, ait, eumque non solum contumeliis, verum etiam verberibus animo infrunito et irriverenti a monasterio expulisse.» Tertio nemo nescit hujusmodi narrationem, jam eximie confutatam a D. Philippo Malabayle, et ab Erasmo Gattula, de quibus supra mentionem fecimus, eamque ut calumniam penitus despexisse quotquot scriptores Chronicon Casinense post Petrum Diaconum illustrarunt. Cum Bollandianis tandem dicimus omnem hujusce facinoris suspicionem esse abjiciendam, utpote Brunonis sanctitati, optimoque monachorum [Col. 0124B] Casinensium nomini indignam, et injuriosam.

Qua laetitia, quoque plausu Bruno a Signiae populis exceptus fuerit, cum illum sibi restitutum viderint, ex tristitia et moerore argui potest, cum pluribus, annis eum absentem, aliisque votis illigatum doluerint. Reditus ejus mense Octobri 1111 a Petro Diacono collocatur. Et ita fieri debuit; nam sequenti anno accessit ad concilium Lateranense II, a Paschali II celebratum, ut ex sua subscriptione constat. Quamvis Signia non ita distet Casino, et cives haud raro S. episcopum suum videre atque consulere possent «omnique anno, ut ait anonymus, quandiu permansit in monasterio, de manu [Col. 0124C] ejus chrisma, et sanctum oleum susceperunt, quia charissimo venerabantur affectu;» attamen ejus praesentiam vehementer exoptarunt, ex amore, quo eum prosequebantur, flagitantes, ut praesens universae dioecesi spirituali consuleret saluti. Pristinam vitae formam statim assumpsit S. Bruno, et singulis pastoralis officii muneribus cumulatissime satisfaciens novus virtutum splendor, novusque rerum ordo in Ecclesia Signiensi exsurgere ac reflorescere visus est. Adeo vero percrebuerat Brunonis celebritas non in Italia solum, sed in Galliis etiam, ubi suis in legationibus maxima negotia feliciter egerat; ut saepe saepius episcopi controversiarum suarum judicem eligerent, atque in ejus sententia conquiescerent. [Col. 0124D] Ipse enim narrat grave dissidium ortum inter Sipontinum episcopum et Beneventanum, cum ad cum causa delata fuisset, quamvis archidiaconus Ecclesiae Beneventanae episcopi sui partes callide nimis ac violenter prosequeretur; attamen, quia rationum momenta Sipontino favebant, ei causam adjudicavit ⁜ (65) . Alterius causae relatorem et judicem exstitisse Brunonem constat ex bulla Paschalis II, quae est IX in tomo II collectionis Maynardi. Hac in constitutione pontifex monachis Casinensibus [Col. 0125A] confirmavit contra abbatissam S. Mariae urbis Capuae cellam Cinglensem, ubi haec de Brunone habentur: «Regresso Brunone episcopo Signino proloquente, dixerunt rationabile ac justum sibi domini papae judicium videri, ratumque id habendum tanquam canonico ordine pertractatum.» Eadem sententia jam prolata fuerat ab Urbano II, a qua praedicta abbatissa appellaverat. Constitutio haec data reperitur Kalendis Aprilis A. D. 1102, Paschalis pontificis II. Plura fortasse alia hujus generis judicia a Brunone acta probabile est, quae, ut illa, de quibus mentionem fecimus, vitae ejus scriptores omiserunt. Iterum Bruno Romam se contulit, ut diximus in capite praecedenti, et interfuit concilio III Lateran., quod Paschalis pont. an. 1116 celebravit [Col. 0125B] ad componenda dissidia, quae adhuc Ecclesiam propter investituras divexabant, atque in eo rursum illud ipsum privilegium damnavit, et anathemate perculsit. Paschalis biennio elapso e vivis excessit, scilicet die 16 Januarii an. 1118, eique post duodecim dies successor datus Joannes S. R. E. cancellarius, opera praesertim Petri cardinalis episcopi Portuensis, cui Gelasii II nomen impositum fuit. Quam luctuosa Gelasio sui pontificatus initia fuerint, ut vix coronatus, Roma fugiens apud Gallos praesidium quaesiverit, a scriptoribus ecclesiasticis fuse descripta traduntur; qui etiam referunt illum nondum expleto primo ponfiticatus sui anno in celebri Cluniacensi monasterio pleuritide et podagra correptum piissime obiisse. Cum autem ad idem [Col. 0125C] monasterium officii causa erga Gelasium Ugo archiepiscopus Viennensis se contulisset, eumque paucos ante dies vita perfunctum reperisset, cardinales, et episcopi ipsum Ugonem plenis suffragiis in summum pontificem elegerunt, atque Callixtus II appellatus est. Haec commemorare duxi, ut simul dicerem singulare gaudium, quo affectus fuit Bruno, audita Ugonis electione in Romanum pontificem, quem in Galliis nobilitate generis, pietate ac doctrina ornatissimum agnoverat, atque cum eo familiariter egerat. Aliam laetitiae causam sancto antistiti Signiensi attulit reconciliatio Henrici V, imperatoris cum Ecclesia catholica, quippe renuntiavit tandem investituris, easque remisit Calixto pontifici, a quo absolutus fuit a censuris, et in communionem sedis [Col. 0125D] Romanae receptus, id testantibus Goffrido Vitebergensi Chronic. p. 17, et Othone Frisingensi chron. lib. VII, cap. 16. Anno Calixti pontificatus V humanae conditionis debitum solvit Bruno, et terrenam habitationem cum coelesti commutavit, ut probatiora documenta testantur.

De anno migrationis ex hac vita S. Brunonis [Col. 0126A] non una est scriptorum opinio. Matthaeus Lauretus in notis ad supracit. Chronicon Casinense, ab ipso editum Neapoli an 1616 putat, juxta suam computationem, obitum Brunonis an 1125 consignandum, quod Angelus Rocca lib. De canonizatione sanctorum testatur, Romae in biblioth. PP. Congreg. Oratorii asservari bullam canonizationis S. Brunonis factae a Lucio III, anno D. 1183, et cum hic solemnis actus referatur ad annum 58, a transitu adsuperos ejusdem S. episcopi, sequitur eum functum vita fuisse an. 1125. Sed hujusmodi bullae apographum in illa bibliotheca non exstat; ut ego ipse quaesivi, et nemo se vidisse testatur. Verius anonymus annum beatae dormitionis Brunonis descripsit: «Migravit, inquit, ad Dominum XV Kal. Aug., an. V Calixti II, sui [Col. 0126B] vero episcopatus XLIV.» Notant hi characteres non annum 1125, sed an. 1123; currebat enim annus V ab assumptione Calixti II ad cathedram S. Petri, quando S. Bruno die 18 Julii, an. 1123, extremam diem clausit, nec ea ulterius differri potest. Accedit unanimis scriptorum accuratiorum consensus, qui episcopatum iniisse affirmant sub S. Gregorio VII, an. 1079, ut primo capite diximus; eo scilicet anno, quo cum Berengario in concilio Romano de SS. Eucharistiae sacramento victor decertaverat. Additis igitur hujus inaugurationis initio annis 44 in episcopatu transactis, aperte evincitur, non ultra an. 1123 mortalem ejus vitam esse extendendam ⁜ (66) . Demum cum in confesso sit ex altera actorum appendice Honorium III, S. Brunoni aram erexisse, [Col. 0126C] propriisque manibus consecrasse; is vero diserte fuisse dicatur annus ab obitu Brunonis centesimus; consequens iterum est eum ad immortalitatem transisse an. 1123. Idque etiam ex eo confirmatur quod, ut eadem appendix asserit, annus ille 1223 fuerit Honorii septimus, utpote qui in pontificem electus est an. 1216, quod cum epocha illius consecrationis consonat. Jam prope octogenarius erat Bruno, atque vitae austeritate, et labore viribus etiam valde debilitatus, cum placuit Deo ei revelare, ut testatur anonymus, non longe futurum ab hac vita transitum suum. Hac praevisione admonitus tanto magis coelestis exarsit amore, cupiens dissolvi et esse eum Christo; quare assiduis vacabat precibus, populumque suum frequenti verbi Dei pabulo reficiebat. [Col. 0126D] Gravi ergo febri correptus decubuit, cumque invalescente infirmitate majori languore afficeretur, clero ac populo ad se convocato, postrema eis reliquit Christianae vitae documenta. Et quia languecens exsurgere non valebat, e lectulo ad fenestram deferri voluit, ubi extremos colligens spiritus, tanta vi tantoque dilectionis impetu concionavit ut omnes in lacrymas erumperent, imminentis interitus ejus dolore perculsi. Ut autem Signienses consolaretur, [Col. 0127A] duo S. episcopus eis pollicitus est: unum, patrocinium suum apud Deum semper ipsis adfuturum; alterum, in tyrannicam nunquam amplius casuros dominationem, quae vaticinia vera fuisse eventus comprobarunt. Tandem morbo excidium minitante, Bruno extrema sacramenta sibi administrari voluit, ac ferventissimos eliciens actus amoris Dei, purissimam animam suo reddidit creatori anno aetatis suae 76. Haec ab anonymo accepimus; caeteri autem scriptores satis dixisse visi sunt eum sanctissime obiisse ⁜ (67) . Dum funus S. episcopi in templo B. M. V., ubi corpus ejus tumulatum fuit, ageretur, Deus pluribus miraculis sanctitatem ejus comprobavit, quae anonymus, Chronicon Casinense, nec non Ferrarius, ex vetustissimo quodam breviario memoriae [Col. 0127B] prodiderunt. In his describendis non immoror, cum ejusdem mirabilibus signis Angelus Toti canonicus Signiensis Vitam S. Brunonis typis Romanis 1783, ab ipso editam exornaverit.

De virtutibus S. Brunonis.

Maximis Brunonem claruisse virtutibus oportet, cum tantorum virorum summorumque pontificum gratiam et amorem sibi comparaverit. Jam supra diximus qua benevolentia eum complexi sint SS. Gregorius VII, et Petrus Igneus quamque splendida suae dilectionis argumenta ei praebuerint. Plurimi etiam faciendum est S. Leonis IX testimonium, qui cum Joanni Tusculano episcopo apparuisset, ei praecepit ut Brunonem Signiensem [Col. 0127C] ad ejus gesta scribenda excitaret. Nota etiam omnibus fuit maxima ejus cum Petro Anagniae insigni episcopo necessitudo, cui morem gerens, Pentateuchum suis commentariis, illustravit, ejusque vitae sanctissime actae compendium posteritati mandavit. Migravit autem ex hac vita S. Petrus anno 1105, eumque inter sanctos Paschalis II collocavit, Brunonis praecipue testimonio permotus. Qui primam adolescentiam in schola altioris perfectionis exegerat, quique desiderio ejus incensus terrena omnia deserere, et Deo soli vacare sibi proposuerat, jam firmissima omnium virtutum jecisse fundamenta dicendus est. Quis mundi fugam, honorum, ac divitiarum contemptum, perpetuam sui abnegationem ei inspiravit, nisi gratia coelestis, quae suis [Col. 0127D] illum benedictionibus diluculo praevenit, ut eximiae sanctitatis exemplar in Ecclesia eniteret? Cumque haec ab humilitate germen accipiat, quantum Bruno hanc virtutem iu deliciis habuerit, perpetuum ejus studium manifestavit. Neque mihi opus est reminisci dignitatem canonicatus Astae et Senis ab eo dimissam, omnemque despectum nomen, quod apud cives illos sibi meruerat; cum non sint haec nisi prima demissi animi ejus specimina, et longe majora [Col. 0128A] nos in admirationem abripiant. Romae Bruno ignotus advenerat, Casinum petiturus, a S. Petro Igneo cardinali, Deo afflante, quaeritur, in aedibus ejus hospes recipitur, plurimumque S. Gregorio VII commendatur. Unus prae omnibus electus ad decertandum in concilio Romano de catholica fide contra Berengarium haereticum, tanta eloquentiae vi et doctrina eum confutat ut patefacta veritate, atque omni errore sublato, palinodiam canere, veniamque petere coegerit. Quo difficilius certamen, eo gloriosior cum fuerit Brunonis victoria, Patrum omnium laudibus exornatus, paratam sibi viam ad sublimiores Ecclesiae gradus videbat. Revera a Gregorio episcopus Signiensis designatur, firmiterque hujusmodi dignitatem renuentem, solum iterata [Col. 0128B] portenta ad eam subeundam flectunt. Multo majorem suae demissioni conflictum fieri sentiebat Bruno a legationibus, praeclarisque muneribus, quae tum Urbanus II tum Paschalis II ei persaepe tradebant; quare ut sui nominis famam ubique resonantem effugeret, in Casini solitudine se abscondit. Verum neque ibi privatus coenobita diu esse potuit; quo enim se occultabat, eo magis honores eum persequebantur; unde omnium monachorum suffragiis in Archimandritam Casinensem assumptus, celeberrimo illi coenobio praeesse coactus fuit. Scripsere aliqui, ex quibus Bellarminum, Oldoinium, Teisserium, Marteneum et Mabillonium proferam, Brunonem inter S. R. E. cardinales cooptatum, sed cum hac de dignitate, illi collata, desint certiora documenta, [Col. 0128C] saltem conjicere licet eam sibi oblatam humiliter recusasse. Ab hac singulari virtute quam Bruno impense dilexerat profluxisse credenda est summa a mollioribus vitae commodis abstinentia, qua semper modico ac frugali victu, detrita veste, et vix necessaria supellectili contentus vixit. Hinc plurimum apud Gallos scriptores commendatum Brunonem accepimus, quod dum alii suae legationis tempore magnam auri vim habebant, et finita legatione, in via a praedonibus exspoliabantur; eamdem praedam sperantes, revertentem de Gallia Brunonem adorti sunt, sed cum nihil apud ipsum, nisi modicum viaticum invenissent, sua spe frustrati abierunt ⁜ (68) . Memor autem Bruno Gregorii Magni [Col. 0128D] sententiae, qua docuit, ad omnimodam perfectionem non sufficere omnia reliquisse, sed Christi Domini sequelam addendam; huic se conformari omnino contendit. Cum enim Servator noster dilectionis inimicorum praeceptorem et exemplar se fecerit, quippe a ligno pendens Patrem rogavit ut crucifixoribus suis ignosceret; hujusce dilectionis et beneficentiae Signiensis episcopus perfectum imitatorem se praebuit. Parum ei fuerat Adulpho viculi comiti injuriam et aerumnas carceris illi dimisisse, [Col. 0129A] sed cum magna ex potentia et divitiarum copia in extremam indigentiam et calamitatem cecidisset, Bruno illi nunquam defuit, omnibusque in egestatibus abunde subvenit. Difficile est vitae nostrae hostibus beneficia rependere, sed multo difficilius temperare animum, et cum his liberaliter agere, qui bono nomini et integritatis opinioni insidiantur. Ab his conflictatus Bruno constat ex ejus epistolis, tam ad Paschalem pontificem quam ad S. R. E. cardinales, in quibus depellit quidem calumnias ipsi affixas, quod Paschalem e throno submovere cogitaret, adversarios ejus foveret, totamque turbaret Ecclesiam; sed eos, quos noverat sibi infensos, ut fratres semper coluit, nec verbo, nec scripto aliquid protulit, quod minorem charitatem et benevolentiam [Col. 0129B] ostenderet. Qui ergo inimicos diligit, qui se persequentibus benefacit, cum ex Christi doctrina filius charissimus sit Patris, qui in coelis est, hujus filiationis amplissimas gratias sibi Brunonem promeruisse nemo dubitabit. Jam vero quod spectat ad zelum puritatis Christianae fidei, ad morum sanctimoniam, ad cultum Dei et sanctorum, Brunonem ea viribus omnibus promovisse, concilia quibus praefuit, munera quae gessit, scripta quae edidit, aeterno illi erunt testimonio. Haec, et superiora animo reputans a singulari quadam planeque generosa Brunonis fortitudine abripior, is enim nullis pepercit laboribus, apud plures nationes magnosque principes ardua quaeque negotia aggressus feliciter confecit, ille etiam injuriis, obtrectationibus [Col. 0129C] minisque infensorum hominum invictum animum objecit. Cum sibi conscius esset Bruno, nihil aliud quam Dei gloriam velle, eam in veritate justitiaque tuenda, in malis ad bonam frugem revocandis, in opportunis consiliis suppeditandis impavide prosequebatur. Hinc quid mirum, si ab invidia, ut perturbator Ecclesiae, ut partium studiosus, ut suae opinionis nimium tenax, insimulatus fuerit? ea est enim nobiliorum vicissitudo virtutum, ut qui eas oderint maledictis aspergant et ad opposita vitia traducant. Verum quemadmodum sol nebulas dissipat, easque non patitur sibi lucem eripere, ita virtus, suo splendore longe lateque coruscante, omnia sibi adversantia repellit. Alia plura addenda essent [Col. 0129D] de fide, spe et charitate, quae praecipuae ac summae in viro sancto requiruntur; cum autem tota Brunonis vita, cujus gesta huc usque complexi sumus, his maxime eluceat, et confirment praeclara documenta in 1, 2 et 3 cap. lib. II Sententiarum tradita uberiore, non indigere probatione arbitramur.

De S. Brunonis sapientia.

Cum plane intelligeret S. Bruno sacram Scripturam praeter divinorum mysteriorum revelationem, atque legislationem, humanarum etiam cognitionum thesauros continere, nihil reliqui fecit, ut illis se exornaret facultatibus quae mentem excolunt animumque perficiunt. Hinc est, quod dialecticam, ethicam, historiam, chronologiam, artem oratoriam [Col. 0130A] et poesim insuper cum prosecutum fuisse, ejus scripta abunde testantur Hujusmodi autem facultates ancillas vocat S. episcopus supremae dominae, nempe scientiae Dei, cujus arcana earum ope felicius investigantur aliisque percipienda traduntur. Pluribus quidem in locis sophismata et cavillosas argumentationes redarguit, quibus utuntur haeretici, ut incautos decipiant, et ratiociniatione, velut Lydio lapide, nos uti debere docet, non ad obtegendum errorem, sed ad manifestandam probandamque veritatem. Praecepta vero moralia frequentissime tradit, quae non solum mandatis evangelicis omnino sunt consentanea, sed ex probatioribus ethicis deprompta, Platone scilicet, Aristotele, Seneca, quos in deliciis habuisse videtur. Ad historiam pariter [Col. 0130B] sacram incubuit, eamque primum in divinis libris, deinde ex lectione Philonis, et Josephi, aliorumque scriptorum Hebraeorum sibi comparare studuit; eique profanam adjunxit, cum ritus, fabulas et sententias gentilium auctorum usurpare consueverit, si quid utilitatis ad rem suam ab ipsis conferri dignosceret. Cum scripta ejus colligeremus S. episcopum historiae item naturalis, minime nescium fuisse cognovimus, siquidem cum de plantis, de arboribus, de lapidibus, de animalibus agit, apposite eorum proprietates, virtutes, indolemque describit, ut ex Theophrasti, Plinii, Dioscoridis, aliorumque similium promptuariis eas desumpsisse conspiciatur. Rectum insuper Chronologum Brunonem dicam; cum in annorum computatione, in qua tot tantique [Col. 0130C] scriptores erravere, ipsum cum tutioribus chronologis consentire demonstrabimus. Neque in scribendo, ubi opus fuit, lepores, venustatesque poetarum neglexit; praecipue in Expositione super Canticum canticorum, ut sacri scriptoris imaginibus, dictisque allegoricis se conformaret. Fateor equidem nonnullas vulgares opiniones, et commenta quorumdam Brunonem adoptasse; sed danda est venia aetatis illius scriptoribus, cum critices leges nondum in scribendo lucem et normam praestarent. Carminibus utique Brunonem nostrum deleciatum fuisse auctores aliqui affirmant, et specimina esse possunt versus illi, qui in Expositione Psalmi CL leguntur, quamadmodum hi diversi metri, quibus S. commentator [Col. 0130D] speciosiora Cantici canticorum complexus est.. An vero fuerit disertus orator S. Bruno orationes ejus, homiliae scilicet, et sermones luculenter demonstrabunt. Verum haec studia, quae mentem illuminant, animumque oblectant, ab excolendis gravioribus disciplinis eum non avocarunt; cum in jure canonico et civili plurimum valuisse compertum sit. Re quidem vera cur summi pontifices tot legationes ei demandarunt, nisi quia ipsis constabat, quantum in scientia canonum Bruno excelleret; quantaque prudentia, et doctrina in difficilioribus negotiis judicium ferret? Quaedam ex multis hic tantum referam. Cum in Galliis pontificiae legationis officio fungeretur, eique delata esset causa dissolutionis matrimonii, quam petebat Machildes Gallerano Philippi [Col. 0131A] Crassi a cubiculis nupta, et utraque persona absens esset, episcopo Parisiensi injunxit Bruno, ut utramque partem die competenti ad causam vocaret, apud quem, cum vis et metus gravis probatus fuisset, judicata est causa in favorem Machildis. Haec habentur ex epist. 161 S. Ivonis Carnotensis ad Humbaldum episcopum Antissiodorensem. In concilio autem Pictaviense, cui Bruno S. R. E. legatus praeerat Bertrandum archiepiscopum de Simonia convictum deposuit, atque in ejus sede Riccardum cardinalem abbatem S. Victoris collocavit. Tandem etiam jurisprudentiam Brunonem sibi sociam adscivisse dicemus, quod constat ex codice ms. archivi Casinensis, in quo compendiose quaedam legum civilium collectio continetur. His ergo praesidiis [Col. 0131B] episcopale munus maxima cum gloria, populique sui utilitate perfectus est Bruno, ecclesiamque, doctissimis scriptis suis illustravit. Haec inter, plures scriptores deperditum ejus in Isaiam commentarium valde deplorant; cum enim nemini ex prophetis altius et copiosius divini Reparatoris mysteria et sacramenta revelata fuerint, eorum interpretatio ut expositio tentari nequit, nisi ab eo qui amplissima polleret divinarum rerum cognitione, et qui vetustiores interpretes plurimi habitos consuluisset. Fertur ex his Brunonem praecipue S. Ambrosium sibi ducem proposuisse, sed cum huc usque utriusque S. Patris illustrationibus careamus, eorum sapientia et labore frui non possumus, deprecamur tamen qui maximis bibliothecis praesunt, ut ad haec comparanda sacrae [Col. 0131C] doctrinae monumenta omnem curam impendant.

De dilectione S. Brunonis erga ordinem S. Benedicti.

Nemo hactenus gestorum S. Brunonis illustrator de amore atque existimatione ejus erga sanctissimum Benedicti institutum tractavit. Cum autem singularis et eximia fuerit toto vitae suae tempore in illum monachorum coetum ejus dilectio, peculiari hac dissertatione eam prosequi jure meritoque deliberavimus. Et quidem quod Bruno nobili genere natus, non puer a parentibus oblatus, sed liber, et adultus, non angusto exstimulatus patrimonio, nec obscurus in saeculo, nec spe dignitatum illectus, sed jam duplici canonicatu insignitus, et episcopus conspicuae sedis ordinatus, a summis pontificibus ob [Col. 0131D] praeclaram sapientiam magni habitus monasticam professionem summo cum desiderio amplexus sit, atque illud vitae genus caeteris praetulerit; hoc certe non nisi spectatissimis S. Benedicti devictus virtutibus, quarum filios ejus imitatores conspiciebat, est ascribendum. Id etiam spectabilem virum permovere potuit, quod temperata legum Benedicti observantia ei arriserit, cum unusquisque coenobita ad spiritualem sui profectum incumbere valeat, et non deficientibus commodis, ipsi liceat graviora studia excolere, suasque lucubrationes ad posteritatem traducere. Factis hoc ostendit S. Bruno, cum dimissa episcopatus Signiensis administratione, et monachus in Casinensi solitudine receptus, majorem scriptorum [Col. 0132A] suorum partem exaravit, quibus, quantum de Ecclesia meruerit, eam doctis in sacram Scripturam commentariis locupletando, jam diximus; et hic rursus praedicare supervacaneum judicamus. Sed et hoc maxime in ejus admirationem nos abripit quod tam cito prodigium veluti sanctitatis fieret adeo ut, post paucos regularis professionis annos, consentientes monachi omnes supremum coenobii regimen illi detulerint. Tanti sane in conspectu Romanae Ecclesiae, qui hujusmodi dignitate exornati essent, habebantur, ut non solum cardinales, et episcopi fierent, sed ad summum etiam pontificatum assumerentur. Et ne vetustiora memorem exempla, illis iisdem temporibus fuere celebris abbas Desiderius, pontifex postea Victor III appellatus, [Col. 0132B] et Gelasius II, Leo Ostiensis, et Reinaldus abbas cardinales, pluresque alii, qui non minus coenobium Casinense, quam ordinem Benedictinum universum illustrarunt. Cum igitur Bruno sapientia et sanctitate maxime eniteret, quibus amorem et venerationem magnorum principum sibi conciliavit, haud difficile illi fuit largitiones plurimas ab eisdem impetrare, non ut suis commodis consuleret, sed ut Casini redditus et facultates amplificaret. Quam saepe etiam ab ejus ore S. Benedicti laudes resonabant, ut modo Spiritum sanctum per eum locutum fuisse diceret, maximique habendas ejus sententias; ita serm. IV, lib. II Sententiarum; aliquando humilitatem ejus exaltabat, quod laneis, vilibusque gloriaretur indumentis, et paupere supelectili [Col. 0132C] uteretur, idque in serm. 19 ejusdem libri, cui titulus De abstinentia. Alias parentem suum, quo Benedictum nomine non raro vocat, inter praecipuas S. Ecclesiae columnas, apostolos scilicet Petrum, Jacobum, et Joannem, ac primos inter martyres, Stephanum, et Laurentium collocare non dubitavit lib. I Sentent. cap. 4, quem etiam cum austeritatis et abstinentiae portentis, Antonio, Paulo, et Hilarione comparavit lib. II Sentent. c. 9. Praeterea ipsum S. Benedictum serm. 2 De confessoribus lib. VI Sentent. Salomone sapientiorem appellavit, «non de sapientia hujus mundi, quae stultitia est apud Deum, ad quam iste nunquam accedere voluit; sed de illa sapientia, quae vera est, et quae ducit hominem ad vitam aeternam.» In [Col. 0132D] eodem autem sermone tam praecipuis vivisque coloribus totam S. Patris sui institutionem describit, ut cum ea Brunonis diebus integra et inviolabilis servaretur, hoc uno testimonio refutatur quidquid contra monachos Benedictinos ab iniquis scriptoribus commentatum est. Ille enim sibi proposita imagine reginae Sabae, quae domum Salomonis regis ingressa obstupuit, cum tantum rebus omnibus ordinem, splendorem et decus conspiceret, haec luculentissime tradidit: «O si regina ista Saba venisset ad S. Benedictum, et audivisset sapientiam ex ore ejus, famulos, ministros ejus, filios, et fratres ejus, mensas, et cibos ejus, qualiter omnia sunt ordinata, quam bene disposita, quomodo omnibus est [Col. 0133A] cor unum, et anima una, et nemo dicit aliquid esse suum, sed sunt illis omnia communia, quomodo se diligunt omnes, quomodo sibi invicem obediunt omnes, quantus amor, quanta charitas est inter omnes, quanta dilectio. Si, inquam, illa regina Saba, tam prudens, tam sapiens, tam religiosa, tam Deo devota, haec omnia videre potuisset, vere totum spiritum amisisset, quia S. Spiritus gratiam accipere meruisset» Hinc arbitror ortam in Brunone magnam illam haesitationem, tunc cum actum fuit de ejus reditu ad Signiensem Ecclesiam; retinebat enim eum S. Benedicto addictum ejus filiorum sancta conversatio, legum optimarum perfecta observantia, precum studiorumque aequa distributio, summaque Deo vacantis animi tranquillitas quare opus fuit, pontificia [Col. 0133B] auctoritate, suique populi nunquam intermissis precibus, ut coenobium Casinense relinqueret, et ad episcopale munus rursus obeundum rediret.

De canonizatione S. Brunonis.

Vix Bruno e terrena ad coelestem patriam migraverat, cum crebris miraculis sepulcrum ejus gloriosum ac celebre redderetur id plane testantibus chronista Casinensi et anonymo, ut sanctus coli coepit, et haberi non modo in Eccl sia Sign ensi, sed a monachis etiam Casinensibus. At Deus, qui servum suum supernis honoribus exornari volebat, cum insignioribus portentis fama ejus, et celebritas, nec non populorum concursus ad illius patrocinium implorandum in dies augeretur, Lucium III pontificem [Col. 0133C] permovit, ut juxta sanctiones ecclesiasticas, probatis Brunonis virtutibus et prodigiis, solemni ritu ac celebritate sanctorum nomine cultuque decoraret. Hujusmodi religionis actus, quem Romae pontifex adimplere poterat, ut solemnior fieret, ipse cum tredecim cardinalibus, quorum nomina sub bulla canonizationis adnotata sunt, Signiam se contulit, et in cathedrali ecclesia, in qua Brunonis reliquiae asservabantur, sanctorum fastis apostolica auctoritate eum ascripsit. In eodem templo exstat marmoreum hujusce canonizationis monumentum, quod ita se habet:

MEMORIAE AETERNAE BEATI BRUNONIS QUEM LUCIUS III, P. M. CARDINALIUM ET EPISCOPORUM CONVENTU SIGNIAE IN ECCLESIA B. MARLAE [Col. 0133D] UBI DEFUNCTUM CORPUS QUIESCEBAT INTER SANCTOS JUSSIT ASCRIBI ANNO AB EJUS ABSCESSU LVIII. S. P. Q. S.

Quo ad annum hujusce celebritatis errasse demonstrant Bollandiani auctorem appendicis ad Chronicon Casinense, qui a Lucio III factam asserit anno 40, post Brunonis obitum, et tempore Bartholomaei Signiensis episcopi. Utrumque falsitate laborat; primum quidem, quia Lucii papae III electio contigit die 29 Augusti an. 1181, ac proinde cum annis 58, distet a transitu Brunonis ad coelos, fieri nequit ejus apotheosis anno ab ejusdem obitu 40, sed 58 Lucii III, pontificatus anno primo. Alterum vero non minus [Col. 0134A] falsum apparet, quod Bartholom eus Lucio III conjungitur, et episcopus Signiensis dicitur, cum illo pontifice annis fere 70 posterior fuerit, ut ex Ughelli Catalogo constat. Fuit tamen Petrus ab Alexandro III creatus Signiae antistes, quartus a Brunone. Nec omittenda videtur praeclara alia honoris, specialisque cultus significatio; Honorius enim III Signiam ad hoc advenit, tribus eum cardinalibus comitantibus, Petro scilicet episcopo Praenestino, Nicolao episcopo Tusculano, et Andrea episcopo Portuensi, ut aram S. Brunoni dicatam suis ipse manibus sacram faceret, pluresque reliquias SS. apostolorum, martyrum et virginum in ea collocavit. Hisce summis pontificibus de S. Brunone optime meritis accenseam Gregorium XIII, qui dioecesi Signiensi [Col. 0134B] an. 1584 indulsit, ut psalmodia et missa sub ritu duplici cum octava in die festo S. Brunonis celebretur. Ita constat ex litteris cardinalis Sirleti die 11 Junii 1584, Gregorii papae an. XIII. Postquam ergo tot Romani pontifices S. episcopum Signiensem in vita, et post obitum praeclarissimis dignitatibus et honoribus exornarunt, flocci faciendi sunt scriptores illi qui non laudes ejus, sed detractiones ad posteritatem transmiserunt.

De cultu sancti Brunonis.

Priusquam Bruno solemni ritu inter sanctos relatus fuisset, ut diximus in superiori capite, Signiensis Ecclesia et coenobitae Casinenses eum peculiari cultu et honore prosequebantur. Sed sacra ejus apotheosi [Col. 0134C] a Lucio III peracta, et frequenter ad illius sepulcrum portentis coruscantibus, adeo Signienses amore et fiducia in S. Episcopum exarserunt ut illum in praecipuum patronum et protectorem sibi elegerint. Inde certatim non tam cives quam finitimi populi magnam vim auri contulerunt, ut majus templum, ubi sacri ejus cineres colebantur, decentius restauraretur, et pretiosa supellectili ornaretur. Accidit autem quod, cum Campania universa anno 1557, sedente Paulo IV in Romana cathedra, ab hostilibus copiis, sub Albensi supremo duce invasa et depopulata fuisset, eamdem calamitatem, suarumque rerum direptionem et combustionem Signiae civitas passa est. Cum igitur nihil ab incendiis, rapinis et vastationibus militaris licentia intactum [Col. 0134D] reliquisset, etiam capsula argentea, in qua S. Brunonis reliquiae asservabantur, et bustum pariter argenteum sacrum caput ejus continens, eumdem furorem subierunt, sed caput a theca extractum, ac lino involutum in quoddam sepulcrum projectum fuit. Quae arte humana reparare poterant, quam ocius licuit. Signienses restaurare curarunt. At maxima in tristitia versabantur; quod pretiosiore beneficentissimi Patris sui monumento carerent, nec ubi requirerent indictum ullum haberent. Longa post tempora a Signiensi depopulatione die 10 mensis Julii an. 1626, cum eodem in templo quoddam sepulcrum reseratum fuisset, ecce in tenebris lux magna refulsit, mirabiliter irradians circa lineum [Col. 0135A] velamen, quo S. episcopi caput tegebatur. Hoc insigne portentum cum statim episcopo innotuisset, eo jubente, clero ac populo laetitia gestientibus, elevatum est sacrum caput atque honorifico loco depositum. Ut autem per publicas tabulas portentosa capitis S. Brunonis inventio constaret, implorata a Romana sacr. Rituum congreg. facultate, vocati ad examen idonei testes, portentum, quod viderant, sacramento confirmarunt. Omnibus itaque persolutis riteque probatis, ut publicus cultus venerando capiti restitueretur, nihil amplius supererat quam Signiensis episcopus decretum scripto traderet. Cum diutius, quam par erat Petrus Corbellius antistes illud protraheret, novo coruscante prodigio, rem perficere compulsus est. Super mensam proprii cubiculi idem Petrus sacrum caput [Col. 0135B] retinebat, at quodam vespere supervenientibus noctis tenebris, in eo quod decretum illud exararet, iterum idem sacrum caput fulgentibus radiis circumdatum, totumque cubiculum splendore implentibus ei apparuit. Nescio utrum plus timoris an admirationis Petro episcopo accederet, cum adeo in decernendis publicis honoribus S. Brunonis capiti tardus fuisset, quos tandem III Id. Nov. an. 1703, maxima celebritate, civibusque universis exsultantibus restituit. Haec omnia docet marmoreum monumentum in majori templo erectum.

SEDENTE SS. CLEMENTE XI PONT. MAX. VEN. CAPUT S. BRUNONIS HUJUS ECCLESIAE EPISCOPI ARGENTEIS THECIS, GEMMISQUE AB IMPIIS MILITIBUS [Col. 0135C] IN EXCIDIO HUJUS URBIS ANNO 1557 DENUDATUM ET IN SEPULCRO DEJECTUM ET AN. 1626 MIRABILITER REPERTUM DIVINA LUCE CIRCUMFUSUM TANDEM DIVINO AFFLANTE SPIRITU AD HUJUS CLERI, URBIS, ET DIOECESIS ENIXAS PRECES ILLUSTRISSIMUS, AC REVERENDISSIMUS DOMINUS PETRUS COMES DE CORBELLIS FANENSIS UTRIUSQUE SIGN. REFEREND., AC EPISCOPUS SIGNINUS PONDERATO PROCESSU, PROBATIONIBUS, PRODIGIIS EMINENTISSIMORUM S. R. E. CARDINALIUM ET THEOLOGORUM VOTIS MAGNA URBIS SIGNIAE LAETITIA AD PRISTINUM CULTUM SOLEMNI RITU REDONAVIT SAL. AN. MDCCIII TERTIO IDUS NOVEMBRIS.

Cum ergo tot, tantisque mirabilibus signis sibi [Col. 0135D] datum e coelo patronum Signienses noverint, quidquid ad ejus honorem et gloriam conferre potest, liberalissime huc usque largiti sunt, eademque pietas, et liberalitas a patribus in filios propagatur. Quibus vero beneficiis hujusmodi cultus a S. episcopo rependatur, ipsi Signienses experiuntur, qui toties praesens habent ejus patrocinium, quoties pro coeli serenitate, vel pro opportunis pluviis, aut pro repellendis tempestatibus, supplicibus votis implorant. Quanto autem apparatu, populorum concursu, omnique genere solemnitatis dies festus S. Brunonis XV Kal. Aug. celebretur, praecedentibus Novemdialibus, quibus cives tantam celebritatem praeveniunt, et sanctiorem reddunt, cum paucis referre [Col. 0136A] nequeam, praeteribo. Sed Astenses etiam, et Solerienses, qui certatim S. Brunonem, ut diximus, civem suum sibi vindicant, suis in templis, erectis aris in ejus honorem, omni ecclesiastico cultu, ac festiva pompa die anniversaria transitus ejus ad coelum eum prosequuntur. Senis etiam in cujus Ecclesia cathedrali, ut diximus, Bruno canonicus fuit die 18 Julii cum officio et missa sub ritu duplici ejus memoria celebratur, et peculiari in veneratione habetur.

Decretum cardinalis SIRLETI concessionis officii S. BRUNONIS episcopi Signiensis De communi confessorum pontificum Signiae civitati, et Dioecesi datum, cum lectionibus propriis ab eodem doctissimo cardinali approbatis.

Nos Guillelmus Sirletus presbyter cardinalis Tit. [Col. 0136B] S. Laurentii in Paneperna, fidem facimus et attestamur S. D. N. D. Gregorium papam XIII, vivae vocis oraculo nobis facto concessisse, et licentiam dedisse episcopo, et clero Signino in ipsa civitate, et dioecesi Signina publice et privatim recitandi officium in choro et extra infra scriptum S. Brunonis episcopi et confessoris sub ritu duplici cum octava.

«Dat. in palat. apost., in loco nostrae residentiae, die 11 Junii 1584, pontificatus S. D. N. Gregorii papae an. XIII.

«LECTIO I. Bruno Soleriae in Insubria non procul ab Asta civitate, Andrea, et Scylla parentibus honestis et religiosis natus, admodum puer religiosis viris monasterii S. Perpetui Astensis dioecesis in [Col. 0136C] disciplinam traditus, in omni ecclesiastica doctrina mirabiliter profecit. Inde Bononiam studiorum causa missus, tum saecularibus, tum divinis litteris egregiam operam cum navasset, doctoris nomen assecutus est. Cum autem in Etruriam, episcopi civitatis Senarum, cujus per id tempus nomen erat celeberrimum, visendi studio se contulisset, et ab eo est benigne acceptus, et in canonicorum majoris ecclesiae collegium publico omnium gaudio allectus. Inde necessariis de rebus ab episcopo Romam missus quo tempore Gregorius VII regebat Ecclesiam, ac de eucharistiae sacramento cum Berengario prava omnia sentienti, gravis orta esset controversia, Brunonis fama commotus pontifex ab eo petiit, ut cum Berengario (frustra expertis aliis) ipse unus congrederetur, [Col. 0136D] et argumentis, atque ipsa veritate convictum ab errore demum revocaret. Quod ille Dei fretus opibus, magnoque animo agressus, feliciter perfecit.

«LECTIO II. Pontifex spectata Brunonis constantia, et ejus adductus virtutibus, Petro Albanensi episcopo cardinali, a quo cum benigne hospitio fuisset acceptus, hominem hunc, inquit, majorem in modum tibi commendo, quippe qui Ecclesiae magno est usui futurus. Ergo Romae sacris initiatus, et ab ipso summo pontifice consecratus (quamvis invitus) Ecclesiae Signinae creatur episcopus. A qua sane Ecclesia incredibili omnium gaudio susceptus est, actaeque publice Deo grates, qui talem pastorem sibi dedisset. [Col. 0137A] Ille vero suarum morbos ovium statim curare aggressus, Adulphi praesertim Signini quondam comitis, ab eodem capitur, atque in vincula conjicitur. Custodiae locus fuit castrum Viculum, a quo non longe abest Lepinus mons, ubi ipsa condita est Signia. Ibi vero gravia et atrocia multa perpessus, cum vehementissima siti laboraret, aquam sibi e proximo haustam puteo afferri jubet, quam cum libasset, melioris notae vinum esse deprehendit. Eum qui attulisset verbis castigat, quod pro aqua vinum porrexisset. Ille vero jurejurando culpam deprecatus, cum itidem etiam frigidam jussus attulisset, ad episcopi benedictionem toties in vinum conversa est aqua. Eo miraculo perculsus comes Adulphus, suique facinoris conscius, ne peccando [Col. 0137B] identidem culpam cumularet, ac bonorum odium magno cum suo dedecore susciperet, episcopum custodia liberatum dimisit.

«LECTIO III. Fuit autem S. Bruno in sacrarum litterarum lectione et meditatione valde frequens; quod ejus declarant egregiae lucubrationes. Scripsit enim in quinque libros Moysi, in Judicum librum, in libros Regum, in psalmos David, in Cantica canticorum, in Isaiam prophetam, in Job, in Apocalypsim. Edidit quoque 155 quas ad populum habuit homilias, et sermones 69, in quibus et eruditio, et pietas ejus elucet. Cujus sanctitatem et sapientiam tanti fecit Paschalis II illi ut legationes in Gallias et Siciliam mandarit, ubi et Ecclesias ordinavit, et morum disciplinam restituit. Magnae synodo Lateranensi [Col. 0137C] habitae laudabiliter interfuit, in qua legibus abrogatis iis, quas pontifex Romanus, cogente Henrico V imperatore, tulisset, invictus vehementissime studuit. Et cum sedisset in episcopatu annis 34, excessit e vita Signiae XV Kal. Augusti an. 1125, natus annos 73, editis multis miraculis. Quem postea Lucius III P. M. Siguiae anno Natalis Domini 1183, [Col. 0138A] quinquagesimo octavo post beati Brunonis excessum in sanctorum numerum retulit. In ejusdem postea honorem Honorius III an. Sal. 1223, pontificatus vero sui VII, Petro Praenestinensi, Nicolao Tusculano, et Andrea episcopis cardinalibus administris aram suis ipse manibus solemni more dedicavit.»

Opportunum ducimus hic referre decretum synodi Alexandrinae die 12 Novemb. an. 1618 de mandato D. Erasmi Pallavicini ejusdem urbis episcopi, et apud Ferdinandum II Austriacum imperatorem apostolicae, sedis nuntii, quod ita se habet. Consuluit antiquitas, nec hisce temporibus abolevit consuetudo, ut illustrium virorum gesta publicae commendarentur historiae, quo perpetuo, quantum fieri potest, in saeculo vivant, quem nos morem probatum [Col. 0138B] prosequentes, memoriae ac simul venerationi non modo vestrae, sed et cujusque posteritatis commendare contendimus virum, non solum ex gestis saecularibus, aut virtutibus, humanisve scientiis illustrem; sed divinis etiam imbutum disciplinis, gloria aeterna fruentem, ut merito in hominum memoria versetur, et digna veneratione colatur, qui ad gaudia transit angelorum. Cum itaque beatus Bruno Signiae civitatis episcopus ex oppido Solerii hujus dioecesis, ex cujus etiam symbolo hanc ipsam civitatem constructam fuisse non ignoramus, gloriosam originem duxerit, congruum nobis visum est, ut tanti sancti in tota Alexandrina Ecclesia pietatis argumento officium recitari debeat. Quo circa praesenti decreto ordinamus, ut in festo ipsius sancti, [Col. 0138C] qui ex martyrologio Romano celebrari consuevit die 18 Julii, fiat officium de ipso sancto Brunone episcopo et confessore duplex cum octava. Hujusmodi autem officium omnino fiat tam in ecclesia quam extra, ac etiam tam publice quam privatim, ac propterea sancimus ut quotannis in Kalendario referatur.

«In principio creavit Deus coelum et terram.» ⁜ (71) In principio, inquit, et ante omnem creaturam creavit Deus coelum et terram. Hoc enim et Psalmista testatur, dicens: «Et tu in principio Deus terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli (Psal. CI, 26) .» Non igitur prius coelum, quam terram, sed simul et coelum Deus creavit et terram. Unde et istud: «Qui vivit in aeternum creavit omnia simul (Eccli. XVIII, 1) .» Nam et si sex diebus omnia Deus hoc ⁜ (72) eodem in libro fecisse narratur, simul tamen ex nihilo cuncta creasse dubitari non debet. Ipsam omnium rerum materiam simul creavit, ex qua discretis temporibus caetera, prout voluit, fieri praecepit. Dicatur ergo: In principio creaturarum [Col. 0147C] omnium creavit Deus coelum, et ea scilicet quae continentur in eo, id est angelos, virtutesque coelestes, et terram jam quasi praegnantem et parturientem, omniumque eorum materiam et matrem quae ex ea oriuntur. Manifestum est ergo quoniam nec eorum, quae modo fieri videntur, et si tempore [Col. 0148B] prima sint, natura tamen prior terra non exstitit.

«Terra autem erat inanis, et vacua, et tenebrae erant super faciem abyssi, et Spiritus Dei «ferebatur super aquas.» Inanis enim erat terra, quia sicut informis materia nondum eas quas nunc videmus in se formas impressas habebat. Erat autem et vacua, nullo 2 eam habitante. Sed quare similiter de coelo non dicitur quod inane fuisset et vacuum, nisi quia, ut arbitror, statim in ipsa sui creatione angelos habuit habitatores? Terra ergo, et si naturaliter cuncta quae ex ea fiunt in se haberet, tamen quia nihil adhuc ex ea temporaliter factum fuerat, non immerito inanis vocatur et vacua. «Erant autem tenebrae super faciem abyssi,» quia nondum lux facta fuerat, quae novam illam creaturam [Col. 0148C] illuminaret. Abyssus vero, alta coeli, terraeque profunditas intelligitur, quae quidem tota tenebris replebatur Dei. vero Spiritus ferebatur super aquas, quia ut bonus artifex, hanc, quam videmus, tam multiplicem creaturarum varietatem, jam tunc facere disponebat ⁜ (73) . Sic enim et nos, exempli gratia, [Col. 0149A] domum composituri, lignorum materiam oculis menteque contemplantes, alia trabibus, alia vero columnis, atque alia aliis officiis destinamus. Quod autem de aquae creatione nihil superius dixerat, et tamen quasi jam creatas eas loquendo introduxit, illud profecto demonstrat, quod nomine terrae omnia intelligi debeant, quae in terra continentur ut ignis, et aqua; et nomine coeli, quidquid continet coelum, ut est aer, cujus creatio singulariter non describitur.

«Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, et vidit Deus lucem, quod esset bona; divisitque lucem a tenebris, vocavitque lucem diem, et tenebras noctem.» Apparet autem quod inter dicere et facere Dei nulla distantia est. Dixit itaque: «Fiat lux, et facta est lux.» Ipsum quoque dicere Dei quid aliud [Col. 0149B] est quam velle ⁜ (74) . Non enim clamando, vel labia movendo, imo volendo perfecit omnia. Sed quae est ista lux, quae prior sole, luna, et stellis esse perhibetur? Audi quod sequitur: «Vocavit lucem diem, et tenebras noctem.» Lux igitur pro die ponitur. Bona ergo lux, quae a tenebris divisa rerum formas, coloresque illuminat. Nos autem vix hanc lucem denotare valemus, quoniam majore, solis videlicet tuce, perfundimur. Sequitur:

«Factumque est vespere, et mane dies unus.» Vespere et mane noctem et diem quidam intelligunt. Nam quoniam noctibus praetermissis, omnes per ordinem dies enumerat, uno diei nomine, et diem, et noctem intelligere volunt. Sed mirabilis ordo locutionis, in quo ante mane ponitur vespere, quasi non [Col. 0149C] mane, sed a vespere operari coepisset. Si enim dixisset, Factum est mane et vespere dies unus, nulla fortasse quaestio esset, sed quia inter duo mane vespere posuit, ad quid illorum referatur dubitari potest. Si enim ad praecedens mane vespere refertur, nox procul dubio tota relinquitur; quod si ad subsequens, die quidem tota praetermissa, soli noctis termini ponuntur. Unde convenientius factum est vespere et mane dies unus, sed nox una dici potuit. Sed quia divina providentia non ad laborem, sed ad quietem noctem creavit, nullum est inconveniens, si in Dei operatione, quae utique non in nocte, sed in die fiebat, solius diei termini ponantur. Si enim hoc in loco totum, ut volunt, diei noctisque spatium, [Col. 0149D] unum diem intelligimus, frustra Deus utraque a se divisit, divisisque diversa nomina dedit; vocavit enim lucem diem, ac tenebras noctem ⁜ (75) . Nulla igitur dies ex nocte constat ac die. Quia igitur non somnia, quae in nocte videntur; sed opera, quae in eo fiunt, hic describuntur, dies utique non noctes enumerare necessarium fuit ⁜ (76) . Fecit ergo Deus in principio coelum, et terram et lucem; quibus patratis, factum [Col. 0150A] est vespere, atque hoc praecedente mane continuato, factus est dies unus, et tunc quidem a tenebris lucem divisit, quo finito die, factum est vespere. Neque enim in die noctem fecit, sed suo ordine post diem fieri praecepit. Quod autem dictum est, factus est dies unus, et non dicitur, factus est dies primus, ad hoc valet quod primus et secundus relativa sunt, neque sine altero alter esse potest. Cum igitur nondum esset secundus, erat utique dies unus, ipse tamen unus primus dici non poterat. His autem ad litteram dispositis, quid etiam allegorice significent, videamus.

«In principio creavit Deus coelum et terram ⁜ (77) .» In quo principio? In eo utique qui ait: «Ego principium qui et loquor vobis (Joan. VIII, 26) .— Omnia [Col. 0150B] enim per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 3) .» In hoc igitur principio omnem mundi fabricam, ipsosque angelorum ordines ab exordio creavit Deus. In hoc, in fine saeculorum, carne suscepta, coelum et terram, apostolos et Ecclesiam, justos et peccatores, Judaeos et gentiles verbo praedicationis, et aqua baptismatis et S. Spiritus illustratione genuit, creavit et in novam pristinamque naturam restauravit. Adhuc tamen inanis et vacua erat terra, adhuc infecunda, et absque liberis erat Ecclesia, quam etiam propheta de sterilitate consolans, fecunditatemque promittens, dicebat: «Laetare, sterilis, quae non paris; erumpe, et clama, quae non parturis, quia multi filii desertae magis, quam ejus quae habet virum (Isa. LIV, 1; Gal. IV, 27) .» Sed [Col. 0150C] quare inanis et vacua? Quia adhuc tenebrae erant super faciem abyssi. Nemo enim Scripturas intelligebat, utpote profundas et ignorantiae tenebris obvolutas, quae quidem ut intelligi valeant, «abyssus abyssum invocat (Psal. XLI, 8) .» Has autem tenebras Christus amovit, quando apostolis sensum aperuit, ut Scripturas intelligerent. Si enim Judaei has intelligerent, 3 ad Ecclesiam confugerent; sed quia, ut Apostolus ait: «Usque hodie dum legitur Moyses, velamen positum est super corda eorum (II Cor. III, 15) ,» eas quidem intelligere non valent. Cum autem plenitudo gentium introierit, tunc amoto velamine Israel salvus fiet (Rom. XI, 25) . Neque enim ulterius inanis, et vacua terra nostra [Col. 0150D] vocabitur, tantorum filiorum plenitudine inhabitata. Hoc autem quomodo fiat sequentia docent.

«Et Spiritus Domini ferebatur super aquas.» Quod enim per abyssum, hoc per aquas intelligimus. Hae sunt enim aquae salientes in vitam aeternam, quas qui biberit, non sitiet unquam (Joan. IV, 14) . De quibus dicitur: «Sitientes, venite ad aquas (Isa. LV, 1) .» ⁜ (78) Super has ergo Spiritus sanctus [Col. 0151A] ferebatur, qui splendore suae illustrationis, fugatis tenebris eas illuminavit, atque potabiles, et intelligibiles reddidit. Unde bene subditur:

«Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux.» Ac si dicat: Fugatae sunt tenebrae, illuminata est terra, fiat ergo lux; pereat ignorantia. «Surge, illuminare, Jerusalem, quia venit lumen tuum (Isa. LX, 1) .» Haec autem lux, haec Spiritus sancti fidelibus inspirata conscientia, quia supernae majestatis oculis perplacuit, e tenebris eam divisit. Unde Apostolus: «Quae enim participatio lucis ad tenebras? quae pars fideli cum infideli? quae conventio Christi ad Belial?» (II Cor. VI, 15.) Et alibi: «Haereticum hominem post secundam correctionem devita (Tit. III, 10) .» Hanc enim separationem Deus significabat, [Col. 0151B] quando lucem a tenebris dividebat.

«Dixit quoque Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum, et dividat aquas ab aquis. Et fecit Deus firmamentum, divisitque aquas, quae erant sub firmamento, ab his quae erant super firmamentum; et factum est ita. Vocavitque Deus firmamentum coelum; et factum est vespere et mane dies secundus.» Si enim, quod verum est, in medio aquarum factum est firmamentum, et aquas quidem ubique fuisse dubitari non potest. Quod si ubique erant, quaeso, ubi redactae sunt, tanto coeli terraeque spatio vacuo relicto? Non hujus igitur, cujus nunc sunt, fuisse spissitudinis, sed veluti nebula et nubes cuncta replesse manifestum est. Firmamentum autem, quod in medio aquarum perhibetur, [Col. 0151C] non illud intelligitur, quod in principio Deus creasse dicitur, alioquin bis coelum creatum fuisset, sed illud nimirum, quod sine intermissione volvitur, in quo sol, et luna et stellae apparent. Est autem et illud coelum super hoc, valde dignioris, excellentiorisque naturae, super quod antiquus hostis ascendere cupiens, dicebat: In coelum ascendam (Isa. XIV, 13) . In coelum namque erat, cum ista diceret, sed altius ascendere cupiens talia loquebatur. Utrum autem etiam superiores aquae, firmamento interposito, naturam mutaverint, non facile dixerim. His autem ita peractis, factum est vespere, quo mane cohaerente fit dies secundus. Sed haec ad litteram. Quid autem spiritualiter significent, audiamus.

«Fiat, inquit, firmamentum in medio aquarum, [Col. 0151D] et dividat aquas ab aquis.» Quid enim firmamentum, nisi apostoli? Unde Psalmista ait: «Coeli enarrant gloriam Dei et opera manuum ejus annuntiat firmamentum (Psal. XVIII, 1) .» Hoc enim firmamentum nos munit et firmat, hoc salutis pluvias lumenque ministrat, hoc inferiores aquas a superioribus dividit. Aquae enim, quae sub firmamento sunt, Novum est Testamentum: quae vero super firmamentum, Vetus Testamentum intelligitur. Sed quomodo has aquas apostoli dividunt? Vis audire quomodo? Praecipit enim lex ut unusquisque circumcidat carnem praeputii sui. Econtra Apostolus: «Ego, [Col. 0152A] inquit Paulus, dico vobis quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit (Gal. V, 2) .» Vides ergo quanta divisio, quantumque interpositum firmamentum aquis aquas jungi prohibeat. Illud quoque quod hic dicitur: «Vocavitque Deus firmamentum coelum,» apostolis convenire videtur; celant enim, et servant secreta coelestia. Unde Apostolus inquit: «Audivi arcana verba, quae non licet homini loqui (II Cor. XII, 4) .»

«Dixit vero Deus: Congregentur aquae, quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida. Et factum est ita. Et vocavit Deus aridam terram, congregationesque aquarum appellavit Maria.» Iste autem locus in quem aquae congregantur, mare, lacus et flumina intelliguntur, ipsaque abyssus de [Col. 0152B] qua quasdam secretas terrae venas, fontes aquarum, manare videmus. Sic igitur divina providentia in unum locum congregatae sunt aquae, ut neque terrae superficiem, ut prius cooporiant, et tamen terrae ariditatem suo humore ubique fecundent ⁜ (79) . Ipsa quoque nomina satis rebus convenientia Deus imposuit, dum et aridam Terram vocavit, et aquarum congregationes Maria appellavit. Terra a terendo dicitur, quam et colendo, et calcando homines, et cuncta animalia assidue terunt; mare vero ab amaritudine, quod et salsum et amarum esse probavimus. Sed haec ad litteram; nunc autem significationem videamus:

«Congregentur, inquam, aquae, quae sub coelo sunt, in locum unum, et appareat arida.» Hunc enim [Col. 0152C] locum, in quem aquae congregatae sunt, maria, lacus, et flumina, superius interpretati sumus, per quae vel duo Novi Veterisque Testamenti volumina, vel apostolos, Ecclesiaeque doctores intelligimus. In his enim omnis sapientiae et scientiae plenitudo continetur, quae nimirum aquarum nomine significantur. Quod autem ait, «et appareat arida,» magis ad historiam quam ad allegoriam pertinere videtur. Sed quare mutato nomine aridam Deus vocavit terram, nisi quia jam tunc S. Ecclesiam flagellandam, conterendam, calcandam, 4 multisque modis affligendam significabat? Aquarum vero congregationes, maria dixit, quoniam et si scire et intelligere sacras Scripturas dulce sit et suave, facere tamen quae jubet amarum et asperum est. Mare enim ab amaritudine [Col. 0152D] nomen accepit. Jejunare namque, vigilare, omniaque mundi hujus oblectamenta relinquere, cui non videtur esse amarum? Hoc enim sacrae Scripturae praecipiunt; merito igitur tali nomine significantur.

«Et vidit Deus quod esset bonum, et ait: Germiminet terra herbam virentem et facientem semen, lignumque pomiferum faciens fructum juxta genus suum, cujus semen in semetipso sit super terram, et factum est ita. Et protulit terra herbam virentem et afferentem semen juxta genus suum, lignumque faciens fructum, et habens unumquodque [Col. 0153A] sementem secundum speciem suam. Et vi lit Deus quod esset bonum; factumque est vespere et mane dies tertius.» Haec quoque, quae ad litteram satis aperta, si spiritualiter intelligantur, in sanctorum Ecclesia fieri videmus. Quid enim per terram, nisi Ecclesiam? Quid per herbam virentem, lignumque faciens fructum; nisi apostolorum, et prophetarum exempla, et doctrinam intelligimus? haec enim semper virent, et vivunt, semper fructificant, et juxta genus, et species suas diversos fructus, et semina ferunt, habent enim in semetipsis naturaliter inditum semen, quod quidem semper spargitur, et nunquam deficit, semper pullulat, semperque crescit. Vide namque ex quanto tempore liber iste editus est. Vide quanta volumina ex se [Col. 0153B] fructificavit. Considera ejus fructus et semina, doctrinam scilicet atque praecepta, quam viventia, quam valentia sint. Et alios quidem in Veteri, alios in Novo fructus reperies Testamento. Quot doctores, tot semina, fructuumque varietates.

Quod autem dicitur: «Et vidit Deus quod esset bonum;» tale est, ac si diceret: Nos videre et intelligere fecit, quia nihil nisi bonum ipse creavit. Et factum est vespere, nocteque transfacta, factum est mane; atque simul cum nocte sua dies tertius completus est. Sic enim hunc locum quidam intelligunt. Quod si allegorice intelligatur, hoc modo dici potest: Quia finito hujus praesentis, laboriosaeque vitae termino, vespere fiet et mane. Vespere quidem [Col. 0153C] his qui de luce et felicitate in tenebras et miserias praecipitabuntur; mane vero his qui de hac infelici et aerumnosa vita in lucem perpetuam et gaudia aeterna transferuntur. Sequitur:

«Dixit autem Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, et dividant diem ac noctem, et sint in signa et tempora, et dies et annos, ut luceant in firmamento coeli et illuminent terram. Et factum est ita. Fecit quoque Deus duo luminaria magna, luminare majus, ut praeesset diei, et luminare minus, ut praeesset nocti; et stellas, et posuit eas in firmamento coeli, ut lucerent super terram, et praeessent diei ac nocti, et dividerent lucem ac tenebras. Et vidit Deus quod esset bonum; et factum est mane et vespere dies quartus.» [Col. 0153D] Duo namque luminaria, sol, et luna intelliguntur, quae in firmamento coeli posita, diem ac noctem dividunt, quae etiam in signum nobis sunt, et sereni, et pluviae, et in quacunque mundi parte fuerimus, mundi climata nobis designant. Quae quidem signa, quam necessaria sint, nautae intelligunt, qui subito in profundum a ventis rapti, nisi per signa coeli, quo tendant, ignorant. Dant autem et alia signa, de quibus in Evangelio dicitur: «Erunt signa in sole, et luna, stellis (Luc. XXII, 25) .» Haec autem et tempora, et dies, et annos determinant, quod qualiter fiat, quia facile patet ad alia transeamus. Et majus quidem luminare Solem [Col. 0154A] dicit, qui in die quidem obtinet principatum; minus vero Lunam, quam noctis tenebris praeesse videmus. Stellae quoque, et splendore et magnitudine diversae in coelo positae, et lumen nobis et signa praestant. Sed haec ad litteram. Spiritualiter autem, duo magna luminaria, sol videlicet et luna, Novum et Vetus Testamentum designant, et majus quidem Novum, minus vero Vetus Testamentum intelligitur. «Lex enim, ut Apostolus ait, per angelos ordinata est in manu Mediatoris (Gal. III, 19) .» De Novo vero Testamento loquitur dicens: «Novissimis diebus istis locutus est nobis in Filio (Hebr. I, 2) .»Itemque: «Quod si ministratio mortis, litteris deformata fuit in gloria, quomodo non magis ministratio spiritus erit in gloria? (II Cor. III, 7.) » Et paulo post: [Col. 0154B] «Nam nec clarificatum est, quod claruit in parte propter excellentem gloriam (Ib., 10) .» Ex his vero, et similibus aperte colligitur Novum quidem Testamentum majus esse quam Vetus. Haec autem in coeli firmamento posita, id est apostolorum et doctorum pectori firmiter inhaerentia, diem et noctem dividunt, diei noctique praesunt. Dies enim et nox, Ecclesia et Synagoga, gentium et Judaeorum populus intelligitur. Novum ergo Testamentum diei praeest, quia S. Ecclesiam sui fulgoris radiis illuminat, eamque recti itineris viam designando a noctis, et tenebrarum errorisque caligine separat. Luna vero obscura et pallida praeest nocti et tenebris, quia Vetus Testamentum Judaeorum populo tenebroso semper, et caeco obscurum et tenebrosum lumen demonstrat; [Col. 0154C] caecitas enim ex parte in Israel contigit. Unde Moyses quando legem accepit, totum Sinai montem nubes, et caligo operuit ⁜ (80) . Haec ergo et diem, et noctem dividunt, utramque tamen terram illuminant, utramque Ecclesiam regunt, utraque in coelo, id est in apostolorum cordibus, fixa relucent. Dant autem nobis 5 et signa, quibus hostium incursus, insidiasque evitare possimus; ipsa dies et annos ⁜ (81) determinant, dum ea, quae videntur, fugitiva, et transitoria, ea, quae non videntur, aeterna esse dicunt, ideoque ista despicere, illa vere nos appetere admonent. Unde Psalmista: «Melior est dies una in atriis tuis super millia (Psal. LXXXIII, 11) .» Itemque: «Tu autem idem [Col. 0154D] ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI, 28) .» Sic igitur haec clarissima coeli lumina in signum nobis sunt, et in tempora, et dies et annos. Stellas quoque fecit Deus, quas et ipsas in firmamento posuit, ut lucerent super terram, et diei ac nocti praeessent, et a tenebris lumen dividerent, per quas quidem singulos prophetarum et apostolorum libros intelligere possumus, quibus doctores Ecclesiae, qui coeli nomine significantur, illustrati, terram nostram et sanctam Ecclesiam illuminant. Cum ergo hoc firmamentum, sole, luna et stellis, omnique venustate tam eleganter decoratum videamus, quid de illo superiori coelo putabimus, in quo coelestium spirituum [Col. 0155A] ordines ipsum solem justitiae admirantes contemplantur? Sequitur:

«Et factum est vespere, et mane dies quartus. Dixit etiam Deus: Producant aquae reptile animae viventis, et volatile super terram sub firmamento coeli. Creavitque Deus cete grandia, et omnem animam viventem, atque motabilem, quam produxerant aquae in species suas, et omne volatile secundum genus suum. Et vidit Deus quod esset bonum, benedixitque illis, dicens: Crescite, et multiplicamini, et replete aquas maris, avesque multiplicentur super terram. Et factum est vespere et mane dies quintus.» Duplex animalium ex aquis oritur genus: unum scilicet, quod supra aquas inhabitat, et extra eas non vivit: alterum vero, quod [Col. 0155B] volando superiora petit, terraeque vescitur alimentis. Et mirabilis ordo divinae dispositionis: priusquam animalia creasset, herbas et ligna pomifera fecit, ut statim orta, unde viverent, invenirent. Novissime autem creatus est homo, cui haec omnia ad utendum a Deo donata sunt. Cete vero tam grandia in ulteriori maris parte esse referuntur, ut montium magnitudinem excedant. Caeterorum vero piscium et volucrum quam diversae multiplicesque species sint et genera, dici non potest; quae omnia Deus benedicens, aquas, et terras multiplicando replere praecepit, quae quidem benedictio tantum praevaluit ut et quotidie crescant, et nihil eorum ex toto perire valeat. Quid autem metaphorice per aquas nisi baptismum intelligimus? Quid vero per pisces et volucres, [Col. 0155C] qui ex eis oriuntur, nisi fidelium populus qui aquis baptismatis regenerantur? Quorum quidem alii sapientiae, et scientiae, atque caeterarum virtutum alis sumptis, usque ad coelestia volare nituntur. Ex quibus haeretici et philosophi importunarum volucrum specimen tenent, quoniam et altius quam necesse sit saepius volant, et in rapinis exsultantes, animarum sanguinem avidissime fundunt. Caeteros vero qui ab aquis non separantur, simplices quosque intelligimus, qui quamvis per sapientiam et inanem philosophiam volare non norunt, tamen taliter vivunt, ut ab Ecclesiae piscatoribus in Christi convivium praesentari mereantur. Cete vero grandia, et principes designant; sed [Col. 0155D] pisces quoque, sicut et volucres quidam sunt, qui praedonum more de rapina vivunt, qui eos quidem significant, qui quamvis Christi fidem, et nomen in baptismo susceperint, tyrannorum tamen, et iniquorum vitam agentes ⁜ (82) , inter immunda animalia computantur. Merito autem his Deus benedixit, quoniam nulli nisi baptizati Christi benedictionem promerentur. Sequitur:

«Dixit quoque Deus: Producat terra animam viventem in genere suo, jumenta et reptilia, et bestias terrae secundum species suas, et jumenta, et omne reptile terrae in genere suo.» Hic autem oritur quaestio. Cum universa propter hominem [Col. 0156A] Deus creavit, quare tam multa venenosa, et mortifera, et homini inimica facta sunt? Ad quod dicendum: Quia nisi homo peccasset, cuncta ejus imperio obedirent, nihil magis anguis quam anguilla noceret; sicut ovis, ita et lupus ei obsequeretur. Sed postquam suo Conditori superbiendo inobediens exstitit, ab ipsis quoque animalibus contemptui haberi coepit, neque ei obedire voluerunt, quem illi inobedientem viderunt, a quo illius ditioni subjecta fuerant, et quae prius in obsequium creata erant. postea in vindictam conversa sunt. Illud quoque quaeritur: Quare et ante per tam immensa, et infinita temporis spatia mundum Deus non creaverit? Unde tam subita mentis permutatio ei acciderit qui mutari non potest? Haec autem quaestio ideo inutilis [Col. 0156B] esse videtur, quoniam si antea, vel postea id facere Deo placuisset, nihilominus tamen quaeri potest quare tunc, et non alio tempore egerit. Mutatio autem in Deo nulla est, cui nihil novi accidit, cui et praeterita et futura praesentialiter adsunt, qui priusquam mundum faceret, in suae mentis dispositione jam factum gestabat. Neque dum aliquid creat in aliquo movetur, quia nihil, quantum ad se, novi agit, sed quia ante tempora disposuit, quomodo, et quo in loco, vel tempore disposita sunt, fieri jubet: Erat igitur mundus, priusquam fieret, qui in Dei dispositione nullum unquam initium habuit. Nunquam enim Deus non habuit quod habet, alioquin accidentibus subjaceret, si modo aliquid agere disposuisset, quod antea non 6 disposuerat. Ideo [Col. 0156C] enim Joannes Apostolus ait: «Quod factum est, in ipso vita erat (Joan. I, 4) .» Omnia enim, quae temporaliter fiunt, in ipso quidem ante tempora vivebant, et vigebant. Unde bene dicitur: «Qui vivit in aeternum creavit omnia simul (Eccli. XVIII, 1) .» Simul enim cuncta creavit, quia quando, vel qualiter cuncta fierent, simul disposuit. Cum ergo disposito tempore coelum fieret et terra, nihil novi Deo accidit, quia quod tunc temporaliter fiebat, apud Deum, ut tunc fieret, multo tempore dispositum erat. Sed quia de his disputare periculosum, et difficile est, tanta dixisse nos sufficiat. Spiritualiter autem terram sanctam Ecclesiam intelligimus ⁜ (83) . Per animam vero viventem omnium fidelium multitudinem, [Col. 0156D] quae ideo quidem vivit, quoniam in baptismate cum Christo surrexit. Jumenta autem illos significant, qui aliorum opera misericorditer portant, de quibus Apostolus ait: «Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi (Gal. VI, 2) .» Reptilia vero sunt qui magis terrena quam coelestia diligunt; ideoque toto corporis nisi his adhaerentes, vix aliquando oculos mentis ad coelestia dirigunt. Terrae vero bestiae illos significant, qui majora non cogitant, quaestionibus sese non implicant, sed aliorum ducatu et regimine semper indigent. Haec autem omnia, quia terra nostra, id est sancta Ecclesia, ea produxit, et baptismatis aquis [Col. 0157A] regeneravit, bona vocatur. Hoc est enim, quod dicitur. «Et vidit Deus quod esset bonum.»

«Et ait: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram, et praesit piscibus maris, et volatilibus coeli, et bestiis, universaeque creaturae terrae, omnique reptili quod movetur in terra. Et creavit Deus hominem ad imaginem suam, ad imaginem Dei creavit illum, masculum, et feminam creavit eos.» Vidit, inquit, Deus, quod esset honum, et ait: «Faciamus hominem.» Deus ergo est qui loquitur. Nunquid ad angelos? Absit! Non enim ab angelis creatus est homo; alioquin non unus, sed multi creatores essent, ut solus Deus est omnium Creator. Sic enim scriptum est: «Creator omnium terribilis, et fortis (II Machab. I, 24) .» Itemque: «Omnia in sapientia fecisti (Psal. CIII, 24) .» Si igitur verum est, quod negari non potest, solus Deus creavit omnia; quos ad hominem creandum invitabat, dicens: «Faciamus hominem.» Audiamus igitur quid in capite libri hujus dicatur: «In principio creavit Deus coelum et terram.» Habes ergo Deum, id est Patrem; habes et principium, id est Filium; sic enim ipse ait: «Ego principium qui et loquor vobis (Joan. VIII, 25) .» Sed quid sequitur? «Et Spiritus Dei ferebatur super aquas.» Habes igitur et Spiritum sanctum. Quod autem non solus Pater coelum creaverit, sed simul cum eo Filius quoque, et Spiritus sanctus, dicat Psalmista: «Verbo, inquit, Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6) .» Tota autem Trinitas, id est Deus, et Verbum ejus, et Spiritus ejus, unus Deus, et iste quidem dicit: «Faciamus hominem;» non extra se auxilium petens, sed in se cum Filio suo, et Spiritu sancto cuncta disponens ⁜ (84) . Semel enim locutus est Deus, quia simul cuncta disposuit, neque ulterius disponere aliquid necesse habet. Veniente ergo tempore, hora, vel momento, in quo, ut aliquid fiat, ante tempora dispositum est, Deo quidem in sua immobilitate permanente; ipsa ejus dispositio ineffabili voce proclamat: Tempus venit, hora est; modo fiat, factumque appareat, quod ut nunc fiet, ante tempora dispositum est. Aut igitur Trinitatem Judaei credant, aut alios praeter Deum hominis creatores [Col. 0157D] inveniant. Sed quia ut diximus, qui dixerit, et cui dixerit: «Faciamus hominem ⁜ (85) ;» videamus etiam ad cujus similitudinem factus sit homo. «Ad imaginem, inquit, et similitudinem nostram.» Quamvis enim aliud sit imago, aliud similitudo, [Col. 0158A] hoc tamen in loco idipsum significat et imago, et similitudo, sic ad Dei similitudinem factus est homo; sapiens quidem, justus et bonus, immortalis et incorruptibilis factus est; siquidem Deus talis est ⁜ (86) . Sed immortalitatem quidem tunc homo amisit, quando peccavit, atque in hoc Deo dissimilis factus est, quamvis nihil Deo per omnia simile sit. Quoties ergo peccavimus, Dei similitudinem amisimus. Soli ergo illi Dei similitudinem habent, qui sapientiam, justitiam, bonitatem, caeteraque his similia rationabiliter custodiunt. Magnus est honor homini virtutibus adhaerere, secundum quas Deo similis esse videtur. Sed quoniam dicitur: «Creavit Deus hominem ad imaginem suam;» deinde subinfertur, «ad imaginem Dei creavit illum,» sic [Col. 0158B] etiam intelligi potest ut talem corporaliter quoque homini imaginem daret qualem Filium, qui utique Deus est, quandoque suscepturum ante tempora disposuerat. Sic igitur non solum interior, verum et exterior homo noster Deo quodammodo assimilis esset. Neque hoc Deo sufficiens fuit, quod ad similitudinem 7 suam fecit hominem; sed insuper omni creaturae, quae sub coelo est, eum praeposuit. His autem ita dispositis, significationem videamus. Quis enim, inquam, iste homo, qui Dei similitudinem habet, cui pisces maris, et volucres coeli, et bestiae, universaeque creaturae terrae, et omnia reptilia sunt subjecta? Quamvis enim Christum hunc esse quidam non immerito intelligant ego tamen apostolorum, et doctorum ordinem, caeterorumque qui in Ecclesia [Col. 0158C] Dei obtinent principatum, hunc esse puto: hinc enim praelati vocantur, quia alii eis subjecti sunt; nam quia Dei similitudinem habent, ideo quasi superiores omnes eos venerantur. Dei namque similitudinem Apostolus habebat, qui dicebat: «Imitatores mei estote, sicut et ego Christi (Philip. III, 17) .» His autem pisces maris, id est baptismatis aquis regenerati; his volucres coeli, id est philosophi et sapientes; his bestiae, id est idiotae et indisciplinati; his universae creaturae terrae, id est cujuscunque sexus, vel generis, vel naturae, vel conditionis, his omnia reptilia sunt subjecta. Cum enim saeculi amatores et terrenis voluptatibus inhaerentes eis serviunt, tunc eos procul dubio etiam reptilia venerantur. Sed [Col. 0158D] quia inter Ecclesiae doctores alii virilem fortitudinem, alii muliebrem mollitiem habent; merito dicitur quia masculum et feminam creavit eos. Sequitur:

«Benedixitque illis Deus, et ait: Crescite, et [Col. 0159A] multiplicamini, et replete terram, et subjicite eam, et dominamini piscibus maris, et volatilibus coeli, et universis animantibus quae moventur super terram.» Haec autem superius exposita sunt: benedixit, inquit, Deus, et subinferens ipsam benedictionem, ait: «Crescite, et multiplicamini,» in sapientia videlicet, virtutibus et sanctorum filiorum progenie.

«Dixit quoque Deus: Ecce dedi vobis omnem herbam afferentem semen super terram, et universa ligna quae habent in semetipsis semen generis sui, ut sint vobis in escam, et cunctis animantibus terrae, omnique volucri coeli, et universis quae moventur in terra, et in quibus est anima vivens, ut babeant ad vescendum.» Haec [Col. 0159B] quoque eo loco exposita sunt, ubi dicitur: «Germinet terra herbam virentem, et lignum faciens fructum.» Haec autem, sicut juxta litteram, cunctis terrae animantibus ad vescendum data sunt, ita et secundum spiritualem intelligentiam, non solum sapientibus atque doctoribus, verum etiam cunctis eis uti volentibus hae deliciae praeparantur. Unde Apostolus: «Judaeis, inquit, et Graecis, et barbaris, sapientibus, et insipientibus debitor sum (Rom. I, 14) .» Et Dominus in Evangelio ait: «Ite in universum mundum; praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. XVI, 16) .—Quaecunque enim scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV, 4) . Quis igitur fame pereat, tot tantisque divitiis antepositis? Sequitur:

[Col. 0159C] «Et factum est ita: viditque Deus cuncta, quae fecerat, et erant valde bona, et factum est vespere, et mane dies sextus.» Cum igitur Deus cuncta fecerat, et sexta die, qua omnia patrata sunt, ea inspiciens, bona cuncta conspexit; ubi malum, ubi ipse diabolus princeps mali? An nondum ceciderat, qui, ut dicitur: «In veritate non stetit, et ab initio mendax fuit? (Joan. VIII, 44) .» Aut fortasse ipsa die qua factus est homo, ejus gloriae invidendo, atque ideo mortifera suadendo, simul cum bonitate ipsum quoque principatum amisit? Simul enim, et non prius hominis et diaboli condemnatio legitur. Nam quia mulier dixit: «Serpens decepit me, et [Col. 0159D] comedi» statim Domino serpenti maledicens ait: «Maledictus eris inter omnia animantia et bestias terrae:» Mulieri quoque dixit: «Multiplicabo aerumnas tuas.» Adae vero: «Maledicta terra in opere tuo. (Gen. III, 13, 17) .» De his autem, quae sunt in apostolorum, et prophetarum libris nihil certum reperi, et doctores Ecclesiae diversa sensisse cognovi, aliis haec disputanda relinquo. Dico tamen quoniam, et si prius cecidisset, nihilominus dici posset, quia «vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona.» Valde, inquam, bona erant cuncta quae fecerat, quoniam et in ipso diabolo adhuc bonum est quod Deus fecerat.

«Igitur perfecti sunt coeli, et terrae, et omnis ornatus eorum, complevitque Deus die septimo opus suum, quod fecerat, et requievit die septimo ab universo opere, quod patrarat. Et benedixit diei septimo et sanctificavit illum, quia in ipso cessavit ab universo opere suo, quod creavit Deus, ut faceret.» Quod autem dicitur, «complevitque Deus die septimo opus suum, quod fecerat,» non sic est intelligendum quasi in die septimo aliquid fecerit, sed quod ipso inchoante omnia sint completa, atque ipse terminus fuerit, post quem ad complendum nihil defuerit. Sed quid allegorice sex dies, nisi sex mundi aetates significavit? Prima quidem aetas, ab Adam usque ad Noe; secunda, a Noe usque ad Abraham,0 [Col. 0160B] tertia, ab Abraham usque ad David; quarta, a David usque ad transmigrationem Babylonis; quinta a transmigratione Babylonis usque ad Christum; sexta ab adventu Domini usque ad finem saeculi. In his operari Deus non cessat, sicut in Evangelio ipsa Veritas ait: «Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V, 17) .» Quis enim, nisi ipse ea fecit quae assidue fieri videmus; nam et si sex diebus omnium seminaria fecit, nihil tamen, nisi ipso jubente et volente, ipsa seminaria per se facere possunt ⁜ (87) 8 «Namque, ut Apostolus ait, neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus (I Cor. III, 7) .» Prius ergo disposuit, deinde creavit; postmodum vero ex ipsis creatis, omnia quae fiunt oriri fecit. Haec autem tertia operatio [Col. 0160C] Dei non cessabit, nisi prius haec sexta dies, id est ultima aetas, finem faciat; qua finita, nova fient omnia, neque ulterius novi aliquid fiet. Sed cum coelum tnnc novum fiat et terra nova, fiatque claritas lunae ut claritas solis, et claritas solis septempliciter, qualem tunc terra putamus, speciem habebit ⁜ (88) ? Neque enim post illam generalem exustionem etiam herbas, et ligna fructifera, sicut prius, producere necesse erit, cum nemo sit qui eis utatur. An forsitan ea solummodo erunt quae oriendo et moriendo nulla ulterius renovatione indigebunt? Sed quia hoc fortasse quaerere superfluum est, ad alia transeamus.

«Et requievit die septimo ab omni opere, quod patrarat.» De hoc enim die scriptum est. «Quia melior [Col. 0160D] est dies una in atriis tuis super millia (Psal. LXXXIII,) .» Haec dies finem non habebit, huic nox ulla succedet; neque enim sicut in caeteris, ita et in ista dicitur: «Et factum est vespere et mane dies septimus.» Quare hoc? Quia et si mane habeat, ad vesperam tamen non declinabit. Huic Deus benedixit. Quid est benedixit, nisi quia omnem jucunditatem, omnem laetitiam, et omnem benedictionem ei tribuit? Sic enim benedixit Deus et sanctificavit illum. O admirabilis sanctificatio, post quam peccare nemo poterit! Sequitur. Quia in ipso cessaverat ab universo opere suo, quod creavit Deus, ut faceret. Creavit enim in sex diebus, ut faceret in sex aetatibus, [Col. 0161A] quod qualiter disposuerit, nemo novit ⁜ (89) .

«Istae generationes coeli et terrae quando creatae sunt in die quo fecit Dominus coelum et terram, et omne virgultum agri antequam oriretur in terra omnemque herbam regionis priusquam germinaret.—Ipsae, inquit, generationes coeli, et terrae quando creatae sunt.» Vis audire quando? «In die quo fecit Dominus coelum et terram.» Quid igitur? Nunquid uno, et non sex diebus creavit omnia? Et uno quidem die creavit, quia simul omnium materiam fecit, et sex diebus creavit, quia ex ipsa materia in diversas species cuncta formavit; et quotidie tamen creat, dum alia ex ipsis generando multiplicat. De his autem superius sufficienter diximus. Sequitur:

[Col. 0161B] «Non enim pluerat Dominus Deus super terram, et homo non erat qui operaretur eam, sed fons ascendebat de terra, irrigans universam superficiem terrae. Formavit igitur Dominus Deus nominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem.» Si enim antequam homo fieret intelligatur quod non pluerit Dominus super terram, et quod fons eam irrigaverit, non valde ad rem pertinere videtur, cum neque pluviis, neque fontium irrigatione illis tam paucissimis diebus terra non multum indiguisse videatur. Potest igitur intelligi quod in tota prima aetate usque ad diluvium Deus non pluerit, sed fons de terra ascendens competenti tempore eam irrigaverit, quod quidem Nilus per [Col. 0161C] Aegyptum usque hodie facere perhibetur. Quod autem interpositum est: «Et homo non erat, qui operaretur eam,» recapitulatio est. Nam quia de hominis creatione, qui sexta die factus est, parum quid dixerit, nunc ad eamdem diem revertitur, ut de eodem homine plenius loquatur. «Formavit, inquit, Dominus Deus hominem de limo terrae,» ecce carnis materia. «Et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae,» ecce anima. «Et factus est homo in animam viventem.» Totus enim homo ex anima constat et corpore, sed corporis quidem materiam posuit, animae non posuit. Pene enim ubique invisibilibus praetermissis, de solis Moyses visibilibus loquitur. Unde non de his, quae super coelo, sed de his quae sub [Col. 0161D] coelo sunt ⁜ (90) , rationem fecit. Exspectabat enim eum, qui dixit: «Qui de terra est, de terra loquitur, qui de coelo venit, super omnes est (Joan. III, 32) .» Et plura quidem sunt, cujus materiam ignoramus; plura quoque, quae non de aliquo, sed ex nihilo creavit Deus. De qua enim materia facti sunt coeli De qua terra? Unde aquae, unde angeli? Cum igitur animae creationem ignoremus, illud profecto sciamus, quia quamvis a Deo inspirata sit, ejus tamen, ut haeretici fingunt, pars non est, neque enim partem [Col. 0162A] sui posset damnare suppliciis. Utrum autem omnes simul creaverit Deus an sicut ex carne caro, ita ex anima animae oriantur, an certe in matris utero formato jam corpori eas inspiret ⁜ (91) , non parva quaestio est. De primo tamem homine dicitur, quod eum de limo terrae Deus creaverit, deinde subinfertur quod in faciem ejus spiraculum vitae inspiraverit, ad cujus similitudinem, si caeteri quoque animas habeant, non est inconveniens ⁜ (92) .

«Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis, ut operaretur a principio, in quo posuit hominem, quem formaverat. Produxitque Dominus Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave, lignum etiam vitae posuit in medio paradisi, lignumque scientiae [Col. 0162B] boni et mali, et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita. Nomen uni Phison: ipse est, qui circuit omnem terram Hevilath, 9 ubi nascitur, et aurum terrae illius optimum est, ibique invenitur odellium, et lapis onychinus. Et nomen fluvii secundi Gehon; ipse est, qui circuit omnem terram Aethiopiae ⁜ (93) . Nomen vero fluminis tertii, Tigris; ipse vadit contra Assyrios. Fluvius autem quartus est Euphrates.» Quantum autem Dominus hominem dilexerit, ex hoc quoque facile intelligi potest quod talem habitationis locum ei praeparaverat, in quo, si non peccasset, et castissimo conjugio sine omni concupiscentia filios procreasset, ex quibus, completo electorum numero, [Col. 0162C] nulla mortis amaritudine degustata, supernam Jerusalem conscendens, nec merito, nec numero ab angelis discrepans aeterna beatitudine frueretur. Inter caetera quoque ligna paradisi (quorum odorem, saporem, pulchritudinem et virtutem enarrare nemo potest,) etiam lignum Vitae Dominus posuit, cui hanc naturam dederat ut si quis de eo gustasset, mori non posset. Posuit et lignum scientiae boni et mali, de quo postquam primi homines comederunt, quibus bonis caruerunt, quibus malis subjacuerunt confestim intellexerunt. Omne enim contrarium per suum contrarium melius cognoscitur. Unde fit ut magnis laudibus sanitatem aegri extollant, de qua quidem, dum sani essent, raro loquebantur. Sic igitur et [Col. 0162D] isti postquam peccaverunt, videntes quantum discriminis, quantumque periculi eis immineret, bonum ipsum, quod prius quidem ignorabant, multo magis quam prius admirari coeperunt ⁜ (94) . Vocatur igitur lignum scientiae boni et mali, quia in primis praevaricatoribus nos docuit quam bonum sit Dei praecepta servare, et quam malum et periculosum sit ejus praeceptis non obedire. Sed cujus saporis et jucunditatis fluvium illum esse putamus, qui de loco voluptatis egreditur? Cum enim in Orientis partibus, [Col. 0163A] ut philosophi tradunt, flumina sint, quae omni potione ad bibendum sint jucundiora, qualem fluvium illum esse dicemus, qui de paradiso procedit? Sed haec ad litteram; nunc autem significationem videamus: Paradisus namque voluptatis, quem a principio Deus plantaverat, sanctam Ecclesiam designat. Et bene a principio eam plantasse dicitur, quia ante mundi constitutionem eam elegit. Interpretatur enim paradisus hortus deliciarum. Sed quis delicias enumerare valeat? Solus enim panis vivus, qui in ea comeditur, omnes delicias superexcellit. Quod autem lignum Vitae, nisi Christus? Ipse enim ait: «Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, vivet in aeternum (Joan. VI, 5, 3) .» Itemque: «Si in viridi ligno haec faciunt, in arido quid fiet? (Luc. XXIII, 1.) » Et Psalmista: «Et erit tanquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum (Psal. I, 3) .» Et Salomon de Sapientia, quae Christus est, loquens ait: «Lignum vitae est his; qui apprehenderit, et tenuerit eam beatus (Prov. III, 18) .» Lignum vero scientiae boni et mali transgressio est mandatorum Dei. Cum enim dicit: «Non occides, non moechaberis, non furtum facies, non loqueris contra proximum tuum falsum testimonium, non concupisces rem proximi tui (Luc. XVIII, 25) ;» tunc quidem ne ad hoc lignum accedat, homini interdicitur. Si vero cuncta haec fecerit homo, moriendo quidem sentiet quid boni sit haec observare, et quid mali sit transgredi. Fluvius vero, qui de paradiso egreditur, doctrina [Col. 0163C] evangelica intelligitur, cujus quidem saporem ille gustaverat, qui dicebat: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel et favum ori meo (Psal. CXVIII, 103) .» Haec autem in quatuor capita dividitur, quia quatuor Evangeliorum libri ex ea conscripti totum aquis divini eloquii irrigant mundum. Vide quantum ipsa quoque fluviorum nomina quatuor Evangeliis conveniant. Phison namque oris invocatio interpretatur. Evangelium vero omnium gentium ora mutavit, ut non jam plures deos laudent, sed unum Deum in veritate colant et venerentur ⁜ (95) . Gehon vero pectus dicitur; quoniam evangelica praedicatio fidelium pectora et sapientia replevit, et contra hostes robustiora fecit. Tygris autem a velocitate nomen accepit, quia Evangelium [Col. 0163D] quidem veloci cursu totum subito mundum replevit. At vero Euphrates fertilitas dicitur, quoniam Evangelii doctrina cunctis bonis S. Ecclesiam fertilem reddit, et abundare facit.

«Tulit ergo Dominus hommem, et posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur, et custodiret [Col. 0164A] illum, praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede, de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas; in quocunque enim die comederis ex eo, morte morieris ⁜ (96) .» Extra paradisum factus in paradiso ponitur homo. Et quia otiositas inimica est animae, ne otiose vivat, operari jubetur. Audiant haec, qui sacra, et religiosa loca inhabitant, et quantum diaboli insidias eos cavere oporteat, intelligant; dum non extra paradisum, sed in paradiso hominem tentatum et victum cognoscunt. Omnia paradisi ligna ad vescendum homini dantur, solum vero lignum scientiae boni et mali ei interdicitur; ut nos intelligamus, eis solis nos uti debere, quae Dominus fieri praecepit, ab iis vero abstinere, quae ne fiant, interdicit. «Diliges, inquit, Dominum Deum [Col. 0164B] tuum; et proximum tuum sicut te ipsum; honora patrem et matrem (Matth. XXII, 27) .» Haec sunt poma, hi sunt fructus quos nos comedere praecipit. «Non occides, non moechaberis,» etc. Hi sunt, a quibus abstinere jubet. Quocunque ergo die comederis ex eo, morte morieris ⁜ (97) . Et Adam quidem 10 mox ut comedit, mortuus est; non quod de hac vita confestim exiret; sed ut quandoque exiret, in se suscepit, qui si non peccasset, nullatenus unquam mori potuisset. Nos quoque talia agentes morimur, quia a vita, quae Christus est, peccando separamur. Est autem mors vitae amissio.

«Dixitque Deus: Non est bonum hominem esse solum, sed faciamus ei adjutorium simile sibi ⁜ (98) . [Col. 0164C] Formatis ergo Dominus Deus de humo cunctis animantibus terrae, et universis volatilibus coeli, adduxit ea ad Adam, ut videret quid vocaret ea. Omne enim quod vocavit Adam animae viventis, ipsum est nomen ejus: appellavitque Adam nominibus suis cuncta animantia terrae, et universa volatilia coeli et omnes bestias terrae.» Dic, Adam, quibus in scholis ista didiceris? Quis te docuit, ut tam competentia nomina rebus imponeres? Non enim, ut quidam delirant, caecus et insipiens factus es, neque tibi peccatum oculos aperuit; sed perfectus homo sapiensque creatus ⁜ (99) , tuae nostraeque perfectioni multa superbiendo derogasti. Et bene quidem ab eo nomina suscipiunt, cui obedire et servire debebant.

[Col. 0164D] «Adae vero non inveniebatur adjutorium simile sibi ⁜ (100) . Immisit ergo Dominus Deus soporem in Adam, cumque obdormisset, tulit unam de costis suis, et replevit carnem pro ea: ⁜ (101) et aedificavit costam quam tulerat de Adam in mulierem, et adduxit eam ad Adam. Dixitque Adam: Hoc nunc [Col. 0165A] os de ossibus meis, et caro de carne mea: haec vocabitur virago, ⁜ (102) quia de viro assumpta est. Quam ob rem relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una ⁜ (103) . Erant autem uterque nudi, Adam scilicet et uxor ejus, et non erubescebant» Adam enim ad Dei similitudinem, et imaginem factus nihil in creaturis simile habebat. Facta est ergo mulier, quae et in filiorum propagatione, et in aliis necessitatibus eum adjuvaret. Sed, ut major inter eos dilectio foret, non aliunde, ⁜ (104) sed de viri costa facta est mulier; unde fit, ut naturali quodam amore, viri insectantes costam suam, mulieri adhaerere cupiant, quasi carni suae, cujus amoris appetitum, qui divinitus adjuti in se vincere possunt, quasi qui propriam [Col. 0165B] naturam dimicando vicerint, merito caeteris hominibus praeferuntur. Subtracta quoque costa, locus ejus non osse, sed carne repletur, ut ex eo etiam nos infirmiores, et molliores esse sciamus. Sed quis neget, Adam non tantum sapientiae, sed et prophetiae spiritu repletum fuisse; cum statim, visa muliere, dixit: «Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea?» Quamvis enim, eo dormiente, facta sit mulier; tamen non somniante, sed Deo revelante, et os suum, et carnem in ea recognovit; unde et subditur: «Haec vocabitur virago, quia de viro assumpta est.» Secundum hoc enim, quod de viri costa facta est mulier, non magis cum uxore quam cum omni muliere una ⁜ (105) caro est omnis homo. Sunt autem duo in carne una, quadam naturali [Col. 0165C] delectationis commistione, unitatisque amore. Hunc autem locum in epistolis suis Apostolus exponens, ait: «Sacramentum hoc magnum est: ego autem in Christo, et in Ecclesia hoc intelligo (Ephes. V, 12) .» Quodam namque modo Patrem Christus reliquit, dum semetipsum exinanivit, formam servi accipiens. Unde ipse ait: «Exivi a Patre, et veni in mundum (Joan. XVI, 28) .» Reliquit autem et matrem, Synagogam videlicet, quae secundum humanitatem, sicut aliorum Judaeorum, ejus mater exstitit. Adhaesit vero uxori suae, quia, ut Apostolus ait: «Gloriosam sibi Ecclesiam desponsavit, non habentem maculam neque rugam (Ephes. V, 27) .» Sunt autem duo in carne una, quia caput Ecclesiae Christus [Col. 0165D] est. Sequamur igitur et nos Apostolum, et ea quae diximus allegorice exponamus. «Immisit, inquit, soporem in Adam;» Adam namque Christum significat. Unde Apostolus: «Primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis; sicut portavimus [Col. 0166A] imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis (I Cor. XV, 47) .» Dormitio Adae mortem Christi praetendebat. Sicut enim, dormiente Adam, una costa subtracta, facta est Ecclesia; ita Christo mortis somno in cruce dormiente, de latere ejus sanguis exivit, qui et redemit et fabricavit Ecclesiam ⁜ (106) . Sequitur: «Erant autem nudi, et non crubescebant.» Ut quid erubescerent qui nihil verecundiae in se cognoverunt, in quibus nulla titillatio carnis erat, in quibus nullum membrum contra eorum voluntatem se movebat? Non magis in ipsis verendis, quam in oculis, vel manibus contemplando movebantur ⁜ (107) . Sequitur:

«Sed et serpens erat callidior cunctis animantibus [Col. 0166B] terrae, quae fecerat Dominus Deus; qui dixit ad mulierem: Cur praecepit vobis Deus, ut non comederetis de omni ligno paradisi? Cui dixit mulier: De fructu lignorum, quae sunt in paradiso, vescimur: de fructu vero ligni, quod est in medio paradisi, praecepit nobis Deus, ne comederemus, et ne tangeremus illud, ne forte moriamur.» Potest autem intelligi, quod serpens non solum diabolica inspiratione, qui in eo habitabat, verum etiam in propria natura, Deo largiente, hoc habuerit, ut prae cunctis animantibus callidior esset. Malignus autem Spiritus, quia invisibilis est, nisi per aliquam formam, mulieri se ostendere non potuit. Si enim, ut ait Apostolus, «transfigurat se ipse Satanas in angelum lucis (II Cor. XLI, 13) ,» facile [Col. 0166C] ei fuit ut in serpentem se transformaret ⁜ (108) . Et quidem poterat ibi mulier fraudem esse cognoscere; cum contra naturam serpentem loqui audiebat, nisi quia et Dei creaturas bonas omnes esse sciebat, et nihil mali usquam in aliquo suspicabatur; neque enim audierat ab aliquo aliquem fuisse deceptum. Quid igitur mali suspicari potuit; praesentim cum non serpens, qui videbatur, sed ipse diabolus ei in serpente tam callide loqueretur? Quasi enim nescius eam interrogat, et cur de omni ligno paradisi Deus praeceperit, ut non comederent, sciscitatur. Volebat enim scire, an Dei praecepti memores essent, ut dum scientes, volentesque peccarent, majorem Dei indignationem incurrerent. Sed quid ei mulier respondit? [Col. 0166D] «De fructu, inquit, lignorum paradisi vescimur: de fructu vero ligni, quod est in medio paradisi, non comedimus, ne moriamur.» Bene, inquam, dicis, mulier: in hoc permane, fidem tene, scis quale est lignum, scis tibi interdictum, et scis peccatum, et [Col. 0167A] poenam peccati; nulla, si tetigeris, excusatio esse poterit, si qua autem erit, inutilis erit. Sequitur:

«Dixit autem serpens ad mulierem. Nequaquam morte moriemini, scit enim Deus, quod in quocumque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri: et eritis sicut dii ⁜ (109) , scientes bonum et malum. Vidit ergo mulier, quod bonum esset lignum ad vescendum, et pulchrum oculis, aspectuque delectabile, et tulit de fructu ejus, et comedit, deditque viro suo, qui comedit, et aperti sunt oculi amborum ⁜ (110) .» Non moriemini, inquit serpens, si comederitis, sed mentis oculis apertis, ipsa quoque invisibilia videbitis, «et eritis sicut dii;» sicut angeli in coelo, quia non videtis, [Col. 0167B] quanto vobis praestantiores sint, ignoratis. «Eritis, inquit, sicut dii;» sed in quo? «scientes bonum, et malum.» Scire enim, non ad corporis, sed a mentis oculos pertinet; neque enim cum oculos aperimus, sapientiores sumus; alioquin stolidi, et mente capti caeci essent. Sed nunquid angeli sciebant bonum, et malum, et primi homines adhuc ignorabant, quid esset bonum, et quid malum? Si enim hoc ignorabant, stulti erant: quod si tales erant, ad imaginem, et similitudinem Dei facti non erant: in hoc enim praecipue Dei similitudinem habere dicuntur, quia rationabiles sunt: est enim rationalitas boni malique discretio; qui ergo rationabiles erant, bonum et malum sciebant; in hoc ergo ab angelis non differebant. Et quidem in hoc quoque loco callida diaboli [Col. 0167C] persuasio manifestatur; nam quia arbor illa, quae scientia boni, et mali vocata, ipsoque nomine, ne forte ad se accedere praesumerent, eos terrere poterat, male ipsum nomen interpretatus est: «Eritis, inquit, sicut dii, scientes bonum et malum.» Quod tale est, ac si diceret: Scientes omnia; quidquid utile vel inutile, quidquid prosperum, vel adversum, quidquid prodesse, vel nocere vobis possit, omnia scietis ⁜ (111) . Mentitur autem diabolus, quia non ideo arbor illa scientiae boni, et mali vocata est, quod omnia haec praestare debuisset, sed bonum et malum pro justo ponitur et injusto. Sed quid tu, o infelix mulier, facies? cui credes, Deo an diabolo? Dicit enim Deus: «In quocunque die comederitis ex eo, morte moriemini.» Dicit diabolus: «nequaquam [Col. 0167D] moriemini.» Sed ille quidem verax; hic autem a principio mendax. Huic tamen, malo quidem tuo, et nostro credidisti. Vidisti arborem atque ex ea et gustu, et visu delectata comedisti, dedisti viro tuo, decepta es, et decepisti; comedit et ipse, et sunt aperti oculi amborum. Nunquid ergo et tui oculi, o Adam, aperti non erant? Quomodo ergo videns mulierem dixisti: «Haec nunc os ex ossibus meis, et [Col. 0168A] caro de carne mea?» Quales ergo oculi vobis aperti sunt? Utique oculi mentis? Tunc enim primum intellexistis, quantum bonum amiseratis, et quantum malum incurrebatis.

«Cumque cognovissent se esse nudos, consuerunt folia ficus, et fecerunt sibi peripzomata. Et cum audissent vocem Domini Dei ⁜ (112) deambulantis in paradiso ad auram post meridiem, abscondit se Adam, et uxor ejus a facie Domini Dei in medio paradisi.» Prius 12 namque nudi erant, et non erubescebant; postquam autem peccaverunt, quemdam concupiscentiae motum in membris suis cognoverunt, quem in alterutrum videre erubuerunt. Et prius quidem etsi nudi essent, nuditatem tamen in se non cognoscebant, quoniam ipsa eorum nitidissima caro [Col. 0168B] ante peccatum quidem, omni veste ad intuendum delectabilior erat. Sed quare ficus folia consuentes succinctorium sibi fecerunt? An fortasse, quia prima occurrerant; sive etiam quia caeteris quae tunc aderant, ampliora erant. Feruntur enim ficus folia in Orientis partibus esse, quae clipei latitudinem excedant. Habent autem in se ficus folia quamdam asperitatem naturalis pruritus; unde ipsas corporis partes, quae eis operiebantur, quodam fervore concupiscentiae semper vexari, et inquietari significant. Sequitur:

«Et cum audissent vocem Domini Dei deambulantis in paradiso, abscondit se Adam, et uxor ejus.» Quam vocem Domini? Fortasse minantis, et quia peccaverunt, errorem significantis; sive [Col. 0168C] etiam quia nudi erant, ei apparere erubescebant. Sed quare ad auram deambulasse dicitur? Qui enim auram quaerit, aestuationis calorem se passum esse demonstrat. Unde datur intelligi, quia primi hominis peccatum in fervorem, et iram Dominum commoverat; non quod istae passiones in Deo sint, sed quia ejus voluntas nisi humanis affectionibus significari non potest. Quod autem hora erat post meridiem, eorum mortem, et occasum significabat; propinquabant enim morti, quia de laetitia ad moerorem properabant. Hoc autem quasi haereditarium nobis reliquerunt, ut peccantes nos abscondamus, et impia quadam excusatione nostra facinora occultare semper nitamur. Sequitur:

«Vocavitque Dominus Deus Adam, et dixit ei: [Col. 0168D] Adam, ubi es?» O piissimum Dominum, qui non vult mortem peccatoris, sed vitam: semper enim ad poenitentiam vocat errantes. Quid enim ait? «Adam, ubi es?» non ignorando locum, sed ejus compatiendo ruinae loquitur, ac si dicat: «Adam, ubi es?» in quanta miseria es, de quanta gloria in quantum barathrum demersus es? Qui ait: «Vocem tuam audivi in paradiso, et timui, eo quod nudus essem, [Col. 0169A] et abscondi me ⁜ (112*) .» Audivi, inquit, vocem tuam, sensi iram, et indignationem tuam, et timui. Quare hoc? Eo quod nudus essem, quod ad flagella paratus essem, quia illam justitiae vestem amiseram, qua cum indutus essem, neque timebam, neque erubescebam. Ideoque abscondi me. Sed quo fugiam a facie tua? «Si enim ascendero in coelum, tu illic es, si descendero in infernum, ades (Ps. CXXXVIII, 8) .» Cui dixit:

«Quis enim indicavit tibi quod nudus esses, nisi » quod ex ligno, de quo tibi praeceperam ne comederes, «comedisti?» Ac si ille dicat: Si lignum vetitum non comedisses, nunquam in membris tuis verecundiae nuditatem cognovisses; sed quia comedisti, jam nunc vides aliam legem in membris tuis repugnantem legi mentis tuae (Rom. VII, 23) ; ideo [Col. 0169B] te abscondisti, ideo erubuisti. Dixitque Adam:

«Mulier quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de ligno, et comedi;» ac si patenter dicat: Verum est, Domine, negare non possum: sed quod ego comedi, hoc mulier fecit. Sed quae mulier? quam tu in sociam dedisti. O infelix homo in tanta sapientia creatus, quomodo tam cito sensum amisisti? Peccatum tuum non tibi, sed Deo imputas, ut quia tibi mulierem sociam dederat, ipse tui lapsus principalis causa exstiterit? «Dixitque deinde ad mulierem: Quare hoc fecisti? Quae ait: Serpens decepit me, et comedi.» Uterque comedit, neuter indulgentiam petit, sed excusant peccatum, ideoque non veniam, sed maledictionis poenam incurrunt. Hoc enim ide timebat, qui dicebat: «Non declines cor meum [Col. 0169C] in verbum malum ad excusandas excusationes in peccatis (Psal. CXL, 4) .

«Et ait Dominus ad serpentem: Quia hoc fecisti, ⁜ (113) maledictus eris inter omnia animantia et bestias terrae: super pectus tuum gradieris, et terram comedes cunctis diebus vitae tuae. Inimicitias ponam inter te, et mulierem, et semen tuum, et semen illius, ipsa conteret caput tuum, et tu insidiaberis calcaneo ejus.» Non solum enim malignus spiritus, qui per serpentem significatur, verum etiam ipse serpens prae cunctis terrae animantibus ab omnibus maledicitur, et odio habetur. Graditur autem super pectus suum hostis antiquus, qui omne suum consilium, et sapientiam, quae utique in [Col. 0169D] peccatore continetur, conculcat, et dissipat, eosque, quorum pectora possidet, non derelinquit; sed in eis superbe regnat, graditur, et dominatur. Terram vero comedit cunctis diebus, quia peccatores, quos decipit, aeternis suppliciis insatiabiliter cruciat. Sunt autem inimicitiae in ter diabolum et Ecclesiam ⁜ (114) , quae quidem per mulierem significatur, et inter semen et filios utriusque, quia diversa sentientes, [Col. 0170A] diversa cupientes, diversa sectantes, nunquam pacem et concordiam inter se habere possunt. Conterit autem Ecclesia ipsius caput, quoniam ejus callidae machinationis principium praecavens, statim in ipso exordio ejus consilium, ingenium, versutias dissipat. Ipse vero insidiatur calcaneo ejus, quia nisi recte incedat, et in boni operis itinere firmiter gradiatur, mox eam invadit, et quasi 13 titubantem supplantare et dejicere nititur.

«Mulieri quoque dixit: Multiplicabo aerumnas tuas, et conceptus tuos, in dolore paries filios, et sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui.» Haec autem juxta litteram intellecta, expositione non indigent. Ecclesiae vero aerumnas multiplicatas fuisse cognosces, si sanctorum carceres, vincula, et [Col. 0170B] flagella, aliosque diversos cruciatus recorderis. Quod vero conceptus ejus sint multiplicati, propheta testatur, dicens: «Laetare, sterilis; erumpe et clama, quae non parturis, quia multi filii desertae, magis quam ejus quae habet virum (Gal. IV, 27) .» Parit autem in dolore, sicut ipse Dominus ait: «Mulier cum parit tristitiam habet. (Joan. XVI, 21) » Est autem sub viri potestate, quia nemo nisi Christus ei dominatur.

⁜ (115) «Adae vero dixit: Quia audisti vocem uxoris tuae plus quam meam, et de ligno ⁜ (116) , de quo praeceperam tibi ne comederes, comedisti, maledicta erit terra in opere tuo. In laboribus comedes ex ea cunctis diebus vitae tuae; spinas et tribulos germinabit tibi, et comedes herbas terrae. In sudore vultus tui vesceris pane tuo; donec revertaris in [Col. 0170C] terram de qua assumptus es, quia pulvis es, et in pulverem reverteris.» Nulla, inquit, tibi proderit excusatio; sed quia praecepta mea contemnendo, mulieri obedisti, maledicta erit terra in opere tuo, sed non in meo ⁜ (117) . Cum enim male agis, opus tuum est; cum vero bene, non tuum, sed meum: ergo non in meo, sed in tuo maledicitur terra, id est caro tua; de ligno vetito comedisti, opus tuum est. In hoc autem opere, quid benedictionis terra amiserit, quis ignorat? Cum manifestum sit quod ea sua sponte omnibus omnia necessaria subministraret, si hoc opus primi homines non egissent. Unde et subditur: «In laboribus comedes ex ea cunctis diebus vitae tuae.» Si enim non peccasses, omnibus bonis [Col. 0170D] sine labore abundasses; sed quia peccasti, ipsius quoque laboris debitum non dabit, sed «spinas et tribulos germinabit tibi, et comedes herbas terrae,» quoniam paradisi deliciis male usus es. «In sudore vultus tui vesceris pane tuo;» quoniam superbiendo quietem despexisti, «donec revertaris in terram, de qua sumptus es,» quia non, ut putabas, deus eris, sed «pulvis es, et in pulverem reverteris.»

[Col. 0171A] «Et vocavit Adam nomen uxoris suae Evam, eo quod mater esset multorum viventium.» Non enim cunctorum viventium, sed solummodo mater hominum est Eva: sed quia solae animae hominum mori non possunt, merito inter caetera terrae animantia, soli homines viventes dicuntur.

«Fecit quoque Deus Adae et uxori suae tunicas pelliceas, et induit eos.» In hoc enim eos mortales esse monstrabat, quia mortuorum pellibus eos vestiebat. Ergo quasi damnaticii in ipso suo indumento, cui maledictioni subjacuerunt, ostendebant, dum suae damnationis signa quasi pro vituperio ferebant. Unde et subditur:

«Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum.» Hoc autem ironice intelligitur, [Col. 0171B] et tale est, ac si diceret: Ecce quoque sua dignitate imminutus est homo, dum superbiendo plus voluit esse quam homo.

«Videte ergo, ne forte mittat manum suam, et sumat etiam de ligno vitae, et vivat in aeternum.» Sicut enim de ligno scientiae boni et mali gustando mortis se legibus subdidit; ita etiam de ligno vitae sumere potuisset, recuperata, quam nuper amiserat, immortalitate, viveret in aeternum ⁜ (118) . Ideoque factum est quod subditur:

«Et emisit eum Dominus de paradiso voluptatis, ut operaretur terram, de qua sumptus est. Ejecitque Adam, et collocavit ante paradisum voluptatis Cherubim, et flammeum gladium atque versatilem ad custodiendam viam ligni vitae.» [Col. 0171C] Cherubim namque scientiae plenitudo interpretatur. Significat autem apostolos, Ecclesiaeque doctores, in quibus sapientiae et scientiae thesauri reconditi sunt. Cum autem propter peccatum suum aliquis de paradiso, id est de S. Ecclesia, ejicitur, ne ad lignum vitae, id est ad Christi carnem partecipandam, accedere praesumat, ab iis interdicitur. Est autem iste gladius lucens, et flammeus, splendidus, et sine rubigine, quo quis percussus fuerit, aut illuminatur, aut exuritur. Unde Apostolus, «Aliis, inquit, sumus odor vitae ad vitam, aliis odor mortis ad mortem (II Cor. II, 16) .» Est autem et versatilis, facilisque, et velox ad feriendum, undique circa se delinquentes percutit, pauperes pariter condemnat et divites.

«Adam vero cognovit Evam uxorem suam, et concepit, et peperit Cain, dicens: Possedi hominem per Deum.» Ego, inquit Eva, propter transgressionem sub viri potestate constituta sum, jam nunc per filiorum generationem hominem habeo in possessionem. Unde datur intelligi, quia utrique parenti pari modo subjici et obedire debemus.

«Rursumque peperit fratrem ejus Abel. Fuit Abel pastor ovium, et Cain agricola.» Cain, qui possessio interpretatur, ad 14 colendum, et possidendum [Col. 0172A] terram suscepit. Abel vero, qui dicitur luctus, oves pascebat, Christum significans, cujus oves nos sumus, quem Judaei secundum carnem fratres ejus, impia semperque lugenda morte occiderunt.

«Factum est autem post multos dies ut Cain offerret de fructibus terrae munera Domino: Abel quoque obtulit de primogenitis gregis sui, et de adipibus eorum, et respexit Dominus ad Abel, et ad munera ejus: ad Cain vero, et ad munera ejus non respexit.» Dominus enim non tantum ad munera, quae ei offeruntur, quantum ad offerentium desiderium mentemque respicit. Unde hic quoque ad offerentes prius, quo videlicet animo offerrent, quam ad eorum munera respexisse dicitur. Sed unde Cain, quod ad ejus munera Deus non respexit, [Col. 0172B] cognoscere potuit, nisi quia fratris sacrificium ab igne coelitus veniente consumptum vidit, suum autem non vidit? Id ipsum autem de Abrahae, Manue, et Eliae sacrificio legitur. In hoc enim viri sancti sua sacrificia Deo placuisse putabant, quando igne coelitus misso ea consumi videbant.

«Iratus est Cain vehementer, et concidit vultus ejus.» Irascitur enim Cain non tantum quod sua munera spernuntur, quantum quod fratris dona recipiuntur. Quod quidem invidiae zelo contigisse non dubium est. Magnum igitur malum invidia, quae primi homicidii causa exstiterit.

«Dixitque Dominus ad eum: Quare iratus es, et cur concidit facies tua? nonne si bene egeris, [Col. 0172C] recipies? sin autem male, statim in foribus peccatum aderit: sed sub te erit appetitus ejus, et tu dominaberis illius.» Ac si dicat: Noli irasci, vel contristari, noli invidiae facibus succendi, nihil adversum te Abel commisit; tu quoque bene age, ut bona recipias. Si enim male egeris, vel si leviter male agere cogitaveris, praesto est diabolus, ante januam stat princeps peccati, qui tui cordis domicilium ingressus, tuam malam voluntatem ad effectum usque perducat. Sub te tamen erit appetitus ejus, te assentiente veniet, te resistente recedet. Si ergo resistas, omni ejus appetitus, et desiderium frustra fiet. Quod si consenseris, non tu illius, sed ipse dominabitur tui. «Qui enim facit peccatum, servus est peccati (I Joan. III, 41) .»

[Col. 0172D] «Dixitque Cain ad fratrem suum: Egrediamur foras. Cumque essent in agro, consurrexit Cain adversus Abel fratrem suum, et interfecit eum.» Cain namque Judaeorum populum; Abel vero Christum significat, qui tunc nimirum foras egrediebantur, quando Judaei ad crucifigendum extra civitatem Christum trahebant.

«Et ait Dominus ad Cain: Ubi est frater tuus? Qui respondit: Nescio, nunquid custos fratris mei ego sum? Dixitque ad eum: Quid fecisti? Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Nunc [Col. 0173A] ergo maledictus eris super terram, quae aperuit os suum, et suscepit sanguinem fratris tui de manu tua. Cum operatus fueris eam, non dabit tibi fructus suos, sed spinas, et tribulos germinabit tibi: vagus, et profugus eris super terram.» Interrogatus Cain de Abel ubi sit, se nescire respondit; quoniam et Judaei interrogati de Christo, quis sit, et ubi sit, sive timore, sive ignorantia, se nescire dicunt. Unde et in Evangelio interrogantes dicebant: «Si tu es Christus, dic nobis palam (Joan. X, 24) .» Et alibi: «Hunc autem quis sit, nescimus (Joan. IX, 29) .» Quibus ipse: «Et me scitis, et unde sim scitis (Joan. VII, 28) .» Sed quid tunc sanguinem Abel clamasse putamus? Nisi quod sanctorum animae clamare dicuntur, videlicet: «Vindica sanguinem nostrum, [Col. 0173B] Deus noster (Apoc. VI, 10) .» At vero Christus Dominus noster compatienter ait: «Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Unde sanguinem Christi melius clamare, quam sanguinem Abel, Apostolus testatur (Hebr. XII, 24) . Clamat autem etiam nunc sanguis Christi de terra, quia ejus passionis digna memoria fit quotidie in Ecclesia. Haec est enim illa terra, quae os suum aperiens Christi sanguinem quotidie sitibunda bibit, quem ⁜ (119) impius Judaeorum populus fundere non timuit; ideoque in omni terra maledicitur, et apud omnes opprobrio et derisioni habetur. Vagus et profugus est super terram, quia ubique dispersus, nunquam suae dominationis possidet locum.

[Col. 0173C] «Dixit Cain ad Dominum: Major est iniquitas mea, quam ut veniam merear. Ecce me ejicis hodie a facie terrae, et a facie tua abscondar, et ero vagus, et profugus in terra; omnis, qui invenerit me, occidet me.» Haec verba desperatione plena sunt. Major est iniquitas mea, quam satisfacere, vel poenitere valeam, ut a te indulgentiam et veniam merear, A terra viventium ejiciar, a facie tua abscondar, te ulterius videre non merebor. Insuper et in hac terra peregrinationis vagus ubique et profugus ero, et non solum coelestia, verum etiam nec terrena sine timore et tristitia potero possidere. Haec quoque Judaeis conveniunt, qui ab haereditate expulsi, ubique vagi et profugi, quia se divina facie illustrari [Col. 0173D] non sentiunt, ab omnibus occidi pertimescunt. Quod jam forte eis accidisset, nisi is, quem occiderunt, Christus Dominus noster pro eis oraret, dicens: «Ne occidas eos, nequando obliviscantur populi mei (Psal. LVIII, 12) .»

«Dixitque ei Dominus: Nequaquam ita fiet; sed omnis qui occiderit Cain septuplum punietur.» Alia translatio habet: Septem vindictas persolvet, [Col. 0174A] quod quidem planius intelligitur. Hoc autem tale est, ac si diceret: Nequaquam ita fiet, ut tu vis: 15 non morieris modo, neque omnis, qui te invenerit, occidet te, in longum servaberis, ad septimam generationem pervenies; qui te occiderit, septem in te vindictas persolvet, id est ⁜ (120) de plena et integra tribulatione te liberabit. Septenarius namque numerus perfectionem designat. Hoc ergo septenario dum longe Cain pro fratricidio poenitentiam ageret. tandem, ut fertur, septima generatione a Lamech interemptus est. Sic ergo septem vindictas Lamech in eo persolvit, dum, morte intercedente, ab omnibus angustiis eum liberavit, quas usque ad id tempus per septem jam generationes passus fuerat. Si vero dicatur, «septuplum punietur,» quod quidem nostra [Col. 0174B] translatio habet, intelligendum est quod plus Lamech quam Cain peccaverit, ideoque majori poena dignus habeatur; sciebat enim Lamech jam Cain propter homicidium fuisse damnatum; Cain vero nullum ante se pro tali causa damnatum audierat; hunc ergo vel poena Cain corrigere potuit, Cain vero nullum, quo instrueretur, exemplum praecessit; et sicut in Evangelio dicitur: «Servus sciens voluntatem domini sui, et non faciens digna, plagis vapulabit multis; nesciens vero, et non faciens, vapulabit paucis (Luc. XII, 47) .» Nihil autem aliud est septuplum punietur, nisi omnino abundanter, et valde punietur.

«Posuitque Dominus signum in Cain, ut non eum [Col. 0174C] interficeret omnis qui invenisset eum.» Hoc autem signum membrorum tremor fuisse dicitur, quia quasi insaniens, et melancholico similis, ad miseriam sui homines provocabat ⁜ (121) . Quis enim occidere vellet, qui ipsa morte deteriora pati videbatur. Judaeis quoque circumcisionis signum a Domino datum est, quo a cunctis gentibus discernuntur, et qui cunctis gentibus subditi sunt, semperque timori et despectui dediti, nemo est qui occidere eos velit.

«Egressusque Cain a facie Domini habitavit in terra profugus ad orientalem plagam Edem.» A facie namque Domini egreditur, qui ejus misericordiae respectum non meretur ⁜ (122) . Quod bene Judaeis quidem convenit, qui Christum Dominum fugientes, [Col. 0174D] vagi et profugi mundum inhabitant, et quia voluptati dediti, non occasus, sed ortus, id est non mortis perpetuae, sed vitae praesentis memores sunt; merito ad orientalem plagam Edem habitare dicuntur. Edem namque voluptas, sive delicia interpretatur. Ea vero in quibus vel historia sola narratur, vel non multum ad rem pertinere videntur, ut allegorice exponamus, huic operi non miscere ⁜ (123) disposuimus, [Col. 0175A] quatenus et volumen brevius fiat, et in magis necessariis diutius immoremur.

«Audite vocem meam, uxores Lamech, auscultate ⁜ (124) sermones meos, quoniam occidi virum in vulnus meum, et adolescentulum in livorem meum, ⁜ (125) septies ultio dabitur de Cain, de Lamech vero septuagies septies.» Lamech primus bigamus duas habuit uxores, quibus quantem scelus ⁜ (125*) fecerat manifestat. Narrant Hebraei quod cum aliquando Cain suo more solivagus inter fruteta per silvam incederet, Lamech sagittandi peritum ad sonitum sagittam direxisse; qui cum se feram aliquam occidisse putaret, invenit Cain suo vulnere interfectum, quo dolore commotus etiam adolescentulum quemdam, qui secum erat, interemit, sive ut causa [Col. 0175B] occultaretur; sive etiam, quia ejus hortatu res acta fuerat; et hoc esse quod dicitur, «quia occidi virum in vulnus meum,» id est Cain, «et adolescentulum in livore,» id est in ira et indignatione mea. Sed sive hoc, sive alio modo interfecerit, manifestum quidem est quod Cain Lamech interfecerit. Quod vero sequitur: «septies ultio dabitur de Cain, de Lamech vero septuagies septies,» prophetae judicantis sententia est. Et fortasse id ipsum est septuplum, quod est septuagies, quoniam uterque numerus perfectionem significat. Si vero majorem poenam de Lamech, quam de Cain sumptam, vel sumendam esse intelligamus, ideo fieri arbitramur, quia saltem exemplo damnationis Cain Lamech deterreri debuit, ne homicidium perpetraret. Audierat enim jam Cain propter fratricidium [Col. 0175C] Dei indignationem et iram incurrisse; audierat fortasse et eum divinitus fuisse signatum, ne quilibet contra Dei praeceptum eum occidere praesumeret. Multum ergo peccavit, quem nec signum impositum, nec exemplum damnationis, nec vox Dei minantis et contradicentis ab homicidio compescere potuit.

«Hic est liber generationis Adam in die: qua creavit Deus hominem, ad similitudinem fecit illum: masculum et feminam creavit eos, et benedixit illis, vocavitque nomen eorum Adam in die qua creati sunt.» Hic, inquit, est liber generationis Adam, in quo 16 qualiter sit generatus et creatus plenissime continetur. Et ne senior Adam fortasse quam Eva esse putetur, una die creatos esse dicit; [Col. 0175D] siquidem in uno creati sunt ambo, atque uno nomine vocati, scilicet Adam. Simul enim cum Adam facta est Eva, non persona, sed materia; personae nempe duae sunt, materia vero una. Denique prima costa, de qua mulier facta est simul cum Adam, et in Adam creata est, et quia illa costa pars erat [Col. 0176A] Adam, totus autem homo ille vocatus est Adam, merito et illa costa, imo mulier in costa vocata est Adam. Hoc est enim quod ait: «vocavitque nomen eorum Adam.» Quod autem dicitur, quia Enoch coepit iuvocare nomen Domini, est intelligendum quod post mortem Abel iste dignius Deum invocaverit, eique servierit. De Mathusalem vero libri scriptorum vitio corrupti tantum errorem genuerunt, ut multi eum post diluvium vixisse contenderint, cum manifestum sit solummodo quinque animas in arca fuisse salvatas. Illius igitur difficillimae quaestionis haec facillime erit solutio, ut in ejus annorum numero libros dicamus esse corruptos ⁜ (126) .

«Noe vero, cum quingentorum esset annorum, [Col. 0176B] genuit Sem, Cham et Japhet. Cumque coepissent homines multiplicari super terram, et filios procreassent, videntes filii Dei filias hominum, quod essent pulchrae, elegerunt sibi uxores ex omnibus, quas elegerant.» Hoc autem in loco periculose quidam errantes, vel angelos, vel daemones filios Dei putaverunt, qui mulierum specie delectati ad terram descenderent, et quod dictu quoque nefas est, cum eis concumberent, unde et quoddam daemoniorum genus incubos vocari dicunt. Nos autem filios Dei, filios Seth intelligimus, quorum primus est Enoch, de quo scriptum est, quia coepit invocare nomen Domini ⁜ (126*) . Sunt filii Dei, qui Dei faciunt voluntatem; hominum vero filiae illae intelliguntur, quae de Cain stirpe ortae sunt. Ecce iterum mulieres [Col. 0176C] fiunt viris causa ruinae: Qui enim Deo debuerant gignere filios, mulierum pulchritudine illecti, gigantes generant mundo. Talem igitur tantamque superbam generant prolem, quotiescunque filiabus hominum, id est haereticae et philosophicae pravitati, conjunguntur filii Dei.

«Dixitque Deus: Non permanebit spiritus meus in homine in aeternum, quia caro est, eruntque dies ejus ⁜ (127) centum viginti anni.» Si enim hoc loco spiritus ille intelligatur, de quo scriptum est, quia «inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae (Gen. II, 8) ;» divina est utique comminatio, ut homo, qui animae vivificanti, et nunquam morienti obtemperare noluit, carne caduca, et transitoria moriatur, [Col. 0176D] quae semper adversus spiritum concupiscit. Sunt autem qui hoc ita intelligunt, ac si diceret: Non permanebit spiritus irae, et indignationis meae in homine in aeternum, id est, modo de homine ulciscar, et non ulciscar in aeternum. Quare hoc? quia caro est, quia mutabilis est, quia fragilis materiae est; miserebor ergo illius, sicut dignum est, eruntque dies [Col. 0177A] ejus centum viginti anni. Non quod postea plus non vixerit homo, sed quia usque ad diluvium tot dies ad poenitentiam concessit homini, in quibus si digne poenituisset, diluvium factum non esset. Quoniam autem in sua malitia homines perstiterunt, viginti annis de numero detruncatis, centum vero peractis, factum est diluvium. Sciebat enim Deus (quem nihil unquam latere potest) quoniam illi, qui per centum annos inconvertibiles exstiterant; etiam si reliquis viginti annis vixissent, nihilominus tamen in sua malitia permansissent. Merito igitur non veniunt ad numerum, qui nihil perficiunt in numero. «Gigantes autem erant super terram illis diebus. Postquam enim ingressi sunt filii Dei ad filias hominum, illaeque genuerunt;» subauditur, hoc genus hominum [Col. 0177B] natum est. Omne enim animal rationale et morale «utriusque sexus, cujuscunque naturae, sive membrorum numero, sive corporis quantitate aut crescit, aut minuitur: homo enim non ex alia quam ex Adam stirpe descendens; «et isti» quidem «sunt potentes a saeculo viri famosi ⁜ (127*) .»

«Videns autem Deus quod multa malitia hominum esset in terra, et cuncta cogitatio cordis intenta esset ad malum omni tempore, et praecavens in futurum, poenituit eum quod hominem fecisset in terra, et tactus dolore cordis intrinsecus: Delebo, inquit, hominem, quem creavi, a facie terrae; ab homine usque ad animantia, reptili usque ad volucres coeli: poenitet enim me fecisse eos.» Videns, inquit, Deus hominem, quem ad suam [Col. 0177C] imaginem et similitudinem fecerat, et pro quo caetera mundi animantia, et quaeque huic vitae 17 necessaria creaverat, totum ad malum esse conversum, sese de hominis creatione (et si poenitere nequeat) poenitere dicit. Deus enim non poenitere, nec dolere, nec irasci potest; tamen cum poenitentis, et dolentis, et irascentis opus agit, et poenitere, et dolere, et irasci dicitur; quamvis ipse in se nullam commutationem recipiat, cujus utique natura incommutabilis est. Cum enim dicit: «Poenitet me fecisse hominem,» tale est, ac si diceret: Quia mea praecepta transgressus est homo, talem me erga eum exhibebo, ac si me poenituisset fecisse hominem. Quod enim fecisse poenitet, [Col. 0177D] hoc delere placet. Ergo quoties de Deo loquimur, et eum loquentem introducimus, quia aliter de eo loqui non possumus, humanis utimur verbis, humanisque affectionibus ⁜ (128) . Sequitur: «Noe vero justus atque perfectus fuit in generationibus suis, cum Deo ambulavit, et genuit tres filios, Sem, Cham et Japhet. Corrupta est autem terra coram Domino, et repleta est iniquitate. Cumque vidisset Deus terram esse corruptam (omnis quippe [Col. 0178A] caro corruperat viam suam super terram) dixit ad Noe: finis universae carnis venit coram me, repleta est terra iniquitate eorum, et ego disperdam eos cum terra.» Fuit, inquit, Noe vir justus atque perfectus: non quantum ad justitiam, et perfectionem consummatam, sed in generationibus suis; in illa hominum generatione nemo tunc temporis tam perfectus fuit. Sed quid aliud est, ambulare cum Deo, nisi Deum sequi, et ejus custodire praecepta? Quod autem dicitur terra esse corrupta, solius hominis corruptione et peccato corrupta est; non quod vel ipsa terrae, vel terrae animantia aliquid peccaverint, unde ipsa terra merito dicatur esse corrupta. Omnis quippe caro in hoc loco nihil aliud intelligitur, nisi omnis homo ⁜ (128*) . Merito tamen [Col. 0178B] omnia perduntur cum homine, quaecunque facta sunt propter hominem; hoc enim est, quod ait, «finis universae carnis venit coram me;» id est, sic mihi placet, sic a me dispositum est, ut omnis caro finiatur, et simul cum terra disperdantur homines, et ea quae facta sunt propter hominem. In hoc enim ipsam terram disperdidit Deus; quia multo plus ante diluvium quam post diluvium fecundior fuit. Unde et post diluvium carnes ad edendum homini concessae dicuntur.

«Fac tibi arcam de lignis levigatis, mansiunculas in arca facies, et bitumine linies intrinsecus, et extrinsecus; et sic facies eam; Trecentorum cubitorum erit longitudo arcae; quinquaginta cubitorum latitudo, et triginta cubitorum altitudo illius.» [Col. 0178C] Hanc vero arcam, sanctam Ecclesiam intelligimus, extra quam qui inventus fuerit peribit. De lignis vero levigatis construitur arca, quia et S. Ecclesia de illis aedificatur, qui et gladio spiritus bene dolati et quadrati, et moribus et virtute ornati, omnique pulchritudine decorati, et nihil tortuosum, nihil vitiosum habere noscuntur; caret Ecclesia macula et ruga. Per mansiunculas autem, singulas designat ecclesias, quae per provincias, et episcopatus divisae infra universalem Ecclesiam, quasi quaedam camerae intra domum continentur. Omnia autem ligna, totaque arca bitumine liniri praecipitur, ut tota Ecclesia charitatis vinculo ligata, nulla haeresi vel discordia valeat separari. Bitumen enim charitatem significat, [Col. 0178D] sine qua Ecclesia nec stare nec durare potest. Bituminis enim fertur esse natura, ut et diversa ligna inseparabiliter jungat, et perpetuo incorrupta conservet. Bene autem intrinsecus et extrinsecus liniri jubetur, quia vera dilectio, et intus per cordis affectionem tenetur, et extrinsecus per misericordiae operationem exhibetur. Trecentorum vero cubitorum est longitudo arcae, quia a principio primae aetatis usque ad ultimae aetatis finem Ecclesiae [Col. 0179A] extenditur longitudo. Trecenti namque cubiti sex quinquagenas faciunt, per quas sex aetates intelligimus; quarum prima est ab Adam usque ad Noe; secunda a Noe usque ad Abraham; tertia ab Abraham usque ad Moysen: quarta a Moyse usque ad David: quinta a David usque ad Christum; sexta a Christo usque ad finem saeculi. Has autem illae sex hydriae significabant, quarum aquas Christus convertit in vinum. Tanta est igitur Ecclesiae longitudo, quanta est hujus vitae dimensio. Merito autem latitudo quinquaginta cubitorum esse perhibetur, ut unicuique aetati aequalis inveniatur. Tanta enim est Ecclesiae latitudo, quantum est et spatium mundi. Unde et Dominus apostolis praecepit, dicens: «Ite in universum mundum, praedicate [Col. 0179B] Evangelium omni creaturae (Marc. XVI, 20) .» Et quia quinquagesimo numero et lex datur, et Spiritus sanctus mittitur, et per jubilaeum annum propriis dominis haereditas restituitur, insuper et David quinquagesimo psalmo poenitentiam agens misericordiam est consecutus, non immerito per hunc numerum haec arca dividitur. Hae sunt enim maximae et principales causae, quibus Ecclesiae longitudo, et latitudo crescit et dilatatur. Est autem et altitudo Ecclesiae triginta cubitorum, quoniam ad hanc plenitudinis suae aetatem Christus perveniens baptizatus est, suaeque praedicationis sumpsit exordium. De hac autem aetate Apostolus 18 dicit quia «occurremus obviam Domino in virum perfectum in mensuram aetatis plenitudinis [Col. 0179C] Christi (Ephes. IV, 13) .» Ad hanc igitur altitudinem sese Ecclesia pervenire glorietur, in qua perfecti hominis Salvator noster monstravit indicium.

«Fenestram in arca facies, et in cubito consummabis summitatem ejus. Ostium autem arcae pones ex latere deorsum, caenacula, et tristegia facies in ea.» Quid enim per fenestram, nisi doctores et apostolos intelligimus, qui sanctam Ecclesiam illuminantes, a Domino audire meruerunt: «Vos estis lux mundi (Matth. V, 14) .» Omnis enim domus nisi fenestras habuerit, obscura est, et sine lumine. Merito ergo apostoli fenestrae dicuntur, per quos coelestis sapientiae, et doctrinae [Col. 0179D] claritatis nobis lumen illuxit. In cubito vero consummatur Ecclesia, quia omnis ejus perfectio in unitate consistit, cui nimirum est cor unum, et anima una: «Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus, et pater omnium (Ephes. IV, 5, 6) ;» qui utique ad unam gloriam, et unam beatitudinem, et requiem tendens, unius ejusdemque denarii mercedem consequitur. Ostium autem, quod ponitur ex latere deorsum, ille est, qui ait: «Ego sum ostium, per me qui introierit salvabitur (Joan. X, 9) .» Per hoc enim ostium qui non intrat, fur est et latro. Ponitur autem ex latere deorsum, quia per [Col. 0180A] humanitatem carnis deorsum assumptae, sponsae suae lateri adhaerens, omnibus ingrediendi praebuit iter. Coenacula autem, et tristegia, sive etiam, ut alia translatio habet ⁜ (129) , bicamerata, et tricamerata, quamvis et alia multa per haec intelligi valeant. Caetera autem quae sequuntur, non necessarium est cuncta exponere. Summatim igitur breviterque exponentes, ibi tantum, ubi necesse fuerit, allegorias ponamus. Sequitur autem quod Dominus adducet aquas diluvii super terram, et interficiet omnem carnem, ponetque foedus cum Noe, cui et praecipit, ut ingrediens arcam, de cunctis animantibus bina et bina secum tollat, simulque et escas, unde vivere valeant. Hoc autem si allegorice intelligatur, illud significat, quod S. Ecclesia adversitatum [Col. 0180B] procellis, et aquis perturbationum assidue concutitur et turbatur, et aeterna damnatione pereuntibus peccatoribus, hoc foedus sancti cum Domino pepigerunt, ut eos non timeant, qui occidunt corpus, quia ipse eos non deseret, neque derelinquet, sed usque ad saeculi consummationem cum eis erit. Quod autem dicitur de cunctis animantibus, quae Noe secum in arcam tulit, omnium gentium diversitatem in Ecclesiam convenire significat. Omnis autem esca, quae mandi potest, omnis est doctrina tam Novi quam Veteris Testamenti.

«Fecit ergo Noe omnia quae praecepit Deus.» Quia cum filiis, uxore, et mulieribus arcam ingressus, quaecunque Deus illi praeceperat, secum invexit: [Col. 0180C] de mundis videlicet animalibus septena, et septena, de immundis autem bina, et bina. Septena autem, et septena sic accipiuntur, quasi si de singulis generibus septem, et non amplius introducere jussisset; et de immundis bina imponuntur tantummodo, ut semen servetur. De mundis vero septena introducuntur, ut et semen similiter servetur; et Noe de arca egredienti supersit aliquid, quod Domino immoletur. Ergo in articulo diei, primo diluculo, die jam elucescente, ingressus est in arcam, et filii ejus, et uxor illius, et uxores filiorum ejus cum eo. Nec debet movere aliquem. quomodo Noe tot animalia in unam arcam, et per unum ostium coadunare potuerit, quoniam qui sine [Col. 0180D] labore, et ex nihilo omnia fecit, facile et sine labore in unum cuncta collegit: majus est enim creare, quam adunare. Mihi autem hoc non mirabilius esse videtur, quam quod ex omnibus mundi partibus tot gentes, tam feras, tamque divisas Christus Dominus noster per paucos apostolos in unam Ecclesiam congregaverit. Quod autem ait: «Rupti sunt omnes fontes abyssi magnae, et cataractae coeli apertae sunt:» hoc significari videtur, quod non solum per occultos terrae meatus aqua sursum ebulliens mundum repleverit, verum etiam ea, quae super firmamentum est, per quasdam [Col. 0181A] coeli fenestras irrumpens terram inundaverit. Quamvis et hoc rectius intelligi valeat, quod totus aer iste, qui frequenter coelum vocatur, in aquas more insolito ruentes solutus fuerit ⁜ (129*) . Quadraginta autem diebus, et quadraginta noctibus factum est diluvium, quoniam hic numerus, et ad peccata delenda, et ad poenitentiam insinuandam, videtur esse sufficiens, quod etiam Novi et Veteris Testamenti in se continet plenitudinem, quoniam ex quatuor et decem conficitur, quatuor enim decem, vel decies quater quadraginta faciunt.

«Recordatus est autem Dominus Noe, et cunctorum animantium, et omnium jumentorum, quae cum eo erant in arca, adduxit spiritum super terram, et [Col. 0181B] imminutae sunt aquae.» Deus enim, qui nunquam obliviscitur, tunc recordari dicitur, quando peccatoribus miseretur. Adduxit 19 autem spiritum, id est ventum serenitatis super terram, quem nos aquilonem fortasse intelligere possumus ⁜ (130) . Si quis autem mirabitur, ubi tanta aquarum inundatio redierit, cogitet prius, unde exierit; quod quidem utrumque cognoscere difficile est. Scriptum tamen est, quod «Dominus super maria fundavit terram, et super flumina praeparavit eam (Psal. XXIII, 6) .» Itemque: «Fiat firmamentum in medio aquarum, et dividat aquas ab aquis (Gen. I, 6) .» Multae igitur sunt aquae, siquidem in eis et coelum continetur et terra.

«Cumque transissent quadraginta dies, aperiens [Col. 0181C] Noe fenestram arcae, quam fecerat, dimisit corvum: qui egrediebatur, et non revertebatur, donec siccarentur aquae super terram.» Quid enim corvus iste, nisi peccatores designat? Qui si aliquando per schisma, vel haeresim, aut caetera peccata ab Ecclesia separantur, in sua malitia perseverantes, et mundi gloriam, et amplitudinem diligentes, poenitentiam agere negligunt, ut matri Ecclesiae reconcilientur: sicut enim ille colore, sic et isti mente immutabiles sunt.

«Misit quoque columbam post eum, ut videret si jam cessassent aquae: quae cum non invenisset ubi requiesceret pes ejus, reversa est ad eum in arcam; aquae enim erant super universam terram, extenditque manum, et apprehensam intulit in arcam.» Columba autem illi sunt, de quibus Dominus [Col. 0181D] ait: «Super quem requiescet spiritus meus, nisi super humilem, et quietum, et trementem verba mea?» (Isa. LXVI, 2.) Tales enim, si qualibet occasione quandoque ab Ecclesia recedunt, ad eam redire quantocius festinant, neque sibi ullam requiem fore putant, qui talem matrem reliquerunt; sponte redeunt, pacem, et olivam ore ferunt. Quid enim [Col. 0182A] aliud est olivam ore ferre, nisi pacem ostendere verbis? Et bene virentibus foliis haec oliva fuisse dicitur, ut viva, et vera, et non ficta talis pax esse credatur. Hoc non agit corvus, hoc dedignatur facere haereticus, hoc superbi ab Ecclesia excommunicati facere contemnunt. Sed quid est, quod post tertiam missionem jam ad arcam columba non redit; nisi quia carne soluta, aquis cessantibus, cunctisque adversis deficientibus majorem sibi requiem reperit? Ergo tertia emissio, carnis hujus mortalis est dissolutio. Ergo illos suos filios Rachel miserat, dequibus dicitur: «Rachel plorans filios suos, et noluit consolari, quia non sunt (Jer. XXXI, 15) .» Quid est dicere, quia non sunt? ⁜ (131) nisi quia in hac vita non sunt, quia superna bona relinquere non possunt, [Col. 0182B] ut iterum ad haec caduca et transitoria redeant.

«Et aperiens Noe tectum arcae, aspexit, viditque quia exsiccata esset superficies terrae.» Dum enim hoc per fenestram satis cognoscere posset, ad hoc tamen intuendum super tectum ascendere maluit, quia quanto virtutum gradibus altius quilibet ascenderit, tanto magis mundi hujus ⁜ (132) aquas, adversitatesque despiciens, spem sibi prosperitatis in futurum promittit.

«Egredere de arca tu, et uxor tua, filii tui, et uxores filiorum tuorum tecum.» Ecce viri cum mulieribus egrediuntur de arca, qui seorsum a mulieribus ingressi sunt arcam. Quia viri ecclesiastici ⁜ (133) alio tempore vacant orationibus, alio, secundum [Col. 0182C] quod Apostolus ait (I Cor. VII) , revertuntur in idipsum, ut vir uxori, et uxor viro debitum reddat, ne propter eorum incontinentiam tentet eos Satanas.

«Aedificavit autem Noe altare Domino, et tollens de cunctis pecoribus et volucribus mundis, obtulit holocausta super altare, odoratusque est Dominus odorem suavitatis, et ait ad eum: Nequaquam ultra maledicam terrae propter homines: sensus enim et cogitatio humani cordis in malum prona sunt ab adolescentia sua; non igitur ⁜ (134) percutiam omnem animam, sicut feci cunctis animantibus terrae.» Quia enim omnis caro corruperat viam suam, totusque mundus aquis diluvii purificatus fuerat, ideo de omnibus mundis animantibus [Col. 0182D] Deo offerri holocaustum necesse erat, quatenus qui cunctis offensus fuerat, cunctorum sacrificio placaretur. Solus autem homo hoc sacrificio non est immolatus, quia restabat, ut Christus suo tempore immolaretur verus Agnus, qui tollit peccata mundi. Tamen, quia justus erat Noe, ejus devotione et pia voluntate, magis quam illo animalium fumo delectatus [Col. 0183A] est Deus; unde et dicitur: «Odoratusque est Dominus odorem suavitatis.» Nullum animal immundum immolatur Deo, quia soli sancti, et a peccatis mundati Deo placent. Quod autem dicitur, se non maledicere terrae propter homines, subsequenter exponit, dicens: «Non ergo percutiam omnem animantem, sicut feci.» Quid igitur hoc in loco est maledicere? Hoc est percutere, vel disperdere. Hoc autem cur fiat, adnectitur. «Sensus enim et cogitatio hominis prona sunt ad malum;» ipsaque humana natura per se fragilis, et miserabilis, nisi Dei auxilio protegatur, facile labitur in peccatum, unde digna esse videtur, cui misericordia praestetur. Sed quare ait, «ab adolescentia sua?» nisi quia qui in infantia et pueritia peccat, magis hoc ignorantia facit, [Col. 0183B] quam sensu et cogitatione.

20 «Cunctis diebus terrae, sementis et messis, frigus et aestus, aestas et hyems, nox et dies, non requiescent.» Quam breviter et pulchre omnem temporum varietatem posuit, ut nobis et spem daret quietae vitae, et timorem diluvii auferret.

«Benedixitque Deus Noe, et filiis ejus, et dixit ad eos: Crescite, et multiplicamini, et replete terram; et terror vester, et tremor sit super cuncta animantia terrae, et super omnes volucres coeli, cum universis quae moventur in terra. Omnes pisces maris manui vestrae traditi sunt, et omne quod movetur, et vivit, erit vobis in cibum: quasi olera [Col. 0183C] virentia tradidi vobis omnia, excepto, quod carnem cum sanguine non comedetis.» Sicut enim superius maledictio perditionem, ita et hic benedictio multiplicationem significat; quae benedictio tantum valuit, ut usque hodie ubique efficaciter operetur. Sed quid est, quod hominem non timeat, cui vultus hominis terribilis non appareat? Quid tam ferox, tamque indomitum, quod humano ingenio aut non vincatur aut non dometur? Quod si allegorice intelligatur, crescunt quotidie sancti, et non solum hominibus, verum etiam ipsis daemonibus sunt terrori. Et quia omne quod movetur, et vivit, datur nobis in cibum et quasi olera virentia nobis traduntur, erubescant qui nobis carnes comedere interdicunt, et ipsi, quia infirmi sunt, olera manducent. «Omnia [Col. 0183D] enim, secundum Apostolum, sunt munda mundis; coinquinatis autem et infidelibus nihil est mundum (Rom. XIV, 20) .» Sicut enim omnes gentes fidei gratiam suscipere (secundum quod beato Petro apostolo ostensum est (Act. X, 11) , ita et omnem cibum comedere, non est peccatum. Quaedam tamen quia sunt nociva, quaedam vero, quae scandalum generant; quaedam quia sunt fastidiosa, vel insuavia, in cibum ab ipsis catholicis non recipiuntur. Usus quoque multa respuit, quae si sumerentur, non esset peccatum. Beatus enim Joannes locustas comedit, quae nec ipsis gentibus sunt in usu. Quod autem ait: «Excepto, quod carnem cum sanguine non comedetis,» [Col. 0184A] magis ad figuram, quam ad litteram attinet. Nullum peccatum est sanguinem manducare; neque enim ob aliud in Actibus apostolorum ab ipsis apostolis interdicitur, nisi ne Judaeis ad fidem venientibus scandalum fieret (Act. XV, 29) . Unde et Apostolus ait se magis nolle manducare carnem, et bibere vinum, quam ut fratrem scandalizet (I Cor. X, 28) . Allegorice autem carnem cum sanguine comedere est haereticis, et criminosis viris, in suis iniquitatibus perseverantibus communicare. Non ergo prius hi tales in communionem ecclesiasticam recipi debent, quam sanguine dividantur. Hoc enim sanguine propheta minui cupiebat, cum diceret: «Libera me de sanguinibus, Deus Deus meus (Psal. L, 16) .»

[Col. 0184B] «Sanguinem enim animarum vestrarum requiram de manu cunctarum bestiarum: et de manu hominis, de manu viri, et fratris ejus requiram ⁜ (135) animam ejus. Quicunque ⁜ (136) effuderit humanum sanguinem, fundetur sanguis ejus: ad imaginem quippe Dei factus est homo.» Hae sunt fortasse illae bestiae, de quibus Psalmista ait: «Ne tradas bestiis animas confitentes tibi (Psal. LXXIII, 19) ;» ut non solum ab hominibus, verum etiam ab ipsis daemonibus mors, et sanguis hominis requiratur. Possumus autem et per bestias haereticos, et tyrannos intelligere, qui et astutia et crudelitate Dei populum perdere non cessant. Requiritur autem sanguis iste de manu hominis, ut de manu Cain requiritur sanguis [Col. 0184C] Abel. Unde et Dominus in Evangelio ait: «Requiretur a generatione illa omnis sanguis justus, qui effusus est super terram, a sanguine Abel justi, usque ad sanguinem Zachariae filii Barachiae (Matth, XXIII, 36) .» Sequitur: «De manu viri requiram animam viri, et de manu fratris ejus requiram animam ejus.» Omnes enim fratres sumus: Domini sententia est. Nemo autem impune proximum et fratrem suum interficiet. Unde et subditur: «Quicunque effuderit humanum sanguinem, fundetur sanguis illius.» Non quod omnis homicida temporaliter occidatur, sed quia, nisi resipuerit et poenitentiam egerit, pro morte quam fecit, mortem suscipiet aeternam. Et hoc quidem merito; ad imaginem enim Dei factus est homo. Quicunque igitur hominis [Col. 0184D] non timet effundere sanguinem, saltem venerari debet in illo imaginem Dei.

«Haec quoque dixit Deus ad Noe, et ad filios ejus: Ecce ego statuam pactum meum vobiscum, et cum semine vestro post vos.» Hoc enim pactum posuit Deus cum Noe, cunctisque animantibus, ut ulterius non inducat aquas diluvii super terram. Quod ut firmum credatur, et nullatenus dubitetur, posuit insuper et signum quod inter Deum et hominem omni tempore maneat in testimonium, arcum videlicet, quem et Deus intuens sui foederis recordetur, et homo cum viderit, cognoscens Deum non immemorem sui, omni expulso timore, tanti testimonii illustratione [Col. 0185A] consoletur ⁜ (137) . Et quia prius per aquam judicatus 21 est mundus, iterum autem per ignem est judicandus; ideo duo principales colores in arcu apparent, viridis scilicet, et rubeus; et viridis quidem aquam, rubeus vero ignem praetendit.

«Erant igitur filii Noe, qui egressi sunt de arca, Sem, Cham et Japhet, ex quibus disseminatum est ⁜ (138) omne humanum genus.» Deinde sequitur quod Noe plantavit vineam, et bibens inebriatus est, et nudatus jacuit in tabernaculo suo; quem Cham vidit, et irrisit, fratribusque nuntiavit, qui, accepto pallio, patrem operuerunt, et verenda patris non viderunt; unde et a patre isti benedicuntur, ille vero maledictioni subjicitur et servituti. Sed quid per Noe, nisi Christum; quid per ejus vineam, [Col. 0185B] nisi Judaicum populum intelligamus? «Vinea enim Domini Sabaoth, domus Israel est (Isa. V, 7) ;» cujus vinum ipse bibit, calicem videlicet mortis, de quo et beato Petro dicebat: «Calicem, quem dedit mihi Pater, non vis ut bibam illum?» (Joan. XVIII, 11.) Tali ergo calice tunc inebriatus obdormivit, quando inclinato capite emisit spiritum. Sed quid nuditatis, quid verendum, quid irridendum filius ejus Cham, Judaicus scilicet populus, in eo vidit? Quid unde dolerent, et verecundarentur, et operire cuperent? Illud scilicet, quod usque hodie nobis Judaei improperant. Objiciunt enim nobis mortem Salvatoris nostri, et crucis ignominiam; se Deum viventem, nos hominem mortuum adorare, hominem nimirum captum, ligatum, flagellatum, consputum, spinis coronatum, [Col. 0185C] aceto potatum, et demum crucifixum. Haec sunt ejus verenda, haec sunt quae videre erubescimus; haec sunt, quae pallio rationum et prophetarum testimonio operire nitimur. Unde Apostolus ait: «Christus pro peccatis nostris mortuus est semel (I Petr. III, 18) .»—«Quod autem vivit, vivit Deo (Rom. VI, 10) .» Ipse quoque suam operiens nuditatem dicebat: «O stulti et tardi corde ad credendum in omnibus quae locuti sunt prophetae; nonne sic oportuit pati Christum, et resurgere a mortuis, et ita intrare in gloriam suam?» (Luc. XXIV, 25.) Talis igitur nuditas tali indiget operimento. Isti duo fratres gentiles sunt; isti sunt Graecus et Latinus; his enim duabus linguis Dei gloria praedicatur, et [Col. 0185D] Judaeorum protervitas expugnatur

«Evigilans autem Noe ex vino, cum didicisset quae fecerat ei filius suus minor, ait: Maledictus Chanaan, servus servorum erit fratribus suis.» Chanaan filius fuit Cham, de quo Chananaei, et Ethei, et Jebusaei, et Evaei, et Amorrhaei nati sunt, et caeteri, qui terram promissionis inhabitantes Dei populo [Col. 0186A] restiterunt; quorum Israelitae alios peremerunt, alios servituti subjecerunt, ut compleretur illud, quod dictum fuerat, «Servus servorum erit fratribus suis.» Unde non Cham, sed Chanaan maledicitur, a quo hae gentes originem ducunt. Interpretatur autem Chanaan negotiator, per quem Judaeos intelligimus, qui quoniam Dominum suum triginta argenteis negotiati sunt, nulla gens est cui servitute non serviant, et non solum servi, sed servorum servi merito dicantur. Sequitur: «Dixitque: Benedictus Dominus Deus Sem, sit Chanaan servus ejus; dilatet Deus Japhet, et habitet in tabernaculis Sem, sitque Chanaan servus ejus.» De Sem quoque qui merito nominatus interpretatur, natus est Abraham, omnisque Hebraeorum populus, unde patriarchae [Col. 0186B] et prophetae orti sunt. Ipse quoque secundum carnem Salvator noster, omnesque apostoli originem habent, quibus non solum Chananaeos, verum etiam omnes gentes servire non dubium est. Ideoque in suis benedictionibus dicit, ut Japhet habitet in tabernaculis Sem, id est, sive in Ecclesiis ab apostolis fundatis, sive in illis mansionibus, de quibus Dominus ait: «In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV, 2) .» De Japhet namque, qui latitudo interpretatur, gentilis populus natus est, qui non solum Chananaeis, sed cunctis gentibus imperavit.

De eo agitur, quod filii Noe venerunt in campum Sennaar, et ut celebre nomen sibi facerent, turrim ibi aedificare coeperunt, cujus cacumen coelum tangeret. [Col. 0186C] Sed Dominus descendens eorum linguam confudit, ut se ad invicem non intelligerent: unde et Babel ille locus vocatur, qui confusio interpretatur. Sicque ubique terrarum ⁜ (139) diffusi sunt. Una enim et simili lingua loquebantur omnes, quam utique Hebraeam fuisse credimus ⁜ (140) . Hanc autem superbia, et vana gloria confudit, et cum omnes mundi nationes se vicissim intelligere possent, jam in parvo terrarum spatio quasi irrationales sese intelligere nequeunt. Semper enim Deus superbiam odit, ideoque superbos humiliat, et exaltat humiles. Sic enim et diabolum, cum super coelorum altitudinem sedem suam exaltare vellet, dejectus est. ⁜ (141) Descendit igitur Dominus in montem, imo non descendit, qui [Col. 0186D] ubique est; qui enim descendit, ubi descendit, ibi non est. Descendit ergo non per se, sed per angelos sibi subjectos. Ideo, et vocans eos, ait: «Venite, descendamus, et confundamus ibi linguam 22 eorum;» id est, descendite, me vobiscum ferte, meam in vobis virtutem et potestatem habete; quidquid utile et necessarium fuerit, meo nomine agite. Sic igitur descendit Dominus.

[Col. 0187A] «Hae sunt generationes Thare. Thare genuit Abraham, et Nachor, et Aran. Porro Aran genuit Lot. Mortuusque est Aran ante Thare patrem suum in terra nativitatis suae in Ur Chaldaeorum.» Tradunt Hebraei Aran, quod idolis sacrificare noluerit, ante patrem suum, id est in conspectu patris sui, igni traditum a Chaldaeis interiisse. Ur enim ignis dicitur. Abraham quoque ob eamdem causam in igne praecipitatus, et Dei auxilio liberatus, cum patre, uxore, et Loth nepote suo fugit, ut iret in terram Chanaan, veneruntque usque Aram, et habitaverunt ibi ⁜ (142) .

«Dixit autem Dominus Abraham: Egredere de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris [Col. 0187B] tui, et veni in terram, quam monstravero tibi, faciamque te in gentem magnam, et benedicam tibi.» Rem valde difficilem in principio suae locutionis praecipit Dominus Abrahae, in quo ejus fides maxime commendatur, qui statim relicta domo, jubentis obedivit praecepto. Non permittitur Abrahae diutius habitare in uno loco, sed semper de loco transfertur ad alium locum, ut facile intelligamus quia peregrini sumus in hoc mundo, neque habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus (Hebr. XIII, 14) . Quod autem ait: «Atque in te benedicentur omnes cognationes terrae,» id est in semine quod orietur ex te, in Christo videlicet, a quo, et in quo, et per quem omnes benedicuntur, et sine [Col. 0187C] quo nemo benedicitur.

«Egressi sunt de Aram, ut irent in terram Chanaan,» in quam prius venire disposuerunt. «Apparuitque Dominus Abraham, et dixit ei: Semini tuo dado terram hanc. Qui aedificavit ibi altare Domino, qui apparuerat ei, et invocavit nomen ejus.» Cum enim ipse Dominus dicat: «Non me videbit homo, et vivet (Joan. I, 18) ;» et apostolus: «Deum nemo vidit unquam (I Joan. IV, 12) ,» quid est, quod Dominus Abrahae apparuisse dicitur? Non enim Dominus in se, id est in propria substantia, quae utique ineffabilis et invisibilis est, sed per angelum apparuit Abrahae ⁜ (143) . Audita vero tanta promissione Abraham, quamvis pauper et advena, tamen non incredulus, vel ingratus, mox altare aedificavit, et [Col. 0187D] Deo de promisso gratias egit, magnum videlicet posteris relinquens exemplum.

«Facta est autem fames in terra: descendit Abraham in Aegyptum, rogavitque uxorem suam, ut ejus sororem se esse diceret, ne ejus pulchritudinis causa occideretur.» Sublata est ergo mulier in domum Pharaonis, quam ob causam maximis plagis [Col. 0188A] eum Dominus flagellavit. Bis Sarapropter pulchritudinem rapta est, sed, Domino protegente, non est violata. Sic enim in libro Esther legitur (Esth. II) . Sex mensibus myrrhino ungebantur, sex autem quibusdam aliis odoramentis, priusquam ad reges tales mulieres introducerentur. Hoc ergo temporis spatio, sicut scriptum est, corripuit pro eis Dominus reges, semperque intacta et incorrupta viro suo reddita est mulier. Sunt autem qui putant maximis plagis et Pharaonem et Abimelech in verendis corporis partibus fuisse flagellatos, ut quanto tempore Saram secum habuerunt, usum cum mulieribus habere nequiverint: inde est etiam quod, cognita causa, non resistunt, sed libentissime viro reddunt.

[Col. 0188B] Nemo autem Abraham reprehendat, quasi uxorem mentiri coegisset; ut cum esset uxor, mentiretur suam esse sororem. Re enim vera, sicut Abraham ipse fatetur, soror ejus erat Sara, de patre tamen non de matre; unum enim patrem, non eamdem matrem ambo habuerunt. Si quis autem ex hoc falsum esse contendat, quoniam superius scriptum est: «tulit autem Thare Abraham filium suum, et Saram nurum suam (Gen. XI, 31) ,» quod non dixit filiam suam; defendit se Abraham illa sententia, qua dicitur: «Omnes vos fratres estis; unus est enim Pater vester qui in coelis est (Matth. XXIII, 9) ;» Dominus est qui loquitur. Secundum hoc igitur et Abraham et Sara, et si non unam matrem, unum tamen [Col. 0188C] patrem habere probantur.

Hinc autem sequitur quomodo Lot captus fuerit; et Abraham, numeratis trecentis decem et octo vernaculis suis, eum liberarit. Insuper et Melchisedech rex Salem sacerdos Dei altissimi quomodo, proferens panem et vinum, ei benedixerit, decimasque susceperit. Abraham namque, qui pater excelsus interpretatur, S. Ecclesiam designat. Quid vero Melchisedec nisi Christum, de quo in Epistola ad Hebraeos plenissime Apostolus loquitur? Tulit ergo Abraham, id est 23 Deus omnipotens, trecentos decem et octo vernaculos suos, id est trecentos decem et octo sacerdotes, quos in Nicaenum concilium congregavit, atque per eos Lot, id est S. Ecclesiam, jam in haeresim [Col. 0188D] declinantem liberavit, ⁜ (144) et, caesis principibus, haeretica pravitate damnata, fidem catholicam confirmavit. De qua victoria Melchisedech, id est Christus Dominus noster, rex pacis, et justitiae gratulabundus, qui prius seipsum Deo Patri in sacrificium obtulit, jam ex eo tempore victis inimicis ejus, sacerdotio confirmato, quotidie per servos suos panem [Col. 0189A] et vinum, carnem videlicet et sanguinem suum, Deo Patri offerre non cessat. Decimas autem a Patre suscipit Christus, quia et propter decimam drachmam carnem suscepit, et propter centesimam ovem (quae et ipsa decima est) in hunc mundum venit. Sciendum est autem, quoniam aliquando allegoria sequitur historiam, aliquando nominum interpretationem. Unde Abraham, qui pater excelsus interpretatur, secundum nominis interpretationem major est quam Melchisedech, minor vero secundum historiam; ideoque Apostolus de his loquens (Hebr. VII) : Sine controversia qui minor est a majore benedicitur; minorem Abraham significans, cui Melchisedech benedicit. Nam et Christus, qui Patri aequalis est secundum divinitatem, minor est Patre in hoc quod factus est [Col. 0189B] sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech.

Iterum factus est sermo Domini ad Abraham, promittens ei haeredem, et semen ad stellarum comparationem. «Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam (Rom. IV, 3) .» Jam enim Abraham simul cum uxore senectuti appropinquabat, cum ei Dominus saepe filium promitteret, non tamen daret. Sciebat enim Abraham Deum mentiri non posse; ideo contra spem in spem credebat, fides naturam superabat, nihilque Deo impossibile credens, ipso jubente, in qualibet aetate se filium habiturum non desperabat. Quia vero ita credidit, quia hanc fidem habuit, reputatum est ei ad justitiam. Ergo fides justitiam operatur (Rom. IV, 3) : non circumcisio, sed [Col. 0189C] fides justum hominem facit, nondum enim Abraham circumcisus erat.

«Dixitque Dominus ad eum: Ego Dominus, qui eduxi te de Ur Chaldeorum, ut darem tibi terram istam, ut possideres eam. At ille ait: Domine Deus, unde scire possum quod possessurus sim eam? Et respondens Dominus: Sume, inquit, mihi vaccam triennem et capram triennem, et arietem annorum trium, turturem quoque et columbam.» Per haec enim animalia, tota Judaeorum progenies, et quicunque Abrahae stirpe descenderunt, designantur. Siquidem per vaccam partem plebis, quae Domino serviens legis jugum humiliter ferebat: per capram autem partem aliam praevaricatricem, et [Col. 0189D] peccatricem, et idolis servientem; per arietem autem duces populi, id est judices, et reges, et principes: at vero per turturem et columbam, prophetas, et sacerdotes designat, quae bene trium annorum esse referuntur, quoniam Hebraeorum regnum, virtus et potestas, in tribus aetatibus, quasi in tribus annis perseveravit, viguit et floruit. Prima siquidem aetas ab Abraham, cui haec ostenduntur, usque ad David: secunda a David usque ad transmigrationem Babylonis: tertia a transmigratione Babylonis usque ad Christum. Habet autem unaquaeque istarum aetatum generationes quatuordecim. In hoc igitur sacrificio ostendit Deus Abrahae quantus populus, et qualis de ejus stirpe esset futurus, quantumque [Col. 0190A] regnaturus; quanta etiam adversa passurus.

«Qui tollens universa haec, divisit per medium, et utrasque partes contra se altrinsecus posuit; aves autem non divisit. Descenderuntque volucres super cadavera, et abigebat eas Abraham.» Merito autem caeteris divisis, aves non dividuntur, quoniam in solis spiritualibus et catholicis viris, qui per aves intelliguntur, unitas, et concordia regnat. Volucres autem, quae super cadavera descendunt, vitia sunt, et maligni spiritus, qui semper insatiabili voracitate populum Dei diripere et laniare conantur. Sed Abraham abigit eas: per quem sanctos et apostolicos viros intelligimus, qui semper sanctam Ecclesiam ab eorum insidiis protegunt et defendunt.

«Cumque sol occumberet, sopor irruit super [Col. 0190B] Abraham, et horror magnus et tenebrosus invasit eum: dictumque est ad eum: Scito praenoscens, quia peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua, et subjicient eos servituti, et affligent quadringentis annis; verumtamen gentem, cui servituri sunt, ego judicabo, et post haec egredientur cum magna substantia. Tu autem ibis ad patres tuos in pace, sepultus in senectute bona. Generatione autem quarta revertentur huc, nec dum enim completae sunt iniquitates Amorrhaeorum usque ad praesens tempus.»—«Cum, inquit, soloccumberet,» et jam nox appropinquaret, sopor irruit super Abraham,» in quo, quia, ut saepe fit, mira et horrenda videbat, «horror magnus et tenebrosus invasit eum.» Neque enim non terreri [Col. 0190C] poterat, cui, quamvis in somno, divina tamen revelatione talia monstrabantur. «Dictum est ergo ad eum: Scito» (inquit angelus, qui loquebatur ei) et multo antequam 24 fiat, praenoscas quia «peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua,» id est in terra Aegypti, «et subjicient» Aegyptii «eos servituti et affligent quadraginta annis.» Hoc autem in Exodo plenius narratur. «Verumtamen gentem, cui servient, ego judicabo;» quia decem plagis totum Aegyptum potenter afflixit: Hebraei autem exspoliata Aegypto egressi sunt cum magna substantia. «Tu autem ibis ad patres tuos in pace,» id est pacifice et quiete, «sepultus in senectute bona;» ipsi vero «quarta generatione revertentur huc.» Hoc autem verum est, [Col. 0190D] si non secundum Judae, sed secundum Levi generationem computetur. «Nec dum enim completae sunt iniquitates Amorrhaeorum;»—«Peccatum» enim, «cum consummatum fuerit, generat mortem (Jac. I, 15) .» Sordidus igitur sordescat adhuc, ne forte convertatur et sanetur. Iniquus enim est, qui poenitentiam agere renuit, qui quanto plus a Domino exspectatur, tanto majori poena dignus nullam habebit excusationem.

«Cum ergo occubuisset sol, facta est caligo tenebrosa, et apparuit clibanus fumans, et lampas ignis transiens inter divisiones illas.» Solis occasus, qui finis est diei, hujus saeculi finem designat ⁜ (145) . Caligo vero tenebrosa est de qua dicitur: Quia «sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum (Matth. XXIV, 29) .» Sunt etiam tenebrae, quas in inferno patientur iniqui. Clibanus fumans, et lampas ignis, hujus saeculi conflagratio est, qua ultimo judicio totus mundus terribiliter succendetur. Bene autem ignis inter divisiones illas transisse, non tamen cadavera consumpsisse dicitur; quia, jam peracto judicio, cunctisque immortalibus factis, transire per eos ignis poterit, penitus tamen incendere et consumere non poterit. Si vero per solis occasum mors Christi intelligatur, per caliginem vero tenebrae, quae in ejus passione factae sunt, quid erit clibanus, et lampas ignis, nisi Spiritus sanctus, qui die quinquagesima descendens super apostolos venit, atque per eos transivit? Sequitur:

«In die illa pepigit foedus cum Abraham, dicens: [Col. 0191B] Semini tuo dabo terram hanc.» Deinde vero describit terminos terrae quam ei daturus erat. Tantis enim revelatis secretis, cum jam nihil esset in quo Abraham dubitare posset, merito et foedus cum eo ponitur, et haereditas futura describitur.

Hinc autem narratur quod Abraham, rogatu uxoris, cum Agar ejus ancilla dormiens, Ismaelem genuerit; sed cum Sara domina ejus eam affligeret, ipsaque a facie ejus fugeret, ab angelo admonita ad dominam suam reversa est. Quid autem per has duas mulieres intelligi debeat, Apostolus exponens ait: «Haec sunt duo Testamenta (Galat. IV, 24) ;» per Saram siquidem Ecclesiam, per Agar vero Synagogam intelligere volens. Unde Isaac filios Ecclesiae, [Col. 0191C] Ismael vero Synagogae filios designat. Et prius quidem quam Sara, peperit Agar, quia prius Synagoga quam Ecclesia peperit. Quomodo autem Synagogam Ecclesia afflixit, nisi fortasse fidem Christi praedicando, quam ipsa audire non vult, scire non possum. Tamen et ab Ecclesiae filiis multis in locis temporaliter affligitur Synagoga, tributa solvendo, aliaque obsequia servitutis exhibendo. Angelus autem, qui Agar ad dominam suam redire admonet, Ecclesiae doctores sunt, qui Judaeis, ut ad fidem Christi, et ad Ecclesiam convertantur, saepissime persuadent. Revertetur igitur, et si non modo, aliquando tamen Agar ad dominam suam, quia, «cum plenitudo gentium introierit, tunc omnis [Col. 0191D] Israel salvus fiet (Rom. XI, 25) .» Quod autem sequitur de Ismaele, quia fuerit «ferus homo, et manus «ejus contra omnes, et manus omnium contra eum,» quantum ad historiam non procedit. Sed quia, ut dictum est, Ismael Synagogae filios significat, nulli genti eum convenire et concordare manifestum est. Dum enim legem, et circumcisionem defendere nititur, non solum a Christianis, verum etiam a caeteris gentibus impugnatur; dumque praeter suam, omnis religio ei displiceat, garrula disputatione cum omnibus contendit. Omnes igitur ejus tabernacula odio habent, omnes Judaeorum Synagogas abominantur, qui contendere quidem volunt, veritati autem et [Col. 0192A] rationi acquiescere nolunt. Dixitque Agar: «Profecto hic vidi posteriora videntis me. ⁜ (146) » Agar fugiens monetur ab angelo ut redeat ad dominam suam, quod utile sibi forte cognoscens, ait: «Tu es Deus, qui audisti me, tanquam salubre consilium mihi dedisti;» et adjecit: «profecto hic vidi posteriora videntis me.» Dictum est etiam quod Agar Synagogam, angelus autem Ecclesiae doctores significat. Dicat igitur Agar, dicat Synagoga: Vera sunt, o doctores, quae dicitis, utilia mihi nuntiatis; revertar igitur ad Ecclesiam, revertar ad dominam meam; video enim quod videbam, video Christum Dominum meum, video ejus posteriora, cujus despexi anteriora, praesens mihi locus est, et non cognovi, transivit, et jam cognosco, quem utique non cognovissem nisi [Col. 0192B] ad puteum venissem. Sic enim mulier Samaritana ad puteum eum cognoscere meruit. Puteus iste Novum Testamentum est. Lege Evangelium, si vis cognoscere Christum. Vocatur autem puteus iste putens 25 viventis, et videntis me; viventis quidem, quia mortuum eum Synagoga esse putabat: videntis autem, quia, quamvis eum multum offendisset, misericorditer tamen semper eam respexit.

Longa autem dehinc describitur historia, quod Deus apparuit Abrahae, et posuit sempiternum foedus cum eo, et adjecta una littera vocavit eum Abraham, omnemque terram Chanaam promisit ei possessionem aeternam. Sarai quoque, mutato nomine, [Col. 0192C] appellavit Saram. Praecepit insuper ut Abraham circumcidat carnem praeputii sui. «Masculus enim, qui circumcisus non fuerit, peribit anima ejus de populo suo.» Merito enim Abraham tunc crevit nomine, quando filius ei promissus est, in quo haereditare debebat omnes gentes. Unde et dicitur: «Nomen tuum non vocabitur ultra Abram, sed Abraham erit nomen tuum, quia patrem multarum gentium posui te.» Sarai vero, quae vocatur princeps nostra, e contra nomine diminuta est, ut jam non princeps nostra, sed princeps absolute dicatur; sic enim interpretatur Sara. Significat enim, ut diximus, Ecclesiam, quae non unius populi, sed omnium gentium princeps est. De circumcisione [Col. 0192D] autem Abrahae dicit Apostolus in Epistola ad Romanos, quia «signum accepit circumcisionis, signaculum justitiae fidei (Rom. IV, 11) .» Est igitur circumcisio signum, est autem et signaculum justitiae fidei. Signum quidem, ut populus, qui ubique gentium dispergendus erat, ab omnibus agnosceretur. Justitiae vero signaculum, ut per illius superfluitatis diminutionem Ecclesiae filii intelligerent, se aliter fideles, et justos esse non posse, nisi membris omnibus circumcisis, superflua omnia et nociva a se repellant; et Judaei quidem uno, nos autem membris omnibus circumcidamur. Pes enim circumcisus non currit ad malum. Manus circumcisa non percutit [Col. 0193A] innocentem. Lingua circumcisa non loquitur mendacium. Auris circumcisa non vult audire detractionem. Audi denique quod scriptum est: «Circumcidite corda vestra, et corpora vestra (Joel. II, 13) .» Et beatus Stephanus loquens Judaeis ait: «Dura cervice, et incircumcisis cordibus, et auribus, vos semper Spiritui sancto resistitis (Act. VII, 51) .» Sola enim ista sufficiunt contra eos, qui omnia ad litteram intelligere volunt: aut si non sufficiunt, abscidant aures, et secent corda, quod a nemine usque hodie factum audivimus. Aut hoc igitur non intelligunt, aut si intelligunt, facere negligunt.

De eo quod tres viri apparuerunt Abrahae ⁜ (147) , quibus occurrens adoravit, et dixit: «Domine, si [Col. 0193B] inveni gratiam in oculis tuis, ne transeatis servum tuum: sed afferam pauxillum aquae, et laventur pedes vestri.» Quibus acquiescentibus, tulit Abraham butyrum et lac, et vitulum, quem coxerat, et posuit coram eis. Postquam autem comederunt, dicunt quod, emenso anno, eodem tempore habebit Sara filium. Deinde surgunt, et vadunt contra Sodomam; Abraham autem deducebat eos. Cui Dominus: «Clamor, inquit, Sodomorum et Gomorrhae multiplicatus est; et peccatum eorum aggravatum est nimis; descendam igitur illuc.» Iverunt ergo Sodomam duo angeli. Abraham vero stans loquebatur cum Domino. Semper enim Abraham in fide crescit, semperque de Deo majora cognoscere meretur ⁜ (148) . Ecce enim, quod ante id temporis omnibus [Col. 0193C] incognitum fuerat, in Trinitate Deum cernit, et in unitate adorat; non quod Trinitatem ipsam viderit; sed quia per hoc, quod viderat, in Trinitate, et unitate Deum cognoscere meruit; unde cum tres viderit, attamen nonnisi unum adorat, nonnisi unum Dominum vocat. De hoc enim Dominus in Evangelio ait: «Abraham pater vester exsultavit, ut videret diem meum, vidit et gavisus est (Joan. VIII, 56) .» Angeli enim, quando volunt, ex aere corpus assumunt, quo et videri, et tangi, et loqui, et manducare, et bibere possunt. Sicut enim corpus est aer, ita et corpora, quae sumuntur ex aere. His enim ad tempus induuntur, quibus cum se exspoliaverunt, mox in eumdem aerem resolvuntur. Angelus enim [Col. 0193D] Raphael ad Tobiam loquens ait: «Pax vobis, nolite timere: etenim cum essem vobiscum per voluntatem Dei, videbar quidem vobiscum et manducare et bibere, sed ego cibo invisibili, et potu, qui ab hominibus videri non potest, utor (Tob. XII, 17) .» Secundum igitur hanc sententiam, et caeteros angelos manducare et bibere intelligant, quibuscunque impossibile [Col. 0194A] videtur esse, ut angeli manducent, et bibant. Moyses tamen eos comedisse testatur, dicens: «Cumque comedissent, dixerunt ad eum: Ubi est Sara uxor tua? Ille respondit: Ecce in tabernaculo est. Cui dixit: Revertens veniam ad te tempore isto, et habebit filium Sara uxor tua: quo audito, risit Sara.» Desierant enim jam fieri muliebria, tempus menstrui ab ea cessaverat, post quod secundum legem naturae mulierem parere impossibile est. Unde et a Domino Sara de risu reprehenditur. Abraham quamvis et ipse superius 26 risisse dicatur, non tamen reprehenditur, quoniam non dubitando, sed admirando risit; sciebat enim Deo nihil impossibile esse. Sequitur autem de peccato Sodomorum, et Gomorrhaeorum, quod pro sui magnitudine [Col. 0194B] clamor appellatur. Sic enim et de peccato Cain dicitur: «Ecce sanguis fratris tui clamat ad me de terra (Genes. III, 10) .» Clamant igitur peccata, neque secundum hominum voluntates celari possunt, semperque aures Dei sollicitant, et inquietant. Sed mira Conditoris patientia, qui non statim punit, neque temere credens accusanti clamori, quamvis omnia sciat, descendit tamen, et videt utrum vera sint, quae sic de peccatoribus nuntiantur: magnum videlicet homini exemplum tribuens, ut nemo in judicando sententiam temere depromat. Et hoc est, quod dicitur: «Descendam, et videbo utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint, an non est ita ut sciam.» Converterunt igitur sese duo angeli inde, et abierunt Sodomam. Abraham [Col. 0194C] vero stans loquebatur cum Domino, suisque orationibus haec ab eo impetravit, ut si saltem decem justi ibi inventi fuissent, illae civitates non essent delendae. Infelix ergo illa civitas, et perditioni jam proxima, quae solis peccatoribus abundans, sanctos et justos viros habere non meruit!

Venerunt ergo duo angeli Sodomam, quos Lot invitavit, imo in hospitium coegit. Viri autem civitatis, ut eis impie abuterentur, domum violenter circumdant, quibus ne hoc fiat, duas filias suas exponit. Sed cum adhuc importune instarent, a minimo usque ad maximum, percussi sunt caecitate. Lot vero cum uxore et filiabus egressus secutus est angelos. [Col. 0194D] Uxor autem ejus post se respiciens versa est in statuam salis. Magna est virtus hospitalitatis, per quam ipsi quoque patriarchae Domino placuisse probantur. Magna iniquitas Sodomorum, qui tam impudenter viros etiam ignotos polluere non erubescunt. Sed quid dicam de Lot, qui, ut hospites tueretur, propriis filiabus non pepercit ⁜ (149) ? Allegorice autem [Col. 0195A] duo angeli, duo sunt Testamenta: his enim nuntiantibus, Accepimus quidquid sapientiae, et scientiae habemus: horum sententia damnantur mali; horum consilio liberantur boni. Sodomitae autem, haeretici intelliguntur, qui semper verbum Dei adulterare conantur, qui utroque Testamento abutentes, prave intelligendo et exponendo, illud impie violare contendunt. Lot vero, qui declinans interpretatur, S. Ecclesiam designat, cui semper est cordi declinare a malo, et facere bonum. Per duas autem filias ipsius, carnem nostram, et substantiam, quam possidemus, significari puto. Has autem filias sancti Dei despiciunt; has, inquam, furori objiciunt, magisque his privari volunt, quam peccare in legem Dei, et Testamentorum non defendere puritatem. Sed quid [Col. 0195B] per uxorem Lot? nisi fatuam illam Christianorum plebem intelligimus, quae in bono perseverare negligens, facile ad pristina peccata delabitur? Talibus autem Dominus ait: «Nemo mittens manum ad aratrum, et respiciens retro, aptus est regno Dei (Luc. IX, 62) .» Merito quidem in salis statuam conversa est mulier, ut de se, ne talia patiantur, caeteris sapientiae praeberet exemplum. Bene autem et duos generos suos secum Lot educere voluit; quoniam etiam eos, quos carnaliter diligimus, a morte, si possumus, liberare debemus. At illi egredi Sodoma noluere; perierunt ergo cum civitate universa. Quid autem est, quod dicitur: «Sol egressus est super terram, et Lot ingressus est Segor?» nisi quod Sole justitiae Domino Jesu Christo ad judicium veniente, [Col. 0195C] et sanctis viris in Segor, id est in coelesti patria, receptis, mox ignis super Sodomam descendet, ille nimirum qui habet incendere totum mundum. Segor enim interpretatur parva: «Multi enim sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XX, 16) .» Parva igitur Segor, quia pauci electi. ⁜ (150) Nemo autem dubitet ante ignem judicium fieri.

Ascenditque Lot de Segor, et mansit in monte. Duae quoque filiae ejus, cum neminem virorum remansisse super terram putarent, inito consilio, patrem inebriantes cum eo dormierunt, et ex eo concipientes genuerunt Moab et Ammon. Hic autem solum historia narratur, quae ideo quibusdam impossibilis esse videtur, quia non credunt, quod aliquis nesciens cum aliqua concumbere possit. Scimus [Col. 0195D] autem quod in somnis aliquando nescientibus semen effunditur, quod si genitali alvo susciperetur. generare posse non dubitamus, et non minus Lot, qui inebriari potuit, peccasse putamus, quam eas, quae non luxuriae stimulis, agitatae, sed filiorum amore, ne hominum genus periret penitus, provocatae fuerunt ⁜ (151) .

Sequitur autem quod Abraham profectus inde [Col. 0196A] venit in terram australem. Ibi quoque, sicut et superius, lixit Saram suam esse sororem. Tulit igitur eam Abimelech; propter quod ipse et uxor et ancillae ejus flagellati sunt a Domino. Hoc autem superius expositum est, ubi Sara propter eamdem causam a Pharaone rapta fuisse narratur. Quod autem dicitur: quia, «orante Abraham, sanavit Deus Abimelech, et uxorem, et ancillas ejus,» et peperit, hoc est quod superius diximus, ne inter se commisceri possent, eos in genitalibus aegrotasse. Unde et subditur: «Concluserat enim Deus omnem vulvam domus Abimelech propter Saram uxorem Abrahae.» Tandiu nec sua uti potuit, quandiu aliena desideravit abuti uxore.

[Col. 0196B] Visitavit autem Dominus Saram, et peperit filium eo tempore quo praedixerat ei Deus, vocavitque Abraham nomen ejus Isaac, quod risus, sive gaudium interpretatur. Unde et ait: «Risum fecit mihi Deus; quicunque audierit, conridebit mihi. Rursumque ait: Quis auditurum crederet Abraham, quod Sara lactaret filium suum, quem peperit ei jam seni? Crevit igitur puer, et ablactatus est, fecitque Abraham grande convivium in die ablactationis ejus.» Merito enim in die ablactationis fit grande convivium, ut a lacte separatus magnas inveniat delicias, quibus utatur. Unde Apostolus ait: «Lac vobis potum dedi, non escam (I Cor. III, 2) .» Quare hoc? «Nondum enim poteratis (ibid.) .» De ablactatis vero quid dicitur? «Sapientiam loquimur inter [Col. 0196C] perfectos (I Cor. II, 6) .» Hoc est enim grande convivium; hoc Abraham, hoc Apostoli praeparant filiis suis, utique jam ablactatis, jam ab uberibus avulsis.

«Cumque vidisset Sara filium Agar Aegyptiae ludentem cum Isaac, dixit ad Abraham: Ejice ancillam, et filium ejus, non enim erit haeres ancillae cum filio meo Isaac. Mane igitur surgens Abraham, tollensque panem, et utrem aquae, imposuit scapulae Agar, tradiditque ei puerum, et dimisit eam. Quae cum abiisset, et errasset in solitudine Bersabee, et jam aqua consumpta esset, abjecit puerum subter unam arborum, quae ibi erant.» Misertus autem Dominus exaudivit puerum, ostenditque ei puteum aquae. Puto autem quod ad turpem et inhonestum ludum puerum Isaac Ismael provocaverat, [Col. 0196D] de quo Sara tam impatienter est indignata. Nam quia primogenita ei subripere desiderabat, ideo eum ad flagitia incitabat. Diximus enim superius quod Sara Ecclesiam, et Agar Synagogam significet: hoc enim et Apostolus ipse testatur (Galat. IV, 25) . Tunc autem quantum ad litteram, Synagogam cum filio rejectam esse credo, quando capta Jerusalem, ubique gentium dispersi sunt Judaei. Spiritualiter autem tunc ejecta est, quando Judaeis verbum Dei [Col. 0197A] audire nolentibus, ad gentes apostoli sunt conversi. Unde Apostolus ait: «Vobis primum oportuit praedicare verbum Dei, sed quia repulistis illud, et indignos vos fecistis aeternae vitae, ecce convertimur, ad gentes (Act. XIII, 47) .» Ejecta est igitur Synagoga, portavit panem et utrum aquae, legem videlicet et prophetas, quibus suos adulterinos reficeret. Haec enim Judaei secum ubique et portant et legunt, sed non intelligunt. Sequitur:

«Quae cum abiisset, et errasset in solitudine Bersabee,» etc. ⁜ (152) . Errat igitur Synagoga, errat utique: sed ubi errat? in solitudine. In qua solitudine? in solitudine Bersabee, id est juxta puteum satietatis; sic enim interpretatur Bersabee. Puteum enim satietatis Ecclesiam, circa quam pluribus in [Col. 0197B] locis Hebraei morantur, vel ipsam legem, quam portant, intelligere possumus; circa quam ideo errant, quia prave eam intelligunt. Quod quidem ex eo facile probatur, quia quoties nobiscum disputant, cito deficiunt, cito quid proferant non habent, cito eis aqua siccatur in utre; nobis autem non siccatur aqua, quia Spiritus est qui loquitur, cui nemo resistere valet. Sequitur:

«Cumque aqua consumpta esset in utre, abjecit puerum subter unam arborum,» etc. Quando enim Judaei in disputatione deficiunt, quando ex lege et prophetis competentia testimonia, quae contra fidem Christianam proferant, non inveniunt; tunc eis aqua siccatur in utre. Quod quidem tunc eis prodest, quando compuncti convertuntur ad Christum [Col. 0197C] ⁜ (153) . Unde et sequitur: quia «exaudivit Dominus vocem pueri, et ostendit ei puteum aquae, implevitque utrem et bibit.» Hunc autem puteum S. Ecclesiam, Novum Testamentum, et Evangelia putamus. Huc igitur, Judaei, venite, huc flentes et poenitentes accedite, de hac aqua bibite, de hac utrem legis implete, et aridae litterae spiritualem intelligentiam adhibete. Hoc enim etsi non modo, aliquando tamen facturi estis, ut Apostolus ait: «Cum enim plenitudo gentium introierit, tunc omnis Israel salvus fiet (Rom. XI, 25) ;» tunc Agar, id est Synagoga, implebit utrem, et sitientem morientemque Ismaelem, id est populum Judaicum, viva et nova aqua potabit, quam quidem de plenis semperque abundantibus Ecclesia fontibus hauriet.

[Col. 0197D] De eo quod Abraham et Abimelech percusserunt foedus inter se, ne nocerent 28 sibi alterutrum, et de redditione putei, quem vi abstulerant servi Abimelech, deditque Abraham Abimelech oves, et boves, et septem agnos: Abraham enim pater multarum gentium; Abimelech vero pater meus rex interpretatur: quid igitur per hos duos patres, nisi animam et carnem intelligimus? Quae si inter se convenerint, nihil molle et femineum habentes, sed totum virile et masculinum possidentes, merito non matres, sed patres appellantur. Unde ipsa [Col. 0198A] Veritas ait: «Si duo ex vobis consenserint, de omni re, quam petierint, fiet eis (Matth. XVIII, 19) .» Sed quoniam anima possidet intellectum, consilium et rationem, quod caro non habet, aliter vicissim convenire non poterunt, nisi animam caro sequatur. Abraham igitur vir sanctus et spiritualis significat animam: Abimelech vero carnalis homo et saecularis carnem designat. Servi autem Abimelech, id est carnis ingluvies, ebrietas, luxuria, et his similia intelliguntur, quae utique soli carni serviunt. Per puteum autem, quem isti servi iniquissimi abstulerant Abrahae, id est animae, sapientiae fontem intelligimus, quae simul cum eis esse non potest. Unde scriptum est: «In malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore [Col. 0198B] subdito peccatis (Sap. I, 4) .» Reddito igitur animae sapientiae puteo, et carne jam domita, spiritui conscientiae dat Abraham, id est anima donat Abimelech, id est carni, oves scilicet, ut simpliciter vivat; boves autem, ut jam non vitiis serviat, sed jugum Christi, quod suave est, ferens, in ejus agro laborare incipiat. Dat ei praeterea septem agnas, id est septem gratias Spiritus sancti, quae semper sunt ⁜ (154) ei testimonium foederis, ne contra se bellum ulterius servos suos movere permittat. Bene autem interveniente Fichol militiae principe facta est haec conventio; quia Fichol, qui os omnium interpretatur, sapientiam designat, quae et linguas infantium facit disertas, et sine qua vera pax, et concordia esse non potest.

«Quae postquam gesta sunt, tentavit Deus Abraham, et dixit ad eum: Tolle filium tuum unigenitum, quem diligis, Isaac, et vade in terram visionis, atque ibi offeres eum in holocaustum super unum montium, quem monstravero tibi.» Praecipitur Abrahae ut eo in monte immolet filium, in quo Christus Dominus est crucifixus. Mons enim visionis est Sion, qui et ipse visio vel speculatio interpretatur. Quamvis igitur non eodem loco, tamen eodem monte utrumque actum est, ut aptissime Deus monstraret quid per hoc sacrificium monstrare vellet. Ducitur ergo Isaac ad victimam, et cum resistere posset, sponte tamen se ligari, et super aram poni permittit. Sic enim Josephus ait: Jam illius [Col. 0198D] erat aetatis, ut patrem, si vellet, facile superare posset; sed postquam hoc Deum praecepisse cognoverat, sponte se ad immolandum dedit, ne Dei resisteret voluntati. Quis igitur in hoc, Abraham an Isaac, laudabilior sit, non facile apparet. Abraham tamen resurgere mox filium, si occideretur, sperabat, quoniam Deum non posse mentiri sciebat. Quomodo enim gens illa coeli stellis comparata de Isaac nasceretur, si mortuus non resurgeret? Interdicitur ergo Abrahae, ne puerum occidat. Puerum autem usitato locutionis more eum appellat, quomodo [Col. 0199A] majores quoque natu pueros dici consueverat. «Respiciens ergo Abraham ⁜ (155) vidit arietem inter vepres haerentem cornibus, quem assumens obtulit holocaustum pro filio.» Laudatur Abraham de facto, benedicitur a Domino, promittitur ei semen insuperabile, et in quo omnes gentes benedicantur; pro quo Christus intelligitur, in quo qui non benedicitur, non est benedictus. Allegorice autem Abraham, qui pater multarum gentium, vel pater excelsus interpretatur, Deum Patrem significat, de quo scriptum est: «Excelsus super omnes gentes Dominus (Psal. CXII, 4) .» Isaac vero filium ejus Jesum Christum, qui et ipse factus est obediens Patri usque ad mortem. Ara vero crucem designat, in qua ipse est immolatus. Aries autem qui immolatur [Col. 0199B] pro Isaac, caro Christi est; est enim Christus Deus et homo, secundum divinitatem quidem immortalis et impassibilis; secundum humanitatem vero passibilis atque mortalis. Christo igitur in cruce posito, solus aries immolatur, solus agnus occiditur, sola caro crucifigitur: non enim secundum divinitatem passus est Christus. Hoc igitur causae exstitit, quare pro Isaac aries est immolatus. Quod autem circa cornua, et in capite arietis vepres haerebant, nonne tibi spinea corona esse videtur in capite Salvatoris? Quid est autem, quod Dominus Abrahae loquitur dicens: «Nunc cognovi quod timeas Deum?» Nunquid prius non cognoscebat? Tale est igitur, ac si diceret: Nunc te tentando, te probando cognovi, id est, cunctis gentibus notum [Col. 0199C] feci quod timeas Dominum: nisi enim Abraham tentaretur, ejus obedientia non cognosceretur.

Vixit autem Sara centum viginti septem annis, et mortua est; quam, empto agro, Abraham sepelivit in spelunca duplici, in qua Adam et Eva, Abraham et Sara, Isaac et Rebecca sepulti 29 esse referuntur, in quam et Jacob de Aegypto delatus est. Quid enim per speluncam duplicem, in qua patriarcharum corpora requiescunt, nisi coelestem patriam intelligimus? quae ideo duplex dicitur, quia bona duplicia sanctis praestat. Unde scriptum est: «Duplicia in terra sua possidebunt (Isa. LXI, 7) .» Ibi enim usque ad judicium solae animae; post judicium autem animae et corpora aeterna beatitudine perfruentur. [Col. 0199D] Merito igitur non in sepulcris Chananaeorum, sed in hac tam nobili spelunca vir sanctus et Spiritu Dei plenus uxorem suam sepelire voluit.

Post haec narratur quomodo Abraham praecepit servo suo ut poneret manum subter femur suum, et juraret quod non acciperet uxorem Isaac filio suo nisi de cognatione sua. Fecit igitur servus quod ei praeceptum fuerat, tulitque decem camelos de grege domini sui, oneravitque eos ex omnibus bonis ejus, et pergens in Mesopotamiam invenit Rebeccam filiam Bathuelis filii Nachor fratris Abrahae domini [Col. 0200A] sui, quae venerat ad puteum, ad hauriendam aquam, cui inaures, et armillas, vasa aurea et argentea dedit, et vestes pro munere, eamque domino suo accepit uxorem. Dicamus ergo quid femur Abrahae, quid Isaac, quid servus, quid Rebecca, quid puteus, quid ornamenta sibi data, quid ejus propinqui significent. Quid enim per femur Abrahae (de quo, sicut Matthaeus evangelista describit (cap. I) , Christus secundum carnem originem ducit,) nisi humanitatem intelligimus? Magnum est igitur hoc juramentum, quod super carnem fit mundi Conditoris. Quod autem Isaac Christum significet, Apostolus testatur, dicens: «Non dicit: In seminibus, quasi in multis; sed quasi in uno: Et semini tuo, quod est Christus (Galat. III, 16) .» Decem vero cameli prophetarum est multitudo, [Col. 0200B] qui ideo decem fuisse dicuntur, quoniam decenarius numerus omnes in se numeros continet: hoc est decem, quod omnes. Multum ergo conveniens fuit ut ad Rebeccam deferendam omnes prophetae ducerentur. Onerati pergunt cameli, quia magnae sunt divitiae prophetarum. Sed quis est iste servus, qui eos ducit? Quis, inquam, nisi apostolorum chorus, et praecipue Paulus, servus Jesu Christi? Isti ergo inveniunt Rebeccam, isti inveniunt S. Ecclesiam, isti inveniunt patientiam. Sic enim interpretatur Rebecca. Ipsa est enim, cui Dominus ait: «In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI, 19) .» Sed qualis erat Rebecca, dicat Moyses. «Puella decora nimis, virgoque pulcherrima, et incognita viro.» Talis est igitur Ecclesia, non habens maculam [Col. 0200C] neque rugam. Haec autem venerat ad puteum, haec venerat ad hauriendam aquam. Sed quid invenit? Servus Abraham, servus Christi, eos invenit, qui vivam et indeficientem ferebant aquam. Sic enim et mulier Samaritana, dum venit ad puteum haurire aquam, et Christum ibi reperit promittentem aquam vivam. Sed multo melior Rebecca, quam mulier Samaritana: ab illa enim vix aqua extorquetur, haec autem sua sponte promittit. Illa denique dicit: «Quomodo tu, cum Judaeus sis, a me bibere petis, quae sum mulier Samaritana?» (Joan. IV, 9.) Haec autem ait: «Bibe, Domine mi; nam et camelis tuis potum tribuam.» Sed quid est quod isti aquam ab eis petunt, quibus aquam dare venerant, nisi ut in re vilissima, et quae plurimum abundat, eos probent, [Col. 0200D] quam circa proximos habeant misericordiam et charitatem, quibus Christi sacramenta commitere debent? Ideo enim dicitur, quia non perdet mercedem suam, qui vel calicem aquae frigidae proximo dederit (Matth. X, 42) . Postquam autem obediens, patiens et misericors Rebecca esse probatur, dantur ei inaures, quibus ornata, fiat apta et docilis audire verbum Dei. Tales enim, et sic ornatas aures quaerebat Christus, cum diceret: «Qui habet aures audiendi, audiat (Luc. VIII, 8) .» Merito autem prius aures Ecclesiae ornantur, et sic per eas venitur ad reliqua membra, quia ipsae sunt, quae [Col. 0201A] prius occurrerunt venienti Verbo Dei. Ideo Psalmista ab auribus incipiens ait: «Audi, filia, et inclina aurem tuam (Psal. XLIV, 12) .» Quibus ornatis, venitur ad manus, per quas opera intelligimus; quia non sufficit audisse, nisi et ea quae audiuntur opere compleantur. Unde et ipse Dominus ait: «Beati qui audiunt verbum Dei, et custodiunt illud (Luc. XI, 28) .» Et Apostolus: «Non auditores, inquit, legis justi sunt apud Deum, sed factores (Rom. II, 13) .» His autem ita gestis, interrogatur cujus sit, quae ait: «Filia sum Bathuelis, filii Nachor, et Melchae.» Bathuel enim interpretatur virgo Dei; Nachor requies luminis; Melcha regina ejus. Quae est ergo virgo Dei, cujus filiam se esse Rebecca gloriatur, nisi illa de qua Apostolus ait: «Illa autem Jerusalem, quae [Col. 0201B] sursum est, libera est, quae est mater nostra (Galat. IV, 26) .» De qua et Joannes ait: «Vidi civitatem sanctam, Jerusalem novam descendentem de coelo a Deo, paratam sicut sponsam ornatam viro suo (Apoc. XXI, 2) .» Hujus ergo virginis filia est Rebecca, hujus filia est Ecclesia, quae in hac vita moratur, et degit. Sed quid Nachor, id est requies luminis, nisi Deus pater intelligitur, in quo ille requiescit, qui dicitur lumen de lumine? Quid vero Melcha, id est regina ejus, nisi Christus, Dei virtus, et Dei sapientia? Talibus igitur parentibus, talique progenie exorta, magnis ditata muneribus, prophetarum vehiculo, Christo Domino desponsata, Rebecca deducitur. Est enim superaedificata super fundamentum apostolorum et prophetarum. Quid autem vasa aurea et argentea, et [Col. 0201C] vestes quae dantur Rebeccae, significant, 30 nisi doctrinam, exempla, mores, vitam, conversationem, et institutionem apostolorum et prophetarum, quibus instructa et ornata S. Ecclesia Domino placet?

Eo autem tempore egressus fuerat Isaac ad meditandum in agro, quem Rebecca cum vidisset, descendit de camelo, et cooperuit se pallio. Qui introduxit eam in tabernaculum Sarae matris suae, et accepit uxorem, et in tantum dilexit eam, ut dolorem, qui ex morte matris acciderat, temperaret. Eo, inquam, tempore, quo apostoli praedicare coeperunt, quo ad Christum Dominum suum Ecclesiam duxerunt, Christus Dominus egressus fuerat a Patre, et venerat in mundum: de quo scriptum est: «Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus [Col. 0201D] est (Baruch. III, 38) .» Sed quare venerat? Ad meditandum: de eo namque dictum fuerat: «Sed in lege Domini fuit voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die ac nocte (Ps. I, 2) .» Inde etiam animalia, quae non ruminant, immunda vocantur. Venerat ergo ad meditandum; id est, ad hoc venerat, ut nos meditari, et scripturas ruminare, et spiritualiter intelligere doceret. Ideoque hinc dicitur: quia ambulat per viam, quae ducit ad puteum, cujus nomen est viventis et videntis. Puteus iste Spiritus sanctus est, qui nos spiritualiter Scripturas intelligere facit. Ambulabat ergo per viam, non per illam [Col. 0202A] quae ducit ad litteram, qua Judaei gradiuntur, sed per illam, quae ducit ad Spiritum, qua Ecclesia incedit: quia «littera occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III, 6) .» Puteus viventis ideo dicitur, quia mentis oculos illuminat, et quia videre facit, videntis appellatur. Hac igitur aqua, hoc spiritu repletus Christus dicebat: «Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me, evangelizare pauperibus misit me (Luc. IV, 18) .» Quod autem Rebecca eum videns, de camelo descenderit, timoris, et humilitatis est indicium. Quod vero pallio se operuit, aut erubuit, aut decentior apparere voluit. Quanto igitur sancti viri Deo familiarius appropinquant, tanto magis se humiliare, ut ei placeant, et decentius adornare se debent. Introduxit autem eam in tabernaculum matris suae, et accepit [Col. 0202B] uxorem; quia eo amore Ecclesiam diligere coepit, quo prius dilexit Synagogam: illa namque cadente, ista surrexit. Unde et subditur: «et in tantum dilexit eam, ut dolorem, qui ei ex morte matris acciderat, temperaret.» Plus enim hic optimus filius de morte matris quam de sua dolebat, eum in cruce pendens diceret: «Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Mater enim illius, secundum carnem, Synagoga fuit, quia de Judaeorum stirpe natus est Christus.

Sequitur autem quod Abraham duxit aliam uxorem nomine Cethuram, de qua plures filios habuit, deditque cuncta, quae possederat, Isaac; filiis autem concubinarum largitus est munera, et separavit eos [Col. 0202C] ab Isaac. Non est autem putandum quod vir sanctus et Deo charus libidinis causa alias duxerit uxores: sed quia nomine pater erat, re etiam multorum filiorum pater esse volebat. Significabat praeterea Deum unam sanctam uxorem habere, quae sibi legitimos, et haereditate dignos filios pareret, et multas haberet concubinas, quae spurios et ab haereditate pellendos filios generaret, quales sunt Judaei, pagani, et haeretici. Unde bene subditur: «Quia dedit filio suo Isaac cuncta quae possidebat; filiis autem concubinarum largitus est munera.» Ipse enim Christus ait: «Omnia, quae habet Pater, mea sunt (Joan. XVI, 15) .» Si enim sua, ergo nostra. «Sumus enim, ut Apostolus ait, haeredes Dei, et cohaeredes Christi (Rom. VIII, 17) .» Filiis autem concubinarum [Col. 0202D] largitus est munera ⁜ (156) , bona scilicet temporalia, mundi substantiam, intellectum et rationem, multarum artium peritiam, et multa alia bona praecipua, quibus illi male utuntur, et separavit eos ab Isaac. «Quae enim societas luci ad tenebras? aut quae pars fideli cum infideli? quae conventio Christi ad Belial?» (II Cor. VI, 15.) Apostolus est, qui loquitur. Notandum vero est quod easdem et uxores, et concubinas vocat.

Vixit autem Abraham centum septuaginta quinque annis, et deficiens mortuus est in senectute bona, utpote in cujus vita nihil reprehensibile invenitur. [Col. 0203A] Et sepelierunt eum Isaac, et Ismael in sepulcro duplici. Et post obitum illius benedixit Deus Isaac filio ejus, qui habitabat juxta puteum nomine viventis et videntis omnia; quoniam sapientiae, et justitiae intentus, in lege Dei meditabatur die ac nocte. Supervixit autem Abraham, postquam Isaac duxit uxorem, triginta quinque annis.

Quadraginta autem annorum erat Isaac quando duxit uxorem, pro qua, quia sterilis erat, rogavit Dominum, et concepit. «Sed collidebantur in utero ejus parvuli. Ivit igitur, ut consuleret et Dominum, qui respondens ait: Duae gentes in utero tuo, et duo populi ex ventre tuo dividentur, populusque populum superabit, et major serviet minori. Nati sunt igitur; sed prior Esau egressus rufus erat et in [Col. 0203B] morem pellis totus hispidus: alter egrediens plantam fratris manu tenebat, ideoque vocatus est Jacob.» In Evangelio enim Dominus ait: «Petite, et accipietis, quaerite, et invenietis, pulsate, et aperietur (Luc. XI, 9) .» Apparet 31 ergo quia vult rogari Deus, et quod facturus est, precibus accelerat. Sterilis erat Rebecca, paritura tamen; quae non peperisset, nisi pro ea Isaac Dominum rogasset. Pugna vero eorum parvulorum in utero, discordiam, quam ipsi et filii eorum habituri erant, significabat. Sed quo ivit Rebecca, ut consuleret Dominum, nisi quia more solito sacrificavit, et responsum petiit? Accepit autem responsum, quod major minori serviret, et populus populum superaret. Non quod Esau servierit Jacob, sed quia filii Jacob usque ad Christi nativitatem, non solum [Col. 0203C] filios Esau, sed cunctas gentes in circuitu afflixerint, et superaverint. Lege veteres historias, et invenies. Post Christi nativitatem, jam non Judaei, sed Christiani dicuntur semen Jacob, ejusque filii, quibus etiam secundum litteram et secundum spiritum, non solum filii Esau, verum etiam ipsi Judaei et cunctae nationes serviunt. Quod autem post Christi nativitatem non Judaei, sed Christiani dicantur semen Jacob, dicat Apostolus: «Non utique omnes qui sunt ex Israel, hi sunt Israelitae: neque qui semen sunt Abrahae, omnes filii, sed in Isaac vocabitur tibi semen (Rom. IX, 6) ;» id est non qui filii carnis, hi sunt filii, sed qui filii sunt promissionis, aestimantur in semine. Et in Evangelio dicitur: «Potens est [Col. 0203D] Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae (Luc. III, 8) .» Et Dominus ad Judaeos: «Si filii, inquit, Abrahae fuissetis, opera Abrahae faceretis (Joan. VIII, 39) .» Ex his ergo manifestum est quia jam non Judaei, sed Christiani semen Jacob appellantur. Qui etiam nunc Esau per plantam tenent, quoniam eos nequaquam Judaei eorumque servitia effugere possunt. Per primogenita vero, quae Esau vendidit, sacerdotalis dignitas intelligitur, quae quidem bene Jacob emisse dicitur, quia S. Ecclesia, quae per Jacob figuratur, modo possidet hanc dignitatem, Judaeis sine lege, sine rege, sine sacerdotio permanentibus. Pro panis namque et lentis edulio, pro commodo terrenae substantiae, ne forte locum amitterent, clamaverunt Judaei: «Non habemus regem, [Col. 0204A] nisi Caesarem (Joan. XIX, 15) ; hac enim voce negaverunt Christum, et hac sacerdotem, et sacerdotium amiserunt, et qui timebant, nisi Christum occiderent, et locum et gentem perderent, eo occiso, omnia perdiderunt. At vero Jacob et filii Ecclesiae esuriunt et sitiunt, et non solum panem et lentis edulium, verum etiam omnia, quae possident, vendentes, hanc dignitatem et gratiam emunt. Miseri Judaei, qui tantam dignitatem perdiderunt, et qui omnium primogeniti fuerant, alios supra se in sacerdotii dignitate stare conspiciunt. Quanto melius eis fuisset esuriisse, et jejunasse, quam ut eis male saturatis diceretur: «Incrassatus est dilectus, et recalcitravit, incrassatus, impinguatus, dilatatus dereliquit Deum factorem suum, et recessit a Deo salutari suo (Deut. XXXII, 15) .»

Sequitur autem quod, orta fame super terram, Isaac abiit ad Abimelech regem Palaestinorum, dixitque de Rebecca, quod soror sua esset; sed cognita causa, praecepit Abimelech ne quis eam tangere auderet. «Sevit autem in terra illa, et invenit in ipso anno centuplum. Benedixitque ei Deus, et locupletatus est valde. Ob hoc invidentes ei Palaestini, omnes puteos quos foderant servi patris sui Abraham, obstruxerunt, implentes humo, in tantum, ut ipse Abimelech diceret: Recede a nobis, quia nobis potentior factus es valde.» Recessit igitur, sed jurgium pro puteis non quievit, donec Abimelech veniens posuit foedus cum eo. Sciebat [Col. 0204C] enim Isaac patrem suum sapientem virum fuisse, et exempla sequens, ubi habetur consilium evadendi periculum, stultum esse putat casui se committere et fortunae. Si enim dixisset Rebeccam suam esse uxorem, fieri poterat ut occideretur; maluit igitur dicere suam esse sororem, ne suspensus staret inter utrumque: sic enim et Abraham fecisse cognoverat. Sic et nos in rebus dubiis facere debemus. Noluit autem Moyses silentio praeterire rem tam memorabilem, et quae raro accidere solet, videlicet, quod Isaac de uno modio sementis centum colligere meruit. Hoc enim in Evangelio ait Dominus: «Semen cecidit in terram bonam, et protulit fructum, aliud trigesimum, aliud sexagesimum, aliud centesimum [Col. 0204D] (Matth. XIII, 8) .» In hoc igitur eum justum perfectumque virum fuisse demonstrat, qui centesimum fructum colligere meruit. Sed qui sunt servi Abrahae, qui puteos fodiunt et tam laboriose omnibus in locis aquam quaerunt? Qui sunt etiam Palaestini, qui eos obstruunt et humo replent? Servi enim Abrahae, majoris videlicet Abrahae, prophetae sunt, apostoli et doctores. Isti puteos fodiunt; isti Scripturas perscrutantur; isti libros sacros spiritualiter exponunt; isti, abjecto velamine litterae, vivam aquam nobis propinant. Palaestini, qui cadentes poculo interpretantur, haeretici sunt, Judaei et philosophi. Hi enim falsa et haeretica doctrina inebriati, et quasi frenetici, et ebrii propter insaniae et falsitatis poculum cadentes, non solum alios puteos, verum etiam ipsa [Col. 0205A] quatuor Evangeliorum doctrinae fluenta claudere, et obstruere conantur. Sed quoniam in quibusdam nobiscum sentiunt, ideo etiam pro quibusdam puteis non contendisse dicuntur. De foedere autem Abimelech cum Isaac, id ipsum intelligamus, quod superius exposuimus de foedere ejusdem cum Abraham. ⁜ (157) Ut modo Isaac significat animam, 32 ut superius significavit, ita et Abimelech significat carnem. Veniat igitur Abimelech ad Isaac, veniat caro ad animam, audiat quod scriptum est: ⁜ (158) Redite, peccatores, ad cor: faciant foedus, conveniant pariter, et jam non carnalem, sed et spiritualem intelligentiam sequantur: bibant aquam de fontibus Israel. Quod si fecerint, jam ulterius puteos Abrahae obstruere non optabunt; servi quoque ejus puteos [Col. 0205B] effodere non cessabunt. Quot enim puteos Hieronymus, quot Augustinus, quot Ambrosius fodit, ut merito locus ille, in quo isti habitant (Ecclesia videlicet), Bersabee, id est puteus ⁜ (159) satietatis, appelletur.

«Senuit autem Isaac, et caligaverunt oculi ejus, et videre non poterat, vocavitque filium suum, ut ei benediceret.» Sed consilio Rebeccae intervenit Jacob, haedorum pellibus involutus, ne cognosceretur, ferens pulmentum et patrem ad vescendum invitans: quem postquam Isaac tetigit, et osculatus est, ejusque vestimentorum fragrantiam sensit, benedicens ait: «Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni cui benedixit Deus: det tibi Deus, de [Col. 0205C] rore coeli et de pinguedine terrae, abundantiam frumenti, et vini, et olei, et serviant tibi populi et adorent te tribus. Esto dominus fratrum tuorum et incurventur ante te filii matris tuae: qui maledixerit tibi, maledictus erit, et qui benedixerit tibi, benedictionibus repleatur.» Quid enim per Isaac, nisi Judaicus populus, qui alio nomine Synagoga vocatur? Quid vero per Esau, nisi Judaei carnaliter viventes? Quid autem per Jacob, nisi Christum, et Ecclesiam intelligere debemus, cujus ipse caput est? Senuit autem Isaac, quando, succedente baptismo, circumcisio cessare coepit; qui enim veterascit et senescit, prope interitum est. Caligaverunt oculi ejus, et videre non poterat, quia spiritualem intelligentiam sub velamine litterae non cognoscebat. [Col. 0205D] Denique et cum Christo loquens caecutientibus oculis, quis esset, nesciebat. Vocavit igitur Esau, vocavit carnales filios, praecepitque ut, more solito, de venatione sua sibi afferret. Nunquam hostiis et holocaustis, nunquam animalium sanguine et sacrificiis satiatur Synogoga. Praesens erat Christus, cujus eloquia super mel et favum sunt dulciora, immolabatur agnus, qui tollit peccata mundi: adhuc tamen Synagoga carnes quaerebat; adhuc hircos immolabat, et comedebat, et hoc quidem esuriens [Col. 0206A] Isaac significabat. Clamat Dominus: «Non accipiam de domo tua vitulos, neque de gregibus tuis hircos (Psal. XLIX, 9) .» Itemque: «Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum, dicit Dominus? plenus sum; holocausta arietum, et adipem pinguium, et sanguinem vitulorum, et agnorum, et hircorum nolui (Isa. I, 11) .» Et tamen Isaac dicit, insatiabilis Synagoga postulat: «Affer mihi de venatione tua.» Cum autem quotidie Synagoga his sacrificiis inhiaret, advenit Jacob, advenit Christus, sed quomodo venit? Vis audire quomodo? haedorum pellibus involutus, id est in similitudine carnis peccati. «Exinanivit enim se, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo (Philip. II 7) .» Hoc enim fuit primum [Col. 0206B] hominis indumentum, quando primus homo de paradiso expulsus est. Tali igitur veste indutus venit Christus, ferens secum duos haedos optimos; alterum pro peccato, et alterum in holocausto, carnem videlicet et sanguinem suum: his etenim peccatum originale solvitur, et Deus ab indignatione placatur. Hos autem haedos coxit Rebecca, quae interpretatur patientia multa. Multa igitur patientia hoc fecit, quod pro nobis Christus se coqui et occidi permisit; nisi enim patientiam multam habuisset, se a Judaeis crucifigi passus non fuisset. «Ipse enim, ut Apostolus ait, dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis (Ephes. V, 2) .» Oblatus est igitur, quia ipse voluit, et passus est patientia sua. De hoc enim haedo dictum fuerat: «Ne coquas haedum in lacte matris [Col. 0206C] suae (Exod. XXIII, 19) .» Coquitur ergo haedus, sed non in lacte matris, quando occiditur Christus, sed jam ablactatus. Quid est autem, quod Isaac osculatur, et tangit Jacob, et in ejus vestimentorum fragrantia delectatur, nisi quia praesentia carnis cum Judaeis Christus et locutus, et conversatus est, et odore notitiae suae et miraculorum, quae faciebat, ad tempus sunt delectati? Scriptum est enim (Matth. XIV, 36) , quoniam et ejus vestimenta infirmos sanarint; quotquot autem tangebant eum salvi fiebant a quacunque detinebantur infirmitate. Benedicit autem Isaac Jacob et non cognoscit: quoniam usque hodie Judaei Christum benedicunt; cui tamen benedicant, non intelligunt: omnes enim Scripturae benedictionibus [Col. 0206D] plenae sunt, nam et patriarchae et prophetae Christi benedictiones scripserunt, quas quidem Judaei legentes, Christum etiam nolentes benedicunt ⁜ (160) . Putant enim se benedicere quemdam alium Christum, qui non est alius, nisi Antichristus. Sicut enim Jacob Christum et Ecclesiam significat, cujus caput iste est, ita Esau Antichristum et Judaeos carnaliter viventes designat, qui ipsius membra sunt. 33 Hic autem cum venerit, cum de venatione redierit, omnes legis caeremonias et sacrificia restaurabit. Sed priusquam hic veniat, audiamus qualiter [Col. 0207A] Isaac benedicat Jacob. «Ecce, inquit, odor filii mei, sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus.» Hoc autem, et ipse Dominus ait: «Ego flos campi, et lilium convallium (Cant. II, 1) .» Talis est igitur odor Christi, qualis odor campi, liliorum, et rosarum, et aliorum odoramentorum repleti. Per quae virtutes intelligimus, et sancti Spiritus gratias, quibus ipse unctus est pro participibus suis. Unde et subditur: «Det tibi Deus de rore coeli.» Quid est enim ros coeli, nisi spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis spiritus scientiae et pietatis, et spiritus timoris Domini? (Isa. XI, 2) . Tali enim rore abundat Christus ⁜ (160*) . Terrae vero pinguedine, quaeque meliora, quae terra, id est Ecclesia, possidet, intelliguntur. Unde consequenter adjungitur: [Col. 0207B] «Frumenti et vini et olei abundantiam.» Per haec enim, quibus homines nutriuntur et vivunt, fidem, spem et charitatem, sive apostolos et doctores, qui nos spiritualibus nutriunt alimentis, intelligimus. De fide enim dicitur quod: «Impossibile, est sine fide placere Deo (Hebr. XI, 6) .» De charitate autem: «Deus charitas est (II Joan. IV, 16) , qua Christus dilexit nos, et lavit a peccatis nostris in sanguine suo (Apoc. I, 5) .» De spe vero: «Quia spe salvi facti sumus (Rom. IX, 34) .» Quod autem populi ei serviant, et tribus eum adorent, et quod ipse sit dominus fratrum suorum, et filii matris ejus, id est Ecclesiae vel Synagogae ante eum incurventur, tam manifestum est, ut expositione non indigeat. Ipse enim ait: «Vivo ego, dicit Dominus, quia mihi [Col. 0207C] curvabitur omne genu, et confitebitur omnis lingua (Is. XLV, 23) .» Et Apostolus: «Propter quod et Deus exaltavit illum, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Domini omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Philip. II, 10) .» Haec autem dum agerentur, venit Esau. Venturus est enim in fine saeculi cum magna multitudine Judaeorum. Nondum enim venit, quia nondum Synagoga a Christi benedictione cessavit; benedicit enim ei et manifeste per bonos, benedicit et in Scripturis sanctis per non bonos. Veniet igitur cibos afferens, sacrificia immolans. Haec autem sacrificia non recipiet Isaac: isti cibi non placebunt patriarchis et prophetis. Jam enim suscepit Isaac [Col. 0207D] cibos Jacob, jam sanctorum Synagoga saturata est de sacrificiis Christi. Sed quia scriptum est: «In diebus illis salvabitur Juda, et Israel habitabit confidenter (Jer. XXXIII, 16) .» Et, «cum plenitudo gentium venerit, tunc Israel salvus fiet (Rom. XI, 25) ;» et: «Si fuerit numerus filiorum Israel, sicut arena maris, reliquiae convertentur ad Dominum (Rom. IX, 27) .» Quia, inquam, hoc scriptum est, necessario credere debemus quia non ex toto privabitur Esau, id est populus Judaicus, benedictione patris; sed quicunque convertentur ad Dominum, suscipient benedictionem [Col. 0208A] Synagogae, id est patriarcharum et prophetarum. A Christi e go nativitate usque ad id tempus, Esau errans in venatione, maximoque labore cibum quaerens, tunc convertetur, tunc gemens, plorans et poenitens audire merebitur: «In pinguedine terrae et in rore coeli desuper erit benedictio tua.» Hoc autem superius expositum est. Et quia poenituit, eamdem cum fratre benedictionem suscipiet. Quod autem sequitur: «Vives gladio,» secundum litteram, ad Esau pertinet, quia venator exstitit. «Et fratri tuo servies.» Quoniam in circuitu Israeliticus populus dominatus est. «Tempusque veniet, cum excuties et solves jugum ejus de cervicibus tuis ⁜ (161) .» Hoc totum juxta litteram completum est, multumque Judaeis nocuit, quod jugum fratris [Col. 0208B] excusserint de cervicibus suis. Jugum enim ejus suave est, et onus ejus leve (Matth. XI, 36) . Hoc autem sciendum est quod non omnia quae historia narrat allegorice exponenda sunt; alioquin historia non esset.

«Oderat ergo Esau Jacob, et cogitabat occidere eum. Nuntiata sunt autem haec Rebeccae.» Sed a quo nuntiata sunt, nisi ab eo, qui solus novit cogitationes hominum, et nunquam deserit sperantes in se? Ex praecepto igitur patris et matris profectus est Jacob in Mesopotamiam ad Laban avunculum suum. «Cumque venisset in quemdam locum, et vellet ibi requiescere, tulit unum lapidem, et supponens [Col. 0208C] capiti suo, dormivit in eodem loco. Viditque in somnis scalam, stantem super terram, cujus cacumen coelos tangebat, et angelos ascendentes, et descendentes per eam, et Dominum innixum scalae, dicentem sibi: Ego sum Dominus Deus Abraham patris tui, et Deus Isaac; terram, in qua dormis, tibi dabo, et semini tuo etc. Cumque evigilasset Jacob de somno, ait: Vere Dominus est in loco isto. Quam terribilis, inquit, est locus iste! non est hic aliud, nisi domus Dei, et porta coeli. Surgens ergo mane, tulit lapidem, quem supposuerat capiti suo, et erexit in titulum, fundens oleum desuper;» vovens se decimas ex omnibus esse daturum, si Dominus eum custodiret, et vitae necessaria ei tribueret. Dicamus ergo quid [Col. 0208D] lapis, quid scala, et quid angeli significent. Lapis ille, super quem Jacob dormivit, Christus 34 est, qui pluribus in locis lapis vocatur. Super ejus pectus quoque Jo. Evangelista recumbens, non minora, quam Jacob, videre meruit. Super hoc igitur lapide dormiant («beati» enim «mortui, qui in Domino moriuntur Joan. XIV, 13») , quicunque coelestia videre desiderant. Scala vero, quae coelum tangebat, virtutum et bonorum operum concatenatio intelligitur. ⁜ (162) Sicut enim per scalam quibusdam gradibus ad altiora conscenditur, ita de virtute de virtutem [Col. 0209A] proficiscentibus, «videbitur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII, 8) .» Angeli vero, qui per hanc scalam ascendebant et descendebant, sanctos viros significabant, qui virtutum gradibus et bonis operibus ad coelestia regna conscendunt; sic enim itur ad astra. Quid est autem quod angeli non solum ascendere, sed descendere quoque videntur, nisi quia sancti viri in hac vita sine peccato esse non possunt? «Si enim dixerimus quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I, 8) .» Quoties igitur sancti peccant, per hanc scalam descendunt. Bene autem huic scalae innixus, sive obfirmatus Dominus stare videtur, ut nos quoque doceat quod semper virtutum baculo inniti debeamus. Hic enim non est baculus [Col. 0209B] arundineus, et qui facile frangatur; qui innixus fuerit, secure stare poterit. Evigilans autem a somno Jacob ait: «Vere Dominus est in loco isto,» in quo eum et loquentem audivi, et super dormiens quievi, et ego nesciebam; ideoque, si quid peccavi, non exhibens huic lapidi dignam reverentiam, ignoranter feci. «Quam terribilis est locus iste,» in quo Deus habitare dignatur; «non est hic aliud, nisi domus Dei, et porta coeli:» in quo et angeli habitant, et sanctorum scala conspicitur. «Erexit igitur lapidem in titulum,» venerans illum in lapide, qui per illum lapidem significabatur, quem quia Deus oleo laetitiae unxerat prae participibus suis, ipse quoque super eum oleum fudit. Deinde ait: «Et lapis «iste, quem erexi in titulum, vocabitur domus [Col. 0209C] Dei.» Ille etenim lapis Christi carnem significabat, in quo omnis, plenitudo divinitatis habitabat corporaliter, de qua scriptum est: «Sapientia aedificavit sibi domum ⁜ (163) (Prov. IX, 1) .» Sapientia Verbi aedificavit sibi domum, carnem videlicet, quam assumpsit; quia «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) .» Et «excidit columnas septem;» id est septem Spiritus sancti gratias, quae semper hanc domum sustinerent. Nondum autem de decimis lex scripta erat, et jam se Jacob decimas daturum esse promittit. Hoc enim et Abraham fecisse legitur. Mirum enim per hoc significare volebat, ut quia decimus est homo (novem enim sunt ordines angelorum), illuc quasi pro pignore sui decimas [Col. 0209D] mitterent, ubi se quasi decimas venturos esse sperarent.

Profectus inde Jacob venit ad quemdam puteum, juxta quem tres greges ovium accubabant. Ibi, quia cognoverat Rachel cum grege esse venturam, eam praestolatus est, et adaquato grege, osculatus est eam. Deinde venit ad Laban, servivitque ei pro Rachel septem annis, septemque aliis pro Lia. Dicendum est ergo, quid Jacob, quid Laban, et filiae ejus significent. Jacob autem multis de causis Christum significat, praesertim hoc in loco, quia pastor [Col. 0210A] exstitit. Laban vero, qui candidus interpretatur, mundum designat, quorum nomina satis sibi convenire videntur. Quis enim mundi hujus candorem et pulchritudinem non miretur? Lia vero, quia lippis erat oculis, et laboriosa interpretatur, Synagogam, sive activam vitam demonstrat. At vero Rachel, quae decoram faciem habebat et interpretatur ovis, Ecclesiam, sive contemplativam vitam ostendit. Sequamur igitur ordinem. Venit Jacob ad puteum. Puteus iste Novi Veterisque Testamenti scientia mihi esse videtur. Tres vero greges ovium, Judaei sunt, Samaritani et haeretici: hi enim tres de hoc puteo bibunt. Bene autem puteus iste magno lapide clauditur; illo scilicet, de quo scriptum est: «Qui claudit, et nemo aperit, qui aperit, et nemo claudit [Col. 0210B] (Apoc. III, 7) .»—«Ipse est leo de tribu Juda, qui aperuit librum, et solvit septem signacula ejus (Apoc. V, 5) .» Stabat igitur Jacob juxta puteum, et stabant greges ovium; sed quia nondum venerat Rachel, adhuc puteus clausus erat. Tandiu enim clausus est puteus, quandiu Christus loqui non incipit. Venit Rachel, aperitur puteus, adaquantur oves, baptizantur fideles, loquitur, et praedicat Christus. Hoc est enim, quod ait. «Et osculatus est eam.» De hoc enim osculo dicitur: «Osculetur me osculo oris sui (Cantic. I, 1) .» Quod autem Rachel nuntiavit Laban patri suo de adventu Jacob, hoc datur intelligere, quod S. Ecclesia Christi adventum huic mundo praedicavit. Qua annuntiante, occurrit Laban; quia praedicante Ecclesia totus mundus ad Christum [Col. 0210C] convertitur. Septem autem annis servivit Jacob pro Lia, septemque pro Rachel, quia per se, sive per servos suos tota hac ultima aetate, quae in septem diebus volvitur, pro conjungendis sibi animabus fidelium Christus Dominus noster huic mundo servit; «Non enim venit ministrari, sed ministrare (Matth. XX, 28) .» Quid est autem quod pro Rachel subintroducitur Lia, nisi quia prior est activa vita, quam contemplativa? Praedicare namque, baptizare, eleemosynas dare ad activam vitam pertinent, quae nisi praecedant, nemo erit, qui in Dei contemplatione delectetur. Quis enim contemplabitur, quod nescit? Sequitur:

35 «Videns autem Dominus quod Jacob despiceret [Col. 0210D] Liam, aperuit vulvam ejus, sorore sterile permanente.» Sterilis namque a principio erat Ecclesia, cum jam Synagoga innumerabiles filios peperisset. Activa semper Deo filios parit; contemplativa vero sibi soli proficit. Et illa quidem lippis est oculis; haec vero decora facie, sed sterilis. Haec, omnibus praetermissis, solum Deum videre desiderat; illa sic ad Deum caligantes mentis oculos dirigit, ut hujus vitae necessaria non amittat.

Sed quid est, quod hae sanctae mulieres, nimio desiderio filiorum non solum per se, verum etiam [Col. 0211A] per ancillas filios pariunt, ⁜ (164) nisi quod S. Ecclesia, non solum per justos et catholicos, verum etiam per peccatores et haereticos, et baptizat, et filios generat? Non tamen hi ancillarum filii dicuntur; quoniam quicumque baptizet, sola tamen mater Ecclesia est. Sequitur autem, quod Ruben egressus in agrum invenit mandragoras, quas dedit Liae matri suae; pro quibus Rachel concessit sorori, ut ea nocte Jacob dormiret cum ea. Dicuntur autem mandragorae hanc habere naturam, ut somnum provocent, et hominis imitentur imaginem, et sterili praestent fecunditatem. Per quod datur intelligi quod sancti viri, et solius Dei amplexibus inhaerentes, aliquando quasi gravi sommo gravati, eos, quibus Deum contemplabantur, oculos claudunt, et [Col. 0211B] caeterorum hominum imitantes imaginem, nolentes huic vitae penitus inutiles esse et infecundi, terrenarum rerum dispositionem et procurationem in se suscipiunt. Hoc autem et Apostolus faciebat, qui, quasi Rachel, raptus ad tertium coelum, mox quasi Lia ad maritales descendens concubitus, ait: «Vir uxori debitum reddat, similiter et uxor viro. Vir non habet potestatem sui corporis, sed mulier; et mulier non habet potestatem sui corporis, sed vir (I Cor. VII, 3) .» Et quoniam exemplo activae vitae agit hoc contemplativa, non immerito dicitur, quod Rachel has mandragoras emerit a sorore. Quia vero non nisi una nocte ei maritum concessit, non diutius ab ejus contemplatione se extraneam fore significavit. Aliter autem cum Lia, aliter vero cum [Col. 0211C] Rachel habitat Jacob; cum illa carnaliter, cum hac spiritualiter. Ex qua filios generat, huic se visibilem praebet. Suscipiens igitur mandragoras Rachel, id est terrenarum rerum ad tempus curam gerens, concepit, et peperit filium. «Laetare igitur, sterilis, quae non paris; erumpe, et clama, quae non parturis: quia multi filii desertae, magis quam ejus quae habet virum (Galat. IV, 27) .»

Sequitur autem de eo quod Jacob postulavit a Laban, ut quidquid in ovibus, et capris rufum fuerit et maculosum et varium, sibi pro mercede daretur. Hoc autem cum Laban concessisset, vidissetque in sommis Jacob omnes mares varios et maculosos super feminas ascendisse, tulit virgas [Col. 0211D] populeas, et amygdalinas, et ex platanis, quas ex parte decorticavit, et ex parte cum corticibus reliquit, posuitque eas in canalibus, ubi effundebatur aqua, ut, dum venissent greges ad bibendum, in earum conspectu conciperent. Dicunt enim philosophi quod in conceptu exteriorem visum natura sequatur, et quod visus contemplatur exterius, hoc [Col. 0212A] natura operatur interius. ⁜ (165) Unde in conceptu equarum sive canum, quidam eis ante oculos mares optimi generis ponere solent. Narrant enim quamdam mulierem Aethyopem peperisse, quoniam eo tempore quo concipiebat, ejus figuram in pariete depictam conspexerit; quod quidem ex his, quae jam modo narrantur, satis verisimile esse videtur. Sed quid per canales, quibus aqua effundebatur, nisi Ecclesiae doctores intelliguntur, ex quorum ore, quasi ex quibusdam canalibus, sapientiae et scientiae fluenta decurrunt? Quid vero per virgas, nisi sermones prolixi, longaeque sententiae Scripturarum, quae quidem ex ea parte decorticatae sunt, secundum quam spiritualiter intelliguntur? Ex ea parte vero quae cum corticibus relinquuntur, illae Scripturae [Col. 0212B] sunt quae juxta litteram et solam superficiem exponuntur; quia quae semper crescunt et nunquam deficiunt, merito virides fuisse perhibentur: quarum aliae quidem his, qui vitiorum aestu ardent, refrigerii et suavitatis umbram praebent, secundum populi platanique naturam: aliae vero dulcedinem et delectabilem saporem praestant ad amygdalae similitudinem. In istorum igitur conspectu et intelligentia, oves S. Ecclesiae, quas pastor bonus nutrit, verbi Dei semen concipientes, multarum varietatum filios pariunt. De quibus scriptum est: «Omnis gloria ejus filiae regis ab intus, in fimbriis aureis circumamicta varietatibus (Psal. XLIV, 14) .» Non enim unius coloris Ecclesiae filii sunt, sed pro diversitate virtutum, quasi quaedam gemmae diversi coloris [Col. 0212C] in eis refulgent. Hoc autem Jacob ex eo tempore praevidebat, 36 quando mares in somnis super feminas, non nisi varios ascendisse videbat. Hanc autem varietatem, non solum doctores Ecclesiaeque magistri, verum etiam ipsae plebes habere probantur.

Dehinc autem narratur quod Jacob fugiens Laban, cum uxoribus et liberis omnique substantia quam possederat, reverteretur in terram nativitatis suae; quem Laban septem diebus persecutus, comprehendit in monte Galaad. Admonitus autem a Domino, ne contra Jacob quidquam asperum loqueretur, facto foedere cum eo, reversus est in locum [Col. 0212D] suum. Jacob vero abiit itinere quo coeperat. Diximus enim, quod Laban hunc mundum significet. Merito igitur Jacob cum uxoribus et filiis omnique substantia fugiens Laban, revertitur in terram patrum suorum, quatenus nobis daret exemplum, ut non diligamus mundum, neque ea quae in mundo sunt. Fugiamus ergo mundi servitutem cum omnibus [Col. 0213A] amicis, et propinquis, quos vel exemplo, vel admonitione salvare valemus. Revertamur in terram patrum nostrorum, in terram lacte, et melle manantem, in terram, quam habitat Abraham, Isaac, et Jacob, nostramque substantiam bene disponentes nobiscum feramus, ut Deo serviat, et non mundo. Non timeamus Laban, id est non timeamus hunc mundum, qui septem diebus, id est omni tempore, nos persequitur, ut suae nos subjiciat servituti. Deus enim non patietur nos tentari supra id quod possumus (I Cor. X, 13) ; ponamus foedus cum Laban, ponamus foedus cum mundi deliciis et voluptatibus, ut neque ipsae ad nos, neque nos ad ipsas revertamur. Hujus autem foederis testis sit Galaad. Interpretatur autem Galaad acervus testimonii, per quem [Col. 0213B] Scripturas sacras intelligimus, in quibus sanctorum testimonia sunt coacervata. Haec autem separant nos a mundo; haec sunt, quae separant nos ab hujus saeculi vanitatibus. Beatus igitur ille, qui stat juxta Galaad, qui sanctorum credit testimoniis, et in lege Domini meditatur die ac nocte.

Ivit igitur Jacob itinere quo coeperat; fueruntque ei obviam angeli Dei, quos cum vidisset, ait: «Castra Dei sunt haec:» misitque nuntios ad Esau, ut inveniret gratiam apud eum. Insuper et munera ei obtulit, ut, si non precibus, saltem muneribus placaretur. Cumque omnibus ante missis, solus in castris remaneret: «Ecce vir luctabatur cum eo usque mane, qui cum eum superare non posset, [Col. 0213C] tetigit nervum femoris ejus, et statim emarcuit. Dixitque ad eum: Dimitte me, aurora est. Respondit: Non dimittam, nisi benedixeris mihi. Ait ergo: Quod nomen est tibi? Respondit: Jacob. At ille: Nequaquam Jacob appellabitur nomen tuum, sed Israel: quoniam si contra Deum fortis fuisti, quanto magis contra homines praevalebis? Interrogavit eum Jacob: Dic mihi, quo appellaris nomine. Respondit: Cur quaeris nomen meum? ⁜ (166) Et benedixit eum in eodem loco. Vocavitque Jacob nomen loci illius Phanuel, dicens: Vidi Dominum facie ad faciem, et salva facta est anima mea: ortusque est ei statim sol, postquam transgressus est Phanuel. Ipse vero claudicabat pede.» Quam ob causam non comedunt filii [Col. 0213D] Israel nervum, qui emarcuit in femore Jacob. Merito autem Jacob, postquam separatus est a Laban, obviam angelos habuit: quoniam qui mundum relinquunt, mox in Dei militia computantur, et qui castra fugiunt saeculi, videre et habitare merentur castra Dei. Nemo autem a mundi principibus virisque secularibus pacem quaerere dedignetur; cum Jacob vir sanctus, et cui se auxilium praestiturum Deus promiserat, tam suppliciter et precibus et praemiis Esau placare contendat. «Superbis enim Deus resistit; humilibus autem dat gratiam (Jacob. IV, 6) .» Quid autem hoc in loco significat Jacob nisi Judaeorum populum, qui ab eo originem ducit? Quid vero [Col. 0214A] angelus nisi Christum designat? De quo scriptum est: «Et statim veniet ad templum sanctum suum dominator Dominus, quem vos quaeritis, et angelus testamenti, quem vos vultis (Malach. III, 1) .» Si enim luctamen angeli cum Jacob tantum ad litteram intelligere velimus, nonne ridiculum esse videtur? Quid enim utilitatis fuit cum Jacob angelum pugnasse? praesertim cum dicatur quod eum superare non posset. Quis hoc credat? Quid est denique quod claudicare eum facit et benedicit? Angelus igitur iste Christus est; ideoque modo vir, modo angelus appellatur. Qui carnem suscipiens, et in mundum veniens usque mane cum Jacob luctatus est; quoniam usque ad horam resurrectionis, quae primo mane facta est, eum Judaei persequi non cessarunt. [Col. 0214B] Luctabatur autem Christus cum Judaeis, quoniam admonendo, agendo, increpando, eos saepissime ad iracundiam provocabat. Luctabantur Judaei cum Christo, insidiando, accusando, irridendo, multisque modis persequendo. Qui cum eos superare non posset (non potuit quidem, quia noluit, «oblatus est enim, quia ipse voluit [Isa. LIII, 7] ;» noluit autem per carnem vincere, quia carnem redimere venerat) tetigit nervum femoris ejus, et statim emarcuit. Sic igitur Christus et ex parte benedixit Jacob, et ex parte non benedixit. 37 Benedixit pedem rectum, non benedixit pedem claudum. Benedixit Apostolos, caeterosque credentes, non benedixit crucifigentes et persequentes. Secundum igitur hanc partem benedicuntur Judaei, secundum autem [Col. 0214C] illam claudicant. Unde et dicitur: «Filii alieni mentiti sunt mihi, filii alieni inveterati sunt et claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII, 46) .» Usque hodie namque uno pede claudicant Judaei, Vetus et non Novum Testamentum suscipientes ⁜ (167) . Ergo quia in duo dividitur Jacob, id est credentes et non credentes, altera ejus pars luctatur cum Christo, illa videlicet quae claudicat; altera ejus benedictionem petit a Christo. Et illa quidem pars, quae superbe luctabatur, emarcuit; haec autem, quia pie eum detinere nitebatur, benedicitur. Non enim vi, sed amore detinetur Christus. Cur enim non totus, sed ex parte percutitur Jacob, nisi quia non totus Judaicus populus, sed ex parte ei contrarius fuit? Unde Apostolus: «Caecitas ex parte contigit [Col. 0214D] in Israel (Rom. XI, 15) .» Quare autem dicit: «Dimitte me, aurora est?» bonis utique dicit, qui post auroram, post resurrectionem per dies quadraginta eum tenere in hoc mundo meruerunt. Unde ipse quasi teneretur, dicebat: «Expedit vobis, ut ego vadam: nisi ego abiero, Paraclitus non veniet ad vos (Joan. XVI, 7) .» Neque enim prius eum dimittunt, nisi benedicat. Sic enim evangelista ait: «Et elevatis manibus benedixit eis. Et factum est, dum benediceret illis, recessit ab eis, et ferebatur in coelum (Luc. XXIV, 50) .» Sola ergo pars bonorum eum tenuit; sola benedicitur, sola, mutato nomine, vocatur Israel. Interpretatur enim Israel vir videns [Col. 0215A] Deum. » Soli igitur huic parti dicitur: «Quoniam si contra Deum fortis fuisti, quanto magis contra homines praevalebis?» In hoc enim contra Deum fortis fuit, qui tandiu eum tenuit, donec ei benediceret. Sic et Moyses eum tenebat, cum Dominus ait: «Dimitte me, ut destruam populum hunc, et faciam te in gentem magnam.» Nisi enim teneretur, non dixisset, dimitte me. Praevaluerunt autem sancti contra hostes, quoniam sancti per fidem vicerunt regna (Heb. II, 33) . Dixitque Jacob: «Vidi Dominum facie ad faciem, et salva facta est anima mea.» Vidit enim Jacob Dominum, non in propria substantia sua, qui quidem invisibilis est, sed per angelum, qui ei loquebatur. Viderant et apostoli Christum, prius quidem secundum humanitatem; [Col. 0215B] postea vero contemplatione spiritualis intelligentiae.

Audiens autem Jacob quod Esau veniret ei obviam, divisit pueros suos et uxores, dicens: Si percusserit Esau unam turmam, salvabitur altera. Gregibus praemissis, posuit ancillas et liberos earum in principio, Liam vero cum suis secundo loco; Rachel autem et Joseph novissimos. Hoc autem facto Ecclesiae persecutiones et martyrum pugnas significabat Jacob. Prius enim substantia et possessionibus privabantur sancti, ut et Apostolus quosdam laudans, ait: «nam et rapinam bonorum vestrorum cum gaudio suscepistis (Hebr. X, 34) .» Cumque sic tyranni superare non possent, domos [Col. 0215C] ejus et familias auferebant, sed cum neque sic sancti vincerentur, tormenta eorum corporibus, quae per Liam intelliguntur, adhibebant; sic enim ad Rachel, id est animam se pertingere posse sperabant. Sed quia Dominus dixerat: «Nolite timere eos qui occidunt corpus, quoniam animam non possunt occidere (Matth. X, 18) ,» caeteris omnibus relictis, solam animam defendere nitebantur. Id ipsum et Job significavit, qui prius omnem substantiam, deinde filios et filias perdidit, postmodum vero toto corpore gravissime flagellatus, solam animam custodire studuit, de qua Dominus dixerat ad Satan: «Verumtamem animam illius serva (Job II) .» Hinc enim per Psalmistam dicitur: «Dominus custodiat [Col. 0215D] te ab omni malo;» et statim determinans, ait: «Custodiat animam tuam Dominus (Ps. CXX, 10) .» Negligitur ergo Lia propter Rachel; negliguntur ancillae et filiae earum propter Liam, negliguntur greges, cunctaque substantia propter ancillas; quoniam et caro negligenda est propter animam, totaque familia negligenda est propter carnem, omnique possessioni privata familia praeponi debet.

Postquam autem Esau, viso Jacob, reversus est in Seyr, et Jacob veniens habitavit juxta urbem Salem, egressa est Dina filia Liae, ut videret mulieres regionis illius. Quam Sichem filius Emor princeps illius terrae rapuit, et dormivit cum ea. Unde Simeon [Col. 0216A] et Levi, fratres Dinae, vehementer indignatis opportuno tempore considerato, ingressi sunt urbem, cunctisque interemptis, sororem suam eripuerunt. Quid enim per Dinam, nisi simplices quosque et carnales intelligimus, qui ad matris similitudinem lippitudinem in oculis habentes facillime decipi possunt? Quid vero per Sichem, qui interpretatur humerus, nisi haeretici intelliguntur, qui quasi viri fortes, quoscumque decipere possunt, in suum gregem ferre conantur? Bene autem Sichem filius Emor esse dicitur; Emor enim asinus interpretatur: hic igitur humerus et hic asinus multos ferunt in perditionem aeternam. Haeretici igitur, quia asini filii sunt, sanum et rationabilem intellectum habere non possunt. Egreditur autem Dina ad videndas [Col. 0216B] mulieres regionis illius, quoniam simplices viri ab Ecclesia separantur, quos haereticorum et philosophorum dogmata audire 38 delectat. Mox igitur capiuntur et decipiuntur, et in haereticorum gregem transferuntur; unde fit ut anima Deo desponsata scortum diaboli esse incipiat. Sed mira haereticorum astutia! non sufficit eis unam animam rapuisse: quinimo in totam Ecclesiam animum intendunt: circumciduntur igitur, et sanctorum religionem se habere velle simulant, ut, inter sanctos conversantes, facile eos decipere valeant: hoc est enim quod dicit Sichem et Emor. Si circumcidamus masculos nostros, ritum gentis imitantes, et substantia eorum, et pecora, et cuncta quae habent nostra erunt. Non [Col. 0216C] ergo religionis causa circumciduntur, sed ut domum et universa quae possident sibi subjiciant. Sed quid faciunt Simeon et Levi? Quid faciunt sacerdotes et levitae? Quid faciunt episcopi Ecclesiaeque doctores? Accipiunt gladium spiritus, quod est verbum Dei, conveniunt in unum, invadunt conventicula haereticorum, deteguntur haereses, patefiunt simulationes, a maximo usque ad minimum aut rapiunt, aut occidunt: occidunt autem, quoniam, eos anathemate percutientes, aeterna morte condemnant; eos vero rapiunt, quos ab haeretica pravitate ad fidem Christi convertere valent. Sic igitur eripiunt Dinam et simplices animas Ecclesiae conciliant. Haec autem vindicta ex hoc Deo placuisse probatur, quia terror Domini omnes per circuitum civitates invasit, neque [Col. 0216D] sunt ausi persequi recedentes. Quod autem Jacob displicuisse dicitur, ad historiam magis pertinere videtur.

Post haec autem praecepit Dominus Jacob ut ascenderet Bethel et habitaret ibi. Jacob vero jussit domui suae ut abjicerent deos alienos, et mundarentur, et vestimenta mutarent. Dederunt ergo ei deos quos habebant, et inaures quae erant in auribus eorum. At ille infodit ea subter terebinthum, quae est post urbem Sichem. Bethel enim interpretatur domus Dei. Merito ergo illuc ascendunt qui haeretici interea erant, priusquam ascenderant; deos alienos abjiciunt, quia nemo habitat in domo Domini; qui diis serviat alienis. Mundantur praeterea, et vestimenta [Col. 0217A] mutant, ut, anima et corpore baptizati, Christum induere mereantur. Jacob autem et deos, et inaures terrae infodit, ut velut mortui intelligantur et ad homines decipiendos ulterius non appareant. Sed quare inaures cum eis infodiuntur, nisi ut nemo ulterius in eorum memoria aures hominum sollicitare praesumat? Sunt enim inaures aurium ornamenta, pro quibus auditus intelligitur. Aures enim, quae non audiunt, ornatae non sunt. Sic igitur Jacob domesticorum suorum aures circumcidens, ad deorum laudes audiendas, surdos, et sine auditu esse volebat. Unde scriptum est: «Periit memoria eorum cum sonitu (Psal. IX, 8) .» Si enim non sit qui au liat, et sonitus, et praedicatio, et memoria perit. Venit ergo in Bethel, et aedificato ibi altare, vocavit [Col. 0217B] nomen loci illius domus Dei. «Eodem tempore mortua est Debora nutrix Rebeccae, et sepulta est ad radices Bethel subter quercum, vocatumque est nomen loci illius, Quercus fletus.» Eodem, inquit, tempore, quo Jacob ascendit de Bethel, mortua est Debora nutrix Rebeccae, quoniam eo tempore mortua est Synagoga, quo Christus domum Domini, id est Ecclesiam aedificare et inhabitare coepit. Debora enim interpretatur apis. De hac enim Dominus, ait: «Circumdederunt me sicut apes (Psal. CXVII, 12) .» Fuit vero Debora nutrix Rebeccae, quoniam Ecclesiam parvulam et lactantem Synagoga nutrivit. Ipsa enim et legem et prophetas nos docuit, et quidquid habemus Veteris Testamenti, ab ipsa suscepimus. Locus autem in quo Debora, id est Synagoga, sepulta [Col. 0217C] est, vocatur Quercus fletus, quia in tenebris exterioribus posita Synagoga, umbra ejus, et refrigerium, fletus est et stridor dentium. Cum enim a calore nimio mali transeant ad aquas nivium, melius erat eis semper sub sole esse, quam sub illius quercus umbram succedere, quae eos nimio frigore et flere et stridere cogeret.

«Egressus autem inde Jacob venit in terram quae ducit Ephratam, in qua cum parturiret Rachel, periclitari coepit ob partus difficultatem. Vocavit igitur nomen filii sui Belom, id est filius doloris mei: pater vero vocavit eum Benjamin, id est filius dexterae.» Pulchre autem eo in loco peperit Rachel, in quo S. Ecclesia sumpsit initium, de qua scriptum [Col. 0217D] est: «Audivimus eam in Ephrata (Psal. CXXXI, 6) .» Ephrata enim est ipsa Bethlehem, in qua Christus dominus noster secundum carnem natus est. Pariens autem filium moritur Rachel, quoniam S. Ecclesia moriendo parit. Pariendo namque decollatus est Paulus: pariendo crucifixus est Petrus. Quomodo enim moriendo non pariebat, qui in cruce positus praedicando filios generabat? Nullo enim tempore sancti martyres plures filios genuerunt Domino, quam eo tempore, quo patiebantur. Inde in Evangelio Dominus, ait: «Mulier cum parit, tristitiam habet (Joan. XVI, 21) . Vocat autem filium suum Belom, id est filius doloris mei, quia in dolore, id est morte, et in angustiis eum peperit. Pater vero vocavit cum Benjamin, id est filius dexterae. Si enim Christus [Col. 0218A] dextera vocatur, Jacob autem significat Christum, ergo filii Christi, filii sunt dexterae. Inde autem et de Benjamin dicitur, quia utebatur utraque manu pro dextera. In morte autem Rachel non fuit fletus, quoniam S. Ecclesia non ad moerorem, sed ad gaudium moriendo tendit. Fletur autem, 39 et flet Debora anus decrepita et despicienda, de qua per Jeremiam dicitur: «Plorans ploravit in nocte, et lacrymae ejus in maxillis ejus, non est qui consoletur eam ex omnibus charis suis (Thren. I, 2) .»

Hinc autem sequitur: quia completis centum octoginta annis, mortuus est Isaac, quem filii ejus Esau, et Jacob sepelierunt in spelunca duplici. Inde [Col. 0218B] narrantur filii Esau, et duces eorum; similiter filii Seyr et duces eorum. Quod autem dicitur: iste est Onan, qui invenit aquas calidas in solitudine, cum pasceret asinos Sebeon patris sui, sic accipiendum est ac si diceret: Iste Onan sua arte suoque ingenio reperit, ut ex asino simul et equa mulus nasceretur; sive etiam ad litteram: invenit aquas, quae difficile in solitudine reperiuntur.

«Joseph cum sedecim esset annorum, pascebat greges cum fratribus suis adhuc puer: accusavitque fratres suos apud patrem crimine pessimo. Israel autem diligebat Joseph, fecitque ei tunicam polymitam bene ornatam.» Vidit autem in somnis se ligare manipulos cum fratribus in agro; surgens [Col. 0218C] autem, et stans manipulus ejus, a fratrum manipulis adorabatur. Quod cum fratribus retulisset, responderunt ei: «Nunquid rex noster eris et subjiciemur ditioni tuae?» Aliud quoque vidit somnium, quod narrans fratribus, ait: «Vidi per somnium quasi solem, et lunam, et stellas undecim adorare me.» Quod pater audiens, et intelligens, ait: «Nunquid ego, et mater tua, et fratres tui adorabimus te super terram?» Invidebant ergo ei fratres ejus. Joseph enim, qui accrescens interpretatur, Christum significat, cujus regnum, et imperium tantum crevit, ut mundum impleret universum, de quo Joannes ait: «Me oportet minui, illum autem crescere (Joan. III, 30) .» Hic autem cum adhuc [Col. 0218D] puer esset, sedens in medio seniorum audiebat, illos et interrogabat, omnesque in ejus responsis et doctrina mirabantur (Luc. II, 46) . Sic igitur et noster Joseph adhuc puer, et gregem pascebat. Quod autem dicitur quia Joseph accusavit fratres suos apud patrem crimine pessimo, plurale pro singulari posuit; non enim omnes fratres, sed solum Ruben accusaverat, qui cum Bala concubina patris sui concubuerat. Sed nunquid Christus aliquando accusaturus est? Apostolus enim dicit: «Quis accusabit adversus electos Dei? Christus, qui justificat. Quis est qui condemnet? Christus Jesus, qui mortuus est, imo qui et resurrexit, qui etiam interpellat pro nobis (Rom. VIII, 34) .» Si ergo constat Christum apud Patrem interpellare pro nobis, non dubium est [Col. 0219A] etiam ipsum accusare et damnare malos. Fecit autem pater huic filio suo dilecto tunicam polymitam, per quam, carnem, qua divinitas induta est, intelligimus. Ejus autem manipulum optimo grano plenum, et quo totus mundus nutriendus erat, fratrum manipuli adorant, quia «in nomine Jesu omne genu flectetur coelestium, terrestrium, et infernorum (Philip. II, 10) .» Ipsum praeterea sol, et luna, et stellae ⁜ (168) undecim adoraverunt; quoniam reges, et principes, totaque Ecclesia, omnesque ejus discipuli eum adorant, et venerantur. Quomodo ergo, juxta litteram, luna Joseph adorare potuit, siquidem per lunam Rachel intelligitur, quae jam defuncta erat? ⁜ (169) Invidebant igitur ei fratres, et jam eum occidere Judaei cogitabant, quoniam ejus somnia, ejus [Col. 0219B] monita atque doctrina eis videbatur esse contraria, et talem tanquam justum regem sibi praeesse metuebant; unde et dicebant: «Venite, occidamus eum, quoniam inutilis est nobis, et contrarius est operibus nostris, et promittit se scientiam Dei habere, Filium Dei se nominat (Sap. II, 13) .» Post haec autem, jubente Jacob, ivit Joseph visitare fratres suos, qui pascebant greges. Cum eum a longe vidissent, «cogitaverunt illum occidere, et mutuo loquebantur: ecce somniator venit, venite occidamus eum, et mittamus in cisternam veterem.» Confestim ut pervenit ad fratres, nudaverunt eum tunica talari et polymita; postea vero consilio Judae vendiderunt Ismaelitis. Postquam enim Judaei viderunt [Col. 0219C] signa et miracula quae Christus faciebat, et quod omnis populus eum venerabatur et sequebatur, zelo et invidia commoti pontifices et Pharisaei «collegerunt concilium, quomodo Jesum dolo tenerent et occiderent (Joan. XI, 47) .» Deinde «cum diabolus misisset in cor, ut traderet eum Judas Simonis Iscariotae (Joan. XIII, 2) ,» ivit igitur ad pontifices, et dederunt ei triginta argenteos. Fuerunt igitur et facto similes, qui nomine non differebant; ut alter Judas Joseph, alter vero venderet Christum.

«Dixit enim Judas fratribus suis; ecce Ismaelitae transeunt, venite, venundetur.» Acquieverunt ergo fratres, et vendiderunt eum viginti argenteis. Recte autem Joseph quia minoris erat meriti, minori etiam venditur pretio. Per Ruben, qui Joseph liberare [Col. 0219D] nitebatur, eam populi partem intelligimus quae in morte Salvatoris non fuit consentiens. Per haedum, quem occiderunt, Christi mortem, per tunicam vero, quam in ejus sanguine tinxerunt, carnem Christi sanguine proprio cruentatam designamus. Liberatur igitur a morte Joseph, si ejus tunica cruentatur, quoniam 40 et Christus secundum carnem passus est, qui secundum divinitatem mori non potest.

Quod vero sequitur de filiis Judae, qui fuerunt nequam in conspectu Domini, et ab eo occisi sunt, et de ipso Juda, qui concubuit cum nuru sua, aliis [Col. 0220A] ad exponendum relinquimus, non magnopere ducentes hominum flagitia spiritualibus inserere sacramentis. Verumtamen quoniam omnia quae scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, nos talia facere timeamus, ne haec agentes similia patiamur. Et quidem nisi quia primogenitus Judae nequam fuit; secundus ejus filius Judaeos et haereticos significare poterat, qui primogenito fratri, id est Christo invidentes, ⁜ (170) illud verbi semen in aures audientium infundere nolunt, per quod veritas, quae Christus est, in eorum cordibus oriatur; effundunt igitur illud in terram, ubi sciunt nullum ex eo posse fieri fructum. Hoc autem fit, ne in fratris nomine filius oriatur. Secundum legem namque, si quis conjugem fratris uxorem duceret, non sibi, sed [Col. 0220B] fratri suo filios generabat.

Igitur Joseph ductus est in Aegyptum, emitque eum Putiphar eunuchus Pharaonis princeps exercitus, qui praeposuit eum omnibus quae possidebat. Ille vero nihil aliud noverat, nisi panem quo vescebatur; sed quia noluit dormire cum domina sua, ut putabatur, ab ea accusatus in carcerem missus est. Deinde vero, jubente Pharaone, de carcere eductus, atque ab eo praepositus ordinatus, totum Aegyptum a fame liberavit; unde et salvatorem mundi lingua Aegyptiaca eum vocaverunt. Cujus abstinentiae Joseph fuerit, ex eo facile dignoscitur, quia cum multis divitiis praeesset, necessariis tantum [Col. 0220C] contentus, solo pane vescebatur; unde et vitiorum strenuus dominator, maximeque libidinis exstitit, quae ex nulla re magis vincitur quam carnis maceratione. Sic et Daniel cum tribus illis nobilissimis pueris, pane et leguminibus contentus fuit. Quamvis panis nomine cibus omnis intelligi possit; unde in Evangelio dicitur: «Cum introiisset Jesus in domum cujusdam principis Pharisaeorum sabbato manducare panem (Luc. XIV, 1) .» Quod ergo dicitur nihil noverat nisi panem quo vescebatur, id est nulla gloria vel honore, nullisque divitiis delectatus, solius corporis necessariis utebatur. Sed quia Joseph significat Christum, Christus autem non nisi semel venditus est, quid secunda venditio Joseph in Christo significavit? Semel enim in se, multoties autem [Col. 0220D] in fidelibus suis Christus Dominus noster venditus est. Unde ipse discipulis ait: «Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit (Luc. XVI.) » Et Saulo persequenti: «Saule, Saule, quid me persequeris?» (Act. IX, 4.) Itemque: «Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) .» Sic igitur Christus in servis suis et flagellatur, et tenetur, et venditur, et occiditur. Haec enim lex a tyrannis quodam tempore data fuerat, ut quicunque proderet Christianum, ejus facultates haberet; qua cupiditate ducti ubique ⁜ (171) mali, Christianos studiose quaerebant. Sic igitur fiebat, ut suismetipsis [Col. 0221A] facultatibus christiani venderentur. Sed cui vendebant, nisi Putiphar, nisi principi Pharaonis, per quem diabolus intelligitur? Putiphar enim os inclinans ad discendum interpretatur. Cum enim sancti martyres ante judices ducerentur statim qui et unde, servi an ingenui, et cujus essent religionis examinabantur. Hoc igitur modo Putiphar, os ad discendum inclinans, subtili examinatione de eis omnibus interrogabat; qui, cum se esse Christianos dicerent, mox eos omnibus facultatibus suis, quantum in ipso erat, praeponebat, divitias, honores, et dignitates eis promittens, si suae voluntati consensissent. ⁜ (172) Dicitur autem Putiphar iste ad nefarios usus emisse Joseph, quia pulcher erat et decora facie; propter quod, exsiccatis testiculis, divino judicio sic eunuchatur; [Col. 0221B] deinde vero sacerdos Heliopoleos constitutus, cujus filiam Joseph postea duxit uxorem. Et hoc quidem tyrannis satis convenire videtur, qui sanctorum fidem polluere et corrumpere cupientes, multis modis a Domino percussi fuisse leguntur, et illi praesertim qui sacras virgines violare tentarunt. Sed quid per uxorem Putiphar, nisi idololatriam intelligimus? Cui, quia Joseph et SS. martyres consentire noluerunt, quasi sacrilegi et adulteri, et carceri, et morti, et exsilio damnati sunt. Cum hae enim meretrice Israel fornicatus est, de quo dicitur: «Fornicatus est Israel post deos gentium (Judic. VIII, 27) .» Positi igitur sancti in carcere, ibi quoque Deum adjutorem invenerunt, qui nunquam deserit [Col. 0221C] sperantes in se. Quamvis enim Joseph, qui venditus, accusatus missusque in carcerem, omnes martyres significare posset, eos tamen principaliter significat, qui temporibus Diocletiani et Maximiani exstiterunt. Isti enim adeo idololatriam prosecuti sunt ut quicunque sacrificare noluisset, mox carceri vel exsilio traderetur, aut diversis suppliciis puniretur. Post hos autem secutus est Constantinus Maximus imperator, cui Deus per visionem piscinam pietatis revelare dignatus est, 41 in qua et ipse, et totus mundus a vitiorum lepra mundatus est. Quaeritur igitur Joseph, quaeritur Silvester, qui regis somnia interpretetur. Trahitur igitur Joseph de carcere, ducitur Silvester de latibulis in quibus jam ex multo tempore latitaverat; interpretatur somnia, exponit [Col. 0221D] mysteria, fit amicus imperatoris, magis quam ille Pharaonis. Joseph enim a Pharaone secundus in regno declaratur et annulum, et stolam, et torquem auream circa collum suscepit: Silvester vero a Constantino primus omnia Romani imperii insignia suscipere meruit, quibus usque hodie Romani pontifices in magnis festivitatibus utuntur: inde est, quod pontifices clamyde, quodque purpura vestiuntur [Col. 0222A] ⁜ (173) . Si ergo Joseph salvator mundi, quia solum Aegyptum a fame liberavit, cur et Silvester salvator mundi non dicatur, qui pane verbi Dei, et spiritualibus alimoniis totum mundum refecit? Illi filia Putipharis: huic sancta et universalis Ecclesia traditur; multoque plura Silvester quam Joseph fecisse narratur. Ille horrea, iste Ecclesias aperuisse legitur. Ille Aegyptiis servitutem; iste christianis tribuit libertatem. Quod autem Jacob cum filiis et nepotibus, totaque domo ac familia sua laetus ad Joseph super plaustra ducitur in Aegyptum, nonne tibi significasse videtur quod ex voluntate Silvestri, jubente Constantino, ex carcere et exsilio, ubi detinebantur, cum gloria et honore omnes sancti ad propria remearunt? Si enim, quod verum [Col. 0222B] est, ubicunque sunt duo vel tres in Christi nomine congregati, ibi et ipse est in medio eorum, quis negare audeat quod noster quoque Joseph simul cum sanctis suis de carcere et exsilio non duceretur? Longum autem est singula singulis comparare. Illud tantum nos dixisse sufficiat, quia non magis tunc Pharao, amore Joseph, profuit Israelitis, quam postea Constantinus, Silvestri gratia, profuit Christianis.

Venit igitur Israel in Aegyptum, benedixitque [Col. 0222C] Pharaoni, et habitavit in terra Gessen, auctusque est, et multiplicatus nimis, factique sunt omnes dies vitae illius centum quadraginta et septem annorum. Cumque appropinquare cerneret mortis diem, vocavit filium suum Joseph, et dixit ad eum: Si inveni gratiam in conspectu tuo, pone manum tuam sub femore meo, et jura mihi, quod de hac terra auferas me, et sepelias in sepulcro patrum meorum. Juravit igitur Joseph; quo jurante, adoravit Israel Deum, conversus ad lectuli caput. Venit, inquit, Israel in Aegypto, quia et Dominus noster Jesus Christus in hunc mundum veniens benedixit Pharaoni, cunctisque mundi hujus principibus, qui sanctorum meritis obedire non renuunt; tantumque [Col. 0222D] in eo auctus est, ut a solis ortu et occasu, ab aquilone et mari ejus imperium dilatetur.

Quid autem significet quod Joseph sub patris femore juravit, jam superius expositum est, ubi sub femore quoque Abrahae servus ejus jurasse narratur. Quod autem dicitur: et adoravit Israel Dominum, conversus ad lectuli caput, versus orientem caput lectuli [Col. 0223A] fuisse significat, in qua parte Deum adorare solitus erat, cum jam ex eo tempore solem justitiae Christum Dominum ipse veneraretur. De hoc autem Apostolus, aliam sequens translationem, sic ait: «Fide Jacob benedixit duobus filiis Joseph, et adoravit fastigium virgae ejus (Hebr. XI, 21) ;» ut sit sensus quod Jacob senio confectus, fastigio virgae ejus innixus Deum adoravit, non quod ipsam virgam, vel sceptrum Joseph filii sui Jacob adorasse intelligatur ⁜ (174) .

His ita peractis, nuntiatum est Joseph, quod aegrotaret pater ejus, qui, assumptis duobus filiis suis Manasse et Ephraim, ivit ad eum, quos Jacob sibi haeredes esse constituit, ut pariter cum filiis [Col. 0223B] suis dividerent possessionem. Cumque eos Joseph applicuisset ad patrem, commutatis manibus, benedixit eis, posuitque manum dexteram super caput Ephraim, qui ei sinister erat: sinistram vero super caput Manasse, qui erat ei a dextris. Hoc autem Joseph graviter ferens, nitebatur patris dexteram super caput Manasse transferre, qui major natu erat. Ille vero renuens ait: «Scio, fili mi, scio; et iste quidem erit in populos, et multiplicabitur; sed frater ejus junior major illo erit, et semen ejus crescet in gentes. 42 Benedixitque eis in ipso tempore, dicens: in te benedicetur Israel, atque dicetur: Faciat tibi Deus sicut Ephraim, et sicut Manasse; constituitque Ephraim ante Manassen.» Joseph enim filios suos sic ad patrem applicuerat, [Col. 0223C] ut Manasses, qui major erat, esset a dextris, Ephraim vero a sinistris. Vir ergo sanctus, et Spiritu Dei plenus, manibus commutatis, et quodammodo ipsis suis brachiis crucis signum super eos faciens, eis benedixit, deprecans Deum patrum suorum, et angelum qui eruit eum de cunctis malis, in quo et Patrem, et Filium intelligebat, ut eis benediceret, ut nomen suum, et nomen patrum suorum Abraham et Isaac super eos invocari faceret, ut videlicet tales existerent, qui talium patrum filii digne vocarentur. Hae autem duae tribus valde multiplicatae sunt; si quidem Ephraim decem tribubus imperavit, quia proverbium erat in Israel, ut cuicunque bona quis optaret, ei in praedicando diceret: «Faciat tibi Deus [Col. 0223D] sicut Ephraim, et sicut Manasse.» Quod autem dicitur: «Quia constituit Ephraim ante Manassen,» tale est ac si diceret: Constituit, firmavit, et praecepit ut ex inde Ephraim major esset quam Manasses. Sic enim et Joannes Baptista in Evangelio dicit: «Qui post me veniet, ante me factus est (Joan. I, 27) .» Dixitque Jacob Joseph filio suo: «En ego morior, eritque Deus vobiscum, reducetque vos in terram patrum vestrorum; do tibi partem unam extra fratres tuos, quam tuli de manu Amorrhaei in gladio, et arcu meo.» Quod enim Jacob Amorrhaeis violenter terram abstulerit, nusquam superius legitur; sed quia hic dicitur, factum quoque [Col. 0224A] fuisse intelligi potest: aut si ita non intelligitur, prophetia est de futuro, ut se jam fecisse dicat, qui filios Joseph facturos esse cognoscit. Fortasse autem hoc est illud praedium, de quo in Evangelio dicitur: «Venit Jesus in civitatem Samariae, quae dicitur Sichar, juxta praedium quod dedit Jacob Joseph filio suo (Joan. IV, 5) .»

«Vocavit autem Jacob filios suos, et ait eis: Congregamini ⁜ (175) et audite, filii Jacob, audite Israel patrem vestrum; congregamini, ut annuntiem vobis quae ventura sunt novissimis diebus. Ruben primogenitus meus, tu fortitudo mea, et principium doloris mei, prior in donis, major in imperio: effusus es sicut aqua, non cresces, quia [Col. 0224B] ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus.» Ruben namque filius Liae primogenitus fuit; ipse autem, et Gad, et dimidia tribus Manasse possedit omnem terram quam ceperunt filii Israel, priusquam transirent Jordanem. Relictis igitur uxoribus, liberis, et gregibus, cunctaque supellectile expediti, et armati incedebant ante fratres suos. Ideoque modo Jacob dicit Ruben: «Tu fortitudo mea,» quo praecedente et praeliante vincam: «et principium doloris mei,» quia concubuit cum Bala concubina patris sui. Unde in sequentibus dicit: «Quia ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus.» Principium igitur doloris sic est, ac si diceret, maximus dolor. «Prior in donis,» vel quia prior benedicitur, sive quia prius haereditatem [Col. 0224C] suscepit. «Major in imperio;» major quippe in imperio fuisset, nisi propter peccatum supradictum primogenita perdidisset. «Effusus es sicut aqua,» non considerans ubi te praecipitares, libidinis furore devictus, ideoque non cresces; si enim non crescet, quomodo in imperio major erit? Major enim esse debuerat, sed quia inconsiderate ruit, suaeque effusionis impetum non retinuit, neque crescet, neque major erit. Unde et Moyses ei benedicens ait: «Vivat Ruben, et non moriatur, et sit parvus in numero.» Potest autem et sic intelligi, non cresces in peccatis, videlicet ut peccatis peccata adjicias; sed peccasti: quiesce. Quoniam autem superius dicitur: «Congregamini, filii Israel, ut [Col. 0224D] annuntiem quae ventura sunt vobis diebus novissimis;» juxta litteram quidem ad Ruben, allegorice vero ad totum populum Judaicum pertinere videtur, ut sit vox loquentis Domini: «Ruben primogenitus meus.» Sic enim scriptum est: «Filius meus primogenitus Israel.» Hunc enim populum quasi filium primogenitum prae cunctis gentibus quodam tempore Deus dilexit; principium doloris mei, id est, tu mihi principalis es, maximusque dolor, tum propter alia, tum quia filium meum charissimum occidisti. «Prior in donis,» quia tibi legem, tibi manna, tibi spiritualia dona mandavi. «Major in imperio,» quia quandiu fidelis fuisti, nulla gens te [Col. 0225A] superare, imo tibi resistere potuit. «Effusus es sicut aqua,» cunctos submergens, et destruens inimicos, sive etiam supra numerum multiplicatus. Non cresces, sed sicut timebas, venient Romani, qui tibi locum tollant, et gentem. Quare hoc? «Quia ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus,» multorum videlicet animas Domino desponsatas doctrina, et exemplis, et violentia maculasti et corrupisti. Et quoniam Pater est in Filio, et Filius in Patre, quasi alter alterius cubile dicitur.

«Simeon et Levi fratres, vasa iniquitatis bellantia, in consilio eorum ne veniat anima mea, et in coetu eorum non sit gloria mea; quia in furore suo occiderunt virum, et in voluntate sua suffoderunt murum, maledictus furor eorum, quia pertinax, [Col. 0225B] et indignatio eorum, quia dura: 43 dividam eos in Jacob, et disperdam eos in Israel.» Nam quia superius legimus, Simeon et Levi fratres, propter Dinam sororem suam, Sichem et Emor dolo interfecerunt, ideo vasa iniquitatis bellantia appellantur, quorum conventus atque consilia, furore, ira, et indignatione plena, nec ab ipsis satisfacientibus et indulgentiam quaerentibus placari potuerunt; ideoque precatur Jacob ne in eorum consilium, et potestatem ejus vita et gloria aliquando veniat; sive etiam, ut eorum nunquam credat consiliis, qui dolo, et simulatione tantum facinus perpetrare potuerunt; de quo et subditur: «Quia in furore suo occiderunt virum,» Sichem videlicet et Emor. «Et in voluntate sua suffoderunt murum,» et totam civitatem [Col. 0225C] illorum destruentes, vel aditum sibi ad intrandum praeparantes. «Maledictus furor eorum, quia pertinax,» id est implacabilis, «et indignatio eorum, quia dura,» quae mitigari non potest. Notandum autem, quia non ipsis, sed eorum furori et indignationi maledicit, ut videlicet post maledictionem jam haec in eis ulterius esse non valeant. «Dividam eos in Jacob, et disperdam in Israel.» Simeon namque infra sortem Judae suscepit haereditatem, habitavitque in medio filiorum Judae. Levi autem de cunctis tribubus datae sunt civitates ad inhabitandum. Spiritualiter vero per Simeon et Levi, Judaeos omnes, maximeque sacerdotes et levitas intelligimus, qui vasa iniquitatis bellantia, tota [Col. 0225D] die constituebant praelia, qui pravo consilio inito, in furore suo occiderunt virum, Christum scilicet: «et in voluntate sua suffoderunt murum,» ipsum eumdem, qui muniebat, et defendebat Jerusalem. Ideoque divisi sunt in Jacob, et dispersi sunt in Israel: id est ubique terrarum, ut per Jacob Ecclesiam intelligamus, quae per totum mundum diffusa est.

«Juda, te laudabunt fratres tui. Manus tua in cervicibus inimicorum tuorum, et adorabunt te filii patris tui. Catulus leonis Juda, ad praedam, fili mi, ascendisti, requiescens accubuisti ut leo, et quasi leaena, quis suscitabit eum? Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec [Col. 0226A] veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium. Ligans ad vineam pullum suum, et ad vitem, o fili mi, asinam suam. Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvae pallium suum. Pulchriores sunt oculi ejus vino, et dentes ejus lacte candidiores.» Tribus namque Juda, quia templum habebat, et legem, et prophetas, a caeteris semper laudari meruit. Qualiter autem super cervices inimicorum manus tenuerit, libri Regum testantur. Quomodo vero et David, et alios reges ab eo, totus populus adoraverit, et veneratus fuerit, ibi quoque reperitur. Dictus est autem catulus leonis Juda propter fortitudinem, quam ille populus habuit. Ascendit autem ad praedam, omnes in circuitu civitates devastans. Requievit ut leo, et [Col. 0226B] quasi leaena, quia quandiu legem sibi datam custodivit, omnes ejus quietem et pacem perturbare, sibique bellum movere timebant. Unde et subditur: «Quis suscitabit eum?» ad bellum scilicet provocando. «Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femoribus ejus ⁜ (176) , donec veniat, qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium;» manifesta est de Christo prophetia. Ipse est enim, quem omnes gentes exspectabant, et a quo de morte perpetua sunt liberatae. Ex quo autem tribus Juda regnare coepit, id est a temporibus David, de nulla alia, nisi de propria tribu regem habuit. Quod autem dicitur: «Non auferetur sceptrum de Juda,» sic est accipiendum, non quod omnino non auferetur (ducta enim in captivitatem non semper regem habuit) sed [Col. 0226C] quia haec dignitas ab hac tribu non auferetur, ut detur alteri tribui, quae huic imperare debebat. Namque unoquoque rege moriente, sceptrum quidem auferebatur; dignitas tamen, et honor regius, quasi quiddam naturale et haereditarium in hac tribu permanebat. Unde et post regis cujuslibet obitum, et post reditum de captivitate, sine ulla contentione de hac tribu Juda rex eligebatur. Hoc autem sicut Jacob praedixerat, usque ad Christi adventum perseveravit; tunc enim Herodes, quamvis fraudulenter in Judaea regnabat, qui tamen uxorem de tribu Juda habebat, cum qua et regnum, et sceptrum possidebat quod autem sequitur: «Quia ligabit pullum et asinam ad vitem, et quia lavabit stolam, et pallium [Col. 0226D] in vino,» quantum ad litteram, pacem, et quietem habiturum esse significare videtur, ut secure dormiat sub vite sua, tantamque vini abundantiam habere, ut in eo, si necesse fuerit, etiam pannos lavare sufficiat. Spiritualiter autem per Judam Christum intelligimus, quem non solum fratres, verum etiam omnis creatura laudat, et benedicit, cujus quidem manus in cervicibus est inimicorum suorum, quoniam nemo est qui ei resistere valeat. Hunc autem et filii patris sui adorant, angeli videlicet atque homines. Ipse autem est et catulus leonis, qui omnium fortissimus bestiarum, ad nullius timebit occursum. Dicitur autem quod catulus leonis quando nascitur, usque ad tertium diem, quasi mortuus [Col. 0227A] dormiens, non movetur; die vero tertia rugitu quodam, et voce parentis a somno excitatur. Christus autem de se loquens ait: «Ego dormivi, et somnum coepi, et resurrexi, quoniam Dominus suscepit me (Psal. III, 6) .» Dormivi in sepulcro, die tertia resurrexi, 44 scilicet voce Patris a somno excitatus. Unde et subditur: «Requiescens accubuisti ut leo, et quasi leaena, quis suscitabit eum?» pater utique, qui non derelinquet animam ejus in inferno, sive ipse seipsum, quoniam potestatem habet ponendi animam suam, et iterum sumendi eam. Quod autem ait: «Ad praedam, fili mi, ascendisti;» hoc est, quod alibi dicitur: «Ascendens Christus in altum captivam duxit captivitatem (Ephes. IV, 8) :» ascendens enim crucem, praedam de manu diaboli rapuit, [Col. 0227B] id est totum mundum. Sed quid est, quod ait: «Ligans ad vineam pullum suum?» Quid per vineam, quid per pullum? «Vinea enim Domini Sabaoth, domus Israel est (Isa. V, 7) ;» pullus autem, populus gentilis lasciviens et indomitus. Ligavit igitur pullum ad vineam, Judaeos et gentiles in unam fidem conjungens, ut fiat unum ovile et unus pastor. «Et ad vitem, fili mi, asinam suam.» Ego, inquit Dominus, sum vitis vera, et vos palmites (Joan. XV, 5) . Asina autem est Synagoga, quam secundum eam quidem partem, quae credidit, insolubili vinculo sibi Dominus conjunxit, atque ligavit. Unde Paulus hujus asinae filios, huic viti indissolubiliter ligatos dicebat. «Quis nos separabit a charitate Christi? tribulatio, an angustia? Certus sum enim, quia neque [Col. 0227C] mors, neque vita separabit nos a charitate Dei, quae est in Christo Jesu (Rom. VIII, 35) .» Si ergo pullus ligatur ad vineam, id est ad Synagogam, asina autem, id est Synagoga, ligatur ad vitem, ergo et pullus ligatur ad vitem. «Lavabit in vino stolam suam, et sanguine uvae pallium suum.» Stola et pallium Christi caro est, quam militis lancea perforavit, et continuo exivit sanguis, et aqua. Uude et dicitur: «Quis est iste, qui venit de Edom tinctis vestibus de Bosra? iste formosus in stola sua (Isa. LXIII, 1) .» Notandum vero, quod vinum sanguis vocetur, quia in sanguinem vinum convertitur. Pulchriores sunt oculi ejus vino, et dentes ejus lacte candidiores: oculi Christi prophetae intelliguntur, qui superspicaci [Col. 0227D] mentis acumine, usque ad saeculi consummationem Ecclesiae sacramenta videre meruerunt. Hi autem sunt pulchriores vino, quia Spiritu ferventes omnia superflua et nociva a se mundantes expulerunt; sic enim et vinum fervendo et bulliendo purgatur. Dentes autem apostoli sunt, qui nobis Scripturarum difficilia, et duriora ruminando et exponendo, quasi infantes nos nutrierunt. Et isti quidem sunt lacte candidiores, quia super nivem dealbati, nulla in eis apparet macula peccati.

«Zabulon in littore maris habitabit, et in statione navium pertingens usque ad Sidonem.» Haec autem magis sortis haereditatisque descriptio quam benedictio esse videtur, quamvis et ipsa sors ei pro benedictione data sit, de qua scriptum est: «Primo [Col. 0228A] tempore alleviata est terra Zabulon et terra Nephthali (Is. IX, 1) .» Istae namque duae tribus juxta mare Galilaeae habitaverunt. Unde et Matthaeus ait: «Cum autem audisset Jesus, quod Joannes traditus esset, secessit in Galilaeam; et, relicta civitate Nazareth, venit et habitavit in Capharnaum maritima, in finibus Zabulon et Nephthalim (Matth. IV, 13) .» Multum enim Christus in Galilaea conversatus est, quae sanctorum apostolorum Petri, et Andreae, et Jacobi, et Joannis habitatio quondam fuit, pro quibus videlicet Nephtalim merito dicatur cervus emissus, et dans eloquia pulchritudinis. Cervi namque sunt apostoli, quibus cum a Domino mitterentur, dictum est: «Ite in universum mundum, praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. XVI, 15) .» Cujus [Col. 0228B] autem pulchritudinis eloquia isti dederint, lege et vide. Magna est igitur benedictio Zabulon et Nephthali, quia tantos, talesque viros habere meruerunt.

«Issachar, asinus fortis, habitans in terminis; vidit requiem, quod esset bona, et terram, quod optima, et supposuit humerum suum ad portandum, factusque est tribubus serviens.» Habitat autem Issachar in terminis, quia sicut in libro Josue scribitur, ab Austro est Ephraim, ab Aquilone Manasse, et conjunguntur ab Oriente in tribu Issachar, ita ut Issachar sit terminus utriusque. Hic autem, quia parum quid secundum litteram dicere valemus, ad allegoriam nos transferamus. Issachar enim asinus fortis, Ecclesiae doctores sunt, quia totius Ecclesiae [Col. 0228C] pondus ferunt. Hi autem habitant in terminis: inter activam vitam videlicet, et contemplativam, nunc orationibus vacant, nunc fidelibus necessaria subministrant. Iste vero, quia cognoscunt requiem coelestis beatitudinis, quod bona sit, quia sciunt etiam hanc terram, id est sanctam Ecclesiam optimam esse, supponunt humeros ad portandum, totisque viribus elaborant, ut hanc terram ad hanc requiem transferre valeant, unde et facti sunt tributis servientes. Quoniam, sicut Apostolus ait, omnibus omnia facti sunt, ut omnes lucrifaciant, et quasi omnium tributarii omnibusque debitores, admonendo, increpando, arguendo omnibus serviunt. Cum enim Apostolus dicat: «Graecis ac barbaris, [Col. 0228D] sapientibus et insipientibus debitor sum (Rom. I, 14) ,» nonne tibi omnibus tributa solvere videtur? Sequitur:

«Dan judicabit populum suum, sicut alia tribus Israel. Fiat Dan coluber in via, cerastes in semita, mordens ungulas equi, et cadat assessor ejus retro. Salutare tuum exspectabo, Domine.» De tribu namque Dan fuit Samson, qui viriliter satis, et strenue populum judicavit, et Philisthaeos afflixit. De hac quoque tribu, ut fertur, Antichristus est nasciturus, de quo caetera, quae sequuntur, intelligi debent. «Fiat, inquit, Dan,» id est Antichristus, «coluber in via,» quatenus, ad antiqui serpentis similitudinem, 45 populum in viam mandatorum Dei gradientem, suae fallaciae veneno perdat et decipiat. [Col. 0229A] Sed qualis serpens? «Cerastes in semita.» Cerastes enim cornutus interpretatur. Lege Danielem, et invenies quomodo Antichristus per cornua significetur. Namet in Apocalypsi cornua duo, agni similia habere describitur; per quae ejus hypocrisis et falsa humilitas intelligitur. Erit autem serpens iste cornutus, quoniam regiam praeferet dignitatem, pluresque cornibus, et violenta fortitudine quam opere, vel sermone ad se convertet. «Sedebit» enim «in insidiis cum divitibus in ocultis, ut interficiat innocentem (Ps. X, 8) .»—«Mordens ungulas equi ⁜ (177) .» Quid vero per ejus ungulas, nisi mundi finem significat? Est enim in ungulas ultima pars corporis; mordet igitur serpens iste ungulam equi, quia in mundi fine Antichristus apparens mundi amatores mordendo devorabit. [Col. 0229B] «Ut cadat ascensor ejus retro.» Quia hujus equi ascensores, reges, et principes, cunctique mundi hujus potentes intelligi possunt, quibus mundus iste subjicitur, et quasi a quibusdam equitantibus regitur, et gubernatur. Hi autem retro cadent; qui autem retro cadit, non videt quo cadit: merito igitur retro cadere isti dicuntur, quia non intelligunt quae tormenta post casnm mortis exspectant. Quoniam autem non diu post haec finis sequetur, et Dominus in majestate sua ad judicandum veniet; ideo subdidit dicens: «Salutare tuum exspectabo, Domine,» nequaquam ad Antichristum respiciens, qui et ipse cum caeteris retrorsum cadet.

«Gad accinctus praeliabitur ante eum.» Ante quem eum? Utique ante Israel. Tribus namque Gad [Col. 0229C] trans Jordanem, accepta possessione, omnibus expeditus, armatus praecedebat fratres suos. Hoc enim Moyses praeceperat. Sequitur: «Et ipse accingetur retrorsum;» id est ipse quoque Israel accinctus, et ad bella paratus, sequetur post eum. Si autem spiritualiter intelligatur, Gad accinctus praeliabitur Christum significat; de quo modo dixerat: «Salulutare tuum exspectabo, Domine» Et per Gad apostolos intelligamus, qui nihil timentes et ad bella parati, etiam inter ipsos adversarios Christi nomen praedicabant. Ipse vero quasi bonus imperator sequebatur post eos, signis et miraculis eis auxiliando. Unde scriptum est: «Illi autem profecti praedicaverunt ubique, Domino cooperante et sermonem [Col. 0229D] confirmante sequentibus signis (Marc. XVI, 20) .» Ipse quoque Salvator, ait: «Sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 5) .» Hoc est ergo, quod dicitur: «Et ipse accingetur retrorsum.»

«Aser, pinguis panis ejus, et praebebit delicias regibus,» Hoc autem ad litteram non procedit, nisi forte terrae fecunditatem significet. Spiritualiter autem Aser, qui beatus interpretatur, Ecclesiam significat. Panis vero ipsius Christus est, qui ait: «Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi (Joan. VI, 42) .» De quo pane scriptum est: «Memor sit Dominus omnis sacrificii tui, et holocaustum tuum pingue fiat (Ps. XIX, 4) .» Hoc enim pane non corpora, [Col. 0230A] sed mentes saginantur. Praebebit autem delicias regibus, id est episcopis et sacerdotibus, qui coelesti benedictione super mensa altaris hunc panem conficiunt. His autem panis iste praebet delicias, qui ipsi ejus saporem gustant, et intelligunt. «Gustate, inquit, et videte, quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII, 9) .»

«Nephthalim, cervus emissus, et dans eloquia pulchritudinis.» Hoc autem ibi expositum est, ubi Zabulon benedicitur. Hae enim duae tribus juxta mare Galilaeae habitabant, ubi apostoli nostri piscari consueverant. Omnis igitur benedictio ad illos referatur.

«Filius accrescens Joseph, filius accrescens, et decorus aspectu. Merito enim Joseph accrescens [Col. 0230B] filius dicitur, qui in tantum crevit, ut mundi Salvator, et dominus Aegypti, et pater Pharaonis vocaretur. Filius quoque ejus Ephraim decem tribubus imperavit, sola Juda et Benjamin sequentibus domum David. Fuit autem et decorus aspectu, in cujus pulchritudinem et Putiphar, et uxor ejus vehementer exarsit. Unde et Aegyptiae mulieres, filiaeque nobilium, si quando transibant ad eum intuendum, super murum ascendebant. Hoc est enim quod ait: «Filiae discurrerunt super murum,» ut ejus pulchritudinem mirarentur, «et jurgati sunt, invideruntque illi habentes jacula.» Quid autem per habentes jacula, nisi milites, caeterosque potentes Aegypti intelligamus? Hi autem cum hominem externum, et captivum super se cernerent exaltatum, inter se (ut moris est) quod [Col. 0230C] talia paterentur, et fortasse contra ipsum regem, propter invidiam jurgati sunt. Hoc autem eos fecisse parum profuit, quoniam vigilanti fortique consilio, et dispositione, Joseph cuncta agebat. Unde et subditur: «Sedet in forti arcus ejus.» Fortis erat manu, fortis erat et arcu, ideoque insurgentes adversarios non metuebat. Sequitur: «Et soluta vincula brachiorum et manuum ejus, per manus potentis Jacob:»—«Humiliaverunt» enim dicit Psalmista, «in compedibus pedes ejus; postea vero misit rex, et solvit eum princeps populorum, et dimisit eum (Psal. CIV, 18) .» Hoc autem solius Dei voluntate, suisque intercedentibus meritis factum esse manifestat, cum dicit: «per manus potentis Jacob;» [Col. 0230D] id est ut Joseph solveretur, utriusque Jacob meritum, vel potentia fecit. «Inde pastor egressus est Israel lapis,» inde, inquam, id est ex Jacob pastor egressus est, pastor utique bonus. Sic enim ipse ait: «Ego sum pastor bonus (Joan. XI, 14) ;» hic enim, secundum carnem, de semine Jacob natus .est. Dicatur ergo: inde pastor egressus est. Quis pastor? 46 Israel. Quis Israel? Lapis. Ergo non primus Israel egressus est de Jacob (alioquin de Jacob egressus esset Jacob), sed ille Israel egressus est de Jacob, qui vocatur lapis, per quem Christum intelligimus, de quo scriptum est: «Lapis quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli (I Petr. III, 7) .» Hinc autem ad Joseph loquitur dicens: [Col. 0231A] «Deus patris tui erit adjutor tuus, et omnipotens benedicet tibi.» Hoc autem nullo pacto de Christo intelligi potest; nullum enim dominum pater ejus habet, imo ipse est ei Deus deorum, et Dominus dominantium. Hoc igitur, et caetera quae sequuntur, super Joseph intelligantur. Sequitur: «Benedictionibus coeli desuper, et benedictionibus abyssi jacentis deorsum, Omnipotens,» inquit, «benedicat tibi;» sed quibus benedictionibus? «Benedictionibus coeli, inquit, desuper.» Similiter enim et Isaac eum benedixerat, dicens: «Det tibi Deus de rore coeli, et benedictionibus abyssi jacentis deorsum,» id est de pinguedine terrae abundantiam. Terra enim coelo comparata, abyssus vocatur. Possumus autem per benedictiones coeli, Dei, et Angelorum [Col. 0231B] benedictiones intelligere; at vero per benedictiones abyssi, prophetarum et patriarcharum. Abyssus enim dicuntur prophetae, propter spiritualis intelligentiae profunditatem. Unde scriptum est: «Abyssus abyssum invocat (Psal. XLI, 8) ,» id est apostoli prophetas in testimonium vocant. «Benedictionibus uberum, et vulvae,» subauditur, benedicat tibi Omnipotens. Hae autem benedictiones, si ad litteram intelligantur, et dicere, et audire satis absurdum, et turpe esse videtur. Secundum litteram tamen et filiorum multitudinem, et victus abundantiam, ei sic benedicendo, optasse intelligi potest. Sed quid per ubera, nisi duo Testamenta intelliguntur? Unde per Salomonem Ecclesiae dicitur: «Duo ubera tua sicut duo hinnuli caprae gemellae (Cant. IV, 5) .» [Col. 0231C] Haec autem ubera cunctis fidelibus sufficienter lac subministrant: iis uberibus Ecclesiae filii nutriuntur: in iis benedictionibus illae continentur, quibus omnes populi benedicuntur. Quid vero per vulvam, nisi baptismum intelligamus? Omnes enim Ecclesiae hac vulva regenerantur et nascuntur, neque inter ejus filios computantur qui per hanc vulvam non regenerantur. «Nisi enim quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest intrare in regnum Dei (Joan. III, 5) .» Hic autem illae benedictiones recipiuntur, quibus et anima et corpus mundantur a peccatis. Et nusquam majores benedictiones, quam in hac vulva, suscipit homo. Magnae igitur sunt uberum et vulvae benedictiones, quibus et nascimur et alimur. Sed quare non prius vulvae, et deinde [Col. 0231D] ubera? Nisi quia uberibus concipimur, vulva vero nascimur? Praecedit enim conceptio nativitatem, praecedit praedicatio baptismum: mirabilis generatio, in qua homo prius lactatur quam nascatur. Quis enim in primitiva Ecclesia prius ad baptismum venit, quam fidei sacramentis instrueretur? Sequitur: «Benedictiones patris tui confortatae sunt,» id est fortes, et efficaces factae sunt. Hae autem, benedictionibus patrum ejus adjunctae, in vanum cadere non possunt, donec veniat desiderium collium aeternorum; ac si dicat: Hae benedictiones, fili mi, ad praesens tibi sufficiant; his interim contentus vivas, [Col. 0232A] donec veniat desideratus cunctis gentibus, cujus benedictionibus nullae unquam benedictiones comparari poterunt. Ipse est enim semen, in quo benedicentur omnes gentes; ipse est desiderium collium aeternorum; id est patriarcharum et prophetarum, de quibus dicitur: «Montes exsultaverunt ut arietes (Psal. CXIII, 4) ;» itemque: «Montes et colles cantabunt coram Domino laudes.» Et iterum: «Fundamenta ejus in montibus sanctis (Psal. LXXXVI, 1) ; ipse est enim, in quem desiderant angeli prospicere.» Hae autem benedictiones fiant in capite Joseph, et eorum qui imitantur Joseph; et in vertice Nazaraei inter fratres suos. Nazareus erat Joseph, utpote qui primogenitus fuit Rachel, et Deo ab infantia consecratus. «Omne enim masculinum, adaperiens [Col. 0232B] vulvam, sanctum Domino vocabitur (Luc. II, 23) .»

«Benjamin lupus rapax, mane comedet praedam, et vespere dividet spolia.» Jerusalem namque in tribu Benjamin sita est; ibi et templum et altare constructum. Dicitur ego Benjamin lupus rapax, propter altare, super quod quotidie sine intermissione immolabatur, et tamen quasi rapax lupus cuntis sacrificiis saturari non poterat. Tanta enim erat sacerdotum et levitarum multitudo, ut vix in sumptu quotidiano multa animalia eis sufficerent. Unde et tale sacrificium praeda vocatur. Hanc autem praedam mane post immolationem comedebant; vespere autem spolia, id est animalium pelles sacerdotes et [Col. 0232C] levitae inter se dividebant. Allegorice autem Benjamin Paulum apostolum significat, qui de ea tribu originem duxit; Unde ipse ait: «Nam et ego Israelita sum, et ex tribu Benjamin (Rom. XI, 1) .» Hic autem quasi lupus rapax, magno furore sanctam Ecclesiam persequendo, tantam stragem ubique faciebat, ut ab ipsis quoque apostolis ejus saevitia timeretur. Ideoque et ipse dicit: «Ego enim sum minimus apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus, quia persecutus sum Ecclesiam Dei (I Cor. XV, 9) ,» Mane autem et vespere, tale est ac si diceret: Primum, et postea. Primum enim comedebat praedam, persequendo, vastando et dilaniando Ecclesiam; sic enim dicitur: «Qui comederunt Jacob.» Postea vero dividebat spolia Christi, praedicando, [Col. 0232D] sacros ordines distribuendo, per episcopatus et Ecclesias episcopos et presbyteros ordinando ⁜ (178-9) .

47 «Haec autem locutus est Jacob, benedixitque filios suos benedictionibus propriis; finitisque mandatis quibus filios instruebat, collegit pedes suos super lectulum, et obiit.» O quam pretiosa est in conspectu Domini mors sanctorum ejus! Ecce enim Jacob vir sanctus et Deo charus, quandiu voluit locutus est, et quasi mors et vita in illius esset potestate, quando voluit, obiit. Vixit autem centum quadraginta septem annis, et conditum aromatibus sepelierunt eum, sicut ipse jusserat filio suo, in spelunca [Col. 0233A] duplici. Ibi autem Abraham et Sara, Isaac et Rebecca, Jacob et Lia, et (ut fertur) maximus Adam [Col. 0234A] conditi sunt; ibi etiam ossa Joseph a filiis Israel ⁜ (119) delata ex Aegypto, locata sunt.

[Col. 0233] Explicit expositio Venerabilis Brunonis episcopi in Genesim; ita Codex Laurentianus.

[Col. 0233B] «Haec sunt, inquit, nomina filiorum Israel, qui ingressi sunt in Aegyptum cum Jacob; singuli cum domibus suis introierunt. Ruben, Simeon, Levi, Issachar, Zabulon et Benjamin, Dan et Nephthalim, Gad et Asser. Erant igitur omnes animae eorum, qui egressi sunt de femore Jacob septuaginta quinque ⁜ (181) . Joseph autem erat in Aegypto; quo mortuo, et universis fratribus ejus, ⁜ (182) omnique cognatione sua, filii Israel creverunt, et quasi herba germinantes multiplicati sunt, ac roborati nimis impleverunt terram.» Haec autem ideo praemissa sunt, ut intelligatur ex quorum paucis quasi seminibus tanta hominum creverit multitudo. Soli enim illi, qui ad bella procedere poterant a vicesimo anno, et supra numerati fuerunt sex centa tria [Col. 0233C] millia virorum, et quingenti sexaginta sex: caeteros vero, qui numerati non sunt, multo plures fuisse non dubitamus. Semper enim bonorum numerus crescit et multiplicatur. Quod autem ait: «Quia erant omnes animae, quae egressae sunt de femore Jacob, septuaginta quinque,» per eas filios et nepotes in utroque sexu significat, nisi et eos, qui jam defuncti fuerunt, et eos qui nondum nati erant intelligamus, stare non potest. Nam in Genesi dicitur, quod omnes animae domus Jacob, quae ingressae sunt in Aegyptum, fuere septuaginta, quod utique verum non est, nisi duo filii Judae, qui jam mortui fuerant, Her videlicet et Onan, et duo filii Joseph, qui in Aegypto nati sunt, cum caeteris annumerentur. Hinc autem quidam haereticorum suum confirmare errorem videntur, [Col. 0233D] qui ex traduce animas descendere opinantur, quoniam de femore Jacob exisse dicuntur; ponitur autem pars pro toto, et a privilegio majoris partis totns homo anima vocatur; et tale est ac si diceret: Omnes homines qui egressi sunt de femore Jacob, fuere septuaginta animae.

«Surrexit interea rex novus super Aegyptum, qui ignorabat Joseph, et ait ad populum suum: Ecce [Col. 0234A] populus filiorum Israel multus, et fortior nobis est, venite, sapienter opprimamus eum.» Rex enim iste diabolus est, rex utique tenebrarum, quoniam Aegyptus tenebrae interpretatur; et iste quidem ignorat, id est non diligit Joseph. Hac enim significatione dicitur: [Col. 0234B] «Amen dico vobis, nescio vos (Matth. XXV, 12) .» Joseph autem Christus est, qui vere mundi Salvator, non solum Aegyptum, verum etiam totum mundum a fame liberavit. Unde et ipse dicebat: «Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI, 28) .» Hujus autem populum rex niger, et tenebrarum ideo persequitur, et opprimere nititur, quia multus et fortis esse videtur: «Venite, inquit, et sapienter opprimamus eum.» Quid est sapienter, nisi astute et callide? Hoc autem cur facere debeant, subjungit: «Ne forte multiplicetur, et si ingruerit contra nos bellum, addatur inimicis nostris;» per quos Deum ipsum et angelos intelligimus. Sequitur: «Expugnatisque nobis, egrediatur de terra.» Tunc enim revera [Col. 0234C] diabolus se expugnatum et victum esse intelligit, quando viri sancti egrediuntur de terra, quando Aegyptum fugiunt, 48 quando terrena spernentes, coelestia appetunt, quando de terrenis ad coelestia transeunt. «Praeposuit itaque magistros operum, ut affligeret eos oneribus.» Qualis rex, tales et praepositi. Talibus namque oneribus Propheta afflictus dicebat: «Quoniam iniquitates meae supergressae sunt caput meum, et sicut onus grave gravatae sunt super me (Psal. XXXVII, 5) .»—«Aedificaveruntque urbes tabernaculorum Pharaoni, Phitom et Ramesses.» Phitom namque os abyssi, Ramesses vero tinea interpretatur. Quid enim os abyssi, nisi porta inferni? Quid vero tinea, nisi vermis ille, qui non moritur, [Col. 0234D] intelligitur? Qui igitur diabolo serviunt, tales et sibi, et diabolo urbes aedificant: lacum aperiunt, et cadunt in eum, quorum vermis non morietur, et ignis non exstinguetur.

«Praecepit autem rex Aegypti obstetricibus Hebraeorum, quarum una vocabatur Sephora, altera Phua, ut masculos occiderent, et feminas reservarent. Timuerunt autem obstetrices Deum, et non fecerunt juxta praeceptum regis Aegypti, sed conservabant [Col. 0235A] mares, et quia timuerunt obstetrices Deum, aedificavit eis domos. Praecepit igitur Pharao, ut in flumine masculos projicerent, et feminas reservarent.» Semper enim rex iste iniquus eos, qui fortes sunt, et ejus iniquitati resistere possunt, perdere quaerit: diligit autem feminas, quas quidem facile decipere potest, per quas sibi a principio mundum subjecit et quia primum hominem per feminam perdidit, idcirco, et modo per obstetrices, quae Deum timent, masculos occidere nititur. Sed quid per obstetrices, quae Deum timent, et Pharaoni non obediunt, nisi Ecclesiae ministros intelligimus? Hi enim statim in Christo renatos suscipiunt, alunt et conservant, et ad vitam introducunt. Ideoque aedificatur eis domus ab illo, qui ait: [Col. 0235B] «In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV, 2) .» Unde et Apostolus: «Scimus, inquit, si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, quod domum habemus non manufactam in coelo (II Cor. V, 1) .» Neque enim juxta litteram intelligi potest, quod Deus obstetricibus domos aedificaverit: nisi fortasse per hoc intelligatur, quod earum familias Deus amplificaverit. Ecce autem novo iterum invento consilio, masculos omnes in flumen projicere jubet; hoc est flumen utique, quod in sanguinem versum est, in quo nec ipsi pisces vivere potuerunt. Per quod nimirum philosophorum et haereticorum falsam doctrinam intelligimus, in quam qui ceciderit, iniquitatis et deceptionis sanguine suffocabitur.

Eo tempore natus est Moyses, quem cum pater ejus diutius celare posset, posuit eum in fiscellam scirpeam, et misit in flumen; cujus miserta filia Pharaonis suscepit eum, et adoptavit eum in filium. Narrat autem Josephus de Moyse, cum adhuc puer esset, et filia Pharaonis laetabunda eum ad patrem detulisset, sacerdotem quemdam idolorum exclamasse: hic est qui destruet Aegyptum, et insurgens volebat occidere eum; sed mox puella accipiens puerum, aufugit. Qui tantae pulchritudinis fuisse dicitur, ut si quando per civitatem egrederetur, certatim viri cum mulieribus, relictis necessariis, ad eum speculandum occurrerent. Crevit igitur [Col. 0235D] Moyses, cumque omnes sapientia et fortitudine praeiret, magister militum factus est. Inde prospere cuncta gerens, omnes circumquaque inimicos superavit. Cumque dominus Aegypti, si vellet, esse potuisset, maluit tamen cum fratribus suis humiliter vivere. Unde Apostolus: «Fide Moyses grandis factus, negavit se esse filium filiae Pharaonis (Hebr. XI, 24) .» Quid autem Moyses, nisi Christum significat? De quo ipse ait: «Prophetam vobis suscitabit Dominus de fratribus vestris, tanquam me ipsum audietis (Deut. XVIII, 15) ,» quia et ipse propter Herodis timorem in Aegyptum a parentibus delatus est, ibique terra Aegypti (quam filiam Pharaonis intelligimus) aliquanto tempore eum cum parentibus suis quasi proprium defendit, et aluit. Inde vero [Col. 0236A] postea reversus est in terram Juda, completa prophetia quae ait: «Ex Aegypto vocavi filium meum (Osee XI, 2; Matth. II, 15) .»

In diebus illis egressus est Moyses ad fratres suos, viditque afflictionem eorum. Vidit autem et virum Aegyptium percutientem quemdam Hebraeum, quem ipse occidens, abscondit sabulo. Similiter et Christus Dominus noster veniens in hunc mundum visitare fratres suos, totum videlicet genus humanum, multos Aegyptios, id est malignos spiritus interfecit, virtute privavit, atque de obsessis corporibus ejecit. Qui merito sabulo absconduntur, ut per hoc detur intelligi, quod maligni spiritus in terra arenosa, sterili et infructuosa nec latere, nec habitare queunt. Egressus autem altera die, cum duos Hebraeos [Col. 0236B] rixantes vidisset, et eum, qui injuriam faciebat, redarguisset, indignatus ille respondit: «Quis te constituit principem et judicem super nos? Num occidere me tu vis sicut occidisti heri Aegyptium?» Hic sermo nuntiatus est Pharaoni, et quaerebat occidere eum. Fugiens ergo Moyses venit in terram Madian. Sic autem Christus cum frequenter pro suis iniquitatibus Judaeos redarguisset, et ad salutis viam provocasset, illi e contra insidiabantur, observabant, et accusabant, et occidere cogitabant. Unde et ipse dicebat: «Qui ex Deo est, verba Dei audit, propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis (Joan. VIII, 47) .» Reliquit propterea Judaeos, secundum quod ipse ait: «Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta (Luc. XIII, 35) .» Et venit [Col. 0236C] in terram Madian, id est ad gentes. Erant autem sacerdoti Madian septem filiae, per quas omnes mundi hujus Ecclesias intelligimus. Hic autem numerus in divina pagina frequenter universitatem 49 significat. Hae autem venerant ad puteum adaquare greges; sed pastores supervenientes ejecerunt eas. Surrexit igitur Moyses, surrexit et Christus, et de manu pastorum, id est de violentia philosophorum et haereticorum Ecclesias liberavit. Insuper et greges adaquavit, dicens discipulis suis: «Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) .» Quoniam autem, et si ob diversitatem locorum, multae in hoc mundo sint Ecclesiae, [Col. 0236D] in fidei tamen veritate, non nisi una catholica, et universalis Ecclesia esse creditur, de qua dicitur: «Una est columba mea, perfecta mea, immaculata mea (Cant. VI, 8) .» Ideo Moyses non omnes has puellas, sed unam tantum accepit uxorem, quae bene Sephora nuncupatur, quoniam Sephora pulchritudo interpretatur. Ipsa est enim, de qua Apostolus ait: «Ut exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam non habentem maculam, neque rugam (Ephes. V, 17) .» Ipsa est cui dicitur: «Si ignoras te, o pulcherrima inter mulieres, abi, etc. (Cant. I, 8) .» Post multum vero temporis mortuus est rex Aegypti, ille videlicet, qui quaerebat occidere Moysen. Quo mortuo, clamaverunt filii Israel ad Dominum, et exaudivit eos.

«Moyses enim pascebat oves Jethro cognati sui sacerdotis Madian. Cumque minasset gregem ad interiora deserti, venit ad montem Dei Oreb; apparuitque ei Dominus in flamma ignis de medio rubi, et videbat quod rubus arderet, et non combureretur.» Jam incipiunt mysteria, jam revelantur sacramenta. Haec est autem prima visio Moysi, hic primum cum Deo loqui incipit. Sed quid per rubum, nisi beatam Virginem Mariam, quae sic de Judaeorum spinosa et peccatrice gente exorta est, sicut de rubi asperitate pulchra et odorifera nascitur rosa? Haec autem visa est ardens, sed non arsit, quia sine carnis concupiscentia, sine libidinis aestu, sancto Spiritu obumbrata concepit. Hoc est enim, quod [Col. 0237B] Angelus ait: «Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I, 35) .» Erat igitur ignis in rubo, splendor in virgine, lux in Maria, lux illa, quae ait: «Ego sum lux mundi (Joan. VIII, 12) , lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9) .» Volebat enim propius accedere Moyses, ut videret quare rubus non combureretur, sed quia nondum aptus erat tanta cognoscere sacramenta, dictum est ei: «Ne appropies huc;» id est non quaeras ea quae supra te sunt; noli Virginis castitatem, noli Christi incarnationem investigare: «solve calceamenta de pedibus tuis.» Quare hoc? Locus enim in quo stas, terra sancta est; in terra sancta non licet habere calceamenta, non licet indui pellibus mortuorum; [Col. 0237C] ideo enim Adam in paradiso nudus exiens zona pellicea indutus est. Et ait Dominus: «Ego sum Deus patris tui Deus Abraham, et Deus Jacob: vidi afflictionem populi mei in Aegypto, et clamorem ejus audivi, et descendi liberare eum. Veni igitur, et mittam te ad Pharaonem; ne timeas, ego ero tecum, et hoc habebis signum quod miserim te.» Id est, in hoc te a Deo missum esse cognosce, quia Deus semper tecum erit, et signa, et miracula quaecunque facere volueris, per te, et in te semper operabitur. Cumque eduxeris populum meum de Aegypto, immolabis Domino super montem istum, id est super montem Dei Oreb, qui corvus interpretatur, per quem populum gentium intelligimus, [Col. 0237D] a quo, et in quo magnum et singulare sacrificium quotidie Domino immolatur. Huic enim corvo Apostolus ait: «Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V, 10) .»

«Dixitque Moyses: Ego vadam ad filios Israel, et dicam eis: Deus patrum nostrorum misit me ad vos, si dixerint mihi: Quod est nomen ejus, quid dicam eis? Dixitque Dominus ad Moysen: Ego sum qui sum. Sic dices, filiis Israel: Qui est, misit me ad vos.» Mirabile nomen! Nunquid enim coelum non est? Nunquid terra, mare, angeli, et homines non sunt? An quia scriptum est: «Omnes gentes quasi non sunt, sic sunt coram eo?» Quid est quod dicitur: «qui est, misit me ad vos?» Dicat ergo, qui semper est, qui idem semper est, qui nunquam [Col. 0238A] coepit esse, qui nunquam desinit esse, qui omnibus dat esse, qui de proprio esse non mutatur in esse, vel non esse. Ille qui sic vocatur, misit me ad vos: hoc enim nomen nulli alii convenit, hoc nomen solius Dei est.

«Dixitque Dominus ad Moysen: Haec dices filiis Israel: Dominus Deus patrum nostrorum, Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob, misit me ad vos; hoc nomen mihi in aeternum, et hoc memoriale meum in generationem et generationem.» Ecce jam familiarius nomen, et quod ipsum non intelligant Hebraei, dicere non possunt. Hoc nomen et vetus et nova generatio cognoscit, hoc Synagoga, hoc Ecclesia intelligit. «Vade igitur, et dic filiis Israel, quia ego vidi afflictionem illorum, et educam [Col. 0238B] eos de terra Aegypti, ingredierisque tu, et seniores Israel ad regem Aegypti, et dices ad eum: Dominus Deus Hebraeorum vocavit nos: ibimus viam trium dierum per solitudinem, ut immolemus Domino Deo nostro.» Quid est enim viam trium dierum? Quid est solitudo? «Ecce, inquit David, elongavi fugiens, et mansi in solitudine (Psal. LIV, 8) .» Est ergo solitudo gentium Ecclesia; hic immolatur, hic sacrificatur; extra hanc non est locus veri sacrificii. Via vero trium dierum Trinitatis fidem demonstrat; uno siquidem die venitur ad Patrem, secundo ad Filium, tertio ad Spiritum sanctum. Sufficit haec venientibus 50 ad immolandum, nec infra stare, nec ultra procedere libet; qui enim aliter egerit, ejus sacrificium non suscipietur. Veniunt Judaei [Col. 0238C] usque ad Patrem; fuerunt haeretici, qui crediderunt in Patrem, et in Filium, et non suscipiebant Spiritum sanctum; fuerunt autem qui multos crederent deos, sicut gentiles, qui idola colebant. Nulli ergo horum ad praefixum fidei terminum veniebant; abominabile igitur est eorum sacrificium. Sequitur:

«Sed ego scio, quod non dimittet vos rex Aegypti, ut eatis, nisi per manum validam; extendam enim manum meam, et percutiam Aegyptum in cunctis mirabilibus meis, quae facturus sum in medio eorum.» Vere judicia Dei abyssus multa. Scit quia non dimittet, mandat tamen, ut dimittat, in quo Dei justitia, et Pharaonis iniquitas manifestatur. Non vult violenter auferre, quod ab [Col. 0238D] alio, quamvis injuste, possideatur: exercet suum jus, ne forte injuste fecisse dicatur quae contra Aegyptios facturus est. Denique et suos cautiores reddit, dum ea, quae ventura sunt, eis manifestat. «Post haec, inquit, exhibitis, daboque gratiam populo huic coram Aegyptiis: postulabit mulier a vicina sua vasa argentea, et aurea, ac vestes, et spoliabitis Aegyptum.» Hoc autem alicui injustum videtur, ut populus Dei fraudulenter rapiat; sed quia hoc fieri Deus ipse praecepit, non potest injustum esse, quod justitia fieri jubet; nondum enim dictum fuerat: «Diligite inimicos vestros (Matth. V, 44) ,» imo lex erat, quae postea promulgata est: «Diliges proximum tuum, et odio habebis inimicum tuum (Ibid., 43) .» Si igitur inimici erant, qui eos [Col. 0239A] affligebant, qui gravi jugo servitutis eos opprimebant, qui non solum sua, sed seipsos injuste detinebant, cur injustum esse dicatur, quod juste fieri videatur? Justitia enim est, quae jus suum unicuique tribuit. Ubi enim neque judex est, neque justitia, ibi vindicta est necessaria. Haec tamen specialiter intellecta magnum videtur habere sacramentum. Quamvis enim Aegyptum, id est mundum istum violentum et tenebrosum fugiamus, si quae tamen bona, si quae utilia et honesta in eo esse judicemus, amplectenda, rapienda, et tenenda sunt. Habent enim multoties et saeculi amatores scientiam litterarum, mores honestos, multarum artium peritiam. Multa enim a poetis et philosophis accepimus, quae valde amplectenda, et diligenda sunt: haec rapere, haec [Col. 0239B] possidere, et habere, his Aegyptum exspoliare non est peccatum.

«Dixit autem Moyses: Non credent mihi, neque audient vocem meam; sed dicent: Non apparuit tibi Dominus.» Incredulitas Moysi ad totum populum refertur. In se enim ipse ostendit quam durus et semper incredulus ille populus fuerit. Non credent sine signis, quoniam Judaei signa petunt, et Graeci sapientiam quaerunt. «Generatio enim prava et perversa signum quaerit (Matth. XVI, 4) .» Unde et subditur:

«Dixit ergo Dominus ad Moysen: Quid est hoc quod tentes in manu tua? Respondit: Virga; dixitque Dominus: Projice illam in terram; projecit, [Col. 0239C] et versa est in colubrum, ita ut fugeret Moyses.» Interrogatur enim Moyses, non propter aliud, nisi ut de suae responsionis vinculo teneatur. Ipse enim confessus est se tenere virgam, quam mox in serpentem conversam expavit. Signum est hoc, et mirabile signum. Credat ergo signo, qui non vult credere verbis. Sed quid per virgam, nisi Dei correctio signatur? Unde scriptum est: «Virga tua, et baculus tuus, ipsa me consolata sunt (Psal. XXII, 4) .» Itemque: «Virga directionis, virga regni tui (Psal. XLIV, 7) .» Et Salomon: «Qui parcit baculo, odit filium (Prov. XIII, 24) .» Et Apostolus: «Quid vultis? in virga veniam ad vos, an in misericordia, et mansuetudine? (I Cor. IV, 21.) » Haec autem virga illis vertitur in draconem, qui saepius correcti se emendare [Col. 0239D] nolunt, quia incorrigibiles existunt, tandem divinae ultionis iram et indignationem super se saevientem sentiunt. Unde et Psalmista: «Reges eos in virga ferrea, et tanquam vas figuli confringes eos (Psal. II, 9) .» Sic igitur divina correctio, aliis est virga, aliis est draco: alios misericorditer castigat, alios insanabiliter percutit. Hujus autem caudam Moyses tenet, et in virgam serpens convertitur; quoniam aliquis vir justus est, qui vindictam peccatoribus imminentem suis orationibus avertit. Cum enim Deus ultionis ab ira placatur, tunc draco saeviens in virgam vertitur. Hujus serpentis caudam David tenebat quando videns angelum percutientem, clamabat: [Col. 0240A] «Ego sum, Domine, qui peccavi, ego inique egi, isti, qui oves sunt, quid fecerunt? ⁜ (183) Avertatur, obsecro, furor tuus a populo tuo (II Reg. XXIV, 17) .» Similiter et Phinees, de quo scriptum est: «Stetit Phineas, et cessavit quassatio (Psal. CV, 30) .» Sic et Moyses iste, cui a Domino dicitur: «Dimitte me, ut deleam populum istum.»

«Dixitque Dominus rursum: Mitte manum tuam in sinum tuum, quam cum misisset in sinum suum, protulit leprosam tanquam nivis. Retrahe, ait, manum in sinum tuum; retraxit, et protulit iterum, et erat similis carni reliquae. Si non crediderint tibi, nec audierint sermonem signi prioris, credent verbo signi sequentis.» Manus namque Moysi Hebraeorum populus intelligitur. Sinus ejus [Col. 0240B] terra promissionis. «Mitte, inquit, manum tuam in sinum tuum,» id est, duc populum in terram promissionis. Traxit autem Moyses manum de sinu, 51 significans populum propter peccata sua ducendum esse in captivitatem; unde et manus leprosa apparuit, quia, nisi leprosa fuisset, de sinu non traheretur; nisi populus peccasset in captivitatem non duceretur. Sed quid ait Psalmista: «Ut quid, Domine, avertis manum tuam, et dexteram tuam de medio sinu tuo in finem? (Psal. LXXIII, 11.) » Hoc est enim quod sequitur. Retrahe, ait, manum in sinum tuum, id est, reduc populum de captivitate iterum in terram suam. Ductus namque in captivitatem, quoties se peccasse confitebatur, et poenitentiam agens Dei misericordiam implorabat, mox a misericordiosissimo [Col. 0240C] Domino exaudiebatur, et qui leprosus de patria ejectus fuerat, mundus per poenitentiam redibat. Unde et subditur: «Retraxit, et protulit iterum, et erat similis carni reliquae.» Sic igitur qui neque per virgam, neque per serpentem, neque per duram correctionem corrigebantur, saltem de patria expulsi ad poenitentiam redire cogebantur. Quod si neque sic convertebantur, sed adhuc in sua malitia persistebant, ejectos quoque divinae ultionis gladius persequebatur, quo semper cadentes in proprio sanguine volutabantur. Et hoc est, quod dicitur: «Si non crediderint tibi, neque audierint sermonem signi prioris, credent verbo signi sequentis.

«Quod si nec duobus quidem signis crediderint, neque audierint vocem tuam, sume aquam fluminis, [Col. 0240D] et funde eam super aridam, et quidquid hauseris de fluvio, vertetur in sanguinem.» Quod enim dicitur: Si non audierint sermonem signi prioris, hoc est, quod in Evangelio Dominus ait: «Si verbis non vultis credere, operibus credite (Joan. X, 38) .» Nam et signa suo modo loquuntur, et non minus signis, quam verbis creditur. Sed quid per aquam fluminis, quid per aridam intelligitur? «Aquae enim multae populi multi (Apoc. XVII) .» Aqua sumitur de flumine, quando de toto pars aliqua separatur. Funditur autem super terram, quando a suae habitationis loco, ad alias ducitur nationes. Quae quidem in sanguinem vertitur, si inimicorum [Col. 0241A] gladiis percussa cadat. Hoc est enim, quod Ezechieli dicitur (cap. V, 1) , ut caput et barbam radat, et accepta statera, in tres partes pilos dividat; unam partem igni comburat in medio civitatis: alteram gladio concidat: tertiam in ventum dispergat, postquam se Dominus gladium missurum esse dicit. Barba namque prophetae populus est Judaeorum, cujus una pars in medio Jerusalem igne et fame periit; altera in eodem loco gladiis est trucidata; tertia vero super terram effusa, et ubique gentium dispersa, divinae ultionis nusquam gladium effugere potuit. «Dixitque Moyses: Obsecro, Domine, non sum eloquens ab heri, et nudius tertius; et ex quo locutus es ad servum tuum, impeditioris et tardioris linguae sum ⁜ (184) .» Non sum eloquens [Col. 0241B] ab heri, et nudius tertius, per quod totum tempus intelligitur praeteritum. Deficit enim omnis sapientia, et eloquentia, summae illi et incomparabili sapientiae, et eloquentiae comparata. Nam et in hominibus hoc saepe contingit, ut aliquis, qui se sapientem esse putabat, cum aliquo sapientiore rationem habens, mox quid minus habeat, et quam multis ad discendum indigeat, colloquendo intelligat. «Dixitque Dominus ad eum: Quis fecit os hominis? aut quis fabricatus est mutum et surdum, videntem et caecum? nonne ego?» Ego, inquit, omnes feci, ego propria dona unicuique largitus sum, ego eloquentem et mutum, sapientem et insipientem creavi: non amisi potestatem, facio quod volo; perge igitur; et ego ero in ore tuo, et cui nec sapientia, nec [Col. 0241C] eloquentia deerit, doceboque te quid loquaris. At ille: «Obsecro, inquit, Domine, mitte quem missurus es,» tantumque negotium alii agendum committe.

«Iratus Dominus in Moysen ait: Aaron frater tuus levites, scio quod sapiens et eloquens sit (levites autem erat, quia primogenitus); loquere, inquit, ad eum omnia verba mea, et ego ero in ore tuo, et in ore illius, ipse loquetur pro te ad populum,» et quia eloquens est, adimplebit officium oris tui. Sacerdotum est ergo loqui ad populum. Tu autem eris in his, quae ad Deum pertinent, sicut internuncius et mediator. Abiit autem Moyses ad Jethro cognatum suum, dixitque ei: «Vadam in [Col. 0241D] Aegyptum videre fratres meos. Dixitque Jethro: Vade in pace.

«Dixit ergo Dominus ad Moysen: Revertere in Aegyptum: mortui enim sunt, qui quaerebant animam tuam.» Manifestum est igitur, quia non solum Pharao quaerebat occidere Moysen. Omnes autem reges Aegypti Pharaones dicebantur. Alius igitur [Col. 0242A] Pharao Aegyptiis modo praeerat, qui illi quidem successerat, quem fugerat Moyses. «Tulit ergo Moyses uxorem et filios, et imposuit eos super asinum, reversusque est in Aegyptum. Dixitque ei Dominus: ⁜ (185) Vide ut cuncta signa facias coram Pharaone, quae tibi facere praecepi, ego indurabo cor ejus, et non dimittet populum.» Quid est hoc, Domine? Tu indurabis cor ejus? «Tu enim, ut Apostolus ait, cui vis miseris, et quem vis induras (Rom. IX, 18) .» Quod si induras, cui nemo resistere valet, quid ad Pharaonem? Cur qui populum dimittere non potest, ideo punitur, quia non dimittit? Non potest quidem, quia induratur: a quo? a te. Tu enim dicis: «Ego 52 indurabo cor ejus.» Aliter ergo est intelligendum ⁜ (186) . Quod ergo dicitur: [Col. 0242B] «Ego indurabo cor ejus;» tale est ac si diceret: Ego cor ejus indurari permittam, nullam vim ei faciam, totum se sibi dimittat, faciat quod velit, ut sive bene, sive male egerit, totum sibi, et non mihi imputetur. Miser ille, qui sic suae voluntati relinquitur. Hinc ergo colligitur, quia ⁜ (187) quod boni salvantur, Dei gratia est, qui eos suae misericordiae freno ad se trahens, etiam cum peccare velint, peccare eos non patitur; hoc autem non vim faciendo, sed cor molliendo, et in melius immutando. Quod vero mali pereunt, justitia est; «quae enim seminaverit homo, haec et metet (Galat. VI, 2) .» Nunquam enim humana natura ad malum proclivis est, ut nisi coacta bene agere queat ⁜ (188) . Ex hoc igitur apparet quam iniquus Pharao iste fuerit, qui toties flagellatus, [Col. 0242C] qui tot miraculorum signis, nullo in signo, et naturali bono ad misericordiam flectebatur. Noluit ergo eum Dominus emollire, ne fortasse bonus putaretur, qui sua sponte tam malus et iniquus erat.

«Vade, dic Pharaoni: Filius meus primogenitus est Israel; dixi tibi: Dimitte filium meum, et noluisti: ecce ego interficiam filium tuum primogenitum.» Primogenitus est namque Dei filius Israel, non natura, sed gratia. Haec enim gens, prima omnium a Deo electa, prae cunctis dilecta fuit. Quando autem omnia primogenita Aegypti interfecta sunt, tunc et primogenitum Pharaonis interfecit Dominus; non enim est personarum acceptor Deus. Cumque esset Moyses in itinere in diversorio, occurrit ei [Col. 0242D] Dominus, et volebat occidere eum. «Tulit illico Sephora acutissimam petram, et circumcidit carnem praeputii filii sui, tetigitque pedes ejus et ait: Sponsus sanguinum tu mihi es.» Ex hoc datur intelligi, quia Moyses de filio circumcidendo jam admonitus fuerat, sed quia mater ejus alia lege vivebat, ea fortasse resistente, aut non potuit, aut neglexit. [Col. 0243A] Non igitur jam mater ejus, quae alia lege vivebat, Nunc admonetur, sed quodammodo cogitur, ut eum circumcidat. Si enim ad fratres suos, qui omnes circumcisi erant, filium suum incircumcisum detulisset, quasi Dei pacti praevaricator, scandalum eis movere poterat. Tulit ergo Sephora acutissimam petram ( petra autem erat Christus ) et circumcidit praeputium filii sui. Hac enim petra et Judaei circumciduntur, et baptizantur. «Quicunque, inquit Apostolus, baptizati estis in Christo, Christum induistis (Galat. III, 27) .» De circumcisione autem, in libro Geneseos plenissime exposuimus. Sequitur:

«Tetigitque pedes ejus, et ait: Sponsus sanguinum tu mihi es.» Cur enim pedes ejus petra tetigit, nisi quia circumcisio, et baptismus inutilis est, [Col. 0243B] si post baptismum, vel circumcisionem pedes supra petram non stabiliantur? Unde Psalmista: «Eduxit me de lacu miseriae, et de luto faecis, et statuit super petram pedes meos (Psal. XXXIX, 3) .» Quae cum ait: «Sponsus sanguinum tu mihi es,» feminea pietate videtur loqui, ac si dicat: Hoc ex tua conjunctione beneficium capio, ut filiorum meorum sanguinem fundam. Quod si hoc ad Dominum Sephora dixisse intelligatur, sic exponetur, ac si diceret: Novum genus conjugii, in quo ex sanguine filii generantur; mirabilis sponsus, cui vel ex aqua, vel ex sanguine filii generantur. «Et dimisit eum, postquam dixit; «Sponsus sanguinum tu mihi es,» non quia hoc dixit, sed «ob circumcisionem.» Ad hoc enim venerat, ut non mulieris verba attenderet, sed ut puer [Col. 0243C] circumcideretur.

Venit ergo Moyses, et narravit fratri suo quaecunque audierat. Veneratque simul ad seniores Israel, locutusque est Aaron, quae Dominus jusserat, et fecit signa, et credidit populus, omnesque gavisi sunt, et proni adoraverunt. Ad majora tendimus, ideo in exponendis historiis laborare nolumus, ne forte, sicut quorumdam moris est, quae per se plana sunt, difficilia reddamus. Inde autem venerunt ad Pharaonem, dixeruntque ei ut dimitteret populum; quod audire noluit, sed vehementius quam prius eos afflixit. Hoc autem Dei providentia fiebat, quo et Pharaonis malitia, et Dei potentia innotesceret.

[Col. 0243D] «Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Ego Dominus, qui apparui Abraham, Isaac, et Jacob, in Deo omnipotente, et nomen meum Adonai non indicavi eis.» Quid est hoc, quod dicitur: apparuit Dominus patriarchis, seque et Deum omnipotentem illis esse ostendit, et tamen nomen suum, quod est Adonai, non indicavit eis? Per hos enim tres patriarchas, ex quibus omnes Judaei originem ducunt, omnem Judaeorum populum intelligere debemus. Dei vero nomen Jesus 53 Christus est ⁜ (189) . Ipse enim et Verbum vocatur. «Ecce, inquit propheta, nomen Domini venit de longinquo (Isai. XXX, 27) .» Hunc autem non cognoverunt Judaei, «quia [Col. 0244A] si cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) .» Excaecavit enim eos malitia eorum, secundum illud: «Excaeca cor populi hujus, ut videntes non videant, et audientes non intelligant (Isai. VI, 10) .» Interpretatur autem Adonai Dominus Deus. Salvator autem discipulis suis loquitur dicens: «Vos vocatis me Magister, et Domine, et bene dicitis; sum etenim (Joan. XIII, 13) .» Itemque: «Si quis vobis aliquid dixerit, dicite quia Dominus his opus habet (Matth. XXI, 3) .» Ignorantia igitur ista patriarcharum, non est patriarcharum, sed seminis patriarcharum. Indicavit eis Dominus nomen suum, et non indicavit. Indicavit secundum se, non indicavit secundum membra. Indicavit primis, non indicavit novissimis. Sic enim terram promissionis [Col. 0244B] illis promittit, et illis non datur. «Tibi, inquit Dominus, dabo terram hanc,» tibi, et non tibi. Tibi in semine, tibi non personaliter. Potest autem et sic intelligi: nomen meum Adonai non indicavi eis, quia non quasi Dominum, sed quasi Patrem me eis exhibui. Nunc autem vos liberando, et Aegyptios affligendo, qualiter et rex et Dominus esse noverim, cunctis gentibus innotescet. Unde et frequenter dicitur: «Ego Dominus Deus vester.» Itemque: «Et scietis, quia ego Dominus.»

«Et locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Ego Dominus.» Hoc est, quod modo superius dixit, Adonai. Hoc est illud nomen, quod patriarchis non indicavit, id est filiis patriarcharum. Sequitur: [Col. 0244C] «Loquere ad Pharaonem quae ego loquar tibi. Et ait Moyses: En incircumcisis labiis ego sum, quomodo audiet me Pharao?» Incircumcisis enim labiis est, qui superflua, vana et inutilia loquitur: circumcisis vero, qui et interrogare, et respondere rationabiliter novit. Quod hic Judaei dicant, cum labiorum inusitatam circumcisionem audiant; et ut ego quoque incircumcisis labiis eloquar; utinam et nares sibi circumcidant, ut jam nunc ab inutili circumcisione quiescant.

«Dixitque Dominus ad Moysen: Ecce constitui te Deum Pharaonis;» eam videlicet potestatem tibi tradendo, ut juxta voluntatem tuam eum affligas, et in signis, et miraculis, quae feceris, obstupescat, tibique in nullo nocere valeat. Et Aaron frater tuus [Col. 0244D] erit propheta tuus, ut quia facundus, et eloquens est ipse, pro te loquatur ad Pharaonem. «Sed ego indurabo cor ejus.» Hoc autem superius expositum est. Huic autem simile est, quod dicitur. «Et ne nos inducas in tentationem (Matth. VI, 13) .» Similiter et Pharao dicere poterat: Ne indures cor meum, Domine. Deus enim neque indurat, neque in tentationem aliquem inducit: sed quia in ejus est potestate et induratum mollire, et in tentationem euntem retinere, ideo et indurare, et in tentationem ducere dicitur.

«Fecit itaque Moyses, et Aaron, sicut praeceperat Dominus; tulitque Aaron virgam coram Pharaone, [Col. 0245A] et servis suis, quae versa est in colubrum.» De virga quidem ejusque commutatione satis superius dictum est. Bene autem principium signorum virga fuit, quoniam correctionem Dei significare diximus. Venit igitur Moyses ad Pharaonem, non cum gladio, sed cum virga: unde si poenitere voluisset, facilem ad ignoscendum Dominum, per hoc cognoscere poterat. Sed quia poenitere noluit, in colubrum virga convertitur, ut majoribus dignus suppliciis, majoris correctionis tormenta se exspectare intelligat. Et ideo qui virga non corrigitur, draconi, id est diabolo puniendus traditur. «Vocavit autem Pharao sapientes, et maleficos, et fecerunt ipsi per incantationes Aegyptiacas, et arcana quaedam similiter, projeceruntque singuli virgas suas, quae [Col. 0245B] versae sunt in dracones, sed devoravit virga Aaron virgas eorum.» Infelix Pharao, cum humiliare se debuisset, ad suae deceptionis figmenta confugit, ut per falsa, quae ipse operatur, probet non esse verum, quod Dominus ait. Hoc enim tyranni saepe fecisse leguntur, qui videntes signa et miracula, quae per martyres suos Deus faciebat, maleficos eos et incantatores esse putabant. Ipsi quoque Salvatori nostro Judaeos dixisse legimus: «In Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia (Luc. XI, 15) .» Nec mirum si suis incantationibus et arte diabolica hoc malefici facere potuerunt; cum ipse Satanas, ut Apostolus ait, transfiguret se in Angelum lucis (II Cor. XI, 14) . Quod autem virga Aaron virgas eorum devoravit, [Col. 0245C] nihil divinae ultioni resistere posse significat.

«Dixit autem Dominus ad Moysen: Ingravatum est cor Pharaonis, non vult dimittere populum. Vade ad eum mane, ecce egredietur ad aquas, et dic ei ut dimittat populum. Quod si audire contempserit, tolle virgam, et extolle super aquas Aegypti, et super rivos, et paludes, et lacus, ut vertantur in sanguinem, et pisces moriantur.» Haec est enim prima plaga, qua Aegyptus a Domino percutitur. Decem enim plagis flagellavit Dominus Aegyptum, quibus significavit quibus modis, et propter quam causam mundum affligat universum. Quoniam autem denarius numerus omnes in se numeros continet, ideo frequenter decem pro omnibus 54 accipiuntur. Unde in Apocalypsi de sanctis dicitur: «Quia [Col. 0245D] habebunt tribulationem diebus decem (Apoc. II, 10) ,» id est cunctis diebus. Decem namque et centum, et mille, nisi per se, et in se resolvantur, nihil habent ulterius ubi crescant; unde cum sint finiti, saepe pro infinitis accipiuntur. Decem ergo plagae omnes plagas significant, quibus ob duritiam cordis nostri in hoc mundo a Domino flagellamur. Omnis enim homo Pharao dici potest, qui Dei praecepta per Ecclesiae doctores audiens parvipendit, eisque indurato corde et animo resistit. Detinet autem Dei populum in servitute, quando homo quinque corporis sensus, animaeque virtutes Deo servire non permittit. Hic est enim populus Dei, qui gravi corporis servitute [Col. 0246A] deprimitur. Hic dum in populosa Aegypto habitat, vitiorum et malignorum spirituum multitudine vallatus Deo sacrificare non potest. Vult igitur ire in desertum, quaerere locum secretum, iniquorum evadere conversationem, hoc autem non corpore, sed mente. Qui enim a vitiis et malignis spiritibus separatur, ubicunque sit, in deserto est, quoniam desertus est, derelictus est, et a malo populo mente et spiritu sequestratus, jam solitarius cum Deo est. Caetera videamus.

«Vade, inquit Dominus Moysi, ad Pharaonem, ecce egredietur ad aquas.» Quid enim hoc in loco per aquas, nisi stultam hujus mundi et philosophorum et poetarum sapientiam designat? Quae quoniam voluptatem summum bonum praedicat, quoniam [Col. 0246B] mundi gloriam, et honores, et delicias laudat, quoniam vitia, carnisque concupiscentias non reprehendit, ideo Pharao omnesque mundi amatores ad eam currunt, eam sitiunt, eam bibere cupiunt. Ideoque Moyses correctionis virgam ferens, fortemque manum potenter extendens, eam in sanguinem convertit. In sanguinem quidem eam convertit, quia quam sit venenosa, quam periculosa, quam fetida, quam peccatorum sordibus plena, Christus Dominus noster, ejusque discipuli vera ratione probaverunt. Qui ergo non vult mori, qui timet perire, fugiat has aquas, neque suscipiat hanc doctrinam: moriuntur enim, qui eam bibunt, quod quidem illi pisces significabant, qui in Aegypti flumine mortui [Col. 0246C] sunt. Malefici autem, qui sicut Moyses signa faciunt, hypocritae intelliguntur, quoniam et ipsi, sicut Ecclesiae doctores, philosophorum et poetarum scientiam damnant; de quibus Dominus ait: «Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei (Matth. XXIII, 2) .» Hi autem omnia opera sua faciunt, non ad laudem Dei, sed turpis lucri gratia, et ut videantur ab hominibus. Foderunt autem aquam Aegypti per circuitum fluminis, quoniam cognita veritate, hanc ulterius bibere noluerunt. Aquam quippe fodere, est pure et sincere sapientiae fontem investigare. Quae bene quidem circa flumen foditur, quoniam non nisi in divinis Scripturis invenitur. Fuit autem sanguis iste per septem dies, quoniam praedicta philosophorum scientia in sanguinem et peccatum [Col. 0246D] conversa, amplius in aeternum a viris catholicis non suscipietur; non enim sunt dies nisi septem. Hoc est ergo diebus septem, quod est diebus omnibus. Noluit autem Pharao dimittere populum.

«Dixitque Dominus ad Moysen: Dic ad Aaron: Extende manum tuam super fluvios, et super rivos, et paludes, et educ ranas super terram Aegypti. Extendit Aaron manus super aquas Aegypti, et ascenderunt ranae, operueruntque terram Aegypti ⁜ (190) .» In prima namque plaga philosophi, et poetae perierunt, omnisque eorum scientia, et paganorum ritus destructus est. Ecce autem in hac secunda [Col. 0247A] ranae ebulliunt: haeretici insurgunt, qui et loquacitate omnes inquietant, et sua immunditia cuncta commaculant; non aliunde veniunt, sed de aquis ascendunt, quoniam male Scripturas intelligendo, perverseque exponendo, ibi errores concipiunt, et ibi haeretici fiunt. Prius enim philosophi et poetae, deinde vero haeretici erronea sapientia mundum deceperunt. Eo ergo ordine ponuntur, quo et temporaliter sese sequuntur. Merito autem haereticos ranae significant, quoniam non in ratione, sed in loquacitate haeretici confidunt. Fecerunt autem et malefici per incantationes similiter, jam tunc significantes, quoniam et hypocritae sanctorum exempla ⁜ (191) quadam similitudine imitaturi erant. «Dixit Pharao: Orate Dominum, ut auferat ranas a me, [Col. 0247B] et a populo meo, et dimittam populum, ut sacrificet Domino. Oravitque Moyses, et mortuae sunt ranae.» Hoc enim usque hodie peccatores agunt, et in arcto positi Dominum orant, cujus mox liberalitatis obliviscuntur. Mors vero ranarum haereticorum monstrat interitum. «Videns autem Pharao, quod data esset requies, induravit cor suum, et non dimisit eos, sicut praeceperat Dominus. Dixitque Dominus ad Moysen: Loquere ad Aaron: Extende manum tuam, et percute pulverem terrae, et sint sciniphes in universa terra Aegypti. Feceruntque ita, et facti sunt sciniphes in hominibus, et in jumentis, omnisque pulvis terrae versus est in sciniphes.» Sciniphes autem culices, alii muscas minutissimas vocant, ad quarum differentiam musca canina dicatur. Sed [Col. 0247C] quid per sciniphes, qui et homines, et jumenta nimiis 55 angustiis inquietabant, nisi cura, et sollicitudo rerum temporalium intelligitur? Cum enim aliquem pro hac substantia transitoria et fugitiva tam anxio animo laborare, discurrere, sudare, et festinare videas, nonne sciniphes eum stimulent, et sequantur, tibi videtur? Qui merito de terrae pulvere oriuntur, quoniam haec talis cura, et sollicitudo ad terrena et fugitiva bona homines invitat. Et isti quidem in hominibus sunt, et in jumentis, quoniam et sapientes, et insipientes fatigant. Ipsa quoque juxta litteram, jumenta non fatigarentur, nisi haec talis sollicitudo fuisset. Haec enim et boves arare, et equos in bella ruere, caeteraque jumenta oneribus deprimi cogit. Ab hac autem sollicitudine liberare nos volens Dominus, [Col. 0247D] dicebat: «Nolite solliciti esse dicentes: Quid manducabimus, aut quid bibemus, aut quo operiemur?» (Matth. VI, 31) . Haec autem tertia plaga, qua mundus percutitur, nulla magis quam ista eum vexat. Voluerunt autem et maleficis sciniphes facere, et non potuerunt, non quod difficilius sit facere ranas, vel colubros; sed quia ibi tantum possunt, ubi eos Deus posse permittit. Unde ipsi quoque dicunt: «Digitus Dei est hic;» intelligentes Dei manus hanc esse potentiam, quae a solita operatione tam subito eos coercere valeat.

«Dixitque Dominus ad Moysen: Dic Pharaoni: Dimitte populum, alioquin immittam in te, et in [Col. 0248A] servos tuos et populum tuum, et in domum tuam omne genus muscarum. Factumque est ita. Veneruntque muscae gravissimae in domum Pharaonis, et in omnem terram Aegypti, corruptaque est terra ab hujuscemodi muscis.» Quid enim per muscas, nisi spiritum fornicationis, ipsamque omnium vitiorum turpissimam libidinem intelligimus? De qua Apostolus: «Omne, inquit, peccatum, quod fecerit homo, extra corpus est; qui autem fornicatur, in corpus suum peccat (I Cor. VI, 18) .» Unde et hic dicitur, quod ab hujuscemodi muscis terra corrupta fuerit. Quid est enim, quod libidinis aestus terram, id est carnem nostram corrumpit? Hujus autem multae sunt species; idcirco et muscae diversorum generum fuisse referuntur; quas quia gravissimas dicit, quantum [Col. 0248B] hoc vitium in hominibus grassetur, innotuit. His etenim muscis adulter, his fornicator, his sodomita, his cujuscunque libidinis operator stimulatur, vexatur, incenditur, persequitur, corrumpitur. Hae tamen muscae non erant in terra Gessen, ubi filii Israel habitabant, quoniam sancti viri jejuniis, vigiliis, orationibus, carnisque maceratione omnem libidinis impetum a se repellunt. «Vocavitque Pharao Moysen, et Aaron, et ait illis: Ite, sacrificate Deo vestro in terra hac. Et ait Moyses: Non potest ita fieri; abominationes enim Aegyptiorum immolabimus Domino Deo nostro? quod si mactaverimus ea, quae colunt Aegyptii coram eis, nos lapidibus obruent.» Abominationes Aegyptiorum dicit. Et est mirabilis viri prudentia, qui coram ipso rege [Col. 0248C] suos deos abominationes appellat; Aegyptii enim non solum hircos, et oves, et vaccas, sed alia multa portenta «adorabant. Viam trium dierum pergemus in solitudine, et sacrificabimus Deo nostro, sicut praecepit nobis.» Quid vero via trium dierum significet, supra exposuimus. «Dixitque Pharao: Ego dimittam vos; verumtamen ne longe abeatis, orate pro me.» Considera, Pharao, quid possit virtus, et potentia tua: rogas Prophetam, ut ipse pro te Dominum roget, quatenus a te, et a populo tuo muscas repellat: adhuc te virga percutit, et ferre non potes: quid si ignem de coelo pluat? Noli ulterius indurare cor tuum, noli amplius fallere servos Dei, ne si forte pro te orare desierint, pereas et tu, et populus tuus. Egressusque Moyses a Pharaone [Col. 0248D] oravit Dominum, et perierunt muscae. Ingravatum est autem cor Pharaonis, et noluit dimittere populum. Qui autem Pharao saepius induratur, ideo saepius flagellatur, Sequitur:

«Dixit autem Dominus ad Moysen: Vade dic Pharaoni: Haec dicit Dominus: Dimitte populum meum, alioquin ecce manus mea erit super agros tuos, et super equos, et asinos, et camelos, et boves, et oves, pestis valde gravis. Fecit ergo Dominus verbum altera die, mortuaque sunt omnia animantia Aegyptiorum; de animalibus vero filiorum Israel nihil omnino periit.» Quid autem [Col. 0249A] per haec, quae modo numerata sunt, nisi exteriorem substantiam intelligimus, quam cum Dominus repente peccatoribus aufert, aut probatio est, aut vindicta. Sic enim et beato Job fecisse legitur, qui patiens, tamen patienter gratias agens dicebat: «Dominus dedit, Dominus abstulit (Job I, 21) .» Vir etenim sanctus in hoc quoque Dei misericordiam agnoscebat, quod non se, sed sua feriebat. Cum ergo in exterioribus homo flagellatur, gratias agat, convertatur et poeniteat. Denique misericordiam recognoscat, qui eum tam misericorditer ad poenitentiam vocat. Corripit enim Dominus omnem filium, quem recipit (Hebr. XII, 7) . Et beatus homo, qui corripitur a Domino. Non induretur ut Pharao, sed confessus se peccasse, veniam postulet, ne forte usque [Col. 0249B] ad animam vindicta desaeviat. Unde scriptum est: «Dominus custodiat te ab omni malo, custodiat animam tuam Dominus (Psal. CXX, 7) .» Haec autem quinta plaga est per quam in his quae possidet, et non in se homo percutitur. «Et induratum est cor Pharaonis, et non dimisit populum: et dixit Dominus ad Moysen, et Aaron: Tollite plenas manus cineris de camino. spargat illum Moyses in coelum coram Pharaone, sitque pulvis super 56 universam terram Aegypti. Erunt enim in hominibus, et in jumentis vulnera, et vesicae turgentes in universa terra Aegypti. Factumque est ita. Nec poterant malefici stare coram Moyse propter vulnera, quae in illis erant.» Ecce non animantia tantum, sed ipsi homines percutiuntur, ut qui virgam [Col. 0249C] non sentiunt, saltem tormentis corrigantur. Quid enim per caminum nisi afflictionem? Quid vero per cinerem, nisi populum diuturno jam afflictionis igne crematum? Cinis ergo de camino tollitur, et in coelum spargitur, quoniam afflicti populi preces in coelo exaudiuntur. Et bene quidem per manus Moysi cinis in coelum spargitur, quia Christi, et sanctorum manibus omnis populus Domino praesentatur. Vulnera vero, et vesicae turgentes, quas et videre horribile, et pati intolerabile est, futura illa tormenta significantur, quibus nulla tormenta comparari possunt. Haec autem tormenta illos exspectant, qui obstinato corde usque ad finem in sua malitia perseverant. Fit autem haec plaga et in hominibus et [Col. 0249D] in jumentis, quia et sapientes et insipientes, nobiles et ignobiles, divites et pauperes aequaliter divina ultione affliguntur. Hoc enim sunt stulti ad sapientes, quod jumenta ad homines. Malefici vero propter vulnera coram Moyse stare non poterant, quia sicut leprosi, et Christi visione indigni, extra castra expulsi, in sanctorum civitate non habitabunt. «Induravitque Dominus cor Pharaonis, et non dimisit eos.»

Sequitur autem sexta plaga, in qua sicut et in caeteris monetur Pharao dimittere populum; quod si facere contempserit, minatur Dominus se immittere omnes plagas super eum, et super populum ejus, et pluere grandinem multam nimis, qualis non fuit in Aegypto a die, qua fundata est, usque in praesens. Unde praecipit Moyses, ut homines, et ea, quae [Col. 0250A] foris sunt, intus congregentur, ne moriantur. Quid est autem, quod Moyses prius admonet Pharaonem dimittere populum, deinde omnem plagam, priusquam fiat, ei denuntiat? Nisi quia et Christus, qui per Moysen intelligitur, ejusque discipuli, quos Aaron significabat, prius populum ad poenitentiam vocabant, deinde mala futuri saeculi, et infernos cruciatus eis denuntiabant? Quasi enim grandinem super eos pluebant, quando tormenta diabolo, et angelis ejus in inferno praeparata exponebant. Fulgura autem discurrentia tunc mittebant, quando quasi ignitis jaculis, sententiis Scripturarum vitia, et malignos spiritus in humanis pectoribus interficiebant. Cum quibus et ignis mistus ferebatur, quia signorum et miraculorum fulgor eorum praedicationem [Col. 0250B] sequebatur, ut qui verbis credere nolebant, saltem miraculorum igne et splendore illuminati, territi, et corde compuncti ad Dominum converterentur. Pereunt autem omnia, quae foris sunt, quia quicunque a sanctorum fide, et consortio separati, extra Ecclesiam inventi fuerint, judicio peribunt. Unde et Moyses congregari omnia praecipit, ne forte doctorum incuria et negligentia foris manentia pereant. Quod autem ait: «idcirco posui te, ut ostendam in te fortitudinem meam, et narretur nomen meum in omni terra;» sic est accipiendum, ac si diceret: Idcirco tuam duritiam patior, ideo toties tibi parco, ut per te mea fortitudo monstretur, et quoties volo, te supero, et superatum vires iterum sumere permitto, ut narretur nomen meum [Col. 0250C] in omni terra, cui obediens est omnis creatura, cujus miraculorum non est numerus, cui nemo impune resistere valet, qui per ranas et muscas non minus quam per fulgura, qui ad reges et principes superandos non armatos milites, sed locustas et culices mando. «Misitque Pharao, et vocavit Moysen et Aaron, et dixit eis: Peccavi etiam nunc; Dominus justus, reddens mihi secundum opera, et juxta peccata puniens; ego et populus meus impii, quibus toties Dominus miseretur, et non cognoscimus: orate Dominum, ut desinant tonitrua, et grando, et dimittam vos, et nequaquam ultra hic maneatis.» Felix esses Pharao, si hanc sententiam terminasses, si sicut dicis ita fecisses, si cor [Col. 0250D] ulterius non indurasses. Oravitque Moyses Dominum, et cessavit grando.

«Induratum est ergo cor Pharaonis, et servorum ejus, et non dimisit populum.» Quod autem serotina non sint laesa, posterioris et christiani populi salutem significare potest.

Post haec autem, cum Pharao admonitus, sicut prius, noluisset dimittere populum; cum Moyses locustas denuntiasset esse venturas, et ille contempsisset, «extendit Moyses virgam super terram Aegypti, et Dominus induxit ventum urentem tota illa die, et nocte, et mane facto ventus urens levavit locustas, quae ascenderunt super universam terram Aegypti, operueruntque eam, vastantes [Col. 0251A] omnia. Devorata est igitur herba terrae, et quidquid pomorum grando reliquerat.» Quid enim per locustas, quae quasi imperatorum agmina, facto exercitu, cuncta vastantes incidunt, nisi vitiorum et malignorum spirituum multitudinem intelligamus? Has autem ventus urens elevat, et portat, quoniam violento et impetuoso spiritu superbiae vitia quaeque et maligni spiritus deferunt. Initium enim omnis peccati superbia: haec vitia portat, haec daemones elevat, haec peccatores exaltat. Hac enim superbus ille inflatione, hoc superbiae vento 57 inflatus dicebat ⁜ (192) : «Super coelum ascendam, et super sidera coeli exaltabo solium meum, sedebo in monte testamenti, in lateribus aquilonis et ero similis Altissimo.» Sic ergo locustae [Col. 0251B] volant, sic vitia, et maligni spiritus feruntur. Omnis enim inobedientia superbia est. Quicunque autem peccat, inobediens est. Sic ergo vento superbiae universa peccata feruntur. Hae sunt illae locustae, quae omnia devorant, corrodunt, cuncta dissipant, nihil pulchrum, nihil viride in arboribus relinquunt, ideo steriles et infructuosae fiunt, ad nihil aliud utiles, nisi ut excidantur et in ignem mittantur. Hoc autem fit tantum in terra Aegypti, in regno Pharaonis, in terra tenebrosa, quae solis justitiae radiis non illustratur. Sequitur:

«Quam ob rem Pharao festinus vocavit Moysen et Aaron, et dixit eis: Peccavi in Dominum Deum vestrum, et in vos; sed nunc dimittite peccatum [Col. 0251C] etiam hac vice, et rogate Dominum Deum vestrum, ut auferat a me mortem istam.» Sic igitur es tu homo quicunque es, si senseris locustarum exercitum devorare terram tuam: si senseris luxuriam, avaritiam, discordiam, concupiscentiam, fornicationem, ingluviem, ebrietatem, vanam gloriam, iram, et caetera his similia, quae per locustas intelliguntur, vastare, et disperdere carnem tuam; curre festinus, curre ad Moysen, deprecare Christum, ut tibi parcat, ut tibi peccatum dimittat. Sed noli cor tuum postea indurare cum Pharaone, ne et tu pereas ad similitudinem Pharaonis. Audi Prophetam dicentem: «Hodie, si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra (Psal. XCIV, 8) .» Quod autem, orante Moyse, omnes locustae a vento elevatae, et in [Col. 0251D] mare Rubrum projectae perierunt, hoc est intelligendum, quod vitia, et maligni spiritus, qui populum jam poenitentem, et se peccasse confitentem prius persequebantur, Christo jubente, in baptismo omnino delentur. «Et induravit Dominus cor Pharaonis, nec dimisit filios Israel.»

«Dixit autem Dominus ad Moysen: Extende manum tuam in coelum, et sint tenebrae super terram Aegypti, tam densae, ut palpari queant. Extendit Moyses manum in coelum, et factae sunt tenebrae horribiles in universa terra Aegypti tribus [Col. 0252A] diebus. Nemo vidit fratrem suum, et movit se de loco in quo erat. Ubicunque autem habitabant filii Israel, lux erat.» Ecce qui regem sequuntur tenebrarum, qui toties admoniti et flagellati, qui tot signa et miracula videntes, adhuc indurato corde in malitia perseverant, tenebris involuti, nihil vident, et quasi lapides immobiles permanent, ut saltem per tenebras exteriores cordis sui caecitatem intelligant ⁜ (193) . De his enim tenebris Apostolus ait: «Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes., V, 10) ;» et Joannes: «Omnis, qui odit fratrem suum, homicida est, et in tenebris manet (I Joan. III, 15) .» Qui igitur non vult manere in tenebris, vitiis expulsis, sequatur lucem, lucem videlicet, quae ait: «Ego sum lux mundi [Col. 0252B] (Joan. VIII, 12) .» Sed quia Moyses significat Christum, manus ejus, quam in coelum extendit, Christi manus in coelo extensas significare potest, nam et in Christi passione tribus horis tenebrae factae sunt, ut merito in his tribus diebus tres illas horas significatas fuisse intelligamus. Has autem tenebras non patitur populus Dei, illum sequens, qui ait: «Qui sequitur me, non ambulat in tenebris (ibid.) .» Vocavit autem Pharao Moysen et Aaron, dixitque eis, ut caetera relinquentes cum filiis irent sacrificare Domino, noluitque Moyses sine gregibus ire, ne quid sibi forte in sacrificio deesset. «Dixitque Pharao: Recede a me, et cave ne ultra faciem meam videas: quocunque die apparueris mihi, morieris: [Col. 0252C] At ille ait: Ita fiet, ut locutus es: non videbo ultra faciem tuam.» Quid est hoc, quod dicit Moyses: Non videbo ultra faciem tuam? postea eum vidit, et locutus est cum eo. Sed quia frequenter in sacro eloquio videre, misereri significat, sic accipi potest, ac si diceret: Non ultra videbo faciem tuam, non ultra miserebor tui, non te ulterius populum dimittere admonebo, neque amplius pro te Deum rogabo.

«Et dixit Dominus ad Moysen: Adhuc una plaga tangam Pharaonem et Aegyptum, et post haec dimittet vos, et exire compellet. Dices ergo omni populo, ut postulet vir ab amico suo, et mulier a vicina sua vasa argentea et aurea; dabit autem [Col. 0252D] Dominus gratiam populo suo coram Aegyptiis.» Hoc autem quid significet superius expositum est; facilius est autem illuc reverti, quam iterum eadem replicare. Fuitque Moyses vir magnus valde in terra Aegypti coram Pharaone et omni populo. Magnus quidem fuit in verbis, magnus in miraculis, magnus in constantia, et ideo magnus, quia Christi figuram gerebat. Et ait ad Pharaonem: «Media nocte ingrediar in Aegyptum, et morietur omne primogenitum, a primogenito Pharaonis, qui sedet in solio ejus usque ad primogenitum ancillae, quae est ad [Col. 0253A] molam, et omnia primogenita jumentorum . . . . . Descendentque omnes servi tui isti ad me, et adorabunt me dicentes: Egredere tu, et omnis populus, qui subjectus est tibi.» Haec autem in sequentibus exponemus, eo videlicet loco, 58 ubi complebuntur. «Post haec egrediemur. Et exivit a Pharaone iratus nimis.» Bona ira, qua superbia vincitur, stultitia superatur, cor impoenitens ad poenitentiam, quamvis inutilem revocatur, et Dei populus de servitute gravissima liberatur.

«Dixitque Dominus ad Moysen et Aaron in terra Aegypti: Mensis iste vobis principium mensium, primus erit in mensibus anni.» Mensis, inquit, iste aliorum mensium principium est, qui apud nos [Col. 0253B] Martius vocatur. Hic autem sit vobis primus, id est maximus et principalis in mensibus anni, quoniam majora in hoc mense, quam in caeteris, fiunt sacramenta. «Loquimini ad universum coetum filiorum Israel, et dicite eis: Decima die mensis hujus, tollat unusquisque agnum per familias et domos suas. Sin autem minor est numerus, ut sufficere possit ad vescendum agnum assumet vicinum suum, qui junctus est domui ejus, juxta numerum animarum, quae sufficere possunt ad esum agni. Erit autem agnus absque macula, masculus, anniculus; juxta quem ritum tolletis et haedum, et servabitis eum usque ad quartamdecimam mensis hujus, immolabitque eum universa multitudo filiorum Israel ad vesperam.» Decima namque [Col. 0253C] die tolluntur agnus et haedus, et servantur usque ad diem quartamdecimam ejusdem mensis, et tunc immolantur. Nam quia tabulae Testamenti decem verba, id est decem praecepta principalia scripta habuerunt, in quibus tota lex quodammodo continebatur, ideo frequenter per decem totum Vetus Testamentum intelligitur. Quia vero quatuor sunt Evangelia, in quibus Novum Testamentum clauditur, ideo per quatuor Novum Testamentum designatur. Decima igitur dies Vetus Testamentum, quarta vero post decimam Novum designat. Decima autem die tollitur agnus, sed usque ad quartamdecimam immolandus servatur; quoniam Christi passio in Veteri Testamento per figuras et aenigmata significata, tandem in [Col. 0253D] Novo veraciter est adimpleta. Ibi Christus monstratur; hic immolatur. Ibi significatur; hic sacrificatur. Ibi denique agni immolatio narratur; hic vero Christi passio praedicatur. Vetus enim Testamentum eo tempore finem fecit, quo Christus Dominus noster suis discipulis ait; «Amen dico vobis, non bibam amodo de hoc genimine vitis, usque in diem illum, cum illud bibam vobiscum novum in regno meo (Matth. XXVI, 29) .» Vetus igitur vinum spernitur, novum promittitur, non quod lex vetus omnino destruatur, sed quod novo et spirituali sensu intelligatur; [Col. 0254A] hoc autem in regno Dei, quod est Ecclesia. Christus autem et agnus est propter innocentiam, et haedus dicitur propter similitudinem carnis peccati. De hoc enim dicitur: «Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi (Joan. I, 29) .» Et de hoc similiter dicitur: «Ne coquas haedum in lacte matris suae (Exod. XXIII, 19) .» Ad hunc autem vescendum propinquos et vicinos invitare debemus, ut qua charitate omnium salutem desideramus, innotescat. Vicinus enim noster omnis Christianus est, et quicunque ab Ecclesia longe non est. Est autem agnus iste absque macula; quoniam sic scriptum est: «Qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (I Petr. II, 22) .» Est autem et masculus, anniculus, quia nihil habet molle, nihil femineum, [Col. 0254B] nihil corruptioni obnoxium, nihil carnalis sentiens titillationis. Et agnus quidem per domos comeditur, haedus vero ab omni multitudine immolatur, per quod apertissime designatur, et hoc sacrificium, quod modo in Ecclesia assidue sumitur, et illud, quod a Judaeis insanientibus in ara crucis est oblitum. Quamvis enim et hoc et illud unum idemque sit; tamen aliter et aliter fit; unde illi haedum occidunt, inter iniquos et peccatores mundi Salvatorem deputantes, sicut scriptum est: «Et inter iniquos deputatus est (Luc. XXII, 37) .» Itemque: «Nisi hic esset malefactor, non tibi tradidissemus cum (Joan. XVIII, 30) .» Nos autem, quia innocentem, sanctum et justum, et sine ulla contagione peccati [Col. 0254C] Dei Filium esse credimus, agnum absque macula, et immolamus, et sumimus ⁜ (194) . Ideoque quamvis agnus et haedus immolatur, solus tamen agnus a populo manducatur; illud enim sacrificium in isto sumitur, quia hoc in illud verissime convertitur. Nunquam enim illud comederetur; nisi hoc in illud converteretur. Est enim haec mutatio dexterae Excelsi. Omnis autem multitudo filiorum Israel haedum immolavit, sed quando? Ad vesperam, quoniam proditor Judas circa hanc cum Judaeis loquitur, Christum vendidit, nummos accepit, atque altera die circa horam vespertinam, id est post nonam Salvator noster spiritum emisit. Unde Psalmista ait: «Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum (Psal. CXL, 2) .» Sed quia Dominus noster VIII [Col. 0254D] Kalendas Aprilis est crucifixus, et pridie quam crucifigeretur, haec agni immolatio facta fuerat, quomodo verum est quod quarta decima die praedicti mensis agnus dicitur immolatus? Judaei namque non sicut nos menses computant, sed secundum lunae innovationem, mensium quoque principia sumunt ⁜ (195) . Sequitur:

59 «Et sument de sanguine agni, et ponent super utrumque postem, et in superliminaribus domorum, in quibus comedent illum.» Super utrumque enim postem agni sanguinem ponunt, qui ore [Col. 0255A] et corde illum suscipiunt. Qui vero vel indigne illum suscipiunt, vel suscipientes, Christi sanguinem esse non credunt, isti in unum tantummodo postem sanguinem ponunt, de quibus Apostolus ait: «Qui enim manducat, et bibit indigne, judicium sibi manducat, et bibit (I Cor. XI, 29) .» Nos igitur et ore sumentes, et corde Christi sanguinem esse credentes, in utrumque postem eum ponamus, et corpore, et mente eum suscipiamus. Cum autem crucis signum in nostris frontibus facimus, tunc in superliminaribus domorum Christi sanguinem ponimus. Sequitur:

«Et edent carnes nocte assas igni, et azymos panes cum lactucis agrestibus.» Idem enim hoc in loco, et per carnes, et per panes azymos intelligimus, [Col. 0255B] et bene utrumque posuit, quoniam de panibus hae carnes fiunt. Has autem cum lactucis agrestibus comedunt, qui corde compuncto et humiliato eas suscipiunt, et crucis amaritudinem compatientes, in cordis palato quodammodo sentiunt. «Non comedetis ex eo crudum quid, nec coctum aqua, sed assum tantum igni.» Agni enim carnes, si vel crudae, vel aqua coctae edantur, facile stomachum pervertere solent, si vero assae fuerint, et confortant, et avidius sumuntur. Qui ergo eas a caeteris carnibus non discernit, et omni cibo suaviores esse non intelligit, et quasi fastidiens, digne eas sumentibus salutem et vitam praestare non credit, ille vel crudas, vel aqua coctas has carnes comedit. Ille vero assas igni eas manducat, qui vitam [Col. 0255C] in eis credens, avidissime suscipit, et suscipiendo Christi passioni communicat ⁜ (196) . Ipse enim Dominus dicit: «Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam (Joan. VI, 55) .» Non sunt praeterea hae carnes crudae, quia passus est Christus, neque in aqua coctae, quia non occulte, sed palam, et cunctis videntibus, est crucifixus. Redolet caro, cum assatur, redolet et passio Christi.

«Caput cum pedibus ejus, et intestinis vorabitis, nec remanebit ex eo quidquam usque mane.» Caput enim Christi, sicut ait Apostolus, Deus est; pedes vero, qui terram tangunt, ejus carnem significant, quae de terra sumpta est. Quid vero ejus intestina, [Col. 0255D] nisi occulta omnia, et profunda mysteria designant? Caput ergo illius cum pedibus et intestina vorant, qui et Deum et hominem esse credunt, et quaecunque de eo scripta sunt digne fideliterque suscipiunt. Non enim sufficit, si et Deum et hominem esse credamus, nisi intestina quoque suscipientes, et de virgine natum, et circumcisum, et veraciter passum, et die tertia resurrexisse, et caetera, quae de eo scripta sunt, indubitanter crediderimus. Unde et subditur: «Nec remanebit ex eo quidquam usque mane;» omnia sumantur, omnia credantur, nihil de [Col. 0256A] hoc agno remaneat, quod in fidei pectore non claudatur. Mane autem vitae hujus finis intelligitur, quoniam Christus sol justitiae apparebit, et fugatis tenebris, nox ulterius non erit; tunc autem non erit tempus convertendi, nec agni carnes comedendi, quia qui tunc credere incipient, cum fatuis virginibus audient: «Amen dico vobis: Nescio vos (Matth. XXV, 12) .»—«Si quod residuum fuerit, igne comburetis.» Residua sunt, quae comedi nequeunt, ut est pellis et ossa. Pellis etenim agni caro Christi est, quae quidem qualiter Deo unita, qualiter Verbum caro factum est, neque dici neque intelligi potest. Sed quis illa ossa comedere, vel, ut ita dixerim, corrodere valeat, ut qualiter ante omnia tempora sit a Patre genitus, diutissime, si licuerit, [Col. 0256B] semperque investigando intelligat? Sunt autem et alia multa, quae quoniam comedi et intelligi non possunt, charitatem fideique ardore comburantur ⁜ (197) . Sufficit enim credere, si non datur intelligere. Plures enim credendo quam intelligendo has carnes comedunt. Comedunt ergo qui possunt; qui vero non possunt, credant, et charitatis igne comburantur. Sequitur:

«Sic autem comedetis illum. Renes vestros accingetis, et calceamenta habebitis in pedibus, tenentes baculos in manibus, et comedetis festinanter. Est enim phase, id est transitus Domini.» Renes quidem accingere est castitatis et continentiae cingulo luxuriam refrenare. Unde ipse Dominus ait: «Sint lumbi vestri praecincti (Luc. XII, 35) .» [Col. 0256C] Calceamenta vero in pedibus habent, qui quasi alio pergere parati, peregrinos in hoc mundo se esse cognoscunt: et isti quidem viam mandatorum Dei curreutes, secure, et sine timore, ut pote bene calceati, super serpentes et scorpiones incedunt. Baculos autem in manibus teneant, ut se ab incurrentibus adversariis defendere valeant. Habes humilitatem, baculus est tibi, hoc enim superbiam vincis. Habes castitatem, et hic baculus est quo luxuria superatur. Sed quid multa? Quot virtutes, tot et baculos habes. Sic igitur praeparetur, sic muniatur, sic armetur qui has carnes comedere venit. Cito autem et festinanter comedetis ea, ut cum Dominus venerit, jam plani et saturi sitis, ne tunc credere [Col. 0256D] incipiatis, quando per fidem liberari debetis. In fide namque suscipienda, nulla mora debet 60 esse: «Vigilate itaque, quia nescitis diem, neque horam (Matth. XXV, 12) .»

«Et pertransibo per terram Aegypti nocte illa, percutiamque omne primogenitum in terra Aegypti, ab homine usque ad pecus, et in cunctis diis Aegypti faciam judicia, ego Dominus.» Agno etenim immolato, Christo Domino crucifixo, postquam Jesus, inclinato capite, tradidit spiritum, mortua sunt omnia primogenita in terra Aegypti, quoniam [Col. 0257A] originale peccatum, per universum mundum in omnibus illis periit, qui crediderunt, et baptizati sunt, ut peccatum, quod per lignum concupiscentiae coepit, per lignum crucis destrueretur. Quot enim sunt homines, tot sunt et originalia peccata; omnis enim horum cum eo nascitur, quod, nisi Christi sanguine, et aqua baptismatis deleri non potuit. Merito autem ab homine usque ad pecus omnia primogenita feriuntur, quoniam sine personarum acceptione, in omni gente, et in omni sexu, et in omni aetate omnia peccata originalia destruuntur. «Omnis enim quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit (Rom. X, 13) .» Fecit autem Dominus judicia sua in cunctis diis Aegypti, quoniam ejus morte interveniente, infernus exspoliatur, templa [Col. 0257B] ruunt, et ubique gentium deorum cultura et religio abominatur.

«Erit autem vobis sanguis in signum in aedibus in quibus eritis, et videbo sanguinem, et transibo vos, nec erit in vobis plaga disperdens, quando percussero terram Aegypti.» De hoc enim signo Joannes apostolus ait: «Vidi supra Sion Agnum stantem, et cum eo centum quadraginta quatuor millia, habentes nomen ejus, et nomen Patris ejus scriptum in frontibus suis (Apoc. XIV, 1) .» Vidit etiam duodecim millia signatos ex omni tribu filiorum Israel. In his autem non est quod percutiatur, quoniam in utroque poste Agni sanguinem suscipientes, et ore et corde ipsius carnes comedentes, totos se intus et foris se Domino dedicaverunt. [Col. 0257C] Sequitur:

«Habebitis autem hanc diem in monumentum, et celebrabitis eam solemnem Domino in generationibus vestris cultu sempiterno.» Sic enim Dominus ipse praecepit, dicens suis: «Hoc facite in meam commemorationem (I Cor. XI, 24) ,» cum de hoc sacrificio loqueretur. Unde et Apostolus ait: «Quotiescunque enim manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat (ibid., 26) .»

«Septem diebus azyma comedetis ⁜ (198) ; in die primo non erit fermentum in domibus vestris: quicunque comederit fermentum, peribit anima illius de Israel, a primo die usque ad septimum.» Hoc est enim quod Apostolus dicit: «Modicum fermentum [Col. 0257D] totam massam corrumpit. Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi; etenim pascha nostrum immolatus est Christus. Itaque epulemur, non in fermento veteri, neque in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis (I Cor. V, 7) .» Et Dominus in Evangelio: «Cavete, inquit, a fermento [Col. 0258A] Pharisaeorum, quod est hypocrisis (Luc. XII, 1) .» Non solum enim vetus et prava intelligentia legis, verum etiam omnis corruptela, omnisque depravatio mentis fermentum dici potest ⁜ (199) . Azyma autem e contra sinceritatem et veritatem appellat. Jubemur ergo septem diebus azyma comedere, quatenus omni tempore, quo vivimus, et in hoc mundo sumus sinceritatis et veritatis alimentis nutriamur, ut non regnet peccatum in nostro mortali corpore, neque carnis concupiscentiis serviamus. Nam quia septem diebus factus est mundus, et septem volvitur, atque consistit, ideo frequenter omne tempus in septem diebus intelligitur. In die, inquit, prima non erit fermentum ⁜ (200) in domibus vestris. Prima namque hujus solemnitatis dies est, quoties ad [Col. 0258B] participandam ⁜ (201) Christi carnem, et sanguinem accedimus. Cum ergo omni tempore in sinceritate et veritate vivere debeamus, eo maxime die omne fermentum malitiae et nequitiae in domibus nostris esse non debet, quo Christi carnem et sanguinem sumimus. Mundemur ergo hac die ab omni peccato, ne indigne Christi carnem suscipiamus. «Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI, 29) .» Hoc est enim quod ait: «Quicunque comederit fermentatum, peribit anima illa de Israel, a primo die usque ad diem septimum,» id est toto tempore solemnitatis istius.

«Dies prima erit sancta atque solemnis, et dies septima eadem festivitate venerabilis; nihil operis facietis in eis, exceptis iis quae ad vescendum [Col. 0258C] pertinent, et observabitis azyma.» Quae sit autem prima dies, dictum est. Septimam vero illam esse putamus, de qua Apostolus ait: «Relinquitur ergo sabbatismus populo Dei (Hebr. IV, 9) .» Haec autem quam sit venerabilis, illi sciunt, qui in coelesti Jerusalem sine omni cura et sollicitudine cum Domino gloriantur. In utraque autem solemnitatem nihil operis fieri debet, exceptis iis, quae ad vescendum pertinent ⁜ (202) , de quibus ipse Salvator ait: «Meus cibus est ut faciam voluntatem Patris mei, qui in coelis est (Joan. IV, 34) .» Hoc autem in nulla festivitate fieri prohibetur: 61 facere eleemosynam, voluntas Dei est; vestire nudos, voluntas Dei est, et quidquid ad misericordiam et pietatem respicit semper operari, voluntas Dei, et cibus animae est. [Col. 0258D] Si ergo his et similibus nutritur et vescitur anima, et sola ea quibus anima vescitur in festivis diebus operari licet, ergo in festivis diebus bene facere non prohibemur. Sic igitur in his solemnitatibus nihil operis agere debemus, exceptis quae ad vescendum pertinent, ut nullo scilicet die suo cibo anima careat. Quod autem ait: «Et observabitis [Col. 0259A] azyma;» quam sincere et caste nos vivere velit, patenter insinuat.

«In eadem ipsa die educam exercitum vestrum de terra Aegypti, et custodietis diem istum in generationes vestras ritu perpetuo.» Ipsa enim eademque die qua Agnus noster est immolatus, infernus exspoliatus est, et universus mundus de diaboli servitute liberatus. Quo circa omni tempore, ritu perpetuo hunc diem solemnem habet Ecclesia. «Primo mense quartadecima die mensis ad vesperam comedetis azyma usque ad diem vigesimam primam ejusdem mensis ad vesperam.» Haec autem computatio, nisi secundum Hebraeos accipiatur, stare non potest. Saepe enim haec solemnitas sic totum primum mensem transit ut penitus infra [Col. 0259B] mensem Aprilis contineatur, cum tamen secundum Hebraeos, nunquam nisi quartadecima die mensis primi celebretur; post quam celebrationem, mox proximo Dominico nostra quoque celebratio est. Sequitur: «Septem diebus fermentatum non invenietur in domibus vestris.» Confirmatio est eorum, quae dicta sunt. Quae quidem idcirco repetit, ut firmissime memoriae commendentur.

«Vocavit autem Moyses omnes seniores filiorum Israel, et dixit ad eos: Ite tollentes animal per familias vestras, et immolate Phase: fasciculumque hyssopi tingite in sanguine, qui est in limine, et aspergite ex eo superliminare, et utrumque postem. Nullus vestrum egrediatur ostium domus [Col. 0259C] suae usque mane.» De hoc animali quando tollatur, superius dictum est. Restat igitur ut de hyssopo dicamus. Dicit enim Psalmista: «Asperges me hyssopo, et mundabor (Psal. L, 9) .» Hyssopus enim naturaliter in petris nascitur; «Petra autem, dicit Apostolus, erat Christus (I Cor. X, 4) .» Nascitur igitur hyssopus in Christo, bona herba hyssopus, quae in Christo nascitur, et merito, quia nulla herba tangit sanguinem Christi, nisi ea quae nascitur in Christo; sola enim Ecclesia in Christo nascitur, et renascitur, sola Ecclesia in Christo fundatur. Haec est ergo hyssopus, quae tangit et spargit sanguinem Christi, unde non immerito fasciculus dicitur, quoniam multos in se et ligat, et colligit. Hic ergo fasciculus Christi sanguine tingitur, Christi sanguine [Col. 0259D] inebriatur, Christi sanguine superliminare, et utrumque postem aspergit, quoniam sancta Ecclesia interius et exterius hoc sanguine munitur. Est enim in limine, id est in introitu domus, in ore videlicet, unde super utrumque postem aspersus et animam et corpus sanctificat. Quod autem praecipit, ut nullus usque mane ostium domus egrediatur, ut fideliter usque in finem in sancta Ecclesia habitemus, significare videtur, extra quam qui inventus [Col. 0260A] fuerit, simul cum Aegyptiis, Domino jubente peribit.

«Factum est autem in noctis medio, percussit Dominus omne primogenitum in terra Aegypti a primogenito Pharaonis, qui sedebat in solio ejus, usque ad primogenitum captivae, quae erat in carcere, et omne primogenitum jumentorum. Unde clamor magnus ortus est in Aegypto, vocavitque Pharao Moysen, et Aaron nocte, et ait: Ite, sacrificate Domino, sicut scitis, et euntes benedicite mihi ⁜ (203) .» Quid enim per primogenitum Pharaonis, nisi illud primum, et maximum peccatum; quo in paradiso primus homo deceptus est, intelligamus? Quod quia maximam stragem dedit mundo, ideo magno suscepto triumpho, quasi rex [Col. 0260B] in solio Pharaonis, sedere describitur. Captivam vero, quae in carne erat, multitudinem animarum, quae in inferno propter originale peccatum tenebantur, intelligere debemus. At vero per ancillam, quae est ad molam ⁜ (204) , omnem hominum multitudinem huic laboriosae vitae servientem, et quasi molam dierum, mensiune et annorum rotam volventem intelligere voluit. Horum autem primogenita Christus interemit, quia non solum viventium, verum et mortuorum, et nondum natorum originalia peccata suo sanguine interficiens, omnia Deo Patri reconciliavit. Ideoque maximus clamor fit in Aegypto, diabolo cum omni malitia sua Ingente, atque de tanta sibi erepta praeda dolente, jamque [Col. 0260C] in sanctorum animabus nullam spem habente. Quod autem Pharao ait: «Euntes benedicite mihi,» hoc est intelligendum, euntes, ab hoc periculo me liberate. «Urgebant Aegyptii populum Israel de terra Aegypti exire velociter, dicentes: Omnes moriemur.»

«Tulit ergo populus conspersam farinam antequam fermentaretur, et ligans in palliis posuit super humeros suos, et petierunt ab Aegyptiis vasa argentea, et aurea, et vestem plurimam. Dedit autem Dominus illis gratiam coram Aegyptiis, ut commodarent eis, et spoliaverunt Aegyptum ⁜ (205) .» Populus 62 enim egrediens ex Aegypto farinam incorruptam, et sine fermento portat, quoniam Pascha celebraturi novis sincerisque [Col. 0260D] cibis uti debemus. Nam quia in hac festivitate de Veteri Testamento in Novum transferimur, omnia nobis sincera, nova et incorrupta esse debent, ut aqua baptismatis, et nova lege immutati, exspoliemus nos veterem hominem, cum actibus suis, et induamus novum, qui secundum Deum in justitia, et sanctitate veritatis creatus est (Col. IX, 3) . Quid autem exspoliatio Aegypti significet, jam superius dictum est.

[Col. 0261A] «Profectique sunt filii Israel de Ramesse in Sochot.» Ramesses namque interpretatur tinea, vel intonuit laetus. Populus igitur egrediens de Ramesse, id est de diaboli servitute, ubi omnium corruptionum tinea vastabatur, laetus intonuit, utpote qui in Sochot veniebat, quod tabernacula interpretatur, dicens cum Psalmista: «Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum! Concupiscit, et deficit anima mea in atria Domini (Psal. LXXXIII, 1) .» Statim enim, ut de Aegypto, id est, de hujus mundi conversatione homo exit, in Sochot, id est in Ecclesiae tabernacula laetus venit. Hic autem sibi panes azymos facit, hic nova pulmenta sibi praeparat, ut relicto fermento malitiae et nequitiae, vivat in azymis sinceritatis et veritatis. «Habitatio autem [Col. 0261B] filiorum Israel, qui manserant in Aegypto, fuit quadringentorum triginta annorum. Quibus expletis, eadem die egressus est omnis exercitus de terra Aegypti. Nox ista est observabilis, hanc observare debent filii Israel in generationibus suis.» Haec namque nox est observabilis quam tam laeta dies subsequitur, in qua Christus de sepulcro procedens sua resurrectione mundum illustravit.

«Dixit Dominus ad Moysen, et Aaron: Haec est religio Phase: omnis alienigena non comedet ex eo.» Phase enim hoc in loco agnum qui immolabatur significat. De hoc autem nulli alienigenae comedere licet; non haeretico, non gentili, non falso Christiano; solis enim Ecclesiae filiis comedendus traditur; caeteri [Col. 0261C] sunt alienigenae. «Omnis autem servus emptitius circumcidetur, et sic comedet.» Quis est iste servus emptitius? dicat Apostolus: «Empti enim estis pretio magno, glorificate, et portate Deum in corpore vestro (I Cor. VI, 20) .» Nos ergo sumus servi emptitii, quoniam nobis ista dicuntur. Nobis igitur hunc Agnum comedere licet, sic tamen, si prius circumcidamur: nostra autem circumcisio non in solo praeputio, sed in cunctis membris exigitur; nam et Moyses incircumcisum labiis se esse, superius conquestus est. Qualiter autem omnia membra circumcidantur, in Genesi exposuimus, cum de Abrahae circumcisione tractaremus.

«Advena, et mercenarius non comedent ex eo.» [Col. 0261D] Advena enim est omnis homo, quem Ecclesia non genuit; mercenarius autem, qui non sincero affectu, neque pro salute animae, sed pro mercede, et lucro Domino servit, de quibus Dominus ait: «Mercenarius autem fugit, quia mercenarius est (Joan. X, 13) .» Si ergo mali pastores mercenarii sunt, mercenario autem de hoc Agno edere non licet, quomodo malis pastoribus edere licebit, quod edere non licet? In una domo comedetis, nec deferetis de carnibus ejus foras; nec os illius confringetis. Si enim per domos, et familias, ut superius dixit, tollitur Agnus, quomodo in una domo comeditur? Una enim domus Ecclesia est, extra quam non est veri sacrificii locus. Et quoniam scriptum est: «Nolite dare sanctum canibus (Matth. VII, 6) ;» ideo [Col. 0262A] hic dicitur: «Non deferetis de carnibus ejus foras.» Quod autem sequitur: «Nec os illius confringetis,» beatus Joannes evangelista exposuit, dicens: «Et primi quidem fregerunt crura, et alterius, qui cum eo crucifixus est. Ad Jesum autem cum venissent, ut viderunt eum jam mortuum, non fregerunt ejus crura, ut Scriptura impleretur: Os non comminuetis ex eo (Joan. XIX, 32 et 33) .»

«Omnis coetus filiorum Israel faciet istud. Quod si quis peregrinorum in vestram voluerit transire coloniam, et facere Phase Domini, circumcidetur prius omne masculinum ejus, et tunc rite celebrabit, eritque sicut indigena terrae. Si quis autem circumcisus non fuerit, non vescetur ex eo. Eadem lex erit indigenae, et colono qui peregrinatur [Col. 0262B] apud vos.» Constat ergo, quia non dignitate gentis, sed merito sanctitatis homo vel abjicitur, vel eligitur; non enim Judaeorum Deus tantum, sed et gentium. Quicunque ergo in sanctorum coloniam et societatem transire, et nova circumcisione circumcidi, et baptizari volunt, accedant ad carnes agni, et comedant. Notandum est autem quia ipsa die, qua agnus comeditur, exit populus de Aegypto, quoniam nulla est participatio luci ad tenebras, neque Christo ad Belial (II Cor. VI, 15) .

«Locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Sanctifica mihi omne primogenitum, quod aperit vulvam in filiis Israel tam de hominibus quam de jumentis; mea sunt enim omnia.» Nam quia [Col. 0262C] noviter omnia primogenita Aegyptiorum Dominus occiderat, idcirco omnia primogenita filiorum Israel sibi dedicavit, ut nunquam de eorum memoria laberetur, primogenita Aegypti fuisse deleta. Et ait Moyses ad populum: «Hodie egredimini mense novarum frugum;» quoniam primum terra gelu soluta novam herbam incipit producere. «Venietis in terram fluentem lacte et melle;» quae propter hoc quod terram viventium 63 significat, omni terra fertilior est. «Ibi celebrabitis hunc morem sacrorum mense isto; septem diebus comedetis azyma, nec erit aliquid fermentatum in domibus vestris.» Hoc autem quid significet, sufficienter dictum est. Sequitur:

[Col. 0262D] «Et narrabit haec filio suo in die illa, dicens: Hoc est, quod fecit mihi Dominus, cum egressus sum de Aegypto, et erit quasi signum in manu tua, et quasi monumentum appensum ante oculos tuos.» Quod enim manu tenemus, et ante oculos habemus, non facile obliviscimur. «Cumque introduxerit te Dominus in terram, de qua juravit tibi, separabis omne primogenitum Domino, quidquid fuerit sexus masculini. Primogenitum agni mutabis ove; quod si non redemeris, interficietur.» Primogenitum namque agni ove mutamus, quando stultum aliquem, et indisciplinatum arguendo, increpando, observando, et admonendo ad ovinam simplicitatem convertimus. Hic vero si non redimitur, interficietur, qui si poenitentiam non [Col. 0263A] egerit, et Ecclesiae doctoribus non crediderit, morte morietur. «Omne autem primogenitum hominis de filiis tuis pretio redimes.» Hominis enim primogenitum fides est, sine qua impossibile est placere Deo. Haec autem omnium virtutum prima in mentibus fidelium nascitur: haec prima a sacerdotibus in Christianorum cordibus gignitur; sed quia fides sine operibus mortua est, ut pretio redimatur, necesse est. Baptizatus es? fidem habes: cessas a bono opere? moritur fides tua. Si ergo in iis, qui a bonis operibus cessant, fides otiosa et mortua est, quanto magis in homicidis, adulteris, sacrilegis et in ipsis perjuris fides mortua credenda est? Apostolus enim dicit: «Qui enim suorum, et maxime domesticorum curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior [Col. 0263B] (I Tim. V, 8) .» Non ergo semel, sed multoties fides redimenda est, quae nisi redimeretur, cum toties mori videamus, perpauci essent, quibus eam semel emisse sufficeret. Inde autem maximas gratias Deo agere debemus, qui nobis hanc legem de redimendo charissimo primogenito nostro instituit. quem si non habeamus, ei placere non possumus. Redimat ergo; sed quando? Post unum mensem; post unum namque mensem offerebantur primogeniti Domino; post unum ergo mensem redimi debent. Quae enim redimimus, nostra fuisse monstramus. Postquam ergo offerimus fidem nostram, si propter peccata a nobis alienata fuerit, tunc redimenda est. Sed quanto pretio? Quinque utique siclis argenti. Ego quinque siclos argenti, quinque corporis sensus [Col. 0263C] intelligo, qui tunc quidem argentei sunt, quando pro sua pietate digni fiunt ut in Dei thesauros reponantur. Quinque igitur siclis fides redimitur, quia et si peccator fuerit homo, postquam tamen omnibus viribus mentis et corporis, postquam interioribus et exterioribus sensibus Deo servire coeperit, jam non infidelis vocabitur. Vivant ergo Deo, et nunquam moriantur primogenita nostra ei, qui primogenita Aegyptiorum propter nos interfecit.

Noluit autem Dominus ducere populum per terram Philisthinorum, quae vicina est, ne forte si bellum insurgeret contra eum, cito reverterentur in Aegyptum, sed circumduxit eos per desertum longo itinere. Per hoc enim significare voluit, quia non brevis, [Col. 0263D] neque facilis via est, quae ad patriam ducit, sed per multas tribulationes oportet nos intrare in regna coelorum. Denique quanto plus in Dei servitio excitati longius ab hoc mundo recedimus, tanto minus vitiorum insurgentium bella timemus. Si vero in terram Philisthiim venientes, quae Aegyptiis vicina est, ebrietati et voluptati operam damus (Philisthiim namque cadentes poculo interpretantur), facile quidem in praelio victi. revertimur in Aegyptum. Quod autem filii Israel armati ascenderunt de Aegypto, significatio est, quia ex quo mundum relinquimus, semper contra vitia et malignos spiritus a dextris et a sinistris armati pugnare debemus. Sequitur:

«Nunquam defuit columna nubis per diem, neque columna ignis coram populo per noctem.» Altera [Col. 0264A] enim eos a solis ardore, altera vero a tenebris defendebat. Haec autem columna sancti Spiritus gratia est, quae nos et a vitiorum aestu defendit, et ne errorum tenebris involvamur, illuminat. De hac enim columna dicitur ad beatam Mariam: «Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I, 35) .» Profectique de Sochot, castrametati sunt in Ethan in extremis finibus solitudinis. Ethan namque insipiens navigationem interpretatur. Merito igitur de Sochot, id est de tabernaculis venitur in Ethan, quia postquam ad Ecclesiam homo veniens baptizatus est, non otiosus sedere, sed per hujus maris pericula cum apostolis navigare debet; positusque adhuc in extremis finibus solitudinis, quoniam ad deserti loca periculosa nondum pervenit, [Col. 0264B] praeparare incipiat animam suam ad tentationem

Profectique filii Israel venerant e regione Atharoth, quae est inter Magdalum et mare, contra Beelsephon. Atharoth interpretatur corona, Magdalus turris, Beelsephon habens speculam. Venit igitur populus de Ethan in Atharoth, quia jam coepta navigatione, quibusdam virtutum gradibus proficiens, venit ad coronam, sperans, si necesse fuerit, mori posse pro nomine Christi. Est autem haec corona inter Magdalum et mare, id est 64 inter fidem et baptismum, quoniam per fidei fortitudinem et per baptismi gratiam pervenitur in coronam. Respicit [Col. 0264C] contra Beelsephon, quia Dei populus speculatorum Ecclesiae recordatus, nunquam sanctae praedicationis obliviscitur, ideoque non timet eos, qui occidunt corpus, quia animam non possunt occidere.

Nuntiatum est autem Pharaoni quod fugisset populus Israel, immutatumque est cor ejus; persecutusque est Israel cum omni exercitu Aegyptiorum. Quos cum vidissent Hebraei, timuerunt valde. Dixitque Dominus ad Moysen: Quid clamas ad me? Eleva virgam, et extende manum tuam super mare, et divide illud. Quod cum fecisset Moyses, divisum atque siccatum est mare, et ingressi sunt filii Israel per medium maris sicci. Erat autem aqua quasi murus a dextris et a sinistris. Persequentesque Aegyptii ingressi sunt post eos. Angelus autem Domini, [Col. 0264D] qui praecedebat castra filiorum Israel, posuit se medium simul cum nube inter Aegyptios et Hebraeo, ita ut ad se invicem toto noctis tempore accedere non valerent. Jamque advenerat vigilia matutina, et jubente Domino, Moyses supra mare manum extendit, reversaeque sunt aquae ad priorem locum, omnesque Aegyptii mortui sunt. Quid enim Pharao cum omni exercitu Aegyptiorum; nisi diabolus cum omni militia daemoniorum? Quid autem Hebraei, nisi Christianorum populus? Quid vero mare Rubrum nisi baptismatis aqua intelligitur? Persequuntur ergo Aegyptii Hebraeos, ibique moriuntur, quoniam vitia, et maligni spiritus usque ad baptismum Christianos persequentes, viribus amissis, pereunt et deficiunt. [Col. 0265A] Tunc cecinit Moyses, et filii Israel carmen hoc Domino, et dixerunt.

«Cantemus Domino, gloriose enim magnificatus est ⁜ (206) ,» tam potenter destruens inimicos. Equum et ascensorem projecit in mare.» Equus superbia est, ascensor diabolus; hoc enim equo elevatus, furibundus in bellum ruit, omnisque ejus exercitus hoc equo in omnia facinora praecipitatur. «Fortitudo mea, et laus mea Dominus,» per quem fortis et laudabilis sum. «Et factus est mihi in salutem,» suo sanguine me salvans et liberans. «Iste Deus meus, et glorificabo ⁜ (207) . Dominus quasi vir pugnator.» Ubique pro nobis certat ⁜ (208) et vincit. Omnipotens nomen ejus, cui nihil impossibile [Col. 0265B] est. «Currus Pharaonis,» de quo modo diximus, «et exercitum ejus,» omnium vitiorum scilicet multitudinem, «projecit in mare,» id est perdidit in baptismo. Quot enim sunt vitia, tot sunt et currus, quibus diabolus fertur. «Electi principes ejus submersi sunt in mari Rubro,» quoniam originale peccatum, et idololatria in baptismo perierunt. «Abyssi operuerunt eos, descenderunt in profundum quasi lapis,» ut ultra non appareant. Caetera vero transcurrimus, quia expositione non indigent. «Ascenderunt populi, et irati sunt.» Prophetia est de futuro: ascenderunt enim populi, de quibus in sequentibus dicetur, contra eos ad pugnandum. «Et irati sunt:» quia, quamvis fortiori exercitu et majori apparatu, eis tamen resistere non valebant. [Col. 0265C] «Dolores obtinuerunt habitatores Philisthiim;» videntes gentem insuperabilem insurgentem adversum se. «Tunc conturbati sunt principes Edom,» hujus populi fortitudinem audientes: «robustos Moab obtinuit tremor;» prope jam de salute desperantes. «Obriguerunt omnes habitatores Chanaan,» plusquam febrium terrore percussi. Unde Moyses laetabundus et jubilans ait: «Sic, Domine, sic fiat semper; Irruat super eos formido, et pavor in magnitudine brachii tui. Fiant immobiles quasi lapis, donec pertranseat populus tuus, Domine, donec pertranseat populus tuus iste, quem possedisti. Introduces eos, et plantabis in monte haereditatis tuae,» de qua jurasti patribus [Col. 0265D] nostris. «Firmissimo habitaculo tuo, quod operatus es, Domine.» Hoc autem magis ad supernam Jerusalem, quam ad hanc pertinere videtur, in quam Dei populus est introducendus. De qua adhuc subditur: «Sanctuarium tuum, Domine, quod firmaverunt manus tuae,» per quod coelum intelligitur, ubi sunt Sancta sanctorum. «Dominus regnabit in aeternum et ultra;» hoc quomodo vel dici vel cogitari possit? «Dominus regnabit in aeternum, et ultra:» quid dicam? In aeternum dixi, quid ultra dicere non habeo: si quid ultra aeternum scissem, ultra aeternum aliquid dixissem. Dixit ergo: «Dominus regnabit in aeternum.» Quid [Col. 0266A] est in aeternum? semper, et sine fine. «Ingressus est enim eques Pharao cum curribus, et equitibus ejus in mare;» insultatio est, «et reduxit super eos Dominus aquas maris. Filii autem Israel ambulaverunt per siccum in medio ejus.» Sumpsit ergo Maria prophetissa soror Aaron tympanum in manu, egressaeque omnes mulieres post eum cum tympanis et choris, quibus pertinebat, dicens: «Cantemus Domino, gloriose enim magnificatus est; equum et ascensorem projecit in mare.» Quid enim Maria nisi S. Ecclesia intelligitur? Haec autem in tympano cantat, quia in carnis maceratione Deum laudat. Nam quia ex mortuorum animalium pellibus tympana fiunt, ideo pro carnis mortificatione saepe ponuntur. Hanc autem caeterae [Col. 0266B] mulieres cum tympanis et choris sequuntur, quoniam et ipsae carnem domant, pulchroque 65 et regulari ordine vitae Domino serviunt; in choro enim et ordinate statur, et consonanter canitur. De his autem mulieribus Psalmista dicit: «Adducentur regi virgines post eam (Psal. XIV, 15) ;» id est post Mariam; ab hac namque nostrae virginis nomen deductum est; quae, quoniam post filium suum, totius Ecclesiae caput est, non immerito caeterae tympanistae eam tympanizantem sequuntur.

«Tulit autem Moyses et Aaron Israel de medio mari Rubro, et ingressi sunt in desertum Sur.» Quid est autem, quod Israel mox ut de mari exivit, in desertum venit, nisi quia Christianorum populus statim ut baptizatus est, arctam et periculosam [Col. 0266C] viam ingreditur, et ad sui Salvatoris similitudinem a diabolo tentatur? Sic enim et Christus de baptismo ducitur in desertum, ut a diabolo tentaretur. Quod autem mare Rubrum baptismum significet, Apostolus manifestat, dicens: «Et omnes baptizati sunt in nube, et in mari (I Cor. X, 1) .» Quid est in nube et in mari, nisi in aqua et spiritu? «Nisi enim quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum (Joan. III, 5) .»

«Ambulaveruntque tribus diebus per solitudinem, et non invenerunt aquam, et venerunt in Marath, nec poterant bibere aquas de Marath, eo quod essent amarae, et ostendit Dominus Moysi lignum, quod cum misisset in aquas, in dulcedinem versae [Col. 0266D] sunt.» Tres namque aetates ab Abraham usque ad Christum, quas per hos tres dies intelligimus, in quibus populus per solitudinem, per terram inviam et inaquosam gradiens, aquas invenire non potuit. Nondum enim venerat ille, qui ait: «Si quis sitit, veniat, et bibat, et de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 37) .» Habebant enim Hebraei aquas, sed non inveniebant; quia tenentes legem non intelligebant. Tandem ergo tertia die transacta, id est tertia aetate venerunt in Marath, venerunt ad montem Myrrhae, et ad collem Thuris, venerunt ad locum, et ad tempus amaritudinis, quando Dominus est crucifixus: [Col. 0267A] ibi invenerunt aquas; quia «de latere ejus exivit sanguis, et aqua (Joan. XVIII, 34) .» Tunc velum templi scissum est, et Scripturae apertae sunt. Et istae quidem sunt aquae, quae quoniam prius amarae erant, ideo populus bibere non poterat. Misit ergo Moyses lignum in eas, et in dulcedinem versae sunt. Lignum hoc, lignum crucis est, hoc enim omnis aqua ⁜ (209) , omnis Scripturarum amaritudo in dulcedinem vertitur. Cum enim Scriptura dicat: «Diligite inimicos vestros, benefacite his, qui oderunt vos (Luc. VI, 27) ;» cui haec aqua non videtur esse amara? quis eam potare et suscipere velit? Memores tamen crucis Christi, memores Christi passionis, qui pro impiis mortuus est, et pro iniquis et peccatoribus exoravit, magistri exemplum sequimur, [Col. 0267B] dulcescunt aquae, inimicos diligimus, et pro persecutoribus oramus. Ideo enim semper crucem portare praecipimur ut ipsius semper memores, nihil amarum et impossibile divinae Scripturae nobis praecipere videantur; nihil enim nobis praecipiunt quod sit amarius cruce Christi; legis enim amaritudo vincatur amaritudine crucis, et Christi tormenta considerantes, tormenta haec transitoria non sentiamus. Sic igitur omnes aquae dulcescunt, quae cum ligno potatae fuerint. Merito autem, transfretato mari, populus venit in Marath, quia statim baptizatus Christi compungitur passione, et quae prius amara videbantur, desiderio bibendi, dulcia reputat. Ibi constituit ei praecepta atque judicia, et ibi tentavit eum. Ubi? In Marath, id est in aquis amaris, quae [Col. 0267C] ligno crucis dulces factae sunt. Ubi enim, nisi in sacris voluminibus constituuntur praecepta atque judicia? Ibi enim et instruimur et judicamur, ibique a Deo tentamur, inde tentationis praecepta ferimus, quibus obedientes coronamur, inobedientes damnamur.

«Venerunt autem in Elim, ubi erant duodecim fontes aquarum, et septuaginta palmae, et castrametati sunt juxta aquas.» De Marath namque veniunt in Elim, quod interpretatur aries, quia post Christi passionem, apostolos Ecclesia suscepit doctores. Duodecim autem fontes aquarum et septuaginta palmae, duodecim apostoli et septuaginta Christi discipuli intelliguntur; de his enim fontibus aqua manavit, quibus totus mundus reficitur, [Col. 0267D] et irrigatur ⁜ (210) . Quoniam autem palmae victoriam significant, merito palmae illi vocantur, qui per fidem vicerunt regna. Christi autem discipuli duodecim, et septuaginta duo fuerunt; quatenus duodenarius numerus septies compleretur, ut ipso quoque numero, omni gratia Spiritus sancti eos repletos fuisse intelligamus.

«Profectique sunt de Eli, et venit omnis multitudo filiorum Israel in desertum Sin, quod est inter Elim et Sinai.» Sin etenim amphora interpretatur, per quam mensura intelligitur. Merito igitur de Eli venit populus in desertum Sin, quoniam postquam ad apostolos Ecclesia venit, qua mensura viveret, 66 invenit; audivit enim Evangelium, ubi dicitur: «Qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII, 2) .»

Sequitur autem de eo, quod populus murmuravit, dicens: «Utinam mortui essemus per manum Domini in terra Aegypti, quando sedebamus super ollas carnium, et comedebamus panem in saturitate. Et dixit Dominus ad Moysen: Ecce ego [Col. 0268B] pluam panes de coelo; colligat ex eo unusquisque quantum sufficiat ad vescendum gomor per singula capita: die autem sexto colligant duplum, quam colligere solebant per singulos dies.» Murmuravit populus exasperans et incredulus, et quamvls multa armenta bovum et greges ovium habeat, tamen sibi propter carnes mortem exoptat, desiderabat enim avium carnes, quibus in Aegypto uti solebat. Aves enim in Aegypto, et circa Nilum multum abundant. Unde lautiores cibos ⁜ (211) appetere, nemo dubitet esse peccatum. Datur autem unum gomor per singula capita, ut et natura se pares intelligant, et his tantum, quae sibi sufficiant, contenti vivant, neque de crastino cogitantes plus colligant; quia neque qui plus collegerat habebat [Col. 0268C] amplius, neque qui minus, habuit minus. Et melius quidem est minus colligere, et abundare, quam plus, et inutiliter fatigari. Die enim sexta duplum colligitur, quia die septima non invenitur. Nam et nos modo parare debemus, unde post hanc vitam in sabbatismo vivere valeamus ⁜ (212) .

«Dixitque Dominus ad Moysen Loquere filiis Israel: Vespere comedetis carnes, et mane saturabimini panibus, scietisque quod sim Dominus Deus vester. Factum est ergo vespere, et ascendens coturnix operuit castra: mane quoque ros jacuit per circuitum castrorum, cumque operuisset superficiem terrae, apparuit in solitudine minutum, et quasi pilo tusum in similitudinem pruinae super [Col. 0268D] terram. Quod cum vidissent filii Israel, dixerunt ad invicem: Manhu? quod significat, quid est hoc? ignorabant enim quid esset.» Carnes enim hoc in loco, et panes idem significant. Divina namque Scriptura, et caro, et panis est; caro quidem quantum ad litteram; panis vero secundum spiritualem intelligentiam. Unde et Elias vespere carnes, [Col. 0269A] mane vero panes suscepit, quia prius juxta litteram, postea vero secundum spiritum Scripturae intelliguntur. Nam et panis de coelo descendit; aves vero de terra ascenderunt: et quia non est difficilis, altaeque scientiae juxta litteram Scripturas intelligere, inde prope terram aves volasse referuntur. Illud quoque attendendum, quod usque hodie dum Scripturas legimus, manhu dicere non cessamus: nam per unamquamque sententiam interrogantes, dicimus: Quid est hoc? Quid hoc significat? Quid hoc vel illud interpretatur? Fertur autem et hic panis pro utentium voluntate omnis saporis fuisse, per quod dabatur intelligi, quia divina Scriptura multis diversisque modis intelligenda esset. Nam et ipsi quoque haeretici ad suum sensum eam convertunt. [Col. 0269B] Principalis tamen ejus gustus quasi similae cum melle erat. Quid enim melle dulcius? Quid tritico pane robustius? Sanus ergo intellectus Scripturarum, et dulcis ad gustandum, et fortis ad alendum et roborandum esse debet: infirmus enim cibus, infirmos nutrit humores. Quod vero ad mensuram gomor manna colligebatur, hoc est quod Apostolus ait: «Non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII, 3) .» Sanus namque sensus mensuram non excedit, haereticus autem in mensura non continetur. Semper enim alta haeretici dicunt, et fidei mensuram excedentes, terminos a patribus constitutos transgrediuntur. Tantum enim unicuique de hoc pane colligere licet, quantum ei in cibo quotidiano sufficere possit. Hoc enim et nos [Col. 0269C] Dominus orare jussit: «Panem nostrum quotidianum da nobis hodie (Matth. VI, 11) ,» quod quidem nihil aliud significat, nisi ut fides nostra catholica, sola veritate contenta, cuncta superflua a se repellat. Verbum enim abbreviatum posuit Deus super terram. Quod vero superfluum erat, id est quod in diem alteram servabatur, scatebat vermibus et putrefiebat, et sole incalescente liquefiebat; quoniam omnis haereticorum superflua scientia, veritatis lumine illustrata evanescit et deficit. Praecipitur ergo ut nihil ex eo relinquat usque mane, quia quod relinquitur superfluum est. Et melius quidem est ut in campis liquefiat, quam ut collectum putrefiat; quoniam melius est divinam Scripturam in sacris [Col. 0269D] voluminibus otiosam manere, quam in haereticorum cordibus collectam prava intelligentia sordere. Quid est autem quod in sexta die colligitur, unde in septimana vivitur, nisi quia hac in vita praeparare debemus, unde in futura vivamus? Praecipitur autem Moysi, ut ex eo impleat gomor, et reponat coram Domino, servetque illud in memoriam in omnes generationes, per quod nimirum intelligere possumus, quia sana et spiritualis intelligentia Scripturarum nulla unquam generatione sit evacuanda. «Coelum et terra transibunt, Dei autem verba non praeteribunt (Matth. XXIV, 35) .»

Filii autem Israel comederunt manna quadraginta annis, donec venirent in terram habitabilem. [Col. 0270A] Quid enim per quadraginta annos, nisi utriusque testamenti opera intelligimus? Hic enim numerus ex decem et quatuor constat, decem namque quatuor, vel quatuor decem quadraginta fiunt; 67 per decem omne illud tempus intelligitur, in quo Vetus Testamentum ad litteram observabatur; per quatuor vero hoc, in quo quatuor Evangeliorum fides tenetur. Comederunt ergo filii Israel manna quadraginta annis, quia sancti et spirituales viri, spiritualiter et in Novo et in Veteri Testamento Scripturas intellexerunt. Hic autem cibus non deficiet, donec in terram habitabilem et in terram viventium veniamus, quia postquam illic venerimus, jam nobis Scripturae amplius non erunt necessariae. Erit enim Deus omnia in omnibus. Unde Apostolus: [Col. 0270B] «Sive linguae cessabunt, sive scientia destruetur. (I Cor. XIII, 8) .»

«Igitur profecta omnis multitudo filiorum Israel de deserto Sin per mansiones suas, juxta sermonem Domini castrametata est in Raphidim, ubi non erat aqua ad bibendum populo, qui jurgatus contra Moysen petivit aquam.» Raphidim namque interpretatur sanitas judicii. Sanum autem judicium est: «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et proximum tuum, sicut te ipsum (Matth. XXII, 37) .»—«Et quod tibi non vis, alteri ne feceris (Tob. IV, 16) ,» et similia. De deserto ergo Sin venit populus in Raphidim, quia postquam ab apostolis vivendi mensuram accepit, et eadem mensura, qua [Col. 0270C] mensus fuerit, sibi quoque remetiendum esse cognovit, mox ad sanum judicium conversus, Deum et proximum diligere nullique hominum nocere disposuit ⁜ (213) . Cibi autem potusque penuria, quam tunc corporaliter populus patiebatur, eam quam nunc spiritualiter homines patiuntur significabat, de qua Dominus quibusdam comminatur, dicens: «Immittam vobis famem et sitim, non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini (Amos VIII, 11) .» Unde in Ezechiele dicitur: «Linguam tuam adhaerere faciam palato tuo, nec poteris loqui, quia domus exasperans est (Ezech. II, 6) .» Propter peccata namque populi saepe silet lingua doctorum. De plebe quoque Judaica sub vineae specie a Domino [Col. 0270D] dicitur: «Mandabo nubibus meis, ne pluant super eam imbrem (Isai. V, 6) .»

«Et ait Dominus ad Moysen: Antecede populum, et sume virgam in manu tua, et vade; en ego stabo coram te ibi supra petram Oreb, percutiesque petram, et exibit ex ea aqua, ut bibat populus. Fecitque Moyses ita coram senioribus Israel.» Quod autem et haec, et ea, quae superius dicta sunt, spiritualiter intelligi debeant, Apostolus manifestat, dicens: «Quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt, et omnes in Moyse baptizati sunt in nube, et in mari, et omnes eamdem escam spiritalem manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritalem biberunt; bibebant autem [Col. 0271A] de spiritali consequente eos petra; petra autem erat Christus (I Cor. X, 1) .» Quis autem igitur ad litteram ea intelliget, quae Apostolus spiritualia esse dicit? Venit ergo Moyses cum omni multitudine filiorum Israel ad petram, quoniam principes sacerdotum cum tota populi multitudine tenuerunt Christum. Stabat autem Dominus ibi coram populo super petram, nec videbatur, quoniam Deus manens in homine non cognoscebatur. Sed quid per virgam, qua petra bis percutitur, nisi arundinem et lanceam intelligimus? Semel autem petra nostra arundine percussa non dedit aquas; iterum autem lancea percussa est, et exivit sanguis et aqua. Sunt autem, qui per duplicem virgae hujus percussionem duo crucis ligna intelligere velint. Et vocavit nomen [Col. 0271B] loci illius tentatio, propter jurgium filiorum Israel, et quia tentaverunt Dominum dicentes: «Estne Deus in nobis, an non?» sic et Judaei tentantes Christum dicebant: «Si tu es Christus, dic nobis palam (Joan. X, 25) .» Item: «Si Filius Dei est, descendat nunc de cruce, et credimus ei (Matth. XXVII, 43) .» Et rursum: «Si tu es rex Judaeorum, salvum te fac (Luc. XXIII, 37) .» His enim verbis quid aliud significabant, nisi: «Est Deus in nobis, an non?» Vere non est Deus in vobis, quia Deum repellitis a vobis. Et sicut ipse ait: «Relinquitur vobis domus vestra deserta (Matth. XXIII, 38) .» Erat tamen Deus in vobis, quia Deus erat, qui inter vos manens loquebatur vobis.

«Venit autem Amalec, et pugnabat contra Israel [Col. 0271C] in Raphidim. Dixitque ad Josue: Elige viros, et egressus pugna contra Amalec. Moyses autem, et Aaron, et Hur ascenderunt super verticem collis, cumque levaret Moyses manus, vincebat Israel, si autem paululum remisisset, superabat Amalec.» Quid enim Amalec, qui populus brutus interpretatur, nisi vitiorum multitudinem significat? Contra haec autem Josue minister Moysi cum viris electis pugnat, quia sancti et catholici viri semper contra vitia bellum gerunt. Stat autem Moyses in vertice collis, virgam Dei in manu tenens, quia episcopi, populique rectores in altioribus Ecclesiae soliis constituti, virgam correctionis et directionis manibus ferunt. Levat autem Moyses manus, et vincit Israel; levant sacerdotes et episcopi puras manus cum precibus ad [Col. 0271D] Deum, et victoria datur fidelibus; remittit Moyses manus, et superat Amalec; cessant ab orationibus sancti, et regnant in populo vitia et peccata ⁜ (214) . His autem facile intelligitur quam necessarium sit, Ecclesiae rectores semper pro populo Dominum exorare. Unde Apostolus ait: «Obedite praepositis vestris, et subjacete eis; ipsi enim pervigilant, quasi rationem 68 pro animabus vestris reddituri (Heb. XIII, 17) .» Manus autem Moysi erant graves. «Sumentes ergo lapidem posuerunt subter eum, quo sedit. Aaron autem et Hur sustentabant manus ejus ex utraque parte, et factum est ut manus illius non lassarentur usque ad occasum solis.» [Col. 0272A] Manus, inquit, Moysi erant graves, quoniam et sacerdotum manus peccatorum pondere saepe gravantur. Multum enim maligni spiritus in hoc laborant ut sanctorum orationes et manus impediant. Hoc autem Aaron et Hur sentientes lapidem posuerunt subter eum, quo sedit Moyses, quatenus supra firmam petram firmatus, stabilis et inconcussus permaneat. Sed quid per Aaron, qui mons fortis interpretatur, nisi illum intelligimus, de quo dicitur: «Dominus fortis et potens, Dominus potens in praelio?» (Psal. XXIII, 8.) Quid vero per Hur, qui ignis dicitur, nisi Spiritus sanctus, qui in igne discipulis apparuit? Merito igitur Aaron, et Hur Moysi manus sustentant, ne lassentur, quoniam quod sanctorum manus, virtutes et opera stant, neque [Col. 0272B] ruunt, hoc Christus, Dominus noster, et sancti Spiritus gratia operatur. Factum est igitur ut manus Moysi non lassarentur usque ad occasum solis, quoniam quem Christus, et Spiritus sancti gratia sustentat, sine omni lassitudine usque ad mortem in bonis operibus perseverat. Per solis occasum diei et vitae terminum intelligimus. Beatus ille, cujus manus talibus adjutoribus sustentantur. Fugavitque Josue Amalec, et populum ejus in ore gladii. Quod tamen Josue vincit, quod vitia, et maligni spiritus superantur, non Josue, sed Moysi, non populo, sed sanctorum orationibus ascribendum est. Unde et subditur: «Scribe hoc ad monumentum in libro, et trade in auribus Josue; delebo enim memoriam Amalec sub coelo.» Ideo enim hoc in libro scribi, et [Col. 0272C] memoriae commendari, et in auribus Josue tradi praecipitur, ut quicunque ad similitudinem Josue spirituales vincat inimicos, non sibi, sed sanctorum meritis et orationibus, et Deo miseranti et adjuvanti victoriam imputet; ipse enim pugnat, et vincit; ipse memoriam Amalec sub coelo delet; ipse vitiorum multitudinem destruit. «Aedificavitque Moyses altare, et vocavit nomen ejus Dominus exauditio mea, dicens: Quia manus solii Domini, et bellum Dei erit contra Amalec a generatione in generationem.» Merito enim Moyses post victoriam Domino altare constituit, ut ei gratias agat, qui eum exaudiens victoriae tribuit facultatem; inde autem et altari nomen imposuit: «Dominus exauditio mea,» id est Dominus exaudivit me; [Col. 0272D] atque addit protinus: «Quia manus solii Domini,» id est virtus, et fortitudo sanctorum, in quibus, quasi in propria sede Dominus sedet, et habitat: «et bellum Dei erit contra Amalec,» id est contra vitia et malignos spiritus a generatione in generationem, quia pacem et concordiam nunquam inter se habebunt.

«Cumque audisset Jethro sacerdos Madian cognatus Moysi omnia, quae fecerat Dominus Moysi, et Israel populo suo, tulit Sephoram uxorem Moysi, quam remiserat, et duos filios ejus, et duxit eos ad Moysen, qui mutuo se salutantes laetati sunt.»

[Col. 0273A] Obtulit autem Jethro holocausta, et hostias Domino, deditque consilium Moysi, ut constitueret tribunos, et centuriones, et quinquagenarios, et decanos, qui judicarent populum, tales videlicet, qui potentes essent et timerent Dominum, in quibus esset veritas, et odissent avaritiam; ipse vero majoribus negotiis operam daret. Fecitque Moyses, ut ille suggesserat. Quod enim Moyses, qui assidue cum Domino loquebatur, utile consilium Jethro cognati, quamvis gentilis, non respuerit, viris ecclesiasticis, et in sublimitate constitutis exemplum praebuit, ut minoribus, quamvis peccatoribus, bona et utilia suadentibus credere non dedignentur. Unde et Apostolus ait: «Non alta sapientes, sed humilibus consentientes (Rom. XII, 16) .» Quales autem [Col. 0273B] judices esse debeant, satis compendioso sermone comprehendit, dum eos potentes, dominumque timentes, veraces et sine avaritia eligi admonet. Impeditur enim multumque turbatur rectum judicium, ubi ex his unum aliquid defuerit. Quod vero Christiani non passim, nec temere omnibus communicare debeant, ex hoc facile intelligitur, quia non prius Jethro cum senioribus filiorum Israel cibum sumpsit quam holocausta et hostias Domino obtulerit. Unde et beatus Joannes ait: «Si quis venit ad vos, et hanc doctrinam non affert, nolite recipere eum in domum, nec ave ei dixeritis; qui enim dicit illi: Ave, communicat operibus illius malignis (II Joan. I, 10-12) .»

«Mense tertio egressionis Israel de Aegypto ⁜ (215) [Col. 0273C] in die hac venerunt in solitudinem Sinai. Nam profecti de Raphidim, et pervenientes usque in desertum Sinai, castrametati sunt in eodem loco. Ibique Israel fixit tentoria e regione montis.» Eadem, inquit, die qua Jethro recessit ab eis, filii Israel profecti de Raphidim, castrametati sunt in deserto Sinai. Raphidim namque, ut diximus, sanitas judicii interpretatur. Venit ergo populus de Raphidim in desertum Sinai, quia, postquam viri ecclesiastici, sanum judicium suscipientes, Dei mandata custodire promittunt, ad majora deducuntur, ut et Deum loquentem audiant, et Spiritus sancti gratias 69 plenius suscipiant. In Sinai enim filii Israel legem susceperunt, et Deum in nube et caligine [Col. 0273D] loquentem audierunt. «Moyses autem ascendit ad montem. Vocavitque eum Dominus de monte, et ait: Haec dices filiis Israel: Vos ipsi vidistis quae fecerim Aegyptiis, quomodo portaverim vos super alas aquilarum, et assumpserim mihi.» «Quod enim super alas aquilarum filios Israel Deus portaverit, verum non est, nisi fortasse metaphorice intelligatur. Nam quoniam aquilae prae caeteris avibus altius volant, inde super alas aquilarum elevati fuisse dicuntur, quod eos terrena pericula laedere non potuerunt. «Si ergo audieritis vocem meam, et custodieritis pactum meum, [Col. 0274A] eritis mihi in peculium de cunctis populis; mea est enim omnis terra,» quoniam quasi proprios, et peculiares prae caeteris gentibus vos magis diligam. Et quamvis mea sit omnis terra, attamen vos soli eritis mihi in regnum sacerdotale, et gens sancta, quia non diabolus, non vitia, neque tyranni, sed Spiritus sanctus, sacerdotes, et virtutes super vos, et in vobis regnabunt.

«Venit Moyses, et convocatis majoribus natu populi, exposuit eis omnes sermones, quos mandaverat Dominus. Responditque universus populus simul: Cuncta, quae locutus est Dominus, faciemus.» Omnia enim, quae illi populo dicebantur, nobis dicta esse intelligere debemus ⁜ (216) . Nos enim, si volumus ipso adjuvante gens sancta sumus [Col. 0274B] et regnum sacerdotale, diabolo et operibus ejus abrenuntiantes, Deo fideliter servire promisimus. Teneamus ergo fidem, servemus promissa, quia propitium et veracem Dominum habemus, cui nos servisse non poenitebit. «Cumque retulisset Moyses verba populi ad Dominum, ait ei, dicens: Jam nunc veniam ad te in caligine nubis ut audiat me populus loquentem ad te, et credat tibi in perpetuum.» Quod enim in caligine nubis cum Moyse Dominus loquebatur, jam tunc suae incarnationis mysterium significabat. Sicut enim tunc Moysi loquebatur, sed nubis caligine tectus non videbatur, ita et postea cum Judaeis loquens carnis velamine tectus videri non potuit. De hac enim nube scriptum est: «Ecce Dominus ascendet super nubem levem, [Col. 0274C] et ingredietur Aegyptum (Isai. XIX, 1) .»

«Et dixit Dominus ad Moysen: Vade ad populum, et sanctifica illos hodie, et cras, laventque vestimenta sua. Et sint parati ad diem tertium, die autem tertia descendet Dominus coram omni plebe super montem Sinai. Constituesque terminos per circuitum, et dices ad eos: Cavete ne ascendatis in montem, nec tangatis fines illius.» Quid enim per hodie et cras, nisi praesens et tempus futurum intelligimus? Qui igitur hodie et cras sanctificatur, omni tempore sanctificatur. Vestimenta vero lavare, est a peccatorum sordibus carnem mundare. Nam quia carne anima vestitur, ideo vestimenta carnem significant. De his enim vestimentis dicitur: «Omni [Col. 0274D] tempore sint vestimenta tua candida (Eccle. IX, 8) .» Tertius vero dies, tertius post agni immolationem mensis intelligitur, quo et tunc Dominus super montem Sinai, et postea Spiritus sanctus super Christi discipulos descendens, omnis scientiae plenitudine fecit eos esse perfectos. Constituuntur autem termini supra montem Sinai, quoniam et mons Sion suos terminos habet, ultra quos eos qui vocati sunt accedere non licet. Quod enim Sinai hoc in loco Sion significet, audi Apostolum dicentem: «Non enim accessistis ad tractabilem montem et accensibilem ignem, et turbinem, ac caliginem; sed accessistis [Col. 0275A] ad Sion montem, et civitatem Dei viventis ⁜ (217) (Hab. XII, 18) .» Qui enim non vocatus ad gradus et honores ecclesiasticos ascendere nititur, ille procul dubio ad interdictos terminos montis accedit, morte morietur. Unde et subditur: «Omnis enim qui tetigerit montem, morte morietur. Manus non tanget eum, sed lapidibus opprimetur, aut confodietur jaculis, sive jumentum fuerit, sive homo, non vivet. Cum coeperit clangere buccina, tunc ascendant in montem.» Quae enim prope sunt, manu tanguntur; quae vero longe, aut lapidibus, aut jaculis feriuntur; per quod non in praesenti, sed in futuro contra hos tales judicandum esse significat, quasi enim de longinquo super eos lapides, et jacula venient, quoniam non modo feriuntur, sed post hanc [Col. 0275B] vitam aeternis suppliciis damnabuntur. Sive jumentum fuerit, sive homo, non vivet, quoniam sive stultus, sive sapiens haec talia praesumpserit, mortis periculo subjacebit. Multos enim et fatuos, et saeculi sapientia praeditos, quamvis non vocentur, montis tamen hujus excelsa audacter conscendere videmus; exspectent igitur, donec vocentur: exspectent, donec buccina clangat. Hoc est enim, quod dicitur: «Cum coeperit buccina clangere, tunc ascendant in montem,» tunc ascendant, quando eis invitatis dicetur: «Amice, ascende superius (Luc. XIV, 10) .»

«Descenditque Moyses de monte ad populum, et sanctificavit eum. Cumque lavissent vestimenta sua, ait ad eos: Estote parati in diem tertium, et ne appropinquetis uxoribus vestris.» O quantum [Col. 0275C] ab illicitis abstinere debent, quibus ipsa quoque licita interdicuntur. De his enim Apostolus ait: «Qui habent uxores, tanquam non habentes sint (I Cor. VII, 29) .» «Jam advenerat tertia dies, mane inclaruerat, et ecce coeperunt audiri 70 tonitrua, ac micare fulgura, et nubes densissima operire montem, clangorque buccinae vehementer obstrepebat.» Vide quam bene utrumque testamentum sibi respondeat, et quam convenienter Pentecostes in utroque celebretur. In Actibus apostolorum scriptum est: «Tunc reversi sunt Jerosolimam a monte, qui vocatur Oliveti, et cum introiissent in coenaculum, ascenderunt ubi manebant Petrus, et Joannes, et Andreas, et Thomas, Bartholomaeus, et Matthaeus, [Col. 0275D] Philippus, Jacobus Alphaei, et Simon Zelotes, et Judas Jacobi. Hi omnes erant perseverantes unanimiter in oratione cum mulieribus, et Maria matre Jesu, et fratribus ejus (Act. I, 12) .» Haec tam sancta coadunatio vocatur Ecclesia; haec dicitur mons Sion. In hunc montem descendit Dominus, servata quodammodo similitudine, et tempore quo descendit in montem Sinai. Jam enim, inquit Moyses, advenerat dies tertius, et mane inclaruerat, et coeperunt audiri tonitrua, ac micare fulgura, etc. Dicamus ergo et nos: jam advenerat tertius mensis&9sub; et Pentecostes, id est quinquagesimus dies inclaruerat, et [Col. 0276A] sicut beatus Lucas evangelista scribit: «Factus est repente de coelo sonus tanquam advenientis spiritus vehementis, et replevit totam domum, ubi erant sedentes. Et apparuerunt illis dispertitae linguae tanquam ignis, seditque super singulos eorum, et repleti sunt omnes Spiritu sancto, et coeperunt loqui variis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis (Act. II, 2) .» Ecce enim in utroque et sonus auditur, et ignis videtur. Sed in illo nubes caliginosa, in hoc autem clarissimi luminis splendor apparet, quoniam illa umbra erat, atque figura, hoc autem veritas; quod enim ibi tonitrua, hic apostolorum voces intelliguntur, quod ibi micantia fulgura, hic miracula ubique fulgentia; nubes vero densissima, quae montem operiebat, apostoli sunt, salutaribus [Col. 0276B] pluviis Ecclesiam irrigantes. Clangor vero buccinae perstrepens vehementer, doctorum omnium praedicationem longe lateque intonantem significabat.

«Timuit populus, qui erat in castris. Cumque eduxisset eos Moyses in occursum Dei de loco castrorum, steterunt ad radicem montis; totus autem mons fumabat, eo quod descendisset Dominus super eum in igne, et ascendit fumus ex eo, quasi de fornace.» Hic autem timor admirationis et reverentiae erat. Quod autem dicitur quia «venerunt de loco castrorum in occursum Dei ad radices montis Sion,» id est quod in Actibus apostolorum dicitur: «Facta autem hac voce convenit multitudo, et mente confusa est (ibid. II, 6) ;» convenit [Col. 0276C] populus de tota Jerusalem ad radices montis Sion, id est ad eum locum, ubi Sion, id est S. Ecclesia, jactis quodammodo fundamentis aedificabatur. Ibi enim erant apostoli, ibi erat mater Jesu, ibi in semine, atque principiis erat totus mons Sion, et mente confusa est, prae timore videlicet, et admiratione. Unde et hic dicitur quia «timuit omnis populus, qui erat in castris;» hic enim timor illum timorem significabat. Totus autem mons fumabat, eo quod descendisset Dominus super eum in igne, et ascendit fumus ex eo, quasi de fornace. Hoc enim praedixerat Joel propheta, dicens: «In diebus illis effundam Spiritum meum super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri, et filiae vestrae, etc., et dabo prodigia in coelo sursum, et signa in terra [Col. 0276D] deorsum, sanguinem, et ignem, et vaporem fumi (Joel II, 28) .» Non enim poterant non ardere, et non fumare, quos tantus ignis Spiritus sancti succenderat. Sicut enim per fumum ignis adesse monstratur, ita per verborum constantiam, per linguarum diversitatem, Spiritus sanctus in apostolorum cordibus ardere monstrabatur, Beata illa corda, quae hoc igne replentur! beati illi, qui sic ardere merentur! Stupebant autem omnes, et mirabantur dicentes: «Nonne isti, qui loquuntur, Galilaei sunt? Et quomodo nos audivimus unusquisque linguam nostram [Col. 0277A] illos loquentes?» (Act. II, 8.) Hic ergo fumus monstrabat exterius, quantus qualisque ignis arderet interius. Sequitur: «Eratque mons omnis terribilis, et sonus buccinae paulatim crescebat in majus, et prolixius tendebatur. Moyses loquebatur, et Dominus respondebat ei.» Cui enim mons iste, id est coetus apostolicus non videbatur esse terribilis, qui homines prius inscios, et vix unius linguae peritos, nunc omnibus linguis loqui audiebat? Crescebat autem paulatim sonitus buccinae, et prolixius tendebatur, quoniam apostolorum vox, et praedicatio paulatim proficiens crescebat, et longius audiebatur donec «in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII, 5) .» Haec est enim illa buccina, [Col. 0277B] cui dicitur: «Clama, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam (Isai. LVIII,) .»—«Moyses autem loquebatur, et Dominus respondebat ei;» quoniam, praedicantibus apostolis, eorum corda Dominus respondendo docebat. Siquidem non ipsi, sed Dominus loquebatur in eis.

«Descenditque Dominus super montem Sinai, in ipso montis vertice, et vocavit Moysen in cacumen ejus.» Stat autem Dominus super verticem montis Sinai, per quem Sion intelligitur de quo ait: «Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus (Psal. II, 6) ;» ibique in ipsum ejus cacumen Moysen vocat, per quem apostoli intelliguntur, qui super universam Ecclesiam principes constituti, altiores prae caeteris possident [Col. 0277C] sedes. «Dixitque ad eum: Descende, et contestare populum, ne forte velit transcendere terminos ad videndum Dominum, et pereat ex eis plurima multitudo.» Terminos namque transcendere est ecclesiasticas dignitates contra Dei voluntatem usurpare. Stet igitur unusquisque in suo ordine, neque priusquam vocetur, interdictum sibi terminum transcendere velit. 71 Sacerdotes quoque et populi, qui accedunt ad Dominum, sanctificentur ne percutiat eos. Hoc est enim, quod Apostolus ait: «Ideo inter vos multi infirmi, et imbecilles, et dormiunt multi. Si enim nosmetipsos judicaremus, non utique judicaremur (II Cor. XI, 30) .» Timeat ergo ne percutiatur, qui non sanctificatus ad Dominum accedere praesumit. [Col. 0277D] Accessit enim rex Ozias, et lepra percussus est; accesserunt filii Aaron, et mortui ceciderunt; accessit Datham et Abiron, et devoravit eos terra; accessit Oza ad arcam, et percussus a Domino interiit. Sequitur:

«Vade et descende, ascendesque tu, et Aaron tecum: sacerdotes autem et populus, ne transeant terminos, nec ascendant ad Dominum, ne forte interficiat illos.» Hoc audiant sacerdotes, et suis terminis contenti illuc ascendere non praesumant, quo soli Moyses et Aaron jubentur ascendere; [Col. 0278A] altius enim episcopis quam sacerdotibus ascendere conceditur, et quaedam Dei secretorum agunt episcopi, quae caeteris sacerdotibus agere non licet. Descenditque Moyses ad populum, et omnia narravit eis. Sic enim et apostoli, quaecunque audierunt a Domino narraverunt nobis.

«Locutusque est Dominus cunctos sermones hos: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti, et de domo servitutis.» Hos autem sermones cum Dominus loqueretur, cunctus populus audiebat. Haec sunt decem verba legis, in quibus tota lex continetur, quae quidem, cunctis audientibus, prius in monte locutus est; postea vero bis in tabulis lapideis scripsit, quoniam primas tabulas [Col. 0278B] Moyses iratus confregerat. In principio autem locutionis docet eos, quis sit, dicens: «Ego sum Dominus Deus tuus,» cui non immerito obtemperare, et credere debes; quoniam ego «eduxi te de terra Aegypti, et de domo servitutis.»

«Non habebis deos alienos coram me.» Hoc est mandatum, quo omnes dii abjiciuntur, et unus ac verus Deus adorari praecipitur, qui ubique est, in cujus conspectu stat omnis creatura. Et ideo dicit, coram me, quia qui coram eo non sit, nusquam sit. Pro hoc autem mandato et SS. apostoli et caeteri martyres sunt interfecti. Merito igitur ponitur primum, quod prius defendere necesse erat. Secundum autem mandatum est: «Non facies tibi sculptile,» in quo idolorum et simulacrorum omnium religio [Col. 0278C] evacuatur ⁜ (218) . Neque omnem similitudinem, quae est in coelo desuper, ut solis, lunae et stellarum, et quae in terra deorsum, ut Saturni, Jovis et Mercurii, nec eorum quae sunt in aquis, ut Neptuni, et Nympharum, et quae sub terra, ut Plutonis, Charontis, Cerberi et similium. Haec enim omnia gentilitas decepta colebat, et quia eos videre non poterat, eorum simulacra adorabat. «Ego enim sum Dominus Deus tuus, fortis, et zelotes;» et quia fortis sum, vindicare me possum; quia vero zelotes, utrobique merita reddam. Zelotes enim, qui diligit, et qui odit, intelligi potest. «Visitans iniquitatem patrum in filiis in tertiam et quartam generationem eorum, qui oderunt me, et faciens misericordiam [Col. 0278D] in millia his, qui diligunt me, et custodiunt praecepta mea.» Filius enim, si bonus fuerit, non portabit iniquitatem patris; si vero malus fuerit, et suam, et patris iniquitatem luendo sustinebit. Quod si et pater bonus fuerit, et a patris bonitate filius non recesserit, multo majoribus bonis pro patris bonitate ditabitur. Inde enim est, quod semen Abrahae a Domino diligebatur; inde et de tribu Juda propter David, regnum penitus non aufertur. «Non assumes nomen Dei tui in vanum; nec enim habebit insontem Dominus eum, qui assumpserit nomen [Col. 0279A] Dei sui frustra.» Hic enim et omne mendacium tollitur, et gratia Dei, ne in vanum recipiatur, indicitur. Nam uterque reus est, et ille, qui in Christi nomine jurat, et non custodit, et ille qui in Christi nomine vocatur Christianus, et fidem Christi non observat. Et quidem nomen Domini in vanum assumit, et quasi parvipendens pro nihilo reputat, quicunque ea, quae vel affirmat vel negat, non custodit. Cum vero quasi pignus nomen Domini tibi creditur, recordare pignoris, et noli abjurare promissum. «Memento ut diem Sabbati sanctifices.» Sic enim dicitur: «Sanctificate jejunium.» Sabbatum sanctificare est, a bonis operibus non cessare. Cum enim Sabbatum per se sanctum sit, bene operando fit sanctus. «Sex diebus operaberis, et facies omnia [Col. 0279B] opera tua;» id est opera tuae utilitatis. Cum enim male agis, non tua, sed diaboli opera facis. «Septimo autem die Sabbatum Domini Dei tui est: non facies in eo omne opus.» Reprehenditur Christus quasi male agens, quoniam multa in Sabbatis operabatur. Sabbato enim homini, quem sanaverat, praecepit, dicens: «Tolle grabatum tuum, et ambula (Joan. V, 8) .» Aliter ergo Christus, aliter Judaei de Sabbato intelligebant. Nam quia dicitur: «Nihil operis facietis in eo,» etiam bonum opus si in eo fieret, putabant esse peccatum. Quorum stultitiam Dei sapientia irridens, dicebat: «Si licet Sabbato curare?» (Luc. XIV, 3.) Et nullo quidem die tot homines, quot in Sabbato Salvator noster sanasse legitur; unde datur intelligi, 72 quia ille [Col. 0279C] melius Sabbatum colit, qui plus bonitatis, misericordiae et pietatis in eo operatur. Sed nunquid uno tantum die in hebdomada, bona agere, et sabbatizare debemus? Omni namque die Sabbatum est illis, qui omni die declinant a malo, et faciunt bona. Quiescere enim ab operibus, quid nisi a peccatis debere quiescere significabat? Dicatur ergo: «Sabbatum est, non facies in eo omne opus tu, et filius tuus, et filia tua, et servus tuus, et ancilla tua, jumentum tuum, et advena, qui est intra portas tuas;» haec enim omnia nocere possunt, atque in his omnibus peccamus. Non enim solum si filius, et servus meus, et advena, qui in mea custodia est, per meam negligentiam furantur et occidunt, et aliis [Col. 0279D] modis delinquunt, peccatum mihi est; verum etiam si jumentum meum aliis damnum inferat, mihi imputari debet. Sex enim diebus fecit Deus coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt, et requievit in die septimo; idcirco benedixit Dominus die septimo, sive Sabbato, et sanctificavit eum. Requiescamus igitur et nos omni die, nihilque mali operemur, quatenus, et dies nostri omnes benedicantur. «Dies enim illi, ut Apostolus ait, mali sunt, in quibus mala opera fiunt (Ephes. V, 16) .» Omnes igitur dies nostri vertuntur in Sabbatum, si in omnibus quiescamus et cessamus a malo. Nec hoc [Col. 0280A] dico, quod in festivis diebus, etiam a licitis vacare non debeamus, quoniam quidquid contra sanctorum constitutiones fit, peccatum est ⁜ (219) .

«Honora patrem tuum, et matrem tuam, ut sis longaevus super terram, quam Dominus Deus tuus dabit tibi.» Magnum est hoc mandatum, quod qui observaverit, et terra habitationis, et longa vita eis promittitur. Quamvis enim juxta litteram intellectum mentem aedificet, plenumque sit pietatis; majus tamen aliquid significare videtur. Pater enim noster ille est, cui quotidie dicimus: «Pater noster qui es in coelis (Matth. VI, 10) :» mater vero nostra, sancta Ecclesia, quae nos ex aqua et Spiritu sancto Domino genuit. Hos autem si honoramus, omnia legis mandata adimplemus. Qui enim peccat, Dominum [Col. 0280B] inhonorat, qui peccare omnibus interdicit: qui vero proximum in aliquo laedit, contra Ecclesiam facit, cujus membrum et filius ipse est. Id ipsum igitur est: honora patrem tuum, et matrem, quod est: «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et proximum tuum, sicut teipsum (Matth. XXII, 37) .»

«Non occides, non moechaberis, non furtum facies, non loqueris contra proximum tuum falsum testimonium: non concupisces domum proximi tui: non desiderabis uxorem ejus, non servum, non ancillam, non ovem, non bovem, non asinum, nec omnia quae illius sunt.» Haec enim quinque mandata ad proximum, quinque vero superiora ad Deum spectant. Et quamvis haec in illis contineantur, [Col. 0280C] satisque in illis intelligi possent, voluit tamen Deus nominatim et speciatim ponere, quoniam in his homines frequentius peccant. Cum enim prae caeteris haec interdici audiunt, curiosius haec evitare et fugere debent. De concupiscentia vero dicit Apostolus: «Concupiscentiam nesciebam esse peccatum, nisi lex diceret: Non concupisces (Rom. VII, 8) .» Quomodo enim non potest esse peccatum, quod pene in omnibus est causa peccati? Fornicatores enim, adulteros, fures et raptores concupiscentia facit, et alia quidem multa ex hac radice oriuntur, quae si succisa fuerint, pariter cum ea cessabunt.

«Cunctus autem populus audiebat voces, et lampades, et sonitum buccinae ⁜ (220) , montemque fumantem, [Col. 0280D] et perterriti, ac pavore concussi steterunt procul, dicentes: Loquere tu nobis, et audiemus, non loquatur nobis Dominus, ne forte moriamur.» Mons enim iste apostolos designat, per quem igne Spiritus sancti interius ardent; ideo exterius fumare videntur. De his enim dicitur: «Tange montes, et fumigabunt (Psal. CXLIII, 5) ;» non enim fumarent, nisi arderent; fumus igitur pro incendio ponitur. Per voces autem et sonitum buccinae, qui in monte audiuntur, verbum praedicationis intelligitur, per apostolorum ora ubique resonans. «Non enim, ut ipsa Veritas ait, ipsi loquebantur, sed Spiritus sanctus [Col. 0281A] in eis (Act. VI, 10) .» Lampades autem splendor sunt miraculorum. Perterriti autem, et pavore concussi Judaei fuerunt, quoniam ad apostolos venientes dixerunt: «Quid faciemus viri fratres?» Quod beatus Petrus ait: «Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum (Act. II, 38) .» Quid enim aliud dicere erat: «Quid faciemus, viri fratres?» nisi quod populus dicebat Moysi: «Loquere tu nobis, et audiemus?» Utrumque enim ex timore procedit. Quid faciemus, inquiunt, loquimini, date consilium: «non loquatur nobis Dominus, ne forte moriamur.» Qui enim apostolis loquentibus credere noluerunt, quandoque ipsum Dominum loquentem, et mortis sententiam inferentem, audituri sunt. Hoc igitur timentes dicunt: «Loquere tu nobis, [Col. 0281B] quid faciemus?» Date consilium, monstrate viam, non loquatur nobis Dominus, non irascatur nobis, peccavimus, veniam petimus. «Et ait Moyses ad populum: Nolite timere; ut enim probaret vos, venit Deus, et terror illius esset in vobis, et non peccaretis.» Hoc enim et Petrus dicebat: «Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum.» Nolite timere: non ad perdendum, sed ad servandum vos, venit Deus. Si enim non venisset, et locutus fuisset, peccatum non haberetis 73 amodo excusationem non habebitis de peccatis vestris: probati enim estis, vocati estis, signa et miracula vidistis; nolite ergo peccare, convertimini, et timete Dominum. Sequitur:

«Stetitque populus de longe: Moyses autem accessit [Col. 0281C] ad caliginem, in qua erat Dominus.» Quid enim per caliginem, nisi Scripturarum obscuram, et profundam scientiam intelligimus? secundum illud: «Tenebrosa aqua in nubibus aeris (Psal. XVII, 12) .» Ab hac autem populus longe siat, solus Moyses eam ingreditur, quoniam soli sancti, et spirituales viri secreta Scripturarum sacramenta intelligunt, ibique Deum inveniunt. Neque enim credendum est totum illum populum haec intellexisse, quae tunc in illa caligine Moysi revelata fuerunt.

«Dixitque praeterea Dominus ad Moysen: Haec dices filiis Israel: vos vidistis, quod de coelo locutus sum vobis.» Non enim de coelo, sed de monte Dominus loquebatur. Nisi forte per coelum, aerem [Col. 0281D] intelligamus, qui frequenter pro coelo accipitur. Unde est illud: «Volucres coeli (Psal. VIII, 8) ,» cum utique volucres in coelum non ascendant. «Non facietis deos argenteos, nec deos aureos facietis vobis.» Hoc audiant avari, qui aurum et argentum quasi deos colunt et venerantur. Unde avaritia idolorum servitus dicitur (Gal. V, 20) . «Altare de terra facietis mihi;» altare namque de terra homo est, quia de terra factus est homo. In hoc enim altari Christi carnem et sanguinem suscipit; in hoc altari fit illud sacrificium, de quo Psalmista loquitur, dicens: «Sacrificium Deo spiritus contribulatus (Psal. L, 19) .» Unde et subditur: «Et offeretis super eum holocausta, et pacifica vestra.» In hoc altari, Deum quidem nobis [Col. 0282A] placabilem et propitium facimus, oves videlicet et boves offerendo. Oves enim offerimus, cum patientiam et simplicitatem Deo vovemus. Boves autem, quando nos sub jugo Christi humiliamus. Hoc autem non in sola Jerusalem, sed in omni loco fieri jubet, in quo fuerit memoria nominis ejus; quoniam et altare ubique habemus; siquidem nos ipsi altaria sumus, et hostiae, quas offerimus, quia non aliunde eas accipimus, sed in nobis eas portamus. «Quod si altare lapideum feceris mihi, non aedificabis illud de sectis lapidibus.» Fit enim altare de lapidibus, quando ex infructuosis et peccatoribus hominibus Ecclesia aedificatur. Unde scriptum est: «Potens est Deus de lapidibus suscitare filios Abrahae (Matth. IX, 9) .» Non autem de sectis lapidibus [Col. 0282B] hoc altare aedificatur, quia non est personarum acceptator Deus, sed in omni gente, qui timet Deum et operatur justitiam, acceptus est illi. Unde et Apostolus ait: «Videte, fratres, quia non multi nobiles secundum carnem, non multi potentes, vel sapientes sunt inter vos. Sed quae stulta sunt, elegit Deus, ut perdat sapientiam, et infirma elegit Deus, ut confundat fortia (I Cor. I, 26) .» Si ergo solos sapientes, divites, nobiles et potentes admonuissent apostoli et praedicassent, tunc de sectis lapidibus altare construere conarentur; sed quia hi tales magis terrena, quam coelestia appetebant, apostolorum praedicationem et Christi passionem stultitiam reputabant. Unde Apostolus ait: «Nos praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem [Col. 0282C] scandalum, gentibus autem stultitiam (ibid., 23) .» Ideo autem subditur: «Si enim levaveris cultrum tuum super eo, polluetur.» Quid enim per cultrum, nisi gladium spiritus, quod est verbum Dei, intelligamus? Hic autem culter ad mactandam hostiam super altare levatur, quando in populo Christi passionem, et qualiter agnus in cruce immolatus fuerit, doctores praedicant. Polluitur autem culter, id est sanctorum praedicatio super tali altari elevata, quando contemptui et derisioni ab eis habetur. Unde ipse Dominus ait: «Nolite dare sanctum canibus, neque mittere margaritas ante porcos (Matth. VII, 6) .» Sequitur: «Non ascendes per gradus ad altare meum, ne reveletur turpitudo tua.» Ecce jam aliud [Col. 0282D] altare, caeterisque excellentius, ad quod per gradus tamen ascendere interdicitur. Hoc enim altare fides est Trinitatis, ad quam ille per gradus ascendit, qui majus et minus in Trinitate credit, et intelligit. Plane igitur, et non per gradus ad hoc altare ascendamus, et Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum aequales esse credamus. Per gradus enim Arius ad altare ascendit; ideoque ejus turpitudo, ejus stulta et nefanda haeresis cunctis gentibus est revelata: ascendens enim cecidit, fusisque visceribus turpiter, et inaudita morte interiit.

«Haec sunt judicia, quae propones filiis Israel. Si emeris servum Hebraeum, sex annis serviet tibi, in septimo egredietur liber gratis. Cum quali [Col. 0283A] veste intraverat, cum tali exeat; si habens uxorem, et uxor egrediatur simul.» Quid enim per Hebraeum, qui transiens interpretatur, nisi eos, qui ad Ecclesiam et ad fidem catholicam transeunt, intelligamus? Hos autem Christus Dominus noster (qui per Moysen, cui ista dicuntur, significatur) suo pretioso sanguine emit. Sed quia sex diebus factus est mundus, et sex aetatibus consistit, frequenter per sex annos, vel dies omne vitae hujus tempus intelligitur. Sex ergo annis servit, qui omni vitae suae tempore servit. Sunt autem qui fideliter serviunt, et a Domini sui servitio, et servitute nunquam recedere volunt. Sunt autem alii, qui, quamvis servire videantur, et in domo Domini sui, quae est Ecclesia, omni vitae suae tempore conversentur, [Col. 0283B] graviter tamen ferunt 74 servitutem. De talibus igitur dicitur: «In septimo anno egredietur liber gratis.» Bonus et clemens Dominus qui, quamvis servum suum infidelem et nequam esse sciat, de domo tamen eum non expellit; exspectat septimum annum, exspectat finem hebdomadae, et terminum vitae; si vel tunc conversus poenituerit, et nocivam libertatem non dilexerit, adhuc cum Domino suo poterit habitare; alioquin egredietur liber, sed mala libertate. Soli enim illi liberi sunt, qui Domino serviunt. Et gratis quidem liber egreditur, quia nihil apud Dominum de ejus pecunia, vel substantia retinetur. Unde et subditur: «Cum quali veste intraverit, cum tali exeat:» male quidem indutus venit, [Col. 0283C] et male indutus recedit; quoniam illam vestem candidam perdidit, quam in baptismate suscepit. Induitur autem prima veste, primaeque conversationis indumento. De hac enim veste Ecclesia dicit: «Exspoliavi me tunica mea, quomodo induar illa?» (Cant. V, 3.) Qui enim sic loquitur, non vult a Dei recedere servitute. «Si habet uxorem, et uxor egrediatur simul;» malum maritum mala uxor sequatur: haec enim vana religio est, et stulta mundi hujus sapientia intelligitur; haec uxor malos, et vitiorum filios gignit et nutrit: de hac enim avari, superbi et raptores oriuntur. Haec ergo tam impia pellatur de Ecclesiae penetralibus.

«Sin autem dominus suus dederit illi uxorem, et peperit filios, et filias, mulier, et liberi ejus erunt [Col. 0283D] domini tui, ipse vero exibit cum vestitu suo.» Nulli servorum fit violentia, nullus retinetur invitus, vult recedere, relinquat domesticas vestes, recipiat proprias, eas videlicet, de quibus modo superius diximus. Huic enim servo dominus suus dedit uxorem, sanam scientiam et ecclesiasticam religionem, quae peperit et filios et filias, per quos mores honestos et virtutes intelligimus; tales enim filios et filias generat Christiana religio. Haec igitur mulier cum liberis suis ingratum et fugitivum servum non sequitur, sed, ea recedente, cum eo remanet, a quo, servo tunc fidem promittenti tradita fuerat. «Quod si dixerit servus: Diligo dominum meum, et uxorem, et liberos, non egrediar liber: offerat cum [Col. 0284A] dominus diis, et applicabitur ad ostium et postes, perforabitque aurem ejus subula, et erit servus in perpetuum.» Bonus servus, qui dominam diligit, tamque religiosam uxorem, et tam praeclaros filios et filias, magisque vult cum his servus manere, quam, his relictis, egredi cum libertate. Non enim omnes servi mali. Bonus enim servus ille est, cui dicitur: «Euge, serve bone et fidelis, intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV, 21) .» Hunc ergo servum offert dominus diis: ille utique dominus, qui super jumentum suum hominem a latronibus vulneratum imponens, duxit in stabulum, et curam ejus egit. Sed quibus diis, nisi episcopis et Ecclesiae rectoribus? Si enim regum filii reges dicuntur, cur Dei filii dii non dicantur? Dicit enim Psalmista: «Ego [Col. 0284B] dixi: Dii estis et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI, 6) .» Isti autem dii, et ostium dicuntur et postes; quoniam in introitu ecclesiae stantes, omnes venientes in ecclesiam introducunt. Merito ergo bonus servus diis offerri, atque ad ostium et postes applicari dicitur, quoniam omnis qui Christum et Christianam religionem diligit, his semper adhaerere desiderat, et verba vitae ab eis defluentia, vigilanti semperque aperta aure cordis incessanter suscipit; «qui enim ex Deo est, verba Dei audit (Joan. VIII, 47) .» Unde et subditur: «Et perforabit aurem ejus subula, et erit servus in perpetuum.» Illae enim aures sunt apertae et perforatae, quae semper verbum Dei audire cupiunt; sic e contrario illae sunt clausae, de quibus dicitur: «Sicut aspidis surdae, [Col. 0284C] et obturantis aures suas, quae non exaudiet vocem incantantium (Psal. XVII, 6) .» Stemus igitur et nos ad ostium, et postes, et aures perforatas et apertas altius erigentes, Dominum dicentem audiamus: «Qui habet aures audiendi, audiat (Marc. IV, 23) ;» et beatum Joannem: «Qui habet aures, audiat, quid Spiritus dicat ecclesiis (Apoc. II, 29) .» Subula autem, qua aures perforantur, Spiritus sancti afflatio intelligitur.

«Si quis vendiderit filiam suam in famulam, non egredietur; sicut ancillae exire consueverunt.» Quae enim superius exstitit uxor, nunc filia vocatur. Christiana namque religio et uxor est, cum filios generat; et filia est, cum ipsa ab aliis generatur. [Col. 0284D] Generatur enim a praedicatoribus in cordibus auditorum. Unde hic dicitur: «Si quis vendiderit filiam;» vendit enim praedicator filiam suam, id est Christianam religionem, quando pretio fidei quodammodo generat. Bene autem famula vocatur, quoniam nulli sine fidei pretio datur: nemo enim baptizatur, nisi prius fidem promittat. Haec autem non egreditur, sicut ancillae exire consueverunt, sed caste traditur, honeste ducitur, et religiose suscipitur: bene induta, bene composita, et bene ornata, ut merito placeat emptori. Si displicuerit oculis domini sui, cui tradita fuerit, dimittat eam; populo autem alieno vendendi non habeat potestatem ⁜ (221) , si spreverit eam. Multi enim baptizati sunt, et Christianam religionem [Col. 0285A] cum amore susceperunt, qui male vivendo, et per flagitia ruendo, quantum eis ea displiceat, patenter ostendunt. Irascuntur enim et fugiunt, si bene agere admoneantur: hi autem dimittunt eam, quia nolunt vivere et habitare cum ea. Populo autem alieno vendendi non habent potestatem, quoniam 75 qui eam spernit, aliis eam tradere, et praedicare non licet; secundum illud: «Peccatori autem dixit Deus: Quare tu enarras justitiam meam, et assumis testamentum meum per os tuum?» (Psal. XLVIII, 16.) Unde et Apostolus: «Qui praedicas non furandum, furaris; qui dicis non moechandum, moecharis; qui abominaris idola, sacrificium facis (Rom. II, 22) .» Soli igitur illi fidem Christi aliis vendant, et tradant, qui eam diligunt, et ab ea recedere [Col. 0285B] nolunt.

«Sin autem filio suo desponderit eam, juxta morem filiorum faciet illi.» Iste enim filius animus est, qui de cordis utero procedit et gignitur. Si ergo desponderit eam filio suo, et eam diligens, casto et sincero amore colligaverit animo suo, juxta morem filiorum faciet illi, bene dotando, bene ornando, bene tractando matrem familias, et dominam totius domus constituendo. «Quod si alteram ei acceperit, providebit puellae nuptias, et vestimenta, et pretium pudicitiae non negabit; si tria ista non fecerit, egredietur gratis absque pecunia.» His etenim verbis illi apertissime denotantur, qui a sincera et vera religione in hypocrisim et amorem [Col. 0285C] saeculi postea delabuntur. Isti enim prioris amoris obliti, et a prioris uxoris complexibus longius distracti, aliam uxorem filio suo, id est animo, et desiderio suo accipiunt, atque conjungunt; sequuntur avaritiam, congregant divitias, et saeculi voluptatibus traditi, caduca, et transitoria diligunt et quoniam prioris uxoris religione multa conquirunt, eam se adhuc habere et tenere simulantes, illam laudant, illam extollunt, illam praedicant, illam verborum compositione ornant et vestiunt. Hoc est enim et nuptias puellae providere, et vestimenta, et pretium pudicitiae non negare. Nuptias quidem ei provident, dum eam laudantes, dignam esse dicunt, quae ab hominibus suscipiatur, dum neque legitimos filios ex alia nasci, neque legitimum matrimonium [Col. 0285D] cum alia fieri posse testantur. Dant autem ei et vestimenta, dum verborum compositione eam exornant. Dant et pretium pudicitiae, dum ejus castitatem, verecundiam, et mores laudant, et haec agentes non hypocritae et simulatores, sed veri et religiosi [Col. 0286A] Christiani esse creduntur. Si vero tria ista non fecerit, et ea, quae modo diximus, simulare nescierit, illa egredietur gratis, et absque pecunia, quia et ille religionem perdet, et pecuniam non acquiret. Et multos quidem tales videmus, qui a prima suae conversationis religione separati nescientes decipere, quales sunt interius, tales exterius apparent.

«Qui percusserit hominem, volens occidere, morte moriatur.» Omnia enim, quae vel in Veteri, vel in Novo Testamento scripta sunt, si juxta litteram intelligi non possunt, spiritualiter intelligere necesse est. Homicidae autem alii corporis, alii animae. Haeretici enim, et adulatores animas occidunt, quod quia sponte faciunt, nisi poenitentiam egerint, morte aeterna morientur. Ad quorum similitudinem [Col. 0286B] de corporis quoque homicidis intelligendum est. «Qui autem non est insidiatus, sed Deus tradidit illum in manus ejus, constituam tibi locum, quo fugere debeat.» Hoc autem de illis dicitur qui non sponte, sed casu hominem occidunt. His enim ad civitates fugitivorum fugere conceditur, in quibus manere debent, donec maximus pontifex moriatur. Sex enim civitates aequali spatio inter se divisae fuerant, in quibus hi tales homicidae salvi erant. Sed quid per sex civitates, nisi sex dies, in quibus operari licet? Quid vero per maximum pontificem, nisi Christum intelligimus? Fugiebant ergo homicidae ad has civitates, ut quandiu in hac vita consisterent, non otiose in his civitatibus, id est in his sex diebus vitam ducerent, sed dura poenitentia carnem domantes, [Col. 0286C] mortis periculum evadere desudarent. Unde etiam extra eas inventi impune occidebantur; quoniam et peccatores sine poenitentia reperti damnabuntur. Manebat autem in civitate, donec summus pontifex moreretur; quoniam ante Christi passionem, etiam peracta poenitentia, nulli in coelestem patriam redire concedebatur ⁜ (222) .

«Si quis de industria occiderit proximum suum et per insidias, ab altari meo avellas eum, ut moriatur.» Ubique autem subaudiendum est, nisi satisfecerit et dignam poenitentiam egerit. Mors quoque, sicut supra, dupliciter intelligi debet.

«Qui percusserit patrem suum, aut matrem suam, moriatur.» Quamvis enim patrem et matrem [Col. 0286D] percutere magnum sit peccatum, ego tamen majus aliquid hic intelligo. Patrem enim et matrem, Deum et Ecclesiam dici puto. His autem qui derogaverit, vel linguae jaculo eos blasphemando percusserit, mortis sententiae subjacebit. Id ipsum autem ei contingit, [Col. 0287A] qui patri, vel matri maledixerit; quod nisi de Deo et Ecclesia 76 intelligatur, valde severa sententia esse videtur. Maledicere autem Ecclesiae, male loqui intelligi potest.

«Qui furatus fuerit hominem, et vendiderit eum, convictus noxae, morte moriatur.» Hoc enim et Romanis legibus cavetur, et hi tales plagiarii vocantur. Hominem enim furari et vendere, est Christianum aliquem diabolica versutia a Christi fide, et religione separare, et diaboli subjicere servituti.

«Si rixati fuerint viri, et percusserit alter proximum suum lapide, vel pugno, et ille mortuus non fuerit, sed jacuerit in lecto; si surrexerit, et ambulaverit foras super baculum suum, innocens erit, qui percusserit; ita tamen, ut opera ejus, et [Col. 0287B] impensas in medicos restituat.» Quod enim ait, innocens erit, qui percusserit, tale est ac si diceret: Non moriatur; quamvis enim peccaverit, non tamen usque ad mortem. Possunt per eos, qui rixantur inter se, illi qui de lege divina arroganter disputant, intelligi; quorum si alter alterum superaverit, et sophistice in errorem duxerit, si tamen de fide non agatur, et tale quid non fuerit, ubi anima non periclitetur, innocens erit; id est, non morietur qui percusserit, ille videlicet qui sic proximum suum errare fecerit; debet enim eum tamen et verbis placare, et vel per se, vel per aliquem sapientem ad veritatis scientiam revocare.

«Qui percusserit servum suum, vel ancillam virga, [Col. 0287C] et mortui fuerint in manibus suis, criminis reus erit.» Hoc autem de Ecclesiae doctoribus dici videtur. Fit enim multoties, ut pastor Ecclesiae peccantem servum, vel ancillam, id est masculum, vel feminam sibi subjectos, eorum facinora exagerando, et futura tormenta minando, duramque canonum poenitentiam nuntiando, nimis aspere virga correctionis percutiat. Quod si in ejus manibus mortui fuerint, si eos propter immanitatem sceleris et importabile onus poenitentiae, veniam desperare senserit, eosque verbis mitioribus, et antidoto pietatis non confortaverit, quasi qui male medendo aegrum occiderit, reus erit. «Sin autem uno die supervixerit, vel duobus, non subjacebit poenae, qui a pecunia illius est.» Si, inquam, uno die, [Col. 0287D] vel duobus supervixerit, id est si in ejus praesentia nulla impossibilitatis, vel desperationis signa monstraverit, et correctionis, et poenitentiae flagella susceperit, postea vero ita discedens, eodem vel secundo die poenitentiam agere veniamque se posse consequi diffiderit, non subjacebit poenae. Quare hoc? Quia pecunia illius est, quia subjectus est, quia ad eum illum arguere, admonere, increpare opportune et importune pertinebat. Ille enim in sua iniquitate morietur, qui uno vel duobus diebus superveniens, cum poenitentiam ferre non posset, ad eum non rediit, et misericordiam non petiit.

«Si rixati fuerint viri, et percusserit quis mulierem praegnantem, et abortivum quidem fecerit, sed ipsa vixerit, subjacebit damno quantum maritus [Col. 0288A] mulieris expetierit, et arbitri judicaverint.» Viri enim rixantes, legis periti intelliguntur, de Scriptura divina inter se disputantes. Praegnans vero mulier, anima est, quae jam verbi, et praedicationis semen in cordis utero suscepit, sed nondum perfecte intelligendo formavit, neque memoriae commendavit. Dum ergo viri rixantur, et inter se de legibus disputant, praegnans mulier percutitur, et abortivum facit, quia in earum disceptatione, dum cui credere debeat anima ignorat, verbum Dei, quod conceperat, imperfectum informatumque amittit. Percussor igitur, secundum mariti et arbitrorum existimationem subjacet damno, quoniam, secundum Dei, qui animae maritus est, et apostolorum sententia, hic talis judicabitur. Ait enim Dominus: «Vae illi, [Col. 0288B] per quem scandalum venit (Matth. XVIII, 7) .» Ait et Apostolus: «Utinam abscidantur qui vos conturbant (Gal. V, 12) .» Sin autem mors ejus fuerit subsecuta, ut videlicet amisso semine, in errore anima moriatur, reddet animam pro anima, ut, qui animam occidit, in anima moriatur. Hic autem aperte demonstrat quod de anima in mulieris figura loqueretur. «Oculum pro oculo, dentem pro dente, manum pro manu, pedem pro pede, adustionem pro adustione, vulnus pro vulnere, livorem pro livore.» Hoc autem breviter Dominus exponens, ait: «Eadem quippe mensura, qua mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII, 2) ;» non quod ibi oculum perdat, qui hic oculum excaecaverit, sed quia pro hoc, et similibus digna poena ei recompensabitur.

[Col. 0288C] «Si percusserit quispiam oculum servi sui, aut ancillae, et luscos eos fecerit, dimittet liberos pro oculo, quem eruit.» Oculum enim servi, vel ancillae Dominus percutit, quando praelatus aliquis errorem docendo subjectum aliquem suorum in animae oculo ferit, quem quidem luscum facit, si sua prava doctrina a veritatis lumine deviando separat. Huic autem servus nullam debet subjectionem, sed liber egreditur, ne diutius morando penitus caecus fiat. Dentem quoque si excusserit servo, vel ancillae suae, similiter eos dimittet liberos. Idem enim et per dentem, et per oculum intelligitur. Dentem namque exstruere, est sanum intellectum, quo panis divini eloquii ruminatur, et violenter et fraudulenter ab [Col. 0288D] ore cordis evellere.

«Si bos percusserit virum, et mulierem, et mortui fuerint, lapidibus obruetur, et non comedentur carnes ejus, dominusque bovis innocens erit.» Boves enim sacerdotes intelliguntur, qui Christi jugum ferunt, et ejus agrum colunt, et sanctam Ecclesiam arando, et praedicando fertilem reddunt, de quibus dicitur: «Non alligabis os bovi trituranti (I Cor. IX, 9) .» Quot ergo 77 sacerdotes, tot boves habet episcopus, et quidem ipse quoque bos est. Bos igitur virum aut mulierem cornu percutit, quando sacerdos aliquis maledicendo, superbiae cornu et haeretica doctrina interiorem hominem, loquendo, imo vulnerando et feriendo, occidit. Hic autem lapidibus obruitur, quando multorum sanctorum concilio congregato, plurimorum [Col. 0289A] sententiis, quasi multis lapidibus percutitur atque damnatur. Quot enim linguis damnatur, tot lapidibus obruitur. Ejus vero carnes non comeduntur, quia ejus carnalis et haeretica sententia non suscipitur. Talis bos fuit Arius, Montanus, Manichaeus, Novatus, Jovinianus, qui superbis cornibus multos interemerunt. Dominus autem bovis tandiu innocens est quandiu bovis malitiam non cognoscit. Si vero sciens consenserit, ipse quoque occidetur; quia non solum qui faciunt, sed qui consentiunt facientibus, digni sunt morte. Hoc est enim, quod ait: «Quod si bos cornupeta fuerit ab heri, et nudius tertius, et contestati sunt dominum ejus (potest enim fieri, ut domino, nesciente bos cornupeta sit) nec recluserit eum, occideritque virum aut mulierem, [Col. 0289B] et bos lapidibus obruetur, et dominus illius occidetur.» Hic enim per prophetam dicitur: «Si non annuntiaveris ei (id est impio) neque locutus fueris, ut avertatur a via sua impia, et vivat, ipse impius in iniquitate sua morietur, sanguinem autem ejus de manu tua requiram (Ezech. III, 18) .» Multum autem ab episcopis est providendum, ne suis in ecclesiis haeresis aliqua praedicetur.

«Quod si pretium ei fuerit impositum, dabit pro anima sua quidquid fuerat postulatus.» Pretium enim episcopo imponitur, quando ei de negligentia, quam in subjectis habet, poenitentia injungitur. Unde et quidquid postulatus fuerit, pro anima sua dare jubetur, quia non aliter valet poenitentia, nisi poenitens [Col. 0289C] se totum illius arbitrio, qui sibi dat poenitentiam, tradat. «Filium quoque aut filiam si cornu percusserit, simili sententiae subjacebit.» Unde manifestum est quia, quantum ad tutelam fidei, eamdem curam de omnibus sibi subjectis, quam de propriis filiis praelatum habere oportet. «Si servum, ancillamque invaserit, triginta siclos argenti dabit Domino.» Servum enim hoc in loco gentiles, et caeteros alterius religionis homines intelligimus, qui quamvis inter Dei servos, non tamen inter Dei filios computantur; soli enim filii Dei sunt, de quibus dicitur: «Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12) .» Per triginta vero siclos Decalogi scientiam triplicatam accipimus. Dat igitur Dominus bovis triginta siclos [Col. 0289D] argenti, pro servi, vel ancillae redemptione, quoniam episcopus totam legis plenitudinem ad Trinitatis fidem convertit, et eos, quos prius bos vulneraverat, ipse rationabili medicina jungendo sanat.

«Si quis aperuerit cisternam et foderit, et non operuerit eam, cecideritque bos vel asinus in eam, dominus cisternae reddet pretium jumentorum; quod autem mortuum est, ipsius erit.» Quis enim per hunc alius significari videtur, nisi ille, qui inveterato odio fratri suo insidiatur, et in odio perseverans tandiu insidiarum foveam apertam tenet, donec proximum suum in ea capiat et occidat, qui quoniam pravam voluntatem ad effectum usque perduxit, jumentorum pretium reddit, quoniam vel dura [Col. 0290A] poenitentia peccatum solvit, vel ipse pro eo occidetur. Unde et subditur: «Quod autem mortuum est, ipsius erit,» quia quasi ad collum ejus pendens, ut dici solet, mors illius sibi, et non alii imputabitur. Ille quoque cisternam fodit, et aperit, qui de profundis fidei quaestionibus coram simplicibus disputat. Qui enim cisternam aperuit, videlicet, vel a tali disputatione subito cessando, vel in tantum auditoribus satisfaciens, ut omnia plana, et nihil ibi profundum esse videatur, quidquid illic errans perierit, domino cisternae persolvet.

«Si bos alienus bovem alterius vulneraverit, et ille mortuus fuerit, vendent bovem vivum, et divident pretium; cadaver autem mortui inter se dispertient.»

[Col. 0290B] «Si, inquit, bos meus bovem tuum vulneraverit; id est si aliquis de populo meo haereticae pravitatis veneno infectus vulneraverit, et seducendo occiderit aliquem de populo tuo, vendamus bovem vivum, et dividamus pretium, id est conveniamus, et tradentes haereticum hominem Satanae, aeternae morti eum damnemus; pretium autem ejus damnationis, et retributionem a Domino suscipientes pariter dividamus, ut qui pares fuimus in ejus damnatione, pares simus in ea, quam pro ipso suscipiemus, retributione ⁜ (223) .» Cadaver vero mortuum inter nos dividamus; quia ambo peccavimus, ambo negligentes fuimus, ambo de bovis cadavere, et peccato partem habemus. Nam et ego meum, et tu tuum diligentius [Col. 0290C] custodire debuisti. «Si autem sciebat quod bos cornupeta esset ab heri et nudius tertius, et non custodivit eum dominus suus, reddat bovem pro bove, et cadaver integrum accipiat.» Quoniam si episcopus illum hominem de plebe sua haeretica dogmata praedicare prius cognoverat, eumque non redarguit, neque ab ea perversitate compescuit, reddet bovem pro bove, quia pro anima illius, qui seductus, et deceptus fuerat, erit anima ejus. Unde et subditur: «Et cadaver integrum accipiet,» quia totum peccatum mortis illius in episcopum redundabit.

«Si quis furatus fuerit ovem, aut bovem, et occiderit, vel vendiderit, quinque boves pro uno bove restituet, et quatuor oves pro una ove.» Nam [Col. 0290D] quia boves majorem praestant utilitatem quam oves, merito quantum ad litteram majori poena digni sunt, quamvis alii converso modo hoc capitulum legere velint; sicut enim per boves sacerdotes, ita per oves caeteram hominum multitudinem intelligimus. Nam et secundum canones, majori poenae subjicitur qui sacerdotem occidit, vel ei injuriam facit, quam ille qui caeteris hominibus vel injuriam, vel mortem infert. Ovem enim, et bovem furari, occidere, et vendere est, qualicunque occasione Christianum hominem a Christi fide, et a Deo separare. Sed quid per quinque boves, nisi quinque corporis sensus? Quid vero per quatuor oves, nisi quatuor corporis elementa intelligendum? Idem igitur et per boves, et [Col. 0291A] per oves intelligitur, quoniam in utrisque solum corpus hominis figuratur. Qui ergo corde compunctus pro anima quam occidit, et a Deo separavit, quinque sui corporis sensus Christi jugo subjiciens, totum se lamentis, et poenitentiae tradit, ille procul dubio quinque boves pro uno bove restituit. Qui vero quatuor sui corporis elementa in omnem simplicitatem convertens, pro reatu, quem patravit, soli Deo servire compellit, ille nimirum pro una ove, quatuor oves Domino reddit.

«Si effringens fur domum, aut suffodiens inventus fuerit, et accepto vulnere mortuus fuerit, percussor non erit reus sanguinis; quod si, orto sole, hoc fecerit, homicidium perpetravit, et ipse morietur.» Inter manifestum namque, et non manifestum [Col. 0291B] furtum et furem differentiam facere videtur. Est autem manifestus fur, qui die, non manifestus autem, qui nocte furatur, et secundum humanas quidem leges major poena est furti manifesti; hic autem econtra, qui furem in die occidit, reus est; qui autem in nocte, innocens est. Et ego quidem hunc furem, qui nocte domum confringit et fodit, diabolum intelligo, qui semper occulte per insidias domum corporis nostri, quod et templum Dei vocatur, corrumpere et dissipare nititur, quatenus virtutum et bonorum operum thesaurum nobis furetur et rapiat. Hunc autem si quis invenerit, et domum suam depopulari senserit, occideritque, non solum innocens, sed insuper munere dignus erit; [Col. 0291C] facile autem ab his invenitur, qui ejus insidias cognoscunt. Homo autem, quia visibilis est creatura, orto sole, id est in die, et in manifesto furari dicitur; quem si quis pro vindicta suarum rerum occiderit, et non magis carnem suam, et proximum suum, quam pecuniam suam dilexerit, ipse quoque in anima morietur. Hac autem lege judices non tenentur, qui totum quod agunt, amore justitiae faciunt. Unde et Apostolus ait: «Non enim sine causa gladium portat; vindex enim Dei est (Rom. XIV, 4) .» Sequitur: «Si non habuerit, quod pro furto reddat, ipe venundabitur.» Ille enim non habet, quod pro furto reddat, qui tam nequam et impius est ut poenitere nesciat; poenitentia namque et furtum, et caetera peccata redimuntur, et sine poenitentia nullum peccatum [Col. 0291D] redimi potest. Hic igitur venditur, diabolo traditur, in carcerem mittitur; inde non exiet, donec solvat universum debitum. Si inventum fuerit apud eum, quod furatus est, vivens, sive bos, sive asinus, sive ovis, duplum restituet. Duplum quidem restituit quia et quae furatus est reddidit, et super hoc si conversus fuerit, duram poenitentiam pro peccato agit; vel si inconvertibilis fuerit, duplici contritione conteretur.

«Si laeserit quispiam agrum, vel vineam, et dimiserit jumentum suum, ut depascatur aliena, quidquid optimum habuerit in agro suo, vel vinea, pro damni aestimatione restituet.» Hoc autem de haereticis intelligi potest, quisuperbum, indomitum, luxuriosum, et insatiabile jumentum, id est animum [Col. 0292A] suum in Dei agrum, et vineam, quod est Ecclesia dimittunt, ut eam vastet et depascatur. «Sepulcrum enim patens est guttur eorum (Psal. XIII, 3) .» Hi autem pro damni aestimatione quidquid melius habent in agro suo restituunt, quia ipsam animam, quae cunctis quae possidet melior est, pro hoc facinore amittunt. Quod autem ipse homo ager vocetur, audi Apostolum dicentem: «Dei enim agricultura estis (I Cor. III, 9) .» Homo enim et ager, et vinea vocatur, quoniam et frumentum boni operis, et vinum sacri eloquii generat.

«Si egressus ignis invenerit spicas, et comprehenderit acervos frugum, sive stantes segetes in agris, reddet damnum, qui ignem succenderit.» Dominus in Evangelio loquitur, dicens: «Ager enim [Col. 0292B] est mundus (Matth. XIII, 38) .» Si ergo mundus ager est, quid spicae, et acervi frugum, et stantes segetes, nisi homines intelliguntur? Ignis igitur egrediens, spicas, et acervos frugum, et stantes segetes in agris comprehendit, quando furor indignationis, et odii totum populum conturbat, et amore praeliandi aestuare, et ardere compellit. Hujus autem incendii damnum ille restituet, qui primus ignem succendens principalis dissidii causa exstitit.

«Si quis commendaverit amico pecuniam, aut vas in custodiam, et ab eo qui susceperat, furto ablata fuerit, si invenitur fur, duplum reddet.» Per hunc enim, qui pecuniam amico commodat, nemo melius quam Christus intelligi potest, qui ait: «Vos [Col. 0292C] amici mei estis, si feceritis quae ego praecipio vobis (Joan. XV, 14) .» Pecunia autem fides, et vera 79 scientia intelligitur; vasa vero, homines sunt, in quibus Dei thesauri reconduntur. Unde et vas electionis Apostolus dicitur. Amicus vero, cui pecunia commodatur, praelatos ecclesiae, doctoresque significat, quoniam pecuniam suam, fidem et doctrinam, et populum suum istis ad custodiendum Deus tradidit. Et bene prius pecuniam, deinde vasa commendat, quia sine fide et doctrina nemo animarum custos esse debet. Haec autem furto a custodibus auferuntur, quoniam haereticorum, vel malignorum spirituum erroribus, insidiisque decepti a Christi fide homines separantur. Quoniam vero furum alii inveniuntur, alii vero omnino latent, subditur: «Si [Col. 0292D] invenitur fur, duplum reddet;» haeretici enim inveniri possunt; maligni vero spiritus, quia natura invisibiles sunt, inveniri, et ad rationem cogi omnino non possunt. Duplum autem haeretici reddunt, quoniam ad fidem conversi, eos quoque quos deceperant, converti faciunt; insuper et pro commissis poenitentiam agunt. Si vero in malitia perseverant, duplum tamen nihilominus reddunt, quoniam duplici contritione conteret eos Dominus. Sequitur:

«Si latet fur, dominus domus applicabitur ad deos, et jurabil quod non extenderit manum ad rem proximi sui, ad perpetrandam fraudem tam in bove, quam in asino, et ove, ac vestimento et quidquid damni inferri potest, ad eos utriusque causa perveniet, et si illi judicaverint, duplum [Col. 0293A] restituet proximo suo.» Usque hodie namque videmus, si aliquis de populo male, et in gravi facinore moriatur, totum crimen in episcopum converti, illum homicidam esse illius culpa, et negligentia; illam animam periisse, et Deo furatam clamant. Tunc episcopus currat ad deos, festinet ad canones, audiat ibi apostolos doctores, et sanctos Patres loquentes et judicia ponentes, ipsorumque judicio si se defendere nequiverit, damnum persolvat. Sed quomodo se defendet, nisi juramento? Juramentum autem propria conscientia est. Unusquisque enim sua conscientia, quasi juramento defenditur. Unde Apostolus ait: «Mihi autem pro minimo est, ut a vobis judicer; nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum (I Cor. IV, 3) .» Si ergo tua conscientia [Col. 0293B] tibi dixerit, si hoc juraverit (jurat enim, si non mentitur) quod hominem illum saepe admonueris, saepe rogaveris, saepe docueris, ut a malo declinaret, et ille tibi credere noluerit, conscientia tua quidem defenderis, quod in re proximi fraudem non commiseris; sed nunquid idcirco liberatus es? Apostolus enim dicit: «Sed non in hoc justificatus sum (ibid., 4) .» Potest autem fieri ut per negligentiam peccaverit, qui fraudem non commisit. Exspecta igitur judicium, et quamvis conscientia te defendat; tamen, si judices judicaverint, duplum restitue: duplum enim restituere est, et de peccato poenitentiam agere, et in futuro, ne quid tale contingat, magnam vigilantiam et curam habere. In bove autem et [Col. 0293C] asino, et ove, ac vestimento, potest aliquid proprie et differenter intelligi, ut per bovem, sacerdotes; per asinum, stultos; per oves, simplices; per vestimentum, fidei ornamenta intelligamus.

«Si quis commendaverit proximo suo asinum, bovem, ovem, et omne jumentum ad custodiam, et mortuum fuerit, aut debilitatum, vel captum ab hostibus, nullusque hoc viderit, jusjurandum erit in medio, quod non extenderit manum ad rem proximi sui.» Facile hoc capitulum intelligit, qui in superiori non dormivit. Hoc tantum notandum, quia in his, qui per se moriuntur, aut debilitantur, aut violenter ab hostibus auferuntur, non tenentur custodes, quoniam neque illi ab episcopis requiruntur, qui sine eorum culpa et negligentia pereunt. [Col. 0293D] Exigitur tamen jusjurandum, si nullus hoc viderit, qua conditione spirituales custodes solvi videntur. Quis enim audeat dicere, quod nullus hoc viderit; cum ipse Deus et Dominus, qui eis res suas ad custodiendum tradidit, quod factum est, viderit? Ipsa enim veritas illis testis est, quia illi in hoc damno peccaverunt, et quoniam conscientia defenduntur, conscientiae illorum testimonium suscipitur, et illi reddere non coguntur. Hoc est enim, quod ait: «Suscipietque Dominus juramentum, et ille reddere non cogatur.» Quod si furto ablatum fuerit, restituet damnum domino. Furto enim ablatum ideo restituitur, quia negligentiam ibi fuisse aperte dignoscitur; [Col. 0294A] non enim furantur quae diligenter custodiuntur. Si comestum a bestia perferet ad eum, quod occisum est, et non restituet; et hoc quod non negligentia, sed violentia perit: inimicus enim noster diabolus tanquam leo rugiens circuit quaerens quem devoret. Occisum autem ideo ad dominum perfertur, ut videns cadaver, credat animal a bestia comestum. Hoc autem si spiritualiter intelligatur, sola episcopi conscientia probatur, et soli conscientiae creditur.

«Quod si a proximo suo quidquam horum mutuum postulaverit, et debilitatum, aut mortuum fuerit, domino suo non praesente, reddere compelletur. Quod si inpraesentiarum fuerit dominus, non restituet, maxime si conductum fuerit pro mercede operis sui.» Ideo enim, non praesente [Col. 0294B] domino, animal debilitatum aut mortuum a suscipiente restituitur, quia sine ejus culpa debilitatum aut mortuum esse non creditur; si vero dominus praesens est, animal non redditur, quia ipse cognovit quod sine culpa suscipientis debilitatum aut mortuum fuerit; quod quidem ex eo probari potest, quoniam si ille qui animal mutuum accepit, praesente domino, illud occidisset, nihilominus quidem reddere compelleretur 80 quasi, absente Domino, hoc fecisset. Unde manifestum est quod animalis restitutio pro sola culpa et mala custodia jubetur: ubi ergo non est culpa, ibi nec restitutio. Haec autem ideo dixi, quia hic Dominus noster, a quo haec animalia, quae custodimus, mutua et conducta accepimus, quamvis semper inpraesentiarum sit, tamen [Col. 0294C] sine nostra culpa, si aliqua ex eis debilitata aut mortua fuerint, nos tamen reddere non compellet. «Si seduxerit quis virginem nondum desponsatam, dormieritque cum ea, dotabit eam, et habebit eam uxorem. Si pater virginis dare noluerit, reddet pecuniam juxta modum dotis, quam virgines accipere consueverunt.» Sunt seductores boni, et seductores mali. De bonis enim seductoribus Apostolus ait: «Ut seductores et veraces (II Cor. VI, 8) .» Talis seductor Christus fuit, de quo Judaei dicebant: «Scimus quia seductor ille dixit adhuc vivens (Matth. XXVII, 63) .» Et: «Alii quidem dicebant, quia bonus est: alii vero non, sed seducit turbas (Joan. VII, 12) .» De malis vero quid attinet dicere? Manifesti enim sunt. Bonus ergo seductor [Col. 0294D] beatus Petrus exstitit, qui ad fidei justitiaeque amorem Romanorum multitudinem convertit ⁜ (224) . Invenit enim hanc quasi virginem vacantem, necdum desponsatam, neque viro traditam, dormivitque cum ea, et multos ex ea filios genuit. Cum ea namque tunc dormiebat, quando praedicationi instabat, et verbi semine filios generabat; postea vero dotavit eam fide, scientia, virtutibus et sancti Spiritus gratia eam roborando; et habuit eam uxorem, quia et gener, et dotes patri virginis placuerunt. Sequitur: «Si pater virginis dare noluerit, reddet pecuniam juxta modum, quem virgines accipere consueverunt.» Si, inquam, talis seductor fuerit, qui [Col. 0295A] patri virginis non placeat, quamvis eam seduxerit, corruperit, et dotaverit; uxorem tamen eam habere non poterit. Simon Magus namque Romanam plebem seduxit, violavit, corrupit, multisque magicis illusionibus, quasi quibusdam magnis dotibus suo amori copulavit; attamen quia non solum patri hujus virginis, sed et cunctorum omnipotenti Deo displicuit, eam utique uxorem habere non potuit. Pro dotibus tamen illicite maleque compositis, pecuniam et pretium integrum reddidit, quia pro iniqua sua praesumptione aeternis incendiis traditus est.

«Maleficos non patieris vivere. Qui coierit cum jumento, morte moriatur. Qui immolat diis, occidatur, praeter Domino soli.» Quibus enim lex mortem corporis irrogat, eos, nisi poeniteat, morte [Col. 0295B] perpetua, damnatos esse significat. Coire vero cum jumento, haereticis, et immundis commisceri potest intelligi. «Advenam non contristabis, neque affliges eum; advenae enim, et ipsi fuistis in terra Aegypti.» Hoc est enim, quod dicitur: «Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris.» Advenae enim illi sunt, qui aliam patriam se habere intelligunt; sicut Psalmista ait: «Quoniam advena ego sum apud te in terra, et peregrinus, sicut omnes patres mei (Psal. XXXVIII, 13) .» Tales qui affligit, damnationem sibi acquirit. «Viduae, et pupillo non nocebis; si laeseris eos, vociferabuntur ad me, et ego audiam clamorem eorum, et indignabitur furor meus, percutiamque vos gladio, et erunt uxores vestrae viduae, et filii vestri pupilli.» Quamvis enim super omnibus [Col. 0295C] viduis, et pupillis valde pium sit hoc intelligere, ego tamen hanc viduam, Ecclesiam esse puto, de qua scriptum est: «Viduam ejus benedicens, benedicam (Psal. CXXXI, 13) .» Pupilli autem sunt, quibus diabolus pater antiquus mortuus est, aqua et Spiritu sancto regenerati, facti sunt filii Dei; hos autem qui laedit, Deum vindicantem exspectet ⁜ (225) .

«Si pecuniam mutuam dederis populo meo pauperi, qui habitat tecum, non urgeas eum quasi exactor, nec usuris opprimes.» Hoc autem avari feneratores intelligant, quia hoc propter eos scriptum est: «Si pignus a proximo tuo acceperis vestimentum, ante solis occasum redde ei: ipsum est enim solum, a quo operietur indumentum carnis ejus, nec habebit aliud, in quo dormiat. Si [Col. 0295D] clamaverit ad me, exaudiam eum, quia misericors sum.» Illis ergo praecipitur vestimentum reddi, qui tam pauperes sunt, ut aliud, quo operiantur, non habeant. Et in vestimento quidem caetera quoque intelligere possumus, quibus miseri homines vitam sustentant, quae si eis auferantur, magnum est peccatum. Penuria namque constricti, non solum vestimentum, sed seipsos tradunt servituti; et quod adhuc durius est, ipsam quoque candidissimam fidei vestem, quam in baptismate susceperunt, et qua sola anima induitur, et sine qua unde nuditatem et turpitudinem tegant, non habent, necessitate compulsi, loco [Col. 0296A] pignoris dare coguntur. Quam qui accipiunt, nisi ante solis occasum, id est antequam ad diei vitaeque finem miser homo perveniat, ei reddant, et a tali obligatione eum absolvant, fraternam charitatem non habere probantur. Cum enim ille reddere pretium nequeat, et tu propter avaritiam dimittere nolis, subito ille de hac vita subtrahitur, et tu pro illo exactori traderis. Hoc illi audiant, qui eos, quos injuste in carcerem clauserant, tandem ad pecuniam deferendam in fide susceptos abire permittunt; cumque illi pecuniam habere non possint, et iterum ad carcerem reverti timeant, utique aeternae damnationis periculum 81 incurrunt. «Diis non detrahes, et principi non maledices.» Dii apostoli, Ecclesiaeque doctores sunt, quibus illi quidem detrahunt, qui de eis [Col. 0296B] male loquuntur, sicut Judaei et haeretici. Princeps autem populi nostri Christus est, cui qui maledixerit, maledictus erit.

«Decimas tuas, et primitias non tardabis offerre.» Decimas enim dare jubemur, quoniam ipsi decimae sumus. Nos enim sumus drachma decima, pro qua inventa mulier gratulatur; his enim decimis electorum numerus adimplebitur. Primitias vero damus, quoniam primogenita Aegypti, et peccata originalia Dominus percussit. «Primogenitum filiorum tuorum dabis mihi.» Primogenitus enim iste Christus est, de quo dicitur: «Qui est primogenitus mortuorum, et princeps regum terrae (Apoc. I, 5) .» Hunc autem Israel dono dedit, quoniam eum B. Maria, de ipsius stirpe nata, in templo Domino obtulit. «De bobus [Col. 0296C] quoque et ovibus similiter facies.» Si enim per boves praelatos, per oves vero subjectos intelligimus, manifestum est quia tota Ecclesia in bobus et ovibus consistit; horum autem primogenita soli illi intelliguntur qui sanctorum fidem et exemplar sequuntur, quoniam inter omnes fratres soli primogeniti obtinent principatum. «Septem diebus sit cum matre sua, die octava reddes illum mihi.» Per septem namque, ut saepe jam diximus, omnis haec praesens vita intelligitur; dies vero octavus, quo Christus resurrexit, dies judicii est, in quo et nos omnes resurgemus. Unde et pro octavo quidam psalmi titulantur. Septem ergo diebus est primogenitus cum matre sua, quia sancti viri, quoadusque vivunt, ab Ecclesiae uberibus non recedunt. Octavo [Col. 0296D] vero die redduntur Domino, quia, hac vita finita, statim post carnis resurrectionem Domino praesentantur. «Viri sancti eritis mihi, carnem, quae a bestiis fuerit praegustata non comedetis, sed projicietis canibus.» Quid enim per bestias, nisi haereticos? Quid vero per carnem a bestiis praegustatam, nisi vel Scripturas ab eis depravatas, vel peccatores ab eis corruptos intelligimus? Talem igitur carnem comedere non debemus, quia neque eorum dogmata recipere, neque his qui ab eis violati sunt communicare, sed canibus et latronibus, quales ipsi sunt, projicere debemus.

«Non suscipies vocem mendacii, non junges manum tuam ut pro impio dicas falsum testimonium.» Prope enim simili modo peccat, et qui mentitur, et qui mentientes libenter audiens, non redarguit. Manum autem jungit impio, qui eum sequitur, et falsum testimonium pro eo dicat. Quantum autem peccatum sit falsum testimonium dicere, ex eo apparet quod inter decem mandata hoc in tabulis lapideis a Domino scribatur.

«Non sequeris turbam ad faciendum malum.» Sed quia multi sunt, et eos retinere non vales, saltem eorum iniquitatibus auxilium et consensum praebere noli. «Nec in judicio pessimorum acquiesces sententiae, ut a vero devies.» Non enim quia a [Col. 0297B] multis falsitatis sententia datur, ideo non peccat, qui ei acquiescens, a veritate deviat. «Pauperis quoque misereberis in negotio.» In omni enim negotio illis maxime misericordia facienda est, qui plurimum misericordia indigere videntur.

«Si occurreris bovi inimici tui, aut asino erranti, reduc ad eum.» Inimicus enim noster est sermo divinus, qui semper nobis, id est carni nostrae, contraria praecipit; et quamvis hic bonus noster inimicus carnem nostram semper affligat et persequatur, attamen si ejus bovem, aut asinum, id est doctum, vel indoctum aliquem errare viderimus, ad eum reducere debemus, quatenus ejus salutifera mandata suscipiat, et ab illius plenis praesepibus non recedat. Carnem quoque nostram, quae prius ejus jugo subdita [Col. 0297C] fuerat, aut quasi ejus asinus onus subinde portaverat, si jam fatigatam fugere et errare senserimus, ad eum reducere debemus, et quidquid nobis praeceperit, sive jejunare, sive vigilare, sive aliud aliquid agere jusserit, adimplere.

«Si videris asinum odientis te jacere sub onere, non pertransibis, sed sublevabis cum eo.» Hoc est enim quod Apostolus ait: «Alter alterius onera portate (Gal. VI, 2) .» Asinus sub onere jacet, quando peccator pondere peccatorum premitur. Unde Psalmista ait: «Quoniam iniquitates meae supergressae sunt caput meum, et sicut onus grave gravatae sunt super me (Psal. XXXVII, 5) .» Est ergo asinus corpus humanum: quare si tibi odientes et inimici fuerint, si sub tali onere jacere videris, noli pertransire, subleva [Col. 0297D] eum et adjuva; da ei consilium et auxilium quo tantum onus deponere valeat. Recordare illius Samaritani, qui hominem a latronibus vulneratum suo jumento superposuit. Et quidem in salvatione animarum, nemo inimicitias et odium attendere debet. «Non declinabis in judicium pauperis, sed semper sine personarum acceptione judicabis. Mendacium fugies, insontem et justum non occides,» quia adversus impium Deus est ⁜ (226) .

«Ne accipias munera, quae excaecant etiam prudentes, et subvertunt verba justorum.» Deus est qui loquitur, et qui mentiri non potest. Quicunque [Col. 0298A] igitur excaecari, et subverti non vult, libenter munera non accipiat.

82 «Peregrino molestus non eris; scitis enim advenarum animas, quia et ipsi peregrini fuistis in terra Aegypti.» Hoc autem superius dictum est, sed ideo hic repetit, ut firmius teneatur.

«Sex annis seminabis terram tuam, et congregabis fruges ejus; anno autem septimo dimittes eam, et requiescere facies, ut comedant pauperes populi tui; et quidquid reliquum fuerit, comedent bestiae agri. Ita facies in vinea et in oliveto tuo. Sex diebus operaberis, septima die cessabis, ut requiescat bos, et asinus tuus, et refrigeretur filius ancillae tuae, et advena.» Saepe namque jam diximus quod sex anni, et sex dies, et [Col. 0298B] sex aetates nostrae operationis tempus significant, quoniam sex diebus totum suum opus Deus peregit, et quia septimo requievit; ideo septimus annus, et septimus dies pro requie ponitur, in quo et bos, et asinus, et servus, et ancilla, et advena in coelesti Jerusalem requiem habebunt; non quod hi, sed quod horum significata ibi habitabunt. Quod autem ista significent, prudens lector intelligit. Tunc enim adimplebitur quod scriptum est: «Euntes ibant, et flebant mittentes semina tua; venientes autem venient cum exsultatione, portantes manipulos suos (Psal. CXXV, 6) .» Quod autem hic dicitur «ut comedant pauperes populi tui, et quidquid reliquum fuerit comedant bestiae agri,» ad litteram tantum intelligendum est. Sex ergo annis terra nostra, vinea et [Col. 0298C] olivetum exercetur, quoniam in hac praesenti vita carnem nostram exercere debemus; quatenus et frumentum boni operis, et vinum, quod laetificet cor hominis, et oleum misericordiae et pietatis Deo fructificemus. Septimo autem anno requiescit, quia post hanc vitam beatitudo et requies sequitur. «Omnia quae dixi vobis custodite, et per nomen exterorum deorum non jurabitis, neque audietur ex ore vestro;» homines enim per ea jurare solent. Ut ergo tales deos nec colant, nec venerentur, per eorum nomen jurare prohibetur.

«Tribus vicibus per singulos annos mihi festa celebrabitis.» Tribus enim vicibus in uno anno festa celebrat, qui in unitate et trinitate Deum adorat. Hoc autem Judaeus non intelligit, quia, quamvis ter [Col. 0298D] in anno festa celebret, tamen Trinitatis mysterium non agnoscit. «Solemnitatem azymorum custodies, septem diebus comedes azyma, sicut praecepi tibi tempore mensis novorum, quando egressus es de Aegypto.» Haec est autem prima festivitas, quae quando, vel qualiter celebrari debeat, satis diligenter superius exposuimus.

«Non apparebit in conspectu meo vacuus.» Illi enim ter in anno cum muneribus Domino praesentabantur; nos autem ante conspectum et in praesentia Dei sumus. Nunquam vacuum et sine muneribus es e oportet. Unde Apostolus ait: «Sine intermissione [Col. 0299A] orate, in omnibus gratias agite (I Thessal. V, 17) .» Qui enim si agit, neque vacuus est, neque sine munere. «Et solemnitatem primitiarum operis tui, quaecunque severis in agro.» Haec autem secunda solemnitas tunc agebatur, quando primum metere incipientes, primitias Domino offerebant.

«Solemnitatem quoque in exitu anni, quando congregaveris omnes fruges tuas de agro.» Et haec quidem tertia solemnitas, prima die mensis Septembris fiebat, de qua scriptum est: «Canite initio mensis tuba, in insigni die solemnitatis vestrae (Psal. LXXX, 4) .» Hic autem mensis ideo in exitu anni esse videtur, quoniam, totius anni tunc fructibus collectis, iterum a principio homines seminare, et annum quodammodo renovare incipiunt. De his autem solemnitatibus, [Col. 0299B] vita comite, in Levitico plura dicere speramus. «Ter in anno apparebit omne masculinum tuum coram Domino Deo tuo.» Soli masculi Deo praesentari jubentur, quoniam nihil femineum, nihil molle, nihil voluptati et luxuriae deditum recipit vel intuetur Omnipotens.

«Non immolabis super fermento sanguinem victimae meae.» Fermentum enim corruptionem, et peccatum ac malitiam, Apostolo teste, significat. Sanguinem vero victimae, Christi sanguinem intelligimus. Praecepit ergo sanguinem victimae super fermento non immolari, id est Christi sanguinem ab iniquis non recipi, nec sacrificari. Super fermento namque victimae sanguis immolatur, quoniam Christi sanguis vel ab iniquis sacerdotibus conficitur, vel [Col. 0299C] iniquis ad bibendum traditur. «Non remanebit adeps solemnitatis meae usque mane.» Omnis enim adeps Domini erat, semperque in odore suavitatis super altare incendebatur. De hoc enim adipe dicit psalmus: «Sicut adipe, et pinguedine repleatur anima mea (Psal. LXII, 6) .» Itemque: «Memor sit Dominus omnis sacrificii tui, et holocaustum tuum pingue fiat (Psal. XIX, 4) .» Ut autem holocaustum pingue fiat, ut et gustu et odore Deum delectet, nunquam sine adipe victima offeratur, nunquam ille qui immolat adipis obliviscatur. Noli eum servare in alteram diem, quia ignoras si veneris ad alterum diem; hodie illum incende, hodie odorem suavitatis Domino redde; non sit macra solemnitas, non sit sine [Col. 0299D] adipe victima; hoc est enim victima sine adipe, quod servitium sine fide. Apostolus enim dicit: «Obsecro vos per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum (Rom. XII, 1) .» Quando ergo sic immolas, quando carnem maceras, non obliviscaris adipis, pinguescat et redoleat sacrificium tuum. «Frange esurienti panem tuum, et egenos, vagosque induc in domum tuam; cum videris nudum, operi eum, et carnem tuam ne despexeris (Isa. LVIII, 7) .» Hic est enim adeps, haec est pinguedo tuae solemnitatis; sic pinguescat sacrificium, et sic igne charitatis accendatur in odore suavitatis.

83 «Primitias frugum terrae tuae deferes in domum [Col. 0300A] Domini Dei tui.» Terra namque homo est, quia de terra factus est, cujus primitiae, fides, spes, charitas dici possunt, quoniam de baptismate natus, has ante omnia fructificavit; sine his autem in domo Domini offerre non potest. Si autem per terram Ecclesiam intelligamus, primitiae quidem apostoli erunt, quos Christus in domum Patris deferens ait: «Pater, volo ut ubi ego sum, et ipsi sint mecum (Joan. XVII, 24) .»

«Non coques haedum in lacte matris suae.» Salvator enim noster, per similitudinem carnis peccati, haedus erat. Hunc autem, cum adhuc ad Virginis Matris ubera penderet, Herodes iniquus occidere voluit; cui nunc dicitur: «Non coques haedum in lacte matris suae,» id est, non occides Christum, [Col. 0300B] cum adhuc lactens et parvulus est; cessa a stultitia tua, quia sic a Domino praefinitum est.

«Ecce ego mittam angelum meum, qui praecedat te, et custodiat in via, et introducat ad locum quem paravi; observa eum, et audi vocem ejus, nec contemnendum putes: quia non dimittet, cum peccaveris, et est nomen meum in illo.» Ipsum enim, quem modo haedum dixerat, nunc angelum appellat, de quo alibi scriptum est: «Et statim veniet ad templum sanctum suum Dominator quem vos quaeritis, et Angelus testamenti quem vos vultis (Malac. III, 1) ;» ideoque ait: «et est nomen meum in illo.» Patris enim nomen in Filio est, quoniam et Filius, sicut et Pater Deus est. Hic ergo Angelus a Patre missus, nos praecedit, et custodit, et in aeterna [Col. 0300C] tabernacula introducit. De nobis enim ista dicuntur, ut Apostolus ait: «Omnia haec in figura contingebant illis (I Cor. X, 11) .» Hunc observare, hunc audire, huic obedire debemus, quia non dimittet ei qui peccaverit, id est qui in peccato obduraverit.

«Quod si audieris vocem ejus, et feceris omnia quae loquor, inimicus ero inimicis tuis, et affligam affligentes te, praecedetque te angelus meus, et introducam te ad Ammorrhaeum, et Hetaeum, et Pherezaeum, Chananaeumque, Hevaeum, et Jebusaeum quos ego conteram.» Per has enim gentes, vitia et maligni spiritus intelliguntur, quos Dominus contrivit, et de terra lacte et melle manante ejecit, et de Ecclesia spiritualium gratiarum dulcedine [Col. 0300D] abundante expulit.

«Non adorabis deos eorum, nec coles; non facies opera eorum, sed destrues, et confringes statuas eorum.» Si quis sanctorum martyrum passiones legerit, hoc eos fecisse inveniet; quapropter et diversis tormentis ab impiis interfecti sunt. «Servietisque Domino Deo vestro, ut benedicam panibus tuis et aquis, et auferam infirmitatem de medio tui.» Ideo enim de medio nostri, ideo de anima, et corde nostro, peccata et iniquitates auferuntur, quia panes verbi Dei quos edimus, et aquae baptismatis quibus abluimur, efficaci benedictione a Domino benedicuntur.

«Non erit infecunda nec sterilis terra tua.» Primo namque homini dictum est: «Cum operatus fueris [Col. 0301A] terram, non dabit fructum suum, sed spinas et tribulos germinabit tibi (Genes. III, 18) .» Nunc autem econtra terrae nostrae fecunditas promittitur, quatenus et nos, qui terra sumus, spiritualibus donis semper abundantes, et de spiritu metamus vitam aeternam. Illa enim terra non est sterilis, in qua virtutum segetes oriuntur et crescunt. «Numerum dierum tuorum implebo.» Scriptum est enim quia: «Viri sanguinum, et dolosi non dimidiabunt dies suos (Psal. LIV, 24) ,» quoniam neque hic tantum vivunt quantum se vivere sperant, et ad aeternae beatitudinis dies non perveniunt. Sanctorum vero dies implebuntur, quoniam per praedestinationem qua ante saecula praedestinati sunt vivent in aeternum ⁜ (227) .

[Col. 0301B] «Terrorem meum mittam in praecursum tuum, et occidam omnem populum ad quem ingredieris.» Populi enim illi, quos illi vincebant, vitia et peccata, quae et nos vincimus significabant. Et quidem tanto haec pugna fortior est, quanto et inimici sunt fortiores, fortiores quidem quia invisibiles. «Cunctorumque inimicorum tuorum coram te terga vertam, emittens crabrones prius, qui fugabunt Hevaeum, Chananaeum, et Hethaeum, antequam introeas.» Quamvis enim per crabrones et vespas aliqua pars illius terrae a suis habitatoribus derelicta fuisse intelligi possit, tamen major pars magnis et duris praeliis superata est.

«Non ejiciam eos a facie tua anno uno, ne terra in solitudinem redigatur, et crescant contra te [Col. 0301C] bestiae; paulatim expellam eos de conspectu tuo, donec augearis et possideas terram.» Haec autem nos juxta litteram intelligimus; quae si otiosus aliquis allegorice exposuerit, non contradicimus.

«Ponam terminos tuos a mari Rubro, usque ad mare Palaestinorum, et a deserto usque ad fluvium: tradam in manibus vestris habitatores terrae, et ejiciam eos de conspectu vestro.» Per hos enim quatuor terminos, quatuor mundi partes intelligi possunt, ex quibus, gentium diis et malignis spiritibus expulsis, S. Ecclesia jam nunc ad eas in pace sub Christo duce tenet ac possidet. Unde scriptum est: «Et dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae (Psal. LXXI, 8) .»—«Non inibis cum eis foedus, nec cum diis eorum.» [Col. 0301D] Hoc autem Judaei non audierunt. Nos autem nec gentium ritus, nec gentium deos colentes unum Deum colimus et adoramus, qui ait: «Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Matth. IV, 10) .»—«Non 84 habitent in terra tua, ne forte peccare te faciant in me, si servieritis diis eorum qui certe tibi erant in scandalum.» Propter hoc enim Judaei, saepe in captivitatem ducti, quantum scandali sustinuerint, ipsi noverint. Nos quoque, quia has gentes, vitia intelligimus, quorum utique dii sunt maligni spiritus, non permittamus ea habitare [Col. 0302A] in terra nostra; ejiciamus ea de carne nostra, ne et nos diis suis servire compellant, et in magnae tentationis scandalum inducant. Donec enim in terra nostra vitia inhabitant, eorum insidias evitare non possumus, ideoque Apostolus ait: «Non igitur regnet peccatum in vestro mortali corpore (Rom. VI, 12) .»

«Moysi quoque dixit: Ascende ad Dominum, tu et Aaron, Nadab et Abiu, et septuaginta senes ex Israel, et adorabitis procul; solumque Moyses ascendet ad Dominum, et illi non appropinquabunt, nec populus ascendet cum eo.» Moyses enim legislator, et Dei populi mediator, mediatorem Dei et hominum Jesum Christum significat, utriusque Testamenti [Col. 0302B] datorem. Aaron vero, qui mons fortis interpretatur, apostoli sunt, de quibus dicitur: «Fundamenta ejus in montibus sanctis (Psal. LXXVI, 1) .» Nadab vero interpretatur spontaneus , per quem martyres figurantur, qui sua sponte morti se pro Christo tradiderunt. At vero Abiu, qui interpretatur pater meus est, significat episcopos et sacerdotes, qui, quasi patres, caeteros in baptismate generant. Unde Apostolus Corinthiis ait: «In Christo enim Jesu per Evangelium ego vos genui (I Cor. IV, 16) .» Septuaginta vero senes, septuaginta Christo discipuli accipiuntur. Omnes enim isti ad Dominum ascendere, et procul adorare jubentur. Solus tamen Moyses ad Dominum ascendens ei appropinquat, quoniam «nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit [Col. 0302C] Filius hominis, qui est in coelo (Joan. III, 13) .» Solus enim Filius appropinquat Patri, solus sedet ad dexteram Patris. «Nemo enim novit Patrem nisi Filius, et cui Filius voluerit revelare (Luc. X, 22) .» Ascendit ergo unus, ascendunt et omnes; solus tamen ascendit, quia nemo cum eo vel ad illius similitudinem, unquam ascendit. «Venit ergo Moyses,» postquam cum Domino locutus est, «et narravit plebi omnia verba Domini, atque judicia. Responditque cunctus populus una voce: Omnia verba Domini quae locutus est, faciemus.» Nunquam enim Dominus qualis fuit, vel erit, sed qualis est, hominem judicat. Videbat enim hos quales futuri erant; recipiebat tamen eos, quales tunc erant apud Deum, [Col. 0302D] non quales postea futuri ⁜ (228) .

«Scripsit autem Moyses universos sermones Domini, et mane consurgens aedificavit altare ad radices montis, et duodecim titulos per duodecim tribus Israel. Misitque juvenes de filiis Israel, et obtulerunt holocausta, immolaveruntque victimas pacificas Domino, vitulos duodecim.» Ideo enim Moyses sermones Domini scripsit, ut temporis longitudine oblivioni non traderentur. Et quoniam in morte testatoris testamentum confirmatur, hic autem testator mori non poterat, aliquid fieri necesse erat, quo testamentum illud confirmaretur. Confirmatum [Col. 0303A] est ergo sanguine vitulorum, donec veniret ille, qui per vitulos significabatur. Unde Apostolus ait: «Ubi testamentum est, mors necesse est intercedat testatoris; testamentum enim in mortuis confirmatum est, alioquin nondum valet, dum vivit, qui testatus est. Unde nec primum quidem sine sanguinis effusione dedicatum est (Heb. IX, 16) .» Mane ergo consurgens Moyses aedificavit altare ad radices montis, quoniam et Judaei, qui per Moysen significantur, primo mane super montem Calvariae ad radices Jerusalem, et montis Sion Christo Domino crucem praepararunt; altare enim crucem significat. In hoc enim altari Christus Dominus immolatus est. Sed quia nulla duodecim tribuum de Christi morte se excusare valet, ideo duodecim vituli per duodecim [Col. 0303B] tribus immolantur. Et quamvis unus fuerit vitulus, quoniam unus immolatus est Christus, tamen quia unaquaeque tribus, imo unusquisque homo tenetur in integrum, ideo duodecim vitulos Moyses immolari praecepit. Et quidem unus Christus crucifixus est, immolatus est; unusquisque tamen, qui ejus morti consentiens, interfecit, totius Christi homicida est, et quamvis non omnes manus in Christum injecerint, omnes tamen Judaei per consensum occiderunt. Possumus etiam et per duodecim vitulos, duodecim apostolos intelligere, qui in Christi passione contristati, et scandalizati et quodammodo immolati sunt. Unde Apostolus ait: «Si Christus pro omnibus mortuus est, et omnes mortui sunt. Sed pro omnibus mortuus est Christus, ut qui vivunt, [Col. 0303C] non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit (II Cor. V, 15) .» Et unus ergo vitulus fuit, quantum ad immolatum, et duodecim fuerunt, imo multo plures quam duodecim, quantum ad compatientes et occidentes. Missi sunt autem «juvenes de filiis Israel,» per quos omnes Judaeos intelligimus, Christi morti consentientes. «Et obtulerunt holocausta, immolaveruntque victimas pacificas Domino;» quibus et Deus mundo, et inter se totus pacatus est mundus. Sed quas victimas? vitulos duodecim; unusquisque enim unum vitulum immolavit, quia quicunque 85 Christi morti auxilium praebuit, Christi mortis in integrum reus habetur.

«Tulit itaque Moyses dimidiam partem sanguinis, [Col. 0303D] et misit in craterem; partem autem residuam fudit super altare.» Hunc enim sanguinem Ecclesia bibit, hic ad totius populi emundationem ubique gentium effusus est. Partem vero, quam super altare fudit, illam sanguinis Christi partem intelligimus, quae de ipsius manibus et pedibus manans crucis lignum cruentavit. «Assumensque volumen foederis, legit audiente populo. Qui dixerunt: Omnia quae locutus est Dominus faciemus, et erimus obedientes. Ille vero sumptum sanguinem respersit in populum, et ait: Hic est sanguis foederis quod pepigit Dominus vobiscum super cunctis sermonibus his.» Postquam enim populus legem sibi datam audivit, et foedus quod cum eo pepigerat intellexit [Col. 0304A] promisitque se legem tenere et foedus servare, confestim Moyses, assumens sanguinem et spargens in populum, confirmavit testamentum, dicens: «Hic est sanguis foederis, quod pepigit Dominus vobiscum super cunctis sermonibus suis.» Hoc enim et Christus fecit, qui Novum Testamentum confirmans, calicem accipiens, ait: «Hic est cafix Novi Testamenti in meo sanguine, qui pro vobis, et pro multis effundetur in remissionem peccatorum (Luc. XXII, 21) .» Totum enim quod Moyses aiebat hoc quod Christus postea peregit significabat.

«Ascenderunt Moyses, et Aaron, Nadab et Abiu, et septuaginta de senioribus Israel, et viderunt Deum Israel, et sub pedibus ejus quasi opus lapidis sapphirini, et quasi coelum, cum serenum est.» [Col. 0304B] Quod enim Moyses, confirmato testamento, simul cum senioribus Israel ad videndum Deum ascendit, significatio erat quod immolato agno, et Christi sanguine fuso Novoque Testamento confirmato, coeli porta aperitur, et Jesus Sacerdos magnus, Sancta sanctorum ingreditur, et in coelesti palatio ab hominibus Deus videtur. «Ubi enim fuerit corpus, illuc congregabuntur et aquilae (Luc. XVII, 37) .» Erat autem «sub pedibus ejus quasi opus lapidis sapphirini» Sapphirinus enim coeli sereni habet colorem; unde et subditur: «Et quasi coelum, cum serenum est.» Qui igitur ad Deum accedere, Deum videre, Dei pedibus propinquare desiderat, fugiat tenebras, pellat nubes, ejiciat animi perturbationes, totus tranquillus, totus serenus, coelo similis, terrae dissimilis, [Col. 0304C] quatenus totus clarus et purus angelorum consortia mereatur. Sequitur: «Nec super eos, qui procul recesserant, misit manum suam.—Longe enim a peccatoribus salus (Psal. CXVIII, 155) ,» et qui Deum fugiunt et funibus peccatorum distracti procul ab eo recedunt, ejus protectione indigni sunt. «Videruntque Deum, et comederunt ac biberunt.» Deus enim, qui natura invisibilis est, se quodammodo videri permittit, dum qualicunque similitudine potentiam suam demonstrat. Unde superius in rubo ardente se Moyses eum vidisse testatur. Quod autem isti comederint ac biberint, nisi de supradicto sacrificio intelligatur, scire non possum. Sanctorum vero et Deum videntium cibi et potus, summi boni contemplatio est.

[Col. 0304D] «Dixit autem Dominus ad Moysen: Ascende ad me in montem, et esto ibi, daboque tibi duas tabulas lapideas, et legem, ac mandata, quae scripsi, ut doceas filios Israel.» Quicunque Dominum videre, alloqui et audire desiderat, ascendat in montem, propinquet coelo, et totus a terrenis voluptatibus elevetur. Hoc enim Moyses toties in montem ascendens significabat. Quod vero filii Israel legem et mandata in lapidibus scripta suscipiunt, eorum duritiam et incredulitatem demonstrat; lapides enim erant, ideo dura mandata in lapidibus efformata suscipere meruerunt.

«Surrexeruntque Moyses et Josue, minister ejus, ascendensque montem, senioribus ait: Exspectate [Col. 0305A] hic, donec revertamur ad vos. Habetis Aaron, et Hur vobiscum. Si quid natum fuerit quaestionis, referetis ad eos.» Ascendes enim Moyses in montem, reliquit pro se vicarios, qui lites, quaestiones et discordias vice sua in populo definirent.

«Cumque ascendisset Moyses, operuit nubes montem, et habitavit gloria Domini super Sinai, tegens illum sex diebus. Septimo autem die vocavit eum de medio caliginis.» Moyses enim hoc in loco, apostolos et doctores; mons vero Sinai, montem Sion, id est sanctam Ecclesiam, significat. Ut enim Moyses in monte Sinai, ita apostoli et doctores in monte Sion legem susceperunt. Nubes vero, quae montem operuit, est omnis scientiae et sapientiae plenitudo, quae super Ecclesiam descendit et [Col. 0305B] pluit. «Habitavit autem gloria Domini super Sinai, tegens illum nube sex diebus;» quoniam virtus miraculorum et gratia Spiritus sancti usque ad saeculi consummationem Ecclesiam non relinquit, secundum illud quod Dominus ait: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .» Sex enim dies, ut jam saepe diximus, totam hanc laboriosam vitam significant. «Septimo autem die vocavit Dominus Moysen de medio caliginis;» quia, finitis hujus vitae laboribus, et diebus, de hoc mundo, tenebris et caligine pleno, fideles suos ad se Dominus vocabit.

«Erat autem species gloriae Domini quasi ignis ardens super verticem montis in conspectu filiorum Israel.» Illud enim est gloria Domini: in quocunque [Col. 0305C] glorificatur Dominus. Si enim videns ignem, glorifices Dominum, gloria Domini est ignis. Similiter autem sol, luna, et stellae gloria Domini sunt, quoniam in eis glorificatur 86 Dominus, et ad hunc modum, caetera. «Ingressusque Moyses medium nebulae, ascendit in montem, et fuit ibi quadraginta diebus et quadraginta noctibus.» Non immerito quidem Vetus Testamentum obscurum et profundum est, siquidem in nebula et caligine datum est; illa enim nebula praetendebat hanc obscuritatem quam nos modo sentimus. Et quia nos quoquomodo nebulam et profundiorem hujus libri caliginem intrare incipimus, omnipotentem Dominum deprecemur, qui lucem habitat inaccessibilem, ut [Col. 0305D] ea quae Moysi in caligine dedit, nobis in luce revelare dignetur. Illud quoque non vacat a mysterio quod in quadraginta diebus lex data est; quadragenarius enim numerus ex quatuor et decem constat; quatuor enim decem, et decies quater quadraginta sunt. In decem ergo Vetus, in quatuor vero Novum Testamentum accipias, quoniam illud in decem mandatis, hoc in quatuor Evangeliis continetur; dies ergo quadraginta significant, quoniam ambo Testamenta unum sunt, et alterum in altero datum, et sine altero alterum esse non potest, sicut in quadraginta, quatuor et decem sine se esse non possunt: utrumque enim Testamentum novum fit, si spiritualiter intelligamus.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Loquere filiis Israel, ut tollant mihi primitias ab omni homine qui offeret ultroneus, accipietis eas. Haec sunt autem quae accipere debetis: aurum, et argentum, et aes, hyacinthum, et purpuram, coccumque bis tinctum, et byssum, pilos caprarum, et pelles arietum rubricatas, pelles hyacinthinas, et ligna Setim, et oleum ad luminaria concinnanda, aromata in unguentum, et thymiamata boni odoris, lapides onychinos, et gemmas ad ornandum ephod et rationale.» Praecipit enim Dominus Moysi, ut eorum primitias et oblationes, ad tabernaculi usum, suscipiat qui eas sponte et voluntarie Domino offerant. Nullam enim oblationem diligit [Col. 0306B] Deus, nisi eam, quae cum affectu animi, et desiderio offertur. Haec sunt autem prima munera, quae filii Israel Domino obtulerunt, unde et primitiae non immerito vocantur. «Haec sunt, inquit, quae accipere debetis; aurum, et argentum, et aes.» Aurum pro sapientia ponitur, unde scriptum est: «Desiderabilis thesaurus requiescit in ore sapientis (Prov. XIV, 33) .» Et Apostolus: «Habetis, inquit, thesaurum istum in vasis fictilibus (II Cor. IV, 7) .» Argentum autem eloquii puritatem designat; unde Psalmista ait: «Eloquia Dei, eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XI, 7) .» Aes vero quia prae caeteris metallis clarius sonat, facundiam et eloquentiam significat. Unde Apostolus: «Si linguis, ait, hominum loquar, et angelorum, charitatem autem non [Col. 0306C] habeam, factus sum velut aes sonans, aut cymbalum tinniens (I Cor. XIII, 1) .» Aurum igitur, argentum et aes simul ad tabernaculi aedificium deferuntur, quoniam sapientia sine veritate, et eloquentia, mala et inutilis est; ideoque de sapientibus sine veritate scriptum est: «Sapientes sunt, ut faciant mala; bene autem facere nesciunt (Jer. IV, 21) .» De multis quoque et infacundis sapientibus dicitur: «Canes multi, non valentes latrare (Isa. LVI, 10) .» Et illud: «Qui abscondit frumentum, maledicitur in populis (Prov. XI, 26) .» Itemque; «Sapientia occulta, et thesaurus absconditus, quae utilitas in utrisque? (Eccli. XX, 32.) » Habet igitur Dei tabernaculum aurum, id est sapientiam; habet et argentum, [Col. 0306D] id est eloquii puritatem; habet et aes, id est eloquentiae fecunditatem. Tale ego aedificium, talem decet habere materiam. Sequitur: «Hyacinthum, et purpuram, coccumque bis tinctum, et byssum.» Haec autem et Josephus exponens, quatuor elementa significare dixit, volens per hyacinthum, qui aerei coloris est, aerem significari; per purpuram vero, aquam, quia ex piscium sanguine tingitur, qui de aqua oriuntur et in aqua versantur. Coccum vero, quoniam penitus ardentis, et sanguinei coloris est, ignem significare voluit. Byssum vero terram, quoniam de terra oritur. Per hoc nimirum significare volens, quoniam Dei tabernaculi homines ipsi materia sunt, et sicut ex his quatuor elementis constituitur homo, ita ex hominibus Dei tabernaculum [Col. 0307A] constituitur. Aliter autem per has quatuor res nobilissimas, quatuor virtutes principales intelliguntur, in quibus caeterae omnes virtutes continentur, et sine quibus vanae et inutiles esse probantur; sunt autem haec, prudentia, justitia, fortitudo, temperantia. Hyacinthus igitur, qui coelestem, et divinum colorem habet, prudentiam significat, quae de coelestibus a Deo descendit, secundum illud: «Omnis sapientia a Domino Deo est (Eccli. I, 1) .» Purpura vero, qua reges et principes induuntur, justitiam designat. Unde et his qui purpura induti sunt dicitur: «Diligite justitiam, qui judicatis terram (Sap. I, 1) .» Per coccum vero, qui sanguinei coloris est, fortitudo signatur, qua SS. martyres, usque ad sanguinem pugnantes, in Christi fide fortissimi exstiterunt. [Col. 0307B] At vero per byssum, qui de terra oritur, temperantia intelligitur, quoniam sicut terra omnium elementorum media est, et in se omnia recipit elementa, ita et temperantia inter omnes virtutes media discurrit, omnesque conciliat, atque conjungit. Haec autem in Dei aedificio posita sese respiciunt, et sibi vicissim decorem et pulchritudinem subministrant; aurum ad argentum inspiciat, et sapiens sine puritate eloquii non loquatur; argentum respiciat aurum, et sine sapientia ipsum quoque, quod purum et verum est, non dicatur. 87 Non enim quod verum est, dicere idoneum, et utile est, et non magis mentiri, quam verum dicere, aliquando nocet. Aurum quoque, et argentum aes intueatur, ut nec sapientia, nec veritas sit otiosa. [Col. 0307C] Otiosa quidem est, si non dicatur, si non proferatur, si aeris, vocisque sono non audiatur. Aes quoque aurum et argentum attendat, et qui facundus et eloquens est, sine sapientia, et veritate, silentium habeat. Similiter autem prudentia, justitia, fortitudo, temperantia, quae per hyacinthum, purpuram, coccum, et byssum intelliguntur, sic consentiant seque vicissim sequantur, quoniam unaquaelibet earum sine caeteris inutilis est. Sapiens enim erat Salomon, sed quia fortitudine carebat, a mulieribus victus est. Ozias rex justus, quia temperantiam non habuit, ab hostibus interfectus est. Fortissimus inter omnes fuit Samson, sed sapientiae pauper, oculos amisit. Sed quid de temperantia dicam? quae nisi aliarum auxilio virtutum muniatur, facile Deum et [Col. 0307D] veritatem negare compellit; ipsa tamen caeterarum est condimentum, atque sine ea omnes aliae vanae et stultae esse videntur. Caetera videamus.

«Pelles caprarum, et pelles arietum rubricatas, pelles hyacinthinas et lignum Setim.» Haec quoque ad tabernaculi constructionem offerri jubentur. Offerunt ergo pilos caprarum, ut peccatoribus ad poenitentiam venientibus non desint cilicia quibus induantur. Offerunt autem et pelles arietum rubricatas, ut et martyres inveniant indumentum; offerunt et pelles hyacinthinas, quibus praelati quique induti sola coelestia contemplentur. Sed quid per ligna Setim, quae fortia et imputribilia esse perhibentur, nisi viros [Col. 0308A] sanctos intelligimus, qui quoniam per fidem vicerunt regna, aeternas adepti sunt repromissiones? Bene autem Setim spinas interpretatur; siquidem viri sancti per multas tribulationes intrant in regna coelorum. Setim autem locus est, de quo in libro Numeri dicitur: «Morabatur autem eo tempore Israel in Setim (Num. XXV, 1) .» Caetera autem, quae sequuntur, suo loco exponenda relinquimus. Nunc autem quod instat, dicamus.

«Facientque mihi sanctuarium, et habitabo in medio eorum. Juxta omnem similitudinem tabernaculi, quod ostendam tibi, et omnium vasorum in cultum ejus; sicque facietis illud.» Sanctuarium, totum tabernaculum dicit, quod ad eam similitudinem fieri jubet, quae Moysi in monte monstratur. [Col. 0308B] Non solum enim verbis narrata, sed spirituali quadam visione haec Moysi a Domino fuisse revelata, non incongrue dici potest. Totum autem tabernaculum in duo dividitur, in Sancta videlicet, et Sancta sanctorum. Unde Apostolus: «Tabernaculum, inquit, factum est primum, in quo erat candelabrum, et mensa et propositio panum, quod dicitur Sancta (Hebr. IX, 12) .» Post velamentum autem, secundum tabernaculum, quod dicitur Sancta sanctorum, aureum habens thuribulum, et arcam testamenti, circumtectam ex omni parte auro, in qua urna aurea, habens manna, et virgam Aaron quae fronduerat, et tabulas testamenti. Haec autem ideo praemisi, ut de arca locuturi facilius quid significent intelligamus.

«Arcam de lignis Setim compingite, cujus longitudo [Col. 0308C] habeat duos et semis cubitos; latitudo cubitum et dimidium; altitudo similiter cubitum, et semissem, et deaurabis eam auro purissimo intus et foris.» Quid enim per hanc arcam, nisi Ecclesiam catholicam intelligamus? Non autem hanc, quae in hoc mundo adhuc degens, multas injurias patitur; imo, illam, quae coeli velamentum transgressa jam habitat, et moratur in Sancta sanctorum. De qua Apostolus, ait: «Illa autem Jerusalem, quae sursum est, libera est, quae est mater nostra (Gal. IV, 16) .» De hac autem arca et Joannes apostolus ait: «Et apertum est templum Domini in coelo, et visa est arca testamenti ejus in templo ejus (Apoc. XI, 19) .» Haec autem arca compingitur atque construitur de lignis, [Col. 0308D] Setim, id est de lignis fortibus, et imputribilibus, de lignis spinarum, de quibus Christus coronatur. Christi namque corona, sancti sunt, quoniam pro ipsis et certavit, et vicit, et coronatus est. Omnis autem hujus arcae dimensio aliquid imperfectionis habere videtur, quoniam et in longitudine et in latitudine dimidium posuit; in altitudine vero semissem. Hoc autem ideo fit, quia illa nobilis et coelestis arca nondum perfecta est, neque ad saeculi consummationem perficietur; quotidie enim aliqui aedificantur in ea; quotidie, deferentibus angelis, lapides, id est sanctorum animae, illuc ascendunt, ex quibus ejus muri aedificantur ⁜ (229) . Unde Psalmista ait: «Benigne fac, Domine, in bona voluntate [Col. 0309A] tua Sion, ut aedificentur muri Jerusalem (Psal. L, 20) .» Unde et sanctorum animabus a Domino dicitur: «Adhuc sustinete modicum tempus, donec impleatur numerus fratrum vestrorum (Apoc. VI, 11) .» Non enim perfectam beatitudinem habebunt sancti, donec animabus, corporibus conjunctis, tota simul sanctorum multitudo super coelos elevetur. Et tunc quidem, omnibus perfectis, nihil erit in quo haec arca crescat, nihil erit in quo minui timeat; nihil tunc habebit dimidium, quia «cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII, 10) .» Deauratur autem auro purissimo intus et foris, quia sapientiae nitorem, quem interius habet, foris quoque praedicando monstrabit. Qui enim sibi datam sapientiam celant, illi intus, et non foris [Col. 0309B] sunt deaurati. Cum enim Apostolus dicit: «Sapientiam 88 loquitur inter perfectos (I Cor. II, 6) ,» tunc intus et foris se deauratos esse significat.

«Faciesque super coronam auream per circuitum.» Quid est enim quod haec arca per circuitum coronatur, nisi quia sanctorum multitudo, quae per hanc arcam significatur, jam bello peracto et superatis inimicis, pro victoria et triumpho a Deo est coronata? «Nemo enim, ait Apostolus, coronabitur, nisi qui legitime certaverit (II Tim. II, 3) .» Itemque: «Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi; de reliquo reposita est mihi corona justitiae (II Tim. IV, 7) .» Coronatur ergo tota arca, coronatur et unusquisque, qui est in arca, quoniam et singuli proprias, et omnes simul unam [Col. 0309C] habent coronam. «Facies et quatuor circulos aureos, quos pones per quatuor angulos arcae: duo circuli sint in latere uno, et duo in altero.» Quatuor enim circuli, quatuor sunt virtutes principales, sine quibus haec arca nec moveri, nec portari potest. Ponuntur autem per quatuor arcae angulos, ut hinc habeat prudentiam, inde justitiam, hinc fortitudinem, inde temperantiam. Quatuor quoque Evangelia, per quatuor circulos intelliguntur, quae quoniam sapientiae fulgore rutilant, non immerito auro comparantur; horum autem praedicatione haec arca construitur, levatur et portatur. «Facies quoque vectes de lignis Setim, et operies eos auro, inducesque per circulos, qui sint in arcae lateribus, ut [Col. 0309D] portentur in eis. Qui semper erunt in circulis, nec unquam extrahentur ab eis.» Quid enim per vectes, nisi doctores? Hi autem sunt de lignis Setim, utpote fortes, aeterni, indeficientes. Qui ideo auro operti dicuntur, quoniam sapientiae luce praefulgent. Inducuntur autem per circulos aureos, ut arca portetur in eis, quoniam Evangeliorum sententiis involuti ad arcam sublevandam debent esse parati. Unde et in circulis semper esse, et nunquam ab eis extrahi recte jubentur, ut quoties arcam elevari necesse fuerit, nulla in eis mora inveniatur. Arcam enim elevare, est sanctorum virtutes, triumphos, gloriam, et honorem, et beatitudinem verbis extollere, et praedicare. Arcam enim Apostolus levabat, cum diceret: «Quae [Col. 0310A] oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II, 9) .» Christus quoque non solum eam levabat, sed etiam super coelos exaltabat, quando dicebat: «Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. V, 3) ,» etc. Non ergo separentur vectes a circulis, non recedant doctores ab Evangeliis, semper praesto sint, semper ad arcam ferendam, et Evangelium praedicandum sint parati, ut valeant reddere rationem de quibuscunque fuerint interrogati; ne forte tunc circulos quaerant, et non inveniant, quando eis respondere, et arcam elevare necesse fuerit.

«Ponesque in arcam testificationem, quam ego [Col. 0310B] dabo tibi.» Hanc autem testificationem legem intellige, quam in duabus tabulis lapideis Dominus scripsit. Haec autem in arca posita est, quoniam sanctorum cordibus tradita est. Et bene lex in arca clauditur; Evangelium autem circa eam per quatuor angulos ponitur, quoniam legis ritus, et caeremoniae absconsae jacent; Evangeliorum vero praecepta per quatuor mundi partes diffunduntur et praedicantur. Erat autem in hac arca, ut Apostolus ait, «urna aurea habens manna (Hebr. IX, 4) ,» per quod Christum intelligimus, omnis sapientiae et scientiae dulcedine plenum. Erat ibi et virga Aaron, quae fronduerat, id est Virgo Maria, quae arida et sine semine peperit filium.

[Col. 0310C] «Facies et propitiatorium de auro mundissimo: duos cubitos et dimidium habebit altitudo ejus, semissem et cubitum latitudo.» Propitiatorium, oraculum vocat, quo arca tegebatur ⁜ (230) . Merite autem arca Dei sanctarum animarum et beatorum spirituum collectio est, et propitiatorium appellatur; quoniam Dei clementiam, et propitiationem super se semper intuentes, non solum quae petunt et orant, verum et quaecunque desiderant, adipiscuntur: nihil enim aliud velle possunt, nisi quod Dominum velle cognoscunt. Et si igitur aliquid desiderant, sic illud desiderant ut a Dei voluntate non recedant. Est et propitiatorium de auro mundissimo, quoniam tam sapienter propitiatur Deus, ut sua propitiatione nunquam fallatur, quoniam nisi poenitenti nulli unquam [Col. 0310D] propitiatur. At vero homines illis multoties propitii sunt, quibus propitii esse non deberent. Et quoniam nec semper, nec omnibus propitiatur Deus, ideo in propitiatorii quoque dimensione imperfectum aliquid, semissem videlicet et dimidium posuit.

«Duos quoque cherubim aureos et productiles facies ex utraque parte oraculi, et cherubim unus sit in latere uno oraculi, et alter in altero, utrumque latus propitiatorii tegant, expandentes alas, et operientes oraculum.» Quid enim per duos cherubim nisi duo Testamenta intelligere debemus? Interpretatur enim cherubim scientiae plenitudo; at vero scientiae plenitudo in his duobus continetur. Qui bene aurei et productiles esse dicuntur, quoniam [Col. 0311A] et sapientia fulgent, et non sine magno labore in cordis incude formari possunt. Est autem cherubim unus in latere uno oraculi, et alter in altero, quoniam nisi per eos, nemo ad oraculum venire potest. Nemo enim Deum propitium inveniet, nisi prius ab his fidei documenta suscipiat; haec enim, prius etiam quam 89 scriberentur, Abraham et caeteri patriarchae docuerunt; omnis enim divina sapientia hinc manavit. Tegunt autem utrumque latus propitiatorii, quatenus ipsum propitiatorium, et quaecunque sub eo sunt, id est arca et vectes, Ecclesia et doctores, sapientia et scientia repleantur: et videntes eorum alas, volare discant, quoniam in pennis eorum sanitas est, omnesque eorum sententiae homines ad coelestia ferunt: his enim alis volunt, his ad corda [Col. 0311B] hominum dilabuntur.

«Respiciantque se mutuo versis vultibus in propitiatorium, quo operienda est arca; in qua pones testimonium, quod dabo tibi. Inde praecipiam, et loquar ad te supra propitiatorium, ac de medio duorum cherubim, qui erunt super arcam testimonii, cuncta quae mandabo per te filiis Israel.» Quod cherubim se mutuo respiciant, amborum testamentorum amicitiam et concordiam significat; idem enim ambo testantur et dicunt. Habent autem vultus versos in propitiatorium, quo tegitur arca, quatenus ab omnibus videantur es cognoscantur, nullusque in arca et sanctorum congregatione sit, qui eorum faciem extraneam et incognitam habeat. [Col. 0311C] Hoc autem illi audiant, qui sacras Scripturas meditari negligunt. In hac autem arca, ut superius dixerat, testimonium ponere jubetur, per quod tabulae testamenti intelliguntur; quatenus S. Ecclesia nunquam legis sibi datae obliviscatur; et quoniam duo sunt Testamenta, Vetus videlicet et Novum; ideo bis in arca Testamentum ponere jussit. Sequitur: «Inde praecipiam, et loquar ad te;» id est, si quando tibi loquar, si qua filiis Israel per te mandavero, ibi me quaeras, ibi me invenies, inde tibi loquar; unde? super propitiatorium et de medio duorum cherubim. Qui ergo vult loqui cum Deo, veniat ad cherubim. currat ad Scripturarum testamenta, ibique Dominum et loquentem, et propitiantem inveniet. Vis enim in cherubim Dominum loquentem [Col. 0311D] audire? «Ego, inquit, sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti: non habebis Deos alienos absque me (Levit. XI, 45) .» Et in Novo: «Ego sum ostium; per me si quis introierit, salvabitur (Joan. X, 9) .» Sic igitur loquitur Deus de medio cherubim.

«Facies et mensam de lignis Setim, habentem duos cubitos longitudinis, et in latitudine cubitum, et in altitudine cubitum ac semissem, et inaurabis eam auro mundissimo.» Post arcae fabricationem, mensam Moyses facere jubetur, quae quidem idipsum significat, quod modo cherubim significare diximus. Mensa enim hoc in loco divina sapientia intelligitur, de qua mensa scriptum est: «Parasti in conspectu meo mensam (Psal. XXII, 5) .» Itemque: [Col. 0312A] «Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum (Psal. LXVIII, 22) .» Divina namque Scriptura et cherubim dicitur, quoniam omnis scientiae est plenitudo, et quibusdam velocibus alis subito volans omnia replet; et mensa vocatur, quia multis diversisque deliciis animam pascit. Fit autem haec mensa de lignis Setim, quae fortia quidem et imputribilia sunt, per quod divinam Scripturam aeternam et indeficientem demonstrat. Est autem mensa ista et in longitudine, et in latitudine perfecta, et sine diminutione, quoniam neque in longitudine, neque in latitudine semissem habet; in altitudine vero semissem habet, unde et imperfecta in altitudine esse videtur; ad semissem namque ut cubitus perficiatur, semper addere aliquid necesse est; cubitus autem [Col. 0312B] nihil indiget. Et bene quidem in longitudine et latitudine diminutionis nihil habet haec mensa; quoniam usque ad saeculi consummationem, quae est ejus longitudo, cunctis ad eam venientibus, spiritualem cibum sufficienter ministrabit. In latitudine quoque, qua per universos mundi terminos dilatatur, nihil habens diminutionis, abundanter reficit omnes; at vero cum in altum se extendit, ut de superioribus loquatur, quoniam de Deo, et de unitate, et Trinitate, qualiter etiam Spiritus sanctus a Patre et Filio procedat, nos ad plenum instruere et satiare non valet, magnam in altitudine diminutionem haec mensa habere videtur. Beatus enim Paulus in altitudinem captus, quaedam se audisse dicit, quae super hanc [Col. 0312C] mensam ponere non audet. «Audivi, inquit, enim arcana verba, quae non licet homini loqui (II Cor XII, 4) .» Quae enim loqui non licet, nec scribere licet; quae vero scribere non licet, super hanc mensam non ponuntur. Est enim haec mensa divina Scriptura. Patet igitur, quantum diminutionis haec mensa in altitudine habeat; est autem auro mundissimo inaurata, quoniam sincerissimo sapientiae et scientiae nitore tota refulget. Sequitur:

«Faciesque illi labium aureum per circuitum, et ipsi labio coronam interrasilem, altam quatuor digitis, et super illam alteram coronam aureolam.» Quid est enim, quod huic mensae labium fieri jubetur? nunquid ipsa locutura est, et dictura: «Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit [Col. 0312D] laudem tuam?» (Psal. L, 17.) Ipsa certe hoc dicit, quoniam quicunque hoc dicit, per eam dicit; imo ipsa non per se, sed per alios hoc dicit: illi ergo sunt hujus labia, per quos haec dicit. Vos quidem, vos, apostoli, hujus mensae labia estis; vos labia aurea in circuitu ejus omnes ejus delicias devoratis. Tu labium aureum, beate Paule, quid dicis? Vis audire quid? «Sapientiam loquimur inter perfectos (I Cor. II, 6) .» Vere utique hoc labium aureum est. Et illud quidem labium aureum est, a quo dicitur: «In principio erat Verbum (Joan. I, 1) .» Quid est hoc, quod dicere volui? Omnes enim apostoli labia aurea sunt. Indulge mihi, Deus, indulge, qui pollutis labiis, de labiis aureis loqui praesumo. Et ipsi quoque labio fecit coronam interrasilem, [Col. 0313A] altam 90 quatuor digitis. Non ergo mensa, sed labium coronatur. Quis enim regum, sicut apostoli, dignus unquam fuit corona? Quis tot hostes vicit? Quis tot regna superavit? Quis toties de suis adversariis triumphavit? De hac enim corona certus Apostolus dicebat: «De reliquo reposita est mihi corona justitiae (II Tim. IV, 8) .» Habet igitur labium coronam interrasilem, sculptam et variatam, multoque artificio compositam, quoniam per multos labores victoriae palmas et coronas apostoli susceperunt. Haec autem corona quatuor digitis alta esse dicitur, quia quatuor mundi partibus superatis, hanc sui sanguinis pretio apostoli mercati sunt. Ergo juxta regnorum mensuram crevit et quantitas coronae. Nam et mundi principes quot regna vincebant, [Col. 0313B] tot sibi diademata antiquitus imponere solebant. Fecit autem et alteram coronam aureolam super illam. Primam ergo coronam habent, quia mundum vicerunt; secundam vero, quia vitia superaverunt. Sic ergo apostoli Ecclesiaeque doctores duas merentur habere coronas; unum pro eis, quos ad fidem convertunt, de qua Apostolus ait: «Itaque, fratres mei charissimi et desideratissimi, gaudium meum et corona mea, sic state in Domino, charissimi. (Phil. IV, 1) .» Alteram vero pro vitiis et malignis spiritibus superatis, qua quidem Christi confessores coronantur.

«Quatuor quoque circulos aureos praeparabis, et pones eos in quatuor angulis ejusdem mensae per [Col. 0313C] singulos pedes. Subter corona erunt circuli aurei, ut mittantur vectes per eos, et possit mensa portari.» Quid vero quatuor circuli aurei, et quid vectes significent in arcae constructione, superius dictum est. Quatuor enim circuli, quatuor sunt virtutes principales; vectes vero, episcopi et doctores. Sunt autem isti circuli in quatuor angulis, ut omnibus ad mensam venientibus primi occurrant. Hujus etenim mensae cibis ille indignus est, qui per hos circulos intrare non vult. Haec est enim illa angusta porta, de qua dicitur: «Intrate per angustam portam, quae ducit ad vitam (Luc. XIII, 24) .» Qui ergo his circulis non tenetur; scilicet qui prudentiam, justitiam, fortitudinem et temperantiam non custodit, hujus se mensae facit indignum. Per [Col. 0313D] hos ergo circulos transeant vectes, his virtutibus catenati et connexi teneantur episcopi et doctores; nunquam ab eis recedant, nunquam prudentiae, nunquam fortitudinis, nunquam temperantiae obliviscantur. His enim vectibus portatur mensa, quoniam ab episcopis spiritualis alimoniae cibaria deferentibus nutritur populus. Quod autem circuli subter coronam ponantur, hoc est intelligere, quod omnes quicunque circulis adhaerent, digni sunt, qui coronari debeant. Sequitur: «Ipsos quoque vectes facies de lignis Setim, et circumdabis auro, ad subvehendam mensam.» Beati episcopi si hoc intelligant, si se ligna Setim, ligna fortia et imputribilia, esse cognoscant, si auro circumdati, et [Col. 0314A] virtutum nitore, et sapientiae, et scientiae luce praefulgeant.

«Parabis et acetabula, ac phialas, thuribula, et cyathos, in quibus offerenda sunt libamina, ex auro purissimo.» Quid nos peccatores faciemus ad libamina offerenda vocati, cum de auro purissimo Deus omnia haec fieri praecipiat? Per hoc enim minores gradus Ecclesiae intelligimus. Omnia enim haec vasa ministerii sunt, in quibus sacrificium offerebatur. Vult igitur Deus noster, qui ait: «Sancti estote, quoniam ego sanctus sum (Levit. XI, 44) ,» ut non solum episcopi, verum et diacones, et subdiacones, et caeteri Ecclesiae et altaris ministri, et doctrina et vita refulgeant.

«Et pones super mensam panes propositionis, in [Col. 0314B] conspectu meo semper.» Ego panes istos puto omnia sanctarum Scripturarum volumina. Quinque enim panes Moyses in hac mensa posuit, et quidem ineffabilis saporis et pulchritudinis. Christus autem quamvis omnes posuerit «ipse est panis vivus, qui de coelo descendit (Joan. VI, 59) ,» tamen quatuor principales obtulit, quibus nullae deliciae comparari possunt. Posuit autem et Isaias, et Jeremias, omnesque prophetae. Posuit et beatus Paulus panes suos, quos quales sint non est necesse laudare. Sed quis omnes enumerare valeat, qui ad hanc mensam panes detulerunt? Et adhuc quidem super hanc mensam panes ponuntur. Idem enim ait: «Et pones super mensam panes propositionis in conspectu meo semper.» Non enim sine causa additum est, «semper»; quod [Col. 0314C] enim semper fit, omni tempore fit. Ego autem quia super hanc mensam panes ponere dignus non sum, precor te, Domine Jesu, ut saltem de his, qui positi sunt, ventrem mihi adimplere concedas. Haec autem de mensa dicta sufficiant; nunc de candelabro videamus.

«Facies et candelabrum ductile de auro mundissimo, hastile ejus, et calamos, scyphos. et sphaerulas, ac lilia ex ipso procedentia. Sex calami egredientur de lateribus, tres ex uno latere, et tres ex altero. Tres scyphi quasi in modum nucis per calamos singulos, sphaerulaeque similiter et lilium, et tres similiter scyphi instar nucis in calamo altero, sphaerulaeque et lilium. Hoc erit [Col. 0314D] opus sex calamorum, qui producendi sunt de hastili. In ipso autem candelabro erunt quatuor scyphi in nucis modum, sphaerulaeque per singulos, et lilia. Sphaerulae sub duobus calamis per tria loca, qui simul sex fiunt, procedentes de hastili uno. Et sphaerulae igitur, et calami ex ipso erunt, universa ductilia de auro purissimo. Facies et lucernas septem, et pones eas super candelabrum, ut luceant ex adverso.» Totum candelabrum posuimus, ut prius ad litteram ejus forma dignoscatur, et qualiter factum fuerit intelligatur. 91 Hastile enim ejus usque ad summum continuum erat, in quo per quatuor loca, quatuor scyphi in modum nucis erant, quos fortasse nos modo dicere [Col. 0315A] possumus. Super quos sphaerulae, id est rotulae quaedam erant, atque super ipsas rotulas erant lilia per quatuor loca. Erantque tres calami ex uno latere hastilis et tres ex altero, qui simul sex fiunt. Sub calamis autem erant spherulae, per tria loca tres scyphos in modum nucis habebant, et super scyphos spherulas, et super sphaerulas lilia. Septem autem lucernae desuper erant, una in hastili, et sex in calamis. Non enim putandum est, quod ad inanem usum pascendum, sed ad magnum sacramentum insinuandum tam artificiosum, et mirabile candelabrum Dominus per Moysen fieri jussit. Hoc enim candelabrum Christus est, qui ait: «Nemo accendit lucernam, et ponit eam sub modio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus, qui in domo sunt [Col. 0315B] (Luc. XI, 33) .» Quod quidem merito fit de auro purissimo, quia Christus Dominus noster, Dei virtus et Dei sapientia, totus mundus, et purus sine ulla vitiorum contagione, peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus. Hastile autem hujus candelabri, corpus Dominicum intelligimus; calami vero de hoc hastili procedentes, et septem lucernae super eos ardentes, septem sunt gratiae Spiritus sancti, quibus Salvator noster repletus est. Unde per prophetam dicitur: «Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet, et requiescet super eum Spiritus Domini, spiritus sapientiae, et intellectus, spiritus consilii, et fortitudinis, spiritus scientiae, et pietatis, et replebit eum spiritus timoris [Col. 0315C] Domini (Isa. XI, 1) .» Hae sunt ergo septem lucernae, quae super candelabrum positae lucent; ex adverso quidem, quia sicut in sequentibus dicetur, contra mensam ex alia parte candelabrum positum erat; tota enim mensa his lucernis illuminatur, omnisque locus tenebrosus est, quem istae lucernae non illustrant. Quatuor vero scyphi erant in hastili, per quos quatuor Evangelia intelligimus, quorum tota integra et perfecta scientia continetur in pectore Salvatoris; siquidem et inde emanaverunt. Bene autem Evangelia scyphis comparantur, quoniam ipsis propinantibus et fidei vinum ubique fundentibus, totus mundus ex eis repletus et inebriatus est. Posuit autem et quatuor sphaerulas super scyphos, quoniam unumquodque Evangelium, totum portat [Col. 0315D] et sustinet mundum: spaerulae enim totius mundi rotunditatem et ambitum significant. Et quamvis unus tantummodo sit mundus; tamen, quia quatuor sunt Evangelia, quibus tenetur et regitur, unicuique Evangelio totus in integrum mundus ascribitur. Et quidem non immerito, quia unumquodque Evangelium per se universo mundo sufficeret ad fidem, doctrinam, et salutem. Quamvis per quatuor sphaerulas, quatuor mundi partes, Oriens videlicet et Occidens, Septentrio et Meridies non incongrue intelligi possint, ut unicuique Evangelio una pars mundi ascribatur; et ita fiet ut singuli scyphi suas proprias sphaeras habeant. Restat autem ut de liliis dicamus: sicut enim singuli scyphi singulas sphaeras, ita et singulae sphaerae singula lilia super se habent. [Col. 0316A] Sed quid per lilia nisi virtutum flores, et bonorum operum odores, et candidatum sanctorum exercitum intelligimus? Haec autem lilia tunc primum super sphaeras apparuerunt, quando scyphi Evangelicae praedicationis mundum irrorare et infundere coeperunt. Et ego quidem superiorem sphaeram episcoporum chorum esse puto, quae sphaera, quoniam lucernis propior erat, majoribus sacramentis episcopos illustrari, et plus luminis et intelligentiae eos suscipere significabat. Secunda vero sphaera, chorus sacerdotum et aliorum graduum intelligatur, qui quidem et sub episcopis est, et non tantum ad luminis claritatem accedit. Tertia vero laicorum omnium, qui non solum episcopis, verum etiam cunctis ordinibus ecclesiasticis superpositis [Col. 0316B] adhaerebant, omnes Ecclesiae ordines aliquid gratiarum sancti Spiritus participare demonstrat.

Descriptis ergo omnibus, quae ad candelabri hastile pertinebant, nunc de ejus calamis videamus. Habebat enim unusquisque calamus tres scyphos, totidemque sphaerulas et lilia. Tres enim scyphi tres species sapientiae sunt: physica, id est natura lis, ethica, id est moralis, logica, id est rationalis. Ex his enim tribus sapientiae partibus, quasi ex tribus scyphis, imo quasi ex tribus fluminibus omnis sapientia decurrit; his totus mundus potatur et inebriatur. Hos ergo tres scyphos unusquisque calamus, id est unaquaeque gratia Spiritus sancti habet, quoniam quaecunque Spiritus sancti gratia tetigerit, omnis scientiae plenitudine replere valet; portat [Col. 0316C] enim hos scyphos, quibus omnes satiat sitientes. Unde ipsa Veritas ait: «Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38) .» Quod avangelista continuo exponens ait: «Hoc autem dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum (ibid., 39) .» Tres ergo scyphi calamis adhaerent, quoniam sapientia a Domino Deo est, et sine gratia Spiritus sancti haberi non potest. Ipse etiam iniquis dat sapientiam, qui «solem suum oriri facit super bonos, et malos (Matth. V, 45) .» De sphaerulis autem et liliis idipsum, quod supra, intelligatur. Ut ergo breviter intelligatur, candelabrum est corpus Christi, quatuor scyphi quatuor Evangelia. Sphaerula vero vel mundus, [Col. 0316D] vel ejus potestas, quae circumvenit totum mundum; lilium autem ejus divinitas, vel virtutum odores. Septem vero lucernae, septem gratiae Spiritus sancti. Sequitur:

«Emunctoria quoque, et ubi quae emuncta sunt exstinguantur, fiant de auro mundissimo.» Nisi enim hae lucernae in quibusdam pigre 92 et tarde arderent, emunctoriis utique non indigerent. Ad hoc enim emunctoria lucernis adhibentur ut melius luceant. Est enim aliquis in Ecclesia, cui spiritus sapientiae datus est, qui si forte in praedicatione et doctrina piger est, ejus lucerna emunctorio indiget ut clarius luceat. Emunctorium autem charitas est: qui enim hanc habent, otiosi esse non possunt, secundum illud: «Charitas Dei urget nos (II Cor. V, 14) .» Haec autem emundat et emungit lucernas pigre et tarde ardentes, et ipsa pigritiam et tarditatem, quam ab eis tollit, in vasis ad hoc praeparatis exstinguit et interimit, quatenus vel sic omnis lucernae obscuritas penitus diluatur. Ego quidem haec vasa (si tamen vasa dici debent; non enim eis nomen impositum est,) curam et sollicitudinem esse puto, quam qui habet, pigritiam et tarditatem in se penitus exstinxit, qui quoniam semper sollicitus est, nunquam ejus lucerna obscuratur. Talis enim erat Apostolus, qui ait: «Praeter ea, quae extrinsecus sunt, instantia mea quotidiana, sollicitudo omnium Ecclesiarum (II Cor. XI, 28) .» Iste enim sic clare ardebat, ut emunctorio non indigeret.

«Omne pondus candelabri, cum universis vasis [Col. 0317B] suis, habebit talentum auri mundissimi.» Septies autem decem vel decies septem, septuaginta sunt. Septem autem gratias Spiritus sancti non solum in lucernis, verum etiam in ipso pondere possidet hoc candelabrum. Unde et corpus Domini quod, operante Spiritu sancto, credimus fabricatum, ipsumque Salvatorem nostrum et Spiritum sanctum ejusdem confitemur esse ponderis et aequalitatis. Sequitur: «Suscipe, et fac secundum exemplar, quod tibi in monte monstratum est:» attentum eum reddit, et ut diligenter inspiciat, admonet, quoniam magna sunt quae hic apparent, multo majora quae latent. His autem ita compositis, ad tabernaculum fabricandum cum ferramentis Spiritus sancti accedamus.

«Tabernaculum vero ita fiet: Decem cortinas de bysso retortas, et hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto variatas opere plumario facies.» Quid ista significent jam superius diximus. Per haec enim quatuor elementa, et quatuor virtutes principales significantur. Byssus enim, quia de terra oritur, terram designat; hyacinthus vero, quia coloris aerei est, pro aere ponitur: purpura autem, quia piscium sanguine tingitur, aquam demonstrat, quoniam et pisces de aqua nascuntur. Coccus vero, quia igniti et rubei coloris est, pro igne accipitur. Quoniam igitur ex his quatuor elementis homines constant, tota harum cortinarum [Col. 0317D] materies homines sunt. Si enim Ecclesiae parietes ex hominibus constituuntur, quare et cortinae tabernaculi ex hominibus non texuntur? Idem enim est Ecclesia et tabernaculum. Sint ergo fila in cortinis, quae in Ecclesiae parietibus lapides vocantur. Tot autem sunt hae cortinae, ex quibus hoc tabernaculum, id est sancta Ecclesia, construitur, quot sunt gentium nationes: quae quidem ideo decem esse dicuntur, quoniam denarius numerus omnes in se continet numeros; idem ergo est decem, quod omnes. Has autem cortinas apostoli texuerunt. Unde doctor gentium beatus Paulus de arte scenofactoria vivebat. Tot enim cortinas texuerunt apostoli, quot gentes vel civitates ad Dominum convertuntur. Ponebant igitur apostoli byssum retortam in cortinis, [Col. 0318A] quando terram, id est terrenos et peccatores, a mundi voluptatibus ad Christi amorem et fidem retorquebant. Ponebant et hyacinthum, quando sola coelestia contemplari et diligere hominibus suadebant. Ponebant et purpuram, quando ad baptismi gratiam eos vocabant. Ponebant ad coccum, quando ut igne spiritus flagrarent, et Deum et proximum diligerent, eos admonebant. Ideo enim coccus bis tingitur, quia charitas et ignis amoris et ad Deum et ad proximum accensus extenditur. Si enim solum Deum diligas, semel tinctus es; si solum proximum, semel tinctus es; si vero Deum et proximum diligas, et coccus es, et bis tinctus es; coccus quidem, quia igne amoris ardes; bis tinctus vero, quia duplici amore rubescis. Fiunt autem hae cortinae opere [Col. 0318B] plumario, quatenus et ipsae volare valeant, et omnes eas intuentes volare doceant. Hic enim hae cortinae fiunt, sed hic diutius manere non debent. Sument enim pennas, ut aquilae, volabunt et non deficient.

«Longitudo unius cortinae habebit viginti octo cubitos; latitudo quatuor cubitorum erit. Unius mensurae fient universa tentoria.» Cur enim viginti octo cubitorum est cortinarum longitudo, nisi quia in viginti octo utrumque testamentum duplicatur? Bis namque decem, et bis quatuor viginti octo fiunt. Duplicatur autem utrumque testamentum, quando prius secundum litteram, deinde vero spiritualiter intelligitur. Merito igitur cortinarum longitudo [Col. 0318C] est viginti et octo cubitorum, quatenus unaquaeque pars Ecclesiae tantum extendatur, donec et secundum litteram, et spiritualiter utrumque testamentum intelligere valeat. Qui utrumque testamentum non suscipit, cortina esse non potest; omnes enim cortinae unius mensurae sunt. Omnis igitur gens, omnis secta, omnis anima, quae utrumque testamentum non recipit, ad utrumque amplexandum se non extendit, et utrumque dupliciter intelligendum esse non credit, in Ecclesiae cortinis nequaquam 93 intexetur. Latitudo autem cortinarum est quatuor cubitorum, quoniam et lex et prophetae in quatuor Evangeliis coarctantur. Verbum enim abbreviatum fecit Deus super terram. Quia igitur omnia intelligere non valet, saltem quatuor [Col. 0318D] cubitis se extendant, et Evangelii brevitatem intelligat.

«Quinque cortinae sibi jungentur mutuo, et alia quinque simili nexu cohaerebunt.» Quod in duas partes cortinae dividuntur, duos Ecclesiae parietes significat; unum ex circumcisione, alterum ex praeputio venientem. Unde et lapis angularis Christus vocatur, duos in se conjungens parietes, Judaeos scilicet et gentiles. Conjurguntur autem cortinae ad invicem, per quod sanctorum pacem, concordiam et charitatem intelligimus.

«Ansulas quoque hyacinthinas in lateribus a summitatibus facies cortinarum, ut possint invicem complicari. Quinquagenas ansulas cortina habebit in utraque parte ita insertas, ut ansa [Col. 0319A] contra ansam veniat, et altera alteri possit aptari.» Dixit enim, ut quinque cortinae sibi mutuo jungerentur, quomodo autem jungi debeant, insinuat. Habebat enim unaquaeque cortina per longum quinquaginta ansulas ex utraque parte, quibus alteri cortinae juxta positae conjungeretur. Erant autem hae ansulae hyacinthinae, id est coelestis et aeri coloris, per quas, virtutes intelligimus, quae utique non terrenam, sed coelestem habent originem; nullam enim virtutem, nisi inde venientem habemus. His ansulis junguntur cortinae, his sibi invicem copulantur. Si ergo, o homo, quicunque es, cortina esse cupis, suscipe has ansulas ut alteri cortinae tibi simili copuleris. Si quis hujus tabernaculi non desideret esse cortina, aut si cortina esse non valet, sit [Col. 0319B] saltem unaquaelibet ejus particula. Quidquid autem est, quia in cortina est, ansultam habeat, et si non omnes, vel unam, vel duas. Optima ansula fides est, sine qua nullae cortinae junguntur. Hanc enim, quia Judaeus non habet, mihi non conjungitur; non est enim Judaeo ansula, cui mea ansula copuletur. Similiter autem et haereticus, quia hac ansula caret, Christiano non jungitur. «Quae enim, ut Apostolus ait, pars fidei cum infideli, quae societas luci ad tenebras, quae conventio Christi ad Belial?» (II Cor. VI, 15.) Nam et charitas ansula est, et talis ansula, ut ex ea cortinae copulatae ex integro separari nequeant. Sunt autem et aliae multae ansulae, et justitia, prudentia, fortitudo, temperantia, pax, patientia, humilitas, benignitas, mansuetudo, largitas, [Col. 0319C] continentia, castitas, concordia. Sed quis eas omnes enumerare valeat? Hae autem ansulae contra se veniunt, se osculantur, se complexantur, se tenent, quando justus justum, prudens prudentem, fortis fortem, modestus modestum, patiens patientem, misericors misericordem diligit, et charitatis ulnis amplectitur. Has enim ansulas si mundi amatores habuissent, se utique non odissent, non persequerentur, non occiderent, non flagellarent; neque tantis injuriis alter alterum provocaret; unde eos, aut in Ecclesiae cortinis non esse, aut sine ansulis esse manifestum est. Cum enim in una sanctorum congregatione plures homines ita sibi consentientes, et charitatis vinculo colligatos videas, ut non plures, [Col. 0319D] sed unus homo esse putetur, nonne consideras quomodo hae ansulae sibi occurrant, seque vicissim teneant? Inde in Actibus apostolorum dicitur: Quia «multitudinis credentium erat cor unum, et anima una (Act. II, 32) .»

«Facies et quinquaginta circulos aureos, quibus cortinarum vela jungenda sunt, ut unum tabernaculum fiat.» Quomodo enim quinque cortinae in una parte, et quinque aliae in altera jungerentur dictum est. Restat ergo dicere quomodo hae duae partes sibi invicem jungantur ut unum ex eis tabernaculum fiat, sitque unum ovile et unus pastor. Itaque, inquit, «circulos aureos facies, quibus cortinarum vela,» id est ambae partes, mutuo conjungantur. Superius enim ansas hyacinthinas, hic autem [Col. 0320A] circulos aureos fieri praecipit, quoniam et Judaei vicissim inter se, et Christiani vicissim inter se virtutum vinculis teneri possunt. Circuli enim aurei utriusque Testamenti libri intelliguntur, qui quare aurei dicuntur, saepe dictum est; his autem Judaei et Christiani junguntur, quoniam unam fidem praedicant, unum Deum confitentur, et ab uno dati sunt omnes: non enim crederem Judaeis, nisi Evangelii lex conveniret; non nobis crederent Judaei, nisi legi Evangelia concordarent. Quia ergo et Novi et Veteris Testamenti omnes inter se libri concordant, ideo haec duo vela, id est circumcisio et praeputium, sibi junguntur. Dum enim libri utriusque Testamenti, quasi quidam circuli concordia quadam et convenientia sibi occurrunt, Judaeos et Christianos [Col. 0320B] in una fide ligant et sociant: nam ipse quoque numerus circulorum, numero convenit librorum. Sunt enim quadraginta duo libri Veteris Testamenti, Novi vero sex, quibus si Epistolae Pauli et Epistolae canonicae, quae in duobus voluminibus continentur, jungantur, omnes libri quinquaginta fient. Liber enim Ruth, sicut Hyeronymus dicit, in libro Judicum computatur; et Esdras et Nehemias in uno volumine coarctantur. Merito igitur quinquaginta sunt circuli, siquidem et libri sunt quinquaginta. Et haec quidem de cortinis dicta sufficiant. Nunc de sagis videamus.

«Facies et saga cilicina undecim ad operiendum tectum tabernaculi. Longitudo sagi unius habebit triginta cubitos, latitudo quatuor. Aequa erit [Col. 0320C] mensura sagorum omnium.» Sicut enim per cortinas viros doctos et religiosos, ita per saga cilicina 94 saeculares et peccatores intelligimus; in illis enim hyacinthus, purpura, coccus et byssus refulgent: in his autem asperi, hirsuti et pungentes pili caprarum horrent, quoniam illi virtutibus decorantur, isti vero vitiis et peccatis deturpantur. Et plura quidem sunt saga quam cortinae, insuper etiam et longiora, quoniam peccatores et plures sunt, quam justi, et magis divitiis, et honoribus sublimati. Unde ipsa Veritas ait: Quoniam «multi sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XXII, 14) .» Haec autem tectum operiunt, haec a grandinis et pluviarum injuriis tabernaculum defendunt, quoniam si monachi [Col. 0320D] et sacerdotes omnes essemus, facile a Saracenis et latronibus Ecclesia conculcaretur. Unde pro regibus et caeteris qui in sublimitate positi sunt, orare Apostolus jubet, et membra contemptibilia magis necessaria esse dicit. Quod vero cortinae et saga in latitudine aequalia sunt, id est quatuor cubitorum, omnes justos et injustos eamdem Evangeliorum fidem tenere demonstrat. Sequitur:

«E quibus quinque junges seorsum, et sex sibi mutuo copulabis; ita ut sextum sagum in fronte tecti duplices. Facies et quinquaginta ansas in ora sagi alterius, ut cum altero copuletur.» Sicut enim cortinae, ita et saga copulantur: earum igitur expositio hic quoque sufficiat. Sextum autem sagum, quod cortinis superabundat, medium duplicatur in [Col. 0321A] fronte tecti, et medium operit posteriora tabernaculi, non quod unum sagum ita dividatur, alioquin totum tabernaculum uno sago tegeretur; sed quia unum sagum ideo additum est, ut cortinae omnes sagis operiantur. Ansae autem et in sagis, et in cortinis idem significant. Duae vero sagorum partes, duo Ecclesiae parietes sunt, de quibus jam diximus. Conjunguntur autem hae duae partes quinquaginta fibulis aeneis, sicut et duae partes cortinarum quinquaginta circulis aureis; idem enim sunt circuli aurei, quod fibulae aeneae: significat enim, ut diximus, quinquaginta libros utriusque Testamenti. Sed in cortinis conjungendis aurei sunt, quia doctores ibi et religiosos viros conjungunt; hic autem aenei, quia indoctos et peccatores uniunt, qui non tantum [Col. 0321B] ad aurum et sapientiam, quae in eis fulget, quantum ad aes, et sonantem litteram, et simplicem historiam attendunt; de quibus subditur: «Quinquaginta fibulas aeneas facies, quibus jungantur ansae, ut unum ex omnibus operimentum fiat;» sitque in his unum ovile, et unus pastor.

«Quod autem superfuerit in sagis, quae parantur tecto, id est unum sagum, quod amplius est, ex medietate ejus operies posteriora tabernaculi; et cubitus ex una parte pendebit, et alter ex altera, qui plus est in sagorum longitudine utrumque latus tabernaculi protegens.» Quod saga et in fronte tabernaculi, et in posterioribus, et in utraque parte a cortinis sic abundant, significatio est, quod et in principio Ecclesiae, et in ejus ultima consummatione, [Col. 0321C] et modo quandiu in hoc mundo versantur, semper mali plures sunt quam boni; tamen quia sagum in fronte tabernaculi duplicatur, posteriora tegit, majori in principio, et fine sanctam Ecclesiam protectione indigere significat, quoniam et in principio majorem tribulationem passa est, et majorem in fine passura est. De prima namque ejus persecutione Dominus ait: «Venit hora, ut omnis, qui interficit vos, arbitretur se obsequium praestare Deo (Joan. XVI, 2) .» De ultima autem sic: «Erit tunc tribulatio talis, qualis non fuit ab initio saeculi usque nunc, neque fiet (Matth. XXIII, 21) .» Haec autem de sagis dicta sint.

«Facies et operimentum aliud tecto de pellibus arietum rubricatis, et super hoc aliud operimentum [Col. 0321D] de hyacinthinis pellibus.» Tria enim operimenta habuit tabernaculum, id est sancta Ecclesia: primum cilicinum, secundum pelles rubras, tertium pelles hyacinthinas. Quoniam enim peccatoribus ad poenitentiam conversis cilicium convenit, ideo cilicinum poenitentes significat. Quia vero proprio sanguine martyres rubricantur, ideo pelles rubricatae martyres indicant. At vero hyacinthus, quia aereum colorem habet, ideo quidem pro coelo ponitur. Quoniam igitur peccatoribus ad fidem conversis statim in ipso fidei initio poenitentia injungebatur, non immerito primum eorum operimentum cilicium erat; sed cum quidam eorum statim suscepta poenitentia, prius etiam quam baptizari potuissent, ad [Col. 0322A] supplicium tracti decollabantur, quid aliud isti quam pelles rubricatas post cilicium induebant? At vero quia mox in rubricatis pellibus corpus involutum relinquens, coeli secreta anima penetrabat, tertium quidem operimentum peiles hyacinthinas suscipiebat. Sit igitur primum indumentum poenitentia et cilicium, secundum martyrium, tertium coelum. His autem breviter expositis, de tabulis videamus.

«Facies et tabulas stantes ante tabernaculum de lignis Setim, quae singulae denos cubitos in longitudine habeant, et in latitudine singulos ac semissem.» Per tabulas, sicut in sequentibus apertissime ostendetur, omnes Novi et Veteris Testamenti libri significantur; quot enim sunt tabulae [Col. 0322B] tot sunt et libri. Stant autem-ante tabernaculum, ut semper ab his, qui in tabernaculo sunt, videantur; quoniam sacrae legis volumina semper ante oculos habere debemus. Fiunt autem hae tabulae de lignis Setim, quod spina interpretatur, quoniam sanctorum librorum sententiae semper pungunt et redarguunt peccatores. Habent autem denos cubitos in longitudine; quia decem praecepta legis nos docent et observare admonent. Neque enim plus longitudinis habere potuerunt, quoniam in illius decem praeceptis totius legis plenitudo continetur; quae qui observaverint 95 nihil eis deerit ad perfectionem. Habent autem cubitum et dimidium in latitudine, quoniam unusquisque liber imperfectus est, quantum ad se, et ut ejus dimidius cubitus compleri valeat, alterius indiget [Col. 0322C] supplemento; unde et se vicissim in testimonium vocant. Nam ipsa quoque Evangelia multis in locis lege et prophetis confirmantur. O quoties beatus Paulus in hujus tabulae, quam nunc deoramus, expositione necessarius est! Tabulis ergo tabulae jungantur, omnesque medii et imperfecti cubiti aliorum conjunctione compleantur; unde et subditur: «In lateribus tabulae, duae incastraturae fiant, quibus tabula alteri tabulae connectetur.» Quasi enim per incastraturam inter se tabulae connectuntur, quoniam sacra volumina tam concorditer quibusdam in locis sibi conveniunt, ut idem penitus dicere videantur.

«Quarum viginti erunt in latere meridiano, qui [Col. 0322D] vergit ad austrum, quibus quadraginta bases argenteas fundes, ut binae bases singulis tabulis per duos angulos subjiciantur.» Quadraginta namque et duo sunt omnes libri Veteris Testamenti; siquidem Ruth in Judicum, et Nehemias in Esdrae libris computantur. Novi vero Testamenti sunt libri sex: quatuor videlicet Evangelia, Actus apostolorum et Apocalypsis; caeteri vero non libri, sed Epistolae vocantur. Omnes ergo libri utriusque Testamenti sunt quadraginta et octo; totidem autem sunt et tabulae, quibus clauditur tabernaculum. Vide igitur quam convenienter libri per tabulas intelliguntur. Viginti ergo tabulae ponuntur in latere meridiano; quatenus denario numero duplicato, totam legem dupliciter intelligendam esse sciamus, ut prius secundum [Col. 0323A] litteram, deinde vero spiritualiter totam legem exponamus. Si enim hoc solum Judaei intellexissent, hodie non Judaei, sed Christiani essent. Nos ergo et secundum litteram, et spiritualiter et legem et prophetas intelligamus, et has duas bases unicuique tabulae subjiciamus, quibus teneatur et sustineatur. Hoc est enim, quod ait, ut binae bases singulis tabulis per duos angulos subjiciantur; duae enim bases, duae intelligentiae sunt, littera videlicet et spiritus; haec autem singulas tabulas tenent et sustinent, quoniam sine his duabus intelligentiis sacrae legis libros nec tenere, nec portare valemus. Hae autem bases argenteae sunt, quoniam et mundae, et verae sunt. Quod enim argentum eloquii puritatem et veritatem significet, audi Psalmistam: «Eloquia [Col. 0323B] Domini casta, argentum igne examinatum (Psal. XI, 7) .» Ideo enim in angulis hae bases positae sunt, ut unaqualibet sublata, tabula stare non valeat; cadit igitur tabula, nisi utraque teneatur. Hoc autem illi audiant, qui vel tantum ad litteram, vel tantum spiritualiter Scripturas intelligere volunt, et dum tantum in unam basem tabulam ponunt, caveant ne et ipsi cum tabula cadant.

«In latere quoque secundo tabernaculi quod vergit ad aquilonem, viginti tabulae erunt, quadraginta habentes bases argenteas: binae bases singulis tabulis supponentur.» Hoc autem qui non intelligit, supradictam expositionem iterum legat.

«Ad occidentalem vero plagam tabernaculi facies sex tabulas.» Hae tabulae sex libri sunt Novi Testamenti. [Col. 0323C] Qui bene quidem ad occidentalem plagam ponuntur, quoniam, jam sole vergente ad occasum, post omnes alios et in ultima aetate editi sunt. «Nos enim sumus, ait Apostolus, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X, 11) .» Beati illi oculi, qui has tabulas videre, et eorum artificiosam compositionem cognoscere merentur.

«Et rursum alias duas facies, quae in angulis erigantur post tergum tabernaculi.» Si enim hae duae post tergum tabernaculi eriguntur, illas utique sex in fronte tabernaculi esse oportet. Unde manifestum est quod sex tabulae Novi Testamenti in ipso introitu tabernaculi stabant. Et merito quidem, quia nisi per has, nemo tabernaculum nisi fur et latro ingreditur. In his enim tabulis Salvator noster depictus [Col. 0323D] clamat: «Qui non intrat per me in ovile ovium, sed ascendit aliunde, ille fur est et latro (Joan. X, 1) .» Itemque: «Ego sum ostium: per me si quis introierit, salvabitur (Ibid., 9) .» Duas vero tabulas, quae post tergum tabernaculi eriguntur, duos libros Machabaeorum esse puto: ipsi enim in toto Veteri Testamento ultimum locum tenent. Qui merito post tergum tabernaculi ponuntur, quoniam illis temporibus lex conculcata et abscondita latuit, nullique fas erat tabulas inspicere, et lectioni operam dare, omnesque Judaei, legibus propriis relictis, ad gentium ritus converti cogebantur.

«Eruntque conjunctae a deorsum usque sursum, et una omnes compago retinebit. Duabus quoque [Col. 0324A] tabulis, quae in angulis ponendae sunt, similis junctura servabitur, et erunt simul tabulae octo: bases earum sedecim argenteae, duabus basibus per unam tabulam supputatis.» Quid earum junctura, et compago significet, jam dictum est: significat enim concordiam et virtutem, quam omnia divina divinae legis volumina inter se habent: omnia enim unum dicunt, omnia unam fidem praedicant, omnia unum Deum et laudant et magnificant. Et haec quidem est eorum compago, omnia a deorsum usque sursum, ab ultimo usque ad primum. Ab Apocalypsi usque ad Genesim unam fidem et unum Deum praedicando concordant. Quod autem ait, ut duabus quoque tabulis similis junctura servetur, duobus Machabaeorum libris auctoritatem tribuit, [Col. 0324B] et simul cum caeteris in canonem ponit. Et quidem juste satis; siquidem in eis magis Dei virtus et potentia narratur.

« 96 Facies et vectes de lignis Setim quinque ad continendas tabulas in uno latere tabernaculi, et quinque alios in altero, et ejusdem numeri ad occidentalem plagam, qui mittentur per medias tabulas a summo usque ad summum, ipsasque tabulas deaurabis, et fundes in eis annulos aureos, per quos vectes contineant, quos operient laminis aureis.» Quid enim per quinque vectes nisi quinque corporis sensus intelligimus? Qui tunc quidem de lignis Setim fiunt, et laminis aureis operiuntur, quando non carnalia, sed spiritualia sentire incipiunt; hoc enim modo et imputribiles efficiuntur, [Col. 0324C] et tanquam aurum, imo plus auro refulgent. Sunt enim quinque corporis sensus, visus, auditus, gustus, odoratus et tactus, sine quibus tabulae tabernaculi, id est divinae legis volumina, stare non possunt. Jam enim omnia cecidissent et defecissent, nisi mentis et corporis oculis viderentur, nisi cordis et capitis auribus audirentur, nisi interiori et exteriori palato et gustu dulcia sentirentur, nisi eorum intelligentiae odor delectaret; nisi eorum tactus corda feriendo pulsarent, et ad superni luminis amorem inflammarent. Hi ergo sunt quinque vectes, qui per annulos aureos inseruntur, quando praedicti sensus sacrorum librorum praeclaris sententiis involuti divinam legem neque cadere, neque oblivioni tradi permittunt. Quot enim sunt sententiae, [Col. 0324D] tot sunt et aurei circuli, tantisque circulis vectes inseruntur, quantis sententiis intellectus involvitur, qui a summo usque ad summum per omnes tabulas inseruntur. Quod autem omnes tabulae sunt deauratae, omnes libros divinos sapientiae et scientiae luce praefulgere significat. Haec autem de tabulis dicta sint.

«Et eriges tabernaculum juxta exemplum, quod tibi in monte monstratum est.» Vidit enim Moyses exemplum erigendi tabernaculum; qualiter tamen erigatur, non dicitur. Tunc enim tabernaculum erigetur, quando, perfectis omnibus, S. Ecclesia super coelos exaltabitur. Dicamus tamen, qualiter secundum litteram, hoc tabernaculum erectum fuisse [Col. 0325A] putamus. Erant enim quadraginta octo tabulae, quibus tabernaculum claudebatur, super quos erant cortinae habentes longitudine viginti octo cubitos. Tanta erat latitudo tabernaculi, quanta longitudo cortinarum. Omnes autem cortinae decem erant. Habebat autem unaquaeque in latitudine quatuor cubitos, quae simul junctae faciunt cubitos quadraginta; quatuor enim decem quadraginta faciunt. Aut igitur quadraginta cubitorum erat longitudo tabernaculi, aut decem cortinarum cubitis in posteriora pendentibus ad triginta cubitos ejus longitudo contrahebatur. Ideo enim decem cubitos cortinarum post tergum tabernaculi pependisse puto, quoniam decem cubitorum erat longitudo tabularum, super quas cortinae tendebantur. Super cortinas autem et [Col. 0325B] saga posita erant, quorum unus cubitus pendebat ex uno latere tabernaculi, et alter ex altero. Quod ideo quidem fiebat, quia saga duobus quidem cubitis longiora erant, quam cortinae. Praeterea, si tabernaculi longitudo plus triginta cubitis erat, tabulis utique claudi non poterat: erant enim tabulae viginti ex uno latere tabernaculi, et viginti ex altero, quae singulae habebant in latitudine cubitum, et dimidium, qui simul juncti non faciunt nisi cubitos triginta.

«Facies et velum de hyacintho et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retortia opere plumario, et pulchra varietate contextum, quod appendens ante quatuor columnas de lignis Setim, quae ipsae [Col. 0325C] quidem deauratae erunt, et habebunt capita aurea, et bases argenteas. Inseretur autem velum per circulos, inter quos pones arcam testimonii, ex quo sanctuarium, et sanctuarii sanctuaria dividentur.» Hoc velum, quod positum erat inter Sancta sanctorum, testante Apostolo, coelum significat. Ait enim ipse: «Christus assistens pontifex futurorum bonorum per amplius, et perfectius tabernaculum, non manu factum, id est non hujus creationis, neque per sanguinem hircorum, aut vitulorum, sed per proprium sanguinem introivit semel in Sancta, aeterna redemptione inventa (Hebr. IX, 11) .» Quod adhuc manifestius declarans, ait: «Non enim in manufacta Sancta Jesus introivit, exemplaria verorum: sed in ipsum coelum, ut appareat nunc [Col. 0325D] vultui Dei pro nobis (Ibid., 24) .» De hyacintho. Hyacintus est herba seu flos, hyacinthus est et lapis; flos autem et lapis est caerulei coloris, quem colorem in nubibus sole irradiatis saepe videmus. Et hyacinthum quidem in coelo conspicimus, quoniam hyacinthinum colorem coelum ostendit. Purpuram etiam et coccum in stellarum fulgore quodammodo monstrare intuemur; byssi quoque candor aliquando in luna apparet. Quam pulchra varietate coelum sit contextum, ipsi nobis oculi manifestant. Ipsum autem velum, quod tabernaculum dividebat, non sine magno sacramento tanta varietate contextum fuerat. [Col. 0326A] Hyacinthus enim velo intextus mundana despicere, coelestia amare, et si non voce, colore tamen praedicabat; purpuram vero qui videbant (si tamen quod videbant, intelligebant) per eam ad amorem justitiae accendebantur; purpura enim justitiam designat, quam solis regibus induere licebat. Unde et illis per Sapientiam dicitur: «Diligite justitiam, qui judicatis terram (Sap. I, 1) ;» propter quam causam et Romani pontifices ea utuntur. His ergo datur purpura, quibus est jus in populo facere justitiam. Coccus vero totus sanguineus, et charitatis flammeo colore bis tinctus ad martyrium homines provocabat, tantaque fortitudine roborabat, ut 97 non solum pro Deo et fide tuenda, verum etiam alter pro altero mori non dubitaret. Byssus vero [Col. 0326B] retorta, carnem affligere, et corporis candorem et castitatem diligere admonebat. Erat ergo hoc velum opere plumario factum, quatenus terrena relinquere, et ad coelestia animas volare, doceret. Hoc ergo velum, quod sic praedicat, sic admonet, sic docet, sic suadet, Evangelii praedicatio est. Unde et ante, quatuor columnas pendere dicitur, per quas quatuor evangelistas intelligimus; Matthaeum videlicet, Marcum, Lucam et Joannem. Ante hos autem hoc velum pendet, quoniam ab ipsis pingitur, ab ipsis variatur, ab ipsis praedicatur, ab ipsis sustinetur et portatur. Isti sunt autem columnae Ecclesiae, non de alio nisi de ligno Setim, et de ligno forti et imputribili, quoniam isti sunt, de quibus dicitur: «Justi autem in perpetuum vivent (Sap. V, 16) .» [Col. 0326C] Sunt autem hae columnae deauratae, quoniam evangelistarum praedicationi nulla sapientia vel scientia comparari potest. Habent autem capita aurea, in quibus desiderabilis thesaurus requiescit. Et revera capita aurea sunt, de quibus tam aurea, tam fulgida, tam clara et pretiosa verba manarunt. Unde per Psalmistam dicitur: «Praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos (Psal. XVIII, 9) ;» itemque: «Lucerna pedibus meis verbum tuum, et lumen semitis meis (Psal. CXVIII, 105) . Et quoniam argentum veritatem sermonis, et eloquii puritatem significat, secundum illud: «Eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XI, 7) ;» ideo super bases argenteas hae columnae stare dicuntur. Nunquam enim evangelistae a veritate deviant, [Col. 0326D] nunquam falsa loquuntur; quaecunque dicunt, vera sunt, justa sunt, sancta sunt, munda et nimis credibilia sunt. Infelices Judaei, qui his columnis contradicunt, qui bases argenteas, super quas positae sunt, non attendunt. Inseritur ergo velum per circulos, quoniam evangelica praedicatio Christi sententiis illigata tenetur. Hoc autem velum dividit tabernaculum, et Novum, et Vetus separat Testamentum: hoc autem quid coelum a terra, quid justi a peccatoribus differant ⁜ (231) , ostendit. Sequitur:

«Pones et propitiatorium super arcam testimonii in Sancta sanctorum, mensamque extra velum, [Col. 0327A] et contra mensam candelabrum in latere tabernaculi meridiano.» Mensa enim stabat in parte aquilonis. De his enim omnibus superins expositum est. Propitiatorium enim ponitur super arcam, quando respectus divinae miserationis subveniendo respicit Ecclesiam. Mensa autem ponitur extra velum, quia scientia sacri eloquii nulli invidiose absconditur, sed cunctos satiat, qui ad eam cum gratiarum actione accedere desiderant. Ponitur autem contra mensam candelabrum, ut fercula imposita videantur; quoniam, nisi Christo illustrante, divina Scriptura intelligi non valet; ipse enim est «lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9) .» Et quia Deus ab austro veniet, idcirco in latere meridiano candelabrum [Col. 0327B] ponitur. Quia vero ab aquilone pandentur mala super omnem terram; ideo in parte aquilonis ponitur mensa. Illum enim locum maxime munire debemus, per quem hostes in nos irrumpere timemus.

«Facies et tentorium in introitu tabernaculi de hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta opere plumario. Et quinque columnas deaurabis lignorum Setim, ante quas ducetur tentorium, quarum erunt capita aurea, et bases aeneae.» Hoc enim tentorium, quod fit in introitu tabernaculi, gloriosum apostolorum chorum intelligimus, quibus coeli et Ecclesiae claves, quibus et solvendi potestas, quibus paradisi januas aperire et claudere concessum est. Fit ergo hoc tabernaculum de hyacintho, quoniam, ut jam saepe dictum est, [Col. 0327C] hyacinthus pro coelo ponitur; apostoli vero coeli sunt, de quibus dicitur: «Coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII, 1) .» Sunt autem et purpura, quoniam purpura reges designat. Reges apostoli sunt ipsi duodecim tribus Israel, inducti purpura judicabunt. De ipsis enim dicitur: «Principes populorum congregati sunt cum Deo Abraham (Psal. XLVI, 10) .» Sunt autem et coccus bis tinctus, quoniam Deum confitendo, et proximum docendo, proprii sanguinis effusione cruentari meruerunt. Coccus enim tingitur, quando pro Deo, et proximo martyrium sumitur ⁜ (232) . Sunt vero et byssus retorta, utpote virtutibus candidati, et super nivem dealbati, magnaque, in praeliis fortitudine roborati: byssus enim ad hoc retorquetur, ut fortior fiat. Apostolorum autem [Col. 0327D] fortitudo, et virtus, quo magis a tyrannis torquebantur, tanto major esse manifestabatur. Et isti quidem, sunt illi cherubim oculati et plumati, qui totam Ecclesiam ferunt. Quinque vero columnae, quas deaurari praecepit, quinque libri Moysi intelliguntur ⁜ (233) , qui tunc quidem deaurantur, quando spiritualiter intelliguntur. Per hos enim quinque libros, omnia utriusque Testamenti mandata intelligimus. Si enim per decem verba tota lex significatur; cur per quinque libros, in quibus ipsa eadem verba continentur, tota lex significari non debet? Ante has autem quinque columnas ducebatur, et tendebatur tentorium, [Col. 0328A] quoniam sancti apostoli ubicunque erant, legem et prophetas ante se semper et in mente habebant. Ante columnas quidem tentorium tendebatur, 98 quia semper ad columnas intuebatur. Sunt autem columnarum capita aurea, quia eorum vox, et praedicatio sapientiae et scientiae splendore refulget. Bases autem aeneae sunt, quia clarum et bene sonantem tinnitum reboant; aes enim prae cunctis metallis clarius sonat. Sicut igitur per aurum sapientia, ita per aes vocis sonus intelligitur. Merito igitur columnae aurea capita, et bases argenteas habent, quoniam evangelica praedicatio, et divinae legis volumina et sapientia quidem fulgent, et fama atque sonitu ubique resonant.

[Col. 0328B] «Facies et altare de lignis Setim, quod habebit quinque cubitos in longitudine, et totidem in latitudine, id est quadrum, et tres cubitos in altitudine. Cornua autem per quatuor angulos ex ipso erunt, et operies illud aere.» Finito enim tabernaculo, de altari loqui incipit, et pene idipsum per altare significat, quod per tabernaculum significavit. Mos enim est prophetarum unam eamdemque rem diversis modis significare. Quod quidem in libro Apocalypsis aperte dignoscitur, ubi una eademque visio septies diversis figuris replicatur. Altare enim hoc in loco Ecclesiam designat: quod quare dicatur fieri de lignis Setim, qui superiora legit, non ignorat. Hoc autem altare quadrum est, quoniam in quatuor mundi partes sancta Ecclesia extenditur et dilatatur. [Col. 0328C] Quas quidem Psalmista breviter enumerans, ait: «A solis ortu, et occasu, ab aquilone, et mari (Psal. CVI, 3) .» Habet autem quinque cubitos per unamquamque partem; unicuique Ecclesiae parti horum quinque librorum fides et mandata sufficiunt. Si enim spiritualiter intelliguntur, totum et Vetus, et Novum Testamentum in eis continetur; quos quidem ideo Moyses prae omnibus aliis voluminibus ponit; quoniam et omnes alios in se complectuntur, et quasi primogeniti inter omnes habentur. Merito igitur inter alios obtinent principatum, qui priores sunt ipsa nativitate. Non tamen illos Evangeliis praefero, quoniam ab uno eodemque fonte fluxerunt; atque ipso quoque numero utraque volumina convenirent, sed Deuteronomium replicatur, quia secunda lex interpretatur. [Col. 0328D] Et secunda quidem lex est Novum Testamentum; siquidem prima lex Vetus Testamentum dicitur; non enim sunt Testamenta nisi duo. Hic ergo liber, qui dicitur Deuteronomii, medius est inter utrumque, siquidem illa replicat, et ista significat. Si autem ista significat, ubicunque hic liber est, qui secunda lex dicitur, ibi et Evangelia sunt. Aut igitur libri Moysi non sunt quatuor, aut eorum quintus secunda lex, id est Evangelium intellegitur. Habet autem hoc altare et tres cubitos in altitudine, quia quando Ecclesia sursum erigitur, tres ei cubitos sufficit mensurare, id est Patrem, et Filium, et [Col. 0329A] Spiritum sanctum credere et adorare. Noli plus mensurare, quia ulterius egredi non licet; si enim ulterius progrediaris, vel si tantum non progrediaris, jam de hoc altari non eris. Sequitur: «Cornua autem per quatuor angulos, ex ipso erunt.» Quatuor enim cornua, quatuor mundi partes intelliguntur; Oriens videlicet, Occidens, Septentrio et Meridies: haec autem quatuor cornua ex ipso sunt, quia quatuor mundi partes, non aliunde, sed de ipsa Ecclesia sunt. Operitur autem totum altare aere, quia tota Ecclesia voce clara et consona in Dei laudibus cantare et jubilare non cessat. Ipsa est enim, cui dicitur: «Clama, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam (Isa. LVIII, 1) .» Saepe enim jam diximus, quod aes prae caeteris metallis clarius et altius resonat; [Col. 0329B] unde et pro sono vocis sanctaque praedicatione aes frequenter accipitur.

«Faciesque in usus ejus lebetes ad suscipiendos cineres, et forcipes, atque fuscinulas, et ignium receptacula.» Malus lebes ille, de quo dicitur: «Moab lebes spei meae (Psal. CVII, 10) .» Hi autem lebetes boni sunt, qui altari deserviunt, qui altare mundant, qui altaris cineres suscipiunt: per hos sacerdotes intelliguntur, qui Dei altare, quod est Ecclesia, ab omni sorditate tergentes, aliorum cineres, et peccata in se suscipiunt, et suscipiendo longe ab Ecclesia projiciunt; suscipiunt enim, ut deleant, non ut teneant, de quibus dicitur: «Peccata populi mei comedent (Ose. IV, 8) .» Hi autem et forcipes tenent, quibus carbones de igne trahunt. Carbones enim de igne [Col. 0329C] trahere, est eos, qui tribulationis et angustiarum igne exuruntur, fraterna charitate adjuvare et consolari. Consolatio namque et auxilium forcipes sunt, quibus afflicti, de igne et angustiis liberantur. Unde Apostolus ait: «Quoniam sicut abundant passiones Christi in nobis, ita et per Christum abundat consolatio nostra (II Cor. I, 5) .» Et Psalmista: «Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo, consolationes tuae laetificaverunt animam meam (Psal. XCIII, 19) .» Id ipsum autem per fuscinulas, et per forcipes intelligimus; idem enim est cum fuscinula carnes ferventes de olla trahere, quod carbones ardentes de igne eripere. Carnes enim in olla, et carbones in igne, fideles quique intelliguntur tribulationibus constricti. Vis esse fuscinula? bonum quidem [Col. 0329D] est in hac fuscinula esse; consolare moerentes, succurre miseris, auxiliare egenis, aperi carceres, libera captivos. Hae sunt enim carnes, quas nostra fuscinula trahit. Sed quid per ignium receptacula? nisi eos qui charitate ferventes hospitalitatem sequuntur, et omnes quos pro Christi nomine affligi, vel ejus amore flagrare cognoscunt, omnemque eis humanitatem exhibentes libenter recipiunt. Si enim carbones Christi, 99 fideles afflicti et charitate fervidi intelliguntur, quicunque eos recipit, ignium receptaculum est.

«Omnia vasa ex aere fabricabis, craticulamque in modum retis aeneam, per cujus quatuor angulos [Col. 0330A] erunt quatuor annuli aenei, quos pones super arulam altaris, eritque craticula usque ad altaris medium.» Omnia enim vasa altaris ex aere fiunt, quatenus omnes Ecclesiae filii, qui per vasa intelliguntur, clara et consona voce Deum laudent, et praedicent, et benedicant. Nisi enim vasa sanctos significarent, vas electionis Apostolus non diceretur. Quid vero craticula aenea, nisi evangelicam praedicationem designat? Cur autem aenea dicatur, saepe jam diximus; hujus enim campanae clarissimus sonus universum mundum replevit ⁜ (234) . Quae bene in modum crucis fieri jubetur, quoniam a piscatoribus trahitur. De hac enim Dominus apostolis ait: «Mittite in dexteram navigii rete, et invenietis: miserunt ergo, et concluserunt piscium multitudinem [Col. 0330B] copiosam (Joan. XXI, 6) .» Quia enim evangelica praedicatio omnia genera hominum, quasi quodam rete capit, et tenet, ideo in Evangelio dicitur: «Simile est regnum coelorum sagenae missae in mari, et ex omni genere piscium congreganti (Matth. XIII, 47) .» Quatuor autem annulos aeneos, qui per quatuor angulos craticulae positi erant, vel quatuor evangelistas, vel quatuor virtutes principales intelligimus; his enim craticula, id est evangelica praedicatio, non omnes qui in Ecclesia sunt, in se colligere et retinere valet; eam enim Ecclesiae partem craticula tenet, quae evangelicae praedicationi obedire non renuit. Medium autem altaris sola pars bonorum intelligitur.

«Facies, et vectes altaris de lignis setim duos, quos operies laminis aeneis, et induces per circulos, [Col. 0330C] eruntque ex utroque latere altaris ad portandum.» Hoc autem quid significet, satis superius expositum est. Dictum est enim quid vectes, quid ligna setim, quid laminae aeneae, et quid circuli designent, atque idem saepius dicere supervacaneum esse putamus. Sequitur: «Non solidum, sed inane et vacuum intrinsecus facies illud, sicut tibi in monte monstratum est.» Quantum enim ad litteram, ideo non solidum, sed inane et vacuum hoc altare factum est, ut facilius portari potuisset. Quantum autem ad significationem, ideo vacuum et concavum, ut Dei thesauros in se recipere et continere valeat. Quid autem est quod totum tabernaculum cum tabulis et columnis de argento fit, altare autem, quod dignius et excellentius esse videtur, ex [Col. 0330D] aere construitur? nisi quia divina Scriptura non secundum materiam ⁜ (235) , sed secundum Dei significationem charum vel vile unumquodque dijudicat. Unde et aes secundum se quidem auro vilius est, secundum vero significationem charius Sapientia enim, si in corde occulta teneatur, aurum quidem est; si vero ad audientium aures de corde proferatur, aes est. Quanto igitur sancta praedicatio est melior occulta sapientia, tanto secundum significationem aes auro melius. Unde est illud: «Sapientia abscondita, et thesaurus occultus, quae utilitas in utrisque?» (Eccli. XX, 32.) Merito igitur ex aere [Col. 0331A] fit hoc altare quoniam solis altaris ministris principaliter convenit praedicare; et aurum quidem, et sapientiam habere omnibus licet, altare vero tangere et in Ecclesia praedicare non omnibus licet. Haec autem de altari dicta sufficiant: nunc ad atrium tabernaculi veniamus.

«Facies et atrium tabernaculi, in cujus plaga australi contra meridiem erunt tentoria de bysso retorta: centum cubitos unum latus tenebit in longitudine, et columnae viginti cum basibus totidem, aeneae, quae capita cum caelaturis suis habebunt argentea.» Multum enim distat inter atrium et tabernaculum: tabernaculum enim ex hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso contextum est. Atrii vero tentoria ex sola bysso retorta composita [Col. 0331B] sunt. Praeterea in tabernaculo et columnae, et tabulae, et caetera ex auro et argento fuerunt; in altero vero pene omnia ex aere facta sunt. Quid ergo per atrium intelligimus? Aliud enim quodammodo tabernaculum, et aliud atrium significat: tabernaculum enim, ut puto, primitivam Ecclesiam principaliter designat, quae a Christi passione usque ad tempora Constantini imperatoris, maxima ex parte de sanctis martyribus constructa est; inde vero usque ad tempora Antichristi tota Ecclesia hujus tabernaculi atrium vocatur. Unde insolito modo multo majus est atrium tabernaculi, quam ipsum tabernaculum. Est igitur atrium tabernaculi Ecclesia confessorum, quae a tempore praefati principis, [Col. 0331C] ubique gentium dilatata est. Hujus autem tentoria fiunt de bysso retorta, quoniam sufficit nobis carnem torquere et macerare, mentisque et corporis candorem et munditiam conservare. Nemo enim cocco vestitur, nemo modo sanguine cruentatur. Sufficit modo baptismate lavari, bysso vestiri, et candidis uti vestimentis, secundum illud: «Omni tempore vestimenta tua sint candida (Eccle. IX, 8) .» Erant autem a parte australi tentoria, centum cubitorum in longitudine; similiter autem, et ab aquilone erant tentoria totidem cubitorum; tanta enim erat tota atrii longitudo. Sed quare centum cubitorum fuisse dicitur? Decem namque, et centum et mille perfecti numeri sunt, qui replicari quidem possunt, crescere 100 vero non possunt; si enim [Col. 0331D] usque ad decem numeraveris, nisi a capite rursum incipias, quid dicas, non habes; similiter et centum, et mille similiter. Idem igitur est dicere, centum cubitorum, quod multorum cubitorum, et est finitum pro infinito. Centum enim cubitis in longitudine tenditur atrium, quoniam tanta erit ejus longitudo, quanta erit hujus vitae dimensio; unum enim terminum et atrium, et mundus habebit. Sunt autem viginti columnae ex una parte atrii, et viginti ex altera, quatenus et hinc et inde omnes, qui in atrio sunt, videant, et legant, et intelligant legem veterem duplicatam. Duplicatur enim lex, quando et ad litteram, et spiritualiter intelligitur. Nam quia decem sunt verba legis, saepissime tota lex per decem significatur. Ergo quia decem, et decem viginti faciunt, [Col. 0332A] legem duplicatam in viginti invenimus. Legant ergo Judaei bis decem, ut semel totum decalogum intelligant, alioquin quid viginti columnae significent, ignorabunt. Quod autem significant viginti columnae ex una parte, hoc significant viginti ex altera parte. Credat ergo austro qui non vult credere aquiloni; imo credat utrique, quia idem dicit uterque, ut in medio duorum, vel trium testium stet omne verbum. Erant autem columnae cum basibus aeneae, quod quid significat, saepius jam dictum est. Habebant autem capita cum caelaturis suis argentea, quia non solum loquebantur, sed vera et pura loquebantur; non tantum ad sonum litterae, quantum ad spiritualem intelligentiam et eloquii puritatem attendebant. In aere namque sonus, in argento vero eloquii puritas [Col. 0332B] intelligitur. Nemo miretur si columnae loquuntur, diximus enim per columnas legem significari, quae qualiter loquitur, incipe legere, et cognosces.

«In latitudine vero atrii, quod respicit ad occidentem erunt tentoria per quinquaginta cubitos, et columnae decem, basesque totidem.» Metiamur usque ad quinquaginta, neque ultra progrediamur, ibi stemus, ibi moremur, si et libertatem habere, et perditam haereditatem recuperare volumus. Quinquagesimus namque annus jubilaeus vocatur, in quo et servis libertas, et amissa haereditas ex legis imperio propriis dominis restituebatur; totusque ille annus in laetitia, et in jubilo festivus ab omnibus agebatur. Merito ergo S. Ecclesia ad hunc numerum [Col. 0332C] se dilatando pervenit, ibique dilatata moratur. et de libertate gaudens, et de haereditate exsultans, et ab omni servili et malo opere vacans, diem solemnem constituit in condensis usque ad cornu altaris. Decem vero columnae cum basibus suis decem verba legis intelliguntur. Habet ergo atrium ex omni parte legem atque mandata, ut sapientiam discat, et peccare timeat, et quid credere debeat cognoscat. Totum enim atrium, quasi quibusdam columnis, his decem legis mandatis sustinetur, quae mandata in eo quidem, quod aliquando columnae duplicantur, se dupliciter intelligi debere significant, nihilque aliud significant decem quam viginti, nisi quia viginti quodammodo decem exponunt; quoties enim Decalogum duplicamus, toties duplicem intellectum significamus.

[Col. 0332D] «In ea quoque latitudine atrii, quae respicit ad Orientem, quinquaginta cubiti erunt; in quibus quindecim cubitorum tentoria lateri uno deputabuntur, columnaeque tres, et bases totidem.» Dictum est enim, quid significent cubiti quinquaginta. Restat ergo ut dicamus quid duo tentoria ista significent, quae ex utroque latere ponuntur in introitu tabernaculi. Haec enim duo tentoria duo populi sunt, Judaeorum scilicet et gentium; ex his enim duobus impletur atrium tabernaculi. Isti sunt duo parietes, quos unus lapis angularis in Ecclesiae aedificio conjungit. Unde Apostolus ait: «Ipse enim est pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. II, 14) .» Est autem unumquodque tentorium quindecim cubitorum; tot enim sunt psalmi graduum; hic enim numerus [Col. 0333A] ex pari et impari constat, cujus partes sunt septem et octo; unde scriptum est: Da partem septem, nec non et octo. Septem enim hanc vitam, quae in septem diebus volvitur, designat: octo vero, illam aliam vitam beatam et immortalem, quae die octava cunctis resurgentibus incipiet. Ea enim die fiet omnium resurrectio, quo Christus Dominus resurrexit. Das ergo partem septem, quando hujus vitae debita solvis; das partem et octo, quando alteri quoque vitae propria debita largiris. Dum enim manducas et bibis, das partem septem; si vero jejunas et vigilas, das partem octo. Si laboras unde vivas, das partem septem; si vero de propriis justisque laboribus eleemosynas facis, das partem octavam. Merito igitur quindecim cubitorum ante atrium [Col. 0333B] tabernaculi fiunt tentoria, quatenus omnes illuc venientes, et septem, et octo intuentes, in ipso cubitorum numero, et in ipsa tentoriorum quantitate intelligant, qualiter in hac vita conversari debeant. Dent partem septem, dent partem et octo, et sic per bona temporalia transeant, ut aeterna non amittant. Tres autem columnae, quae ponuntur hinc et inde, id est sex columnae, quae in utroque tentorio erant, id ipsum significant, quod sex tabulas in introitu tabernali, cum de eo loqueremur, significare diximus; significant enim sex libros Novi Testamenti. Et merito quidem et in tabernaculo, et in atrio tabernaculi Novum Testamentum in fronte ponitur, quoniam per ipsum in Ecclesia intratur. Sicut enim omnes columnae supradictae Vetus Testamentum [Col. 0333C] significant, ita omnes quae hic ponuntur, sive in lateribus atrii, sive in ipso introitu, Novum Testamentum designant, de quibus adhuc subditur.

101 «In introitu vero atrii fiet tentorium cubitorum viginti, ex hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta opere plumario. Columnas habebit quatuor cum basibus totidem.» Ipsa materia indicat quid per hoc tentorium intelligere debeamus; nusquam enim alibi in toto atrio ponitur hyacinthus, vel purpura, vel coccus. Hoc igitur tentorium, quod in introitu atrii ponitur, et illud quod positum est in introitu tabernaculi, idem significant; illius igitur expositio huic sufficere potest. Significatur enim apostolorum chorus, qui [Col. 0333D] Ecclesiae portas custodiunt, claves tenent, aperiunt et claudunt, ligant et solvunt, et prius ad fidem, deinde vero in regna coelorum fidelium animas inducunt. Habet autem tentorium quatuor columnas, et bases totidem, per quas quatuor Evangelia cum suis scriptoribus intelliguntur. Quid enim aliud apostoli, nisi quatuor Evangelia? (Magistri sui videlicet doctrinam praedicabant.) Nam et ipsae eorum bases, id est ipsi Evangeliorum scriptores cum ipsis, et ex ipsis erant, et intra ipsos conversabantur. Quod autem viginti cubitorum hoc tentorium fuisse dicitur, hoc est intelligere, quod sancti apostoli totum Vetus Testamentum dupliciter, id est ad litteram, et spiritualiter exponentes quatuor Evangeliis convenire et concordare faciebant. Non enim aliter hoc tentorium [Col. 0334A] quatuor Evangeliorum columnae sustinent, nisi utrorumque Testamentorum significatio conveniret. Omnes columnae atrii per circuitum vestitae erant laminis, capitibus argenteis et basibus aeneis. In laminis enim et basibus aeneis, praedicationis vox et sonitus; in capitibus vero argenteis eloquii puritas et sermonis veritas ostenditur. Quod quidem in superioribus sufficienter expositum est. Per bases tamen columnarum, sanctos praedicatores intelligere possumus, qui utriusque Testamenti libros, et praecepta quasi quasdam columnas ferentes, claro praedicationis sono et eloquio mundum impleverunt. Sequitur: «In longitudine occupabit atrium cubitos centum, in latitudine quinquaginta, altitudo quinque cubitorum erit.» Et hoc quidem expositum est. Quod enim toties bases [Col. 0334B] ex aere fieri praecepit; campanas Ecclesiae fabricare videtur, campanas utique non tinnientes, sed rationabiliter loquentes, et ad Christi fidem populos invitantes. Erat autem hujus atrii altitudo quinque cubitorum, per quos quinque libri Moysis significari possunt, qui si bene intelligantur totam Ecclesiam sursum, et ad coelestia elevant.

«Cuncta vasa tabernaculi in omnes usus et caeremonias, tam clavos ejus quam atrii ex aere facies.» Omnia ex aere fiunt, quatenus omnes simul alta et consona voce Deum laudent, praedicent et benedicant. Sequitur:

«Praecipe filiis Israel, ut afferant tibi oleum de arboribus olivarum purissimum, piloque contusum, [Col. 0334C] ut ardeat lucerna semper in tabernaculo testimonii extra velum, quod appensum est testimonio. Et collocabunt eam Aaron, et filii ejus, et usque mane luceat coram Domino: perpetuus erit cultus per successiones eorum a filiis Israel.» Oleum enim a filiis Israel affertur, quando aliquis vir gratia Spiritus sancti, et pietate, et misericordia plenus a toto populo eligitur. Suscipitur autem de arboribus olivarum, id est de doctrina et congregatione sanctorum, quatenus et pacem diligat, et SS. Patrum dulcedinem et saporem imitetur. Sit autem et vita et moribus purus, imo purissimus et, sicut ait Apostolus, irreprehensibilis. Sit quoque pilo contusus, non delicatus, non otiosus, sed in tribulationibus et injuriis per patientiam probatus. Et iste quidem ad [Col. 0334D] hoc eligitur, ut ardeat lucerna semper in tabernaculo testimonii, ut nunquam tabernaculum sit sine lucerna, ut nunquam sit sine lumine, ut nunquam populus sit sine episcopo et doctore; ipse enim est lucerna, ipse sit et oleo plenus, ipse sit misericordia et pietate repletus. Debet autem ardere haec lucerna extra velum, ut ab hominibus videatur, ut omnes illuminet et, secundum Evangelium, luceat omnibus qui in domo sunt. Sed extra quod velum? Extra illud velum, quod appensum est testimonio, quod claudit testimonium, quod celat nobis et abscondit divina mysteria. Hoc autem velo illi clauduntur, qui lucere, velamine obumbrati, non possunt. Hanc autem lucernam collocant Aaron et filii ejus; hanc illi ordinant, consecrant et constituunt, qui et primi [Col. 0335A] sacerdotis, ejusque successorum vicem gerunt. A populo quidem lucerna eligitur, et pontificibus offertur; ab episcopis autem consecratur, et ordinatur, et in sede collocatur. Luceat autem usque mane coram Domino, et donec de hac misera et tenebrosa vita exeat, Dei populum praedicare et illuminare non cesset, ut hac nocte finita, oriatur ei sol justitiae, et ingrediatur illum diem, de quo Psalmista ait: «Quia melior est dies una in atriis tuis super millia (Psal. LXXXIII, 10) .» Hic autem cultus per omnes successiones perpetuus erit a filiis Israel, semperque haec regula in lucerna tabernaculi, et in episcopo eligendo conservetur.

«Applica quoque ad te Aaron fratrem tuum cum [Col. 0335B] filiis suis de medio filiorum Israel, ut sacerdotio fungantur mihi Aaron, Nadab et Abiu, Eleazar et Ithamar. Faciesque vestes sanctas Aaron fratri tuo in gloriam et decorem. Et loqueris cunctis sapientibus corde, quos replevi spiritu prudentiae, ut faciant vestes 102 Aaron, in quibus sanctificatus ministret mihi.» Facies, inquit, vestem sanctam virtutibus et sanctitate contextam, sapientia et sanctitate fabricatam in gloriam et decorem. Qui enim hac veste induitur, gloria et decore vestitur. Unde de Salvatore dicitur: «Dominus regnavit, decorem induit, induit Dominus fortitudinem, et praecinxit se virtute (Psal. XCII, 1) .» Hanc enim vestem illi viri cordati, et sapientes faciunt, quibus [Col. 0335C] ipse Dominus ait: «Ego dabo vobis os et sapientiam, cui non poterunt resistere et contradicere omnes adversarii vestri (Luc. XXI, 15) .» Hanc enim vestem sancti apostoli fecerunt, qui nos suis sermonibus docuerunt, qualiter vestiri et ornari debeamus ⁜ (236) , ut Deo ministrare digni apparere valeamus. Hos autem non humana sapientia, sed sanctus Spiritus, qui eos repleverat, docuit. In his autem Aaron sanctificatus ministret Domino, et nisi his indutus, et nisi prius sanctificatus, non ministret Domino. Vobis, o pontifices, vobis, o Ecclesiae ministri, ista dicuntur: vos estis Aaron, vos estis sanctificati, vobis has vestes induere, et in Sancta sanctorum ingredi licet.

«Haec autem erunt vestimenta, quae facient: [Col. 0335D] Rationale, et superhumerale, et lineam strictam cidarim et baltheum. Facientque vestimenta sancta Aaron fratri tuo et filiis ejus, ut sacerdotio fungantur mihi.» Haec autem singulariter in sequentibus exponemus. Notandum autem quod non solum Aaron, sed et filiis ejus sancta Dominus vestimenta facere jubet. Non enim solum pontifices, verum etiam eorum filii, minoris videlicet ordinis sacerdotes sanctis vestibus indui debent. Ministrant enim Domino et ipsi, et ad altare accedunt, sacramenta tangunt, et sacerdotio funguntur.

«Accipientque aurum, et hyacinthum, et purpuram, coccumque bis tinctum, et byssum.» Haec [Col. 0336A] autem vel quatuor elementa secundum Josephum, id est terram, aquam, ignem et aerem, vel quatuor principales virtutes, prudentiam scilicet, justitiam, fortitudinem et temperantiam superius significare diximus. De auro vero saepe dictum est quod pro sapientia ponatur. Quare autem ista significent per unumquodque reddidimus rationem. Aurum namque in vestibus gestare debet episcopus, quatenus sapientia et scientia totus refulgeat. Ferat et hyacinthum, et semper coelestia meditetur et contempletur; ferat et purpuram, ut justitiae observator; ferat et coccum, ut nunquam charitatis obliviscatur; ferat et byssum, ut castitate sit candidus, et in omnibus temperamentum habeat et discretionem. Portat enim et aliter episcopus hyacinthum, pro aeris coelique [Col. 0336B] temperie Deum rogans; portat et purpuram pro aquarum inundatione supplicans; portat et coccum pro nimia siccitate, solisque ardoribus exorans; portat et byssum, quando terrae sterilitatem suis orationibus ad fecunditatem convertit. Sequitur:

«Facient autem et superhumerale de auro, et hyacintho ac purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta opere polymito.» De hoc superhumerali discipulis suis Salvator ait: «Tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve (Matth. XI, 30) .» Ubi enim, nisi super humeros, jugum et onus portatur? Superhumerale ergo nobis imponamus, quo ad onera deferenda fortes [Col. 0336C] humeros habeamus. Ille enim episcopus non habet superhumerale, qui suscepta onera libenter non portat, econtra vero ille habet superhumerale, de quo dicitur: «Sicut pastor gregem suum pascet, et in brachio suo congregabit agnos, et in sinu suo levabit, et fetas ipse portabit (Isa. XL, 11) .» Habeat ergo episcopus superhumerale, et nunquam suscepti oneris obliviscatur; languidas oves, et fatigatas levet, super humeros imponat, et ad pascua reducat, ut confidenter dicere possit: «Ut jumentum factus sum apud te, et ego semper tecum (Psal. LXXI, 23) .» Fit autem hoc superhumerale de auro, hyacintho, purpura, coccoque bis tincto et bysso retorta, quia nisi per sapientiam, quae in auro, nisi per coelestem contemplationem, quae in hyacintho, nisi per regalem [Col. 0336D] et regiam potestatem, quae in purpura, nisi per fortem Dei et proximi dilectionem, quae in cocco bis tincto figuratur, nisi per mentis et corporis candorem et castitatem, quae in bysso significatur, onus officii sibi impositi episcopus ferre non valet. Si autem his coloribus atque virtutibus episcopus clarescit, cum Dei adjutorio onus portare valebit; tanto enim majus onus portat episcopus, quanto plures sunt illi, de quibus redditurus est rationem. Unde Apostolus: «Obedite, inquit, praepositis vestris, et subjacete eis; ipsi enim pro vobis vigilant, quasi pro animabus vestris rationem reddituri (Hebr. XIII, 17) .» Respice ergo, episcope, ad onus quod portas; [Col. 0337A] respice ad superhumerale, vides ibi aurum, da operam et studium sapientiae; vides ibi hyacinthum, intuere coelum, et contemplare coelum; vides ibi purpuram, serva justitiam: vides ibi coccum bis tinctum, pingat te, si necesse fuerit, sanguis martyrii pro Dei et proximi dilectione; vides ibi byssum retortam, carnem doma, macera et afflige, ut et spiritui serviat, semperque candidior et mundior fiat. Fit autem superhumerale opere polymito, multisque coloribus variato, quatenus in pulchritudine exteriori, qualis interius esse debeat, facilius episcopus intelligere valeat; omnis enim gloria ejus ab intus.

103 «Duas oras junctas habebit in utroque latere summitatum, ut in unum redeant.» Erat [Col. 0337B] enim superhumerale tam longum, ut super utrumque pontificis humerum extenderetur; latitudinem vero brevem et modicam habebat, et superior quidem et inferior ora ita sibi in utroque latere summitatum jungebantur, ut una ora secundum sui continuationem ex duabus conficeretur. Dum enim uterque limbus in utroque latere summitatum sibi occurrerent, tam artificiose sibi jungebantur, ut unus ex duobus fieri videretur. In qua re quid aliud significari putamus? nisi ut tota vita nostra sic in bonis operibus continuetur, ut et principio finis concordet, et bonum, quod coepimus, usque in finem non relinquamus: duae namque orae in unum redeunt, dum prima et ultima vita nostra in boni perseverantia conveniunt. Sequitur:

[Col. 0337C] «Ipsa quoque textura, et cuncta operis varietas erit ex auro, et hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta.» Exterior enim habitus interiorem gloriam demonstrat, ipsumque superhumerale ostendit, quales sint humeri, quos premit. In auro namque sapientiam, in hyacintho coelestem et angelicam vitam, in purpura regiam potestatem, in cocco bis tincto Dei et proximi dilectionem in bysso vero retorta corporis castitatem et macerationem significat. Haec ergo ferat episcopus, his ornetur, his clarescat, sine horum varietate ad altare Dei non accedat.

«Sumesque duos lapides onychinos, et sculpes in eis nomina filiorum Israel, sex nomina in lapide uno, et sex reliqua in altero, juxta ordinem nativitatis [Col. 0337D] eorum opere sculptoris, et caelatura gemmarii sculpes eos nominibus filiorum Israel inclusos auro, atque circumdatos, et pones in utroque latere superhumeralis memoriale filiorum Israel. Portabitque Aaron nomen eorum coram Domino super utrumque humerum propter recordationem.» Sume, inquit, duos lapides onychinos, qui et aspectu pulchri, et ad scripturam retinendam satis fortes sint, quorumque magnitudinis alii non inveniuntur, et sculpes in eis nomina filiorum Israel. Ad hoc enim nomina scribuntur, ne oblivioni tradantur, ut et legentes instruantur. Semper ergo antiquorum Patrum sit memor antistes, semper qualiter vixerint et Deo servierint, recordetur: imitetur [Col. 0338A] eorum vitam, sequatur doctrinam, teneat operationem. Duodecim namque filii Israel duodecim sunt filii Christi, quorum mores, doctrinam et vitam imitari, quorum nomina, et memoriam semper debent episcopi mente tenere; ideoque hic dicitur, ut Aaron portet ea ob recordationem. Quomodo portabit ea coram Domino? At quid? Ut vel eorum intercessione ad misericordiam flectatur Dominus: non sine his vadat episcopus, hos secum deferat, hos intercessores habeat, et dicat: miserere Deus, miserere populo tuo, ut qui in suis meritis non confidit, apostolorum tuorum intercessionibus liberetur. Et hi quidem lapides, in quibus sanctorum nomina continentur, auro sunt circumdati et inclusi, quoniam sancti Dei omnis sapientiae et scientiae luce clarescunt.

[Col. 0338B] «Rationale quoque judicii facies opere polymito, juxta texturam superhumeralis ex auro, hyacintho, et purpura, coccoque bis torto, et bysso retorta. Quadrangulum erit et duplex, mensuram palmi habebit, tam in longitudine quam in latitudine.» Quid rationale significet ex nomine ipso et loco, super quem ponitur, intelligi potest. Ponitur enim super pectus pontificis ad cordis thesaurum et sapientiae secretarium custodiendum. Nisi enim hoc rationale super pectus Psalmista haberet, nequaquam diceret: «In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi (Psal. CXVIII, 11) .» Ubi est rationale, ibi est et ratio, et sapientia, et scientia; hoc enim rationale significat; in quo igitur pectore et corde ista non fuerint, ibi rationale poni non debet; si enim ponatur, [Col. 0338C] inutile est, et quasi sigillum nihil custodiens est. Dicitur autem rationale judicii, ut qui eo utitur rationabiliter judicet nihil temere, vel incaute, nihi inordinate judicet. Fit autem hoc rationale opere polymito, pulchraque varietate distincto, ut multis virtutibus pectus ornetur, omnesque uno tempera mento et concordia regantur. Eadem autem textura est in rationali, quam supra diximus esse in superhumerali. Fit igitur et rationale ex auro, hyacintho, purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta, quatenus et in corde per scientiam, et in humeris per operationem, unus atque idem virtutum splendor refulgeat. Debet enim episcopus et operari quod intelligit, et intelligere quod operatur; unde sicut in sequentibus declarabitur, rationale et superhumerale [Col. 0338D] sibi junguntur. Tunc enim una eademque textura fit utrumque, quando doctrina, et operatio concordant. Est autem rationale quadrangulum, quoniam quatuor virtutibus, quasi quatuor angulis per ficitur: hinc enim prudentia, inde justitia, hinc fortitudo, inde temperantia et rationale, et pontificis pectus exornant. Has enim quatuor virtutes hyacinthus et purpura, coccus et byssus significant. Est autem et duplex propter activam vitam et contemplativam, sive propter duplicem sanctarum Scripturarum intelligentiam. Qui enim episcopus hanc duplicitatem non habet, populum sibi commissum, sicut oportet, regere non valet. Habet autem et mensuram palmi tam in longitudine quam in latitudine, [Col. 0339A] ut et pectoris contineat quantitatem, et in Dei palma et manu claudatur, secundum illud: «Cor regis in manu Dei (Prov. XXI, 1) .» Et psalmus: «In manus tuas commendo spiritum meum (Psal. XXX, 6) .»

104 «Ponesque in eo quatuor ordines lapidum. In primo versu erit lapis sardius, et topazius, et smaragdus; in secundo carbunculus, sapphirus, et jaspis; in tertio ligurius, achates, et amatistes; in quarto chrysolithus, onychinus, et berillus: inclusi auro erunt per ordines suos, habebuntque nomina filiorum Israel. Duodecim nominibus caelabuntur singuli lapides nominibus singulorum per duodecim tribus.» Duodecim enim sunt lapides, quoniam duodecim sunt patriarchae, totidemque apostoli, ex quibus caetera multitudo fidei et religionis [Col. 0339B] originem ducunt. Qui merito quidem lapides pretiosi dicuntur, quoniam in Ecclesiae aedificiis et sapientia et sanctitate prae omnibus rutilant. Hi autem lapides ponuntur in rationali pontificis, ut patriarcharum et apostolorum doctrina, fide, moribus, virtutibus et exemplis, semper ejus cor et pectus illuminetur, semperque eorum nomina pontifex cernens et legens, ipsorum conversationem appetat, vitam teneat, et fidem sequatur. Ponuntur autem terni lapides per quatuor ordines, quoniam Trinitatis fides in quatuor Evangeliis apostolorum officio divulgata est. Et quamvis singula nomina singulis lapidibus imprimantur, unusquisque tamen non singulis, sed omnibus lapidibus decoratur; unusquisque enim omnium colorem, omnium splendorem et [Col. 0339C] pulchritudinem imitatur; omnes enim et martyrio rubei, et fide virides, et charitate igniti, et coelesti contemplatione clari, et pudicitia candidi, et poenitentia nigri esse videntur. Nihil denique est in coloribus, nihil in moribus, nihil in splendoribus, nihil in virtute, nihil in sapientia vel in decore, quod in sanctis apostolis non inveniatur.

«Facies in rationali catenas sibi invicem cohaerentes ex auro purissimo, et duos annulos aureos, quos pones in utraque rationalis summitate, catenasque aureas junges annulis, qui sunt in marginibus ejus, et ipsarum catenarum extrema duobus copulabis uncinis in utroque latere superhumeralis, quod rationale respicit. Facies, et duos annulos [Col. 0339D] aureos, quos pones in summitatibus rationalis, et in oris, quae e regione sunt superhumeralis, et posteriora ejus aspiciunt, nec non et alios duos annulos aureos, qui ponendi sunt in utroque latere superhumeralis deorsum, quod respicit contra faciem juncturae inferioris, ut aptari possit cum rationali, et stringatur rationale annulis suis cum annulis superhumeralis vitta hyacinthina, ut maneat junctura fabrefacta, ut a se invicem rationale et superhumerale nequeant separari.» Hoc totum qualiter ad litteram intelligi debeat, sic collige. Rationale duos annulos in duabus extremitatibus superius habebat, quibus duo annuli superhumeralis appositi erant: duobus autem annulis rationalis duae catenulae junctae erant. Erant praeterea duo [Col. 0340A] alii annuli deorsum in utroque latere superhumeralis, per quos vitta hyacinthina trahebatur, quae duos quoque rationalis annulos continens, sic rationale et superhumerale vicissim ad se constringebant ut a se separari non possent. Quid autem rationale et superhumerale significet dictum est. Dicamus quid significet, quod sic alterutrum conjunguntur, ut a se separari non valeant. Tunc enim rationale et superhumerale sibi junguntur, quando pontificis praedicatio et operatio bene simul conveniunt. Sicut enim per rationale doctrina et praedicatio, ita per superhumerale onus et operatio designatur. Si enim episcopus bene docet, et male operatur; aut si econtra bene operatur, et male docet, ejus superhumerale et rationale non junguntur. De his enim, qui bene [Col. 0340B] docent, et male agunt, ipsa per se Veritas ait: «Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei, quaecunque dixerint vobis, servate, et facite; secundum opera eorum nolite facere; dicunt enim, et non faciunt, alligant enim onera gravia, et importabilia, et imponunt in humeros hominum, digito autem suo nolunt ea movere (Matth. XXIII, 2) .» Isti autem rationale habebant, sed superhumerale non habebant; si enim superhumerale habuissent, non solum digito aliena opera tangerent, verum etiam super humeros ea portarent. Haereticorum quamplurimos fuisse legimus, qui bene quidem operabantur, sed male docebant. Jejunare namque, vigilare, eleemosynas dare, et similia, bonum opus est. Haec autem Manichaeorum, Arianorum et Donatistarum episcopos fecisse [Col. 0340C] audivimus; sed quoniam male docebant, et errorem praedicabant, quamvis haec et similia agendo superhumerale facere viderentur, rationale tamen penitus non habebant; si enim rationale habuissent, irrationabilia, id est falsa et erronea non praedicassent. Ille igitur et superhumerale et rationale sibi mutuo conjuncta et ligata portat, qui et bene agit, et bene docet. Sed qui per annulos, et catenulas, vittamque hyacinthinam, quibus rationale sibi jungunt, nisi spem et charitatem, sapientiam et alias virtutes intelligamus? Qui enim has habent, a veritatis doctrina et operatione cessare non possunt: his enim quasi quibusdam retinaculis praedicatio, et operatio sibi junguntur, seque sequuntur, et concorditer sibi [Col. 0340D] mutuo obsequuntur. Sequitur:

«Portabitque Aaron nomina filiorum Israel in rationali judicii super pectus suum, quando ingredietur sanctuarium, memoriale coram Domino in aeternum.» In pectore enim et corde pontificis sanctorum nomina, conversatio, vita et memoria semper esse debet, ut eorum judicio, et doctrina, et exemplo omnia doceat et operetur. Habeat etiam totius populi nomina in corde scripta, ut omnium memor semper pro omnibus ad Deum intercedat.

105 «Pones autem in rationali judicii doctrinam, et veritatem, quae erat in pectore Aaron, quando ingredietur coram Domino, et gestabit judicium filiorum Israel in pectore suo in conspectu Domini semper.» Hoc autem episcopi audiant, hoc diligentissime [Col. 0341A] attendant; considerent quid significet quod supra pectus Aaron doctrina et veritas ponitur. Ille enim episcopus rationale in pectore non habet, imo neque cor neque pectus habet, in cujus corde non est doctrina et veritas. Quid enim sine doctrina docebit? Quid sine veritate judicabit? Ideo enim rationale judicii dicitur, ut in rationali sit doctrina, in judicio sit veritas. Semper igitur rationale, semper pectus suum intueatur episcopus; sufficit ibi liber iste, tota lex utriusque Testamenti; scientiam in pectore habet, si tamen intelligit quod in pectore habet. Sed quomodo non intelligat pectus quod in pectore est? Quomodo cor illud non videat cujus pondere premitur? Ideo enim tam prope et super ipsum cor rationale ponitur, ut quid velit et [Col. 0341B] quid significet facile intelligat. Stat rationale super cor, quasi magister super discipulum; clamat voce admirabili, si tamen sit qui audiat; admonet cordis oculos, rogat ut ad se dirigantur, inspiciant et legant, legant et intelligant quid aurum, hyacinthus, purpura, coccus et byssus, quid duodecim lapides, quid nomina in eis relata, quid doctrina et veritas significet. Hoc enim si episcopus intelligit, nihil est sui officii, quod non intelligat, quod quidem Sapiens ille significaverat, qui ait: «In veste enim poderis, quam habebat, totus erat orbis terrarum; et parentum magnalia in quatuor ordinibus lapidum erant sculpta (Sap. XVIII, 24) .» Sequitur:

«Facies et tunicam superhumeralis totam hyacinthinam, in cujus medio supra erit capitium, et [Col. 0341C] ora per gyrum ejus textilis, sicut fieri solet in extremis vestium partibus, ne facile rumpatur.» Quia enim superhumerale super hanc tunicam ponebatur, ideo superhumeralis tunica vocatur. Hac autem totus pontifex tegebatur, et ideo juxta collum capitium habebat, quo caput etiam tegeretur. Per hanc autem, sanctam et mundam episcopi conversationem intelligimus, ut sic sancta vita et optima conversatione totus operiatur, quatenus nihil nudum, vel indecens, vel non ornatum in eo appareat, unde et tota tunica hyacinthina fuisse dicitur, qua videlicet pontifex indutus non terra, sed coelum; non homo, sed Deus esse putaretur. Hyacinthus enim, ut jam saepe diximus, quoniam aerei coloris [Col. 0341D] est, coelum significat. Hac autem veste indutus erat Apostolus, qui dicebat: «Nostra conversatio in coelis est (Philip. III, 20) .» In terra adhuc degens ista dicebat; sed quia coelicam et angelicam vitam agebat, quia hyacinthinis vestibus indutus jam se in coelo esse gaudebat; inde enim et coeli apostoli dicuntur, quoniam talibus vestibus induuntur. Habet autem haec tunica capitium, quo totum caput operiens, visum et auditum, gustum et odoratum, quae in eo sunt, per illicita et nociva vagari non patiantur. Habet autem et oram, et textilem per gyrum in circuitu, sicut in extremis vestium partibus fieri solet, ut non facile rumpatur; per quam perseverantia in bonis intelligitur; de qua scriptum est:

Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus [Col. 0342A] erit (Matth. X, 22) .» Tunc enim tunica, id est sancta conversatio interrumpitur, quando ab incoepto opere qualibet occasione separatur.

«Deorsum vero ad pedes ejusdem tunicae per circuitum quasi mala punica facies ex hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta, mistis in medio tintinnabulis, ita ut tintinnabulum sit aureum, et malum punicum, rursumque tintinnabulum aliud sit aureum, et malum punicum.» Mala namque punica clarissimis et dulcibus granis regulariter ordinatis plena sunt, per quae sanctorum Ecclesia, et congregationes ubique per totum mundum positas, intelligere possumus, in quibus Christifideles concordia, pace et dilectione conjuncti continentur. At vero per tintinnabulum [Col. 0342B] evangelica praedicatio intelligitur; unde et aurea dicuntur. Evangelica praedicatio sapientiae luce praefulget. Mala vero punica ex hyacintho, purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta fiunt; quoniam sanctorum coetus ex solis hominibus et virtutibus aedificantur. Saepe enim jam diximus, quia per hos quatuor colores, quatuor elementa, ex quibus homo constat, vel quatuor virtutes principales intelliguntur. Sunt autem inter mala punica, juxta tintinnabula, ut nulli Ecclesiae, vel praedicator, vel praedicatio desit: tunc enim inter mala granata tintinnabula sonant, quando in conventu fidelium, et in medio ecclesiarum, praedicatorum et doctorum voces audiuntur. Sequitur:

[Col. 0342C] «Et vestietur ea Aaron in officio ministerii, ut audiatur sonitus, quando ingredietur et egredietur sanctuarium in conspectu Domini.» Necesse est ergo pontifices sine intermissione clamare; necesse est semper praedicare; et vocis tintinnabula sonare, et ad fidem, et ad baptismum, et ad poenitentiam populum vocare. Sive enim ingrediatur sanctuarium, sive egrediatur de sanctuario, hoc agere debet, quia quandiu in ecclesia est, quandiu circa se populum cernit (populus enim sanctuarium est) semper aedificationis verba eorum auribus insonare et instillare convenit. Hoc enim cum ubique agere bonum sit, ibi tamen praecipue fieri debet, ubi ad sacramenta sumenda Dei populus venire consuevit. Quod quidem si episcopus fecerit, non morietur, [Col. 0342D] si vero non fecerit, morietur. Quid est morietur? Non enim hoc de communi morte dici videtur; 106 omnes enim moriemur: de alia igitur morte hoc est intelligendum, a quo omnipotens Deus nos eripere et liberare dignetur. Sequitur:

«Facies et laminam de auro purissimo, in qua sculpes opere caelatoris, Sanctum Domino. Ligabisque eam vitta hyacinthina, et erit super thiaram imminens fronti pontificis.» Vis cognoscere pontificem? inspice in fronte, et lege titulum, lege «Sanctum Domino.» Sic enim titulatur frons pontificis. Magna quidem reverentia digna est domus illa, quae sic titulatur. Hic autem titulus non scribitur, nisi in auro, et in auro purissimo. Quid est aurum? Sapientia: hoc enim jam supra dictum est. [Col. 0343A] Sed quia non omnis sapientia munda est; siquidem sapientia mundi stultitia est apud Deum, ideo in auro purissimo scribitur, «Sanctum Domino.» Luceat ergo sapientia in fronte pontificis, illa sapientia, quam discipulis suis ille, qui est vera sapientia, promittit, dicens: «Ego dabo vobis os, et sapientiam, cui non poterunt resistere, et contradicere omnes adversarii vestri (Luc. XXI, 15) .» Qui enim hanc laminam auream non habent, magno quidem ornamento carent. Ligatur autem haec lamina vitta hyacinthina, per quam sanctam et coelicam vitam, et Dei contemplationem intelligimus. Divina namque sapientia sine hac vitta hyacinthina teneri non potest, quoniam sic scriptum est: «In malevolam animam non intrabit sapientia (Sap. I, 18) .» Erat autem haec lamina super thiaram, quoniam omnibus ornamentis sapientia in pontifice superior est, et clarius lucet: haec prima quaerenda est, haec inspicienda. Et quamvis caetera ornamenta habeat, si tamen sapientiam non habet, non est in eo ubi scribatur «Sanctum Domino;» hoc est enim nomen pontificis, quo qui non titulatur, pontifex non est. Imminet autem haec stella fronti pontificis, ut nunquam abscondatur, ut ab omnibus videatur, ut omnes illuminet, et luceat omnibus qui in domo sunt.

«Portabitque Aaron iniquitates eorum, quae obtulerint, et sacrificaverint filii Israel in cunctis muneribus, et donariis suis.» Si enim de Salvatore nostro scriptum est: «Vere peccata nostra [Col. 0343C] ipse tulit, et iniquitates nostras ipse portavit ⁜ (237) .» Cum populus ad delenda peccata sacerdotibus munera offerat, quid aliud sacerdotes, nisi peccata populi in muneribus portant? In muneribus ergo peccatorum onera populus deponit; sacerdotes vero econtra peccatis onerantur. Hoc autem onus officii sacerdotibus sit, ut pro peccatoribus exorantes, et suum officium digne adimplentes Dei indignationem, et iram semper placare studeant.

«Erit semper lamina in fronte ejus: ut placatus sit eis Dominus.» Semper laminam auream pontifex gestare debet, ut ejus aspectu, et praesentia populus illuminetur; portet laminam in fronte, portet lucernam in vultu, portet semper sapientiam in [Col. 0343D] manifesto, doceat et praedicet, instet semper opportune et importune, ut ei placatus sit Deus.

«Stringesque tunicam bysso, et thiaram byssinam facies.» Bysso namque tunica, et thiara stringitur, quia carnis munditie et maceratione, sanctae vitae conversatio, et gloria et corona capitis retinetur. Quamvis enim tunica bonae conversationis episcopus sit indutus, quamvis vitiis superatis, thiara byssina sit coronatus, attamen nisi carnem domando et castitate utrumque constrinxerit, facile et thiaram et tunicam perdere poterit. Unde et de se Apostolus ait: «Sic pugno, non quasi aerem [Col. 0344A] verberans, sed castigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar (I Cor. IX, 26) .» Sequitur:

«Facies et balteum opere plumario.» Dominus enim in Evangelio dicit: «Sint lumbi vestri praecincti (Luc. XII, 35) .» Qui enim praecingitur, balteo praecingitur. Balteus autem castitas est. Balteo praecingitur, qui castitatis cingulo carnem stringit, ne luxuriando per illicita fluxa vagetur. Fit autem balteus opere plumario, quoniam castitas et levem hominem reddit, et ad volandum agilem facit

«Porro et filiis Aaron tunicas lineas parabis, et balteos, ac tiaras in gloriam et honorem, vestiesque his omnibus Aaron fratrem tuum, et filios [Col. 0344B] ejus cum eo, et cunctorum consecrabis manus, sanctificabisque eos, ut sacerdotio fungantur mihi.» Tunicae namque lineae, quae multo labore, multaque et frequenti aquarum ablutione ad candoris nitorem perducuntur, carnis macerationem, ut jam supra diximus, et castitatis munditiem designant. Igitur et per tunicas, et per balteos, et per tiaras, quae et ipsae byssinae erant, pene idem significare videtur; in quo apertissime intelligi potest, quantum castitas et continentia carnis Domino placeat; haec est enim gloria et decor pontificis; his Ecclesiae ministri et indui, et decorari, et gloriari debent. Manus autem eorum consecrantur, ut bono operi insistant, ut malum et immundum neque tangant, [Col. 0344C] neque agant.

«Facies et feminalia linea, ut operiant carnem turpitudinis suae a renibus usque ad feminalia, et utentur eis Aaron, et filii ejus, quando ingredientur tabernaculum testimonii, vel quando appropinquabunt ad altare, ut ministrent in sanctuario, ne iniquitatis rei moriantur. Legitimum sempiternum erit Aaron, et semini ejus post eum. Sed et hoc facies, ut mihi in sacerdotio consecrentur.» Ecce iterum in feminalibus virtus castitatis commendatur, unde et linea fieri jubentur, quoniam per linum 107 castitas designatur. Illi enim sacerdotes non habent feminalia, qui carnem turpitudinis suae non operiunt, qui carnis pudenda non restringunt, nec refrenant, ne feminea membra aliquatenus sentiant. [Col. 0344D] Ideoque et renes, et totum femur feminalia operiunt, quia major ibi carnis titillatio sentitur: etenim si illa pars corporis diligenter custodiatur, non est unde carnis pudicitia corrumpatur. Semper igitur Ecclesiae ministri habeant feminalia, quoniam non per intervalla tabernaculum ingrediuntur, sed semper in templo Dei sunt: siquidem, et ipsi templum Dei sunt, nunquam se carnis voluptati subjiciant, semper lumbos praecinctos habeant, ne moriantur; hoc autem sit eis legitimum non temporale, sed sempiternum; hanc legem custodiant, nunquam feminalium et pudicitiae obliviscantur.

«Tolle vitulum de armento ⁜ (238) , et arietes duos immaculatos, panesque azymos, et crustulam absque fermento, quae conspersa sint oleo: lagana quoque azyma, quae sint oleo lita, de simila triticea cuncta facies, et posita in canistro offeres: vitulum autem, et duos arietes.» Hic autem vitulus Christus Dominus noster intelligitur, quia de armento sanctorum patriarcharum et prophetarum secundum carnem originem ducens, pro peccatis nostris immolatus est. Hic est enim ille vitulus saginatus, quem pro laetitia redeuntis filii benignissimus ille pater occidere jussit. Notum valde est quod dicimus. De hoc autem vitulo, et de duobus arietibus plenissime in sequentibus tractabitur. Per panes [Col. 0345B] autem azymos, et crustulam absque fermento, et laganam azymam, incorruptam vitam et sanctam conversationem, et utriusque hominis integritatem intelligimus. Ideo enim et omnia azyma intelliguntur, ut non sint in fermento malitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis. Sunt autem et oleo lita, gratia videlicet sancti Spiritus, cujus unctione omnia bona crescunt et perficiuntur. Sed quia de his omnibus plenius postmodum locuturi sumus, interim de eis taceamus.

«Et Aaron, et filios ejus applicabis ad ostium tabernaculi testimonii. Cumque laveris patrem cum filiis aqua, et baptizati mundentur ab omnibus delictis ⁜ (239) , indues Aaron vestimentis [Col. 0345C] suis,» ut exutus «veterem hominem cum actibus suis, novum induat, qui secundum Deum creatus est in justitia, et sanctitate veritatis (Ephes. IV, 22) .» Quae sint autem vestimenta, quibus indui debeat, subsequitur enumerans, et ait: «Id est linea, et tunica, et superhumerali et rationali, quod constringes balteo, et pones tiaram in capite ejus, et laminam sanctam super tiaram, et oleum unctionis fundes super caput ejus, atque hoc ritu consecrabitur.» Vesties, inquit, eum linea castitatis, et tunica sanctae conversationis, et superhumerali bonae operationis: cui rationale quoque doctrinae et veritatis, omnisque sapientiae indissolubiliter conjungatur. Unde et balteo utrumque stringi jubetur. «Et pones tiaram,» id est coronam victoriae in capite ejus, [Col. 0345D] per quam cujus sit fortitudinis dignoscatur. «Et laminam sanctam super tiaram,» ut in ejus fronte luceat fulgur sapientiae. «Et oleum unctionis fundes super caput ejus,» ut gratia sancti Spiritus totus delibutus, et mente, et corpore sanctificatus, dignus ante Deum apparere valeat. Haec autem, quia jam superius exposita sunt, sub brevitate transcurrimus.

Filios quoque illius applicabis, et indues tunicis «lineis, cingesque balteo, Aaron scilicet, et liberos ejus, et impones eis mitras, eruntque sacerdotes mei religione perpetua.» Saepe jam diximus, [Col. 0346A] quia per linum pudicitia et carnis munditia designatur, quia nihil est in vestimentis, quod toties lavetur, toties in aquam mergatur et ad candorem suique munditiam deducatur. Unde non solum Aaron, verum etiam filii ejus lineis tunicis indui jubentur, quoniam quicunque Deo ministrant, et virtute debent esse ornati, et balteo castitatis constricti. Idcirco in Evangelio Dominus ait: «Sint lumbi vestri praecincti (Luc. XII, 35) .» Ad cujus quoque significationis sacramentum etiam mitras eis imponere jubet, quoniam et mitrae de lino fiunt; idem igitur per tunicas lineas, et per balteos, et per mitras significatur. Qui enim castitatis veste induitur, merito quidem vir praecingitur, et ut victor coronatur. Isti igitur sunt sacerdotes Dei, perpetua [Col. 0346B] religione conservata.

«Postquam initiaveris manus eorum, applicabis et vitulum coram tabernaculo testimonii.» Tabernaculo enim facto, altari aedificato, vestimentis sacerdotalibus compositis, indutis sacerdotibus, hoc nunc ex ordine restat, ut de sacrificio loquamur. Dicatur ergo: Postquam initiaveris, et consecraveris manus eorum, ut mundae dignaeque fiant Dei tangere sacrificium, applicabis et vitulum coram tabernaculo testimonii. Vitulus enim iste, ut superius diximus, Christus est: Moyses autem aliquando Christum significat; aliquando vero pro omnium Judaeorum populo ponitur, quoniam omnium dux, et princeps, omnium in se consilia gerebat. Applicuit [Col. 0346C] 108 ergo Moyses, id est populus Judaeorum vitulum coram tabernaculo testimonii, quando, datis triginta argenteis, Christum Judaei tenuerunt, et ad pontifices deduxerunt quorum judicio, quia judicatus et damnatus est, ideo subditur:

«Imponentque Aaron, et filii ejus manus super caput illius, et mactabis eum in conspectu Domini juxta ostium tabernaculi testimonii.» Quid enim per Aaron et filios ejus, nisi Anna et Caiphas, et sacerdotes, et levitae, et Scribae, et Pharisaei intelliguntur? Hi autem imposuerunt manus super caput vituli, quia in Christum Dominum manum mittere non timuerunt, clamantes et dicentes: «Secundum legem debet mori, quia Filium Dei se fecit (Joan. XIX, 7) .» Unde etiam Apostolus ait: «Christi caput [Col. 0346D] Deus est (I Cor. XI, 4) .» Illi ergo imponunt manus super caput Christi, qui et Deum illum esse negant, et divinitatem in illo opprimere conantur. Mactaverunt autem eum in conspectu Domini, quoniam ejus morti semper praesentialiter Dominus adfuit. Et hoc quidem juxta ostium tabernaculi testimonii, quoniam et si extra portam passus est civitatis, in civitate tamen, et juxta templum judicatus et damnatus est.

«Sumptumque de sanguine vituli pones super cornu altaris digito tuo.» Quid enim per altare, nisi crucem? Quid vero per cornua altaris, nisi [Col. 0347A] crucis cornua intelligimus? Sanguis igitur vituli super altaris cornua positus est, quia Christi sanguis de ejus digitis manibusque profluens, crucis cornua cruentavit. Reliquum autem sanguinem fundes juxta basim ejus; basis autem hujus altaris illa crucis pars intelligitur, quae terrae affixa erat. Funditur igitur sanguis reliquus ad basim altaris, quoniam totus ille Christi sanguis, qui de ipsius pedibus distillavit, et de ejus latere manavit, ad crucis basim fluendo pervenit. Sequitur:

«Sumes et adipem totum, qui operit intestina, et reticulum jecoris, ac duos renes, et adipem, qui est super eos, et offeres incensum super altare.» Quid enim per intestina, et adipem, et ea quae cordi adbaerent, quae quidem quasi invisibilia in occulto [Col. 0347B] latent, nisi Christi dilectionem, quam erga nos habuit, et ejus misericordiam et pietatem intelligere debemus? Haec enim super crucis altare Christus Dominus noster in odorem suavitatis incendens offerebat, quando pro suis persecutoribus orans dicebat: «Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» De hoc etiam Psalmista loquitur, dicens: «Sicut adipe, et pinguedine repleatur anima mea (Psal. LXII, 6) .» Itemque: «Memor sit Dominus sacrificii tui, et holocaustum tuum pingue fiat (Psal. XIX, 4) .» Itemque tres pueri in Daniele: «Sicut in holocausto arietum, et taurorum, et sicut in millibus agnorum pinguium, sic fiat sacrificium nostrum (Dan. III, 40) .» Quid est enim quod omnis adeps offerri jubetur, et holocaustum pingue [Col. 0347C] laudatur? Caro enim macra et sine pinguedine, neque quando assatur, reddit odorem, neque quando comeditur praestat saporem. Haec autem pinguedo non corporis sed spiritus, non carnis sed mentis intelligi debet. Animae namque pinguedo fides est, spes et charitas, et omnium collectio virtutum. Haec suave redolent, haec in omni sacrificio Domino placent, et sine his nullum sacrificium est acceptabile. Hoc enim adipe pingues erant illi, de quibus dicitur: «Manducaverunt omnes pingues terrae (Psal. XXI, 30) .» Offert ergo Christus adipem suum, offert et holocaustum laetum et pingue, offert et odorem et saporem suavitatis. Ipse enim est mons Dei, mons coagulatus et pinguis. Hujus enim adipis odore, et [Col. 0347D] coelum repletur, et terra. Sequitur:

«Carnes vero vituli, et corium ejus, et fimum combures foris extra castra, eo quod pro peccato sit.» Hoc enim Apostolus exponens, quod totum hoc de Christo intelligi debeat, manifestat, dicens: «Quorum enim animalium infertur sanguinis in Sancta pro peccato, horum corpora cremantur extra castra; ita et Jesus ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est (Hebr. XIII, 11) .» Tunc enim extra castra vituli carnes, corium et fimus comburebantur, quando extra portam in [Col. 0348A] cruce pendens, pro peccatis nostris Christus Dominus noster duram mortem patiebatur. Nemo autem cum vituli fimum legerit, fimum quoque Christum significare abhorreat, hoc enim fimo pinguescit terra nostra; hoc fimo fertilis fit et caro, et anima nostra. Id ipsum enim per fimum vituli, et per Noe patriarchae discooperta verenda significari arbitror. Fimus ergo vituli crucis ignominiam significat. In hoc enim Apostolus gloriatur, dicens: «Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Galat. VI, 14) .» Vitulus igitur noster, id est Verbum Dei, habet carnes, quibus reficimur. Unde ipse ait: «Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam (Joan. VI, 55) .» Habet et corium, qud nisi de litterae superfice detractum [Col. 0348B] fuerit, ad carnes et ad spiritualem intelligentiam accedere non valemus. Nos enim ipsi quando ista dicimus, vitulum, id est Verbum Dei, quodammodo decoriamus; quod enim corium super carnes ⁜ (240) , hoc ignorantia super litteram. Et haec de vitulo dicta sufficiant.

«Unum quoque arietem sumes, super cujus caput ponet Aaron, et filii ejus manus, quem cum mactaveris, tolles de sanguine ejus, et fundes circa altare: ipsum autem arietem secabis in frusta, lotaque intestina ejus, ac pedes pones super concisas carnes, et super caput illius, et offeres totum 109 arietem in incensum super altare.» Quamvis enim unum, idemque et per vitulum, et per arietem intelligatur, siquidem utrumque Christi passionem significat, [Col. 0348C] differt tamen; quoniam vitulus illam ejus mortem designat, de qua Apostolus ait: «Christus semel pro peccatis nostris mortuus est, jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur ⁜ (241) (Rom. VI, 9) .» Aries autem hanc illius hostiam demonstrat, quae nunc quotidie in ejus memoriam in sancta Ecclesia pie a sacerdotibus immolatur. Unde et ibi super altaris cornu sanguis ponitur: hic autem solummodo circa altare funditur. Ait ergo: «Unum quoque arietem sumes, super cujus caput ponent Aaron, et filii ejus manus.» Hoc autem in loco Aaron et filii ejus, sanctae Ecclesiae episcopos et sacerdotes designant: Superius enim Synagogae significaverunt ministros. Ponunt igitur Aaron et filii ejus manus [Col. 0348D] super caput arietis, quando pontifices et sacerdotes puras manus elevant ad Christi corpus conficiendum. Pro toto quidem corpore caput posuit, quoniam caput principalior pars corporis est. Quem cum mactaveris, inquit, tolles de sanguine ejus, et fundes circa altare, quatenus et ore, et corde a fidelibus suscipiatur. Hoc enim altare non convenientius, quam hominis mens, et cor intelligi potest. Funditur igitur sanguis circa altare, quoniam mentes et corda semper tangens, nunquam Christi sanguis et passio a fidelium memoria delebitur. Semper enim in ejus [Col. 0349A] sanguine natant corda nostra, semperque ejus sanguis et passio versatur circa mentem nostram. Unde et ipse Dominus ait: «Hoc facite in meam commemorationem (Luc. XXI, 19) .» Sequitur:

«Ipsum autem arietem secabis in frusta.» Arietem enim in frusta secamus, quando omnia, quae de Salvatore scripta sunt, particulariter et per sententias dividentes exponimus, nunc de ejus ineffabili nativitate, nunc de ejus praedicatione, nunc de miraculis, quae solo verbo operabatur, nunc de passione, nunc de resurrectione, nunc de ejus ascensione verbum facientes.

«Lotaque intestina, ac pedes pones super concisas carnes, et super caput illius, et offeres totum arietem super altare.» Quid enim per ejus pedes [Col. 0349B] et intestina, nisi ejus finem et passionem intelligimus? Finis enim corporis pedes sunt; intestina vero videre, horribile est. Quod ergo significatur per fimum vituli, hoc significatur per intestina et pedes arietis. Pedes ergo arietis et intestina lavamus, quando Christum Dominum non imbecillitate, sed voluntate passum esse probamus; quando sputa, flagella, spineam eoronam et totam crucis ignominiam (haec sunt enim ejus intestina) propria voluntate eum sustinuisse, ex ipsius testimonio ostendimus: «Oblatus est enim, quia ipse voluit (Isai. LIII, 7) .» potestatem enim habuit ponendi animam suam, et iterum sumendi eam. Unde et dicebat: «Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet; si autem mortuum fuerit, [Col. 0349C] multum fructum affert (Joan. XII, 24) .» Hoc enim cum dicimus, ejus pedes et intestina lavamus, et ea, quae in eo infirma, imbecillia et despicienda apparebant, nobilia, fortia et admiranda esse monstramus. Haec autem, id est, intestina et pedes arietis ponimus super concisas carnes et super caput illius, quoniam postquam Christum Deum esse de virgine natum, inter homines conversatum, caecos illuminasse, leprosos mundasse, mortuos suscitasse, et caetera quae fecit, singulariter ostendimus; tunc tandem, et his omnibus illud quoque superponere et reddere debemus, quia pro nobis passus est et propter peccata nostra mortem turpissimam et crucis ignominiam sustinuit. Hic est enim rectus ordo [Col. 0349D] praedicationis, si arietem nostrum, id est Verbum Dei concidentes in frusta secantes, a capite incipientes, ipsumque caput prius ponentes dicamus: «In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) .» Hoc est enim caput arietis. Deinde autem caetera quoque membra per ordinem exponentes, postquam eum hominem factum, de virgine natum, cum hominibus conversatum, et similia, quae de eo scripta sunt, exposuerimus, tandem ad ejus passionem veniamus, et crucis ignominiam post omnia et super omnia addamus; et hoc quidem est pedes arietis et intestina super concisas carnes et super caput ponere. Quod quidem Joannes evangelista fecisse dignoscitur. Postquam enim dixerat: «In principio erat [Col. 0350A] Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum;» consequitur, et particulatim Christi doctrina, et miraculis positis, tandem ejus passionem et crucis ignominiam per omnia superaddidit. Quod autem addit: «Et offeres totum arietem super altare:» tale est, ac si diceret: Non solum Christi divinitatem et humanitatem, verum etiam passionem, resurrectionem et ascensionem, et quaecunque de eo scripta sunt, semper in memoria, in corde et in mente habebis. Diximus enim, quia hoc altare mens et cor hominis intelligatur. Quoties ergo spiritu contribulato, corde contrito et humiliato Salvatoris nostri benigne memores sumus, eumque aliis praedicamus, toties super cordis altare totum arietem immolamus: oblatio enim Domini est odor [Col. 0350B] suavitatis; nulla enim nostra oblatio est Deo suavior quam amor, pietas, et dilectio, qua 110 circa ejus memoriam afficimur, et in ejus dulcedine suspiramus. Hac enim dulcedine Psalmista plenus dicebat: «Sitivit anima mea ad Deum vivum: quando veniam, et apparebo ante faciem Dei? fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte (Psal. XLI, 3) .»

«Tolles et arietem alterum, super cujus caput Aaron, et filii ejus ponent manus. Quem cum immolaveris, sumes de sanguine ejus, et pones super extremum dextrae auriculae Aaron et filiorum ejus, et super pollices manus eorum, et pedis dextri. Fundesque sanguinem super altare per circuitum.» [Col. 0350C] Haec autem tertia oblatio illa est, de qua Psalmista loquitur dicens: «Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV, 15) .» Vitulus igitur, ut diximus, Christi passionem; primus autem aries ipsius corporis et sanguinis sacramentum, quod quotidie ubique in Ecclesia immolatur; hic autem secundus aries apostolorum et martyrum passiones et tormenta significat. De hoc enim ariete scriptum est: «Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum (Psal. XXVIII, 1) .» Itemque: «Montes exsultaverunt ut arietes (Psal. CXIII, 4) .» De hac quoque oblatione et Apostolus dicit: «Ego enim jam delibor, et tempus resolutionis meae instat (I Tim. IV, 6) .» Itemque: «Obsecro vos per misericordiam Dei, ut exhibeatis [Col. 0350D] corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum (Rom. XII, 1) .» Ipse quoque Dominus filiis Zebedaei: «Potestis, inquit, bibere calicem, quem ego bibiturus sum?» (Matth. XX, 22.) Qui cum se posse responderent, ait: «Calicem quidem meum bibetis (ibid.) ;» id est vos quoque pro me patientes, Dei holocaustum et oblatio eritis. Super caput ergo hujus arietis Aaron et filii ejus manus posuerunt, quoniam incitamento pontificum et sacerdotum (qui per Aaron et filios ejus intelliguntur) statim post Christi passionem in apostolos manum injecerunt. Primum enim Stephanum et Jacobum interfecerunt, demum vero nimis crudeliter ubique Ecclesiam persecuti sunt. Et isti quidem super caput arietis manus [Col. 0351A] posuerunt, quando primitivam Ecclesiam diversis multisque tormentis afflixerunt. Diximus enim superius, quod Aaron et filii ejus, aliquando Judaeorum pontifices et sacerdotes, aliquando episcopos et sacerdotes nostros significet: illos enim significant, cum male agunt; hos autem significant, cum bonum aliquid operantur. Illos cum sanctos persequuntur; istos cum a Domino consecrantur. Unde et subditur: «Quem cum immolaveris, sumes de sanguine ejus, et pones super extremum dextrae auriculae Aaron, et filiorum ejus.» Ecce enim Aaron et filii ejus, qui modo Judaeorum pontifices et sacerdotes significabant, nunc nostros episcopos et sacerdotes significant. Qui quoniam nil sinistrum habent, ideo super eorum dextram aurem, et manum, [Col. 0351B] et pedem, sanguis arietis poni jubetur. Judaei vero dextram aurem non habent, quam servo Malcho beatus Petrus abscidit. Nihil enim sinistrum habent sancti; et ideo in Evangelio Dominus ait: «Nesciat sinistra tua, quid faciat dextera tua (Matth. VI, 23) .» Sanguis enim arietis nobis aures tangit, quando martyrum passiones nos audire delectat. Sed quia perparum audire prodest, nisi et eorum actus imitemur, ideo etiam manus sanguine tinguntur, quatenus eos et in operatione, et si necesse fuerit, in passione sequamur. Tangit autem et pedes, ut bonum exemplum, quod ex eis capimus, aliis etiam nos praedicare non pigeat secundum illud Apostoli: «Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona!» (Rom. X, 15.) Quod autem extremum [Col. 0351C] auriculae sanguis tangit, hoc est intelligere, quod aures sanctorum usque ad extremam saeculi consummationem verbo Dei nunquam claudentur. Et quoniam Judaeorum quoque populus circa mundi finem ad Dei verbum audiendum aures aperiet, non immerito extremum auriculae Aaron tetigisse dicitur: extremum enim auriculae tangere, est ultimos et extremos ad poenitentiam vocare. Funditur autem sanguis arietis super altare per circuitum, quoniam omnium mentes et corda in sanctorum martyrum passionibus, constantia et sanguine delectantur. Sive enim totam Ecclesiam, sive uniuscujusque mentem intelligamus; sanguis tamen martyrum super altare funditur, quoniam fidelium mentibus [Col. 0351D] martyrum passiones narrantur. Sequitur:

«Cumque tuleris de sanguine, qui est super altare, et de oleo unctionis, asperges Aaron, et vestes ejus, filios, et vestimenta eorum.» Sanguis enim de altari, et oleum unctionis super Aaron, et vestes ejus aspergitur, quoniam SS. martyrum passiones et gratia Spiritus sancti, qua peruncti erant, omnibus episcopis et sacerdotibus ad praedicandum et imitandum traduntur. Imitari autem ad Aaron, praedicari autem ad vestes ejus pertinet. Dum enim martyrum sanguis in vestibus videtur, ipsae etiam vestes quodammodo praedicant martyrum passiones. Dum vero Aaron et sanguine tingitur, et oleo ungitur, tunc quidem sacerdos et martyrium imitatur, et gratia roboratur. Ille enim sacerdos martyrum [Col. 0352A] sanguine non tingitur, qui martyrum spermit imitari passiones; si vero eorum martyria etiam praedicare negligit, procul dubio nec in vestes eorum sanguinem suscepit. Vestis enim nostra caro est; hac enim veste induitur anima; cum ergo lingua carnis, martyria martyrum praedicamus, eorum sanguinem in vestimento quodammodo ferimus. Hic autem sanguis tollitur de altari cordis nostri, quia quod in corde habemus, hoc agimus, et docemus,

«Consecratisque et ipsis, et vestibus eorum, tolles adipem de ariete, et caudam, et arvinam, 111 quae operit vitalia, ac reticulum jecoris, et duos renes, atque adipem, qui super eos est, armumque dextrum, eo quod sit aries consecrationis, tortam panis unius, crustulam [Col. 0352B] conspersam oleo, laganum de canistro azymorum, quod positum est in conspectu Domini.» Consecratis, inquit, et ipsis, et vestibus eorum, quatenus eorum vitam imitentur, quorum et ipsi et eorum vestimenta sanguine asperguntur, tolles adipem de ariete, et caetera quae sequuntur. Non enim sufficit, nos solo arietis sanguine aspergi, nisi ejus adipem, et caudam, et arvinam, et caetera quae hic posita sunt, de ariete suscipiamus, quoniam non solum martyrum passiones, verum et eorum vitam, mores et sapientiam amplecti et imitari debemus. Tolle igitur adipem, dico non carnis, sed mentis; mentis enim adeps justitia est, prudentia, temperantia et fortitudo: hoc enim adipe incrassatur anima. Tolle et caudam, ut sunt illi, de quibus loquitur; ita ut [Col. 0352C] usque in finem in bono opere perseveres. «Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. XXIV, 13) ;» cauda enim pro fine ponitur, quoniam finis corporis cauda est. Tolle et arvinam, quae operit vitalia: vitalia enim corda sunt, quoniam ibi est vita. Arvina igitur cordis sapientia et scientia intelliguntur. Macrum est illud cor, quod hac arvina non impinguatur. Tolle et reticulum jecoris, ut nihil de pinguedine relinquas. Omnis enim arietis hujus pinguedo bona est, ad jecur enim, secundum physicos, digestio pertinet, unde et patremfamilias illud vocant, quoniam ejus officio caetera nutriuntur. Macrum autem, infirmum et debile jecur digerere cibos non valet. Reticulum igitur jecoris quid erit? [Col. 0352D] nisi illa intelligentia, qua sanctarum Scripturarum intelligentias ruminando digerimus. Cibus enim, qui non digeritur inutilis est. Scriptura enim, quae non intelligitur, infructuosa est. Ut ergo nostrum jecur pinguescat, tollamus hujus reticulum jecoris: tolle similiter et duos renes, et adipem, qui super eos est, ut tales sint renes tui, quales et sanctorum renes fuerunt. «Sint lumbi tui praecincti (Luc. XII, 35) ;» ubi dominatur libido, dic Domino cum Psalmista: «Proba, me Deus, et tenta me, ure renes meos, et cor meum (Psal. XXV, 2) . Sed quia castitas carnis inutilis est, nisi et castitas mentis habeatur, adipem quoque, qui super renes est, tollere jubetur. Tunc enim castitas pinguis est, quando neque caro a fornicatione, neque anima ab haeretica pravitate, vel [Col. 0353A] vitiorum amore corrumpitur. Tolle et armum dextrum. Audi Apostolum dicentem: «Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi (Galat. VI, 2) ;» ut quomodo Christum te, ita te proximum ferre non pigeat. Ille enim episcopus non habet armos, qui aliorum onera portare non vult. Est autem hic aries consecrationis, quoniam hoc ariete, et Aaron, et filii ejus consecrantur. Tolles et tortam panis unius, et crustulam conspersam oleo, et laganum de canistro azymorum, quod positum est in conspectu Domini. Per tortam enim panis unius, et crustulam, et laganum, fidem, spem et charitatem intelligimus. Sicut enim panis inter omnes cibos, ita fides omnium virtutum prima et maxima est: «Sine fide, impossibile est placere Deo (Hebr. I, 6) :» haec prima datur, haec in baptismo suscipitur, quam qui non habet, nihil habet. Est autem torta panis unius, quoniam et fides una est. Sic enim Apostolus ait: «Unus Dominus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV, 5) .» Sed quare torta? Torta enim similitudinem coronae exprimit; per fidem autem venitur ad coronam, unde cum Apostolus dixisset: «Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi (II Tim. IV, 7) ,» mox addidit, dicens: «De reliquo mihi reposita est corona justitiae (ibid.) .» Crustula vero spem significat: quod enim in sartagine frigimur, quod in craticula assamur, quod in diversis tribulationibus affligimur, hoc totum spes futurae beatitudinis operatur. Unde et Apostolus ait: «Si enim quod non videmus, speramus, [Col. 0353C] per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 25) .» Quid vero laganae latitudo, nisi charitatem designat, de qua scriptum est: «Latum mandatum tuum nimis (Psal. CXVI, 96) :» in hoc enim mandato «universa lex pendet et prophetae (Matth. XXIV, 40) .» Haec enim omnia et azyma sunt, et oleo lita, quoniam sincera et incorrupta sunt, et Spiritus sancti gratia perfusa. Fides enim, quae catholica non est, et quae sine operibus mortua est, illa quidem neque azyma est, neque oleo lita. Sunt autem omnia haec in canistro azymorum posita et collecta, per quod librum istum, librum, inquam, Exodi intelligimus. In hoc enim libro cuncta Dominus Moysi et colligere, et scribere jussit, et ita Aaron et filiis ejus [Col. 0353D] tradere praecepit. Quia ergo Aaron, et filii ejus episcopos et sacerdotes designant, cui hoc canistrum, id est liber iste, nisi episcopis et sacerdotibus traditus intelligitur? Nobis enim ad legendum, ad meditandum, ad docendum et observandum, omnia ista tradita sunt. Unde et subditur:

«Ponesque omnia super manus Aaron, et filiorum ejus, et sanctificabis eos, elevans coram Domino.» Tunc enim episcopus sanctificatur, quando sacram legem, et divina volumina ad meditandum, et docendum suscipit, et se non labiis tantum, sed toto corde servare promittit. Elevat autem ea coram Domino, quoniam et in vita ei, et in doctrina talem se exhibet, cujus obsequia sursum ferri, et a Deo videri, et recipi mereantur. Ille enim sursum non elevat neque [Col. 0354A] se, neque munera sua, qui vitiorum contagio deturpat, et deprimit vitam, et animam suam. Sequitur:

«Suscipiesque munera de manibus eorum, et infundes super altare in holocaustum odorem suavissimum in conspectu Domini, 112 quia oblatio ejus est.» Nisi enim Domino ista placuissent, nequaquam Moysi, suo mediatori, et quodammodo vicario ea Dominus suscipere praecepisset: quod enim Moyses suscipit, hoc et a Deo suscipitur. Incenduntur autem super altare, ut suavem reddant odorem, et Domino placeant. Ait enim Apostolus: «Christi bonus odor sumus Deo: aliis sumus odor vitae ad vitam, aliis odor mortis ad mortem (II Cor. II, 15) .» Cum enim ea, quae superius dicta [Col. 0354B] sunt, fidelium mentibus praedicando infundimus, tunc super cordis altare canistrum evacuamus, et ea, quae in eo reposita fuerant, in odorem suavitatis incendimus. Hoc enim odore et Deus placatur, et ad quoscunque odor iste pervenerit, in eo delectantur. Haec enim oblatio Domino est. Unde Psalmista: «Immola Deo sacrificium laudis (Psal. XLIX, 14) .» Cum enim praedictum canistrum super altare, id est super fidelium mentes effunditur, cum liber exponitur, cum sacra Scriptura praedicatur tunc sacrificium laudis Deo immolatur. Cum ergo sacerdotes Dei tale sacrificium offerunt, cum populo praedicant, cum fidelium mentes accendunt et incendunt; tunc cum oblationibus suis fit Domino suavissimus odor. [Col. 0354C] Sequitur:

«Sumes quoque pectusculum de ariete, quo initiatus est Aaron, et sanctificabis illud elevatum coram Domino, et cedet in partem suam. Sanctificabis et pectusculum consecratum, et armum, quem de ariete separasti, quo initiatus est Aaron, et filii ejus, cedentque in partem Aaron, et filiorum ejus jure perpetuo a filiis Israel, quia primitiva sunt et initia de victimis eorum pacificis, quae offerunt Domino.» Aries enim, quo initiatus et consecratus est Aaron, hic est de quo usque modo locuti sumus, cujus pectusculum et armum Aaron suscipit; quoniam episcopi et sacerdotes omnium consilia in pectore, et omnium pondera super humeros ferre debent. Qui enim tot animalium pectora, [Col. 0354D] armosque comedunt, eos, et sapientes, et fortes, et ut ita dixerim, pectorosos et armosos esse oportet, Ideo enim vobis, episcopi et sacerdotes, pectora dantur, ne locus vobis desit, in quem Dei thesaurum reponatis. Habetis autem et armos, ut totius Ecclesiae pondera potenter ferre valeatis. Sed videant sacerdotes, qui et armos, et pectora sanctificata comedunt, ut et armos, et pectora sancta, et justa habeant. Sanctum enim pectus sancta eructat, et super sanctos humeros non ascendit iniquitas. Haec autem et inter primitias computantur, et ideo sacerdotum sunt, quia omnes primitiae sacerdotibus a populo dantur.

«Vestem autem sanctam, qua utitur Aaron, habebunt filii ejus post eum, ut ungantur in ea, et [Col. 0355A] consecrentur manus eorum. Septem diebus utitur ea, qui pontifex pro eo fuerit constitutus de filiis suis, et qui ingredietur tabernaculum testimonii, ut ministret Domino in Sanctuario.» Vos enim, episcopi et sacerdotes, filii estis Aaron; si tamen Aaron imitamini, et Moysi fratres estis: illius utique Moysi, qui ait: «Narrabo nomen tuum fratribus meis (Psal. XXI, 23) .» Vos ergo habetis vestem Aaron, vos gloria et decore, omniumque virtutum ornamento induti estis. Vos rationale et superhumerale habetis, vos sancti Spiritus gratia inuncti estis; vestrae quoque manus ad Christi corpus, et sanguinem conficiendum, omneque bonum et honestum agendum sunt consecratae: vos enim septem diebus hac veste utimini, quoniam omnibus diebus ea utimini, [Col. 0355B] et nunquam ea exspoliamini. Non enim sunt dies, nisi septem; quod autem septem diebus fit, omni tempore fit.

«Arietem autem consecrationis tolles, et coques carnes ejus in loco sancto, quibus vescetur Aaron, et filii ejus.» Diximus enim per hunc arietem, apostolorum omniumque martyrum multitudinem intelligi. Horum autem carnes comedunt episcopi et sacerdotes, eorumque filii, non sicut illi, de quibus dicitur: «Quia comederunt Jacob (Psal. LXXVIII, 7) .» Apostolorum enim et martyrum nos carnes comedimus, quoniam ipsi sunt panis noster, ipsi sunt cibus noster, ipsi sunt refectio nostra; eorum exemplis vivimus, eorum doctrina nutrimur, eorum sermonibus et operationibus saturamur. Horum [Col. 0355C] autem carnes coquimus in loco sancto, quia eorum scripta, doctrinam, et exempla in corde fideli meditamur, et sana intelligentia ruminamus. At vero haretici non coquunt has carnes in loco sancto, quonism in sterquilinio haeretici cordis cuncta male intelligendo depravant. Eorum igitur exempla sequamur, quorum pane saturamur.

«Panes quoque qui sunt in canistro, in vestibulo tabernaculi testimonii comedent, ut sit placabile sacrificium, et sanctificent offerentium manus.» Comedimus jam carnes arietis, comedamus et panes, qui sunt in canistro uterque enim cibus bonus est, et ad comedendum suavis: audivimus enim apostolorum et martyrum vitam et doctrinam; audiamus [Col. 0355D] et ea, quae in hoc canistro, id est in hoc libro continentur: audivimus nova, audiamus et vetera. Bonus enim ille est, qui profert de thesauro suo nova et vetera. Hos autem panes in vestibulo tabernaculi et in loco sancto comedere debemus, quatenus non demus sanctum canibus, nec spargamus margaritas ante porcos. In loco sancto comedamus illos, in conventu fidelium eos expendamus, comedamus et exponamus. Quare hoc? ut sit placabile sacrificium, ut nomen Domini non blasphemetur, utrumque ministerium non vituperetur, et sanctificentur offerentium manus. Si enim recte offeras, non recte dividas, 113 peccasti ⁜ (242) (Gen. IV, 7) : sicut enim videndum [Col. 0356A] est, quid offeras, et cui offeras, ita et videndum est, ubi offeras. Unde et subditur: «Alienigena non vescetur ex eis, quia sanctificata sunt.» Majora enim Scripturarum sacramenta solis fidelibus tradenda sunt: quae enim conventio fidelis cum infideli? Infidelibus ergo fides praedicetur; quod si quis convertatur, accedat, et edat: «Alienigena enim non vescetur ex eis. Quod si remanserit de carnibus consecratis, sive de panibus usque mane, combures reliquias igni: non comedentur, quia sanctificata sunt.» Hoc enim puto esse illud, quod superius de agno phase dictum est: «Si quid residuum fuerit, igne comburetur (Exod. XII, 10) .» Non enim omnia comedi possunt, quoniam non omnia intelligi possibile est, multa relinquentur [Col. 0356B] usque mane, et prius haec nox, haec vita tenebris et ignorantia plena finietur; prius sol justitiae orietur, quam omnia sanctarum Scripturarum sacramenta intelligantur. Quae ergo intelligi non possunt, igne fidei comburantur, sanctoque spiritui committantur, et firmo charitatis amore credantur. Non enim propter aliud reliquias comedere interdictum fuerat, nisi ut ea, quae intellectui non patent, quae Dei sapientia occulta esse voluit, nos perscrutari et investigare omittamus. Qualiter enim Verbum caro factum est, qualiter vel a Patre, vel a matre Dei Filius genitus est; qualiter Spiritus sanctus a Patre procedat et Filio, multaque alia his similia, nulli unquam hominum in hac vita revelata sunt.

«Omnia, quae praecepi tibi, facies super Aaron, [Col. 0356C] et filiis ejus. Septem diebus consecrabis manus eorum, et vitulum pro peccato offeres per singulos dies ad expiandum.» Quid est enim septem diebus consecrabis manus eorum? Audite, episcopi, audite, sacerdotes: nullus dies praetermittatur, omni die consecrari debent manus vestrae, non enim sunt dies nisi septem; qui ergo septem diebus consecratur, omnibus diebus consecratur. Omnibus autem diebus illius manus consecrantur, qui semper manus et opera sua custodit, ut munda sint, ut nihil mali operentur, et ut cunctis bonis operationibus insistant. Offert autem et vitulum ad expiandum per singulos dies, qui nunquam unigeniti Filii Dei obliviscitur passionis. Vitulus [Col. 0356D] enim iste Christus est, cujus dum nativitatem, doctrinam, operationem, miracula, crucem, flagella, passionem, spineam coronam et caetera, quae pro nobis sustinuit, in mente habemus, magnum ad peccata expianda sacrificium Deo offerimus. Offertur etiam et vitulus iste ad expiandum per singulos dies, quoniam usque ad saeculi consummationem Christi corporis et sanguinis sacramentum sancta Ecclesia quotidie offerre non cessabit.

«Mundabisque altare, cum immolaveris expiationis hostiam et unges illud in sanctificationem.» Quod enim hoc altare Ecclesiam significet, superius, cum de eo loquebamur, ostendimus. Cum enim [Col. 0357A] uniuscujusque fidelium mens altare vocetur, multo magis altare, tota Ecclesia et intelligi, et dici debet. Hoc autem altare toties mundari oportet, quoties expiationis hostia immolatur in eo. «Qui enim» hanc hostiam «indigne manducat et bibit, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI, 29) .» Apostoli enim verba sunt haec. Mundatur enim altare istud poenitentia, lacrymis, eleemosynis, et misericordiae operationibus. Ungitur autem in sanctificationem oleo pietatis, et gratia Spiritus sancti; hoc enim oleo sanctificatur Ecclesia. Sequitur.

«Septem diebus expiabis altare, et sanctificabis, et erit Sanctum sanctorum; omnis qui tetigerit illud, sanctificabitur.» Quod enim septem dies omne tempus significent, saepe jam dictum est. [Col. 0357B] Quod vero omni tempore sanctificatur et in melius proficit, sanctum est; imo Sanctum sanctorum. Sanctificatur autem omnis qui hoc altare tangit, quoniam quicunque ecclesiasticam religionem suscipit, et sanctorum exemplis corde tangitur et compungitur, ille procul dubio sanctus efficitur.

«Hoc est, quod facies in altari: Agnos anniculos duos per singulos dies jugiter, unum agnum mane, et alterum vespere: decimam similae conspersae oleo contuso, mensuram quartam partem hin, et vinum ad libandum ejusdem mensurae in agno uno.» Quamvis enim duo agni unum idemque significent (siquidem illum agnum significant, qui tollit peccata mundi), aliter tamen quotidie in Ecclesia, aliter in cruce immolatus est Christus. Hic enim [Col. 0357C] a fidelibus cum pietate, ibi vero a Judaeis cum crudelitate immolatus est. Et quidem mane et vespere noster quoque agnus immolatus est; quoniam Christus Dominus noster mane a Judaeis judicatus, damnatus, flagellatus et consputus, ligatus, alapis caesus, multisque injuriis affectus est; vespere autem in cruce pendens spiritum emisit. Unde Psalmita inquit: «Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo, elevatio manuum mearum, sacrificium vespertinum (Psal. CXL, 2) .» Nos quoque duos agnos immolemus, et mane, et vespere crucis Christi et passionis memores simus; ut per memoriae compunctionisque sacrificium, quod mane immolamus, ab omnibus adversis per totum diem securi esse possimus. Illud [Col. 0357D] vero, quod vespere agimus ab omni vitiorum infestatione per totam noctem reddat esse securos. Hoc est enim mane et vespere, quod die ac nocte, quod omni tempore. Offeramus autem et decimam partem similae; offeramus et vinum ejusdem mensurae. O admirabile sacramentum! hoc est enim sacrificium Melchisedech, hoc est sacrificium pontificis nostri; pontificis quidem, cui dictum est: 114 «Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 5) .» Similam enim et vinum obtulit Christus; similam et vinum et nos quotidie immolamus: panis enim cor roborat, et vinum laetificat cor hominis. Conspargitur autem haec simila, haec medulla frumenti, hic panis vivus, qui de coelo descendit, oleo contuso, quoniam ejusdem Spiritus [Col. 0358A] sancti operatione panis iste mutatur in Christi carnem, cujus obumbratione et inspiratione de virgine natus est Christus. Quia vero decimam, et quartam afferri jubet, illud apertissime significare videtur, quod nullius a Deo suscipiatur oblatio, qui Novum et Vetus non recipit Testamentum. Igitur fide utriusque Testamenti, et oleo Spiritus sancti panem, et vinum offeramus; quibus et agnus quidem ideo adhibetur, quoniam in agni carnem et sanguinem ista mutantur.

«Alterum vero agnum offeres ad vesperam, juxta ritum matutinae oblationis, et juxta ea, quae diximus in odorem suavitatis, sacrificium est Domino oblatione perpetua in generationes vestras.» Quia enim unum, idemque uterque agnus significat, ideo uno eodemque ritu et vespere offertur, et mane. Fit [Col. 0358B] autem hoc sacrificium oblatione perpetua, quoniam usque ad saeculi consummationem in sancta Ecclesia haec oblatio non finietur. Sed ubi fit, sequitur:

«Ad ostium tabernaculi testimonii coram Domino, ubi constituam, ut loquar ad te, ibique praecipiam filiis Israel, et sanctificabitur altare in gloria mea. Sanctificabitur et tabernaculum testimonii cum altari, et Aaron cum filiis ejus, ut sacerdotio fungantur mihi, et habitabo in medio filiorum Israel, eroque eis Deus, ut sciant quia ego Dominus Deus eorum, qui eduxi eos de terra Aegypti, ut manerem inter illos ego Dominus Deus eorum.» Ad ostium namque tabernaculi fit sacrificium, quia ibi sunt sacerdotes, imo ipsi sunt ostium, caeteraque fidelium multitudo per eos ingreditur tabernaculum. [Col. 0358C] Ad ostium quippe fit sacrificium, ut statim in ipso fidei introitu, et baptismate suscepto, Christi corporis et sanguinis in Christo regenerati participes fiant. Unde et juxta altare labium ponitur, in quo lavantur sacerdotes. De hoc enim in sequentibus dicetur.

«Facies quoque altare ad adolendum thymiama de lignis setim, habens cubitum longitudinis, id est quadrangulum, et duos cubitos in altitudine, cornua ex ipso procedent vestiesque illud auro purissimo, tam craticulam ejus, quam parietes per circuitum, et cornua.» Superius enim altare totam Ecclesiam, hoc autem Christi humanitatem significat, unde propter suavitatis odorem, qui super eo offerebatur, altare thymiamatis appellatur. Ad [Col. 0358D] hoc autem soli pontifici ad immolandum accedere licebat, quoniam unius summique pontificis humanitatem significabat. Hujus enim altaris fragrantiam senserat Ecclesia, cum dicebat: «Trahe me post te, curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I, 4) .» Hujus odorem et Isaac sentiens, ait: «Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni, cui benedixit Deus (Gen. XXVII, 27) . Hic est ille flos campi et lilium convallium, in quo septem Spiritus sancti gratiae requiescunt. Est autem hoc altare de lignis setim, de lignis fortibus et imputribilibus. Unde et Psalmista de eo loquens, ait: «Nec dabis sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XV, 10) .» Setim namque spina interpretatur; spinis autem hoc altare coronatum [Col. 0359A] legimus. Est autem quadrangulum, utpote firmum, stabile et immobile. Haec est autem illa firma petra, super quam fundatur Ecclesia. Elevatur autem duobus cubitis in altitudine, quia quasi duobus cubitis, Deo et homine conficitur. Habet autem unum cubitum in latitudine, quia Deus et homo unus est Christus. Denique quia Filius in Patre, et Pater in Filio, et Spiritus sanctus ab utroque procedit, non immerito tribus cubitis hoc altare metitur. Cornua vero ex Christo procedunt, quoniam omnis ejus virtus, et fortitudo, non per accidens, non aliunde venit, sed semper naturaliter et substantialiter eam in se habet, possidet Salvator noster. Vestitur autem auro purissimo, quia non solum sapientiae et scientiae luce refulget; verum et ipse est, a quo est omnis sapientia, [Col. 0359B] et cum quo fuit semper, et est ante aevum. Haec est enim illa domus, quam sapientia aedificasse dicitur: «Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem (Prov. IX, 1) .» Quia ergo tota haec domus a sapientia aedificatur, merito totum altare auro purissimo vestitur. Quoniam autem per craticulam, quae in modum retis facta fuerat, ejus praedicatio intelligitur, quis digne dicere valeat, quanta sapientiae et scientiae luce haec craticula refulgeat? Hoc enim est illud rete, quod Dominus in dextram navigii apostolis mittere jubet. Sequitur:

«Faciesque ei coronam aureolam per gyrum, annulos aureos sub corona per singula latera, ut mittantur in eos vectes, et altare portetur. Ipsos [Col. 0359C] quoque vectes facies de lignis setim, et inaurabis eos.» Coronatur enim hoc altare, sicut Psalmista de homine Deo testatur, dicens: «Minuisti eum paulo minus ab angelis, gloria, et honore coronasti eum (Psal. VI, 8) .» Itemque: «Posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso (Psal. XX, 4) . Haec autem corona, aureola est, quoniam sapienter acquisita est. Quid autem per quatuor annulos aureos (tot enim sunt annuli, quot et altaris anguli) nisi quatuor Evangelia intelliguntur? His enim altare et levatur, et portatur, quoniam evangelica praedicatione Christi nomen, et gloria ubique 115 terrarum delata est. Sed a quibus? a sanctis utique apostolis et evangelistis, episcopis Ecclesiaeque doctoribus. Isti enim sunt illi vectes, [Col. 0359D] quibus altare portatur; isti circulos aureos, id est Evangelia penetrant, eorumque sententiis involuti ab eis non separantur. De his enim scriptum est: «Qui ascendis super equos tuos, et quadrigae tuae salvatio (Habac. III, 8) .» Isti enim et vectes dicuntur, et equi; qui bene dicuntur esse de lignis setim, utpote fortes, incorruptibiles et aeterni. Sunt autem deaurati, quia multa sapientiae luce refulgent.

«Ponesque altare contra velum, quod ante arcam pendet testimonii coram propitiatorio, quo tegitur testimonium, ubi loquar tibi.» Contra velum namque ponitur altare, et non inter velum, quatenus et ab omnibus videatur, et thymiamatis odore, quod in eo adoletur, omnes perfundat et repleat. Hoc est enim quod Dominus ait: «Ego palam locutus sum [Col. 0360A] mundo semperque docui in synagoga, ubi omnes Judaei conveniunt (Joan. XVIII, 20) .» Stat autem altare coram propitiatorio, quoniam Christus Dominus noster propitiationis et misericordiae nunquam obliviscitur, semperque ad propitiatorium respicit, semperque ad se venientibus miseretur. Ibi autem loquitur Dominus, in eo loquitur Dominus, quia ipse est Deus et Dominus. Sequitur:

«Et adolebit incensum super eo Aaron, suave fragrans mane, quando componet lucernas, incendet illud, et quando collocabit eas ad vesperum, uret thymiama sempiternum coram Domino in generationes vestras.» Aaron namque ipse est Jesus pontifex et sacerdos noster, qui super altare carnis assumptae omnium thymiamatum fragrans [Col. 0360B] odore, cunctos per circuitum suae famae notitia delectabat: hoc faciebat mane et vespere. Quid est mane, et vespere? omni tempore: mane enim diei, vespere autem noctis est initium: mane autem pro die, vespere autem pro nocte ponitur; dies vero et nox omne tempus significant. Mane ergo, et vespere lucernas Aaron componebat et collocabat, quoniam Christus Dominus noster, verbi doctrina, virtutum admiratione, gratiarum diversitate fideles suos omni tempore illuminabat, talibus enim lucernis illuminantur fidelium corda.

«Non offeretis super eo thymiama compositionis alterius, nec oblationem, nec victimam, nec libabitis libamina.» Nihil enim extraneum, vel corruptum, [Col. 0360C] vel vitiatum, nihil deterioris dogmatis offeretur in hoc altari; quoniam Christus Dominus noster «peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (I Petr. II, 22) : nihil nisi justitiam, pietatem, mansuetudinem, charitatem, sapientiam, concordiam, pacem, et similia hoc altare redolet; talis hinc odor funditur, talia thymiamata fragrant. Cum enim Apostolus dicat: «Christi bonus odor sumus Deo in omni loco (II Cor. II, 15) ,» qualem ipsum Christum odorem esse putamus?

«Et deprecabitur Aaron super cornua ejus semel per annum in sanguine, quod oblatum est pro peccato, et placabitur super eo in generationibus vestris, Sanctum sanctorum erit Domino.» Semel enim pontifex noster Jesus Christus super hujus [Col. 0360D] altaris cornua, id est in humanitate, quam de virgine matre susceperat, pro peccatis Judaeorum deprecatus est Patrem, quando dixit: «Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Ipse enim sacerdos, ipse hostia, ipse altare in proprio sanguine «introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa (Hebr. IX, 12) :» hoc enim sacrificio, hujus pontificis precibus, cunctis generationibus placatus est Dominus. Quod autem sequitur: «Sanctum sanctorum erit Domino,» de altari intelligi debet: corpus enim Christi Sanctum sanctorum est, quoniam ab eo caetera sanctificantur. Hucusque de altari.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Quando tuleris summam filiorum Israel, juxta numerum, dabunt singuli pretium pro animabus [Col. 0361A] suis Domino, et non erit plaga in eis, cum fuerint recensiti. Hoc autem dabit omnis, qui transit ad nomen dimidium sicli, juxta mensuram templi. Siclus viginti obolos habet. Quod habetur in numero a viginti annis et supra dabit pretium ⁜ (243) .» Omnis, inquit, qui numeratur, id est, qui transit ad nomen, qui re et nomine ascribitur in populo Dei, ferat pretium, non sit vacuus, nec sine munere, quia redemptio animae propriae divitiae. Sed quid dabit? dimidium sicli. Siclus enim viginti obolos habet; dabit ergo decem obolos. Sed quare decem? Vis audire quare? Quia decem sunt verba legis; tanto enim pretio unusquisque redimit animam suam. Non occidisti, unum siclum dedisti; non es moechatus, duos siclos dedisti; non fecisti furtum, tres siclos [Col. 0361B] dedisti, et sic in caeteris. Tot enim das siclos quot praecepta custodis. Unde et secundum mensuram templi dari jubentur. In templo enim lex est. In templo Decalogus reperitur et metitur. Dant autem pretium a viginti annis et supra, quia ejus pretium non recipitur, quia decem non duplicat, quia Testamentum dupliciter non intelligit, quia secundum litteram, et spiritum utriusque Testamenti non laudat expositionem. Hinc enim Judaei, hinc et Manichaei reprobantur.

«Dives non addet ad dimidium sicli, et pauper nihil minuet; susceptamque pecuniam, quae collata est a filiis Israel, trades in usus tabernaculi testimonii, ut sit monumentum eorum coram Domino, et propitietur animabus illorum.» Dives enim ad medium sicli nihil addit, quoniam qui decem [Col. 0361C] verba legis observat, nihil est, quod 116 ulterius agat. Pauper vero nihil minuere debet, quoniam «qui in uno offendit, factus est omnium reus (Jac. II, 10) .» Omnis autem haec pecunia tradatur in usus tabernaculi testimonii, ut quicunque legis mandata custodit, non ad favorem vulgi, sed ad animae utilitatem hoc faciat, semperque illud in mente habeamus: «Amen dico vobis, receperunt mercedem suam (Matth. VI, 10) .» Tales enim tabernaculo testimonii inutiles sunt; quoniam muri Jerusalem ex his non aedificantur.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Facies et labium aeneum cum basibus suis ad lavandum, pones illud in tabernaculum testimonii, et altare, et missa aqua, lavabunt in eo Aaron, et filii ejus [Col. 0361D] manus suas ac pedes, quando ingressuri sunt tabernaculum testimonii, et quando accessuri ad altare, ut offerant in eo thymiama Domino, ne forte moriantur, legitimum sempiternum erit ipsi, et semini ejus per successiones.» Quid enim per labium, nisi baptismum? Quid per basim ejus, nisi fidem intelligamus? Est autem labium aeneum, quoniam sine sono, confessionisque voce non datur baptismus: «Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) .» Unde pro parvulis, qui loqui non possunt, alii fidem promittentes [Col. 0362A] intercedunt. Ponitur autem labium inter tabernaculum et altare, ut quicunque tabernaculum ingredi, vel ad altare accedere desiderat, prius aqua lavetur, et baptismi sacramento regeneretur. Et prius quidem Aaron cum filiis suis, nunc autem sacerdotes nostri cum omnium fidelium multitudine in hoc labio lavantur: omnes enim aut sacerdotes sumus, aut filii sacerdotum. Et illi quidem manus et pedes, nos autem totum corpus lavantes, ab omni vitiorum sorde mundamus, quamvis non indigeat, nisi ut pedes lavet. Lavamus tamen et nos quotidie poenitentia peccatorum, compunctionis lacrymis et pietatis, misericordiaeque operationibus. Nam et hoc labium est, in quo sacerdotes ad altare accessuri, quoditie lavari et mundari debent, ne forte moriantur. [Col. 0362B] Si ergo timent mori, laventur ne moriantur; non accedant ad altare nisi loti: prope est aqua, prope sunt lacrymae et poenitentia. Sic enim David, sic et Petrus mundatus est, aliter enim ulterius baptizari non licet.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Sume tibi aromata primae myrrhae et electae, quingentos siclos, et cinnamomi aromatici medium, id est ducentos quinquaginta siclos, calami similiter ducentos quinquaginta siclos, casiae autem quingentos siclos in pondere sanctuarii, oleum de olivetis mensuram hin.» Per has enim quatuor species aromaticas, quatuor jam saepe dictae virtutes principales intelliguntur; id est prudentia, justitia, fortitudo et temperantia. Ex his enim si oleum [Col. 0362C] S. Spiritus eis admisceatur, fit unguentum admirabilis compositionis, quo quicunque perunctus fuerit, absque omni dubitatione sanctificatur. Hoc enim unguentum Salvatori nostro nomen dedit, ut Christus a chrismate diceretur: unde et ipse ait: «Spiritus Domini super me, eo quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me (Luc. IV, 18) .» Sequitur:

«Faciesque unctionis oleum sanctum, unguentum compositum opere unguentarii, et unges ex eo tabernaculum testimonii, et arcam testamenti, mensamque cum vasis suis, candelabrum, et utensilia ejus, altare thymiamatis et holocausti, et universam supellectilem, quae ad cultum eorum pertinet, sanctificabisque omnia, et erunt sancta sanctorum; qui tetigerit ea sanctificabitur. Aaron, [Col. 0362D] et filios ejus unges, sanctificabisque eos, ut sacerdotio fungantur mihi.» Ipsum, inquit, tabernaculum, et quaecunque in tabernaculo sunt, ex supra dicto unges unguento, quoniam quidquid ex eo ungitur, sanctum sanctorum efficitur. Quidquid enim per tabernaculum, et ea, quae in tabernaculo sunt, intelligi debeat, superius dictum est.

«Caro hominis non ungetur ex eo, et juxta compositionem ejus non facies aliud, quia sanctificatum est, et sanctum erit vobis. Homo quicunque tale composuerit, et dederit ex eo alieno, exterminabitur [Col. 0363A] de populo suo.» Caro, inquit, hominis non ungetur ex eo; non enim carnis est hoc unguentum, sed mentis. Sed quid est hominis? Aaron, et filii ejus homines non erant? Homines enim in divina Scriptura pro iniquis et peccatoribus saepe accipiuntur, secundum illud: «Vos autem sicut homines moriemini (Psal. LXXXI, 7) .» Et Apostolus: «Cum enim, inquit, alius dicat: Ego sum Pauli, ego Apollo, ego Cephae, nonne homines estis?» (I Cor. I, 12). Hoc ergo unguentum non peccatorum, sed sanctorum; non carnalium, sed spiritualium est: hoc solis sacerdotibus, solis sanctis et spiritualibus viris attribuitur. Unde et subditur: «Et juxta compositionem ejus non facietis aliud.» Haeretici enim, et maxime Simoniaci juxta compositionem ejus aliquid facere nituntur, [Col. 0363B] quoniam ex eisdem speciebus, eisdem sacramentorum verbis, suos episcopos et sacerdotes ordinant, sacros ordines tribuunt, et caetera sacramenta Ecclesiae pretio vendunt, hoc autem alienis, sicut et ipsi sunt, et a fide catholica extraneis. Ideoque exterminantur de populo Dei, et a sanctorum consortio separantur. Hi enim sunt, quos Salvator noster de templo ejecit. Hactenus de unguento.

«Dixitque Dominus ad Moysen: Sume tibi aromata, stacten, et onycham, galbanum boni odoris, et thus lucidissimum; aequalis ponderis erunt omnia: faciesque thymiama compositum opere unguentarii, mistum diligenter, et purum, sanctificatione dignissimum.» Quid enim per has quatuor species odoriferas, quarum naturali virtute 117 [Col. 0363C] vulnera curantur, et sanantur, nisi quatuor Evangelia intelligimus? Omnia autem aequalis ponderis sunt, quoniam unius ejusdemque sunt veritatis et auctoritatis. Miscentur autem omnia simul, ut quod in uno Evangelio non habetur, in alio reperiatur; atque, dum in quibusdam inter se vicissim concordant, in nullo autem discordant, suaviorem satis reddunt odorem. Onycha autem, quae ungula interpretatur, non bene a nostris cognoscitur. Haec autem quanto ordine, ratione, et secundum eam veritatem, quae scripta sunt, populis exponuntur; tunc nimirum fit ex eis thymiama compositum opere unguentarii, mistum diligenter, et purum, et sanctificatione dignissimum. Hujus autem compositionis peritissimus [Col. 0363D] unguentarius Apostolus fuit, qui sicut sapiens architectus fundamentum posuit, et inter perfectos sapientiam loquens, omnibus omnia factus est, ut omnes lucrifaceret. Hoc enim thymiamate redolens, dicebat: «Gratias autem Deo, qui dedit pignus in cordibus nostris (II Cor. V, 5) ,» et «odorem notitiae suae manifestat per nos in omni loco, in his, qui salvi fiunt, et in his, qui pereunt: aliis enim sumus odor vitae in vitam: aliis odor mortis in mortem (II Cor. II, 14) .»

[Col. 0364A] «Cumque in tenuissimum pulverem cuncta contuderis, pones ex eo coram testimonio tabernaculi, in quo apparebo tibi; sanctum sanctorum erit vobis thymiama.» Tunc enim in tenuissimum pulverem universa contundimus, quando Evangeliorum sententias subtiliter indagantes, et frequenter ruminatione frangentes, ad spiritualem intelligentiam redigimus. Sicut enim aromata, quando teruntur, suavius redolent, ita et sancta Scriptura quanto plus ruminatur et frangitur, tanto suaviorem praestat odorem. Ponimus autem ex hoc thymiamate coram testimonio tabernaculi, quando Novum Testamentum Veteris Testamenti testimonio comprobamus. Stat autem Novum Testamentum quodammodo coram Vetere, dum ad se defendendum ejus testimonium [Col. 0364B] exspectat: sicut enim Evangelium testimonium est Ecclesiae, ita et lex testimonium est tabernaculi et ibi quidem, id est in testimonio, in sacris voluminibus apparet Dominus Moysi, quia sanctarum Scripturarum documentis Deum cognoscimus. Vis videre Deum, vis eum cognoscere, vis audire loquentem? Lege Evangelia, lege Exodum, lege libros Moysi, lege apostolos et prophetas: hic enim apparebit tibi Dominus, hic ejus potentiam et virtutem cognosces. Unde Psalmista: «Quaerite Dominum, et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4) .» Est autem hoc thymiama sanctum sanctorum, quia multo magis sunt auctoritatis Evangelia, quam Cantica canticorum ⁜ (244) .

«Talem compositionem non facietis in usus [Col. 0364C] vestros, quia sanctum est Domino. Homo quicunque fecerit simile, ut odore illius perfruatur, peribit de populis suis.» Audite hoc, hypocritae, audite hoc avari, quia non ad laudem Dei, non ad animarum aedificationem, sed ad usus mortiferos, ut divitiis abundetis, ut marsupia impleatis, Scripturas exponitis, Evangelia praedicatis, et sanctam non sancte compositionem in proprio facitis. Vobis enim per Psalmistam a Domino dicitur: «Peccatori autem dixit Deus: Quare tu enarras justitiam meam, et assumis testamentum meum per os tuum?» (Psal. XLIX, 16.) Vos ergo peribitis, vos de populo Dei ejiciemini, qui odore sanctae compositionis illicite perfruimini, vobis enim talem compositionem facere, [Col. 0364D] hunc odorem spargere, hoc thymiama componere interdictum est. Et haec de thymiamate sufficiant.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Ecce vocavi ex nomine Beseleel filiorum Huri, filii Hur, de tribu Juda, et implevi eum Spiritu Dei, sapientia, et intelligentia, et scientia in omni opere ad excogitandum quidquid fieri potest in auro, et argento, et aere, marmore, et gemmis, et diversitate lignorum, dedique ei socium Oollab filium [Col. 0365A] Achisamech de tribu Dan, et in corde omnis eruditi posui sapientiam, ut faciant cuncta, quae praecepi tibi, tabernaculum foederis, et arcam testimonii, et quae superius dicta sunt.» Beseleel interpretatur umbra Dei, per quam apostolos intelligimus, qui sub umbra et protectione omnipotentis Dei omnem spem habentes, nullum tribulationum et adversitatum aestum timuerunt. Hos autem ex nomine vocavit Dominus, quoniam ex millibus eos paucissimos elegit, sicut ipse ait: «Non vos me elegistis; sed ego elegi vos (Joan. XV, 16) .» Quod enim nomine vocatur, non casu, sed providentia eligitur. Hi autem filii Huri, filii Hur. Hur enim, et Huri ignis, vel lumen interpretatur. Sunt ergo apostoli filii Christi, Christus autem Filius Dei, quoniam [Col. 0365B] ignis de igne, lumen de lumine Christus est. Qui bene de tribu Juda esse dicuntur, quoniam de eis scriptum est: «Principes Juda duces eorum (Psal. LXVII, 28) .» Judas enim confessio 118 interpretatur. In Christi autem, et pro Christi confessione apostoli mortui sunt. Huic ergo, id est Beseleel datur socius Ooliab, qui interpretatur protectio mea. Pater autem significat episcopos et doctores, quorum protectio Deus est omnium pater atque Creator. Est autem Ooliab filius Achisamech, qui fratrem suum roborans interpretari dicitur. Ille vero, qui fratrem suum roborat, Christus est, qui fratri suo proprio, videlicet Christiano, robur, virtutem et constantiam semper ubique tribuit. Unde et discipulis suis ait: [Col. 0365C] «Non vos deseram, neque derelinquam (Joan. XIV, 18) » Itemque: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .» Et alibi: «Estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae (Matth. X, 15) .» Haec enim, et similia Dominus dicens, fratres suos roborat. Est ergo Ooliab filius Achisamech, id est filius Christi, qui, sicut diximus, fratres suos roborat. Qui merito de tribu Dan esse perhibetur, siquidem Dan judicans interpretatur; istis autem ad judicandum universum mundum Dominus tribuit. Vos ergo episcopi, doctores, vos filii illius, qui fratres suos roborat, vos filii Achisamech, considerate, qui socii estis Beseleel, quem Dominus vocavit ex nomine, socii estis apostolorum, quos [Col. 0365D] Christus ad fidem prius vocavit, quibus nomina imposuit, quos omnium principes elegit ex omnibus. Hos enim Spiritus Dei, Spiritus sapientiae et intellectus, omnisque scientiae replevit, ut tabernaculum Dei, quod est Ecclesia, admirabili artificio, et ineffabili magisterio componerent. Quibus vos episcopi, et doctores, omnesque viri eruditi, socii, adjutores, et cooperatores dati estis; aedificate ergo domum Dei, instate, laborate, orate, et dicite: «Benigne fac Deus in bona voluntate tua Sion, ut aedificentur muri Jerusalem (Psal. L, 19) .» Quoniam autem de tabernaculo, et arca, et mensa, et candelabro, et de omnibus, quae hic enumerantur, sufficienter superius exposuimus, ista nos praelibasse sufficiat.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: [Col. 0366A] Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Videte, ut Sabbatum meum custodiatis.» Satis enim Moyses jam superius de Sabbato locutus est, satisque nos de Sabbato exposuimus. Non enim sine causa Sabbati observantia toties replicatur, non sine causa Dominus dicit: «Videte, ut Sabbatum meum custodiatis.» Custodite, inquit, Sabbatum meum; custodite requiem meam; sic requiescite, ut ego; requiescite, inquam, a malo, cessate ab iniquitate: hoc enim significat requies Sabbati; male enim celebrat Sabbatum, qui a bonis operibus vacat. Nam et Christus in Sabbato operabatur, scilicet ea quae in Sabbato operari licebat, quod quidem male Judaei intelligentes, dicebant: «Hic homo non est a Deo, qui Sabbatum non custodit (Joan. IX, 16) .» [Col. 0366B] Bonum ergo in Sabbato facere licet. Quoties ergo peccamus, Sabbatum violamus, quandiu vero bonum agentes a malo cessamus, Sabbatum custodimus, cum Deo quiescimus, et festivum diem legitime celebramus. Non igitur uno die cum Judaeo, sed omni tempore sabbatizandum Deo.

«Deditque Dominus Moysi, completis hujuscemodi sermonibus in monte Sinai, duas tabulas testimonii lapideas scriptas digito Dei.» Quia enim duri, lapidei et increduli semper Judaei fuerunt, ideo legem in lapidibus scriptam suscipere meruerunt, ut saltem per duritiam lapidum, cordis sui duritiam intelligerent.

«Videns autem populus, quod moram faceret descendendi de monte Moyses, congregatus adversus [Col. 0366C] Aaron ait: Surge, fac nobis deos, qui nos praecedant: Moysi enim huic viro, qui nos eduxit de terra Aegypti, ignoramus quid acciderit.» Dicis, popule stulte et insipiens ad Aaron: Fac nobis deos. Nunquid Aaron scit facere deos? Cur potius non dicis Aaron: Sis nobis deus? Si enim Aaron creat deos, diis melior est Aaron. Exspectato paulisper donec veniat Moyses, et ipse te edoceat quid sit Deus. Venit enim Moyses, descendit Christus, et docuit quid sit Deus; nesciebat enim adhuc quid esset Deus.

«Dixitque ad eos Aaron: Tollite inaures aureas de uxorum, filiorumque, et filiarum vestrarum auribus, et afferte ad me. Fecitque populus quae [Col. 0366D] jusserat, deferens inaures ad Aaron; quas cum ille accepisset, formavit ex opere fusorio, et fecit ex eis vitulum conflatilem. Dixitque: Hi sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti.» Quid autem sunt inaures, nisi aurium ornamenta? Quid vero aurium ornamenta, nisi auditus? Aures enim, quae non audiunt, nequaquam ornatae sunt. Fabricantes ergo vitulum perdunt Hebraei auditum, quoniam, si bene audirent, vitulum non praedicarent. Unde ipse Dominus ait: «Israel si me audieris, non erit in te deus recens, neque adorabis deum alienum (Psal. LXXX, 10) .» Hoc enim Jacob significavit, qui ad radicem Sichem prope Terebinthum inaures tiliorum simul cum idolis terrae suffodit. Sed quid dicis Israel? Isti sunt dii tui, qui te eduxerunt de [Col. 0367A] terra Aegypti? Boves tibi mare rubrum aperuerunt? boves tibi manna dederunt? Mutasti enim gloriam in similitudinem vituli comedentis fenum. Quid est fenum? dicat propheta: «Vere fenum est populus (Isai. XL, 8) .» Populum ergo comedit vitulus iste. Fuge ergo vitulum, ne devoret te.

«Quod cum vidisset Aaron, aedificavit altare coram Domino, et praeconis voce clamavit, dicens: Cras solemnitas Dei est. Surgentesque mane obtulerunt holocausta, et 119 hostias pacificas. Et sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere.» Aedificavit enim Aaron altare coram Domino, sed non Domino. Cuncta enim respicit Dominus. Exaggeratio mali est. Unde Psalmista: «Tibi soli peccavi, et [Col. 0367B] malum coram te feci (Psal. L, 4) .» Te praesente, teque vidente, malum facere non timui, nec erubui. Multum ergo peccavit Aaron, qui in tanto facinore consensum praebuit. Multum peccant et illi episcopi, et sacerdotes (qui tunc quidem per Aaron significabantur) si delinquenti populo favent, et eorum stultitiam non redarguunt.

«Locutus est autem Dominus ad Moysen: Vade, descende: peccavit populus tuus, quem eduxisti de terra Aegypti. Recesserunt cito de via quam ostendisti eis.» Peccavit, inquit, populus jam non meus, quoniam alium deum sibi elegit: peccavit, inquit, populus tuus, quem diligis, pro quo semper intercedis; imo nec meus, nec tuus, quoniam me sprevit, [Col. 0367C] et te. Ironice igitur accipiatur «populus tuus.»

«Rursumque ait Dominus ad Moysen: Cerno quod populus iste durae cervicis sit, dimitte me, ut irascatur furor meus contra eos, et deleam eos, faciamque te in gentem magnam.» Durae, inquit, superbae et indomabilis cervicis est populus iste, neque legis et justitiae frenis coerceri et retineri valet: dimitte ergo me, noli pro eo intercedere, cesset jam nunc deprecatio tua; ipsa enim me tenet, ipsa indignationem meam avertit, ipsa interposita me illos flagellare et delere non permittit. Notandum ergo quantum sanctorum valeant preces, quae solae Deum retinent, ejusque indignationem, et iram placant. Moyses autem non suam gloriam quaerens, sed pro populo sollicitus deprecabatur [Col. 0367D] Dominum dicens: «Cur, Domine, irascitur furor tuus contra populum tuum? quiescat ira tua, recordare Abraham, Isaac, et Jacob, ex quibus isti originem ducunt. Placatusque est Dominus, et non delevit populum suum.»

«Et reversus est Moyses de monte, portans duas tabulas testimonii manu Dei scriptas ex utraque parte, et factas opere Dei.» Scriptura quoque Dei erat sculpta in tabulis: inde enim dicuntur tabulae testimonii, quia quid Deus velit, quidque nolit, testantur ejusque voluntatis dant nobis testimonium. Dicit enim Apostolus: «Concupiscentiam nesciebam,» subauditur, esse peccatum ⁜ (245) , «nisi lex diceret, non concupisces rem proximi [Col. 0368A] tui (Rom. VII, 8) ,» lex igitur dat testimonium, concupiscentiam esse peccatum. Credamus ergo testimonio legis, quae, quia semper verum dicit et nunquam mentitur, non immerito testimonium appellatur: huic enim testimonio nemo contradicere audet; ultima probatio est legis auctoritas. Haec autem scripta est manu Dei, opera Dei, et scriptura Dei; nihil humanum est in ea, tota divina est, tota, Deo dictante et scribente, composita est; unde veritate et auctoritate plena est. Cur autem ex utraque parte tabulae scribuntur, nisi, ut legis testimonia dupliciter legantur et intelligantur? Duplex enim est intelligentia legis. Sequitur:

«Cum appropinquasset ad castra, vidit et vitulum, et choros.» Iratusque projecit de manu [Col. 0368B] tabulas, et confregit eas ad radicem montis. Irascitur Moyses, et frangit tabulas; populus peccat, et tabulae franguntur; populus peccat, et lex destruitur. Ut quid hoc? Si enim Moyses tabulas non fregisset, populo non pepercisset. Et quid proderat, quod orando Deum placaverat, si ipse eos ex legis imperio non occidisset? lex enim dicit: «Qui immolat diis, occidetur, praeterquam Domino soli (Exod. XXII, 20) .» Noluit ergo cum tabulis, noluit cum legis rigore ad populum delinquentem venire, sed tabulas fregit, legem evacuavit, et populo delinquenti pepercit. Quoties enim respectu pietatis episcopus peccatori alicui miseretur, et timet, ne in pejus ruat, tunc tabulas quodammodo frangit, et [Col. 0368C] legis austeritatem relinquit. Et quidem sic tabulas frangere, legisque rigorem aliquando pro pietate deserere, non magnum puto esse peccatum. Unde et Moyses pro fractis tabulis nusquam a Domino reprehenditur. Sed audi quod sequitur: «Arripiensque vitulum, quem fecerant, combussit, et contrivit usque ad pulverem, quem sparsit in aqua, et dedit ex eo potum filiis Israel.» Hinc enim cui Moyses irascebatur, ostenditur; vitulo enim irascebatur, et peccatum destruere conabatur. Contrivit ergo vitulum usque ad pulverem, misitque in aquam, potum dedit filiis Israel. Sed quare misit in aquam, quare ex eo potum dedit filiis Israel? Fortasse ut fenum biberent vitulum, quia vitulus comedit fenum. Bibunt autem Judaei, quia cupidi sunt, et [Col. 0368D] avari: bibunt aurum idoli, quia idololatrae et sacrilegi. Sic enim haec mortifera potio, haec doctrina idololatriae eorum viscera penetravit, ut vix aliquando ab idolorum cultura avelli et separari potuerint. Hic enim vitulus, et hic potus vituli, vitulos Samariae, et decem tribuum idololatriam significabant. Decem enim tribus pulvere vituli, id est idololatriae doctrina Jeroboam in Samaria inebriabat, quando vix duae tribus in Judaea legi attenderent et prophetis.

«Videns autem Moyses, quod populus esset nudatus (spoliaverat enim eum Aaron propter ignominiam sordis, et inter hostes nudum constituerat) et stans in porta castrorum ait: Si quis est Domini, jungatur mihi.» Postquam enim Moyses, [Col. 0369A] sicut oportuit, redarguit Aaron de peccato suo, nolens tantum scelus penitus inultum esse, 120 praesertim, quia, sicut Apostolus ait: «Haec omnia in figura contingebant illis; scripta sunt autem ad correctionem nostram (I Cor. X, 11) ,» praecepit ut unusquisque fratrem, et amicum, et proximum suum interficeret. Cecideruntque in die illo viginti et tria millia hominum. Erat enim populus Dei protectione, armisque nudatus, et propter ignominiam sordis, vituli videlicet, quem adoraverat, inter hostes nudus constitutus. Undique enim per circuitum hostes habitabant, qui si scirent populum illum sic peccasse, sic Dominum offendisse, sic sine viribus esse, sic Dei armis, omnique auxilio caruisse, facile omnes perdere potuissent. Et Aaron quidem Dei protectione, [Col. 0369B] armisque eum nudaverat, quia in idolo fabricando ei conscenserat. Praecipit ergo Moyses his, qui Domini erant, qui idolum non adoraverant, qui arma non perdiderant, ut gladiis accincti, fratres et proximos interficerent. Quibus mox jussa complentibus ait Moyses: «Consecrastis manus vestras hodie Domino, unusquisque in filio, et fratre suo, ut detur vobis benedictio.» Merito enim eis benedictio datur, eorumque manus, et opera Domino, et a Domino consecrantur, quia et Moysi obediunt, et Dei injurias vindicant, et in perimendis idololatris, zelo Dei ducti, nec filiis, nec fratribus parcunt. Hoc enim fecerunt filii Levi, qui sororis Dinae stuprum in Genesi vindicasse leguntur. Reversusque Moyses [Col. 0369C] ad Dominum ait: «Obsecro, Domine, peccavit populus iste peccatum magnum, feceruntque sibi deos aureos; aut dimitte eis hanc noxam, aut, si non feceris, dele me de libro quem scripsisti. Cui respondit Dominus: Qui peccaverit mihi, delebo eum de libro meo.» Sic enim loquitur Moyses, quasi homo, ex nimia dilectionis affectione hoc dicit: aut, inquit, parce eis, aut me simul perde cum illis. Tale quidem et Apostolus ait: «Optabam et ego anathema esse a Christo pro fratribus meis (Rom. IX, 3) .» Unde et usque hodie Ezechias rex a Judaeis redarguitur, quod pro se tantum, et pro omni populo oravit, dicens: «Bonus sermo Domini, fiat pax et veritas in diebus meis (IV Reg. XX, 19) .» Quod autem ait: «Dele me de libro quem scripsisti;» [Col. 0369D] hoc est intelligere de memoria tua. Sic enim in mente Dei, quasi in libro, sanctorum omnium nomina scripta sunt; de quo quidem, nisi ad mortem peccaverint, deleri non possunt. Hic est enim liber vitae, in quo qui scribitur, in aeternum et sine fine vivit. Unde et Dominus ait: «Qui peccaverit mihi, delebo eum de libro meo (Exod. XXXII, 33) .» Confidenter ergo dicebat Moyses: «Dele me de libro tuo,» quia se nihil peccasse sciebat, et Deum injuste nihil facere posse non ignorabat. Sequitur:

«Tu autem vade, et duc populum istum quo locutus sum tibi, angelus meus praecedet te; ego autem in die ultionis visitabo et hoc peccatum eorum. Percussit ergo Dominus populum pro reatu vituli, quem fecit Aaron.» Quando enim pro [Col. 0370A] reatu vituli populum Dominus percussit (nisi forte illud intelligatur, quod superius legitur, viginti tria millia uno die cecidisse) nusquam hic dicitur. Dies autem ultionis aut in hac vita, aut in alia intelligi potest.

«Locutusque est Dominus ad Moysen: Vade, ascende de loco isto tu et populus tuus, quem eduxisti de terra Aegypti, in terram quam juravi Abraham, Isaac et Jacob, dicens: Semini tuo dabo eam, et mittam praecursorem tui angelum meum. Non enim ascendam tecum, quia populus durae cervicis est, ne forte disperdam te in via.» Angelum, inquit, meum mittam ante te: mei autem praesentiam tantum, ut hactenus, ulterius non habebis. Corruptus es enim, me negando, et vitulum [Col. 0370B] adorando: peccasti enim peccatum maximum. Hoc autem in persona totius populi dicitur Moysi. Quare autem eos praecedere nolit, reddit causam: «Quia populus, inquit, durae cervicis est,» ego autem cervicatos et superbos ferre non possum: unde facile accidere potest, ut si tibi praesens fuero, disperdam te in via. Quid est autem, quod sic Veritas loquitur? quid est, quod modo non se facturum esse promittit? Conditionalia enim sunt verba Dei; dum sanctorum precibus aliquando flectitur, contra hoc quod dixerat, facere videtur. Unde quamvis modo populo, dicat: non ascendam tecum; postea tamen ascendit secum. Ascendit ergo secum, et non ascendit secum: secum quidem, quia substantia non mutatur; non secum autem, quia per poenitentiam alter [Col. 0370C] efficitur. Unde et subditur: «Audiens populus sermonem hunc pessimum, luxit, et nullus ex more indutus est cultu suo.» Alter enim erat quodammodo populus iste, qui poenitens lugebat: alter ille, qui vitulum adorabat; cum hoc igitur, et non cum illo ascendit Dominus. Verum igitur est, quod cum eo et ascendit, et non ascendit.

«Dixitque Dominus ad Moysen: Loquere filiis Israel: Populus durae cervicis es, semel ascendam in medio tui, et delebo te; jam nunc depone ornatum tuum, ut sciam quid faciam tibi. Deposuerunt ergo filii Israel ornatum suum ad montem Oreb.» Saepe enim Dominus vindictam sumpsit de populo illo, saepe illum multis tribulationibus afflixit: nunc Philistaeis, nunc Assyriis, nunc Chaldaeis, [Col. 0370D] nunc aliis nationibus eos tradens; cito tamen eorum misertus, non eos delebat, sed in patriam reducebat. Quod ergo hic dicitur: «Semel ascendam in medio tui, et delebo te,» de utroque Salvatoris nostri adventu intelligi potest. In primo namque adventu suo eos delevit, quia virtute, regno, sacerdo tio et prophetarum oraculo eos privavit; insuper et 121 Romano exercitui tradens, cunctis gentibus subjugavit. At vero in secundo, qualiter eos deleat expositione non indiget. Deposuerunt autem filii Israel ornatum suum, et poenitentiae induti sunt indumentis, quatenus Dei indignationem mitigarent Hoc autem fecerunt ad montem Dei Oreb. Oreb corvus interpretatur, cujus color satis est poenitentibus familiaris. Quod autem ait: «Ut sciam, quid [Col. 0371A] faciam tibi,» tale est, ac si diceret: Ut scire te faciam voluntatem meam, et quid tibi poenitenti facturus sum.

«Moyses quoque tollens tabernaculum, tetendit extra castra procul, vocavitque nomen ejus, tabernaculum foederis.» Si enim hoc de illo tabernaculo intelligitur, quod Beseleel, et Ooliab fecerunt, anticipatio est, alioquin prius Moyses tetendit tabernaculum, quam tabernaculum factum fuisset; quod fieri nequit. Tetendit autem extra castra, quia longe a peccatoribus salus. Vocatur autem tabernaculum foederis, quia ibi Deus cum populo posuit foedus: ibi et lex posita est in qua totum foedus continebatur; ibi judicia dantur, ibi quaestiones solvuntur, ibi cum Moyse Dominus loquitur, ibi [Col. 0371B] columna nubis ab omnibus cernitur. Sed quid columna nubis, nisi Verbum incarnatum? Ut enim Dominus in nube, sic Deus in homine loquebatur et cernebatur: videbant enim nubem, videbant humanitatem, audiebant vocem, nec tamen agnoscebant Deum; si enim agnovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent. De hac enim nube per prophetam dicitur: «Ecce ascendet super nubem levem, et ingredietur Aegyptum (Isai. XIX, 1) ;» per quam carnem illam intelligimus, quam de virgine Maria Christus suscepit.

«Loquebatur autem Dominus ad Moysen facie ad faciem, sicut loqui solet homo ad amicum suum.» Facie namque ad faciem, et praesens praesenti loquebatur: interrogabatur et respondebat, [Col. 0371C] seque vicissim audiebant et intelligebant; sic enim loquitur homo ad amicum suum. Non enim Moyses aliter videbat faciem Dei, qui utique invisibilis est, et qui carneis oculis videri non potest. Cum ille reverteretur in castra, minister ejus Josue: filius Nun, puer, non decedebat de tabernaculo. Nec Josue de tabernaculo, nec Jesus de Ecclesia recedit: «Ecce ego, inquit, vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .» Hic est puer, hic est filius unius anni; hic est ille parvulus, qui major est in regno coelorum, hic est minister Moysi, hic est qui venit ministrare, non ministrari, et ponere animam suam redemptionem pro multis. Unde ipse Moysi, id est suis discipulis, qui nunc [Col. 0371D] per Moysen significantur, ait: «Ego autem in medio vestrum sum, sicut qui ministrat (Luc. XXII, 27) .»

«Dixit autem Moyses ad Dominum: Praecipis, ut educam populum istum, et non indicas mihi quem missurus es mecum, praesertim cum dixeris: Novi te ex nomine, et invenisti gratiam coram me.» Quia enim superius dixerat: «angelus meus praecedet te,» ipsum sibi angelum nominatim, et expressius indicari postulat. Est enim unicuique genti unus angelus a Deo praepositus. Unde et Michael archangelus proprie gentis Judaeorum esse perhibetur, sicut in Daniele scriptum est: «Et nemo est adjutor meus in omnibus his, nisi Michael archangelus princeps vester (Dan. X, 21) .» Judaeis [Col. 0372A] enim loquitur; sed quid est quod ait: «Praesertim cum dixeris, novi te ex nomine.» Non enim magnum est, aliquem cognoscere ex nomine: quis enim est, quem Deus non cognoscat ex nomine? Si ergo omnes cognoscit ex nomine, quare dixit Moysi: «Novi te ex nomine.» Quid est novi te? Quid est ex nomine? Novi enim te, aliquando significat, diligo te. Unde et quibusdam in judicio dicturus est Dominus «Amen dico vobis, nescio vos (Matth. XXV, 12) ,» id est, non vos diligo. Sic igitur in hoc loco, novi te, id est diligo te. Unde hoc probari potest? ex nomine. Considera nomen tuum, quare enim diceris Moyses? utique, quia de aqua assumptus es ⁜ (246) . Sed quare, cunctis Hebraeorum infantibus in Aegyptiis aquis pereuntibus, tu solus ne perires [Col. 0372B] assumptus es? Quis hoc fecit, nonne ego? Interpretare ergo nomen tuum, et ex ipso nomine intelliges, quia novi te, quia dilexi te, quia a principio invenisti gratiam coram me.

«Si ergo inveni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi faciem tuam, ut sciam te et inveniam gratiam ante oculos tuos. Respice populum tuum, gentem hanc.» Ostende, inquit, mihi faciem tuam, ut per hoc me intelligam invenisse gratiam ante oculos tuos: ostende, ut sciam te, ut videam, et intelligam te. Quid est hoc? Si enim Dominus loquebatur cum Moyse facie ad faciem, cur Dei faciem sibi Moyses ostendi desiderat? Aliud est enim loqui facie ad faciem, aliud videre faciem. Potest enim fieri, ut facie ad faciem cum aliquo loquaris, et eum nec [Col. 0372C] videas, nec videaris, quod quidem in nocte saepe contingit. Facie ergo ad faciem, et praesentialiter Moyses cum Domino loquebatur; tamen erat aliquid, et quidem multum aliquid, quod de Deo cognoscere et videre desiderabat; ejus enim proprium esse, nec videri in hac vita, nec intelligi potest. «Dixitque Dominus: Praecedet te facies mea, et requiem dabo tibi.» Illum enim praecedit facies Domini, quem facies Domini sequitur: «Quaerite, inquit Psalmista, faciem ejus semper (Psal. CII, 4) .» Si ergo semper sequitur, si semper praecedit, nunquam invenitur, nunquam ad plenum videtur. Et ait Moyses: «Si non tu ipse praecedas, non educas nos de loco isto. In quo enim scire poterimus ego, et populus tuus, invenisse nos gratiam in conspectu [Col. 0372D] 122 tuo, nisi ambulaveris nobiscum, ut glorificemur ab omnibus populis, qui habitant super terram?» Ac si dicat: Non per angelum, non per ministrum, non per internuntium, sed per teipsum nos praecede, nobiscum auxiliare. Mirum valde quod loquitur Moyses, ac si ubique si praesentialiter Deus non sit, Dei praesentiam exorat. Quamvis enim praesentialiter Deus ubique sit, eis tamen praesens esse non videtur, quos orantes et clamantes non exaudit. Rogat ergo Moyses, ut sic populum praecedat, sic semper praesentialiter adsit, ut semper in omnibus suis necessitatibus eis subveniat.

«Dixit autem Dominus ad Moysen: Et verbum [Col. 0373A] istud, quod locutus es, faciam. Invenisti enim gratiam coram me, et teipsum novi ex nomine.» Hoc autem superius exposuimus, et quomodo per se et praecedat eos, et non praecedat, ostendimus. «Et ait: Ostende mihi gloriam tuam. Respondit: Ego ostendam omne bonum tibi, et in nomine Domini vocabor coram te, et miserebor cui voluero, et clemens ero in quem mihi placuerit. Rursum ait: Non poteris videre faciem meam; non enim videbit me homo, et vivet.» Palam igitur est quid quaereret; quod si impetrasset, vivere non posset. Melius igitur Dominus Moysi, quam Moyses sibi ipsi consulebat: «Ego inquit, Dominus ostendam tibi omne honum.» Ego tibi, et si non modo, aliquando tamen meipsum [Col. 0373B] ostendam. Scriptum est enim in Evangelio, quia quando Dominus in monte transfiguratus est, Moyses et Elias cum eo loquentes apparuerunt, et tunc quidem omne bonum Moysi Dominus ostendit: tunc et in nomine Domini vocatus est coram eo. Hoc autem habemus a principe apostolorum beato Petro: ait enim: «Domine, bonum est nos hic esse (Matth. XVII, 4) .» Hic, inquit, est esse bonum, ubi ostendisti Moysi teipsum. qui es omne bonum. Quod autem sequitur: «Miserebor cui voluero, et clemens ero in quem mihi placuerit (Exod. XXXIII, 19) ,» tale est, ac si diceret: Tu pro populo tuo rogas, tu pro his, quorum corda et cogitationes non cognoscis, exoras; «Ego scio quos elegerim: ego miserebor cui voluero (Joan. XIII, 18) ,» qui nihil volo, nisi [Col. 0373C] bonum.

«Et iterum: Ecce, inquit, est locus apud me, stabis supra petram. Cumque transibit gloria mea, ponam te in foramine petrae, et protegam dextera mea, donec transeam: tollamque manum meam, et videbis posteriora mea, faciem autem meam videre non poteris.» Potest enim hoc fortasse ad litteram intelligi, ut Moyses alicubi positus de Domini majestate aliquid subtilius cognoverit. Et quia ait: «Videbis posteriora mea,» incarnationis mysterium fortasse ei ostendit. Vidit autem Moyses et tunc posteriora Dei, quando Domino in monte transfigurato, Verbum videre meruit incarnatum. Quod quidem ejus posteriora dicitur, quia [Col. 0373D] in posteriori tempore, et in ultima aetate actum est. Allegorice autem per Moysen apostolos intelligimus, qui et cum Domino loquebantur, et amici Dei ab ipso Domino appellati sunt. Stat autem Moyses super petram: petra autem erat Christus: quoniam in fide Christi SS. apostoli et stabiliti, et fundati sunt. Sunt autem positi non solum supra petram, verum etiam in foramine petrae, quoniam in ingressu fidei, et in introitu Ecclesiae stantes, caeteros in Ecclesiam et in Christi fidem introducunt. Vocatur enim fides petra. Unde cum Domino Petrus diceret: «Tu es Christus, Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) ,» mox ejus fidem Dominus confirmans ait: «Et ego dico tibi, quia tu es Petrus (Ibid., 18) ,» id est super hanc fidem tuam, qua me dicis Filium Dei vivi, [Col. 0374A] «aedificabo Ecclesiam meam (Ibid.) .» Erat igitur Petrus, et simul caeteri apostoli cum Petro in foramine petrae, id est in porta et in ingressu fidei; si quidem fidei sententia ab eis promulgata est, super quam tota Ecclesia fundata est. Hos autem protexit Dominus dextera sua, hos munivit virtute et potentia sua, quia, sicut ipse ait, non perdidit ex eis quemquam (Joan. XVII, 12) . Cumque Dominus pertransiret, et desuper montem Oliveti coelos ascenderet, extollens manus suas (sic enim in Evangelio scriptum est) quia elevatis manibus ferebatur in coelum (Luc. XXIV, 50) , ostendit posteriora sua: ostendit eis glorificatam humanitatem et carnem suam; haec enim fuerunt ejus posteriora, qui postea non est cum eis corporaliter conversatus. Ipsi ejus [Col. 0374B] posteriora viderunt, quia quandiu videri potuit, illum euntem visu secuti sunt. Unde et ab angelis eis dicitur: «Viri Galilaei, quid statis aspicientes in coelum! Hic Jesus, qui a vobis assumptus est in coelum, sic veniet, quemadmodum vidistis eum euntem in coelum (Act. II, 11) .» Faciem autem ejus non viderunt, quia qualiter: «In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 2) ,» non est eis revelatum. Haec est enim facies Dei.

«Ac deinceps: Praecide, ait, tibi duas tabulas lapideas instar priorum, et scribam super eas verba quae habuerunt tabulae quas fregisti.» Quod enim tabulae franguntur, legis secundum litteram [Col. 0374C] evacuatio fuit: quod vero iterum scribuntur, Novi Testamenti significatio est. Si enim spiritualiter intelligatur, sancte scribitur in utroque Testamento. «Esto paratus mane, ut ascendas statim supra montem Sinai, stabisque mecum, super verticem montis. Nullus ascendat tecum, videatur quisque per totum montem. Boves quoque et oves pascantur econtra. Excidit ergo duas tabulas lapideas, quales ante fuerant, et de nocte consurgens ascendit montem Sinai, sicut praeceperat Dominus, portans secum 123 duas tabulas.» Quod enim Moyses apostolos significet manifestum est. Solus igitur Moyses legem accepturus, montem ascendit, nullusque per totum montem videtur, quia a principio nascentis [Col. 0374D] Ecclesiae, soli apostoli a Domino vocati, cum nemo adhuc ejus fidem suscepisset, super montem Sion, super montem fidei ascenderunt, et non in tabulis lapideis, sed in fideli pectore Christi fidem susceperunt. Tamen, et hoc quod solus in monte erat Moyses, quod nemo per totum montem videbatur, quod nec boves, nec oves econtra pascebantur, significatio erat, quod lex, quae ibi dabatur, litterae ad tempus velamine tecta, aut a nullis, aut a paucis intelligeretur.

«Cumque descendisset Dominus per nubem, stetit Moyses cum eo, invocans nomen Domini. Quo transeunte coram eo, ait: Dominator Domine Deus, misericors et clemens, patiens et multae miserationis, ac verax, qui custodis misericordiam [Col. 0375A] in millia: qui aufers iniquitatem, et scelera atque peccata, nullusque apud te per se innocens est. Qui reddis iniquitatem patrum filiis ac nepotibus in tertiam, et quartam progeniem. Festinusque Moyses curvatus est pronus in terram, et adorans ait: Si inveni gratiam in conspectu tuo, Domine, obsecro ut gradiaris nobiscum (populus enim durae cervicis est) et auferas iniquitates nostras atque peccata, nosque possideas.» Nullus, inquit, apud te per se innocens est; quia nec unius diei infans sine peccato est: Unde Psalmista: «Quoniam in iniquitatibus conceptus sum, et in delictis peperit me mater mea (Psal. L, 6) .» Fit ergo innocens per te, qui non est innocens per se, quoniam tu solus potes facere mundum de immundo semine conceptum. [Col. 0375B] Reddit autem Dominus iniquitatem patrum filiis, si ab iniquitate patrum filii non recedunt. Alioquin: «Filius non portabit iniquitatem patris (Ezech. XVIII, 20) .» Rogat autem Dominum Moyses, ut cum populo gradiatur, eumque possideat, qui quoniam durae cervicis est, indiget possessore, et dominatore.

«Respondit Dominus: Ego inibo pactum, et videntibus cunctis signa faciam, quae nunquam visa sunt super terram, nec in ullis gentibus, ut cernat populus, in cujus es medio, opus terribile quod facturus sum. Observa cuncta quae hodie mando tibi.» Per pactum enim, quod se inire promittit, haec mandata, sive praecepta intelligere debemus, quae in sequentibus posita sunt. Legat autem alios [Col. 0375C] libros Moysi, qui vult cognoscere signa, et opera Domini terribilia.

«Ego ejiciam ante faciem tuam Amorrhaeum, et Chananaeum, et Hethaeum, Pherezaeum quoque et Hevaeum, et Jebusaeum. Cave ne unquam cum habitatoribus terrae illius jungas amicitias, quae tibi sunt in ruinam, sed aras eorum destrue, confringe statuas, lucosque succide. Nolite adorare deum alienum. Dominus zelotes nomen ejus, Deus est aemulator.» Dominus enim zelotes, et aemulator vocatur diabolus, qui et invidus est, et Dei populum persequi non cessat; diligit enim, ut perdat; aemulatur, ut occidat. Unde et quibusdam Apostolus ait: «Aemulantur vos non bene, sed decipere vos volunt, ut glorientur in carne vestra (Galat. IV, 17) .» [Col. 0375D] Haec autem quae sequuntur, quia superius exposita sunt, expositione non indigent.

«Cumque descenderet Moyses de monte Sinai tenebat duas tabulas lapideas testimonii, et ignorabat quod cornuta esset facies sua ex consortio sermonis Domini. Videntes autem Aaron, et filii Israel cornutam Moysi faciem, timuerunt prope accedere. Vocatique ab eo, reversi sunt tam Aaron quam principes Synagogae, et postquam locutus est, venerunt ad eum etiam omnes filii Israel, quibus praecepit cuncta, quae audierat a Domino in monte Sinai.» Erat, inquit, Moyses cornutus, et ignorabat; fulgebat ejus facies, et nesciebat. [Col. 0376A] Unde tibi haec cornua, Moyses? Unde hic tantus splendor, quem populus ferre non valet, nisi ex consortio sermonis Dei? Splendor enim iste litterae est, sola litterae intelligentia fulget adhuc in facie tua. Si ergo litterae intelligentia tantum rutilat, quid faciet intelligentia spiritus? Hoc est enim, quod Apostolus ait: «Quod si ministratio mortis litteris deformata in lapidibus fuit in gloria, ita ut filii Israel non possent intendere in faciem Moysi, propter gloriam vultus, quae evacuatur; quomodo non magis ministratio spiritus erit in gloria? (II Cor III, 7.) » Nam nec clarificatum est, quod claruit in hac parte propter excellentem gloriam: tanta est enim gloria Novi Testamenti! tantus est illorum splendor, qui Scripturas spiritualiter intelligunt (qui enim docti [Col. 0376B] fuerint, fulgebunt sicut splendor firmamenti) ut quod in Veteri Testamento est clarificatum, penitus non clarificatum appareat! Quid est enim, quod Judaei clare intelligunt? «Caecitas enim ex parte contigit in Israel (Rom. XI, 15) .» Vocat enim Moyses populum, et ad se accedere timentes cognoscunt vocem, quoniam sola littera sonat in voce; faciem timent, quia ubi sunt oculi, ibi est splendor, ibi est spiritualis intellectus, ad instar solis radiis rutilans. Revertuntur ergo ad Moysen; revertuntur ad litteram quae occidit; revertuntur ad sonum vocis, quia rutilantem faciem et spiritualem intelligentiam timentes, prius accedere nolebant. Unde et subditur:

«Impletisque sermonibus, posuit velamen super faciem suam.» Ideo enim seper faciem velamen [Col. 0376C] ponebat, quia ejus faciem videre timebant. Hoc est enim, quod Apostolus ait: «Usque hodie enim dum legitur 124 Moyses, positum est velamen ante oculos Judaeorum ⁜ (247) (II Cor. III, 15) .» Dum enim Moyses, id est lex Moysi legitur ante Judaeorum oculos litterae velamen positum est, solumque velamen intuentes, et solam litteram attendentes, illud, quod sub velamine est, videre non possunt: infirmos enim oculos habent, et splendorem videre metuunt. Nos autem revelata facie gloriam Domini contemplantes, non tantum velamen, quantum illud, quod sub velamine est, semper inspicere desideramus.

«Igitur, congregata omni turba filiorum Israel, dixit ad eos: Haec sunt quae jussit fieri Dominus: [Col. 0376D] sex diebus facietis opus, septimus dies erit vobis sanctus. Sabbatum est requies Domini; qui fecerit in eo opus, occidetur; non succendetis ignem in omnibus habitationibus vestris per diem Sabbati.» Multa enim jam superius de Sabbato diximus, semperque idem dicere superfluum est; novam vero in eodem semper quaerere expositionem, superstitiosum esse videtur. Nemo autem in Sabbato ignem succendat, nemo lites et discordias seminet, unde in iram et furorem populus fidelis accendatur. Ego autem omnipotenti Deo gratias ago, qui me per hanc silvam obscuram satis et densam, recto, ut opinor, itinere, hucusque perduxit: quae enim sequuntur [Col. 0377A] usque ad finem libri, superius omnia et narrata, et exposita sunt. Deo autem omnipotenti sit honor et [Col. 0378A] gloria, virtus et imperium, et nunc et semper, et in omnia saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0377] Hic claudit sanctus Bruno Commentarium suum in Exodum, et omittit quinque reliqua capita.

Cum expositio in sequentem librum Levitici, quam edidit D. Maurus Marchesius pluribus in locis valde mendosa sit, multoque inferior latinitate, et doctrina commentario, quem ex cod. Casinensi optimae notae nobis communicavit reverendissimus D. Thomas Capomatius, modernus abbas Montis Casini, eo collectionem nostram adornare duximus; quare ex integro sex priora capita ab illo desumpsimus, ac reliqua partim supplevimus, partim emendavimus.

125 Post Geneseos et Exodi expositionem, secundum ordinem quo scripti sunt, duce Jesu, ad Leviticum transeamus. Ad cujus operis explanationem Deum Patrem omnipotentem, et Filium ejus Jesum Christum, una cum Spiritu sancto invoco, suppliciterque deposco ut eodem Spiritu, quo Moysi mentem ad scribendum replevit, meam quoque ad hunc librum exponendum replere dignetur. Hoc autem volumine Moyses, imo Spiritus sanctus per Moysen de sacrificiis plenissime disputat, quibus utique, si spiritualiter intelligantur, procul dubio et peccata tolluntur, et Deus placatur, et peccatoribus venia datur. Quamvis enim omnia Judaeorum sacrificia Christi quodammodo passionem et mortem denuntient, [Col. 0377C] quaedam tamen illud maximum et singulare sacrificium, quod in ara crucis Jesus ipse, hostia et sacerdos, Deo Patri obtulit, proprie spiritualiterque significant; quaedam vero hoc, quod in ejus memoriam quotidie in Ecclesia fit a sacerdotibus; quaedam vero SS. martyrum passiones, alia vero ipsam carnis nostrae macerationem, alia nihilominus cordis et spiritus contritionem designant. Eorum enim animalium holocausta, quorum sanguis infertur in Sancta per pontificem, quorum carnes non comeduntur, sed cremantur extra castra, proprie Christi passionem, testante Apostolo, denuntiant. Ait enim: «Quorum enim animalium infertur sanguis in Sancta per pontificem, horum corpora cremantur extra castra (Hebr. XIII, 11) .» Hoc autem [Col. 0377D] exponens mox subdidit, dicens: «Ita et Jesus ut sanctificaret populum, extra portam passus est (ibid., 12) .» De his autem, quoniam Deo propitio, multa in sequentibus dicturi sumus, plura ad praesens dicere, non videtur esse necesse. Nunc ergo ad ipsius libri verba veniamus.

«Vocavit autem Moysen, et locutus est ei Dominus de tabernaculo testimonii, dicens: Loquere [Col. 0378B] filiis Israel, et dices ad eos: homo quicunque obtulerit ex vobis hostiam Domino de pecoribus, id est de bobus et ovibus offerens victimas, si holocaustum fuerit ejus oblatio, ac de armento, masculum immaculatum offeret ad ostium tabernaculi testimonii ad placandum sibi Dominum.» Homo iste, qui ad placandum sibi Dominum victimas offert, Christianorum populus mihi videtur, qui non solum super ⁜ (248) altare visibile, verum etiam in mentis altari invisibili, vitulum de armento patriarcharum, in Christi commemorationem, quotidie immolare non cessat. Vitulum ergo masculum et immaculatum sumptum de armento Moysi offerri praecipitur, quia Judaeorum populus Christum Dominum nostrum, «qui peccatum non fecit, nec dolus inventus [Col. 0378C] est in ore ejus (I Petr. II, 22) ,» de patriarcharum et prophetarum grege, scilicet carne venientem, pro totius mundi delictis Domino immolavit. Unum ergo eundemque vitulum, et Moyses, et Judaeorum populus, et Ecclesia immolat: Moyses quidem significando, Judaei peccando, Ecclesia commemorando. Sed, quia non omnis oblatio est holocaustum, ideo ait: «Si holocaustum fuerit ejus oblatio.» Quando enim oblatio tota incendebatur, holocaustum dicebatur. Ducitur autem vitulus ad ostium tabernaculi testimonii, quoniam et Christus Dominus noster a Judaeis 126 captus, deinde ad pontificem ductus est, qui ante ostium, et in ipsius templi atriis habitabat. Sed, quoniam nos quoque hunc vitulum immolamus, quomodo etiam a nobis ad ostium tabernaculi [Col. 0378D] testimonii ducatur, dicendum esse videtur. Nos enim Dei tabernaculum esse Apostolus significans, ait: «Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 17) .» Si ergo templum et tabernaculum Dei sumus, quod erit ostium hujus tabernaculi? Ego quidem ostium hujus tabernaculi fidem intelligo, per quam velut per ostium, nostri pectoris tabernaculum Christus ingreditur. Unde ipse Dominus ait: «Ego sto ad ostium et pulso, si [Col. 0379A] quis aperuerit mihi januam, intrabo ad illum, et coenabo cum ipso, et ipse mecum (Apoc. III, 20) .» Offerimus ergo vitulum ad ostium tabernaculi, quando Christi passionem mente legimus, et fide credimus. Sic enim ipse Dominus ait: «Hoc facite in meam commemorationem (I Cor. XI, 24) .» Unde adhuc subditur:

Ponetque manus super caput hostiae, et acceptabilis «erit, atque in expiationem ejus proficiens.» Hoc autem de Judaeis intelligere difficile est, quibus mors Christi non proficiens, sed officiens fuit. Nos autem ⁜ (249) ducamus vitulum nostrum ad ostium tabernaculi, imo credendo, manducando atque bibendo introducamus eum in ipsum pectoris nostri tabernaculum. Ponamus manus super caput ejus, [Col. 0379B] tangamus eum manibus fidei, tangendo credamus, credendo dicamus: «Dominus meus, et Deus meus (Joan. XX, 28) .» Sic enim fides tangit; sic et Apostolus Thomas tetigisse legitur. Tangere enim credere est. Ejus namque caput beatus Joannes tangens dicebat: «In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) .» Crede Christum Deum esse, et tangis caput ejus: «Christi enim caput, ait Apostolus, Deus est (I Cor. XI, 4) .» Credis hominem esse, et tangis pedes ejus. Si ergo sic tetigeris, si omnium creaturarum caput atque principium Christum esse credideris, acceptabilis erit hostia tua, in expiationem tibi proficiet et oblatio tua. Prius itaque tange caput vituli; deinde immola, ne dum quasi vitulum Christum immolaveris, [Col. 0379C] eum Deum et hominem esse obliviscaris. Vides puerum Jesum, vides vitulum unius anni, noli respicere aetatem, noli dicere cum Judaeo: Quadraginta annos nondum habes. Tange caput vituli, crede Divinitatem. Dic cum evangelista: «In principio erat Verbum.» Divinitas enim ipsius vituli caput est Christi. Quia ergo quid sit tabernaculum, quid ostium tabernaculi, quid vitulus, quid sit etiam manus ponere super caput vituli, dictum est; restat nunc ut veniant sacerdotes et fundant sanguinem ejus, ipsumque excorient, membra concidant, in altari componant, ignem supponant, et totum perficiant holocaustum in commodum, et utilitatem offerentium. Haec omnia ad solum sacerdotem pertinebant. Hoc est enim, quod ait: «Et offerent filii Aaron sacerdotes [Col. 0379D] «sanguinem ejus, fundentque per altaris circuitum, quod est ante ostium tabernaculi, detractaque pelle hostiae, artus in frusta concident, et subjicient in altari ignem, strue lignorum ante composita, et membra, quae caesa sunt desuper ordinantes, caput videlicet, et cuncta quae adhaerent jecori, intestinis, et pedibus lotis aqua; adolebit ea sacerdos super altare in holocaustum et suavem odorem.»

Qui sunt enim isti filii Aaron, quibus haec specialia munera deputantur? Credere namque, vitulum tangere, ad tabernaculi hostiam ducere; super utrumque [Col. 0380A] postem de ejus sanguine ponere, Christi carnem comedere, ejus sanguinem bibere, cunctis fidelibus datum est. At vero pellem hostiae detrahere, artus in frusta concidere, et caetera quae sequuntur episcopis et sacerdotibus specialiter concessum est. Sunt ergo episcopi et sacerdotes, filii Aaron, illius videlicet Aaron, qui rectissime mons fortis interpretatur. «Mons coagulatus, mons pinguis, mons, in quo beneplacitum est Deo inhabitare (Psal. LXVII, 16) .» Hujus autem Aaron, vos, o episcopi et sacerdotes, filii estis: accedite ergo, et immolate; effundite sanguinem vituli per circuitum altaris. Quid aliud namque facitis, quotiescunque sanguinem vestro ministerio confectum nobis ad bibendum tribuitis? nisi ad instar filiorum Aaron circa altare [Col. 0380B] cordis nostri sanguinem funditis. Pellem vero hostiae detrahitis, quando, litterae velamine semoto, ea, quae in occulto manebant, spiritualiter exponitis. Artus autem in frusta conciditis, quando totius hostiae sacramenta particulatim, et per sententias explicatis. Ignem vero in altari subjicitis, quia haec omnia exponendo, ad amorem Dei corda nostra succenditis. Tali enim igne illorum corda succensa erant, qui ipsum Dominum per se exponentem audientes dixerunt: «Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, dum loqueretur nobis in via, et aperiret Scripturas?» (Luc. XXIV, 32.) Ut autem hic ignis ardeat, prius struem lignorum super altare componere necesse est; haec autem ligna, fidem, spem, patientiam, humilitatem, caeteramque virtutum congeriem intelligimus: [Col. 0380C] nisi haec ligna prius in cordis altari composita fuerint, ignis charitatis, et amor Dei ardere non potest ⁜ (250) . Postquam autem igne charitatis altare, id est audientium corda incaluerint, tunc sacerdotes membra, quae caesa sunt, desuper ordinent, caput videlicet, et cuncta, quae adhaerent jecori. Illis enim divina sacramenta revelanda sunt, 127 quorum corda audiendi, et agendi desiderio jam videntur accensa. Prius enim vituli caput super altare ordinare debent episcopi, quia suis in sermonibus Christum hominem, et Deum, caput omnium creaturarum et principium esse, ante omnia auditores edoceant. Quin etiam ejus passionem, resurrectionem et ascensionem per ordinem narrantes, in Christianorum mentibus, tanquam in altari componant. [Col. 0380D] Hunc praedicandi ordinem beatus Joannes secutus, a capite incipiens, de divinitate prius egit. «In principio, inquit, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum (Joan. I, 1) .» Postea ad humanitatem, ejusque opera, tanquam ad pedes devenit. Haec sunt autem membra vituli, sic concidantur, sic ordinentur, sic exponantur, sic super cordis et mentis altare ponantur. Sed quid pro his, quae jecori adhaerent, adipe videlicet et pinguedine, nisi illam nimiam misericordiam et pietatem Salvatoris nostri intelligamus, qua pro suis etiam inimicis orans, dicebat: «Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt? (Luc. XXIII, 34.) » Hic enim adeps, haec pinguedo vulnera nostra curavit, et sanavit, de qua Psalmista: «Memor sit Dominus omnis sacrificii tui, et holocaustum tuum pingue fiat (Psal. XIX, 4) .» Haec autem nobis annuntiantur quatenus ad amorem Dei magis accendamur, et ad Christi pietatem, et misericordiam implorandam amplius incitemur. Quid autem est id, quod sequitur in contextu: pedibus et intestinis lotis aqua? Nunquid nos pedes Christi, et ejus intestina lavare debemus, qui jam nunc in coelo est? Cui nihil unquam sordidum, nihil immundum adhaesit, qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus; et qui omnis munditiae auctor et consummator exstitit. Vera certe, et infallibilia sunt haec omnia. Judaei tamen haec non credunt, sed [Col. 0381B] quasi peccatorem, quasi blasphemum eum judicarunt et judicant. Unde nobis oportet eum lavare, et quodammodo mundare; id est sanctum, innocentem et justum praedicare. Sed quomodo haec omnia recte comprobare poterimus, Judaeisque veritatem istam persuadere valebimus? Ipse nos docet: «Quis ex vobis, inquit, arguet me de peccato? Venit enim princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam (Joan. VIII, 46) .» Haec autem et similia dum sic ordinant et componunt sancti praedicatores, dum intelligunt et credunt boni auditores, fit Deo holocaustum in odorem, et suavitatem. Sequitur:

«Quod si de peccatoribus oblatio est, de ovibus, sive de capris holocaustum, anniculum, et absque macula offerent, immolabitque ad latus altaris, [Col. 0381C] quod respicit ad aquilonem coram Domino; sanguinem vero illius fundent super altare filii Aaron per circuitum,» et caetera, ut superius. Id ipsum enim per vitulum, et per agnum, et per haedum intelligimus. Christus enim et vitulus est, quia major hostia, et agnus, quia mitis, et innocens, et mansuetus: et haedus propter similitudinem carnis peccati. Est autem anniculus et absque macula, castus, pudicus et sine peccato. Quod autem altare contra aquilonem respicit, corda nostra contra diaboli insidias semper attenta debere esse significat. «Ab aquilone enim pandentur mala super omnes habitatores terrae (Jerem. I, 14) .» Deus autem ab austro veniet, diabolus autem ad aquilonem sedem suam posuit ⁜ (251) . Caetera vero, quae sequuntur, [Col. 0381D] ideo non exposuimus, quoniam modo superius in vituli holocausto exposita sunt.

«Sin autem de avibus holocausti oblatio fuerit Domino de turturibus, et pullis columbae, offeret ea sacerdos ad altare, et retorto ad collum capite, et rupto vulneris loco decurrere faciat sanguinem super crepidinem altaris.» Merito enim post Christi sacramenta, qualiter etiam nos ipsos immolare et offerre Domino debeamus, ostendit hic locus. Per turturem enim et columbam, animae et carnis castitatem, et patientiam intelligimus. Turtur enim castissimum animal est, et vivo, et mortuo socio indissolubilem fidem servans; columba vero [Col. 0382A] felle et amaritudine caret. Unde non immerito turtur castitatem, columba vero patientiam significat. Offert igitur sacerdos ad altare cordis nostri turturem, et columbam; quando castitatem, et patientiam nos et habere, et observare admonet. Turturem enim sacerdos magnus Jesus offerebat, cum diceret: «Sint lumbi vestri praecincti (Luc. XII, 35) ;» columbam autem cum de patientia loqueretur, dicens: «In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI, 19) .» Habemus ergo turturem, habemus columbam, imo nos ipsi jam turtures et columbae facti sumus, sic tamen si et castitatem, et patientiam teneamus. Quod autem ad collum caput retorquetur, eum, qui castus et patiens factus est, verecundum etiam et humilem debere [Col. 0382B] esse significat; talium non est erecta cervice, sed capite humiliter inclinato incedere. Deinde autem rupto vulneris loco decurrere facit sanguinem super crepidinem altaris, quia sanctus homo, et Deo devotus, non celat peccatum suum, sed foras mittit, et tunc circa altare sanguinem decurrere facit, quando peccatorum suorum memoriam a proprio corde non separat; sed quasi turtur, et columba pro ipsis peccatis gemere, et flere non cessat. Sic enim Psalmista circa sui cordis altare decurrere sanguinem faciebat, cum diceret: «Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, et delictum meum contra me est semper (Psal. L, 4) .» Quod autem sanguis peccatum significet, tam usitatum est, ut exemplis non indigeat. Sequitur:

[Col. 0382C] « 128 Vesciculam vero gutturis, et plumas projiciet prope altare ad orientalem plagam in loco, in quo cineres effundi solent.» Quid enim per vesciculam gutturis, nisi ventris ingluvies significatur? Quid per plumas, nisi morum levitas innuitur, elatio et mentis instabilitas? Haec autem homini projicere, et a se repellere bonum est. Sed ubi projicere? Prope altare: altare enim cor est, sicut jam saepe dictum est; quod autem a corde separatur, oblivioni quidem datur. Merito igitur non in altari, sed prope altare ista projiciuntur, ut eorum homo immemor ad ea ulterius non revertatur. Unde etiam ad orientalem plagam projici jubentur, ut praeteritorum cum Apostolo obliviscentes, ad ea, quae ante sunt, nos extendamus. Semper enim ab [Col. 0382D] ortu ad occasum tendimus. Quaecunque igitur ad occasum nobiscum non ducimus, ea ad orientalem projicientes plagam, post dorsum relinquimus. Occasus autem finis est vitae. Effundantur haec in loco, in quo cineres effundi solent, id est ubi superflua projiciuntur, quia superflua et inutilia sunt.

«Confringetque ascellas ejus, et non secabit, neque ferro dividet eas.» Ascellas enim turturis, et columbae confringere jubet, ne castitas et patientia a nobis avolando separari queat. Attende diligenter quod dicitur. Turtur et columba factus es, noli volare, noli vagus et instabilis esse, frange [Col. 0383A] ascellas, quia nocivae sunt, sed noli secare, quia naturales sunt. Quamvis enim non volas, volandi tamen naturam non amittis; quamvis non peccas, peccandi tamen potentiam habes. Sed propter Deum volare, id est peccare desistis juxta illud Ecclesiastici: «Qui potuit transgredi, et non est transgressus, facere malum, et non fecit (Eccl. XXXI, 10) .» Sequitur:

«Et adolebit super altare lignis, igne supposito: holocaustum est, et oblatio suavissimi odoris Domino.» Ignis enim iste quo omnia cremanda sunt, fervor charitatis est. Hic est ille ignis, de quo Dominus ait: «Ignem veni mittere in terram (Luc. XII, 49) .» At vero bonus animus, sincerus affectus, sanus intellectus, spiritus contribulatus, [Col. 0383B] ligna, sunt, quae hoc igne succenduntur. Sed ubi? Super cordis utique altare. Illud enim cor, in quo haec ligna composita fuerint, et hoc igne succensum exarserit, holocaustum est, et oblatio suavissimi odoris Domino. Et maxime quidem, si sacerdos turturem, et columbam, et caetera, quae superius dicta sunt, castitatem et patientiam, docendo, praedicando et admonendo desuper ordinaverit. Tale enim altare semper ardet, sed tunc praecipue cum sacerdotis voce et spiritu inflammatur. Unde per prophetam Dominus dicit: «Ego, inquit, creavi fabrum, et sufflantem in igne prunas (Isai. LIV, 16) .» Sequitur iterum de eo sacrificio, quod in memoriam Christi passionis sancta Ecclesia ubique sacrificat, ideoque et de simila fit, et memoriale [Col. 0383C] appellatur.

«Anima, cum obtuterit oblationem sacrificii Domino, et simila ejus erit oblatio, fundetque super eam oleum, et ponet thus, et deferet ad filios Aaron sacerdotis, quorum unus tollet pugillum plenum similae et olei, ac totum thus, et ponet memoriale super altare in odorem suavissimum Domino.»

In hoc capite de eo sacrificio figurative agitur, quod in memoriam Christi passionis sancta Ecclesia ubique sanctificat; ideoque de simila fit oblatio praesens. Haec autem simila de illo frumento facta est, de quo Salvator ait: «Nisi granum frumenti [Col. 0383D] cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet (Joan. XII, 24) .» Fuit autem simila haec Judaeorum nobis contrita, de quibus ait Psalmista: «Molas leonum confringet Dominus (Psal. LVII, 7) .» Hanc autem anima offert, id est aliquis homo bonus et spiritualis, et qui magis animae quam corporis sequitur voluntates, quoniam corde contrito, et spiritu contribulato Christi passionis recordatur. Fundit autem oleum desuper, Christi pietatem, et misericordiam admirans, qui, dum quasi frumentum ab impiis moleretur, dum a Judaeis crucifigeretur, oleum tamen pietatis et mansuetudinis effundens a misericordia non cessabat. Cum enim servi Maluhi aurem sanabat, cum Patrem, ut Judaeis ignosceret, orabat, nonne tunc misericordiae oleo Christus [Col. 0384A] abundabat? Jungit autem ad similam thus, dum secum recogitat, quare de Filii sui passione Pater tantum fuerit delectatus. De quo thure Psalmista ait: «Dirigatur oratio mea, sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL, 2) .» Haec autem dum anima supradicta secum considerat, et per se rationem invenire non valet, defert simul omnia, similam scilicet, oleum, et thus ad filios Aaron sacerdotis; unde et subditur: «Quorum unus tollet pugillum plenum similae, et oleum, ac totum thus;» id est ad praelatos, ad episcopos suos, et ad Ecclesiae doctores, ut ab illis de eorum intelligentia instruatur; unde subditur in contextu: «Quorum unus tollet pugillum plenum similae, et ponet memoriale super altare in odorem suavissimum Domino.» [Col. 0384B] Audite hoc, o episcopi, et videte quod nulla hic episcoporum exceptio fiat. Venit aliquis cum oblatione sua, interrogare vult episcopum de dubitatione sua: ille igitur episcopus, qui ejus interrogationi satisfacere nequiverit, et qui ejus oblationem ad immolandum, id est ad exponendum non susceperit, ille, inquam, non erit ille unus, de quibus hic dicitur: «Quorum unus est.» Quod autem non totam similam, sed pugillum plenum similae accipit: hoc datur intelligi, 129 quia non omnia, sed ea tantum episcopus exponere debet, quae ad animarum salutem pertinent, et quae auditores intelligere et capere possunt. Haec igitur omnia pontifex accipiens, ponit memoriale, id est ad memorandum et intelligendum, super cor illius. Nam, si haec omnia, quae [Col. 0384C] ad animarum salutem pertinent, super cordis altare non apponuntur, et memoriale, non erit hujusmodi holocaustum. Nisi enim super cordis altare hoc sacrificium poneretur, oblivioni tradi posset, et memoriale non esset. Fit autem talis oblatio in odorem suavissimum Domino. Sequitur:

«Quod autem reliquum fuerit de sacrificio, erit Aaron, et filiorum ejus, Sanctum sanctorum de oblationibus Domini.» Quod autem horum quidquid superest, in sacerdotis partem relinqui praecipitur, clare ostendit, quod mysteria illa, quae auditores capere, et intelligere non valent, in sacerdotum pectore atque sacrario reponi, et celari debent, secundum illud: «In corde meo abscondi eloquia [Col. 0384D] tua, ut non peccem tibi (Psal. XVIII, 11) .» Sanctissimae enim sunt istae reliquiae de oblationibus Domini. Quae autem de simila dicta sunt, de panibus quoque, et laganis, et crustula intelligantur; si quidem ista et de frumento, et de simila fiunt. Quorum ergo est una materia, una sit et significatio: significant enim carnes agni, illius utique agni, qui tollit peccata mundi. Sive enim in elibano coquantur, sive in sartagine frigantur, sive etiam in craticula assentur, semper tamen Christi significant passionem: crux enim Christi, et clibanus, et sartago, et craticula fuit. Omnes igitur sustinent passiones, qui crucis patiuntur afflictionem, quod ipse Dominus significans ait: «Qui vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me [Col. 0385A] (Matth. V, 13) ;» omnes passiones in sola cruce intelligens. Quod autem omnibus additur oleum, nec in ipsa sua passione Christum a misericordia cessasse significat. Semper Christus oleum fundit, quo et miseretur, et sanat. Manibus autem sacerdotum ista traduntur, quae ab eis exponenda exiguntur. Minutatim vero crustula dividitur, quando diligenter, et per sententias particulatim totum Christi sacramentum exponitur. Ponitur autem memoriale super altare, quando in audientium corda idem mysterium immittitur. Omnia autem haec azyma, et sine fermento sunt, quia Agnus noster immaculatus, innocens et sine peccato est; et quia nihil corruptum, aut maculatum Dominus suscipit. Sequitur:

«Omnis oblatio, quae offertur Domino, absque [Col. 0385B] fermento fiet, nec quidquam fermenti, ac mellis adolebitur in sacrificio Domini.» Fermentum a sacrificio removetur, quia corruptum est, et totam massam corrumpit, ut ait Apostolus. Mel vero, quia dulce est; non enim cum dulcedine mellis, sed cum amaritudine lactucarum agrestium agni carnes comedi jubentur.

«Quidquid obtuleris sacrificii sale condies, nec auferes sal foederis Dei tui de sacrificio tuo. In omni oblatione tua offeres sal.» Sal pro sapientia ponitur. Unde et Dominus discipulis ait: «Vos estis sal terrae (Matth. V, 13) .» Ut enim sale cibus, ita sapientia sacrificium conditur. Qui enim Domino sacrificat, et quod agit, non intelligit, quasi sine sale sacrificium facit. Interior autem sacerdos, intellectus, [Col. 0385C] est, qui in altari cordis sacrificando Dominum placat. Hic autem sal, qui in sacrificio adhibendus est, ideo sal foederis dicitur, quoniam et Deus hoc fieri jussit, et id populus saepius se observaturum promisit. Haec de sacrificio similae dixisse sufficiat; nunc autem ad primitiarum oblationem mystice explicandam transeamus.

«Si autem obtuleris munus primarum frugum tuarum Domino de spicis adhuc virentibus, torrebis igni, et confringes in morem farris, et sic offeres primitias tuas Domino, fundens supra oleum, et thus imponens, quia oblatio Domini est, de qua adolebit sacerdos in memoriam muneris, partem farris fracti, et olei, ac totum thus» [Col. 0385D] Locus iste de catechumenis videtur intelligendus, quos ad Ecclesiam venientes interrogare oportet de proposito, constantia et fide. Sic enim ait Propheta: «Nisi credideritis, non permanebitis (Isai. VII, 9) .» Et isti quidem primitias frugum suarum, id est prima fidei rudimenta, non quidem de frumento et solido cibo, sed de spicis adhuc virentibus Domino offerunt, quando ea, quae a sacerdotibus illis dicuntur, etsi non intelligant, credere tamen se promittunt. Quid autem sit spicas igne torrere, novasque fruges in morem farris frangere, attendamus; nihil enim aliud significare existimo, nisi quod isti jam charitatis ardore fidei sacramenta credunt, et nondum penitus discutiunt; qui enim ea diligenter discutit, non in morem utique farris, sed in similae [Col. 0386A] tenuitatem conterit. Fundunt autem oleum desuper simul cum fide, misericordiam et benignitatem spondentes. Thus autem imponunt, quando diabolo abrenuntiantes, virtutibus et bonis operibus adhaerere promittunt. Haec enim, quia Domino redolent, thuris similitudinem habent. Postquam autem hanc suae fidei oblationem Domino catechumeni obtulerint, restat ut sacerdos eos doceat, et majora intelligere faciat. Accipiat ergo partem farris fracti, et olei, ac totum thus, et sacrificare incipiat; id est, in eorum instructione incipiat laborare. Ubi advertendum est, quod tantum partem farris fracti sacerdotem accipere jubet lex, ut non omnes partes simul clare demonstret. Quod si sacerdos non omnia Christianae fidei sacramenta eos edocere valeat, [Col. 0386B] sufficit quod aliquam eorum partem exponat; omnia enim nostrae fidei arcana explicare 130 aut impossibile est, aut certe difficile esse videtur. Ideo autem olei, et thuris nihil minui jubet lex, quia in misericordiae exercitio, et ad dandum bonum exemplum totaliter instrui possunt. Quod autem catechumenos instruere, et illis sacra dogmata explicare, notitiamque Scripturarum tradere, hic sacrificare nominetur, mirum non est, cum hoc agere, Deus tanquam sacrificium sibi charum accipiat; unde per Psalmistam ait: «Sacrificium laudis honorificabit me (Psal. XLIX, 23) .» Et Apostolus: «Per ipsum offeramus hostiam laudis semper Deo, id est vitulos labiorum confitentium nomini ejus. (Hebr. XIII, 15) .»

«Quod si hostia pacificorum fuerit ejus oblatio, et de bobus voluerit offerre, marem, sive feminam immaculata offeret coram Domino, ponetque manus super caput victimae suae, quae immolabitur in introitu tabernaculi.» Hic obiter notandum est, quod in primo sacrificio sub specie vituli, et agni fuit Christus immaculatus; deinde vero in turture et columba fuimus nos ipsi in sacrificium oblati; postea vero in simila et panibus figurative immolatus est Christus; modo denique nos ipsi immolari jubemur, ut scilicet intelligamus, necessarium esse multoties pati pro Christo, qui pro nobis multoties passus est. Bene autem praesens haec [Col. 0386D] hostia pacificorum dicitur, quia illa mediante cum Deo purificamur, iterumque conjungimus. Si quis ergo de bobus pacificorum hostiam offerre voluerit in ordine sacerdotali, vel regulari, sive masculus, sive femina sit, se ab omni vitio immaculatum custodiat, ut digne offeratur. Quid enim per bovem nisi sacerdotalis, vel regularis ordo intelligitur, secundum illud Apostoli: «Non alligabis os bovi trituranti?» (I Cor. IX, 7.) In quo certe ordine tam sancti viri quam etiam devotae virgines intelligitur. Ipsae enim Deo dicatae in ejus agro utique laborant. Audite ergo hoc, qui ad sacros ordines acceditis. Audite qui vos ipsos ad serviendum Deo offertis. Si enim immaculati estis, secure accedite; sin autem, accedere non praesumatis. Ponite manum [Col. 0387A] super caput victimae vestrae, id est reprimite superbiam carnis vestrae. Videte Apostolum manum super hostiam suam apponentem; dicit enim: «Castigo corpus meum, et in servitutem redigo (I Cor. IX, 27) .» Immolate eam in introitu tabernaculi, ut scilicet videant vos, qui in tabernaculo sunt, «et videntes opera vestra bona, glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est (Matth. V, 16) .» Videant caeteri jejunia vestra; videant quomodo immolando maceratis et affligitis carnem vestram, quatenus exemplum accipiant de sancta conversatione vestra. Accedite, juvenes devoti, accedite, virgines castae, ad sanctum Dei tabernaculum; ibi enim vos exspectant filii Aaron, ibi vos exspectant praelati et sacerdotes in suum collegium vos recipere cupientes, vos purificare, [Col. 0387B] vos consecrare, vos offerre volentes.

«Fundentque filii Aaron sacerdotis sanguinem super altare per circuitum, et offerent de hostia pacificorum in oblationem Domini,» etc. Sanguinem peccata significare manifestum est, secundum illud Ezechielis: «Si non annuntiaveris ei iniquitatem suam, sanguinem ejus de manu tua requiram (Ezech. III, 18) .» Altare vero mens, et cor designat. Fundunt igitur sacerdotes sanguinem ejus, qui ad sacerdotalem, vel regularem ordinem accedere, et inter boves computari exoptant, per circuitum altaris, quando eos admonent ut peccatorum suorum memores sint, et habeant ea in circuitu cordis sui, ut possint dicere semper: «Peccatum meum contra me est semper (Psal. L, 5) .» Deinde hostiae adipem, [Col. 0387C] omnemque pinguedinem jubet Dominus offerre et adolere; quia scilicet pinguedine caro superbit, et in luxuriam, et omnem turpitudinem ruit; unde alibi dicitur: «Pinguis factus est dilectus, et recalcitravit (Deut. XXIII, 15) ;» ideoque Apostolus in commessationibus, et ebrietatibus nos prohibet inveniri. Idemque alibi ait: «Carnis curam ne feceritis in desideriis. Et nolite inebriari vino, in quo est luxuria (Ephes. V, 18) .» Haec igitur est causa, cur maxime necessarium est, ut corporis nostri pinguedo minuatur, incendatur et destruatur. Dum enim jejuniis caro atteritur, pinguescit anima, sedes ejus conspicitur, fitque sacrificium Deo acceptabile. Accendatur ergo spiritus, ut et caro vitiorum [Col. 0387D] ignibus frigescat. Ad oblationem autem istam accendendam ligna colligamus; id est exempla justorum sectemur; perpendendo qualiter vixerint, qualiter jejuniis et vigiliis omnem corporis pinguedinem attenuaverint. Haec autem ligna, si in cordis nostri altari accensa fuerint, omnem nocivam pinguedinem adolere facient. Sequitur:

«Si agnum obtulerint coram Domino, ponent manum super caput victimae suae, quae immolabitur in vestibulo tabernaculi testimonii. Fundentque filii Aaron sanguimen sanguinem ejus per altaris circuitum, et offerent adipem, et caudam totam cum renibus, et caetera, ut supra.» Ritus autem in immolatione agni idem significat, quod superius adnotavimus, et solum in hostiae differentia aliquod [Col. 0388A] discrimen reperitur; nam per bovem, doctorem et sacerdotem; per agnum, hominem mansuetum et simplicem; per capram vero peccatorem intelligimus. Sive igitur bovem, sive agnum, sive capram aliquis offerat, ponat manum suam super caput victimae suae, coercerat superbiam suam, eam castiget et immolet. Hoc autem juxta tabernaculum tantum, id est juxta Ecclesiae statuta et leges. Qui enim ab Ecclesia discedet, nullum ei sacrificium, 131 nulla abstinentia, nulla carnis maceratio prodest: ideoque, omnis hostia ad tabernaculum duci jubetur. Ergo filii Aaron nos occidunt, nostrum sanguinem fundunt; namque solum sacerdotes Ecclesiae a peccatis nos abluunt, et pro nobis hostias offerunt. Filius enim Aaron, et sacerdos Ecclesiae ille fuit, [Col. 0388B] qui ait: «Mortificate membra vestra, quae sunt super terram (Coloss. III, 5) ;» itemque: «Mortui estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (ibid.) .» Sed quare peccata nostra super altare fundunt, nisi ut igne consumantur, semperque in memoria habeantur? quomodo autem adipem, renes omnemque pinguedinem sacerdotes offerant, superius dictum est. Cur denique caudam Dominus jubet offerri, idem ipse in Evangelio docet, dicens: «Qui perseveravit usque in finem, hic salvus erit (Matth. XXIV, 13) .»

«Omnis adeps Domini erit jure perpetuo, et in generationibus, et cunctis habitaculis vestris. Nec adipem, nec sanguinem omnino comedetis.» Cum enim sit adeps bonus, et adeps malus, quomodo omnis [Col. 0388C] adeps Domini erit? Bonus enim adeps quo anima pinguescit, et vires suscipit, de quo Psalmista: «Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea (Psal. LXII, 6) :» malus adeps quo anima incrassata superbit, de quo idem Psalmista: «Prodiit ex adipe iniquitas eorum (Psal. LXXII, 2) .» Omnis igitur adeps est Domino offerendus; bonus animae adeps, ut sancto desiderio inflammetur; corporis vero malus, ut poenitentia destruatur; sicque tunc in cordis sartagine adeps animae Deo offertur, cum peccatorum conscientia superna dilectione incendatur. Tunc vero adeps corporis Deo mactatur, cum caro poenitentiae rigore deprimitur, atque ita fit ut omnis adeps Domini sit. Adeps deinde cremari, et sanguis effundi [Col. 0388D] jubetur, ne uterque comedatur. Ad rationem tamen advertite. Non comedatur sanguis, quia in ipso peccati causa intelligitur. Super altare autem offeratur adeps, id est omnis nociva pinguedo in corde contrito concremetur, et destruatur. Hoc est enim, quod ait: Adipes, quibus pectus advolvitur, et pinnulae jecoris offerentur super altare. Sed quare pinnulae jecoris? Jecoris namque, id est hepatis pinnulae sanguinis coagulati, et mortui similitudinem habere videntur. Sanguis igitur et forma sanguinis super altare ponantur, ut non solum peccatum, sed peccati species omnino destruatur.

«Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Loquere filiis Israel. Anima quae peccaverit per ignorantiam [Col. 0389A] de hostia, et de universis mandatis Domini, quae praecepit, ut non fierent, quidpiam fecerit: si sacerdos, qui est unctus, peccaverit, delinquere faciens populum, offeret pro peccato suo vitulum immaculatum Domino, et adducet illum ad ostium tabernaculi testimonii coram Domino, ponetque manum super caput ejus, et immolabit eum Domino. Hauriet quoque de sanguine vituli, inferens illum in tabernaculum testimonii ⁜ (252) .» Sicut cum distinctione loquitur lex, sic et nos cum distinctione loqui debemus; ita ut prius de sacerdote per ignorantiam peccante, et de ejus expiatione agamus, et postea de populo, quem sacerdotis ignorantia in errorem induxit, sermocinemur. Anima igitur ista, sive sacerdos, qui per ignorantiam peccavit, populum [Col. 0389B] in errorem inducens, Caipham vel quempiam aliorum Judaeorum sacerdotum significat: nam contextus verba Caiphae maxime adaptantur. Non solum enim iste peccavit, sed peccare fecit, et populum in seditionem illum et in Christi interfectionem inducens, et dicens: «Expedit vobis, ut unus moriatur homo pro populo, ne tota gens pereat (Joan. XI, 50) .» Unde Joannes mox addit: «Ab illo ergo die cogitaverunt interficere eum (ibid.) ;» sicque apparet, quod iste sit sacerdos, qui et peccavit, et populum delinquere fecit. In eo autem, quod evangelista subdit. «Hoc autem a semetipso non dixit (ibid.) ;» clare datur intelligi quod per ignorantiam peccavit. Pro peccato autem sacerdotis, per ignorantiam delinquentis offertur vitulus, cujus sanguis per pontificem [Col. 0389C] infertur in tabernaculum, de quo ait Apostolus: «Quorum enim animalium infertur sanguis pro peccato in sancta per pontificem, horum corpora cremantur extra castra; propter quod et Jesus, ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est (Hebr. XIII, 11) .» Juxta hanc igitur Apostoli interpretationem, totam hujus oblationis seriem de Christo in ara crucis immolando intelligere debemus, et ipsius apostoli verbis materiam suscipientes; quod ipse reliquit, vel breviter dixit, latius exponamus.

Anima ista, quae per ignorantiam peccavit, Caiphas intelligitur. Primo igitur inquirendum est quomodo Caiphas intelligatur, ubi dicitur, quod offerat pro [Col. 0389D] peccato suo viculum immaculatum Domino. Haec enim verba videntur illi aptari non posse: non enim pro peccato suo, sed ad peccatum suum, ipsius persuasione Christus occisus est; neque Caiphas tunc immaculatum vitulum, sed hominem dignum morte putabat occidi. Sed, cum Christus Dominus pro Adae peccato solvendo mortuus sit, adaequate peccatum ad Caipham, et ad omnes homines pertinet. Constat quod pro peccato Caiphae immolatus sit Christus, sicque Christi mortem Caiphae peccatum abstulit, et Caiphae peccatum intulit ⁜ (253) ; abstulit originale, intulit 132 actuale. Immolat ergo Christum Caiphas [Col. 0390A] pro peccato suo originali; sed impie hoc agens, incurrit in actuale. Adducit autem illum ad ostium tabernaculi testimonii; quia, secundum ejus consilium, ad judicium mortis adductus est Christus. Ponit manum super caput ejus dum divinitatem Christi, in quo Deus caput est, impugnare, et celare contendit. Ille utique eum immolat, affigens cruci, dum persuasione et consilio eum occidendum tradit. Per hoc autem, quod sanguis ad tabernaculum infertur, arbitror intelligi quod, mortuo Christo, ejus sanguis effusus ipsum etiam coelum penetravit, ibique vultui Dei Patris pro nobis astiterit, secundum quod Paulus ait: «Non enim in manu facta sancta Jesus introivit exemplaria verorum, sed in ipsum coelum, ut appareat nunc vultui Dei pro nobis (Hebr. IX, 12) .» Introivit [Col. 0390B] ergo, non ut vitulorum, aut hircorum sanguinem spargat, sed ut per proprium sanguinem veniam nobis de peccatis obtineat.

«Cumque intinxerit digitum in sanguine, asperget eum septies coram Domino contra faciem sanctuarii.» Quod autem sacerdos, intincto sanguine digito, septies sanguinem contra sanctuarium fundat, illud proprie docet, quod usque ad finem mundi in peccatorum ablutione Christi sanguis spargatur: quod enim septies fit, omni omnino tempore fit, cum septem tantum diebus totus temporis decursus terminetur; convenienter ergo septies Christi sanguis spargitur, quia usque ad saeculi consummationem a sacerdotibus immolatur. Hoc autem contra velum sanctuarii, id est coram aeterni Patris praesentia et [Col. 0390C] majestate.

«Ponetque de eodem sanguine super cornua altaris thymiamatis gratissimi Domino, quod est in tabernaculo testimonii, omnem autem reliquum sanguinem fundet in basim altaris holocausti in introitu tabernaculi.» Duo haec certe altaria duos populos repraesentant; non enim solum populus gentiles, qui tunc credere incipiebat, Christi sanguine redemptus est, sed priorem etiam populum, id est Judaicum, ab hostili servitute liberavit, ut utriusque populi animae redemptae testificantur, cum sic gratias solvendo decantant: «Redemisti nos Deus in sanguine tuo ex omni tribu, populo et natione (Apoc. V, 9) .» Duo igitur altaria sanguis hostiae tangit, quia duos populos sanguis Christi [Col. 0390D] redemit.

«Adipem jecoris cum renunculis, sicut aufertur de vitulo hostiae pacificorum, adolebit super altare holocausti, etc.» Quid hac vituli pinguedine, nisi Christi misericordia innuitur? Quid altari holocausti, nisi cor hominis adumbratur? Tunc igitur vituli adeps super altare ponitur, quando cor hominis Dei misericordia et pietate imbuitur, et ad ipsius Christi exemplum, in proximos efficitur misericors, secundum quod Petrus ait: «Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini [Col. 0391A] vestigia ejus (II Petr. II, 21) ;» unde, sicut in illius visceribus pietas, et misericordia in homines abundavit, ita corda nostra isto adipe misericordiae delibuta in proximos necesse est abundare.

«Pellem vero, et omnes carnes cum capite, et pedibus, et intestinis, et fimo, et reliquo corpore efferet extra castra, incendetque super lignorum struem, etc., quae in loco effusorum cinerum cremabuntur.» Sola hic certe Apostoli verba pro explicatione sufficiant, cum de animalibus agit, quae extra castra cremantur; et «Jesus, inquit, ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est. Exeamus igitur ad eum extra castra improperium ejus portantes (Hebr. XIII, 12) .» Apposite Paulus hic loquitur: strues enim lignorum, [Col. 0391B] et Christi improperium crux fuit, in qua corpus ejus crematum fuit. Totus igitur vitulus extra castra crematur, quia totum Christi corpus extra portam patitur. Hucusque de sacerdote per ignorantiam peccante dixisse sufficiat. Ad populum autem ignorantia seductum, et ad ejus expiationis modum transeamus.

«Quod si omnis turba Israel ignoraverit, et imperitiam fecerit quod contra Domini mandatum est, et postea intellexerit peccatum suum, offeret vitulum pro peccato, adducetque eum ad ostium tabernaculi testimonii. Et ponent seniores populi manum super caput ejus coram Domino.» In quo populus, et turba peccaverit, superius dictum est: nam eumdem vitulum, eadem intentione, atque [Col. 0391C] sacerdos mactavit, unde quidquid illic de sacerdotis victima dicitur, hic de populi victima intelligitur. Quod autem populus, sicut sacerdos, per ignorantiam peccaverit, Petrus testatur, dicens: «Et nunc scio, fratres, quod per ignorantiam fecistis, sicut et patres vestri (Act. III, 17) .» Item Paulus ait: «Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) .» Quod item Christi testimonio probari potest, qui pro eis Patrem orando, ait: «Pater, ignosce illis, non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» ⁜ (254) In eo autem quod seniores populi super caput vituli manum quoque imponunt, clare monstratur, quod ipsi simul cum sacerdotibus Christi divinitatem voluerunt abscondere; [Col. 0391D] unde in ejus occisione una cum sacerdotibus numerantur, Scriptura dicente: «Principes sacerdotum, et seniores populi consilium fecerunt, ut Jesum dolo tenerent, et occiderent (Matth. XXVI, 4) .» Circa vero in quod 133 dicitur, quod orante sacerdote pro eis, et aspergente vituli sanguinem contra velum templi coram Domino, eorum delictum mundetur; advertendum est non de illo sacerdote esse intelligendum, de quo supra dictum est, qui per ignorantiam peccaverit, sed de illo, de quo Psalmista ait: «Propterea unxit te Deus Deus tuus oleo laetitiae [Col. 0392A] prae consortibus tuis (Psal. XLIV, 8) .» Hic enim intincto digito cum sanguine proprio intulit illum in ipsius coeli tabernaculum, quia ut Apostolus ait: «Per proprium sanguinem introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa (Hebr. IX, 12) .»

«Si autem peccaverit princeps, et fecerit unum e pluribus per ignorantiam, quod Domini lege prohibetur, et postea intellexerit peccatum suum, offeret hostiam Domino, hircum de capris immaculatum.» Postquam de Judaeorum pontifice, et de eorum populo egimus, de Ecclesiae principibus, id est episcopis, et de eorum subditis exponemus aliqua. Quod enim isti etiam ex ignorantia aliquando delinquant, in semetipso Paulus testificatur, dum se prius blasphemum dixit. Sed, quia per ignorantiam [Col. 0392B] fecit, se misericordiam consecutum ostendit. Quia et de Petro Ecclesiae principe per ignorantiam peccasse, non incongrue affirmatur; nescire enim is dicitur, qui rem, quam facere debet, totaliter obliviscitur. Atqui si Petrus verbi magistri sui, cum negavit, non esset oblitus, frustra scriptum esset quod postea recordatus est; ait enim evangelista: «Et recordatus est Petrus verbi Jesu quod dixerat (Luc. XXII, 61) ,» etc. Quot insuper Ecclesiae principes, qui non solum ignoranter, sed etiam scienter delinquunt? Hi autem, si se peccasse intelligunt, hostiam Domino offerre tenentur. Tunc autem id intelligere dicuntur, quando a peccatis, quae ante commiserant, per poenitentiam refrenantur. Offerunt autem hi hostiam Domino, id est hostiam, sive hircum pro [Col. 0392C] peccato immaculatum hoc est unusquisque seipsum jam emendatum offerat Domino. De capris quidem, quia de stirpe Adam, de stirpe peccatrice, de stirpe, quae in omni sobole sua dicit: «In iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea (Psal. L, 6) .» Offert ergo se unusquisque hircum Domino, dum peccare desinit, et digne incipit poenitere ⁜ (255) . Qui igitur hircus propter peccatum nominatur, ipse jam per poenitentiam immaculatus exhibetur.

«Ponetque manum suam super caput ejus. Cumque mactaverit eum in loco, ubi mactari solet holocaustum coram Domino, quia pro peccato est, tinget sacerdos digitum in sanguine hostiae pro [Col. 0392D] peccato, tangens cornua altaris holocausti, et reliquum fundens ad basim ejus.» Manus autem impositio, et sanguinis linitio super cornua altaris quid demonstrent, jam superius dictum est. Puto itaque, quod offerre hircum mactando, idem significet, ac seipsum affligere poenitendo: qui enim in corde affligitur, bene se coram Deo mactare dicitur, «homo» si quidem, ut ait Scriptura, «videt in facie, Deus autem intuetur cor (I Reg. XVI, 7) .» Vocat hic Dominus sacerdotem, quem superius principem dixerat, ut de quo principe loquatur, ostendat [Col. 0393A] ⁜ (256) . Quod autem sanguinem fundit, et cum sanguine altare intingit, illud datur intelligi, quod et peccatum expellit et peccati memoriam in corde reponit, secundum id quod legimus: «Et peccatum meum contra me est semper (Psal. L, 3) .» De pinguedinis autem crematione jam superius explicavimus.

«Rogabitque pro eo sacerdos, et dimittetur ei.» Rogat sacerdos pro principe, rogat sacerdos pro seipso. Contrarium certe videtur, quod idem sit sacerdos et princeps, cum princeps regimen faciat cum rigore, sacerdos vero cum clementia exerceat misericordiam. Unde unus quodammodo violenter praeest, alius vero misericorditer interpellat; et tamen in uno principe, eodemque sacerdote recte [Col. 0393B] conveniunt, quandoquidem de eo, in quo foris per rigorem excessit, intus per dolorem ingemiscit. Tunc pro principe orat sacerdos; cum pro his, in quibus foris praecipiendo deliquit, intus sacrificando ingemiscit.

«Quod si peccaverit anima per ignorantiam de populo terrae, ut faciat quidquam ex iis, quae lege Domini prohibentur, atque delinquat, et ignoraverit peccatum suum, offerat capram immaculatam, ponatque manum super caput hostiae,» etc. Haec anima de populo terrae, quae per ignorantiam peccat, unumquemque subditorum repraesentat, unde jam clare ostenditur quam rectus ordo in mandatis tradendis observetur. Nam cum de veteri Ecclesia, id est de Judaeorum populo egit, prius de [Col. 0393C] pontifice, et postea de populo tractavit; quando vero de novae Ecclesiae ministris agitur, idem rectus ordo dicendi observatur. Postquam enim de principe, seu episcopo sanctificando agitur, ad subditorum expiationem convenienter transitur. Haec igitur anima de populo terrae, sive subditus quisque frequenter per ignorantiam peccat; quia facile bonum ab homine despicitur, et pro bono malum eligitur. Capram vero iste pro peccato suo offerre jubetur, quod tunc fit, quando propriam carnem per rigidam poenitentiam macerat, cui ideo fortassis poenitendi modus clare ostenditur; determinatum autem ejus tempus non indicatur, ut tandiu poenitere intelligat, quandiu sanguinem a corde 134 non separat. Qui autem, [Col. 0393D] quam grave sit per ignorantiam delinquere, scire desiderat, canones supra positos attente consideret, et ex poena, quam sibi in illis inflictam invenerit, culpae gravitatem statim percipiet. Cui enim manus super hostiam tenere, id est carnis superbiam poenitentia reprimere, et circa cordis altare sanguinem fundere, id est cor suum continua peccatorum memoria informare, omnemque pinguedinem cremare praecipitur, non mediocris quidem poenitentia injungitur.

«Si peccaverit anima, et audierit vocem jurantis, [Col. 0394A] testisque fuerit, quod aut ipse vidit, aut conscius est: nisi indicaverit, portabit iniquitatem suam.» Contra hoc legis mandatum Judaeos peccasse, notum est, qui jurantis vocem toties audiendo occultarunt. Quam enim hic jurantis vocem intelligimus? nisi illam, quam ipsi et nos de Christo Domino saepius audivimus: «Juravit Dominus, et non poenitebit eum: tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 5) .» Hanc vocem saepius auditam ab eis, non solum non propalarunt, sed occultare curaverunt. Quia ergo Christi regnum et sacerdotium non praedicarunt, ipsi iniquitatem portabunt. Nec autem solum hoc in Judaeos putemus dictum, sed et dixisse de omnibus verbis Domini, hoc praeceptum necesse est, intelligatur. Nam omne [Col. 0394B] quod ipse dixit juramentum esse conspicitur; siquidem firmum semper et stabile reperitur, secundum quod ipse dixit: «Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Matth. XXIV, 35) .» Quicunque igitur Dei voluntatem scit vel audit, et non facit, vapulabit multis. Nemo enim melius judicat et praedicat quod scit aut audit, quam qui illud exercet quod Dominus affirmando mandavit. Melius enim aliquid agendo suadetur, quam praedicando judicatur. «Si non dimiseritis, dicit Dominus, peccata hominibus adversum vos, nec Pater vester coelestis dimittet vobis peccata vestra (Matth. VI, 15) .» Hoc certe juramentum est quod illi soli bene intelligere praedicant, qui in se peccantibus peccata condonant.

[Col. 0394C] «Anima, quae tetigerit aliquid immundum, sive quod occisum a bestia est, aut per se mortuum, vel quodlibet aliud reptile, et oblita fuerit immunditiae suae, rea est, et deliquit.» A tribus immunditiam provenire docet hic locus; a bestia scilicet occisi, aut per se mortui, et a reptilium contactu. Ex quo certe exemplo animae nostrae munditiae necesse est ut sumamus documentum. Per illum igitur, qui a bestiis occiditur, quisquis ab haereticis deceptus est, jure optimo intelligitur. Unde fideles ab haereticis liberari Psalmista exposcit, cum ait: «Ne tradas bestiis animas confitentes tibi (Psal. LXXIX, 19) .» Ille vero per seipsum necatur, qui in aliquam haeresim vel grande peccatum propria [Col. 0394D] voluntate praecipitatur. Per reptile vero, quod toto pectore terra prosternitur, et ad superna nunquam erigitur, ille procul dubio significatur, qui toto animi conatu terrena desiderat, neque coelestia aliquando considerat. Toties igitur anima in mortis periculum injicitur, quoties haereticorum consortio copulatur; toties in immunditiam incurrit, quoties se cum istis peccatoribus conjungit; nam qui tangit picem inquinabitur ab illa. Hic tales homines tangere, nihil aliud innuit, quam ut eis credere, cum eis communicare eorumque facta imitari significet.

«Et si tetigerit quidpiam de immunditia hominis, [Col. 0395A] juxta omnem impuritatem quia pollui solet, oblitaque cognoverit postea, subjacebit delicto.» Postquam de haereticorum consortio actum est, de eorum dogmatibus sermo inseritur. Homo enim per immunditiam pollutus illum certe significat qui jam est haereticus constitutus. Hujus igitur doctrina immunditia est et pollutio, quae tunc quasi semen male infunditur, quando ex ejus communicatione alius haereticus constituitur.

«Anima, quae juraverit et protulerit labiis suis, ut vel male quid faceret vel bene, et idipsum juramento et sermone firmaverit, oblitaque intellexerit delictum suum, agat poenitentiam pro peccato suo, et offerat de gregibus agnam sive capram, orabitque pro ea sacerdos et pro peccato ejus.» [Col. 0395B] Quid hoc loco significat jurare, quod male faciet, nisi quod quis carnem suam poenitentia affligere et jejuniis macerare Deo promittat? Quis autem bene facere jurat, nisi qui Dei mandata observare se obligat, juxta illud Psalmistae: «Juravi et statui custodire judicia justitiae tuae (Psal. CXVIII, 106) .» Unde ille juramenti quod fecit oblivisci dicitur, qui id quod Deo promisit non operatur. Iste igitur, qui non exercendo quod vovit, se ostendit oblitum, agendo poenitentiam se praebeat recordatum. Quam autem poenitentiam faciet, littera textus insinuat, cum ait: «Offerat agnam,» etc. Nam agnam immaculatam Domino offert, qui se ab omni peccatorum malitia illaesum custodit. Ut igitur anima se agnam simplicem reddat, ab omni peccaminosa occasione [Col. 0395C] prorsus se abstineat, non modicam faciet poenitentiam.

«Sin autem non potuerit offerre pecus, offerat duas turtures, vel duos pullos columbarum Domino, unum pro peccato, et alterum in holocaustum, dabitque eas sacerdoti, qui primum offerens pro peccato retorquebit caput ejus, etc.» Ecce ex legis tenore pauperibus providetur, et spiritualis intelligentia non mutatur. 135 Ideo enim secundum litteram, pro agna, vel capra, turtur, et columba apponitur, ut in pauperibus immolationis decretum omnimode observetur. Ita tamen secundum spiritualem intelligentiam eadem commutatio agitur, ut idem per [Col. 0395D] turturem et columbam, atque per agnam et capram intelligatur. Quid enim per turturem continuo gementem, nisi caro afflicta intelligatur? Quid enim per simplicem columbam, nisi agnae innocentia designatur? Pro capra igitur turturem, et pro agna columbam offert, qui poenitentia carnem affligit, et spiritum ab omni dolo immaculatum custodit. Unde jam patet quod in hac commutatione pauperum inopiae subvenitur, et ritus sacrificii non mutatur. Ideo autem hae aves, per quas caro et spiritus designantur, sacerdoti tradi jubentur, ut inde poenitens addiscat, quod se totum arbitrio sacerdotis committat. Tunc autem sacerdos turturem pro peccato offert, quando carnis afflictionem ante Dei conspectum orando proponit.

[Col. 0396A] «Retorquebit caput ejus ad pennulas; ita ut collo haereat, et non penitus abrumpatur. Et asperget de sanguine ejus parietem altaris.» Tunc sacerdos caput avis ad pennulas retorquet, quando poenitentem demisso capite incedere, de peccatis erubescere, et nequaquam superbire suadet. In eo vero, quod caput vi a collo non abstrahi, sed ibi inhaerere praecipitur; illud, ut puto, significatur quod animi scilicet submissio, quam unusquisque deinceps habere debet, potius voluntaria quam violenta videatur. Hujus denique primae avis sanguine tunc altare imbuitur, cum poenitentis cor peccatorum memoria tribulatur. «Alteram vero adolebit in holocaustum.» Tunc alteram avem sacerdos in holocaustum adolet, cum suis verbis et [Col. 0396B] monitis poenitentis animum in Dei amorem totum incendit.

«Quod si non quiverit manus ejus duos offerre turtures, aut duos pullos columbarum, offeret pro peccato suo similae partem ephi decimam, nec mittet in eam oleum, nec thuris aliquid imponet, quia pro peccato est, tradetque eam sacerdoti, qui plenum ex ea pugillum hauriens, cremabit super altare in monumentum ejus, qui obtulerit, rogans pro illo, et expians; reliquam vero partem ipse habebit in munere.» Ecce iterum pauperum inopiae impensius intenditur, et ritus sacrificii non mutatur. Idem enim per similam, quod per capram et turturem significatur. Illud autem, quod similae ephi pars decima offerri praecipitur ad [Col. 0396C] locum Evangelii spectare videtur, in quo unius ex decem drachmis deperditae inventione mulier illa laetatur, per quam mater Ecclesia intelligitur. Tunc enim unam ex decem drachmis Ecclesia perdit, quando aliquis ex fidelibus peccatum committit, tunc autem se invenisse laetatur, quando qui peccavit coram sacerdote contrito corde praesentatur. Qui igitur per peccatum vas perditum, secundum Psalmistam, ex drachma efficitur, in drachmam inventam per cordis contritionem ex vase deperdito instauratur. «Non mittet in eam oleum, neque thuris aliquid imponet, quia pro peccato est,» etc. Ille sine oleo similam pro peccato offert, qui carnem suam, quam poenitentia macerat, ab omni prorsus oblectamento alienat. Thus item non imponit, qui [Col. 0396D] eam ab omni suavitate sejungit; ita potius videatur ex verberibus putrida, quam unguentis optimis delibuta; sine oleo namque, sine thure similam pro peccato obtulit, qui de propria poenitentia dixit: «Putruerunt et corruptae sunt cicatrices meae a facie insipientiae meae (Psal. XXXVII, 6) .»—«Tradatque eam sacerdoti,» etc. Tunc poenitens sacerdoti similam tradit, cum se totum ejus ditioni committit, cujus similae partem tunc super altare sacerdos incendit, quando poenitentis afflictionem Deo suis precibus offert. Tunc autem sibi partem reservat, quando pro eo maceratur et affligitur jejuniis. Bene autem sacerdos pro munere maximo habere debet, quod propria poenitentia peccatorem sublevet, ne [Col. 0397A] tanquam Pharisaeus illud de se audiat, quod onera gravia aliis super humeros imponat; ipse vero illa digito non moveat; cum enim peccata populi comedere dicitur, ad illorum solutionis partem saltem constringitur.

«Anima, si praevaricans caeremonias per errorem, in his, quae sunt Domino sanctificata, peccaverit, offerat pro delicto suo arietem immaculatum de gregibus, qui emi potest duobus siclis, juxta pondus sanctuarii: ipsumque quod intulit damni, restituet, et quintam partem ponet supra, tradens sacerdoti, qui rogabit pro eo, offerens arietem, et dimittetur ei.» De sacrilegis hominibus locus iste agere videtur, cujus crimen pro capitali ab omnibus reputatur; quibus si restitutio pro poena [Col. 0397B] imponitur, et pars quinta insuper persolvi jubetur, non tamen ut decet, puniri videntur. Inter sacrilegos autem ille gravius peccat, qui divina mysteria irreverenter evacuat; unde capitale hoc crimen fugere Apostolus admonet, cum sic nos exhortando persuadet: «Hortamur vos, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis (II Cor. VI, 1) .» Hinc illa anima, in iis, quae Domino sunt consecrata, peccare videtur, per quam fides integra sacramentis non adhibetur; dum enim, secundum quod potest, gratiam non acquirit ab illis, maximum certe sacrilegium committit. Hic autem arietem immaculatum offerre praecipitur, ut non qualemcunque, sed qui duobus siclis comparetur. Per arietem sane intelligitur ille ipse, qui ante sacrilegus dicitur, qui, ubi primum per poenitentiam [Col. 0397C] ab errore recedit, immaculati arietis personam statim assumit. Emitur autem siclis duobus: dum duorum testamentorum praeceptis informatus 136 efficitur. Si enim adhuc utrique Testamento, et eorum verbis plenam fidem non adhibet, immaculati arietis formam non accipit. Ille quidem duobus tantum siclis sanctuarii ponderis emitur, qui a duorum Testamentorum verbis instruitur, et ab errore suo penitus vindicatur. Tunc autem quod intulit damni bene persolvit, cum pro commissis peccatis poenitentiam subit. Quintam denique partem insuper addit, cum nullo ex quinque sensibus peccat.

[Col. 0397D] «Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Praecipe Aaron, et filiis ejus. Haec est lex holocausti: cremabitur in altari tota nocte usque mane; ignis ex eodem altari erit. Vestietur tunica sacerdos et feminalibus lineis: tolletque cineres, quos vorax ignis excussit, et ponens juxta altare, spoliabitur prioribus vestimentis, indutusque aliis efferet eos extra castra, et in loco mundissimo usque ad favillam consumi faciet. Ignis autem in altari semper ardebit, quem nutriet sacerdos, subjiciens ligna mane per singulos dies, et imposito holocausto desuper adolebit adipes pacificorum.» Ut quae de holocausti ritu hic proponuntur, ab unoquoque nostrum spiritualiter intelligantur, illud Apostoli necesse est recordemur, dicentis: [Col. 0398A] «Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 17) .» Si igitur nos ipsi templum Dei sumus, intra nosmetipsos ad holocaustum inflammandum idoneum altare et sacerdotem quaeramus. Altare ergo cor humanum esse, et intellectum sacerdotem non incongrue intelligimus; unde ille intellectus tanquam sacerdos tunica hyacinthina induitur, qui totum quod intelligit, desursum accepisse fatetur, secundum illud: «Omnis sapientia a Deo est (Eccli. I, 1) .» Qui si sincerus et castus reperitur, tunc feminalibus lineis indui perhibetur, in quibus castitatis observantia innuitur et legis custodia designatur. Altare continuo existit, amoris et charitatis ignem in eo semper accendit, quo igne divinas Scripturas investigando et in illis divina mandata cognoscendo, [Col. 0398B] gratiarum et confessionis gratissimum illi holocaustum inflammat, per quod illum valde mitigat et delectatur. Hoc autem holocaustum ideo tota nocte inflammari praecipitur, ut per totum vitae tempus id faciendum esse intelligatur. Ignis autem iste ex eodem altari esse ideo dicitur, ut amor iste, quo cor nostrum incenditur, in corde generari et ab eo procedere intelligatur.

«Tolletque sacerdos cineres, quos vorax ignis excussit, et ponet juxta altare,» etc. Audis quod vorax ignis holocaustum incendit et in cineres totum convertit. Amor discendi Dei mirabilia et veritatem investigandi, profunda Scripturarum mysteria quodammodo vincit et ad intelligentiae facilitatem perducit. Hoc est enim holocaustum incendere, [Col. 0398C] quod sanctarum Scripturarum mysteria penetrare. Hoc igitur cineres tollit sacerdos et juxta altare ponit, quando quidquid intellectus investigando discernere et intelligere valet, hoc totum cordi et memoriae tradit. Postea vero spoliatus prioribus vestimentis, aliisque indutus, effert cineres extra castra et in loco mundissimo usque ad favillam consumi facit. Diligenter attende quod dicitur: Vult sacerdotem egredi extra castra; vult cineres holocausti foras efferri: sed ad quid, nisi ut eos iterum possit incendere? Aliis igitur vestimentis induitur, cum ad hoc agendum praeparatur. Sed quae sunt haec vestimenta, sine quibus intellectualis sacerdos cineres foras non potest ferre? Ego quidem [Col. 0398D] has vestes litteras, sermones et voces esse puto, quibus nisi induatur, nec foras egredi, nec quidquam intelligere posse videtur. Quis enim unquam intelligeret, quid intellectus intus ageret, nisi ipse voce indutus, extra per linguam et collocutionem se duceret? Sic ergo sacerdos indutus fert cineres extra castra, cineres, inquam, quia si adhuc intactam et nondum meditatam Scripturam foras efferret, fortassis quid diceret non haberet. Iterum autem delatos cineres foras incendit, dum mysteria Dei, quae intus penetravit, verbis exponit, hoc autem in loco mundissimo, id est in justorum hominum congregatione. Scriptum est enim: «Nolite sanctum dare canibus, neque spargere margaritas ante porcos (Matth. VII, 6) .» Usque ad favillam [Col. 0399A] autem sacerdos iste holocausti cineres consumit, quando usque ad plenam intelligentiam sanctarum Scripturarum difficultates explanat. Ignis vero iste, qui nunquam deficit in altari, sed perpetuo ardere convenit, intermissae dilectionis in corde fidelium ardorem imponit: si enim hic ignis ab intellectu abfuerit, omne prorsus sacerdotis officium inutile erit. In hoc ergo sacerdos diligenter studeat ut amoris ignem continuo nutriat, et per singulos dies ligna subjiciat; recordetur scilicet Dei misericordiae, recordetur quid fecerit et quid diligentibus se praebere promiserit. His enim et similibus lignis de sanctarum Scripturarum silva collectis ignis iste succenditur, et in Dei dilectionem maxime inflammatur. Super hunc igitur ignem, o sacerdos, pone [Col. 0399B] holocaustum, ut immoles Deo sacrificium laudis; hic est enim adeps pacificorum, cujus pinguedine Deum demulces. Iste est ignis perpetuus, qui nunquam deficiet in altare, quia «aquae multae non possunt exstinguere charitatem (Cant. VIII, 7) .»

«Haec est lex sacrificii, et libamentorum, quae offerent filii Aaron coram Domino, et coram altari. Tollet sacerdos pugillum similae, 137 quae conspersa est oleo, et totum thus, quod super similam positum est, adolebit illud in altari, in monumentum odoris suavissimi Domino. Reliquampartem similae comedet Aaron cum filiis suis, absque fermento, et comedet eam in loco sanctotabernaculi.» Inter sacrificium et libamen nulla quaerenda est distinctio, cum una utrique eademque sit significatio. [Col. 0399C] Nam, cum antiquitus sacrificia fierent ex simila, statim libamina erant Deo gratissima. Per filios autem Aaron, quibus haec de libaminibus injunguntur, bene Ecclesiae episcopi et sacerdotes designantur, qui ideo coram Domino libamina haec offerre dicuntur, quia in Dei praesentia semper existunt, et interna ejus illustratione illuminantur. Quid autem sit per similam, per thus et per oleum significatum, jam capite superiore manet expositum. Ideo autem non totam similam, sed plenum pugillum sacerdos immolare jubetur, ut divinorum secretorum ea tantummodo populo praedicando revelet, quae ejus intelligentiae sufficere posse cognoscet; reliquam vero Aaron, et filii ejus comedere praecipiuntur; id [Col. 0399D] est illi soli, qui in sacris voluminibus semper studendo exercitantur. Absque fermento autem illam comedere, quid aliud est, nisi mysteria haec sine pravitatis errore et percipere et docere. Hoc autem non ubicunque, sed in loco sanctuarii tabernaculi comedere jubentur, id est in loco secreto, ubi ab incapacibus non audiantur; quod quidem tunc sacerdotes faciunt, quando inter se solos de legis doctrina et praeceptis disputant. Ipsi enim sunt sanctuaria et Dei tabernacula, in quibus haec omnia bene manent occulta; et quia etiam pars hujus similae ad fidei sacramentum pertinere videtur, ideo tota sine fermento et corruptione comedi praecipitur, ne forte cum quis incaute comedit, in locum aliquem incidat, quem si anima prave intelligat, erroris periculo se [Col. 0400A] exponat; unde bene subditur in contextu: «Mares tantum stirpis Aaron comedent illud:» nam mares hic sapientiores et fortiores intelliguntur, a quibus Dei mandata melius percipiuntur, et religiosius observantur, istis enim tantum discutere et scire licet, quae reliquis audire non permittitur. Deinde sequitur: «Omnis qui tetigerit illa, sanctificabitur.» Firmiter namque tangit, qui quae fideliter credit, opere exercet; credere enim tantum videre est; agere vero quod creditur, tangere est. Sequitur:

«Locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Haec est oblatio Aaron et filiorum ejus, quam offerre debent Domino in die unctionis suae. Decimam partem ephi offerent similae in sacrificio sempiterno, [Col. 0400B] medium ejus mane, et medium vespere, quae in sartagine oleo conspersa frigetur.» Si enim per Aaron et filios ejus, episcopos et sacerdotes intelligimus, utique ad episcopos et sacerdotes haec oblatio pertinere videtur. Hanc autem offerre debent in die unctionis suae, id est omni tempore vitae suae; unde et in sacrificio sempiterno offerri praecipitur. Non enim in sempiternum offertur, quod uno tantum die offertur, nisi ipse unus dies sempiternus intelligatur. Non igitur uno, sed omni die episcopus et sacerdos inungi et sanctificari, et seipso melior fieri debet. Offerunt similae decimam partem ephi. Quid enim per similam, nisi sacerdotis carnem intelligimus? Quae dum compunctionis mola teritur, et affligitur, suo bono exemplo, quasi quodam cibo caeteros [Col. 0400C] nutrit. Qui autem partem decimam offert, seipsum penitus offert, quia omnis homo decima est. Unde et drachma decima in Evangelio appellatur. De Levi quoque Apostolus ait: «Qui decimas accipit, decimatus est (Hebr. VII, 9) .» Merito igitur filii Aaron decimae vocantur. Sed quia mane et vespere diem et noctem significant, medium suae oblationis mane et medium vespere sacerdos offerre debet; ut die ac nocte et omni tempore ab hac immolatione non desistat. De qua adhuc subditur: «Quae in sartagine oleo conspersa frigitur.» Qualiter autem in cordis sartagine haec oblatio supernae unctionis oleo conspersa frigitur, illi soli intelligunt, qui eam offerre consueverunt. Postquam autem haec frixura [Col. 0400D] igne spiritus ferventius incalescere incipit, jam quasi extra se, et quodam modo altius homo elevatus, suae ditionis non esse videtur. Offert autem eam calidam in odorem suavissimum Domino sacerdos, qui patri jure successerit. Et tota oblatio cremabitur in altari; omne enim sacrificium sacerdotum igne consumatur, nec quisquam comedet ex eo, et hoc quidem melius sentiendo, quam exponendo intelligimus. Non enim potest calida non esse, quae igne spiritus undique circumdata, tota crematur, tota frigitur et tota oleo peruncta igne consumitur. Quod autem ait: «Nec quisquam comedet ex eo,» ad hoc valere puto, ut non ob sui ostentationem, quod hypocritae faciunt, sed in secreto et in cordis secretario tam sanctam oblationem sacerdos Domino [Col. 0401A] offerat. Hanc ergo offerre debet, cum et tempore et loco mens ejus supernae vacat contemplationi. Sequitur:

«Ista est lex hostiae pro peccato. In loco ubi offertur holocaustum immolabitur coram Domino. Sanctum sanctorum est. Sacerdos qui offert, comedet eum in loco sancto, in atrio tabernaculi. Quidquid tetigerit carnes ejus, sanctificabitur. Si de sanguine illius vestis fuerit aspersa, lavabitur in loco sancto: vas autem fictile in quo cocta est, confringetur: quod si aeneum fuerit, defricabitur et lavabitur aqua. Omnis enim masculus de genere sacerdotali vescetur carnibus ejus, quia Sanctum sanctorum est.» 138 Hanc enim hostiam, qua peccata solvuntur, quam [Col. 0401B] soli sacerdoti et masculis de genere ejus comedere licet, illam esse intelligo, quae quotidie in sancta Ecclesia a sacerdotibus immolatur. Masculus enim iste non sexu, sed fide, sapientia, fortitudine et constantia indicatur, qui non serpenti facile credat, ut haereticis succumbat. «Qui tetigerit carnes ejus sanctificabitur;» hoc est enim, ut ipse Dominus ait: «Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam (Joan. VI, 55) .»—«Si de sanguine illius fuerit conspersa, lavabitur aqua.» Ut quid enim vestis aqua lavatur, quae tactu sanguinis sanctificata est? nisi quia sola Christi sanguinis aspersione mundantur qui in S. Ecclesia aqua baptismatis regenerantur. Ideoque de Salvatoris nostri latere sanguis simul cum aqua manavit. [Col. 0401C] Vas autem fictile, in quo cocta est frangitur: aeneum autem fricatur et lavatur aqua: nos enim vasa sumus, in quibus Christi caro co quitur, si tamen ipsius passionis memores sumus. Unde ipse ait: «Hoc facite in meam commemorationem (I Cor. XI, 24) .» Quod Apostolus exposuit. dicens: «Quotiescunque enim manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis, donec veniat (ibid., 26) .» Nos ergo frangi, nos fricari, nos lavari debemus: unum enim idemque haec tria significant. Qui enim poenitentia et compunctione affligitur et maceratur, ille utique et frangitur, et fricatur, et lavatur. Idem autem ipsi secundum aliud et aliud, et fictilia vasa sumus et aenea; fictilia quidem, quia de terra; unde Apostolus: «Habemus [Col. 0401D] thesaurum istum in vasis fictilibus (II Cor. IV, 7) ;» aenea vero, quia in Dei laudibus clare personamus; nihil enim aere clarius sonat. Et de hac quidem hostia, quae in Christi commemorationem mirabiliter fit, comedere licet; de illa vero quam ipse Jesus in ara crucis obtulit, nulli secundum se comedere licet. Quod septuaginta discipuli male intelligentes cum Christus carnem suam eis offerret ad manducandum scandalizati abiere retrorsum; corporaliter enim carnem Christi, quam videbant, non in sacramento, sed in frusta concisam se comedere debere arbitrabantur; de qua et subditur: «Hostia enim quae caeditur pro peccato, cujus sanguis infertur in tabernaculum testimonii ad expiandum, in sanctuario [Col. 0402A] non comedetur, sed comburetur igni:» igni utique passionis. Hoc autem Apostoli testimonio sufficienter superius expositum est. Sequitur:

«Haec quoque est lex hostiae pro delicto, Sancta sanctorum est: idcirco ubi mactabitur holocaustum, mactabitur et victima pro delicto: sanguis ejus per gyrum altaris fundetur. Offerent ex ea caudam et adipem, qui operit vitalia, duos renunculos et pinguedinem, quae juxta illa est, reticulumque jecoris cum renunculis, et adolebit ea sacerdos super altare: incensum est Domino pro delicto. Omnis masculus de sacerdotali genere in loco sancto vescetur his carnibus, [Col. 0402B] quia Sanctum sanctorum est. Sicut pro peccato offertur hostia, ita et pro delicto, utriusque hostiae lex una erit.» Quamvis enim peccatum atque delictum saepe indifferenter pro eodem ponantur, differt tamen peccatum a delicto. Facere enim contra mandatum peccatum est; non facere vero quod mandatum praecepit, delictum. Qui enim occidit, contra mandatum facit, quo dicitur: «Non occides (Exod. XX, 13) .» Qui vero patrem, et matrem non honorat, mandatum negligit, et derelinquit, quo jubetur: «Honora patrem et matrem (ibid., 12) .» Unde delictum quasi derelictum dici videtur, ab eo quod mandatum derelinquatur. Et quia utriusque hostiae est lex una, utriusque hostiae sit expositio una. Cujus videlicet hostiae sanguis funditur per gyrum altaris, ut semper [Col. 0402C] corda nostra in Christi sanguine natent et nunquam passionis ejus obliviscamur. Unde etiam et caudam ejus offerre jubemur; ultima enim corporis pars cauda est, quam ipse quoque Salvator offerens, ait: «Consummatum est:» et statim, inquit evangelista, «inclinato capite emisit spiritum (Joan. XIX, 30) .» Hujus ergo finis, hujus extremitatis, hujus caudae semper memores simus, in qua Christus pro nobis spiritum emisit: offeramus adipem, pinguedinem et renes ejus; dicamus, praedicemus et laudemus pietatem, misericordiam, castitatem et continentiam ejus. Hoc est enim sacrificium laudis. «Et sacrificium laudis, inquit, honorificabit me (Psal. XLIX, 23) .» Breviter ista transcurrimus, quoniam facile [Col. 0402D] per supradicta intelligi possunt. Sequitur:

«Sacerdos, qui offert victimam holocausti, habebit pellem ejus, et omne sacrificium similae, quod coquitur in clibano, et quidquid in craticula, vel in sartagine praeparatur, ejus erit sacerdotis a quo offertur, sive oleo conspersa sit, sive arida fuerit, cunctis filiis Aaron aequa mensura per singulos dividetur.» Hoc audiant importuni et insatiabiles sacerdotes, qui expensas ecclesiasticas cum caeteris partiri refugiunt. Sed quia per victimam Christi Dei verbum et Dei sapientiam intelligimus, quid per pellem, nisi litteram, qua spiritualis intelligentia tegitur, significamus? Sicut enim quondam verbum et sapientia Dei latebat in carne, sic et modo nisi subtracta pelle, et litterae velamine, non [Col. 0403A] apparet. Sacerdos ergo, qui offert victimam, habebit pellem ejus. Quod si de Caipha, qui Christum morti tradidit, intelligatur, perspicuum est; nam et ipse sicut et caeteri Judaei, nihil nisi pellem et litteram in divina Scriptura considerabat. Nobis quoque pellis ista valde necessaria est, 139 quoniam nisi pelle cognita, carnes difficiliter comeduntur. In promptu ergo et in potestate pellem, litteram et historiam semper habemus. Sequitur:

«Haec est lex hostiae pacificorum, quae offertur Domino; si pro gratiarum actione fuerit oblatio, offerent panes absque fermento conspersos oleo, et lagana azyma uncta oleo, coctamque similam, et collyridas olei admistione conspersas.» Quia enim omnibus hostiis pacificatur Deus, pene omnes hostiae [Col. 0403B] pacificorum dici possunt. Si autem pro gratiarum actione fiunt oblationes ⁜ (257) , ut pro tantis ab eo susceptis beneficiis Domino gratias agere velimus, offeramus panes et lagana similamque coctam atque collyridas; omnia autem azyma et sine fermento, omnia insuper oleo peruncta. Nos enim ipsi haec omnia sumus. De nobis enim Apostolus dicit: «Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi (I Cor. V, 7) .» Si ergo azymi sumus, si incorrupti et sinceri sumus, offeramus Deo nos ipsos, ut Dei imago reddatur Deo; tali enim cibo delectatur Deus, sicut esca diaboli sunt peccatores, ita et sancti sunt cibus Dei, omnes oleo peruncti, omnes Spiritus sancti gratia delibuti, omnes Dei misericordia perfusi. Sequitur:

[Col. 0403C] «Panes quoque fermentatos, cum hostia gratiarum, quae immolatur pro pacificis, ex quibus unus pro primitiis offeretur Domino, et erit sacerdotis, qui fundet hostiae sanguinem: cujus carnes eadem comedentur die, nec remanebit ex eis quidquam usque mane.» Qui sunt isti panes fermentati, qui cum hostia gratiarum offeruntur? mirum si non sunt duo illi latrones, qui simul cum Domino sunt crucifixi: «Ex quibus unus pro primitiis offeretur Domino:» pro primitiis quidem, quia in Christi passione ipse prius credidit; unde et a Domino audire meruit: «Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) .» Hoc est enim quod ait: «Et erit sacerdotis, qui fundet hostiae sanguinem.» Illius enim sacerdotis [Col. 0403D] est iste panis, qui non alium, nisi proprium pro nobis sanguinem fudit, cujus carnes comedentur eadem die. Qua die? Ea utique qua hostia offeretur. Omni ergo die comedentur, siquidem omni die hostia offertur. Quid est ergo quod sequitur: «Nec remanebit ex eis quidquam usque mane?» Quid est hoc mane? hujus utique noctis, hujus vitae finis, et illius diei initium quo sol justitiae orietur: tunc non erit tempus has carnes comedendi; tunc non erit tempus ad fidem convertendi. Credere enim comedere est. Vis has carnes comedere? crede et manducasti. Sequitur.

[Col. 0404A] «Si voto vel sponte quisquam obtulerit hostiam, eadem similiter edetur die. Sed et si quid in crastinum remanserit, vesci licitum est: quidquid autem tertius invenerit dies, ignis absumet. Si quis de carnibus victimae pacificorum die tertia comederit, irrita fiet oblatio, nec proderit offerenti; quin potius quaecunque anima tali se edulio contaminaverit, praevaricationis rea erit.» Haec etenim hostia, sicut et superior Christum significat: Christus enim et voto, et sponte seipsum obtulit: voto quidem, quia sic disposuerat, sic ordinaverat, sic ipse de se ante tempora praedestinaverat; sponte vero, quia omnipotens est. Sed qui sunt hi duo dies, in quibus has carnes edere licet? Et qui est dies tertius in quo comedere non licet? Ego quidem duos [Col. 0404B] dies, duo Testamenta intelligo, in quibus nimirum hae carnes comeduntur, quia eorum revelatione, illuminatione atque doctrina creduntur et intelliguntur. Primus enim dies liber iste est, qui nos modo ista docet, quo docente Moyses et Aaron, et multi alii Christi carnem comederunt Secundus vero dies Evangelium est, in quo multo manifestius Christus immolatur et creditur, manducatur et bibitur. Veniamus nunc ad tertium diem; sed non comedamus in eo, ut non credamus ei, quia tenebrosus est; sine sole et lumine est, caecus totus et erroneus est. Per hunc enim pravam haereticorum doctrinam intelligimus, in qua multae de Christo sonant blasphemiae. Si quis ergo secundum hanc doctrinam Christum immolaverit, crediderit et comederit, nihil ei proderit: [Col. 0404C] quin potius quaecunque anima tali se edulio contaminaverit; et his credendo, erraverit, praevaricationis rea erit. Talis enim dies Berengarius quidem exstitit, qui de corpore et sanguine Christi philosophice disputando ad impossibilia nos ducebat. Nos tamen, quod ratione non comprehendimus, igne spiritus et charitatis absumimus, et non tantum argumentis, quam sanctorum fidei et auctoritatibus credimus. Unde et hic dicitur: «Quidquid autem tertius invenerit dies, ignis absumet.» In quibus enim haereticis ratione et argumentis resistere non possumus, fide, et auctoritate, et charitatis igne resistimus. Sequitur:

«Caro, quae aliquid tetigerit immundum non comedetur, sed comburetur igni: qui fuerit mundus [Col. 0404D] vescetur ex ea.» Qui enim haereticis crediderit, non in Ecclesiae corpus trajicietur; sed igni aeterno comburetur. Quid enim sit immundum tangere, jam superius expositum est:

«Anima polluta, quae ederit de carnibus hostiae pacificorum, quae oblata est Domino, peribit de populis suis ⁜ (258) . Et quae tetigerit immunditiam hominis, vel jumenti, sive omnis rei, quae polluere potest, et comederit de hujusmodi carnibus interibit de 140 populis suis.» Hoc enim breviter Apostolus exposuit, dicens: «Qui enim manducat, et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, [Col. 0405A] non dijudicans corpus Domini (I Cor. XI, 29) .» Breviter exposuimus, quia vigilantibus loquimur, et solis masculis de genere Aaron tradere disposuimus.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Loquere filiis Israel: Adipem bovis, et ovis, et caprae non comedetis. Adipem cadaveris morticini, et ejus animalis quod a bestia captum est, habebitis in usus varios. Si quis adipem, qui offerri debet in incensum Domini, comederit, peribit de populo suo. Sanguinem quoque omnis animalis non sumetis ⁜ (259) in cibum, tam de avibus, quam de pecoribus. Omnis enim anima, quae ederit sanguinem, peribit de populis suis.» Haec autem quamvis superius sufficienter exposita sint, pauca [Col. 0405B] tamen de his dicamus. Hic enim non de adipe carnis, sed de adipe animae dicere videtur. Animae autem adeps atque pinguedo, sapientia, fides, charitas, caeteraeque virtutes sunt; pinguis enim est illa anima, quae his abundat, sicut econtrario macra est, quae ista non habet. Sanguis enim pro anima ponitur, quoniam sedes animae sanguis est. Unde in hoc eodem libro in sequentibus dicitur: Anima omnis carnis in sanguine ⁜ (260) est. Interdicit igitur Dominus adipem, et sanguinem comedere, secundum illam significationem, qua dicitur: «Quia comederunt Jacob (Psal. LXXVIII, 7) .» Sic enim comedere, quid aliud est, nisi persequi, perdere et occidere? Magnum ergo peccatum est adipem et sanguinem comedere. Adipem autem morticini, et a [Col. 0405C] bestia capti animalis in varios usus habere licet; quia haereticorum et philosophorum scientia saepe nobis in multis utilis est. Saepe enim nobis Aristotelis, Priscianis et Origenis scientia necessaria est. Sequitur:

«Qui offert victimam pacificorum Domino, offerat simul et sacrificium, id est libamenta ejus. Tenebit manibus adipem hostiae et pectusculum. Cumque ambo oblata Domino consecraverit, tradat sacerdoti qui adolebit adipem super altare. Pectusculum autem erit Aaron et filiorum ejus.» Pacificorum enim omnis victima, quia Deum nobis pacificamus; libamenta vero omne azymum intelligimus. Non ergo sine libamentis pacificorum victima offeratur, quia non proderit hostia, quae oblata non fuerit [Col. 0405D] in azymis sinceritatis et veritatis. Sed quid est quod adipem atque pectusculum, quod homo Deo consecravit et devovit, sacerdoti Dominus tradere jubet? Vult enim Dominus ut pectora nostra sacerdotibus demus atque aperiamus, quatenus eorum consiliis, et doctrina repleantur. Demus eis adipem nostrum, confiteamur eis peccata nostra; dicamus eis quid male pinguis lasciviendo fecerit caro nostra. Ipsorum est adolere adipem, ipsorum est incendere et delere peccata.

«Armus quoque dexter de pacificorum hostiis cedet in primitias sacerdoti. Qui obtulerit adipem, [Col. 0406A] et sanguinem filiorum Aaron, ipse habebit et armum dextrum in portione sua. Pectusculum enim elationis et armum separationis tuli a filiis Israel de hostiis eorum pacificis, et dedi Aaron ac filiis ejus lege perpetua ab omni populo Israel.» Ideo enim armus dexter sacerdotibus datur, quoniam fortes esse debent ad aliorum ferenda peccata. Datur eis et pectusculum, quoniam qui aliorum pectora replent, sine pectore esse non debent. Quasi igitur ad pectus suum, quasi ad sapientiae secretarium, totus ad eos populus currat, et inde sitiens bibat. Hoc enim rationale, quoque et superhumerale significant. Pectusculum enim elationis et armum separationis sic dicit, quasi pectusculum elatum, et armum separatum. Quod autem [Col. 0406B] sequitur: «Haec est unctio Aaron et filiorum ejus in caeremoniis Domini die, qua obtulit eos Moyses,» etc. Titulus est eorum, quae sequuntur.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Tolle Aaron cum filiis suis, vestes eorum, et unctionis oleum, vitulum pro peccato, duos arietes, canistrum cum azymis, et congregabis omnem coetum ad ostium tabernaculi. Fecit Moyses, ut Dominus imperavit. Congregataque omni turba ante fores, ait: Iste est sermo, quem jussit Dominus» fieri. Statimque obtulit Aaron et duos filios «ejus. Cumque lavisset eos, vestivit pontificem subucula linea, accingens eum balteo, et induens [Col. 0406C] tunica hyacinthina, et desuper humerale imposuit, quod astringens cingulo aptavit rationali, in quo erat doctrina et veritas: cidari quoque texit caput, et super eam contra frontem posuit laminam auream consecratam in sanctificationem, sicut praeceperat ei Dominus. Tulit et unctionis oleum quo linivit tabernaculum cum omni supellectili sua.» Quid enim Aaron cum filiis, quid vitulus, et duo arietes, quid unctionis oleum, et vestes, et caetera, quae hic enumerantur, significet, diligenter satis, et ample in Exodo exposuimus. De vitulo, et duobus arietibus breviter hic aliquid dicamus. «Obtulit, inquit, vitulum pro peccato; cumque posuissent Aaron, et filii ejus manus suas, immolavit eum hauriens sanguinem, et tincto digito tetigit [Col. 0406D] cornua altaris per gyrum. Quo expiato, 141 et sanctificato, fudit reliquum sanguinem ad fundamenta ejus. Adipem autem, qui erat super vitalia, et reticulum jecoris, duosque renunculos cum arvinulis suis, adolebit super altare, vitulum cum pelle, carnibus, et fimo cremans extra castra, sicut praeceperat Dominus.» Vitulus enim iste, qui pro peccato offertur, Christus Dominus noster est, pro nostris iniquitatibus immolatus, super caput ejus Aaron et filii ejus manus posuerunt, quia pontifices et sacerdotes scribae et Pharisaei in eum manus mittere, et Deum negare non timuerunt. Cujus sanguinis [Col. 0407A] pars altaris cornua tangit, pars ad fundamentum ejus funditur, quoniam et Christi sanguinis pars crucis cornua cruentavit, pars ad ima decurrendo defluxit. Adeps vero omnisque ejus pinguedo adoletur super altare, quatenus illud propheticum adimpleatur: «Memor sit Dominus omnis sacrificii, et holocaustum suum pingue fiat (Psal. XIX, 4) .» O pingue sacrificium, cujus odore mundus repletur, et omnis aegritudo sanatur! Vitulus autem cum pelle, et carnibus et fimo crematur extra castra, quia Jesus, ut Apostolus ait: «Ut sanctificaret per suum sanguinem populum extra castra passus est (Hebr. XIII, 12) .» Haec de vitulo. Nunc de ariete videamus:

«Obtulit et arietem in holocaustum, super cujus [Col. 0407B] caput cum imposuissent Aaron et filii ejus manus, immolavit eum, et fudit sanguinem ejus super altaris circuitum, ipsumque arietem in frusta concidens, caput ejus et artus, et adipem adolevit igni, lotis prius intestinis, et pedibus, totumque simul arietem incendit super altare, eo quod esset holocaustum suavissimi odoris Domino, sicut praeceperat ei.» Hoc autem est illud holocaustum, quod quotidie in sancta Ecclesia fit. Offert enim Moyses, id est Christus, arietem in holocaustum, quoniam et si sacerdotum ministerio fiat, ipse tamen carnem et sanguinem suum immolat et sacrificat. Non enim sacerdotis, sed ipsius vox est, quae dicit: «Hoc est corpus meum, et: Hic est calix Novi Testamenti in meo sanguine, qui pro vobis et [Col. 0407C] pro multis effundetur in remissionem peccatorum (Luc. XXII, 19, 20) .» Hac enim voce totum sacrificium immolatur, et sanctificatur. Unde et subditur: «Super caput ejus cum imposuisset Aaron et filii ejus manus, immolavit eum.» Aaron et filii ejus manum imponunt, et Moyses immolat, quoniam et si pontifices, et sacerdotes super Christi corpus et sanguinem manus expansas et elevatas habeant, unus tamen est pontifex Jesus, qui sanctificat et benedicit, cujus virtute ineffabili in sui corporis sanguinisque substantiam, panis et vinum convertitur. Fudit autem sanguinem ejus per altaris circuitum, quoniam et Christus suum sanguinem nobis obtulit ad bibendum: altare enim Ecclesia est, quae Christi sanguine [Col. 0407D] tota aspergitur et inebriatur. Arietem autem ipsum in frusta concidens, artus ejus, adipem et pedes, lotis prius intestinis, Christus Dominus adolebat, et super altare incendebat, quando incipiens a Moyse et caeteris prophetis interpretabatur duobus discipulis suis Scripturas, quae de ipso erant, unde ipsi quoque sui cordis altare, holocausto supraposito, ardere sentientes, dicebant: «Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, dum loqueretur in via, et aperiret nobis Scripturas?» (Luc. XXIV, 32.) Incipiens enim a Moyse, fortasse haec eadem sacrificia eis exponebat, in quibus mors et passio ejus tam manifeste significabantur. Intestina vero lavare, est ea quae turpia et inhonesta putabantur, datis rationibus, necessaria et honesta ostendere. Quod ipse [Col. 0408A] quidem faciebat, cum diceret: «O stulti et tardi corde ad credendum in omnibus, quae locuti sunt prophetae: nonne sic oportuit Christum pati?» (Luc. XXIV, 25.) Turpe enim, et inhonestum, et valde horribile videbatur eis, Dei Filium pati et mori potuisse. Sequitur autem tertium sacrificium, in quo instruimur, qualiter episcopi et sacerdotes consecrari debeant.

«Obtulit, inquit, et arietem secundum in consecratione sacerdotum; posuerunt super caput illius Aaron et filii ejus manus suas. Quem cum immolasset Moyses, sumens de sanguine tetigit extremum auriculae dexterae Aaron, et pollicem manus ejus similiter et pedis, obtulit et filios Aaron. Cumque de sanguine arietis immolati tetigisset [Col. 0408B] extremum auriculae singulorum dexterae, et pollices manus, et pedis dexteri reliquum super altare per circuitum fudit.» Moyses enim hoc in loco, qui sacerdotes consecrat, aliquem pontificem significare potest, cujus ministerio episcopi et sacerdotes consecrantur. Hic autem in principio consecrationis offert arietem, si eos qui consecrandi sunt, de fide Christi plenissime instruat. Unde et iidem ipsi super caput arietis manus ponunt, quia omnia, de quibus interrogantur, se credere quodammodo jurant et confitentur. Tangit autem pontifex de arietis sanguine aures, manus et pedes dexteros singulorum, ut Christi sanguine eorum auditus operatio et praedicatio mundetur et sanctificetur, ut habeant [Col. 0408C] aures audiendi, et sanctificatas ad bene agendum et Christi corpus conficiendum, ut sint eorum pedes speciosi ad evangelizandum pacem, et ad evangelizandum bona. Tanguntur autem in extremitatibus, quoniam non qui coepit, sed «qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) .» Reliquum autem sanguinem fundit super altare cordis eorum per circuitum, ut semper Christi passionis memores tollant crucem suam, et sequantur eum. Sequitur:

«Adipem vero, et caudam omnemque pinguedinem, quae operit intestina, reticulumque 142 jecoris, et duos renes cum adipibus suis, et armo dextro separavit. Tollens autem de canistro azymorum, quod erat coram Domino, panes [Col. 0408D] absque fermento, et collyridam conspersam oleo, lagana quoque posuit super adipes, et armum dexterum, tradens simul omnia Aaron et filiis ejus.» Quid enim per canistrum, in quo sunt panes azymi, nisi hunc librum, et caetera sacrarum Scripturarum volumina intelligimus? in quibus utique singulae sententiae, et panes, et collyridae de lagana sunt, quibus nutriuntur; quae quoniam misericordiam praedicant, et nihil erroris in se habent, merito et oleo conspersae, et azymae esse dicuntur. Haec autem super adipes et armum dextrum ponuntur, quoniam quid adipes et armus dexter significent sanctarum Scripturarum sententiis exponitur et intelligitur. Quod autem haec omnia simul composita Moyses sacerdotibus tradidit, hoc significat; quia [Col. 0409A] postquam sacerdotes consecrati sunt, de manu pontificis librum accipere debent, ut verbi Dei exponendi, et praedicandi habeant potestatem ⁜ (261) .

«Qui postquam levaverunt ea coram Domino, rursum suscepta de manibus eorum, adolevit super altare holocausti, eo quod consecrationis esset oblatio in odorem suavitatis sacrificii Domino ⁜ (262) . Tunc illi qui consecrantur, elevant jam dicta coram Domino, quando et ore, et corde custodire promittunt. Inde vero Moyses Domini vicarius de eorum manibus iterum omnia suscipit, et in odorem suavitatis super altare incendit, significans hoc totum, quod factum est, Domino placere, et ipsi suaviter redolere. Sequitur:

«Tulit et pectusculum, elevans illud coram Domino [Col. 0409B] de ariete consecrationis in partem suam, sicut praeceperat ei Dominus; assumensque unguentum, et sanguinem, qui erat super altare, aspersit super Aaron et vestimenta ejus; et super filios illius, et vestes eorum.» Ideo enim Moyses sibi pectusculum vindicat, quoniam valentes animo, et sapientes pontifices esse debent. Magnum enim pectus eum habere oportet, qui haec tanta servare debet et reponere sacramenta. Sed quare Moyses coram Domino pectusculum elevat; nisi ut corda et pectora nostra semper sint elevata ad coelestia contemplanda? Aspergitur unguentum, et sanguis super sacerdotes et vestes eorum, ut interius et exterius mundentur et sanctificentur; ut quales sunt interius, exterius appareant, ut provideant bona non tantum [Col. 0409C] coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus, unguentum enim est gratia Spiritus sancti. De sanguine vero Joannes Apostolus ait: «Qui dilexit nos, et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo (Apoc. I, 5) .» Sequitur:

«Cumque sanctificasset eos in vestitu suo praecepit eis, dicens: Coquite carnes ante fores tabernaculi, et ibi comedite eas: panes quoque consecrationis edite, qui positi sunt in canistro, sicut praecepit mihi Dominus, dicens: Aaron et filii ejus comedent eos; quidquid autem reliquum fuerit de carne et panibus ignis absumet.» Ante fores enim tabernaculi carnes sacerdotes coquunt et comedunt, quia in conventu, in poenitentia et in auditu [Col. 0409D] fidelium divinas Scripturas legentes et exponentes, caeteros eas coquere et comedere, et intelligere docent. Id ipsum autem et de panibus intelligitur, de quibus modo superius diximus. Quod autem [Col. 0410A] reliquum est, ignis absumit, ignis utique Spiritus sancti, ignis fidei et charitatis, qui nos hoc saepe credere facit, quod intelligere non valemus.

«De ostio quoque tabernaculi non exibitis septem diebus, usque ad diem, quo complebitur tempus consecrationis vestrae. Septem enim diebus finitur consecratio, sicut et impraesentiarum factum est, ut ritus sacrificii compleretur. Die ac nocte manebitis in tabernaculo, observantes custodias Domini, ne moriamini.» Quibus enim per septem dies jubetur non exire de tabernaculo (siquidem non sunt dies, nisi septem) nunquam de tabernaculo exire debent. Hoc enim tabernaculum Ecclesia est, de qua, nisi peccando, nunquam exeunt sacerdotes; de hac autem omnes haeretici peccando, et [Col. 0410B] superbiendo exierunt ⁜ (263) . Septem autem diebus finitur consecratio, quia, quandiu in hac vita sumus, semper consecrari, et sanctificari, et in melius proficere debemus. Maneamus ergo die ac nocte, id est omni tempore in tabernaculo, observemus, custodiamus quod ipse praecepit, ne moriamur. Non enim moriuntur, sed potius de morte ad vitam transeunt, quicunque hoc tabernaculum bene custodiunt.

«Dixit Dominus ad Aaron: Accede ad altare, et immola pro peccato tuo, offer holocaustum, et deprecare pro te, et pro populo. Cumque mactaveris hostiam populi, ora pro eo, sicut praecepit Dominus. Statimque Aaron accedens ad altare [Col. 0410C] immolavit vitulum pro peccato suo: cujus sanguinem obtulerunt ei filii sui, in quo tingens digitum tetigit cornua altaris, et fudit residuum ad basim ejus.» Haec enim omnia superius dicta et exposita sunt. Voluit tamen Moyses post sacerdotum consecrationem de eis dicere. Aaron antem hoc in loco Judaeorum pontifices significare videtur, qui pro peccato suo, suo quidem, quia originali, Christum Dominum nostrum crucifixerunt. Sed ne populus quoque eis subjectus de Christi morte innocens putaretur, ideo subdidit: «Cujus sanguinem obtulerunt ei filii sui:» Christi quoque sanguinem pontificibus populus offerebat, quando eum accusabat, et reum mortis esse dicebat, et crucifige, crucifige, [Col. 0410D] clamabat. Quoniam autem sacerdotum machinatione Christi sanguis fusus est, ideo digitum in sanguine sacerdos tinxisse narratur. Quid autem cornua altaris et basis ejus, quid adeps omnisque [Col. 0411A] pinguedo, quid pellis et carnes, quae cremantur extra castra, significent, satis superius expositum est. Sequitur:

«Immolavit, et holocausti victimam, obtuleruntque ei filii sui sanguinem ejus, quem fudit per altaris circuitum. Ipsam enim hostiam in frusta concisam cum capite, et membris singulis obtulerunt, quae omnia super altare cremavit igni, lotis prius aqua intestinis et pedibus.» Haec autem victima holocausti eadem est, quae superior; sacerdos tamen non idem et hanc, et illam offerre videtur; ille enim cum crudelitate; hic vero cum pietate immolat. Differt enim Aaron a seipso; aliquando enim Judaeorum pontifices, aliquando vero quemlibet Ecclesiae ministrum significat. Significat autem ipsum [Col. 0411B] quoque Jesum, sacerdotum omnium maximum. Volo autem, exempli gratia, hanc holocausti victimam ego immolare: offerant ergo mihi filii mei hujus victimae sanguinem; offerant etiam ipsam hostiam in frusta concisam, simul cum capite, et singulis membris. Sed quomodo offerent? Vis audire quomodo? Veniant ad me, interrogent quid sanguis iste significet: hoc est enim sanguinem offerre. Interrogent etiam quid significet hostia, quid frusta, quid caput et caetera membra? Quae omnia si ego singulariter eis exposuero, tunc super eorum cordis altare hostiam immolo, atque in amorem Christi, fide et dilectione eos accendo. Haec quoque jam superius exposita sunt. Sequitur:

«Et pro peccato populi offerens mactavit hircum, [Col. 0411C] expiatoque altari fecit holocaustum, addens in sacrificio libamenta, quae pariter offeruntur, et adolens ea super altare absque caeremoniis matutini holocausti.» Hircum enim pro peccato populi offerre, est ipsum populum docere et admonere ut carnem luxuriantem et peccatricem poenitentia coerceat et affligat, neque per illicita vagari permittat; altare vero expiatur, si a pravis cogitationibus cor mundetur, quod quidem nisi mundatum fuerit, holocaustum in eo acceptabile fieri non potest. Unde Psalmista ait: «Cor mundum crea in me, Deus (Psal. L, 12) .» Libamenta vero, quae pariter offeruntur, panes et caetera azyma intelliguntur. Quibus ergo poenitentiae medicamentum damus, ut vivant in asymis sinceritatis et veritatis admonere [Col. 0411D] debemus. Haec autem omnia custodire jubemur, praeter caeremonias matutini holocausti, quae per se quidem inviolabiliter conservari debent; matutini autem holocausti caeremonias dicit eas, quas in principio fidei nostrae Domino promisimus; quando diabolo, et omnibus pompis, et operibus ejus abrenuntiavimus. Vera ergo poenitentia est cum has matutini holocausti caeremonias observamus, et pro praeteritis peccatis carnem affligimus, et maceramus, si tamen postea in azymis sinceritatis et veritatis vivamus. Sequitur:

«Immolavit et bovem atque arietem, hostias pacificas populi. Obtuleruntque ei filii sui sanguinem, quem fudit super altare in circuitum. Adipem [Col. 0412A] autem bovis, et arietis, caudam, renunculosque cum adipibus suis, et reticulum jecoris posuerunt supra pectora eorum.» Per bovem enim et arietem, vel Christum Dominum nostrum, vel sanctos apostolos intelligere possumus; hos autem immolamus, quando eorum tormenta et passiones praedicamus: horum autem sanguinem offerunt nobis filii nostri, quando de eorum passionibus nos interrogant; quem nos quidem super altare cordis eorum fundimus in circuitum, omnia eis exponentes, et ut pro Christo, secundum eorum exempla, mortem non timeant, incitantes. Et quia doctorum pectora quanto magis quaestionibus premuntur, tanto plus divina mysteria pandunt, ideo super pectora bovis et arietis, adipem, caudam, renunculos omnemque [Col. 0412B] pinguedinem posuerunt. Quodam enim modo mihi super pectus bovis caudam, et adipem ponit ille, qui me de cauda bovis et adipe interrogat; donec enim ei satisfaciam, pectus et cor meum non parvo pondere premitur et fatigatur. Quid autem ista significent, jam superius dictum est. Sequitur:

«Et armos dexteros separavit Aaron, elevans coram Domino, sicut praeceperat Moyses.» 144 Separat quidem, quia sui sunt. Illi enim armus est necessarius, qui totum pondus et totius populi peccata ferre debet. Elevat autem coram Domino, ut non sua quaerat, sed quae Jesu Christi, ut cum Apostolo dicat: «Vivo ego, jam non ego, vivit vero in me Christus (Galat. II, 20) .» Quod enim sic ait, [Col. 0412C] membra sua jam non sua sunt, sed ejus, cui serviunt. Sequitur autem: «Quod, completis holocaustis, Moyses et Aaron benedixerint populo, apparuitque gloria Domini omni multitudini; et ecce ignis egressus est a Domino, devoravit holocaustum et adipes, qui erant super altare; quod cum vidissent turbae, laudaverunt Dominum, ruentes in facies suas.» Hunc autem ignem fortasse gloriam Domini appellat.

«Arreptisque Nadab et Abiu filii Aaron thuribulis posuerunt ignem, et incensum desuper, offerentes coram Domino ignem alienum, quod eis praeceptum non erat. Egressusque ignis a Domino devoravit eos, et mortui sunt coram Domino.» Hoc [Col. 0412D] est enim, quod Apostolus ait: «Si quis aliter evangelizaverit vobis, praeter quod audistis et accepistis, anathema sit (Galat. I, 9) .» Ignem enim et incensum alienum coram Domino offerunt, qui ea, quae contra fidem sunt, et in Dei lege non continentur Ecclesiae praedicant. Talem enim ignem talemque incensum Arius obtulit, ideoque mortuus est et aeternis incendiis damnatus.

«Locutus est autem Moyses ad Aaron, et Eleazarum, et Ithamar filios ejus; capita vestra nolite nudare, et vestimenta vestra nolite scindere, ne forte moriamini.» Hoc autem signum doloris est atque tristitiae. De iniquorum vero damnatione laetandum potius est quam dolendum. Unde scriptum [Col. 0413A] est: «Laetabitur justus, cum viderit vindictam impiorum (Psal. LVII, 11) .»

«Dixit quoque Dominus ad Aaron, vinum, et omne quod inebriare poterit, non bibetis tu, et filii tui, quando intrabitis in tabernaculum testimonii, ne moriamini, quia praeceptum est sempiternum in generationes vestras. Et ut habeatis scientiam discernendi inter sanctum et profanum, inter pollutum et mundum, doceatisque filios Israel omnia legitima mea, quae locutus est Dominus ad eos per manum Moysi.» Haec etiam ad litteram intellecta mentem aedificant. Magnum enim peccatum est ebrietas; praeter hoc enim quod sensum evertit, etiam luxuriam provocat. Unde Apostolus: «Nolite inebriari vino, in quo est luxuria (Hebr. V, 18) .» Haec autem ebrietas corporis est; sed multo pejor est ebrietas mentis. Mens enim nostra ira, indignatione, odio, superbia, impletur et inebriatur, quibus utique inebriata facile decipitur, et inter sanctum et profanum, inter pollutum et mundum discernere nequit. Nos ergo, quia semper in Dei tabernaculo sumus, omnem ebrietatem fugere oportet, ne moriamur.

«Locutusque est Moyses ad Aaron, et filios ejus, qui residui erant. Tollite sacrificium, quod remansit de oblatione Domini, et comedite illud absque fermento juxta altare, quia Sanctum sanctorum est. Comedetis autem in loco sancto: quod datum est tibi, et filiis tuis de oblationibus Domini, sicut praeceptum est mihi. Pectusculum quoque, quod [Col. 0413C] oblatum est, et armum, qui separatus est, edetis in loco mundissimo tu, et filii tui, et filiae tuae tecum. Tibi enim, et liberis tuis reposita sunt de hostiis salutaribus filiorum Israel.» Sacrificium, quod remansit de oblatione Domini, omnis sanctarum Scripturaruum series intelligitur. Et hoc quidem sacrificium laudis evocatur. Remansit autem nobis hoc sacrificium de oblatione Domini, quoniam, etsi Christum ejusque discipulos iniqui interfecerint, eorum tamen memoriam, et tanta in eorum laudibus scripta volumina delere non potuerunt ⁜ (264) . Hoc autem sacrificium comedunt sacerdotes absque fermento, id est absque ulla haeretica pravitate, omnique corruptione juxta altare, id est in S. Ecclesia, [Col. 0413D] in conventu fidelium, in concilio justorum et congregatione. Ibi enim secreta Dei revelantur; ibi Novi et Veteris Testamenti mysteria exponuntur. Quoniam scriptum est: «Nolite sanctum dare canibus, neque mittere margaritas ante porcos (Matth. VII, 6) .» Comedunt et pectusculum, et armum, quatenus sapientes fiant, et alterius onera portent. In pectore enim est cor, mens et sapientia; super armos autem onera portamus. De hoc autem sacrificio Aaron, et filiis ejus, et filiabus comedere licet, quoniam Deum laudare, sapientiae operam dare et aliorum onera portare nullus fidelium prohibetur. Hinc autem sequitur, quod Moyses cum quaereret [Col. 0414A] hircum, qui oblatus fuerat, exustum reperit, et inde irascitur contra sacerdotes, quia cum non comederant; per hoc enim nescio quid aliud significare voluerit, nisi quia poenitentes pro suis peccatis se diutius affligentes, non despectui et negligentiae habere, sed humiliter et cum laetitia recipere et Ecclesiae corpori reconciliare debemus. Quid est enim hircum comedere, nisi peccatores Ecclesiae reconciliare? Sic enim Petrus Apostolus eos comedebat, cui dicitur: «Macta, et manduca (Act. X, 13) .» Hircus autem exuritur, si medicina modum excedat, et peccatorem desperare faciat. Non ergo exuratur, sed 145 temperate hircus iste coquatur. Huc usque de sacrificiis.

[Col. 0414B] «Locutusque est Dominus ad Moysen, et Aaron, dicens: Dicite filiis Israel: Haec sunt animalia, quae comedere debetis de cunctis animantibus terrae. Omne, quod habet divisam ungulam, et ruminat quidem, et habet ungulam, sed non dividit eam, sicut camelus et caetera, non comedetis illud, et inter immunda reputabitis: similiter choerogrillus et lepus immundus est, quoniam, etsi ruminet, ungulam tamen non dividit. Sic et sus, qui ungulam dividit et ruminat.» Dicendum ergo nobis est quid sit ungulam dividere, quid ruminare, quid comedere. Ungula enim est divina Scriptura, qua pedes animae muniuntur ad ambulandum: haec autem ungula in litteram et spiritum, sive etiam in Novum et Vetus Testamentum dividitur. Ruminare [Col. 0414C] quid est, nisi sanctam Scripturam diligenter investigare et cordis sensu minutissime frangere, et ad spiritualem intelligentiam diutissime volvendo perducere? Judaei ergo neque ungulam dividunt, neque ruminant, quoniam neque utrumque Testamentum recipiunt, neque quod suscipiant ruminando spiritualiter intelligunt; litteram enim solam et integram deglutientes, nihil aliud quam litteram sapiunt. Manichaei autem, etsi ruminando quaedam spiritualiter intelligant, ungulam tamen non dividunt, quia Vetus Testamentum non suscipiunt. Ebionitae vero econtra utrumque suscipiunt; sed simul cum baptismo circumcisionem, omnesque legis caeremonias observare volentes, ruminare aut nolunt, aut nesciunt. [Col. 0414D] Omnes ergo isti immundi sunt, ideoque eos comedere, et ecclesiastico corpori eos infundere, et promiscere prohibemur. Et quamvis beato Petro dictum sit: «Macta, et manduca (Act. XI, 7) ,» hos tamen manducare non debet; qui enim sanctificari cupit, ab immunditia qualibet animae praecavere debet. Sic enim ibi scriptum est: «Quod Deus sanctificavit, tu ne commune dixeris (Act. X, 15) .»

«Haec sunt, quae gignuntur in aquis, et vesci licitum est. Omne quod habet pennulas et squamas, tam in mari quam in fluminibus et stagnis, comedetis; caetera vero vobis polluta erunt.» Soli enim illi pisces super aquam saltus dare perhibentur, [Col. 0415A] qui pennulas et squamas habent, per quos illos intelligimus, qui semper superiora appetunt, et coelestia desiderant ⁜ (265) , et quamvis multis adversitatum procellis feriantur, cum Apostolo tamen dicunt: «Nostra conversatio in coelis est (Philip. III, 20) .» Caeteri vero, qui sub undis latent, semperque inferiora et profunda petunt, nullisque desideriis in superna, et coelestia eriguntur, non immerito immundi dicuntur, et ab Ecclesiae corpore separantur. «Nulla pars est fideli cum infideli, nulla societas luci ad tenebras (II Cor. VI, 15) .»

«Haec sunt quae de avibus comedere non debetis, et vitanda sunt vobis; aquilam, et gryphem, et haliaetum, et milvum, ac vulturem juxta genus suum, et omne corvini generis in similitudinem [Col. 0415B] suam, struthionem, et noctuam, et larum, et accipitrem juxta genus suum: bubonem, et mergulum, et ibin, et cycnum, et onocrotalum, et porphyrionem, herodionem, et charadion juxta genus suum, upupam quoque, et vespertilionem.» Haec enim pene omnia de praeda et rapina vivunt, aliisque animalibus importune insidiantur, in quibus fures, latrones, sacrilegi omnesque raptores ab Ecclesiae corpore repelluntur. Corvinum autem genus ideo abjicitur, quia ab insita et naturali nigredine nunquam lavatur; significat autem peccatores in malitia perseverantes, et poenitere nescientes. Sed quid per struthionem, qui alas quidem habet, volare tamen non potest, nisi hypocritas intelligimus? Qui quamvis boni similitudinem ferant, bonum tamen [Col. 0415C] facere recusant. Quid vero per noctuam, quae lucem fugit, noctem diligit, nisi eos qui regem tenebrarum sequuntur, et Christum solem justitiae fugiunt? «Omnis enim qui male agit odit lucem (Joan. III, 10) ;» haec tamen, sicut bubo, de praeda et rapina vivit. Upupa vero turpissimum animal in stercore nidificat, per quam meretrices et adulteros intelligimus. Quae autem de noctua dicta sunt, de vespertilione quoque intelligantur.

«Omne de volucribus, quod graditur super quatuor pedes, abominabile erit vobis: quidquid autem ambulat quidem super quatuor pedes, et habet longiora retro crura super quae salit super terram comedere debetis, ut est bruchus in genere suo, et attacus, atque ophiomachus, ac locusta, [Col. 0415D] singula juxta genus suum. Quidquid autem ex volucribus quatuor tantum habet pedes, exsecrabile erit vobis.» Quid enim per volucres nisi sapientes? Quid vero per quatuor pedes, nisi quatuor elementa, ex quibus secundum corpus homo conficitur, et sine quibus moveri non potest? Illi ergo quatuor pedibus gradiuntur, qui soli corpori obediunt, quod ex quatuor, ut diximus, constat elementis. Tales enim Epicurei fuerunt, imo et sunt qui corporis voluptatem summum bonum praedicant. His autem si duo crura retro longiora addantur, [Col. 0416A] quibus super terram saliant, et ab inferioribus ad superiora se erigant et exaltent, jam non ulterius inter immunda animalia computabuntur. 146 Duo enim crura, duo sunt Testamenta, cunctis utique cruribus longiora; siquidem eorum fide atque doctrina super ipsos coelos et usque ad thronum Dei spiritus hominis elevatur. Quidquid ergo ex volucribus quatuor pedes habet, et corporali necessitate ad terram descendens super eos graditur, si iterum his cruribus saliens, et se ad superiora elevans volare coeperit, non erit abominabile atque immundum. Quoties enim corpori servimus, toties super terram quatuor pedibus imus. Quatuor enim nos ferunt elementa, quibus non ad voluptatem, sed ad necessitatem obedire debemus. Semper igitur salientes, [Col. 0416B] semperque fugientes, nec in uno loco moremur, nec cibo transitorio occupemur. Hoc enim et locustae faciunt: hoc et admonet Apostolus, dicens: «Et carnis curam ne feceritis in desideriis (Rom. XIII, 14) .» Sequitur:

«Et quicunque morticina eorum tetigerit, polluetur, et erit immundus usque ad vesperam. Et si necesse fuerit, ut portet quispiam horum mortuum, lavabit vestimenta sua, et immundus erit usque ad solis occasum.» Quid enim horum morticina, nisi eorum mortua opera, mortaliaque peccata significant? De quibus Apostolus: «Non iterum, inquit, faciamus fundamentum poenitentiae ab operibus mortuis (Hebr. VI, 1) .» Eorum ergo morticina tangit quicunque eorum opera mortua imitatur [Col. 0416C] et agit; polluitur et erit immundus usque ad vesperam. Quid est enim usque ad vesperam? Vesperam enim hoc loco magis peccati, quam diei finem significare videtur. Habet enim peccatum ortum suum atque occasum, habet peccatum mane et vesperam. Beatus ille, cujus peccatum jam pervenit usque ad vesperum; beatus ille, cujus peccatum pervenit ad finem et ad occasum; hic enim, quia peccare cessat, quia totum peccatum in eo periit, et occidit, jam mundus est. Per hos autem, qui immundorum animalium morticina ferebant, illos significari puto, qui quamvis ad poenitentiam accedentes, se de praeteritis peccatis vehementer accusent, eorum tamen onera, etiam inviti ferunt ⁜ (266) , quoniam pravam consuetudinem, et ipsius peccati titillationem nondum [Col. 0416D] penitus abjicere et exstirpare possunt. Hos autem oportet lavare vestimenta sua, quoniam jejuniis et vigiliis, eleemosynis, lacrymis et orationibus convenit mundare carnem et opera sua. Sic tamen immundi erunt usque ad solis occasum, id est donec tota illa titillatio, omnisque fervor pravae concupiscentiae, et totum peccandi desiderium in eis occidat et moriatur. Idem autem per solis occasum et vesperum significatur. Sequitur:

«Quod autem ambulat super manus, ex cunctis animantibus, quae incedunt quadrupedia, immundum [Col. 0417A] erit. Qui tetigerit morticina eorum, polluetur usque ad vesperum.» De urso enim haec, et simia, et similibus, quantum ad litteram dicere videtur; haec enim et quadrupedia sunt, et super manus ambulant. Moyses autem de quadrupedibus loquitur. Quae enim animalia super manus ambulant, manus et oculos, et totam faciem ad terram deprimunt. Significant autem illos homines, qui bona superna atque aeterna despicientes omni studio et operatione, omni mentis intuitu et tota cordis intentione sola terrena et transitoria diligunt. Quibus Apostolus loquitur, dicens: «Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, non quae super terram. (Coloss. III, 1) .» Quos et immundos esse significans, ait: «Si quis frater nominatur, et est fornicator, [Col. 0417B] aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, cum ejusmodi nec cibum sumere. (I Cor. V, 1) .» Quid sit autem eorum morticina tangere, et cadavera portare, modo superius diximus. Sequitur:

«Et super quod ceciderit quidquam de morticinis eorum, polluetur, tam vas ligneum et vestimentum, quam pelles et cilicia, et in quocunque fit opus, tingentur aqua, et polluta erunt usque ad vesperum; et sic postea mundabuntur. Vas autem fictile, et in quo horum quidquam intro ceciderit, polluetur, et idcirco frangendum est.» Non solum enim homines, qui immundorum animalium morticina tangunt, verum etiam vasa, vestimenta et similia super quae illa cadunt, polluuntur, quoniam [Col. 0417C] non solum sponte, sed et ignoranter peccamus. Quid est enim morticinum manu tangere, nisi scienter et sponte peccare? Quid est vero super aliquod morticinum cadere, nisi vel nescienter, vel non sponte peccare? Et homines ut rationales morticina tangunt; super vasa vero et vestimenta, quasi super irrationabilia cadunt. Per illos igitur, doctores et sapientes, per haec autem indoctos et insipientes intelligere possumus. Ut enim homo a vestimento, ita sapiens distat ab insipiente. Sed quia stultitia et ignorantia neminem excusat, isti quoque lavent vestimenta sua, et polluti erunt usque ad vesperum. Quid est usque ad vesperum? id est usque ad finem et consummationem peccati. Vas autem fictile, vel poenitentia frangitur et salvatur, vel virga ferrea [Col. 0417D] frangitur et damnatur. Sequitur:

«Omnis cibus, quem comedetis, si fusa fuerit super eum aqua, immundus erit, et quidquid de morticinis istiusmodi ceciderit super illud, immundum erit, sive clibani, 147 sive chytropedes destruentur, et immundi erunt. Fontes vero, et cisternae, et omnis aquarum congregatio munda erit. Qui morticinum eorum tetigerit, polluetur.» Per cibum enim, et omne liquens, fontes, cisternas et aquarum congregationes, nihil melius quam sanctarum Scripturarum volumina intelligimus. Haec enim et cibus et potus nobis sunt. Super haec autem, si pollutorum vasorum aqua ceciderit, et immundorum hominum depravatione haec corrupta [Col. 0418A] fuerint, qui non tantum homines, quantum equi et muli, in quibus non est intellectus, dici debent, polluentur, et immunda erunt. Quid enim per haec vasa, quorum aqua nostris cibis et potibus superfusa eos corrumpit et polluit, nisi haereticos, Judaeos et paganos intelligimus? quorum nefanda superstitio si fidei nostrae et doctrinae evangelicae admisceatur, immundam et pollutam facit. Hoc est enim quod dicit: «Omnis cibus, quem comedetis, et omne liquens, quod bibitur, si fusa fuerit super eum aqua de universo vase immundo, immundum erit.» Per clibanos vero et chytropedes, in quibus et super quos panis et alii cibi coquantur, Ecclesiae doctores intelligi possunt, in quorum pectore cibi spirituales decocti, intelligibiles et comestibiles [Col. 0418B] fiunt. Et hi quidem merito destruuntur, et a suis dignitatibus abjiciuntur, si in se immundum aliquid et pollutum cadere permiserint. Sequitur:

«Si ceciderit super sementem, non polluet eam. Sin autem quispiam sementem aqua perfuderit, et postea morticinis tacta fuerit, illico polluetur.» Illos enim hoc in loco sementem dicere videtur, qui, quamvis ad fidem vocati, nondum tamen baptizati, neque in Ecclesiae agro seminati sunt. Super quos si pollutum ceciderit non polluetur, nisi quod mundum erat; non enim stercore stercor polluitur. Sin autem quispiam sementem aqua perfuderit, per immundum illico polluetur; quoniam postquam homo baptizatus est (siquidem ab omni pollutione mundatus est) si immundum tetigerit, pollui potest.

[Col. 0418C] «Si mortuum fuerit animal, quod licet vobis comedere, qui cadaver ejus tetigerit, immundus erit usque ad vesperam, et qui comederit ex eo quidpiam, sive portaverit, lavabit vestimenta sua, et immundus erit usque ad vesperam.» Moritur autem animal mundum, quando Christianus aliquis pro suis facinoribus excommunicatur, vel propter haeresim ab Ecclesia separatur. Qui ergo cum eo participaverit, vel ejus mortalem, sive mortuam doctrinam susceperit, tandiu immundus erit, donec suscepta poenitentia satisfecerit. Hoc est enim usque ad vesperum. Vesper enim finis est peccati.

«Omne quod reptat super terram, abominabile erit vobis, nec assumetur in cibum. Quidquid super pectus quadrupes graditur, et multos habet [Col. 0418D] pedes, sive super humum trahitur, non comedetis, quia abominabile est.» Quid enim reptilia significent, jam superius dictum est. Reptilia enim plus caeteris animantibus toto corpore terrae adhaerent, per quae cupidos et avaros, omnibusque luxuriae et carnis voluptatibus deditos non incongrue intelligimus. Hi autem tantis pedibus gradiuntur, quantis vitiis super terram trahuntur. Et quoniam omnia sua consilia dissipant, et nihil nisi transitoria et terrena cogitant, super pectus gradientes, terram corde et pectore premunt. Praecipit autem Apostolus, cum ejusmodi nec cibum sumere. Unde eos immundos esse nemo dubitare debet. Haec autem de mundis et immundis animalibus dicta sufficiant.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Mulier, si suscepto semine, peperit masculum, immunda erit septem diebus juxta dies separationis menstruae, et die octava circumcidetur infantulus: ipsa vero triginta tribus diebus manebit in sanguine purificationis suae, omne sanctum non tanget, nec ingredietur sanctuarium, donec impleantur dies purgationis ejus.» Haec juxta litteram Judaei observabant; quid tamen littera significet non intelligunt. Quid enim mulier pariens peccat, ut immunda dici debeat? Ut enim quidam Ecclesiae doctores scripserunt, si statim mulier post partum ad agendum Deo gratias Ecclesiam ingrederetur, non [Col. 0419B] peccaret. Quod autem non simpliciter dixerit: Mulier si pepererit masculum, sed satis vigilanter addidit, si suscepto semine, masculum pepererit, non est dubium, hoc ad distinctionem B. Mariae virginis dictum esse, quae sine viri semine peperit Salvatorem ⁜ (267) . Spiritualiter autem mulier ista Synagoga esse videtur, quae divinae legis semine suscepto, toties masculum pariebat, quoties bonum aliquid agebat: masculus enim filius bonum opus est. Et quamvis mascufum peperisset, et boni operis filios multos genuisset, tamen ad similitudinem menstruatae mulieris, septem diebus immunda erat. Septem enim isti dies omne illud temporis spatium significant, quod fuit a Moyse usque ad Christi incarnationem; illa enim hebdomada finita, natus est agnus, qui tollit [Col. 0419C] peccata mundi, de quo scriptum est: «Qui dilexit nos, et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo (Apoc. I, 5) .» Verumtamen quamvis septimana finita sit, 148 et quamvis Christus sit natus, nondum tamen Synagoga penitus mundata est, quia Christi sanguis nondum fusus est. Maneat ergo adhuc 33 diebus in sanguine purificationis suae; exspectet diem, imo annum tricesimum tertium: ipso enim anno immolatus est Christus, sine cujus sanguine mundus mundari et lavari non potuit ⁜ (268) . Quod autem dies pro anno ponatur, in Ezechiele invenies, ubi dicitur diem pro anno, «diem, inquam, pro anno, fili hominis, dedi tibi (Ezech. IV, 6) .» Septem autem dies et omne tempus significant, et partem aliquam temporis [Col. 0419D] definitam. Cur autem omne tempus significent, saepe jam diximus. Quia vero et menses, et anni partes sunt, pro aliqua temporis parte saepe ponuntur. Quare autem infantulus circumcidatur valde notum est. Sed quare octavo die dicendum est. Octava enim dies ipsa est, quae et prima. In hac enim mundus coepit, Christus resurrexit; in hac et universalis [Col. 0420A] resurrectio fiet, tunc autem non solum circumcisi, sed omnibus peccatis abstersi, mundi et immaculati, aeternum nomen sancti suscipient et haereditatem.

«Sin autem feminam pepererit, immunda erit duabus hebdomadibus, juxta ritum fluxus menstrui, et sexaginta et sex diebus manebit in sanguine purificationis suae.» Toties enim Synagoga feminam parit, quoties iniquitatem operatur. Pro hac autem filia duabus hebdomadibus est immunda Synagoga: una videlicet ante Christi incarnationem, altera vero post ejus praedicationem, mortem et resurrectionem, donec in sua permanserit incredulitate. Per has enim duas hebdomadas totum et hoc et illud tempus significatur. Nisi ergo immundam ⁜ (269) filiam parere desistat, et ad Christi fidem se totam convertat, non [Col. 0420B] minus immunda reputabitur, quam si mulier esset menstruata. De menstrua vero in sequentibus locuturi sumus. Dantur autem eis 66 dies ad purificationem, per quos omnes dies usque ad saeculi consummationem intelligere possumus: hic enim numerus ex senariis constat; senarius autem numerus boni operis perfectionem in sacro eloquio saepe designat, quoniam sex diebus Dominus opus suum operatur: «Vidit cuncta, quae fecerat, et erant valde bona (Gen. I, 31) .» Omnibus ergo his diebus Synagoga purificari potest; quoniam in his omnibus bonum opus facere licet. Et ne forte dicat: Non licet Sabbato curare, nullum in his diebus Sabbatum ponitur, non enim in sex diebus Sabbatum continetur. [Col. 0420C] Hic autem totus numerus ex senariis solis conficitur.

«Cumque expleti fuerint dies purgationis ejus, pro filio et filia deferat agnum anniculum in holocaustum, et pullum columbae, sive turturem pro peccato ad ostium tabernaculi testimonii, et tradat sacerdoti, qui offeret illa coram Domino, et rogabit pro ea, et sic mundabitur a profluvio sanguinis sui.» Defert enim Synagoga, vel aliquis filius Synagogae agnum anniculum in holocaustum, si intelligens se peccasse, Christi passionem praedicat, vel veneratur non jam agnum occidendo, sed comedendo; non damnando, sed adorando; non persequendo, sed credendo. Defert autem et pullum columbae, sive turturem pro peccato. Ubi? ad ostium tabernaculi. Ad quid? Ut tradat sacerdoti. Quare [Col. 0420D] hoc? Qui offeret illa coram Domino, et rogabit pro ea, et sic mundabitur a profluvio sanguinis sui. Quid enim per pullum columbae, nisi animae et corporis patientiam et innocentiam? Quid vero per turturem, nisi utriusque hominis castitatem? Haec autem ille pro peccato offert, qui de peccatis poenitentiam [Col. 0421A] agens, innocenter et caste se vivere promittit: hoc autem fiat per consilium sacerdotum ⁜ (270) , qui semper ad ostium tabernaculi stantes, pietatis et fidei januam caeteris aperiunt, suisque orationibus sancta vota et bona desideria Deo praesentant. Quod autem ait: «Et sic mundabitur a profluvio sanguinis sui,» non quia peperit, sed quia peccavit, mundatione mulierem indigere significat ⁜ (271) .

«Quod si non poterit offerre agnum, offerat duos turtures, vel duos pullos columbae, alterum in holocaustum, et alterum pro peccato.» In hoc autem et pauperibus cavetur, et significatio non mutatur. Christus enim et turtur est, imo turturis, id est Ecclesiae caput, et pullus columbae, quia Ecclesiae filius: Ecclesiae namque filia virgo Maria est, cujus [Col. 0421B] ipse Christus est filius. Offert ergo homo duos turtures, vel duos pullos columbae, Christum scilicet et seipsum: Christum in holocaustum, et seipsum pro peccato; illius passionem meditando, et seipsum macerando, et affligendo. Si quis autem et in agno, et in avibus solum hominem intelligere velit, manifesta et non laboriosa est allegoria.

«Locutus est Dominus ad Moysen, et Aaron, dicens: Homo in cujus cute et carne ortus fuerit diversus color, sive pustula, aut quasi lucens quidpiam, id est plaga leprae, adducetur ad Aaron sacerdotem, vel ad unum quemlibet filiorum 149 ejus, qui viderit lepram in cute, et pilos in album mutatos colorem, ipsamque speciem leprae humiliorem [Col. 0421C] cute et carne reliqua, plaga leprae est, et ad arbitrium ejus separabitur.» Sicut leprae corporalis quaedam habentur signa, ita et leprae spiritualis manifesta sunt indicia. Moyses autem per lepram corporis nobis lepram animae invisibilem ostendere voluit, utriusque leprae manifesta ponens argumenta. Homo igitur, qui in anima sua plagam leprae esse cognoverit, ducat eam ad Aaron et ad filios ejus; ducat eam ad episcopos et sacerdotes: melius enim est ut ipse se ducat, quam ut ab aliis ducatur; melius est ut ipse se accuset, quam ut ab aliis accusetur. Sed sive a se, sive ab alio prius ad sacerdotem anima ducatur, prius ab eo judicetur quam aliorum judicio condemnetur. Solis enim episcopis et sacerdotibus secundum animam condemnandi [Col. 0421D] atque solvendi potestas a Domino data est. Peccat ergo, qui leprosum aliquem et peccatorem a communione sua separandum putat, priusquam ab episcopis et sacerdotibus judicetur. Ducatur ergo leprosus ad sacerdotem. Sic enim Dominus ait: «Ostendite vos sacerdotibus (Luc. XVII, 14) .» Consideret enim sacerdos, diligenter perquirat si lepra est. Habet enim lepra sua signa, neque celari potest, facileque cognoscitur. Quis enim adulterum, homicidam, perjurum, sacrilegum, furem et raptorem dubitet esse leprosum? Talem ergo cum sacerdos invenerit, nec timore, nec amore mutet judicium; dicat [Col. 0422A] eum esse leprosum, et secundum ejus arbitrium separetur; secundum ejus quidem, non secundum alterius: ipsius est eum judicare, ipsius est separare, Quomodo separare? Multis enim modis fit ista separatio: alii enim a corpore et sanguine Christi; alii ab Ecclesiae introitu; alii a communione fidelium separantur. Separantur etiam a quibusdam cibis et potibus, aliisque carnis voluptatibus, ut jam nunc licite non utantur his rebus, quibus prius licite utebantur. Sequitur:

«Sin autem lucens candor fuerit in cute, nec humilior carne reliqua, et pili coloris pristini; recludat eum sacerdos septem diebus, et considerabit die septimo, et si quidem lepra non creverit, nec transierit in cute priores terminos, rursus includet [Col. 0422B] eum septem diebus aliis: et die septimo contemplabitur. Si obscurior fuerit lepra, et non creverit in cute, mundabit eum; quia scabies est, lavabitque homo vestimenta sua; et mundus erit.» Haec enim de illo intelligi debent, de quo mala fama qualibet occasione divulgatur. Quasi enim lucens candor in cute apparet, cum ad alicujus ruborem et verecundiam turpis ejus fama ab aliis declaratur. Quod si verum non est, et probari non potest, macula, quae putatur, non est humilior carne, quoniam nihilominus sanus est homo in his, quibus accusatur. Si enim humilior macula esset, et quasi fossam quamdam in carne fecisset, manifestum leprae signum et indubitabile dedisset. Pili quoque coloris pristini sunt; quia quantum ad se, suae pulchritudinis speciem [Col. 0422C] anima non amisit, quamvis aliorum detrectationibus decoloretur. Hunc ergo recludat sacerdos septem diebus, et consideret die septimo. Per septem enim dies quodlibet temporis spatium intelligitur, in quo ei qui accusatur, ad se purificandum induciae dantur, cujus causa, quia adhuc pendet et nondum definita est, quasi reclusus et non penitus suae libertatis esse videtur. Septimus autem dies ille intelligitur, in quo, finitis induciis, tota causa debet terminari et innocens declarari qui accusatus est, si nullus tunc appareat accusator, et manifestis aliquibus indiciis accusatio probari non poterit. Hoc est enim, quod dicit: «Siquidem lepra ultra non creverit, nec transierit priores terminos:» crescere enim lepra, et priores terminos transire appareret, [Col. 0422D] si id, quod prius dicebatur, verum fuisse postea probaretur. Si, inquam, ita fuerit, rursus includet eum aliis septem diebus, datis videlicet induciis, sicut et prius. Hoc autem ideo fieri puto, ne vel causa indiscussa remaneat; vel accusatores ad terminum praefinitum occurrere non potuisse se fingant. Si vero neque accusatores adfuerint, et contemplante sacerdote obscurior lepra videbitur, et in cute non creverit, id est si fama, quae prius clare divulgabatur, accusatoribus et judicibus deficientibus, conquieverit, mundabit eum, quia scabies est. Quid est, mundabit eum, nisi mundum esse judicabit eum? Non [Col. 0423A] enim lepra, sed scabies, non crimen sed criminis similitudo fuit. Lavet autem homo vestimenta sua, vel juramento vel alio modo se mundificet, ut qualis est, talis etiam esse credatur. Hoc autem Dei sacerdotibus saepe contingere videmus. Unde non immerito sancti Patres sacerdotum accusationes difficiles esse voluerunt. Sequitur: Quod si postquam a sacerdote visus est, et redditus est munditiae, iterum lepra creverit, adducetur ad eum et immunditiae condemnabitur. Quod quidem tale est ac si diceret: Si post judicium sacerdotis se non custodierit, certisque indiciis perpetrati criminis lepra apparuerit, iterum ad sacerdotem adducetur, et tunc immunditiae condemnatus, ipsum quoque nomen, quod prius mundus esse videbatur, amittat.

[Col. 0423B] «Plaga leprae si fuerit in homine, adducetur ad sacerdotem, et videbit eum. Cumque color albus in cute fuerit, et capillorum mutaverit aspectum, ipsa quoque caro viva in tumore apparuerit, lepra vetustissima judicabitur, atque inolita cuti; contaminabit itaque eum sacerdos, et non recludet, quia perspicuae immunditiae est.» Hoc autem de illius criminis lepra intelligitur, 150 quae usu et consuetudine mala, tam manifesta est ut celari nullatenus possit. Hic autem accusetur, et adducatur ad sacerdotem. Accusationem enim adducitur; unde accusatores, quasi qui alios adducant et ferant, delatores appellantur. Et videbit, et considerabit eum sacerdos, cumque in colore, in capillis et in ipsa carne viva certissima signa conspexerit, non recludet eum, [Col. 0423C] nec ullas ei inducias dabit; sed contaminabit eum, id est contaminatum judicabit, quia perspicua immunditia est, nec eget ulla probatione: viva enim caro in leproso indicat, quia scienter et sponte peccavit. Coloris vero et capillorum immutatio vetustissimam lepram ostendit. «Sin autem effloruerit discurrens lepra in cute, et operuerit omnem carnem a capite usque ad pedes quidquid sub aspectu oculorum cadit, considerabit eum sacerdos, et teneri lepra mundissima judicabit, eo quod omnis in candorem versa sit, et idcirco homo mundus erit.» Ecce iterum alia species leprae, per quam insaniam et phrenesim intelligimus. Saepe enim et insanos, et phreneticos in scelera ruere videmus, [Col. 0423D] et dum se aliquid boni, perdita ratione, facere arbitrantur, homicidia quoque et multa alia committunt. Hac ergo aegritudinis lepra, cum totum hominem in integrum sacerdos teneri viderit, nihilque scientiae et rationis in eo conspexerit, mundissima lepra eum teneri judicabit, et idcirco homo mundus erit. Quomodo enim a peccato mundus non erit, qui quod facit non intelligit? Non enim talibus de peccatis suis, imo non suis, poenitentia datur, quia ubi non est voluntas peccandi, non debet esse poena peccati. Ideoque quamvis Judaei rationem et intellectum non amiserint, tamen quasi de insanis et phreneticis Dominus de eis loquitur, dicens: «Pater, ignosce illis, non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Et illi quidem nesciebant, quia nescire volebant; his autem [Col. 0424A] non voluntas, sed aegritudo scientiam abstulit. Unde et subditur: «Quando vero caro vivens in eo apparuerit, tunc sacerdotis judicio polluetur, et inter immundos reputabitur. Caro enim viva si lepra respersa fuerit, immunda est.» Non enim vivens, sed mortuus reputari debet, qui viventis hominis ratione et scientia caret, cui si viva caro, et sensus irrationabilis redditus fuerit, et postea in aliquod crimen inciderit, judicio sacerdotis, ut pollutus et immundus condemnetur. Caro enim viva, id est homo sui sensus et rationis expers, si malum aliquod commisit, ei imputari non debet; non enim voluntarie agit, neque consentiens peccato judicandus est.

«Quod si rursus versa fuerit in alborem, et totum [Col. 0424B] hominem operuerit, considerabit eum sacerdos, et mundum esse decernet.» Si enim pristina aegritudine, et solita insania homo iterum occupetur, leprosus quidem est; sed quia non discernit, etsi peccet, mundus tamen et sine peccato est.

«Caro, et cutis in qua ulcus natum est, et sanatum, et in loco ulceris cicatrix apparuerit alba, sive rufa, adducetur homo ad sacerdotem, qui cum viderit locum leprae humiliorem carne reliqua, et pilos versos in candorem contaminabit cum, plaga enim leprae orta est in ulcere.» Hoc autem de illis peccatoribus intelligitur, qui, peracta poenitentia, et peccati vulnere sanato, iterum ad peccatum, quasi canis ad vomitum relabuntur. Quid enim ulcus sanatum, nisi peccatum poenitentia deletum: [Col. 0424C] in cutis cicatrice tunc signa leprae manifesta apparent, quando ipsa sanctificatio reversione peccati aboletur. Hic ergo homo ad sacerdotem adductus, quoniam et lepra manifesta est, et ipse nullo modo se defendere valet, nihil aliud restat, nisi ut damnetur, quia reus est. Non autem est necesse singulariter ubique cuncta exponere, quoniam per ea, quae superius dicta sunt, facile intelligi possunt. Sequitur: «Quod si pilus coloris est pristini, et cicatrix subobscura, et vicina caro non est humilior, recludet eum septem diebus, et si quidem creverit, adjudicabit eum leprae; sin autem steterit in loco suo, ulceris est cicatrix, et homo mundus erit.» Per haec autem intelligimus, quod si contra accusatum [Col. 0424D] hominem nulla adhuc certa et manifesta peccati signa apparent, et post datas inducias, accusatoribus non apparentibus, mala fama ohscurior fit, et quodammodo conquiescens, non jam sicut prius clare resonat, neque crescit, homo mundus et innocens judicetur.

«Caro et cutis, quam ignis exusserit, et sanata albam sive rufam habuerit cicatricem, considerabit eam sacerdos, et ecce versa est in alborem, et locus ejus reliqua cute est humilior, contaminabit eum, quia plaga leprae in cicatrice orta est.» Haec quoque sicut et superiora de illo intelliguntur, qui peracta poenitentia revertitur ad peccata; quamvis enim omnia peccata quodam concupiscentiae igne hominem incendant, proprium tamen libidinis est [Col. 0425A] urere per concupiscentiam. Si ergo libidinis ignis carnem et cutem exusserit, id est corpus et animam sibi consentientem vulneraverit, et postea per poenitentiam homine sanato, iterum homo ad peccatum rediens eadem perpetraverit, considerabit eum sacerdos, in quo si leprae certissima signa conspexerit, id est si caro in alborem versa sit, et locus leprae reliqua carne humilior (haec enim signa certissima sunt), condemnabit eum, quia iterum post poenitentiam lepra secuta est.

«Quod si pilorum color non fuerit mutatus, nec humilior plaga carne reliqua, et ipsa species leprae fuerit subobscura, recludet eum septem diebus, et die septimo contemplabitur: si creverit in cute lepra, 151 eum; si autem in loco [Col. 0425B] suo candor steterit non satis clarus, plaga combustionis est, et idcirco mundabitur, quia cicatrix est combusturae.» Qui enim superiora diligenter audivit, haec quoque facile intelligere potest: nam et hic, sicut et ibi, plene eaedem septem dierum induciae dantur. Septenarius numerus nihil diminutionis habet. Septem igitur dierum induciae, plenas et integras inducias accusatis dari debere significant, post quas si species leprae in loco suo steterit, et induciis deficientibus, mala turpisque fama conquieverit, mundus et innocens homo judicetur; quoniam non lepra, sed species leprae; non combustio, sed combustionis similitudo et plaga fuit. Quantum enim inter esse et dicere, tantum inter lepram et speciem leprae, et combustionem et [Col. 0425C] plagam combustionis interesse videtur.

«Vir, sive mulier, in cujus capite, vel barba germinaverit lepra, videbit eos sacerdos, et siquidem humilior fuerit locus carne reliqua, et capillus flavus, solitoque subtilior, contaminabit eos, quia lepra capitis et barbae est.» Videtur autem haec species ad fidem pertinere. Quid enim per caput, nisi mentem? Quid vero per barbam, nisi faciem? Locus enim barbae facies est. Nisi enim barba pro facie accipiatur, stare non potest: siquidem mulieres barbam non habent. Lepra igitur in capite, error est in mente; lepra vero in facie peccatum est in manifesto, non enim absconditur quod in facie est. Quicunque ergo de ipso Deo, et de fide [Col. 0425D] Christiana male credit et intelligit, lepram in mente et in capite habet; qui vero id aliis manifestat, quod ipse male credit, ille in capite habens lepram, in facie etiam portat. Hos autem cum sacerdos viderit, et signa leprae in eis certa et manifesta intellexerit, condemnabit eos, quia rei sunt. Si vero manifesta signa non apparuerint, recludet eum, ut superius. Deinde si post inducias concessas nihil certi intellexerit, radetur homo, et iterum includetur. Raditur enim, et mundatur homo absque loco maculae, cum in caeteris absolutus, in eo solummodo, de quo accusatus fuerat, tenetur. Sin autem post secundas inducias, et fama conquieverit, et probatores non adfuerint, et nulla indicia apparuerint, mundabit eum sacerdos, id est mundum esse [Col. 0426A] judicabit, lotisque vestibus, mundus erit, vel juramento vel alio quolibet modo se purificando. Sin autem post emendationem, haeresim suam homo aperte praedicare et defendere coeperit, nulla ulterius signa quaerenda sunt, quia reus et immundus habeatur.

«Vir, sive mulier, in cujus cute candor apparuerit, intuebitur eos sacerdos: si deprehenderit subobscurum alborem lucere in cute, sciat non esse lepram, sed maculam candidi coloris, et hominem mundum.» Unum tantummodo signum posuit, quod non solum in leprosis, verum etiam in sanis reperitur, per quod turpem famam intelligimus, quae si sola obscura fuerit, ei temere credi non debet: siquidem et viros justos, et innocentes saepius injuste infamatos audivimus.

[Col. 0426B] «Vir, de cujus capite capilli fluunt, et calvus ac mundus erit, et si a fronte ceciderint pili, recalvaster et mundus est.» Hic quoque sicut et superius mundus judicatur, quoniam uno solo signo, et ipso ambiguo, nemo damnatur. Capiliorum enim fluxus, non tantum leprosis, sed et sanis saepe contingit.

«Sin autem in calvitio, vel in recalvatione albus vel rubus color fuerit exortus, et hoc sacerdos viderit, condemnabit eum haud dubiae leprae, quae orta est in calvitio.» Duo enim signa hic ponuntur, quorum alterum est ambiguum, id est calvitium; alterum manifestum, id est color in calvitio. Merito igitur iste damnatur, utpote qui manifesto judicio condemnatur. Haec autem et aliter exponi possunt, ad praesens tamen ista sufficiunt. Sequitur:

[Col. 0426C] «Quicunque ergo maculatus fuerit lepra, et separatus ad arbitrium sacerdotis, habebit vestimenta dissuta, et caput nudum, os veste contectum, contaminatum, et sordidum se clamabit omni tempore, quia leprosus est, et immundus, solus habitabit extra castra.» Haec enim leprosis poenitentia datur, ut postquam ad sacerdotis arbitrium separati fuerint (aliter enim non separantur) habeant vestimenta dissuta, quod quidem doloris et tristitiae indicium est. Unde et Jacob, et multos alios vestimenta scidisse legimus. Habeant etiam et caput nudum, quatenus sui cordis secreta manifestent. Caput enim pro mente et corde saepe accipitur. Unde Psalmista: «Sperate in eo, omnis congregatio populi, [Col. 0426D] et effundite coram illo corda vestra (Psal. LXI, 9) .» Itemque: «Dixi: Confitebor adversum me injustitias meas Domino (Psal. XXXI, 3) .» Haec enim verba nudi capitis sunt. Habeant autem et os contectum veste: «Non est speciosa laus in ore peccatoris (Eccli. XIII, 9) .» Sileant igitur, neque praedicent, quia «peccatori dixit Deus: Quare tu enarras justitias meas?» (Psal. XLIX, 16) . Cui enim hoc dicitur, ut contegat, jubetur. Clament autem se contaminatos, et sordidos omni tempore; quanto magis enim se peccator accusat, et sua crimina Domino confitetur, tanto citius a misericordiosissimo Domino veniam meretur. «Si enim, ut Apostolus ait, nosmetipsos judicaremus, non utique judicaremur (I Cor. VI, 31) .» Habitent autem extra castra, duram et [Col. 0427A] agrestem vitam ducant, jocum et laetitiam fugiant, solitariam et inusitatam conversationem suscipiant. Sequitur:

«Vestis lanea, sive linea, quae lepram habuerit in stamine, atque sub tegmine, aut certe pellis, vel quidquid ex pelle confectum est, si alba, aut rufa macula fuerit infecta, lepra reputabitur, ostendeturque 152 sacerdoti, qui consideratum recludet septem diebus, et die septimo rursum aspiciens, si crevisse deprehenderit, lepra perseverans est, pollutum judicabit vestimentum, et omne in quo fuerit inventum, et idcirco comburetur flammis.» Vestem ⁜ (272) hanc recte dicimus esse carnem, qua omnis anima induitur. De hac enim veste Apostolus ait: «Exuite veterem hominem [Col. 0427B] (Eph. IV, 24) .» Et Ecclesia in Canticis canticorum: «Exspoliavi me tunica mea, quomodo induar illa?» (Cant. V, 5.) Et propheta: «Vestimentum, inquit, mistum sanguine erit in combustionem, et cibus ignis (Isa. IX, 5) .» Est autem in conjugatis lanea, in virginibus autem et continentibus linea, in caeteris omnibus pellicea est. Lana enim de carne oritur, et carni adhaeret; linum vero extra carnem, et a carne alienum est; pellis autem caro mortua est. Et quidem de conjugato dicitur: quia «adhaeredbit uxori suae, et erunt duo in carne una (Ephes. V, 31) ;» virgines vero quasi longe a carne, carnis non sequuntur voluptates. Caeteri vero quasi mortua caro, ipsam suam corruptionem sentiunt, nec intelligunt. Hujus autem vestimenti lepra, quamvis multiplex [Col. 0427C] sit, maxima et principalis fornicatio intelligitur, de qua Apostolus: «Omne, inquit, peccatum quodcunque fecerit homo, extra corpus est, qui autem fornicatur, in corpus suum peccat (I Cor. VI, 18) .» Tantum enim omnibus corporeis vitiis hoc vitium majus est, ut ei caetera comparata quasi non esse videantur. Haec ergo lepra, quia non solum fornicatores et adulteros, sed virgines, et continentes, et conjugatos saepe corrumpit, in lanea, et linea, et pellicea veste invenitur. Hujus autem signa sunt, macula alba, vel rufa; saepe enim fornicatores pallore et rubore deprehenduntur, quoniam et timore et amoris igne inficiuntur. Talem ergo vestem, et sic pollutam cum sacerdos viderit, recludet eum septem diebus, septem videlicet annis ei in poenitentiae [Col. 0427D] emundatione supputatis. Non enim sine causa SS. Patres hunc annorum numerum poenitentibus constituerunt. Nam et de Cain ipse Dominus ait: «Omnis, qui occiderit Cain, septuplum punietur (Gen. IV, 15) .» His autem peractis, si dignus fuerit, absolvatur homo, lavetur et reconcilietur. Ut quid enim peracta poenitentia absolvitur homo, et reconciliatur, nisi quia sacerdotis absolutione lavatur atque mundatur. Si vero post septem dies, de quibus et nunc superius locuti sumus, lepram sacerdos crevisse deprehenderit, pollutum judicabit vestimentum, quia lepra perseverans est, et ideo flammi comburetur. Hoc audiant poenitentes, in quibus [Col. 0428A] peccata non delentur, si quotidie crescant, quia in peccatis perseverantes, semper peccata peccatis adjiciunt; audiant quod dicitur, et ideo vestimentum comburetur flammis, et recordentur illud Evangelii: «Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) ,» et illud prophetae: «Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non comburetur (Isa. LXVI, 24) .»

«Quod si eam viderit non crevisse, praecipiat, et lavabunt id in quo lepra est, recludetque illud septem diebus aliis. Et cum viderit faciem quidem pristinam non reversam, nec tamen crevisse lepram, immundum judicabit, et igne comburet, eo quod infusa sit in superficie vestimenti, vel per totum lepra.» Si, inquit, post acceptam poenitentiam, peccatum, quod deleri debuerat, crevit, nihil [Col. 0428B] aliud nisi condemnatio restat. Si vero non crevit quidem, nec tamen deletum est (quoniam, etsi a peccato cessavit, non tamen poenitentiam egit), lavetur lepra, injungatur iterum eadem poenitentia, recludatur aliis septem diebus, ut quod in primis septem deliquit, saltem in his septem diebus sequentibus emendet. Si vero etiam post hos septem dies sacerdos viderit faciem pristinam quidem non reversam, nec tamen crevisse lepram, immundum judicabit, utpote canonum contemptorem, qui, quamvis a peccato cessaverit, digne tamen poenitentia satisfacere vel neglexit, vel non curavit. Qui enim peccatum delere contemnit, aut peccatorem se esse non intelligit, aut nullam pro peccato poenam se timere ostendit. Non enim sufficit homini abstinere [Col. 0428C] a malo, nisi et bonum operetur. Unde scriptum est: «Declina a malo, et fac bonum (Psal. XXXVI, 27.) » Qui ergo cessat a peccato, agat et poenitentiam pro peccato: aliter enim, etsi macula non crescat, prima tamen species vestimento non revertitur. Talem autem vestem sacerdos igne comburit, quia peccatorem poenitentiam agere nolentem aeterno igne dignum esse decernit. Sed quid est quod ait quod infusa sit in superficie vestimenti, vel per totum lepra, cum superius dixerit, lepram non crevisse? Non crevit quidem, quia ad peccatum homo non rediit; tamen per totam vestimenti superficiem infusa est, quia in eo quod non est deletum, totum adhuc operit vestimentum.

«Sin autem obscurior fuerit locus leprae, postquam [Col. 0428D] quam vestis est lota, abrumpet eum, et a solido dividet. Quod si ultra apparuerit in his locis, quae prius maculata erant, lepra volatilis et vaga, debet igne comburi; si cessaverit, lavabit ea, quae pura sunt, secundo, et munda erunt.» Locus enim leprae obscurior est; postquam vestis est lota, si post acceptam poenitentiam, quid egerit, et qualiter vixerit, peccator confiteri dissimulat. Abrumpatur igitur locus, et a solido dividatur, manifeste appareat, si quid est quod interius latet: rumpatur ergo, si confitetur. Quod si ultra in his locis lepra apparuerit, et homo inconvertibilis, nec a peccato cessaverit, neque poenitentiam egerit, debet [Col. 0429A] 153 redargui et damnari, debet ut igne et supplicio dignus judicari. Si vero cessaverit, lavabit ea quae pura sunt secundo, et munda erunt. Quare enim secundo lavantur quae pura sunt, nisi quia, quamvis poenitentia sit homo mundus, attamen nisi a sacerdote sit reconciliatus et absolutus, adhuc a sacramentis abstinet ut immundus: quamvis enim mundus sit, mundus tamen non videtur, nisi cum caeteris fidelibus ecclesiasticis communicet sacramentis. Primo ergo lavatur poenitentia; secundo vero reconciliatione et absolutione. Huc usque de lepra; nunc de ejusdem emundatione videamus.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Hic est ritus leprosi, quando mundandus est. Adducetur [Col. 0429B] ad sacerdotem: qui egressus e castris cum invenerit lepram esse mundatam, praecipiet ei, qui purificatur, ut offerat pro se duos passeres vivos, quibus vesci licitum est, et lignum cedrinum, vermiculumque, et hyssopum; et unum de passeribus immolari jubebit in vase fictili super aquas viventes: alium autem vivum cum ligno cedrino, et cocco, et hyssopo tinget in sanguine passeris immolati, quo asperget illum, qui mundandus est septies, ut jure purgetur, et dimittet passerem vivum, ut in agrum avolet.» Egreditur enim sacerdos e castris ad leprosum reconciliandum, quoniam usque hodie episcopos nostros ad peccatores reconciliandos ecclesiae januas egredi videmus. Non recipitur autem leprosus, nec mundatur, quia [Col. 0429C] nec peccator reconciliari debet, qui poenitentiam non egerit pro peccato; est enim poenitentia commissa flere, flenda non committere. Flevit enim Petrus, et mundatus est, flevit et David, et mundatus est. Luget Paulus Corinthios, qui peccaverunt, et non egerunt poenitentiam. Sic et pro Saul lugebat Samuel. Brevis est et facilis ista satisfactio. «Declina a malo, et fac bonum (Psal. XXXVI, 27) .» Incipe flere, sed ex corde; dic flendo: «Pater, peccavi in coelum, et coram te; jam non sum dignus vocari filius tuus. fac me sicut unum de mercenariis tuis (Luc. XV, 8) .» Haec est vera reconciliatio; sic mundatur leprosus, sic peccator veniam meretur. Audi quid Dominus dicat: «Cito proferte stolam primam, et induite illum (ibid.) ;» cito, inquit, [Col. 0429D] nulla sit mora: «Peccator enim quacunque hora conversus fuerit et ingemuerit, vita vivet, et non morietur (Ezech. XXXIII, 11) .» Offert autem pro se ille qui purificatur duos passeres, non qualescunque, sed vivos, et quibus vesci licitum est. Quid enim duos passeres, nisi corpus et animam? de quibus Propheta: «Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium (Psal. CXXIII, 7) .» Merito ergo duos passeres offert, ut non ex parte, sed totum seipsum Domino reddat, non jam mortuum, non peccatis obnoxium, et quia prius immundus erat, ejus passeribus vesci non licebat, nunc vero quia mundus est, tales passeres offert, quibus vesci et Ecclesiae corpori induci licitum est. Sed quare lignum [Col. 0430A] cedrinum, vermiculumque et hyssopum cum passeribus offert? Lignum enim cedrinum imputribilis et odoriferae naturae est: vermiculus autem igneus et rubeus est: hyssopus autem naturaliter in petra nascitur. Offerat ergo lignum cedrinum, qui reconciliatur, ut incorruptam amodo vitam et odoriferam agat: offerat et vermiculum, ut sancti Spiritus et charitatis igne succendatur: offerat et hyssopum, ut firmis radicibus illi petrae inhaereat, de qua Apostolus dicit: «Petra autem erat Christus (I Cor. X, 4) .» Immolatur autem unus de passeribus in vase fictili, per quem corpus intelligimus, quod quia de terra factum est, non immerito in vase fictili immolari jubetur. Vas enim terreum, et fictile posuit, ut manifeste intelligamus, quia in hoc passere corpus [Col. 0430B] significatur. Hoc autem super aquas viventes dicitur, littera enim occidit; spiritus autem vivificat. Ita et nos corpus nostrum affligere debemus, ut efficiamur carne mortificati, sed spiritu vivificati. Alium autem vivum cum ligno cedrino, et cocco, et hyssopo tinget in sanguine passeris immolati: vivus enim passer anima est, quae sicut immortalis mori non potest. Haec autem tingitur in sanguine passeris immolati, ut eorum peccatorum, quae corpus commisit, nunquam anima obliviscatur; sanguis enim pro peccato ponitur. Sed quia peccatorum commemoratio aliquando prodest, aliquando nocet (prodest siquidem si ad hoc fiat, ut peccata deleantur: nocet vero, si in eis animus delectatus iterum ad ea redire desideret), ideo sine ligno cedrino, et cocco, et hyssopo anima in [Col. 0430C] sanguine non tingitur, unde, dum intingitur, incorrupta maneat, in amore ardeat, et petrae inhaereat. Quo sanguine ille qui mundatus est septies aspergitur, quod enim septies fit, semper fit; septies ergo suo sanguine homo aspergitur, ut suorum peccatorum semper sit memor. Quod autem ait: «Et dimittet passerem vivum, ut in agrum avolet:» hoc est intelligere, ut nunquam anima ulterius in carcere claudatur, nec a carne vincatur, nec a sola voluntate cohibeatur: ipsa sit domina, ipsa sit libera, avolet in agrum, scrutetur Scripturas; ibi enim sunt flores, ibi sunt odores, dicat cum Isaac: «Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus (Gen. XXVII, 27) .» Sequitur:

«Cumque laverit homo vestimenta sua, radet [Col. 0430D] omnes pilos corporis, et lavabitur aqua, purificatusque ingredietur castra; ita duntaxat, ut maneat extra tabernaculum 154 septem diebus, et die septimo radat omnes capillos capitis, barbamque et supercilia, ac totius corporis pilos.» Ecce enim homo qui reconciliatur vestimenta lavat, ut nemo eum ulterius abhorreat, et cunctis se cernentibus non jam leprosus, sed mundus appareat. Radit et omnes corporis sui pilos, ut non jam in eo superfluum et inutile inveniatur. Lavatur autem et aqua confessionis boni voti, et sacerdotalis benedictionis, totusque purificatus ingreditur castra, reconciliatur Ecclesiae, ut gaudium et exsultatio, onvocat sancta mater nostra amicas et vicinas, dicens: «Congratulamini [Col. 0431A] mihi, quia inveni drachmam, quam perdide ram (Luc. XV, 9) .» Ecce in castra ingressus est; manet tamen extra tabernaculum suum septem diebus, ut vivat scilicet extra omne desiderium hujus saeculi, usque ad vitae suae finem, donec in septima die, quae ultima est, raso iterum capite, et pilis omnibus corporis sui, totus purificatus inveniatur.

«Et lotis rursum vestibus, et corpore, die octavo assumet duos agnos immaculatos, et ovem anniculam, absque macula, et tres decimas similae in sacrificium, quae conspersa sit oleo, et seorsum olei sextarium.» Prima enim finita, secunda iterum hebdomada incipit, siquidem octava dies alterius septimanae principium est. In hac igitur, sicut et in prima, homo lavatur aliudque offert hic sacrificium, [Col. 0431B] quo purificatur. In hoc autem sacrificio, jam non passeres, sed agnus immolatur, qui tollit peccata mundi. Primus enim agnus Christus est, secundus apostolorum chorus, uterque utique immolatus. Ovis vero annicula, et immaculata Ecclesia est, non habens maculam, neque rugam, quae quoniam in tribus partibus tota consistit, in Asia videlicet, Africa et Europa, tres similae decimae ei junguntur. De his enim in Evangelio dicitur: «Simile est regnum coelorum fermento, quod abscondit mulier in farinae satis tribus (Luc. XIII, 21) .» Haec autem simila oleo conspergitur, quia S. Spiritus gratia Ecclesia inungitur. Olei vero sextarius, qui superadditur cum primo agno in sequentibus offerri jubetur. Tres autem, quantum ad litteram decimae fiunt, si de triginta [Col. 0431C] sextariis tres sextarios tollas. Sequitur:

«Cumque sacerdos purificans hominem statuerit eum, et haec omnia coram Domino in ostio tabernaculi testimonii, tollet agnum et offeret eum pro delicto oleique sextarium, et oblatis ante Dominum omnibus, immolabit agnum, ubi immolari solet hostia pro peccato et holocaustum in loco sancto.» Notandum autem quia superius sacrificium non solum sacerdos, verum etiam homo qui mundandus est, offert. Hic autem non homo qui mundandus est, sed solus sacerdos offert sacrificium. Neque enim conveniens erat ut hoc sacrificium homo qui mundabatur offerret. Statuit autem sacerdos hominem qui purificatur ante ostium tabernaculi, quatenus et audire et videre facile possit ea quae in [Col. 0431D] tabernaculo fiunt. Deinde vero offert agnum oleique sextarium, laudans, praedicans, commemorans et exponens Christi passionem: qualiter justus pro impiis, dominus pro servis, ne morerentur illi, mortuus est ille; quanto oleo affluebat, quanta pietate et misericordia inundabat, cum pro suis etiam crucifixoribus orabat, dicens: «Pater, ignosce illis, non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Hoc est enim sacrificium laudis, quo peccata delentur, quo ille qui mundatur ad amorem Dei accenditur, et ad pietatem et misericordiam provocatur.

[Col. 0432A] «Assumensque sacerdos de sanguine hostiae, quae immolata est pro delicto, ponet super extremum auriculae dextrae illius qui mundatur, et super pollices manus dextrae et pedis.» In aure enim auditus, in manu et pede operatio intelligitur. Tangit ergo aurem sanguis Christi, ut munda sit, semperque aperta ad audiendum verbam Dei, secundum illud: «Qui habet aures audiendi, audiat (Luc. VIII, 8) .» Et quia sicut Apostolus ait: «Non auditores legis justificati sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur (Rom. II, 13) .» Tangit quoque manum et pedem, ut et bene operetur, et currat in via mandatorum Dei. Quoniam autem sinistra et adversa pars nescire debet quid faciat dextera, in sola dextera parte tangitur, quasi qui sinistram non habeat. [Col. 0432B] Tangitur autem in extremitatibus, ut usque in finem perseveret.

«Et de olei sextario mittet in manum suam sinistram, tingetque digitum dextrum in eo, et asperget septies contra Dominum. Quod autem reliquum est olei, in laeva manu fundet super extremum dextrae auriculae ejus, qui mundatur, et super pollices manus, et pedis dextri, et super sanguinem, qui fusus est pro delicto, et super caput ejus, rogabitque pro eo coram Domino.» Sacerdos enim utraque manu operatur, quia per arma justitiae a dextris et a sinistris, nec adversis frangitur, nec prosperis elevatur. Portat oleum in sinistra, spargit cum dextra: hoc autem septies, et contra Dominum. Septies enim sacerdos contra Dominum [Col. 0432C] oleum spargit, quia semper et omni tempore pro peccatoribus interpellat. Quid enim oleum, nisi sanctorum sunt orationes? Hoc enim oleo superni judicis indignatio mollitur, et mitigatur. Et in sinistra quidem oleum portat, qui, quandiu in hac vita est, nunquam a misericordia cessat. Qui bene contra Dominum manu dextera spargit, quia quasi potenti et valida manu omnem suam operationem ad Deum dirigit. Reliquum autem super aurem dexteram, et manum et pedem ejus qui mundatur, effundit, ut audiat et intelligat quid significet: «Misericordiam volo, et non 155 sacrificium (Osee VI, 7) :» Et illud: «Estote misericordes, sicut et Pater vester misericors est (Luc. VI, 36 .» Hoc auris audiat, in hoc et manus et pes delectetur, ut pietatem et misericordiam operetur. [Col. 0432D] In his autem duobus membris pene omnis operatio nostra consistit. Fundit autem sacerdos oleum et super sanguinem hostiae, et super caput illius qui mundatur: super sanguinem quidem, quoniam totus ille sanguis pietate et misericordia pinguis, pro sola pietate et misericordia fusus est: super caput vero, ut mens hominis hoc unguento pinguescat, secundum illud: «Tu vero cum jejunas, unge caput tuum (Matth. VI, 17) .» Cui contrarium est: «Oleum autem peccatoris non impinguet caput meum (Psal. CXL, 5) .» ⁜ (273) Sic igitur homo inunctus sciat [Col. 0433A] et intelligat quia misericordiae oleo est salvatus, misericordia liberatus, misericordia reconciliatus; ideoque dicat: «Misericordias Domini in aeternum cantabo. (Psal. LXXXVIII, 2) .» Dicamus et nos: «Quis sapiens, et custodiet haec, et intelliget misericordias Domini?» (Psal. CVI, 45) .

«Et faciet sacrificium pro peccato. Tunc immolabit holocaustum, et ponet illud in altari cum libamentis suis, et homo rite mundabitur.» In hoc enim holocausto agnus, et ovis, et tres decimae similae immolantur, quoniam SS. apostolorum, et totius Ecclesiae fides, spes, charitas et misericordia, patientia et humilitas, pietas, sapientia et sancta conversatio laudatur, praedicatur, et narratur, et in laudis et jubilationis sacrificio immolatur: his enim [Col. 0433B] homo imbuitur et docetur, ut sciat quid agat, quid credat, quid sequatur, quid fugiat et quomodo ulterius in conventu fidelium conversari debeat. Qui si bene intellexerit, et fideliter egerit, mundus erit.

«Quod si pauper est, et non potest manus ejus invenire quae dicta sunt, sumet agnum pro delicto ad oblationem, et roget pro eo sacerdos, decimamque similae conspersae oleo in sacrificium, et olei sextarium, duosque turtures, sive duos pullos columbae, quorum sit unus pro peccato, et alter in holocaustum, offeretque ea die octavo purificationis suae sacerdoti.» Quantum autem ad significationem, non minus pauper, quam dives offerre videntur: offert quidem, non etiam immolat, immolare [Col. 0433C] sacerdotis est. Hic autem est ille agnus, de quo superius diximus, qui tollit peccata mundi. Haec decima pars similae in tres decimas supra dividitur: hic olei sextarius qui, cum agno immolatur, Dei misericordia est: duae vero turtures, vel duo pulli columbae, duo passeres sunt, de quibus superius diximus. Quia enim haec et caetera, quae de hoc sacrificio sequuntur, modo supra exposuimus, breviter haec dixisse sufficiat.

Sequitur autem de domo leprosa, de qua ille, cujus est, nuntiat sacerdoti quod quasi plaga leprae videatur in domo sua; at ille praecipiat ut omnia foras efferantur, et claudatur domus septem diebus; si vero die septimo lepram crevisse viderit, tunc lapides, in quibus lepra est, eruat, aliosque pro eis [Col. 0433D] ponat; domum autem intrinsecus radat, et extra urbem in locum immundum pulverem projiciat. Quod si etiam post haec, sacerdos ingressus reversam lepram esse cognoverit, lepra perseverans est, et domus immunda, quam statim destruent, et lapides, et ligna et pulverem universum projicient extra castra in locum immundum. Haec autem breviter exponamus, quoniam per ea quae dicta sunt facile intelligi possunt. Si igitur, o homo, quicunque es, videris quasi plagam leprae in domo tua, si cognoveris doctrinam haereticae pravitatis in potestate, et in familia, et in grege tuo, nuntia hoc sacerdoti, nuntia hoc sanctorum coetui et congregationi; nihil enim temere judicandum est; omnia [Col. 0434A] ratione et ordine fiant. Praecipit ergo sacerdos, et ordo sanctorum, ut omnia efferantur foras, totusque populus se ab eis separet, quorum scientia, et doctrina videtur esse leprosa: claudatur domus septem diebus, oppilentur eorum ora qui male loqui videntur, interdicatur eis ne hanc doctrinam in populo seminent, donec diligentissime discussa, utrum sana, an leprosa sit, a sacerdotibus judicetur. Quod si forte die septimo, die ad hoc negotium definiendum constituto, le pram et haeresim crevisse viderint, crescit enim, quando apertissime manifestatur, eruant lapides, in quibus lepra est, damnent sententias, in quibus haeresis est, ponant alios lapides pro eis, id est catholicae fidei doctrinam, et sententias eos doceant, omni haeretica pravitate evacuata; [Col. 0434B] radant domum intrinsecus, omnemque errorem ab eorum cordibus et mentibus evellant, totum pulverem, totamque illius leprae caliginem et immunditiam extra urbem, et extra Ecclesiae terminos projiciant. Si vero post haec omnia, quod absit! lepra revertatur, et eos qui modo mundati fuerant iterum haeretica pravitate sacerdos viderit esse contaminatos, lepra perseverans est, et domus immunda. Unde Apostolus ait: «Haereticum hominem post secundam correctionem devita, sciens quia subversus est hujusmodi (Tit. III, 10) .» Destruatur igitur talis domus, et lapides, et ligna, et pulvis universus extra oppidum projiciatur; damnentur, excommunicentur, anathematizentur haeretici, et cum doctrina et haeresibus suis extra catholicam Ecclesiam expellantur. [Col. 0434C] Hoc autem in locum immundum fiat; omnis 156 enim locus immundus est, qui extra Ecclesiam est.

«Qui intraverit domum, quando clausa est, immundus erit usque ad vesperum; et qui dormierit in ea, et comederit quidpiam, lavabit vestimenta sua.» Tanto enim tempore domus clausa est, quanto haereticus ab Ecclesia separatus, et excommunicatus est. Intrare autem in eam, quid est, nisi participare et communicare illi? Hoc autem qui fecerit, immundus erit usque ad vesperum, vesperum autem non diei, sed peccati, cum enim per poenitentiam finitur, tunc ad vesperum peccatum, et ad finem pervenit. Sed quid est dormire in ea, nisi in ejus doctrina quodammodo quiescere et delectari? [Col. 0434D] Nam et ille in ea dormit, qui in ea decipitur, et sensum amittit. Unde non immerito tales insensati dicuntur, quibus Apostolus ait: «Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus (Eph. V, 14) .» In ea vero comedit quicunque ejus insania repletur et saturatur. Lavet ergo vestimenta sua, agat poenitentiam, audiat quod scriptum est: «Omni tempore sint vestimenta tua candida (Eccl. IX, 8) .»

«Quod si introiens sacerdos viderit lepram non crevisse in domo, postquam demolita est, purificabit eam, reddita sanitate, et purificatione ejus, sumet duos passeres, lignumque cedrinum, et vermiculum, atque hyssopum, et immolato uno [Col. 0435A] passere in vase fictili super aquas viventes,» etc. Hoc autem totum in prima leprosi mundatione et scriptum et expositum est.

«Locutus est Dominus ad Moysen et Aaron, dicens: Loquimini filiis Israel, et dicite eis: Vir qui patitur fluxum seminis, immundus erit, et tunc judicabitur huic vitio subjacere, cum per momenta singula adhaeserit carni ejus, atque creverit foedus humor. Omne stratum, in quo dormierit, immundum erit, et ubicunque sederit.» Hoc quoque sub eadem intelligentia, quae habetur de domo leprosa. Nam vir iste haereticus est, cujus turpis doctrina, per eum in multorum auribus seminata, quasi immundum semen, tendit ad generandum [Col. 0435B] plurimos in eadem haeresi. Cum ergo semen illud iniquae praedicationis per singula momenta carni ejus, ori ejus adhaeserit; dum non cessat haereticam doctrinam suam divulgare, judicabitur huic vitio subjacere. Tunc quidquid tetigerit, immundum erit; quisquis enim fuerit ab eo seductus, immundus erit. Quicunque igitur ei crediderit, eumque fuerit imitatus, lavet vestimenta sua; poenitentiam agat; sicque per confessionem et poenitudinem solus immundus erit usque ad vesperum; quia non post tempus longum, sed breve post spatium, tanquam unius diei, de mane scilicet usque ad vesperum, remittetur ei peccatum hujusmodi a populo. Sedere autem super lectum, stratum, et sagma ejus, est haeresim ipsam acceptare, laudare et servare.

[Col. 0435C] «Si autem sanatus fuerit qui hujusmodi sustinet passionem, numerabit septem dies post emundationem sui, et lotis vestibus, et toto corpore in aquis viventibus, erit mundus. Die autem octavo sumet duos turtures, aut duos pullos columbae et veniet in conspectum Domini ad ostium tabernaculi testimonii, dabitque eos sacerdoti qui faciet unum pro peccato, et alterum in holocaustum.» Si sanatus fuerit qui hujusmodi sustinet passionem, numerabit septem dies post emundationem. Septem dies ponuntur pro toto poenitentiae tempore, in quo debet poenitens peccata sua lavare in aquis viventibus; in operibus scilicet spiritualibus, eleemosynis, jejuniis, orationibus, lacrymis, quae viva opera vitam obtinere valeat, et salutem. Die vero octava, [Col. 0435D] id est post expletam poenitentiam dierum septem, sumet duos turtures, vel duos pullos columbae; rogabitque pro eo sacerdos, et mundabitur. Duobus enim modis mundatus prius, scilicet poenitentia contritionis, et satisfactionis, quasi pullis duobus oblatis, postmodum absolvitur. Debet autem duos illos turtures, vel pullos columbae manibus tenere, ad offerendum Domino postquam Deo reconciliatus est et mundatus, debet ei perpetuo adhaerere, et in bene vivendo perseverare, prout jam dictum est supra.

«Mulier quae, redeunte mense, patitur fluxum sanguinis, septem diebus separabitur. Omnis qui tetigerit eam immundus erit usque ad vesperum, et in quo dormierit, vel sederit diebus separationis [Col. 0436A] suae, polluetur.» Hoc enim de una anima, et de tota Ecclesia malignantium intelligi potest. Fluxum namque sanguinis patitur qui in peccatis perseverat. Quae enim anima redeunte mense hoc patitur (siquidem menses semper redeunt), peccatum reiterare non timet. Semper ergo sanguinem fluit, qui semper peccatum operatur. Sanguinem enim peccatum significare manifestum est. Septem autem diebus separatur, quia nisi poeniteat, et peccare desistat, Ecclesiae nunquam reconciliari debet. Hanc autem qui tetigerit (tangere autem imitari est) immundus erit. Sufficit autem una expositio et in viro qui patitur fluxum seminis, et in muliere quae patitur fluxum sanguinis; utrumque enim pene idem significat, atque de eodem intelligi potest, unde una [Col. 0436B] oblatio et purificatio est utriusque.

«Locutus est Dominus ad Moysem: Loquere ad Aaron fratrem tuum; ne omni tempore ingrediatur sanctuarium, quod est intra velum coram propitiatorio, quo tegitur arca, ut non moriatur: quia in nube apparebo super oraculum. Nisi hoc ante fecerit, vitulum offeret pro peccato, et arietem in holocaustum. Tunica linea vestiotur, feminalibus lineis verenda celabit. Accingetur zona linea, cidarim lineam imponet capiti. Haec vestimenta sunt sancta, quibus cunctis, cum lotus fuerit, induetur.» In nube enim Dominus et caligine prius apparebat, quia postea carnis velamine tectus apparere debebat: nubes enim illa Christi carnem significabat. [Col. 0436C] Apparet autem et nunc Dominus in nube super oraculum, quoniam in sacramento sub aliena specie cernitur super altare. Ad hoc autem oraculum, ad hoc altare, et sacramentum accedere, neque semper, neque omnibus licet; prius enim offerre necesse est vitulum pro peccato, et arietem in holocaustum, id est prius credere necesse est Christum Dominum pro peccatis nostris immolatum, et totum in ara crucis corporaliter passum. Hoc enim quia Judaei, et infideles non credunt, ad hoc propitiatorium non accedunt: credunt enim passum, sed non pro peccato in holocaustum. Nos autem, quamvis ista credamus, non tamen adhuc sufficit, nisi et sequentia superaddamus. Vestiamur ergo lineis vestimentis, ut toti candidi, et super nivem dealbati, interioris et [Col. 0436D] exterioris hominis munditiam, et castitatem, per omnia custodiamus. Haec enim vestimenta sancta sunt, ideoque omnia de lino fiunt, de quibus in Exodo sufficienter diximus. Cidarim autem lineam imponit capiti, qui avertit oculos suos ne videant vanitatem; quinque enim corporis sensus in capite vigent, qui si hanc cidarim super se habuerint, casti et immaculati erunt. His ergo vestibus non solum sacerdos, verum etiam totus populus vestiatur, si ad Christi corporis et sanguinis sacramentum accedere velit. Castitatem non solum virgines, sed continentes quoque, et conjugati habere possunt. Sequitur:

«Suscipietque ab universa multitudine filiorum [Col. 0437A] Israel duos hircos pro peccato, et unum arietem in holocaustum. Cumque obtulerit vitulum, et oraverit pro se et domo sua, duos hircos stare faciet coram Domino in ostio tabernaculi testimonii, mittensque super utrumque sortem, unam Domino, et alteram capro emissario; cujus sors exierit Domino, offeret illum pro peccato; cujus autem in caprum emissarium, statuet eum vivum coram Domino, ut fundat preces pro eo, et emittat illum in solitudinem.» De Christo tam hircus, quam aries est significatio. Hircus enim ponitur de similitudine carnis peccati; aries autem, qui ovinum est genus, dicitur de eo, qui tanquam ovis ad victimam ductus est. Primus ergo hircus de Christo est mysterium; alter autem est Antichristus; ille [Col. 0437B] enim sorte exiit in holocaustum Domino pro peccato: secundus hircus post multas preces, imo maledictiones, mittitur in solitudinem. Judaei enim per orbem dispersi, videntur hunc hircum secum deferre, quia ipse, secundum eos, est Messias, quem exspectabant; et adhuc exspectantes eum, per diversas regiones, in quibus divisi sunt, secum trahunt hircum illum.

«His rite celebratis, offeret vitulum, et rogans pro se et pro domo sua, immolabit illum, assumptoque thuribulo quod de prunis altaris impleverit, et hauriens manu compositum thymiama in incensum, ultra velum intrabit in sancta: ut, positis super ignem aromatibus, nebula eorum, et vapor operiat oraculum, quod est super testimonium, et [Col. 0437C] non moriatur. Tollens quoque de sanguine vituli, et asperget digito septies coram Domino contra propitiatorium ad orientem.» Postquam, inquit, sacerdos praedictis vestibus indutus fuerit; postquam duos hircos sorte diviserit (sic enim se habet ordo) offerat vitulum, et rogans pro se, quia et peccator ipse est, et pro domo sua, id est pro populo sibi subjecto, immolabit eum. Superius enim offertur, id est ad tabernaculum ducitur: hic autem non tantum offertur, sed et immolatur; hoc autem non sine thymiamate, et bono odore; qui enim Christi conficit sacramentum, qui ad ejus carnem, et sanguinem sumendum accedit, morum honestate, et virtutum suavitate redolere debet. Sacerdos ergo, assumpto thuribulo, thuribulum enim pectus est, [Col. 0437D] impleat illud de prunis altaris, ut sancti Spiritus et charitatis igne succendatur; deinde vero aromatibus super ignem positis, transeat velum, ingrediatur sancta, totusque super ipsum coelum mente, et spiritu elevatus, virtutum vapore, et sanctarum precum odore et sibi, et populo Deum repropitietur. Unde et subditur: «Tollensque de sanguine vituli, et asperget septies coram Domino propitiatorium ad orientem.» Septies enim vituli sanguis contra propitiatorium spargitur, quia usque ad saeculi consummationem cunctis diebus Christi sanguis pro nobis ad Patrem interpellat. Sequitur:

«Cumque mactaverit hircum pro peccato populi, inferet sanguinem intra velum; sicut praeceptum [Col. 0438A] est de sanguine vituli.» Quia enim et hircus, et vitulus idem significant, idcirco uno, eodemque ritu immolantur. Sequitur:

«Nullus hominum sit in tabernaculo, quando pontifex ingreditur sanctuarium, ut roget pro se, et pro domo sua, et universo 158 coetu Israel, donec egrediatur.» Hoc autem ideo jubere videtur, ut in illa sancta contemplatione silentium ab omnibus fiat, ac si solus pontifex adesset; quatenus sine strepitu, et tumultu omnique inquietudine, mundas preces ad Deum fundere valeat.

«Cum autem exierit ad altare, quod coram Domino est, oret pro se, et pro domo sua, et sumptum sanguinem vituli, atque hirci fundat super cornua ejus per girum, aspergensque digito [Col. 0438B] septies, expiet illud, et sanctificet ab immunditiis filiorum Israel.» Hoc enim altare Ecclesia est per cujus quatuor cornua quatuor mundi partes intelliguntur. Hoc autem altare septies sanguine spargitur, quia usque ad saeculi consummationem tota Ecclesia Christi sanguine expiatur, et sanctificatur. Sive ergo intus, sive extra pontifex fuerit, sive activam, et contemplativam vitam agat, semper et pro se, et pro populo orare debet.

«Postquam emundaverit sanctuarium, et tabernaculum, et altare, tunc offerat hircum viventem, et posita utraque manu super caput ejus, confiteatur omnes iniquitates filiorum Israel, et universa delicta, et peccata eorum; quae imprecans capiti ejus, emittet illum per hominem paratum in desertum.» [Col. 0438C] Mundatis enim omnibus, et expleto sacrificio, utramque manum super caput viventis hirci pontifex ponit, ut omnium iniquitatum reum simul cum capiti suo diabolo, quibuscunque viribus potest, eum damnat, et maledicit. Non solum enim nostri, verum etiam et Judaeorum pontifices in sacris voluminibus, quamvis non intelligentes, Antichristum quotidie damnant: de ipso enim in psalmis legentes, sed non intelligentes assidue dicunt (Psal. IX et seqq.) : «Cujus os maledictione plenum est, et amaritudine, et dolo, sub lingua ejus labor, et dolor; sedet in insidiis cum divitibus in occultis, ut interficiat innocentem.» Et paulo post: «Contere brachium peccatoris, et maligni;» de quo et Apostolus ait: «Quia nisi venerit discessio primum, et revelatus fuerit [Col. 0438D] homo peccati filius perditionis, qui adversatur, et extollitur super omne quod dicitur Deus, aut colitur; ita ut in templo Dei sedeat, ostendens se tanquam sit Deus (II Thess. II, 3) .» Homo ad hoc servitium paratus, per quem Antichristus in desertum mittitur, Judaeorum populus est, qui pro suis iniquitatibus ubique gentium dispersus, eum colit, et praedicat, sequitur et veneratur.

«Cumque portaverit omnes iniquitates eorum in terram solitariam, et dimissus fuerit in deserto, revertetur Aaron in tabernaculum testimonii, et depositis vestibus quibus prius indutus erat, cum intraret sanctuarium, relictisque ibi, lavabit carnem suam in loco sancto, indueturque vestimentis [Col. 0439A] suis.» Portat enim Antichristus omnes iniquitates filiorum Israel in infernum, in desertum, in terram solitariam, quia propter eos, quos decepit, aeternis incendiis mancipabitur, dignam iniquitatis suae poenam sustinebit; ibi dimittetur et deseretur, cruciabitur et flagellabitur. Deinde Aaron revertetur in tabernaculum testimonii, quia cognita veritate Judaeorum pontifices ad fidem et Ecclesiam convertentur; ibique depositis atque relictis primis vestibus et significativis, lavabunt carnem suam aqua baptismatis, et induentur suis vestimentis, ut litterae velamine exspoliati et veritate, quae Christus est, adornati, non in vetustate litterae, sed in novitate spiritus in sancta Ecclesia conversentur. Similiter autem de illo, «qui dimiserit caprum emissarium, [Col. 0439B] lavabit vestimenta sua et corpus aqua, et sic egredietur in castra.» Diximus enim superius quod homo ille Judaeorum populus est: unde manifestum est quia non solum pontifices et legisperiti, verum etiam totus Judaicus populus juxta mundi hujus consummationem Antichristum relinquet, et ad fidem conversus aqua baptismatis regeneratus Ecclesiae castris sociabitur. Unde Apostolus ait: «Cum plenitudo gentium introierit, tunc Israel salvus fiet (Rom. XI, 25) .

«Vitulum autem et hircum, qui pro peccato fuerant immolati, et quorum sanguis illatus est in sanctuarium, ut expiatio compleretur, asportabunt foras extra castra, et comburent igni tam pelles quam carnes eorum et fimum ⁜ (274) .» Semper [Col. 0439C] enim ubicunque haec fuerint, sola expositio Apostoli sufficere debet, qui ait: «Quorum enim animalium infertur sanguis in sancta per pontificem, horum corpora cremantur extra castra: ita et Jesus, ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est (Hebr. XIII, 11) .» Quibus Apostoli verbis apertissime demonstratur, quoniam per vitulum, et hircum Christi passionem intelligere debemus. Et quicunque combusserit ea, lavabit vestimenta sua, et carnem aqua, et sic ingredietur in castra. Magna enim Dei misericordia in hac sententia praedicatur, quia ipsis quoque, qui eum occiderunt, si ex aqua, et Spiritu sancto regenerati fuerint, venia et indulgentia Ecclesiaeque introitus repromittitur.

[Col. 0439D] «Mense septimo, decima die mensis, affligetis animas vestras, nullumque facietis opus, sive indigena, sive advena, qui peregrinatur inter vos. In hac die expiatio erit vestri atque mundatio: ab omnibus iniquitatibus vestris coram Domino mundamini. Sabbatum enim requietionis est, et affligetis animas vestras religione perpetua.» Quid est enim septimo mense, et decima die mensis, nisi ultima die omnium mensium? Septimus enim in diebus, et decimus in numero ultimus est. Sicut enim omnes dies in septem, ita omnes numeri in decem continentur. Quod igitur Judaei in [Col. 0440A] 159 in hac die se affligebant, nullumque opus faciebant, et quod se expiantes ab omnibus suis iniquitatibus mundabantur, illius ultimi diei significatio erat, in quo qui modo se affligit, non affligetur, in quo omnis mundana operatio cessabit, in quo ab omni corruptione et iniquitatibus sanati, expiati, et innovati aeternam suscipient beatitudinem. Sabbatum enim requietionis erit, de quo Apostolus ait: «Relinquitur sabbatismus populo Dei (Hebr. IV, 9) .» Non enim hoc juxta litteram fieri potest, ut decima dies septimi mensis in Sabbato semper occurrat.

«Expiabit autem sacerdos, qui unctus fuerit, et cujus initiata est manus, et sacerdotio fungatur pro patre suo, indueturque stola linea et vestibus sanctis, et expiabit sanctuarium Testamenti atque [Col. 0440B] altare; sacerdotes quoque et universum populum: eritque vobis hoc legitimum sempiternum, ut oretis pro filiis Israel, et pro cunctis peccatis eorum semel in anno.» Semel enim hoc in anno in figura fiebat, quia semel in veritate fieri debebat. Semel enim Sacerdos magnus Jesus (qui unctus est oleo laetitiae prae participibus suis, qui patri suo Melchisedech in sacerdotio successit, sicut scriptum est: «Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech [Psal. CIX, 5] »), omnia expiabit et sanctificabit; tunc videlicet, quando faciet coelum novum et terram novam; quando illa «creatura, quae vanitati subjecta est non volens, liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei (Rom. VII, 21) .» Tunc induetur stola linea et [Col. 0440C] vestibus sanctis, quia apparebit in gloria et majestate ⁜ (275) . Talibus enim vestibus in monte transfiguratus tribus discipulis quondam apparuit.

Hinc autem praecipit Dominus ut nullum sacrificium offeratur, nisi ad ostium tabernaculi testimonii: volens omnem occasionem populo auferre ne idolis immolaret. Hoc est enim quod ait: «Et nequaquam ultra immolabunt hostias suas daemonibus, cum quibus fornicati sunt.» Quamvis et per hoc significari possit quod nusquam veri sacrificii locus sit extra Ecclesiam. Sanguinem quoque omnium animalium comedere interdicit, eo quod anima in sanguine sit, ad cujus piaculum super altare sanguis offerri debet. Quod autem ait: «Anima carnis in sanguine [Col. 0440D] est;» tale est ac si diceret: Vita carnis in sanguine est, ut anima pro vita intelligatur: non enim caro sine sanguine vivere potest. Quid est igitur sanguinem comedere, nisi carni vitam auferre? Hoc homicidae audiant, et sanguinem comedere et bibere timeant, quoniam «virum sanguinum et dolosum abominabitur Dominus (Psal. V, 7) .» Sequitur:

«Homo quicunque de filiis Israel et de advenis qui peregrinantur apud vos, si venatione atque aucupio feram, vel avem capiunt, quibus vesci licitum est, fundat sanguinem ejus, et operiat illum terra.» Qui enim intelligit quid sint duo [Col. 0441A] greges ovium, et quid sit unum ovile, et unus pastor, intelligit et qui sint filii Israel, et qui sint advenae, qui peregrinantur apud eos. Hi autem venatione, vel aucupio feram, vel avem capiunt, quando haereticos, vel philosophos evangelica praedicatione ad fidem convertunt. Quoniam quidem sanguinem fundunt, et terram operiunt, quoniam eorum peccata aqua baptismatis abluunt, ut quasi mortua, et sepulta ulterius non appareant. Unde Psalmista ait: «Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI) .»

«Anima, quae comederit morticinum, vel captum a bestia, lavabit vestes suas, et semetipsum aqua, et contaminatus erit usque ad vesperum; quod si non laverit, portabit iniquitatem suam.» Morticinum [Col. 0441B] enim est, quicunque eam vitam non habet, quae in Evangelio loquitur, dicens: «Ego sum via, veritas, et vita (Joan. XIV, 6) .» Captum vero a bestia est, qui ab haereticis seductus est. Hos autem comedere, est eos suscipere, eis communicare, et eos imitari; quod qui fecerit, lavet se interius, et exterius aqua, agat poenitentiam, et immundus erit usque ad vesperum. Quid sit autem usque ad vesperum, saepe jam diximus.

Sequitur autem de turpitudine et incestu. Quae quoniam tota Ecclesia secundum litteram intelligit et observat, aliam in eis quaerere expositionem, aut inutile, aut superfluum esse videtur. De quibus quidem reddere rationem valde difficile est, nisi fortasse tales [Col. 0441C] conjunctiones ideo Deus fieri interdixit, ut dilectionis vinculum etiam in extraneos extenderetur. Non enim necesse habet aliquis propinquis suis alio vinculo, ut plus eos diligat, colligari, quam mater ex sola sanguinis propinquitate multum eos diligere debet. Conjungatur igitur aliis, quos nondum diligit, ut quadam affinitate eos diligere, et amare incipiat ⁜ (276) . Sive ergo propter hoc, sive propter aliud, si tales Deus 160 conjunctiones fieri prohibuit, timendae valde et fugiendae sunt, quia ipse prohibuit. Unde et hic dicit: «Custodite leges atque judicia, quae faciens homo, vivet in eis: Ego Dominus.» Quod tale est ac si diceret: Homo, qui ea non fecerit, morietur. Quaecunque praeterimus, ideo praeterimus, quia aut superius exposita, aut intellectu facilia sunt, [Col. 0441D] sicut modo hic de hostia pacificorum, de qua in superioribus satis dictum est. Sequitur:

«Cum messueris segetes terrae tuae, non tondebis usque ad solum superficiem terrae, nec remanentes spicas colliges, neque in via tua racemos et grana decidentia congregabis, sed pauperibus et peregrinis decarpenda dimittes.» Haec autem [Col. 0442A] verba, quamvis ad litteram intellecta, pietatis et misericordiae plena sint, aliud tamen significare possunt. Ubi enim peregrini et pauperes non sunt, diligentissime messem colligere, et usque ad solum tondere, nullum videtur esse peccatum; pauperes enim istos, non substantia pauperes sed scientia esse putamus. Peregrinos vero, qui noviter ad fidem conversi sunt. Terra autem est Ecclesia, cujus quidem segetes sunt sanctarum volumina Scripturarum. Has autem segetes usque ad solum tondet, qui sacras Scripturas profundissime exponit. Remanentes vero spicas, et grana decidentia colligit, qui iterum atque iterum reiterando ea, quae minus caute praeteriisse videbatur, diligentius perscrutatur, et investigat: hoc autem inter sapientes et intelligentia [Col. 0442B] divites fieri debet. Inter pauperes vero et indoctos, solam litteram et superficiem metere et exponere sufficit, quos quidem non messe et solito cibo onerare debemus, sed ad fidei instructionem pauca verba, quasi paucas spicas debemus relinquere; de quibus Apostolus: «Lac, inquit, vobis potum dedi, non escam (I Cor. III, 2) .» De sapientibus vero sic ait: «Sapientiam loquimur inter perfectos (I Cor. II, 6) .» Alibi ergo usque ad solum, alibi vero in sola superficie messes istae tondendae sunt.

«Non maledices surdo, nec coram caeco pones offendiculum.» Surdi enim et caeci non solum Judaei et gentiles, sed quicunque veritatem audire et intelligere nolunt; hos autem non maledicere, sed humiliter admonendo ad fidem vocare debemus. [Col. 0442D] Coram quibus offendiculum ponere, est aliquid in eorum praesentia agere, unde rationabiliter scandalizari possunt. Hoc autem qui non intelligit, legat Epistolam Apostoli ad Romanos, ubi ait: «Non ergo amplius invicem judicemus; sed hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratribus (Rom. XIV, 13) .»

«Jumenta tua non facies coire cum alterius generis animantibus. Agrum non seres diverso semine. Veste, quae ex duobus texta est, non indueris.» Haec enim pene idem significare videntur. Jumenta enim sua cum alterius generis animantibus coire facit, qui stultos quosque et imperitos, quos regere debet, ab haereticis corrumpi qualibet occasione permittit. Dei vero agrum diverso semine serit, qui [Col. 0442D] in Ecclesia praedicando catholicae fidei errorem admiscet. Veste autem ex duobus texta induitur, qui ex parte catholica et ex parte haeretica fide vestitur. Quod enim Apostolus ait: «Induite vos Dominum Jesum Christum (Galat. III, 27) ;» quid est, nisi induite fidem Domini nostri Jesu Christi? Vestis ergo fides est.

«Homo si dormierit cum muliere coitu seminis, quae sit ancilla etiam nubilis, et tamen pretio non [Col. 0443A] redempta, nec libertate donata, vapulabunt ambo, et non morientur, quia non fuit libera.» Quia enim, sicut scriptum est: «Omnis qui facit peccatum servus est peccati (Joan. VIII, 34) ;» quaecunque anima in crimine est, ancilla est: etsi etiam nubilis, et Ecclesiae filia, et aqua baptismatis sit regenerata. Nisi ergo poenitentiae pretio redimatur, et a peccato liberetur, ut jam non sit ancilla, sed libera, cum ea dormiendum non est; quia talis conjunctio illicita est. «Quae enim societas luci ad tenebras, quae participatio Christi ad Beliad? (I Cor. VI, 15.) » Saepe tamen contingit talis conjunctio; nam et viri religiosi sceleratis hominibus communicant, dum videntur eis adhaerere et blandiri. Sed quid «vapulabunt ambo, et non morientur?» Vapulent [Col. 0443B] igitur poenitentia voluntaria, ut non moriantur; nisi enim sic vapulaverint, morientur. Non solum enim qui peccat vapulare debet; sed is quoque qui particeps fit peccati ejus per communicationem cum eo, quemadmodum contingit per participationem quae habetur cum excommunicatis. Hoc autem audiant illi, qui excommunicatis communicant. «Pro delicto autem suo offeret Domino ad ostium tabernaculi testimonii arietem, orabitque pro eo sacerdos, et dimittetur ei peccatum.» Arietem enim offert, qui stultam simplicitatem mactat et immolat; nisi enim stultus fuisset, nequaquam cum anima cubasset, quam sciebat ancillam esse iniquitatis. Sequitur:

«Quando ingressi fueritis terram, et plantaveritis in ea ligna pomifera, et auferetis praeputia eorum: [Col. 0443C] poma quae germinant immunda erunt vobis, nec edetis ex eis usque quarto anno: omnis fructus eorum sanctificabitur laudabiliter Domino: quinto autem anno comedetis fructus, congregantes poma 161 quae proferunt.» Talia enim ligna Apostolus plantaverat, qui ait: «Ego plantavi, Apollo rigavit, Deus autem incrementum dedit (I Cor. III, 6) .» Quorum quidem praeputia auferebat, cum diceret: «Nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis: qui enim diligit proximum, legem implevit. Non adulterabis, non occides, non moechaberis, non falsum testimonium dices, non concupisces rem proximi tui (Rom. XIII, 8) ,» et similia: haec enim praeputia tollenda sunt. Quae enim prius sublata fuerint omnia poma quae germinaverint, [Col. 0443D] immunda erunt; ideoque non comedentur usque in quartum annum. Quatuor enim anni, quatuor Evangelia sunt, quorum aqua, atque doctrina quaecunque ligna irrorata non fuerint, immunda erunt, neque eorum poma comedi, neque eorum fides et verba suscipi debent. Quarto autem anno transacto, id est quatuor Evangeliorum doctrina plenissime suscepta, omnis praedictarum arborum fructus sanctificabitur laudabiliter Domino; et ideo quinto anno fructus comedere, et poma colligere licet; quia quatuor annis expletis, et ligna et poma sanctificata sunt.

«Non comedetis carnem cum sanguine.» Carnem enim comedere cum sanguine est sine poenitentia [Col. 0444A] et sanctificatione peccatorem Ecclesiae reconciliare. «Non augurabimini, nec observabitis somnia.» Non enim auguriis et divinationibus, sed divinae legis praeceptis, et prophetarum, et apostolorum verbis credere fidelium Ecclesia debet. Somnia autem multos errare fecerunt, ideoque somniatores et falsa fingentes non facile audiendi sunt. «Neque in rotundum tondebitis comam, nec radetis barbam.» Si enim, ut saepe diximus, mens caput est animae, quae erunt hujus capitis comae, nisi cogitationes? harum autem aliae bonae, aliae malae. Non igitur in rotundam comam tondeamus, ne forte simul cum malis bonas quoque cogitationes succidamus; sed solis malis radicitus succisis, bonae extendantur, et crescant. De malis enim cogitationibus, ut succidamus, [Col. 0444B] Psalmista loquitur, dicens: «Beatus qui tenebit et allidet parvulos suos ad petram (Psal. CXXXVI, 9) :» de bonis vero, ut crescere permittantur, sic ait: «Quoniam cogitatio hominis confitebitur tibi, et reliquiae cogitationum diem festum agent tibi (Psal. LXXV, 11) .» Barbam vero radere non debemus, ut viri potius quam feminae videamur, magisque virorum fortitudinem, quam mulierum mollitiem imitemur. Unde et sanctas mulieres, quae plerumque animi fortitudine viros superant, rectissime barbatas dicere solemus. Quod enim nostri ordinis homines barbas radunt, alia significatio est: qui et haec et similia magis spiritualiter, quam ad litteram intelligere, magisque viri fortes esse, quam videri volunt. Crescat ergo nobis barba interius, [Col. 0444C] radatur exterius; illa enim sine impedimento crescit: haec autem, nisi radatur, multa generat incommoda, et nonnisi a valde otiosis, et vanis hominibus cum pulchritudine nutritur. Multa praetermittimus quae facilia esse videntur.

Hinc autem praecipit ut occidatur quicunque de semine suo dederit idolo Moloch. Moloch enim rex noster interpretatur, in quo omnia idolorum portenta significari possunt, quorum regimine infelices homines se tutos esse arbitrabantur. Unum autem idolum posuit, ut quod in uno praecipitur, in omnibus observetur. Quod quidem si non fecisset, nequaquam Psalmista dixisset: «Et immolaverunt filios suos, [Col. 0444D] et filias daemoniis (Psal. CV, 37) .»

«Anima, quae declinaverit ad magos et hariolos; et fornicata fuerit cum eis, ponam faciem meam contra eam, et interficiam illam de medio populi sui.» Fornicatur enim anima quae Deo per fidem conjuncta est, si, ad daemoniorum ministros se convertens, vanis eorum credat superstitionibus. Quomodo enim non fornicatur, cujus fides tota corrumpitur? His autem et caeteris peccatis, pro quibus homo occidi jubetur, nisi digna poenitentia deleta fuerint, secundum majorem intelligentiam animi perimitur. Unde quicunque ex his aliquid commiserit, eum ad sacros ordines accedere canones interdicunt.

«Dixitque Dominus ad Moysen: Loquere ad sacerdotes filios Aaron, et dices ad eos: Ne contaminetur sacerdos in mortibus civium suorum, nisi tantum in consanguineis et propinquis, id est super patre, et filio, fratre quoque, et sorore virgine, quae non est nupta, sed nec in principe populi sui contaminabitur.» Non est enim omnium civium una mors, sed multae sunt mortes, in quibus sacerdos se contaminare non debet. Alium enim avaritia occidit; alium superbia necat; alium luxuria perimit; atque alium discordia interficit. Tales ergo mortes sacerdos fugiat. Est etiam alia mors, quam sacerdos utique Judaeorum evitare non poterat; illa videlicet qua pater ejus et mater, filius [Col. 0445B] et filia, totaque cognatio moritur. Hoc est enim originale peccatum, quo ante Christi incarnationem nemo unquam mundari potuit. Praeter hanc solam mortem, qua necessario contaminantur omnes, in nulla alia morte, et majori peccato Dei sacerdos contaminatur. Quamvis enim sine crimine, non tamen sine peccato homo vivere potest. Quia vero soror quae viro nupta est, praeter peccatum originale, aliud quoque per carnis voluptatem contraxisse 162 videtur, hac quoque morte et peccato sacerdotem contaminari vetat, et hoc est quod dicit: «fratre quoque et sorore virgine.» Accedit ergo sacerdos ad propinquorum mortem, quia sub eadem morte et ipse est. Quod autem ait: «Sed nec in principe populi sui contaminabitur;» ego de illo [Col. 0445C] principe hoc intelligo, de quo ipse Dominus ait:

Venit enim princeps hujus mundi, et in me non habet quidquam (Joan. XIV, 31) ;» cujus quidem mors superbia est, desperatio et mala voluntas. Sequitur:

«Nec radent caput, nec barbam, neque in carnibus suis facient incisuras; sancti erunt Deo suo, et non polluent nomen ejus: incensum enim Domini, et panes Dei offerunt, et ideo sancti erunt. Scortum, et vile postribulum non ducet uxorem, nec eam quae repudiata est a marito, quia consecratur Deo suo, et panes propositionis offert; sit ergo sanctus, quia et ego sanctus sum, qui sanctifico vos.» Caput enim et barbam radere, et in carnibus [Col. 0445D] incisuram facere, doloris et tristitiae indicium erat. Sed et idolorum sacerdotes hoc ritu diis suis olim immolare solebant. Unde Jeremias: «Sacerdotes eorum sedent, habentes tunicas scissas, et capita, et barbas rasas, quorum capita nudata sunt (Baruch. VI, 30) .» De carnis vero incisione in libris Regum invenies. Quid autem per scortum, et vile postribulum, et eam quae repudiata est a marito, nisi eam animam intelligimus, quae ab haereticis corrupta, et daemonibus vitiata, et a Deo repudiata est? Huic autem sacerdos se jungere non debet, quia filii, qui ex ea generantur, non legitimi, sed spurii sunt. Unde ipse Dominus ait: «A fructibus eorum [Col. 0446A] cognoscetis eos (Matth. VII, 16) .» Talium igitur consortia fugiant sacerdotes, qui consecrati sunt, et pollui non debent. Panes quoque propositionis offerunt, quos canibus dare ipse Dominus prohibet.

«Sacerdotis filia, si deprehensa fuerit in stupro, et violaverit nomen patris sui, flammis exuretur ⁜ (276*) .» Omnis anima vere est filia sacerdotis, cujus sacerdotium manet in aeternum, secundum ordinem Melchisedech, in cujus nomine et regenerati, et baptizati sumus. Haec ergo filia in stupro, seu in fidei violatione, deprehensa, est anima ab haereticis seducta, quae Christi fidem patris sui negavit, sicque nomen ejus violavit, de quo scriptum est: «Non accipies nomen Dei tui in vanum (Exod. XX, 7) ,» ideoque flammis exuretur, flammis utique aeterni [Col. 0446B] ignis.

«Pontifex, id est sacerdos maximus inter fratres suos, super cujus caput fusum est unctionis oleum, et cujus manus in sacerdotium consecratae sunt, vestitusque est sanctis vestibus, caput suum non discooperiet, vestimenta non scindet, et ad omnem mortuum non ingredietur omnino; super patre et matre non contaminabitur. Nec egredietur de sanctis, ne polluat sanctuarium Domini: quia oleum sanctae unctionis Dei sui super eum est; Ego Dominus.» Caeteri enim sacerdotes a propinquorum suorum morte non prohibebantur: summo vero pontifici ad nullum omnino mortuum accedere licebat. Quare hoc? Quia Jesus sacerdotum omnium maximus ⁜ (277) , solus sine peccato natus, solus impeccabilis [Col. 0446C] in mundo conversatus est: ipse enim patris, et matris mortem per se non sensit, patris videlicet David, cujus saepissime filius appellatur; matris vero Synagogae, de qua secundum carnem natus est. Horum, inquam, mortem, et peccatum ipse non sensit. Et ipse quidem maximus est inter fratres suos, de quibus ipse ait: «Nuntiabo nomen tuum fratribus meis (Psal. XXI, 23) .» Ipse quoque se oleo laetitiae unctum significat, dicens: «Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me (Luc. IV, 18) .» Est autem indutus sanctis vestibus, decore videlicet et fortitudine; unde Psalmista ait: «Dominus regnavit, decorem induit, induit Dominus fortitudinem, [Col. 0446D] et praecinxit se (Psal. XCII, 1) .» Cujus quidem caput discoopertum non est, quia ejus divinitas ab hominibus visa non est; ut enim ait Apostolus: «Christi caput Deus (I Cor. XI, 3) ,» vestimenta quoque ejus non sunt scissa, quia ejus fides non est divisa. Nam et secundum litteram de ejus veste milites dixisse leguntur: «Non scindas illam ⁜ (278) , sed sortiamur de illa, cujus sit.» Infelix Caiphas, qui vestimenta sua scidit (Matth. XXVI) ; hujus praecepti immemor erat. Sequitur:

«Virginem ducet uxorem; viduam, et repudiatam, et sordidam, et meretricem non accipiet, sed puellam de populo suo, ne commisceat stirpem [Col. 0447A] generis sui vulgo gentis suae; quia ego Dominus qui sanctifico eum.» Haec est enim illa virgo, de qua Apostolus ait: «Despondi enim vos uni viro, virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI, 2) .» Itemque: «Ut exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam, neque rugam, vel aliquid hujusmodi (Ephes. V, 27) .» Vidua vero repudiata, sordida, et meretrix Synagoga est, quae tanto, talique sponso derelicto, toties post deos gentium fornicata est. Ducit igitur puellam de populo suo, de populo sibi obediente (omnis enim populus ejus est), ne forte commisceat stirpem, et genus suum meretricibus, hoc est infidelibus.

«Locutusque est Dominus ad Moysen dicens: Loquere ad Aaron. Homo per familias de semine suo, [Col. 0447B] qui habuerit maculam, non offeret panes Deo suo, nec accedet ad misericordiam ejus.» Docet nos Dominus quales ad altaris ministerium sacerdotes eligi debeant: sint, inquit, sine macula: nisi enim per maculam crimen intelligamus, impossibile quodammodo jubere videtur, 163 siquidem nemo est sine peccato. «Si caecus fuerit, si claudus, si parvo, vel grandi, vel torto naso, si fracto pede, sive manu, si gibbus, si lippus, si albuginem habens in oculo, si jugem scabiem, si impetiginem in corpore, si herniosus.» Caecus enim est, qui ⁜ (279) sacras Scripturas prave intelligit, quales sunt Judaei et haeretici. Claudus vero, qui in via mandatorum Dei non recto gradu incedit, de quibus dicitur: «Et claudicaverunt a semitis tuis (Psal. XVII, 46) .» Ideoque Apostolus ait: [Col. 0447C] «Sicut in die honeste ambulemus (Rom. XIII, 13) .» Nasus quidem odores discernit; quod si parvus fuerit, non sentit ad plenum, si vero grandis modum excedit. Parvum enim nasum habebant, quibus Apostolus ait: «Nolite pueri effici sensibus, sed malitia parvuli estote (I Cor. XIV, 20) ;» grandem vero quibus ait: «Non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII, 3) .» Tortus vero nasus et bonum malum, et malum bonum dijudicat odorem esse: tortus autem turpior, et pejor est. Pedem vero et manum fractam habet, qui sola inertia languens bonum aliquid neque dicit, neque agit; jacet ergo et corpori serviens, nihil nisi otium et delicias diligit; jure a sacerdotio removetur. Gibbus vero, coeli nescius, terram solam intuetur, [Col. 0447D] per quem possumus avarum et cupidum intelligere, cujus omnis spes et desiderium circa terrena et transitoria versatur. Oculus autem lippus, et si videat, deformis tamen exterius est; et verecundiam habet de seipso, quales videmus in Ecclesia, qui ingenii quidem acumen habent, sed turpis vitae aegritudine tabescunt. Econtra vero oculus, qui albuginem habet, ipse se nihil videre, certo judicio manifestat, per quem illi intelliguntur, qui peccare non erubescunt, quorum opera quicunque videt, caecos eos esse non dubitat. Qui autem jugem habet scabiem, semper inquietus est, laborat et fatigatur, crescit scabies et non sanatur. Tales autem sunt [Col. 0448A] saecularium dignitatum amatores, qui quanto plus huic vitio insistunt, tanto amplius inardescunt, laborant, festinant, fatigantur; nihil eis satis est, quod propter jugem habentes scabiem hac nunquam sanantur. Unde ipse Dominus ait: «Quam difficile est divitem intrare in regna coelorum (Matth. XIX, 24) .» Sed quid per impetiginem, quae latenter, et quasi insensibiliter crescens, subito circumstantia loca invadit et occupat, unde etiam et nomen accepit, nisi luxuriam intelligimus, quae, si saltem per cogitationem corde insederit, semper crescens totum hominem corrumpit. Quid vero per herniosos, nisi hypocritas et inanis gloriae amatores, qui steriles sunt in filiorum procreatione. Hi enim opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus, aestimari cupiunt [Col. 0448B] boni, nec volunt esse tales; sed seipsos fecundissimos jactant. Quod autem sequitur: «Vescetur tamen panibus, qui offeruntur in sanctuario,» sic est intelligendum, ut quamvis ille qui maculas habet, episcopus esse non possit, de panibus tamen, et cibis spiritualibus ei comedere permittitur. Multi Christi carnem et sanguinem accipiunt, qui sacerdotes fieri non possunt. Nemo enim qui maculam habuit, id est qui crimen commisit, etiam post peractam poenitentiam sacerdos fieri debet, quanquam post poenitentiam sacramentis Ecclesiae licite vescatur. Unde et subditur:

«Omnis homo qui accesserit de stirpe vestra ad ea quae consecrata sunt, et quae obtulerunt filii [Col. 0448C] Israel Domino, in quo est immunditia, peribit coram Domino.» In quo est immunditia, dixit, non in quo fuit. Si enim poenitentia mundatus est, conficere quidem sacramenta ei non licet, ad sacramenta tamen accedere licet. Hoc autem adhuc manifestius exponit, dicens: «Homo de semine Aaron, qui fuerit leprosus, aut patiens fluxum sanguinis, non vescetur de his quae sanctificata sunt mihi, donec sanetur.» Nota quod dicitur: «Donec sanetur.» Hoc autem dicit non de qualibet immunditia, sed de crimine, jam commisso, a quo sanetur per poenitentiam. «Omnis alienigena non comedet de sanctificatis, inquilinus sacerdotis et mercenarius non vescetur ex eis. Quem autem sacerdos emerit, et qui vernaculus domus ejus fuerit, hi comedent ex [Col. 0448D] eis.» Quia alienigena Ecclesiae filius non est: inquilinus vero ac mercenarius non amore, sed pro lucro temporali Domino serviunt, merito a sanctificatis repelluntur. «Qui enim indigne manducat et bibit, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI, 29) .» Illi autem, quos sacerdos emit, de quibus Apostolus ait: «Empti estis pretio magno (I Cor. VI, 20) ,» et qui ejus domum fideliter custodiunt, accedant et comedant.

«Si filia sacerdotis cuilibet de populo nupta fuerit, de his quae sanctificata sunt, et de primitiis non vescetur. Sive autem vidua, vel repudiata, et absque liberis, reversa fuerit ad domum patris [Col. 0449A] sui, sicut puella consueverat, aletur cibis patris sui.» Quis autem sit iste sacerdos, manifestum est; cujus utique filia est omnis anima, aqua baptismatis regenerata, quae si alicui de populo nupserit, id est si haeretico et infideli se conjunxerit, statim a spiritualibus cibis, et a Christi sacramentis aliena fit. Sin autem haereticorum spreverit contubernia, et relicto errore ad Ecclesiam redierit, omnesque haereticae pravitatis filios, et opera reliquerit, iterum coelestis patris sui, qui nullum ad se venientem 164 ejicit foras, cibis aletur. Magna hic Dei misericordia praedicatur, nulli desperandi occasio datur. «Peccator quacunque hora conversus fuerit, vita vivet; et non morietur (Ezech. XXXIII, 11) .»

«Qui comederit de sanctificatis per ignorantiam, [Col. 0449B] addet quintam partem cum eo quod comedit, et dabit sacerdoti in sanctuario.» Hoc idem est cum superiori. Si praevaricans caeremonias per errorem in his quae Domino sunt sanctificata, peccaverit, ipsum quod intulerit damnum restituet, et quintam partem ponet supra tradens sacerdoti. Quod hic autem dicit per ignorantiam, ibi dicitur per errorem. Comedere autem hoc loco, disperdere et dissipare significat, secundum illud: «Quia comederunt Jacob, et locum ejus desolaverunt (Psal. LXXVIII, 7) .» Ipse etiam Apostolus: «Si vos mordetis, et comedetis, videte ne ad invicem consumamini (Galat. V, 15) .» Per ignorantiam sive per errorem sanctificata comedit, quicunque divinae legis oblitus sacrilegium facit, et bona Ecclesiae dispergit et dissipat; hoc autem [Col. 0449C] qui fecerit, damnum restituat, et quintam partem superaddat. Quid est quintam partem superaddere, nisi seipsum sacerdotis judicio et Ecclesiae satisfaciendo humiliare? Quinta enim pars vocatur homo, quia quinque sunt corporis sensus, sine quibus nec peccare nec poenitere potest. Sive etiam quia in quatuor partes bona Ecclesiae dividuntur; quicunque in decimis, et primitiis, aliisque Domino sanctificatis peccaverit, in integrum restituat (cujus, ut diximus, quatuor partes sunt) et quintam superaddat, id est seipsum sacerdoti tradat, cujus judicio per omnia sit obedire paratus: nihil enim majus se ipso habet, quod pro damni restitutione sacerdoti tradere possit, sicque fit ut quinque partes reddat, qui in quatuor peccavit.

[Col. 0449D] Sequitur autem de eo, ut quicunque holocaustum, vel pacificorum victimam Domino offert, sive sponte, sive pro voto offerat, masculum offerat, et immaculatum, omnisque macula non sit in eo. Si caecum fuerit, si fractum, si cicatricem habens, si papulas, aut scabiem, aut impetiginem, non offerat Domino. Docet enim nos Dominus in Evangelio quae ei offerre debeamus, ubi de tributis loquens, visa Caesaris imagine, ait: «Reddite ergo quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo (Luc. XX, 25) .» Si ergo Dei imago sumus: si nos ipsos Deo offerre debemus, lavemus maculas peccatorum, quia immundum et maculatum Deus non recipit. «Beati ergo immaculati in via, qui ambulant in lege Domini (Psal. CXVIII, 1) .» Non enim caecum offerunt, qui mentis oculos volunt habere lumine fidei illuminatos; nec fractum offerunt, qui volunt interioris hominis ossa firma et solida esse, ne in via Dei currentes deficiant. Ossa enim animae virtutes sunt. At vero neque ea offeramus, quae vel cicatricem, vel papulas, vel scabiem, aut impetiginem habent. Sed offeramus nos mundos et sinceros absque ulla peccati macula, quemadmodum supra jubetur. Nihil fermentatum offerri Domino; per quod omnis animae morumque corruptio prohibetur. Cicatricem vero pro vulnere posuit, secundum illud: «Putruerunt et corruptae sunt cicatrices meae (Psal. XXXVII, 6) .» Alioquin si vulnere jam sanato, cicatricem habent, non placet Domino; est poenitentia, nondum perfecta. Sequitur:

[Col. 0450B] «Bovem et ovem, aure et cauda amputatis, voluntarie offerre potes, votum autem ex his solvi non potest.» Non enim quasi ex debito exigitur, quod voluntarie datur. Unde Apostolus: «Unusquisque prout destinavit in corde suo, non quasi ex tristitia aut ex necessitate (II Cor. VIII, 7) .» Vota autem etiam nolentes, solvere debemus: «Vovete et reddite Domino Deo vestro (Psal. LXV, 12) .» Animalia ergo, quae diminuta sunt, voluntarie offerri possunt, quoniam ea quae voluntarie facimus, quamvis perfecte ac plene non faciamus, a Deo tamen suscipiuntur. Votum autem ex eis solvi non potest, quia quaecunque vovemus, in integrum et sine ulla diminutione solvere debemus. Melius est ergo non [Col. 0450C] vovere quam de voto aliquid auferre, et quasi aliquid amputare.

«De manu alienigenae non offeretis panem Deo vestro, et quidquid aliud dare voluerit: quia corrupta et maculata sunt omnia, non suscipietis ea.» Est autem alienigena, qui de Ecclesia non est, et quorum munera impiorum odit Deus, talium oblationes non sunt recipiendae.

«Bos, ovis et capra cum genitae fuerint, septem diebus erunt sub ubere matris, die autem octavo, et deinceps offerri poterunt Domino.» Cujuscunque enim conditionis homo sit, si septem diebus sub ubere matris Ecclesiae fuerit, et ab ejus fide et doctrina non recesserit, octavo die et deinceps Domino offerri poterit, non enim sunt dies nisi septem. Qui [Col. 0450D] ergo septem diebus sub ubere est, quandiu vivit, ab ubere non recedit. Talis ergo vel octavo die, id est statim post hanc vitam, Domino offerri, et in sanctorum concilium recipi potest, vel deinceps si forte purgatorio indigerit. Non enim omnes qui salvantur, mox ut obierint, in beatitudinem recipiuntur. Quod autem ait: «Non immolabuntur una die matres cum fetibus suis;» tale est ac si diceret: Quamvis Ecclesiae filii quotidie immolentur et transeant, mater tamen vivit et durat, et filios parere non cessat. Sequitur:

«Si immolaveritis hostiam pro gratiarum actione Domino, ut possit esse placabilis, eodem die comedetis eam; non remanebit quidquam in mane [Col. 0451A] alterius diei.» Quamvis Apostolus dicat: «Gratias ago Deo semper pro vobis (Philip. I, 3) ;» hostia tamen pro gratiarum actione immolatur, tota una die comeditur, quod una dies totum hoc spatium temporis 165 intelligitur. In hac ergo die gratias agere, Deo servire, nos ipsos immolare, calicem salutaris accipere debemus, quia post hanc vitam non est poenitentiae locus. Ille enim pro gratiarum actione hostiam immolat, qui Dei beneficiorum memor cum Psalmista dicit: «Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam, et nomen Domini invocabo (Psal. CXV, 3) .» Sequitur:

«Hae sunt feriae Domini, quas vocabitis sanctas. [Col. 0451B] Sex diebus facietis opus: dies septimus, quia Sabbati requies est, vocabitur sanctus, omne opus non facietis in eo. Sabbatum Domini est in cunctis habitationibus vestris.» De Sabbato in Exodo sufficienter diximus, quod quidem tunc bene celebramus, quando a malo declinamus et in bono perseveramus. Sunt autem et aliae festivitates quas Judaei habebant celeberrimas, quae, quamvis non semper in Sabbato fierent, Sabbatum tamen vocabantur. Unde in Evangelio dicitur: «Factum est in Sabbato secundo, primo (Luc. VI, 1) ,» id est in secundo principali Sabbato. Primum enim principale Sabbatum in Martio erat, secundum vero quando spicarum manipulos offerebant; tertium autem in mense septimo colebatur. Erant autem tria prima, id est principalia, [Col. 0451C] Sabbata, in quibus omne masculinum apparebat coram Domino. Et de primo quidem, in quo pascha celebratur, et in azymis agnus comeditur, satis in Exodo dictum est. Dicamus ergo nunc de Sabbato nostro primo, id est de secunda principali festivitate.

«Cum ingressi, inquit, fueritis terram, quam ego dabo vobis, et messueritis segetem, feretis manipulos spicarum primitias messis vestrae ad sacerdotem, qui elevabit fasciculum coram Domino, ut acceptabilis sit pro vobis altero die Sabbati, et sanctificabit illum. Atque eodem die, quo manipulus consecratur, caedetur agnus immaculatus anniculus in holocaustum Domino; et libamenta [Col. 0451D] offerentur cum eo: duae decimae similae conspersae oleo in incensum Domini odoremque suavissimum, libatio quoque vini quarta pars hin.» Dominus enim in Evangelio loquitur, dicens: «Messis quidem multa, operarii autem pauci, rogate ergo dominum messis, ut mittat operarios in messem suam (Matth. IX, 37) .» Messes ergo, populi; operarii vero, apostoli intelliguntur. Hos autem misit Dominus metere ubi ipsi non seminarunt. Dicatur ergo: Cum messueritis segetem, et in Dei arca, quae est Ecclesia, fidelium manipulos congregaveritis, feretis primitias messis vestrae ad sacerdotem. Primitiae enim illi fuerunt, qui in primitiva Ecclesia crediderunt: hos autem ipsi apostoli per se sacerdoti obtulerant, id est Domino reddiderant qui elevavit [Col. 0452A] fasciculum coram Domino; sic enim ipse ait: «Cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum (Joan. XII, 32) .» Nemo enim elevatur, nisi ab ipso et per ipsum. Bene autem fasciculum posuit, quia «Multi sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XXII, 14) .» Hoc autem fiebat altero die Sabbati, qui nunc ab ipso Domino dies Dominicus appellatur; ut jam tunc ipsi Sabbato quodammodo dies ista videretur auferre principatum. Atque ipso eodem die caedebatur agnus in holocaustum, quoniam uno eodemque tempore et populus salvatur, et Christus immolatur. Unde et adhuc subditur: «Et libamenta offerentur cum eo, duae scilicet decimae similae conspersae oleo;» per quas duos populos intelligimus, Judaeos et gentiles, qui nimirum oleo conspersi sunt, quoniam [Col. 0452B] Dei misericordiam, et Spiritus sancti gratias suscipere meruerunt. Et ne tantum sacrificium uno die finiretur, liba quoque et vinum quotidie offerebantur, quae significabant panem et vinum, quae quotidie sacerdotis ministerio in Christi carnem et sanguinem commutantur.

«Panem, et polentem, et pultes non comedetis ex segete, usque ad diem qua offeretis ex eo Deo vestro.» Nisi enim infidelis prius convertatur, ut Domino offeratur, neminem in Ecclesiae corpus trajicere possumus. Hoc enim significat comedere in hoc loco, quod beato Petro dictum est: «Occide et manduca (Act. X, 11) .» Sunt ergo etiam segetes immundae, neque comedi debent, nisi prius Domino offerantur et baptismate laventur.

[Col. 0452C] «Numerabitis ergo ab altero die Sabbati, in quo obtulistis manipulos, septem hebdomadas plenas, usque ad alteram diem expletionis hebdomadae septimae, id est quinquaginta dies, et sic offeretis sacrificium novum Domino ex omnibus habitaculis vestris, panes primitiarum duos de duabus decimis similae fermentatae, quos coquetis in primitias Domini, offeretisque cum panibus septem agnos immaculatos anniculos, et vitulum de armento unum, et arietes duos, et erunt holocaustum cum libamentis suis in odorem suavissimum Domino.» Omnes enim istae festivitates pene idem significare videntur. Unde quamvis non uno modo dicatur, unum tamen sacrificium omnibus offertur: [Col. 0452D] sive agnus, sive vitulus, sive hircus pro peccato immoletur, Christi tamen passionem significat. Similiter autem et segetes, et panes primitiarum, et duo arietes, homines sunt qui Deo offeruntur. Mos enim est prophetarum saepius non eisdem verbis idem repetere: omnes enim Judaeorum festivitates hanc nostram solemnitatem significabant, de qua dicitur: «Constituite diem solemnem in condensis usque ad cornu altaris (Psal. CXXVII, 7) .» Nos enim non ter in anno, sed toto anno festivitatem agimus, si a servili et iniquo opere cessamus, et in bono opere perseveramus. Septem autem 166 hebdomadae hanc nostram festivitatem praecedunt, quia «nos sumus, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X, 11) .» A Christi namque passione quinquagesimus [Col. 0453A] dies, et annus Jubilaeus in Ecclesia agitur, siquidem et a servitute liberati sumus, et coelestis patriae haereditas restituta est. In hac ergo tanta solemnitate offeramus sacrificium novum Domino ex omnibus habitaculis nostris, vetera enim transierunt. Sed quid offeremus? Panes primitiarum duos; in his enim duobus panibus Ecclesia tota consistit. Duo enim panes duo populi sunt, Judaeorum scilicet et gentium. Hos autem ex omnibus, quos creaverat, in primitias et decimas sibi Dominus elegit. Qui bene de simila fermentata esse dicuntur, quia sicut mali, ita et boni de massa peccati originem ducunt. Offeruntur autem cum his panibus septem agni immaculati, per quos nihil melius quam septem gratias sancti Spiritus intelligere possumus, [Col. 0453B] sine quibus Deo nemo offertur. Quae merito agni et immaculati dicuntur, quoniam innocentes et immaculatos homines faciunt. Offeramus autem et vitulum, ut Christi passionis semper memores simus. Offeramus et duos arietes, et ad honorem Dei, et totius Ecclesiae aedificationem laudemus duos apostolorum principes; delectatur enim Dominus tali sacrificio, et suas, suorumque laudes et triumphos eum audire delectat. Sequitur:

«Facietis et agnum et hircum pro peccato, duosque agnos anniculos hostiam pacificorum, cumque elevaverit ea sacerdos cum panibus primitiarum coram Domino, cedent in usus ejus.» Hic sacrificium quidem duplicatur; sed significatio non mutatur: quod enim per vitulum, hoc etiam per agnum [Col. 0453C] et hircum intelligitur, et quod per duos arietes, hoc per duos agnos significatur.

«Mense septimo, prima die mensis erit vobis Sabbatum memoriale clangentibus tubis, et vocabitur sanctum. Omne opus servile non facietis in eo, et offeretis in eo holocaustum Domino.» Primam enim hujus mensis diem, Sabbatum dicit, non quod semper Sabbatum esset, sed quia ut Sabbatum eam observabant, in qua et tubis clangebant, et holocaustum offerebant, nullumque opus servile in ea faciebant, quoniam hanc nostram festivitatem significabant, in qua a malo cessamus, et voce, et corde Deum laudamus, semperque laudis et jubilationis offerimus holocaustum.

[Col. 0453D] «Locutusque est Dominus ad Moysen dicens: Decimo die mensis hujus septimi, dies expiationum erit celeberrimus, et vocabitur sanctus, affligetisque animas vestras in eo, et offeretis holocaustum Domino. Omnis anima, quae afflicta non fuerit die hac, peribit de populo suo; et quae operis quidpiam fecerit, delebo eam de populo suo, Sabbatum enim requietionis est, et affligetis animas vestras die nono mensis, etc. Similiter autem a quintodecimo die mensis hujus septimi erunt feriae tabernaculorum septem diebus Domino.» Diximus enim per hunc mensem hanc ultimam aetatem significari, quae sic est ultima in aetatibus, sicut dies septimus ultimus in hebdomada. Merito ergo mense iste totus festivus agitur, in quo festivum Ecclesiae tempus [Col. 0454A] significatur. Totus quidem, quia in principio laetus, in medio et in fine; decimus namque pro fine ponitur, quoniam decimus in omni numero finis et terminus est, dies vero decimus quintus in mensis medio est. Quia ergo prima et decima, et quinta decima hujus mensis celebris est, a privilegio majorum partium totum mensem festivum esse demonstrat. Non solum enim diem septimum, verum ut septimum mensem, et septimum annum Sabbatum vocat, quoniam in his omnibus requies et solemnitas agebatur. Haec est autem illa solemnitas, in qua semel in anno pontifex ingrediebatur in Sancta sanctorum, quae quoniam hoc tempus acceptabile, et hos dies salutis significabat, nunc expiare, nunc animas affligere, nunc holocaustum immolare debemus: [Col. 0454B] peribit enim qui modo non affligitur, peribit qui modo poenitentia non expiatur, et qui laudis sacrificia non immolat. Nunc enim est Sabbatum requietionis, in quo ab omni iniquitate requiescere et cessare debemus. Hoc igitur Sabbatum a vespere usque ad vesperum celebramus, et usque in finem, usque in ultimum diem ab omni malo in quiete perseveremus. A vespere usque ad vesperum intelligendum est a primo Christi adventu usque ad secundum Christi adventum. Christi namque nativitas sextae aetatis finis et vesperum, et septimae mane, et principium fuit. Haec autem aetas simul cum hoc mundo vesperum et finem habebit. Hucusque de die decimo, nunc de quintodecimo videamus:

[Col. 0454C] «A quintodecimo die mensis hujus septimi erunt feriae tabernaculorum septem diebus Domino. Dies primus vocabitur celeberrimus atque sanctissimus; omne opus servile non facietis in eo, et septem diebus offeretis holocausta Domino. Dies quoque octavus erit celeberrimus atque sanctissimus, et offeretis holocaustum Domino; est enim coetus atque collectae, omne opus servile non facietis in eo.» Quae dicta sunt, et haec eadem verba ad idem pertinent. Prima namque die mensis hujus tubis clangebant, quia in principio hujus aetatis major vox praedicatorum ubique terrarum insonuit. De hac enim die scriptum est: «Canite in initio mensis tuba in insigni die solemnitatis vestrae (Psal. X, 4) .» Decima vero die, illa magna festivitas agebatur, in qua solus pontifex non sine sanguine ad expiandum populum ingrediebatur Sancta sanctorum: at vero quintadecima die ejusdem mensis 167 erat festivitas tabernaculorum, in qua filii Israel habitabant in tabernaculis septem diebus. Haec autem omnia quid aliud significabant, nisi quia nos in hoc septimo mense, in hac ultima aetate, oris et cordis tuba Deum laudare, corpus et animam a peccatis omnibus expiare, et in Ecclesiae tabernaculis septem diebus, id est quanto tempore vivimus, quiete habitare, et Deo servire debeamus? Haec sunt illa tabernacula, de quibus Psalmista dicit: «Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum; concupiscit et deficit anima mea in atria Domini [Col. 0455A] (Psal. LXXXIII, 2) .» Hujus autem solemnitatis primus dies, et octavus celeberrimi sunt, in quibus ut in aliis ab opere servili cessare debemus, et sacrificium laudis, vitulos labiorum offerre Deo. Unde Apostolus ait: «Per ipsum ergo offeramus hostiam laudis semper Deo, id est vitulos labiorum confitentium nomini ejus (Hebr. XIII, 13) .» Sunt autem celeberrimi dies, quia in principio fidei apostoli et martyres claruerunt, et in ultimis diebus Judaei pariter et gentiles, cognita veritate, ad fidem convertentur. Unde octavus dies, coetus, et collectionis dies vocatur, quoniam maximus coetus sanctorum tunc in Ecclesiam colligetur. Sequitur:

«Sumetisque vobis die primo fructus arboris putcherrimae, spatulasque palmarum, et ramos ligni [Col. 0455B] densarum frondium, et salices de torrente, et laetabimini coram Domino Deo vestro, et celebrabitis solemnitatem septem diebus per annum.» Arbor pulcherrima est illa, de qua scriptum est: «Et erit tanquam lignum, quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo (Psal. I, 3) .» Et revera pulcherrima arbor Christus Dominus noster, cujus fructus dulcissimos, et suavissimos primo die, et statim in ipso nascentis Ecclesiae principio sancti apostoli collegerunt. De quibus Psalmista: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel, et favum ori meo (Psal. CXVIII, 103) .» Per spatulas autem palmarum, et ramos ligni densarum frondium, et salices de torrente, ex quibus fiebant umbracula adversus solis ardores, recte intelligimus [Col. 0455C] sanctorum exempla atque adhortationes, et consolatoria verba. Unde ait Apostolus: «Quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem scripturarum spem habeamus (Rom. XV, 4) .» Haec autem de festivitatibus breviter dicta sunt.

Sequitur autem de oleo purissimo, quod in lucernis super candelabrum Aaron ponebat a vespere usque ad mane coram Domino. De hoc enim satis in Exodo diximus. Candelabrum enim Christus est, cujus lucernae cum oleo, septem gratiae Spiritus sancti intelliguntur, quibus totius Ecclesiae tabernaculum illuminatur. Sequitur:

«Accipies quoque similam, et coques ex ea duodecim [Col. 0455D] panes, qui singuli habebunt duas decimas, quorum senos altrinsecus super mensam purissimam statues coram Domino, et pones super eos thus lucidissimum, ut sit panis in monumentum oblationis Domini. Per singula sabbata mutabuntur coram Domino suscepti a filiis Israel foedere sempiterno, erunt Aaron, et filiorum ejus, ut comedant eos in loco sancto.» Haec enim simila sacrae legis scriptura et scientia est, de qua duodecim panes, id est duodecim apostolorum praedicationes, et sermones cocti, et compositi sunt. Quos illi duodecim cophini bene significant, qui de quinque panum fragmentis in Evangelio implentur. Habent enim [Col. 0456A] singuli duas decimas, quae totum legis decalogum dupliciter, id est secundum litteram et secundum scientiam spiritualem, exponunt. Si enim ad litteram tantum decem verba legis intelligerentur, ex una decima panes suos apostoli composuissent. Sunt autem hi panes positi super mensam purissimam, quia super utriusque Testamenti doctrinam, quae per mensam significatur, quasi quaedam expositiones, superadditi sunt, super quos et thus lucidissimum non immerito ponitur, quia doctrina apostolica, et gustu suavis, et odore delectabilis est. Unde Apostolus: «Christi bonus odor sumus Deo in omni loco, in his qui salvi fiunt, et in his qui pereunt; aliis enim sumus odor vitae ad vitam, aliis odor mortis ad mortem (II Cor. II, 15) .» Mutantur autem per singula [Col. 0456B] sabbata, quoniam omni festivitate, et quotiescunque populus convenit in unum, semper apostolorum doctrina exponi et recitari et quodammodo innovari debet. Hos autem comedit Aaron, et filii ejus in loco sancto, quia episcopi et sacerdotes hos semper meditari, et in conventu fidelium exponere debent. Sequitur:

«Ecce autem filius mulieris Israelitidis, quem pepererat de viro Aegyptio inter filios Israel, jurgatus est in castris cum viro Israelita. Cumque blasphemasset nomen Domini, et maledixisset ei, adductus est ad Moysen, miseruntque eum in carcerem, donec nossent quid juberet Dominus. Deinde vero jubente Domino, omnes qui audierunt posuerunt manus super caput ejus, et lapidavit [Col. 0456C] eum omnis populus.» Ego hunc virum, qui de fideli matre et infideli patre natus, contra Israelitam et catholicum jurgatur, haereticorum aliquem intelligo, cujus mater Ecclesia, cujus pater diabolus est; in Ecclesia enim natus, a diabolo seductus, ejus filius factus est, cujus opera operatur. Sic enim ipse Dominus ait: «Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII, 44) .» Hic autem jurgatur in castris contra Israelitam, quoniam haereticus contra catholicum disputans in Ecclesia Deum blasphemare, et maledicere non timet. Ideoque mittitur in carcerem, 168 separatur a communione fidelium, conveniunt episcopi, fit concilium, adsunt accusatores, ponunt manus super caput ejus, convincunt eum, lapidatur ab omni populo, maledicitur, et damnatur, et a toto [Col. 0456D] concilio dignus morte judicatur, omnes in eum lapides projiciunt, quicunque damnationis sententiam super eum confirmant.

⁜ (280) Sequitur autem de septimo anno, qui similiter ut septimus dies, et septimus mensis totus celeberrimus habebatur, agrum non serebant, vineam non putabant, sed omnia quae sua sponte terra ferebat communia erant. Non quasi propria colligebantur a quoquam, sed quasi communis benedictio in cibum solummodo suscipiebant ab omnibus. Id ipsum autem per septimum annum intelligimus, quod per septimum diem et septimum mensem significari [Col. 0457A] diximus. Significat autem septimus annus hanc septimam aetatem atque ultimam in qua Ecclesia in Dei laudibus sabbatizat, in qua a servili et iniquo opere quiescens, mundana et transitoria despiciens, de crastino non cogitans, uno et communi utitur cibo sine labore praeparato. Hoc autem etiam de futura vita intelligitur, pro cujus quiete promissa nobis in hac laboriosa vita, quasi in sex annis fatigamur. «Quae enim seminaverit homo, ut Apostolus ait, haec et metet (Galat. VI, 7) .» Sequitur:

«Numerabis quoque tibi septem hebdomadas annorum, id est septem septies, quae simul faciunt annos quadraginta novem. Et clanges buccina mense septimo, die decima mensis, propitiationis tempore in universa terra vestra.» Quae autem de [Col. 0457B] septimo anno, et septimo mense, et septimo die dicta sunt, de anno quinquagesimo intelligenda sunt. Clangebant autem buccina in septimo mense decima die mensis, quo videlicet mense annus quadragesimus nonus finiebatur, et collectis omnibus terrae fructibus, annus quinquagesimus, qui et jubilaeus, incipiebat. Buccinae vero sonus jubilaei denuntiatio erat. Hoc autem anno terra quiescebat, festum et laetitia ab omnibus agebatur, servitus solvebatur, libertas dabatur, omnisque homo ad pristinam suam possessionem revertebatur. Hic autem annus tunc spiritualiter coepit, quando Christus Dominus noster de diaboli servitute, suo sanguine mundum redemit, et primam nobis possessionem restituit, paradisi januas fidelibus suis aperuit, cujus beatitudo post septimam [Col. 0457C] annorum hebdomadam exspectatur, quando scilicet annus jubilaei et laudis, annus quietis et beatitudinis incipiet sanctis.

«Si attenuatus frater tuus vendiderit tibi possessiunculam suam, et voluerit propinquus ejus, potest redimere quod ille vendiderat. Sin autem non habuerit proximum, et ipse pretium ad redimendum potuerit invenire, computabuntur fructus ex eo tempore, quo vendidit, et quod reliquum est, reddet emptori, sicque recipiet possessionem suam. Quod si non invenerit manus ejus, ut reddat pretium, habebit emptor quod emerat usque ad annum jubilaeum; in ipso enim omnis venditio redibit ad Dominum, et possessorem pristinum.» Quanta [Col. 0457D] ratione et honestate, quanta misericordia et pietate haec verba plena sunt. Non enim possessio, sed tempus frugum, non terra, sed fructus terrae venditur. Sic enim neque emptor pretium, neque venditor amittit possessionem, utrique cavetur; hujus abundantia illius inopiam supplet, et e contra illius inopia hujus abundantiam abundare amplius facit: nemo in tali venditione decipitur, in qua et terminus est, et conditio. Jubilaeus enim terminus est, conditio vero, quia etiam ipse ususfructus omni tempore redimi potest. Hic ergo neque usura crescit, neque avarus fenerator aliena diripit, quoniam et tempus computatur et fructus. In his autem, in quibus misericordia [Col. 0458A] et pietas Dei manifeste commendatur, allegoriam aliam quaerere superfluum est.

«Qui vendiderit domum intra urbis muros, habebit licentiam redimendi, donec unus impleatur annus. Si non redemerit, et anni circulus fuerit evolutus, emptor possidebit eam, et posteri ejus in perpetuum, et redimi non poterit, etiam in jubilaeo. Sin autem in villa fuerit, domus quae muros non habet, agrorum jure vendetur. Si autem redempta non fuerit, in jubilaeo restituetur ad Dominum.» Civitatem muratam, possumus intelligere Ecclesiam, villam autem quae muros non habet, eam dicimus esse quae extra Ecclesiam est. De Ecclesiae namque muro scriptum est: «Urbs fortitudinis nostrae Sion Salvator, ponetur in ea murus et antemurale (Isa. XXVI, 1) .» In hac autem civitate domum suam vendit, quicunque in Ecclesia positus crimen committit. Unde in persona quorumdam Apostolus ait: «Lex enim spiritualis est, ego autem carnalis sum venundatus sub peccato (Rom. VII, 14) .» Unus autem annus tota haec praesens vita intelligitur. Qui ergo domum suam, carnem suam, et seipsum diabolo peccando vendidit, nisi priusquam hujus vitae annus ei terminetur, eam poenitentia redimat, nec in ipso quidem jubilaeo eam redimere poterit. Jubilaeum autem hoc loco ultimum diem vocat, quando sancti liberati a servitute corruptionis in primam possessionem, et in gloriam filiorum Dei transferentur. 169 At vero qui in villa, et extra ecclesiam peccant, quoniam Dei protectionis muro non defenduntur, [Col. 0458C] et si prius domum, et carnem suam quae diabolo multis modis vendita est, redimere non possunt, in jubilaeo tamen eam recipiunt. Jubilaeum autem infideles non habent. Quocunque autem die de servitute aliquis liberatur, jubilaeus est illi. Habet ergo homo jubilaeum quocunque die baptizatur. Hoc ergo jubilaeo domus illa, quae in villa et extra ecclesiam vendita est, ad dominum suum revertitur, quia tunc homo de diaboli servitute liberatur. Sed iste quidem jubilaeus, nisi semel haberi non potest: alii vero jubilaei toties habentur, quoties per poenitentiam, reddita libertate, peccata solvuntur. Quod autem ait: «Quia aedes Levitarum, quae in urbibus sunt, semper possunt redimi, suburbana vero eorum [Col. 0458D] nunquam debeant vendi,» ad litteram tantum intelligere sufficit; aedificia enim ecclesiastica pro ipsius Ecclesiae utilitate, ad pensionem quidem locari possunt, penitus autem alienari non possunt. Et hoc quidem, quia in urbibus sunt, et non facile celantur, vel oblivioni traduntur; suburbana vero, quia ab hominum conspectu longe sunt, ad tempus etiam, et conditionaliter sine periculo vendi non possunt. Habent ergo sempiternam possessionem, et nullatenus alienari debent.

Illi vero, qui seipsos alicui vendiderunt, per seipsos, vel ab aliis redimi possunt ⁜ (281) . Non enim ut servi, sed quasi coloni habentur, aut mercenarii, [Col. 0459A] in quo satis misericorditer provisum est a Deo, dum qui venditus fuit, ad pretii tantum restitutionem tenetur, et qui emerat, accepto pretio, in nullo damnificatur. Utinam haec a Christianis observarentur, dum pauperibus divites subvenirent absque fenore importuno, et pauperes divitibus servitia praestarent absque rerum suarum jactura! Saepe enim vidimus parva pecunia mutuata totam subito pauperum substantiam devorari.

Hinc autem sequitur sermo valde prolixus, in quo multa beneficia pollicetur Dominus filiis Israel, si ei obedientes fuerint et ejus mandata custodierint. Econtra vero, si inobedientes fuerint, comminator eis multa mala. Haec autem omnia juxta litteram eis [Col. 0459B] accidisse intelligere poterit quicunque eorum historias diligenter legerit: «Scripta sunt autem, ut Apostolus, ait, ad correctionem nostram, in quos fines saeculorum devenerun (I Cor. X, 11) .» In his autem, quia satis per se facilia sunt, diutius immorari non est necesse. De his qui semetipsos voverunt Deo, ut in sequenti capite.

«Homo qui votum fecerit et spoponderit Deo animam suam sub aestimatione dabit pretium. Si masculus fuerit, a vigesimo anno usque ad sexagesimum annum, dabit quinquaginta siclos argenti, ad mensuram sanctuarii: si mulier triginta. A quinto autem anno usque ad vigesimum, masculus dabit viginti siclos, femina decem,» etc. [Col. 0459C] Dicit quidem Dominus: «Vovete, et reddite Deo vestro (Psal. LXXV, 12) ,» attamen hic vota redimi permittit. Ego quidem non de omni voto hoc intelligo, praesertim cum dicatur de anima ipsa. Qui ergo peccat in voto, redimat votum, et det pretium sub aestimatione. Sub aestimatione quidem, quia et sexus, et aetas, et facultas in solvendo pretio considerari debet; aliter enim viri, aliter feminae, aliter infantes et pueri, aliter adolescentes et juvenes, et aliter senes et pauperes, aliter divites et sapientes, et aliter insipientes judicandi sunt. Et quamvis in pretio sit majus et minus, attamen in satisfactione aequalitas est. Non enim minus satisfacit qui quinque siclos solvit quam ille qui solvit quinquaginta. Inde etiam mulierem, quae duo minuta in gazophylacium [Col. 0459D] posuit, plus omnibus posuisse Dominus ipse testatur (Luc. XXI, 1) , non enim habuit amplius quid poneret. Sic ergo in dandis poenitentiis aetas, fortitudo, scientia, facultas, conditio, voluntas, et similia consideranda sunt. Multi enim sunt qui neque vinum bibunt, neque carnes edunt, qui non tantum satisfaciunt quantum illi qui his in sobrietate pro corporis qualitate et necessitate utuntur. Sic enim Apostolus eos laudat qui comedunt omnia, sicut et illos qui comedunt olera, et sicut illos qui judicant omnem diem, et illos qui judicant diem ante diem (Rom. XIV, 21) . Ille ergo qui masculus est, et fortis a vigesimo anno usque ad sexagesimum (in his enim viget aetas) dabit quinquaginta siclos, id est majori [Col. 0460A] et perfectiori poenitentia satisfaciat. Hoc autem ad mensuram sanctuarii, id est secundum judicium sacerdotum. Mulier autem, quae mollior est, et cui de virili fortitudine, et scientia aliquid deest, dabit triginta. Qui numerus quamvis in quantitate differat a superiori, in redemptione tamen animae inferior non est. Sic enim triginta siclis redimitur anima, sicut et quinquaginta. Trigesimo namque anno aquas sanctificans baptizatus est Christus; die vero quinquagesimo in Spiritu sancto, et igne apostoli baptizantur. Unde ipse Dominus ait: «Vos autem baptizabimini in Spiritu sancto, non post multos hos dies (Act. I, 5) .» Tantis ergo siclis redimitur anima, quae ita vel ita mundata solvitur a peccatis. Sufficit enim animae, 170 si tanto pretio redimatur, quanto ipse [Col. 0460B] Salvator venditus est. Similiter autem et viginti siclis perfectissime redimitur et votum et anima, quoniam qui legis Decalogum intelligentia et observantia duplicat, nihil est quod ultra satisfacere valeat. Quindecim quoque siclorum redemptionem Salomon perfectam esse significans, ait: «Da partem septem, nec non et octo (Eccle. XI, 2) ,» his enim partibus constat iste numerus, per quas praesens vita et futura significantur. Utrique autem vitae dat partem, qui sic per istam transit ut alteram non amittat. Cur autem utramque vitam unum significet, notissimum est. Veniamus nunc per ordinem ad decem siclos, per quos, quia decem verba legis intelliguntur, nullo alio pretio melius quam hoc anima redimitur. Perfecte etiam ille animam suam redimit [Col. 0460C] qui pro ejus redemptione quinque siclos persolvit, id est qui quinque sui corporis sensus ad serviendum Domino tradit. Restat nunc ut de tribus siclis dicamus, et perfectam in eis quoque redemptionem esse ostendamus. Duo enim sicli anima et corpus, tertius autem omnis nostra possessio intelligitur. Qui enim seipsum et omnia Domino reddit, perfecte satisfacit, de quo Dominus ait: «Si vis perfectus esse, vende omnia quae habes, et da pauperibus (Matth. XIX, 12) .» Constat ergo quoniam animae redemptio, quamvis in quantitate differat, in solutionis tamen perfectione non differt.

«Si pauper fuerit, et aestimationem reddere non valebit, stabit coram sacerdote, et quantum ille aestimaverit, et viderit eum posse reddere, tantum [Col. 0460D] dabit.» Haec enim paupertas non temporalium divitiarum, sed scientiae et virtutum esse videtur, quae secundum providi sacerdotis arbitrium judicari debet. Hoc est enim quod Dominus ait: «Quia servus nesciens voluntatem domini sui, et non faciens digna, plagis vapulabit paucis (Luc. XII, 48) .» Inde phreneticis et insanis peccata quae committunt non imputantur.

«Animal autem quod immolari potest Deo, si quis voverit, sanctum erit, et mutari non poterit (id est nec melius malo, nec pejus bono). Quod si mutaverit et ipsum quod mutatum est, et illud pro quo mutatum est, consecratum est Domino.» Nullum enim animal nisi mundum immolatur Domino [Col. 0461A] ⁜ (282) . Sed quid est animal mundum, nisi opus bonum omnique malitia mundum? Hoc autem qui voverit, reddere oportebit, et mutare non poterit. Vovere enim, et jurare proxima sibi, et valde similia sunt. Si quis autem pro voto aliquid aliud reddiderit, pro quo a voto se solvi arbitretur, errat; sed illud quod pro voti redemptione fit, Domini est, id est a Domino recipietur, et ipsum insuper votum compleri oportebit. Sancta ergo vota reddenda, iniqua vero redimenda sunt. Unde et subditur:

«Animal immundum, quod immolari Domino non potest, si quis voverit, adducetur ante sacerdotem, qui judicans utrum bonum, vel malum sit, statuet pretium, quod si dare valuerit, addet praeter [Col. 0461B] aestimationem quintam partem.» Quid enim animal immundum, nisi opus malum? quod quia Dominus non recipit, ei immolari nequit. Hoc autem sicut vovere, ita et facere malum est. Verumtamen si quis tale aliquid voverit, veniat ad sacerdotem, eique votum suum manifestet, qui si cognoverit malum esse, statuet pretium, quo redimatur; melius est enim ut redimatur quam ut agatur. Hoc autem pretium poenitentiae satisfactio est; quod pretium si dare voluerit ille qui offert, addet super aestimationem quintam partem, agens poenitentiam, quae in quinque corporis sensibus consistit. Tale enim votum illi fecerunt qui se non prius manducare et bibere voverunt quam Apostolum interficerent.

[Col. 0461C] «Homo si voverit domum suam, et sanctificaverit Domino, considerabit eam sacerdos, utrum bona, an mala sit, et juxta pretium quod ab eo fuerit constitutum, venundabitur; sin autem ille qui voverat voluerit redimere illam, dabit quintam partem aestimationis supra, et habebit domum.» Hoc enim quamvis ad litteram sit dictum, spiritualiter tamen aliquid significare potest. Saepe enim in divino eloquio et domus, et templum, et tabernaculum vocatur. Unde manifestum est quia nemo fidelium est, qui domum suam Deo non voverit et sanctificaverit, siquidem seipsum per fidem et baptismum Domino tradidit. Considerat autem sacerdos hanc domum, utrum bona, an mala sit, constituitque pretium quo venundatur ⁜ (283) ; quia aliter bona, et [Col. 0461D] aliter venditur mala. Bona enim domus virtutum pretio venditur Deo. De mala vero dicitur id quod Apostolus ait: «Ego, inquit, carnalis sum, venundatus sub peccato (Rom. VII, 14) .» Altera ergo mundatur, ut splendeat, altera vero vastatur, ut ruat, quam si ille, qui voverat redimere voluerit, dabit quintam partem aestimationis supra, et habebit domum. Qui igitur peccando perdidit domum, non nisi poenitendo et satisfaciendo, eam iterum habere potest; talis enim domus peccando perditur; qui enim bene vovet, id reddat quod vovit. Non enim indiget hoc votum redemptione; indigeret autem, [Col. 0462A] si redditum non esset, vel si redditum violatum esset.

«Quod si agrum possessionis suae voverit, et consecraverit Domino juxta mensuram sementis, aestimabitur pretium. Si triginta modiis hordei seritur terra, quinquaginta siclis vendetur argenti. Si statim ab anno incipientis jubilaei voverit agrum, quantum valere potest, tantum aestimabitur. Sin autem post aliquantum temporis supputabit 171 sacerdos pecuniam, juxta annorum, qui reliqui sunt, numerum, usque ad jubilaeum, et detrahent ex pretio. Quod si voluerit agrum ille qui voverit, addet quintam partem aestimatae pecuniae, et possidebit eum.» Haec autem, et caetera, quae subsequuntur de agrorum possessione, ad litteram [Col. 0462B] intelligantur, quae quidem ut scriberentur, multis de causis necessarium fuit. In eo enim quod pretium, error, fraus, lites et preces tolluntur, sacerdotum avaritia refrenatur. Haec enim omnia inter ementes et vendentes accidere solent; quae quidem ideo hic esse non possunt, quia pretium, et tempus et venditionis modus determinatur; ita ut neque charius emi possit, neque vilius vendi. Denique quintam partem super aestimationem addere praecipit, quatenus ille, qui possessionem suam Domino vovit, non magnum desiderium redimendi habeat, dum sibi ad redimendum chariorem esse cognoscit. Poterat enim homo a principio, et priusquam Domino consecraretur, eam quam voverat possessionem redimere, quae ideo ei charius quam aliis vendebatur, [Col. 0462C] quoniam alii non possessionem ipsam, sed usumfructus solummodo emebant; ipse vero ipsam possessionem jure haereditario redimebat. Semel enim Domino aliquid consecratum, nec vendi, nec redimi, ulterius poterat: aliae possessiones in jubilaeo ad proprios dominos revertebantur. Poterat ergo quilibet suam possessionem Domino dare, aliis vero vendere, et penitus alienare non poterat. Valde ergo haec scribere necessarium fuit ut cum de aliis possessionibus supra dixerat, de domini quoque possessionibus non taceret, ne forte inter has et illas nullam putaret esse distantiam. Sequitur:

«Sin autem voluerit redimere, sed alteri cuilibet fuerit venundatus, ultra eum qui voverat, redimere non poterit, qui cum quoque jubilaei venerit [Col. 0462D] dies, sanctificatus erit Domino, et possessio consecrata ad jus pertinebit sacerdotum.» Hoc est enim quod modo diximus, quia ille qui vendiderat statim a principio agrum suum redimere posset. Si vero alteri cuilibet prius venderetur (vendebatur autem non possessione, sed usu) jam alter ille, qui voverat, eum redimere non poterat; sed veniente jubilaeo, quasi Deo consecratus ad jus sacerdotum pertinebat.

«Si ager emptus est, et non de possessione majorum sanctificatus fuerit Domino; supputabit sacerdos juxta annorum numerum, usque ad jubilaeum, [Col. 0463A] pretium, et dabit ille qui voverat eum Domino. In jubilaeo autem revertetur ad dominum qui vendiderat eum, et habuerat in sortem possessionis suae.» Quia enim jure haereditario alterius agrum nemo emere poterat, si quis agrum, cujus usum exuerat, et quem de possessione antiquorum parentum suorum non possidebat, Domino vovisset, non ideo quidem Domino erat, sed veniente jubilaeo ad priorem dominum qui eum vendiderat, et cujus haereditas fuerat, revertebatur; ille vero, [Col. 0464A] qui eum emerat, et Domino voverat, ad jubilaeum scilicet eum redimendi licentiam habebat. Expositis autem omnibus quae in hoc profundissimo volumine expositione indigere videbantur, Domino nostro Jesu Christo gratias agamus, quem quicunque sequitur non ambulat in tenebris, sed veri luminis splendore illustratur; cui cum Patre coaeterno, et Spiritu sancto est honor et gloria, regnum et imperium, virtus et potestas, et nunc, et semper, et per infinita saecula saeculorum. Amen.

Explicit liber Levitici.

«Locutus est Dominus ad Moysen in deserto Sinai, in tabernaculo foederis, primo die mensis secundi, anno altero egressionis eorum ex Aegypto, dicens: Tollite summam universae congregationis filiorum Israel per cognationes et domos suas, et nomina singulorum qui sexus est masculini, a vigesimo anno et supra, omnium virorum fortium ex Israel, et numerabitis eos per turmas suas, tu et Aaron. Eruntque vobis principes tribuum ac domorum in cognationibus suis illi quorum nomina haec sunt.» Quicunque enim in Evangelio Dominum nostrum Jesum Christum dicentem audivit: «Vestri autem capilli capitis omnes numerati sunt (Matth. X, 30) ,» intelligere debet quid significet [Col. 0463C] quod Dei populus numeratur. Novit enim Dominus et nomina et numerum electorum suorum, et revera beati, qui in Dei exercitu numerati, et quorum nomina scripta sunt in libro vitae. De his enim perire aliquem impossibile est, ideoque soli masculi et viri fortes a vigesimo anno et supra non immerito hoc in loco numerantur; tales enim pugnare, et in hostem ciere decet, quos et sexus, et aetas, et fortitudo commendat. Sed quare a vigesimo anno et supra, nisi quia bis decem viginti sunt? decem enim sunt verba legis, in quibus omnis scientiae plenitudo continetur, quae quicunque duplicaverit, et secundum litteram et spiritualiter ea intelligat, secure contra Judaeos et haereticos et disputare et pugnare valebit. Qui vero hoc numero aliquid [Col. 0463D] minus habent, in tali certamine facile superantur. Viginti quoque annos habere, est divinae legis scientiam dupliciter intelligere: qui vero ea quae intelligit operatur, etiam supra viginti aliquid habere videtur. Sed quid per Moysen et Aaron, qui et pugnatores numerant, et duodecim super eos principes eligunt, nisi Christus Dominus noster significatur? Ipse enim et legislator est sicut Moyses, et sacerdos sicut Aaron. Ipse quoque duodecim suae militiae principes [Col. 0464B] elegit quos et apostolos nominavit, quibus in Evangelio loquitur dicens: «Non vos me elegistis, sed ego elegi vos (Joan. XV, 16) .» De hoc autem capitulo ista sufficiant.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Tribum Levi noli numerare, neque pones summam eorum cum filiis Israel; sed constitue eos super tabernaculum testimonii, et cuncta vasa ejus, et quidquid ad caeremonias pertinet, ipsi portabunt et tabernaculum et omnia utensilia ejus, et erunt in ministerio, et per gyrum tabernaculi mutabuntur.» Numeratur quidem tribus Levi, sicut postea declarabitur; ejus tamen numeri summa cum caeteris non ponitur, majoribus enim haec tribus vacat mysteriis. Multam enim differentiam habet a reliquo populo [Col. 0464C] clericorum ordo, qui per hanc tribum significatur. Ipse enim constitutus est super tabernaculum testimonii, ipse super totam Ecclesiam obtinet principatum, ipse ejus vasa et caeremonias, ipsum quoque tabernaculum, et cuncta ejus utensilia portat, quoniam totam Ecclesiam, ejusque sacramenta regit, ordinat et disponit. Unde non immerito, quoniam isti totius tabernaculi sunt ministri et custodes, circa ipsum tabernaculum proxima sua tentoria figunt. Post eos autem caetera multitudo, unusquisque secundum ordinem sibi dispositum castrametatur. Nemo vero praeter illos ad tabernaculum deponendum, vel erigendum, aut aliquo modo disponendum, accedere audebat, quoniam quicunque externorum accesserat, occidebatur. Hoc autem si nostri reges [Col. 0464D] et principes intelligerent, ecclesiastica sibi officia non usurparent.

Ipse quoque castrorum ordo, tam bene dispositus, magnum aliquid significare videtur. In medio enim tabernaculum figebatur, cui proximi per gyrum Levitae castrametabantur, deinde vero ad orientalem plagam Judas figebat tentoria, in cujus exercitu Isachar et Zabulon adnumerati, per turmas suas [Col. 0465A] semper primi egrediebantur; ad meridiem autem ponebant castra filii Ruben, in quibus Simeon et Gad connumerati sunt; ad occidentalem vero plagam erant castra filiorum Ephraim, et simul cum eis Manasses et Benjamin. At vero ad aquilonem castrametati sunt Dan, atque juxta Aser et Nephthalim, et isti quidem semper novissimi proficiscebantur. Merito igitur de Ecclesia dicitur: «Pulchra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata (Cant. VI, 9) .» Nihil in ea inordinate, indecenter, temere, et incomposite fieri debet, unusquisque in suo ordine maneat, priori inferior non se praeferat.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: [Col. 0465B] Applica tribum Levi, et fac stare in conspectu Aaron sacerdotis, ut ministrent ei, et excubent; et observent quidquid ad cultum pertinet multitudinis coram tabernaculo testimonii, et custodiant vasa tabernaculi, servientes in ministerio ejus. Dabisque dono Levitas Aaron et filiis ejus, quibus traditi sunt a filiis Israel: Aaron autem et filios ejus constitues super cultum sacerdotii. Externus qui ad ministrandum accesserit morietur.» Intelligite haec, Levitae, aperite oculos, videte, non vos superbia inflet, scitote quia ministri estis episcoporum et sacerdotum, et non solum ministri, sed dono dati ad serviendum, ab obediendum, eorumque monitis et jussionibus obsequendum. Si enim vos aliter feceritis, moriemini, sicut et externus, qui ad ministrandum accesserit, morietur.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Ego tuli Levitas a filiis Israel pro omni primogenito, qui aperit vulvam in Israel, eruntque Levitae mei. Meum est enim omne primogenitum, ex quo percussi primogenitos in terra Aegypti, sanctificavi mihi quidquid primum nascitur in Israel; ab homine usque ad pecus mei sunt: ego Dominus.» In primogenitis enim Aegyptiorum, quos Dominus percussit, primum et originale peccatum in cunctis fidelibus se suo sanguine, et aqua baptismatis delere significavit. Pro his autem omnia primogenita filiorum Israel sibi vindicavit, quia, destructo originali peccato, fidem (quae Christianae religionis prima et maxima est, et ex qua anima [Col. 0465D] quae mortua erat vivificatur) se diligere, sibique placere ostendit: sicut enim illo peccato moriuntur omnes, ita hac virtute vivificantur omnes, secundum illud: «Justus ex fide vivit (Gal. III, 11) .» Sed quia non omnes, qui fidem habent, Ecclesiae sacramentis digni, et idonei sunt, ideo sola Levitica tribus ad serviendum in tabernaculo pro primogenitis a Deo eligitur, ut sicut haec tribus una erat in genere, ita omnis clericorum ordo, unus idemque sit in religione. Hoc enim Apostolus significans, episcopos, et presbyteros et diaconos sine crimine esse jubet.

Hinc autem praecipit Dominus Moysi ut numeret omnes masculos de tribu Levi, ab uno mense et supra, [Col. 0466A] numeret et omnes primogenitos masculini generis similiter ab uno mense et supra de caeteris tribubus filiorum Israel. Sed quia plures fuerunt primogeniti totius Israel, quam soli masculi tribus Levi, omnes eos qui superfuerunt ex tunc et postea pretio quinque siclorum post unum mensem redimi praecepit. Siclus viginti obolos habet. Quid est autem, quod soli masculi numerantur, nisi quia illi in Dei militia computantur, qui neque femineae sint fragilitatis, neque, sicut Eva, facile decipiuntur? Numerantur ab uno mense et supra, qua in re totam hanc militiam ex solis fidelibus constare significatur. Post unum etenim mensem omnes primogeniti ad templum ferebantur, et Domino a parentibus offerebantur; quia ergo ante unum mensem Deo non [Col. 0466B] dantur, merito ante unum mensem in Dei exercitu non computantur. Numerantur ergo per unum mensem, id est postquam Ecclesiae conjuncti et Deo redditi sunt, et jam per fidem ei adhaerent. Unde etiam post unum mensem redimuntur, quia ante unum mensem nullius pretii sunt, si quidem neque ad templum allati, nec in templo Deo oblati, nec Ecclesiae sociati sunt. Redimuntur autem primogeniti quinque siclis argenti, per quos isti quinque libri Moysi significantur. Qui bene argentei esse dicuntur, quoniam puri sunt et veraces, nullaque falsitate corrupti, secundum illud: «Eloquia Domini, eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XI, 7) .» Hi autem sicli ad mensuram sanctuarii a sacerdotibus suscipiuntur, si dupliciter, id est ad [Col. 0466C] litteram et spiritualiter, intelligantur. Inde enim et viginti obolos habere dicuntur, quoniam in hoc numero legis verba duplicantur; decem enim sunt quae, si dupliciter intelligantur, omnem divinae legis in se continent plenitudinem; si vero duplicata non fuerint, tales sicli non erunt ad mensuram sanctuarii. Qui autem redimuntur, non se continuo a servitio tabernaculi liberos esse putent, liberi quidem ab altaris officio, non tamen liberi sunt a servitio; in eo enim quod quinque siclos dederunt, horum quinque librorum fidem, scientiam et doctrinam se recipere, tenere et observare promiserunt. Redimamus ergo primogenita nostra, redimamus fidem nostram, indiget enim redemptione, quia sine operibus mortua est; demus pro ea quinque siclos, reddamus [Col. 0466D] Domino hos quinque libros; reddamus, inquam, non solum legendo, verum etiam et credendo et agendo, quoque doctrinam et fidem tenendo.

Sequitur autem de eo quod praeceperat Dominus Moysi, ut numeraret filios Levi, eos scilicet qui erant a triginta annis et supra, usque ad annum quinquagesimum, et constitueret unicuique cujus servitii in templo esse deberet. Praecepit ergo ut filii Caath portarent arcam testimonii, et mensam propositionis in qua semper panes erant, et simul cum ea thuribula, mortariola, cyathos, et crateres ferrent et candelabrum cum lucernis, forcipibus, emunctoriis, et cunctis vasis olei, quae ad concianandas [Col. 0467A] 174 lucernas necessaria sunt, similiter autem et altare aureum, nec non et aliud altare cum omnibus vasis suis; et ista quidem sunt onera filiorum Caath. Filii vero Gerson portabant omnes cortinas tabernaculi et atrii tabernaculi, et tectum, et tentorium et funiculos. At vero filii Merari tabulas, et vectes, et columnas et bases ferebant. Haec autem omnia fiebant juxta praeceptum, et dispositionem Aaron et filiorum ejus; ipsi enim tabernaculum erigebant, ipsi, quando castra movenda erant, tabernaculum et sancta sanctorum ingredientes, ipsumque tabernaculum deponentes, arcam, et mensam, et candelabrum, caeteraque onera filiorum Caath pallio hyacinthino involventes, eos sic involuta portare jubebant. Quia in re manifestum est quoniam [Col. 0467B] ad episcopos contemplationi vacare, et majora Ecclesiae sacramenta tractare et agere pertinet; ita Levitae caeterique ordines minores in exterioribus officiis fideliter laborare, desudare debent, ut nemo inutilis, nemo otiosus inveniatur, sed majorum jussionem, et dispositionem confestim minorum obedientia consequatur. Quid autem arca Testamenti, quid mensa et candelabrum, quid cortinae et tabulae, quid columnae caeteraque significent, diligitentissime in Exodo exposuimus. Quod autem haec omnia pallio hyacinthino exterius involuta feruntur, hoc significare puto quod omnis fidelis anima, sive in prosperis, sive in adversis, sanctam, coelicam et angelicam vitam et agere et ostendere debeat. Tali enim pallio involutus erat ille qui, in terris adhuc [Col. 0467C] positus, dicebat: «Nostra autem conversatio in coelis est (Philip. III, 20) ;» hyacinthus enim coeli colorem imitatur. Sed quare isti a trigesimo usque ad quinquagesimum annum numerantur, nisi quia Ecclesiae ministros aetate et sapientia fortes et prudentes esse oportet? Maxime enim hisce annis viget aetas, utpote juventus, quae aliarum aetatum praecipua est; viginti enim anni sunt a trigesimo ad quinquagesimum, quo numero quid significetur, satis jam diximus. Et trigesimo quidem anno Salvator noster baptizatus est, doctrina et opere suae malestatis potentiam ostendere coepit.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: [Col. 0467D] Praecipe filiis Israel, ut ejiciant de castris omnem leprosum, et qui semine fluit, pollutusque est super mortuo, tam masculos quam feminas ejicite de castris, ne contaminent ea, cum habitaverint vobiscum.» Leprosa est enim omnis anima infidelis, et criminosa, praecipue autem Simoniaca et haeretica pravitate infecta. Semine autem fluere, est errorem in populo seminare. Pollutus vero super mortuo dicitur qui mortui hominis cadaver tetigit, per quem nemo melius quam corporis et animae homicida intelligi potest. Tales enim de Ecclesia ejiciantur, ne sua cohabitatione eam polluant: «Qui tetigerit picem, inquinabitur ab ea (Eccli. XIII, 1) ;» et: «Corrumpunt bonos mores colloquia prava (I Cor. XV, 35) .»

[Col. 0468A] «Vir, sive mulier, cum transgressi fuerint mandatum Domini, atque deliquerint, confitebuntur peccatum suum, et reddent ipsum caput, quintamque partem desuper ei in quem peccaverint. Sin autem non fuerit qui recipiat, dabitur Domino, et erit sacerdotis, excepto ariete qui offertur pro expiatione, ut sit placabilis hostia.» Hoc autem capitulo manifeste ostenditur, quoniam illi qui aliena rapiunt, nisi ea in integrum restituant, et de injuria satisfaciant, quod eorum confessio sit inutilis et poenitentia infructuosa. Quintus enim in sensibus tactus est, per quem furta et rapinae fiunt. Hanc ergo quintam partem raptores reddunt, quando se non ulterius fraudulenter aliena tangere promittunt. Bene autem, si non fuerit qui recipiat haec, Domino [Col. 0468B] dantur, quoniam ipsius sunt omnia, et ei cuncta jure debentur; ipse enim poenitentis affectum recipit, ipse nulli poenitenti, et satisfacere volenti indulgentiae januam claudit. Sunt autem haec sacerdotis, quia ad ipsum pertinet, et poenitentes suscipere et suis intercessionibus peccata delere. Quid per arietem qui offertur pro expiatione. significatur, nisi quia omnis qui sic peccat, post satisfactionem innocenter vivere debet, ut jam non lupus sit rapiens, sed aries, nulli nocendo? aliter nec hostia placabilis, nec poenitentia erit fructuosa.

«Si spiritus zelotypiae concitaverit virum contra uxorem suam, quae polluta est, vel falsa suspicione appetitur, adducet eam ad sacerdotem et offeret oblationem pro illa, decimam partem sati [Col. 0468C] farinae hordeaceae. Non fun det super eam oleum, nec imponet thus, quia sacrificium zelotypiae est, et oblatio investigans adulterium.» Vir enim iste zelotypus Christus Jesus intelligi potest, cujus uxor non solum Ecclesia, verum etiam unaquaeque anima intelligitur. Dicitur enim zelotypus, id est suspiciosus, non secundum se, qui omnia novit, sed secundum nos qui ejus membra sumus; taliter enim se esurire, et sitire, et nudum, et infirmum esse dicit, non utique, quod ejus omnipotens natura horum aliquid patiatur. Sic ergo in nobis zelotypus est, sicut esuriens, et sitiens, nudus, et infirmus. Spiritu ergo zelotypiae ipse Jesus incitatur in nobis, quando nos pro ejus amore contra aliquem incitamur, quem in fide catholica suspiciosum habemus. [Col. 0468D] Talem enim ducere debemus ad sacerdotem, id est ad concilium episcoporum et sacerdotum, et offerre oblationem pro illo; quam oblationem? decimam partem sati farinae hordeaceae. Decem enim sunt verba legis, quorum quidem decimam partem, hanc farinam 175 esse puto; satum ergo farinae, totum librum legis, unumquodque vero mandatorum, decimam partem sati intelligimus. Ut, v. g., «non moechaberis (Exod. XX, 14) ;» hoc ergo mandatum hic offertur, hoc in concilio recitatur, hoc adversum mulierem adducitur, quae de adulterio accusatur. Unde et bene talis farina hordeacea dicitur, quia mestis faucibus cordis ab utraque parte suscipitur. Quis est enim qui de haeresibus libenter vel tractet, [Col. 0469A] vel tractare audiat? Super hanc autem farinam neque oleum funditur, neque thus imponitur, quoniam tali accusationi nemo misericordiam, nemo suavitatis assensum praebere debet; debet autem omnibus horribilis et fetida apparere. Hoc autem audiant illi qui adulando haereticos ungunt, et qui eorum verbis quasi suavi aliquo odore delectantur.

«Deferet ergo eam sacerdos, et statuet coram Domino, assumetque aquam sanctam in vase fictili, et pauxillum terrae de pavimento tabernaculi mittet in eam ⁜ (284) .» Quid enim per aquam sanctam, nisi sanctarum Scripturarum exempla? Quid vero per vas fictile, nisi humanum corpus intelligimus? Unde Apostolus tali aqua plenus dicebat: [Col. 0469B] «Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus (II Cor. IV, 7) .» Pauxillum vero terrae, corpus Christi est, qui de pavimento tabernaculi, id est de carne virginis suscipitur, in qua quasi in tabernaculo ad tempus habitavit. Offert ergo sacerdos, id est aliquis religiosus et sapiens, et statuit coram Domino supradictam farinam, id est zelotypiae oblationem, sive accusationem, quoniam omnia de quibus mulier accusatur in consilio manifestat. Deinde vero assumit aquam sanctam in vase fictili, quoniam omnia fidei catholicae documenta colligit in sacrario pectoris sui. Quibus pauxillum terrae de pavimento tabernaculi admiscet, per quam de Virgine Christi incarnationem intelligimus. His autem ita compositis, recitat sacerdos et mulieris accusationem, [Col. 0469C] et post hoc symbolum catholicae fidei; et hoc est quod ait:

«Cumque steterit mulier coram Domino, discooperiat sacerdos caput ejus, et ponat super manus illius sacrificium recordationis et oblationem zelotypiae.» Stat enim mulier coram Domino, quoniam ille qui accusatur consistit in praesentia sacerdotum. Caput vero illi discooperitur, quando quid in mente habeat, et quam fidem teneat sacerdotis interrogationibus manifestatur. Tunc vero sacrificium recordationis, id est fides catholica et oblatio zelotypiae, id est accusatio criminis ponuntur super manus ejus, id est palam et manifeste ei recitantur; deinde vero sequitur excommunicatio, [Col. 0469D] ut si aliter credit, vel pro aliis alia fingit, eis quae sequuntur maledictionibus subjiciatur. Et hoc est quod sequitur:

«Ipse autem tenebit aquas amarissimas, in quibus cum exsecratione maledicta congessit, adjurabitque eam, et dicet quae sequuntur.» Ipse, inquit, id est sacerdos (qui et mulieris accusationem, et fidei symbolum in concilio recitavit), tenebit aquas amarissimas, per quas libellum examinationis intelligimus, qui totus maledictionibus, et anathemate exaratus est. Dabitque has aquas bibere mulieri, quoniam totam hanc maledictionem, ea audiente et intelligente, leget; qua recitata, respondebit mulier, [Col. 0470A] id est anima, quae de fide accusatur: Amen, amen, id est fiat quod dicitis, si ego aliam quam vos tenetis fidem teneo. Prius tamen sacerdos tollet pugillum de eo quod offertur, et incendet super altare. Quod enim hoc sacrificium fidei symbolum significet, jam superius diximus. De quo quidem pugillo tollimus, quando partem aliquam, et illam praecipue de qua anima accusabatur, a toto separamus. Hanc autem super cordis accusati hominis altare incendimus, postquam hanc fidei partem ei et tenere, et credere, et diligere rationibus suademus. Deinde vero tollat sacerdos de manu ejus sacrificium zelotypiae, et elevabit illud coram Domino, imponetque super altare. Sacrificium enim zelotypiae, decimam partem sati farinae diximus superius, quando decimum quidem [Col. 0470B] legis mandatum exposuimus, illud scilicet quo dicitur: «Non moechaberis (Exod. XX, 14) .» Decimum autem, non secundum ordinem, sed secundum numerum dicimus. Hoc autem tollit sacerdos de manu ejus, quando eam non moechatam fuisse ostendit. Elevat autem coram Domino, et ponit super altare, et hoc omnes qui praesto sunt auribus audire, et corde intelligere et credere facit. Quod autem post aquarum bibitionem, mulieris venter, si rea fuerit, tumescit, femurque putrescit, hoc significare puto, quod postquam haereticus excommunicatus et damnatus est, omnis ejus doctrina, et praedicatio gignendi et pariendi vires amittit, omnibusque inutilis, ventosa et fetida esse videtur. Sicut enim ventre et femore mulieres, ita doctrina et [Col. 0470C] praedicatione adulterinos suos haeretici gignunt et pariunt.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Loquere ad filios Israel, et dices ad eos: Vir sive mulier cum fecerint votum, ut sanctificentur, et se voluerint Domino consecrare, a vino et ab omni quod inebriare potest, abstinebunt; acetum ex vino, et ex qualibet alia potione, et quidquid de uva exprimitur, non bibent, uvas recentes, et siccas non comedent cunctis diebus, quibus ex voto Domino 176 consecrantur, quiquid ex vinea esse potest, ab uva passa usque ad acimum non comedent.» Hoc enim votum, priusquam [Col. 0470D] sanctificentur et baptizentur, omnes Christiani faciunt, quoniam ad fidem venientes, diabolo et omnibus operibus ejus omnibusque pompis ejus abrenuntiant. Quid est enim aliud vinum, et omne quod inebriare potest, non bibere, nisi a vitiis et peccatis abstinere, quibus anima inebriata sensum et rationem, omnemque virtutem et fortitudinem amittit? Unde bene non solum vinum, verum etiam et uvas, quidquid ex vinea, usque ad acimum esse potest, abjicere praecepit, ut non solum agendo, verum etiam neque cogitando peccemus.

«Omni tempore consecrationis suae novacula non transibit super caput ejus, usque ad completum [Col. 0471A] diem quo Domino consecratur. Sanctus erit crescente caesarie capitis ejus.» Caput etenim animae mentem dicimus, cujus quidem capilli sanctae cogitationes intelliguntur. Hic autem Nazaraeus semper ornatus, et nunquam privatus esse debet. Qui enim semper bene cogitat, non facile peccat; malae enim cogitationes sunt causa peccandi, secundum illud: «Ex corde enim exeunt cogitationes malae, adulteria, furta, homicidia (Matth. XIII, 19) .» Crescant ergo mentis capilli, crescant bonae cogitationes, quibus Nazaraeus semper ornetur et tucatur. Sequitur:

«Omni tempore consecrationis suae super mortuum non ingredietur, nec super patris quidem, et matris, sororisque funere contaminabitur.» Super [Col. 0471B] mortuum enim ingredi, est mortale et criminale peccatum committere. Patris autem et matris, fratris et sororis funere contaminatur quicunque mala parentum exempla imitatur. Hac autem figura, omnia membra, quae nos scandalizant, a corpore nostro separare jubemur. Hinc autem et Dominus patris funere cuidam se contaminare volenti ait: «Dimitte mortuos sepelire mortuos suos, tu autem vade, et praedica regnum Dei (Matth. VIII, 22) .» Mortem ergo fugiamus, et vitam sequamur: «Ego, inquit Dominus, sum via, veritas, et vita (Joan. XIV, 6) .» Sequitur:

«Sin autem mortuus fuerit subito quispiam coram eo, polluetur caput consecrationis ejus, radetque caput suum in die purgationis suae; in die [Col. 0471C] septimo radet illud.» Tunc enim subito quispiam morietur coram eo, quando suggerente diabolo peccatum aliquod agit, quo anima moriatur, quae coram eo et in eo est. Et tunc quidem caput consecrationis ejus polluitur, quando ejus mens, ejusque sancta conversatio abominabilis et sordida efficitur. Quod radet illico, ut in ipsa capillorum tonsione insinuet, quo dolore et qua poenitentia interius constringatur. Neque enim decet ut exteriori capillatione pulcher appareat, qui mentem interius peccando decalvavit; neque crubescat poenitere, qui non erubuit peccare. In hoc enim, qui caput radit, crimen se egisse ostendit, quoniam aliter Nazaraeo caput radere non licebat. Quid ergo aliud est caput radere quam per poenitentiam peccatum ostendere.? Ille autem raditur [Col. 0471D] illico, et in eadem die, qui statim poenitentia ductus non tardat converti ad Dominum, neque differt de die in diem. Raditur autem rursus et die septima, ut quemadmodum coepit, sic usque in finem in poenitentia perseveret. «Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. XXIV, 13) .» Unde et David: «Et peccatum meum contra me est semper (Psal. L, 4) .» Septima enim dies ultima est. Prima ergo die, et septima raditur qui, ex quo peccat, poenitere non cessat. Semper ergo rasus, semper poenitens et dolens appareat, qui crimen committit, neque se Nazaraeum et justum fingat qui peccando justitiam amisit.

«In octavo autem die offeret duos turtures et [Col. 0472A] duos pullos columbae sacerdoti in introitu tabernaculi testimonii; facietque sacerdos unum pro peccato et alterum in holocaustum, et deprecabitur pro eo, quia peccavit super mortuo; sanctificabitque caput ejus in die illo, et consecrabit Domino dies separationis illius, offerens agnum anniculum pro peccato; ita tamen, ut dies priores irriti fiant, quoniam polluta est sanctificatio ejus.» Quamvis enim dies judicii octava dicatur (unde et quidem psalmi pro octava intitulantur) tamen omnis dies octava esse potest, quia hujus vitae hebdomada finita, anima a corpore separatur. Hac autem die ille Nazaraeus (qui, quamvis peccaverit, digna tamen poenitentia peccata sua delevit) offert Jesu sacerdoti magno duos turtures, vel duos [Col. 0472B] pullos columbae, id est corporis et animae castitatem et innocentiam. Hoc autem in introitu tabernaculi testimonii, id est in ingressu regni coelestis. Faciet quoque sacerdos alterum pro peccato, et alterum in holocaustum, quoniam per haec et peccata ei dimittet, et Deo Patri reconciliabit, et deprecabitur pro eo. Semper enim, ut Apostolus ait, pro nobis apud Patrem interpellat (Rom. VIII, 34) . Et tunc quidem reconciliabit eum, et sanctificabit et consecrabit Domino, offerens agnum anniculum, quia enim post peccatum humiliter poenitens, quasi agnus innocenter vixit, agni innocentia a peccato solvi promeruit, vivat ergo ut agnus, vivat ut humilis, et innocens, qui suam poenitentiam vult sibi esse fructuosam. Quod autem ait: «Ita tamen dies priores irriti [Col. 0472C] fiant,» illud esse videtur, quod per Ezechielem Dominus ait: «Si autem averterit se justus a justitia sua, et fecerit iniquitatem, omnes justitiae ejus quas fecerat, non recordabuntur (Ezech. XVIII, 24) .» Si ergo peccaverit justus et poenitentiam egerit, salvabitur quidem, non quia justus fuit, sed quia poenitentiam egit, unde et priores justitiae dies non immerito periisse videntur. Ea vero quae 177 sequuntur de illo Nazareo intelligantur, qui omni tempore vitae suae sine crimine vixit, et usque in finem in bonis operibus perseveravit. Talis enim Apostolus exstitit, qui ait: «Nihil mihi conscius sum (I Cor. IV, 4) .» Tales et episcopos, et sacerdotes eligi praecipit. Sequitur:

[Col. 0472D] «Ista est lex consecrationis, cum dies quos ex voto decreverat complebuntur, adducit eum ad ostium tabernaculi foederis, et offert oblationem ejus Domino, agnum anniculum immaculatum in holocaustum et ovem anniculam immaculatam pro peccato, et arietem immaculatum, hostiam pacificam.» Nostrorum autem Nazaraeorum vota non ad tempus fiunt, sed simul cum vita complentur. Cum enim sancti ex hac vita transeunt, tunc et coelestis palatii januas ingrediuntur, tunc sacerdos magnus Jesus Christus offert oblationes eorum Domino, quoniam sanctam vitam et bonam illorum conversationem commendat, eos Patri reconciliat. Per agnum autem, et ovem, et arietem, in quibus totum genus ovium continetur, perfectam innocentiam, [Col. 0473A] humilitatem et simplicitatem intelligimus. Merito igitur cum his offertur qui in his vixit, et ab his virtutibus non recessit. Quoniam autem tali sacrificio delectatur et pacificatur Deus, et peccata dimittit, ideo recte holocaustum, et pro peccato, et hostia pacifica dicitur. Canistrum ergo panum azymorum, qui conspersi sunt oleo, et lagana absque fermento, uncta oleo, ac libamina singulorum offeret sacerdos coram Domino, et faciet tam pro peccato, quam in holocaustum. Arietem vero immolabit hostiam pacificam, offerens simul canistrum azymorum, ac libamina, quae ex more debentur. In his enim omnibus quae azyma sunt et sine fermento, sancta, et sincera et incorrupta vita Nazaraei designatur, qui vixit non in fermento malitiae et nequitiae [Col. 0473B] (I Cor. V, 8) , sed in azymis sinceritatis et veritatis, cujus omnia opera, quia nunquam misericordia et pietate caruerunt, merito haec non solum azyma, sed et oleo uncta referuntur. Haec ergo offert Christus sacerdos magnus pro Nazaraeo, quia in talibus illum commendans, Dominum ei per omnia placabilem reddit. Ipse enim dixit: «Qui me confessus fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo (Matth. X, 32) .» Sive ergo arietem, sive azymum aliquis pro nobis offerat, innocentis et sincerae vitae nostrae commendatio intelligatur. Sequitur:

«Tunc radetur Nazaraeus ante ostium tabernaculi foederis caesarie consecrationis suae, tolletque capillos [Col. 0473C] ejus sacerdos, et ponet super ignem, qui est suppositus sacrificio pacificorum, et azymum coctum arietis, tortamque absque fermento, uvam de canistro, et laganum azymorum unum, et tradet in manibus Nazaraei, priusquam rasum fuerit caput ejus, susceptaque rursum ab eo, elevabit coram Domino, et sacrificata sacerdoti erunt, sicut pectusculum, quod separari jussum est.» Quomodo voto completo Nazaraeus raditur, non doloris vel poenitentiae, ut supra, indicium et ostentatio est, sed ut ejus capilli in pacificorum sacrificio ponantur, quatenus non solum operibus, verum et cogitationibus Deum placet. Diximus enim per capillos bonas cogitationes significari, quae nimirum totius sacrificii sunt condimentum, quoniam ad cor respicit [Col. 0473D] Deus. Quod vero sacerdos tollit armum arietis, et tortam et laganum, et tradit in manibus Nazaraei; susceptaque rursus ab eo elevat coram Domino, hoc significare videtur quia quidquid boni habemus, a Christo accepimus, per quem et nos ipsos, et bona nostra Deo tandem reddituri sumus. Unde Apostolus ait: «Quid enim habes, quod non accepisti? Quod si accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis?» (I Cor. IV, 7.) Armum habes, quo aliena opera feras, tortam azymam et laganum habes, fidem videlicet et scientiam incorruptam, quae te pascunt et nutriunt. Noli quasi de tuo gloriari, quoniam aliunde ea suscepisti, ideoque quasi non tua, ea sacerdoti te reddere oportet, cujus et sunt, sicut et pectusculum, quod separari jussum est. De Christi namque [Col. 0474A] pectore evangelica praedicatio, fides nostra omnisque nostra bona operatio procedit. Omnia ergo illius sunt. Et quanquam omnibus bene agere licet, evangelizare tamen non omnibus licet, ideo de pectusculo dicitur, quod separari jussum est. Quid est autem quod sequitur: Post haec Nazaraeus potest bibere vinum? Si quidem per vinum vitia et peccata superius significavimus; aliud ergo est hoc vinum, illud videlicet quo anima inebriata omnium aerumnarum omniumque quas hic passa est tribulationum obliviscitur. De quo Psalmista: «Inebriabuntur ab ubertate domus tuae, et torrente voluptatis tuae potabis eos (Psal. XXXV, 9) .» Haec autem de Nazaraeo dicta sint.

[Col. 0474B] Sequitur autem de duodecim principibus qui sex plaustra et duodecim boves Domino obtulerunt, quibus tabernaculum et cuncta ejus onera portarentur. Quae quidem valde necessaria erant, et Levitae ejus tabernaculi onera cunctamque supellectilem difficile ferre poterant. In his allegoriam quaerere non videtur necessarium. Ibi allegoria necessario quaerenda est, ubi littera aliquid jubet, vel quod inutile sit, vel quod omnino careat ratione.

«Dixitque Dominus ad Moysen: Singuli duces per singulos dies offerant munera in dedicationem altaris. Primo die obtulit oblationem suam Nahason filius Aminadab de tribu Juda, feceruntque in ea acetabulum 178 argenteum pondo [Col. 0474C] centum viginta siclorum; phiala argentea habens septuaginta siclos, juxta pondus sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium; mortariolum ex decem siclis aureis, plenum incenso: bovem de armento, et arietem in holocaustum, hircumque pro peccato, et in sacrificium pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec est oblatio Nahason filii Aminadab.» Unusquisque fidelis tabernaculum dici potest, secundum quod Apostolus ait: «Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 17) ,» et altare, quod in eo fit sacrificium Deo acceptabile. Hoc autem altare tunc dedicatur, quando homo ad fidem convertitur, et per baptismum Domino consecratur. Ad cujus dedicationem [Col. 0474D] Ecclesiae duces, episcopi videlicet et sacerdotes, munera offerunt, quoniam legis praecepta, fidei documenta, sanctorum exempla, et vivendi regulam eum instruunt qui noviter conversus in Christi militia incipit. Quid enim per acetabulum, et mortariolum, quae ex solis denis numeris conficiuntur, nisi hunc librum legis intelligimus, qui ex decem praeceptis constituitur? Computa singulorum numerum, et denarium numerum ubique invenies. Quae quidem bene simila oleo conspersa et incensa esse dicuntur, quoniam liber iste, et ea doctrina quae oleo sancti Spiritus, et misericordiae et pietatis unctione abundat, et odore suavissimae intelligentiae plenus est. Et quoniam totus sapientiae et scientiae luce praefulget, non immerito aurea et argentea [Col. 0475A] praedicta vasa esse dicuntur. Sicli vero ad mensuram sanctuarii computantur, quoniam omnia legis praecepta veritatis justitiaeque libra sunt ponderata. Offerunt praeterea praedicti duces in hujus altaris dedicationem bovem de armento, et arietem, et agnum anniculum in holocaustum, quoniam Christi passionem, labores et innocentiam Domini noviter converso annuntiant. Hic enim bos de armento patriarcharum et prophetarum assumptus agrum Ecclesiae coluit, et verbi semine seminavit Hic aries ad victimam ductus non aperuit os suum. Hic est agnus, qui tollit peccata mundi. Hujus ergo exempla laborando, patiendo, et innocenter vivendo sequimur. Nulli autem absurdum videatur, quod etiam hircus dicitur pro peccato, quia propter peccata [Col. 0475B] nostra inter iniquos deputatus est. Obtulerunt autem, et boves duos in sacrificio pacificorum, arietes quinque, hircos quinque, quinque agnos anniculos, quatenus novus miles in his et laborare, et sui corporis sensus regere discat: duos enim boves habemus, animam scilicet et corpus, quibus et jugum Christi, quod suave est, ferimus, et in agro ejus desudamus; quae duo si in nobis consenserint, quidquid petierimus, ut ait evangelista, impetrabimus. Habemus autem et quinque sensus, per quos Deum nobis pacificamus; si tamen innocentes, et mundi fuerint. Omnia enim animalia munda sunt. Hircos tamen immolare, est carnis maceratione libidinosum sensum occidere et superare. Similia autem dona, et sacrificia caeteri quoque duces obtulerunt. Omnibus [Col. 0475C] ergo haec una expositio sufficiat.

Sequitur autem de candelabro, quod ab australi parte poni praecipitur, ut luceat super mensam, quae ab aquilone posita erat. Hoc enim candelabrum Christus est, de quo in Exodo sufficienter diximus. Quod bene austro ponitur, quoniam «Deus de austro venit, et sanctus de monte Pharan (Habac. III, 3) .» De mensa quoque in eodem libro tractavimus, per quam utriusque Testamenti doctrina significatur; quae quidem, nisi hujus candelabri lumine, nec intelligitur, nec illuminatur. Est autem posita ab aquilone, ubi septem diabolos esse Scriptura commemorat. Prius ergo ad hanc mensam accedat, ejusque dapibus reficiatur, quicunque diabobo pugnaturus [Col. 0475D] occurrit.

Hinc autem praecepit Dominus Moysi, ut tollat levitas de medio filiorum Israel, et purificet eos, atque aspergat aqua lustrationis, radantque omnes pilos corporis sui, deinde tollant duos boves, et congregata omni multitudine filiorum Israel, ponent filii Israel manus suas super levitas, et offeret eos Aaron coram Domino, ut serviant in ministerio ejus. Levitae quoque ponent manus super capita boum, ex quibus Moyses unum offert pro peccato, et alterum in holocaustum, et orat pro eis; sicque purificati levitae postea tabernaculum ingrediuntur. Quod autem tunc levitae purificabantur, et aqua sanctificata aspergebantur, et totius carnis pilos radebant, hoc [Col. 0476A] significabat quod nostri quoque levitae, omnisque clericorum ordo ab omni vitiorum sorde purificari, ab omni crimine lavari, et ab omni superflua, et prava cogitatione mundari debent. Ponunt quoque filii Israel manus suas super eos, ut levitae intelligant quanto oneri quantoque labori subjiciantur: pro omnibus enim eos laborare oportet qui manus omnium ferunt, et quod omnium manus in tabernaculo agere debuerant, hoc illi soli faciant qui omnium manus in se susceperunt. Et Aaron quidem offert eos Deo, quoniam episcoporum est reliquos ordines et consecrare et Deo offerre. Sed quid per duos boves, super quos levitae manus suas ponunt, nisi corpus, et animam intelligimus? qui enim corpus et animam suam sapienter domant, et ab omni prava [Col. 0476B] concupiscentia 179 compescunt, illi nimirum his bobus super capita manus suas tenent. Horum enim sapiens domitor Apostolus erat, qui ait: «Castigo corpus meum, et in servitutem redigo (I Cor. IX, 27) .» Si autem sic domiti fuerint, tunc Moyses, id est Salvator noster alterum offert pro peccato, et alterum in holocaustum, quatenus eorum sacrificio et peccata solvantur, et Dei gratia suscipiatur. Breviter autem in hoc libro de sacrificiis dicere disposuimus, quoniam in Levitico plenissime disputavimus. Neque difficilia haec illis fore putamus, qui per illum librum transeuntes ad istum perveniunt. Ingrediuntur autem levitae, post hanc purificationem in tabernaculum, quoniam qui sic purificantur, et Ecclesiae, et coeli tabernaculo digni sunt. Tandem in fine hujus [Col. 0476C] capitis praecepit Dominus, ut levitae a vigesimo anno usque ad quinquagesimum in tabernaculo serviant; deinde vero custodes vasorum fiant. Quinquagesimo enim anno, id est jubilaeo, omnis servus redditur libertati, in qua et levitae incipiunt quiescere a labore: necesse enim fuit ut juventute laborarent, et carnem domarent, quatenus carnis voluptates facilius superarent. Hac autem aetate, quoniam jam et vires deficiunt, et calor minuitur, quiescere jubentur: custodiunt tamen tabernaculum, et ea quae in illo sunt; quia saepe contingit, ut virtutes, quae per laborem acquiruntur, per otium perdantur. Nostri corporis tabernaculum, et si quae virtutes in eo sunt, nos custodire oportet, quoniam in qualibet [Col. 0476D] aetate peccare possumus, nobisque diabolus, callidus latro, semper insidiatur.

Praecepit autem Dominus filiis Israel ut faciant Phase in tempore suo, id est quarta decima die mensis primi. Qui autem immundi sunt super anima hominis, aut in via procul, quoniam suo tempore hoc agere nequeunt, faciant illud quarta decima die secundi mensis ad vesperam cum azymis, et lactucis agrestibus. Quid est enim, quod Phase, id est agni immolatio, non fit nisi quarta decima die? Nisi quia ad Christi carnem, et sanguinem nemo accedere debet, qui lumine decem dierum Veteris Testamenti, et quatuor Novi nondum est illustratus. Decem enim sunt verba legis: Evangelia vero quatuor, quorum [Col. 0477A] lumine quorumque fide mundus illuminatur. Ad Phase ergo faciendum dignus non est qui hoc lumine et his diebus illuminatus non est. Id ipsum autem est pollui super anima hominis, quod est pollui super mortuo, quod quidem superius jam dictum et expositum est. Procul autem in via sunt, qui propter peccata, in quibus perseverant, longe ab Ecclesiae religione et a Deo facti sunt, de quibus Psalmista ait: «Longe a peccatoribus salus (Psal. CXVIII, 133) .» Hi autem Phase cum caeteris facere non possunt, quoniam «qui hoc indigne manducat et bibit, judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini (I Cor. XI, 29) .» Mundentur ergo prius, et ad Deum, et ad Ecclesiam revertantur, et sic comedant. Et haec quidem transcurrimus, [Col. 0477B] quoniam in Exodo plenissime dicta sunt ⁜ (284*) . De hoc autem sacrificio peregrino et advenae comedere licet, per quos gentiles ad fidem conversos intelligimus. Sequitur autem de nube qua semper tabernaculum tegebatur. Quae et in nocte quidem illuminabat, et in die a solis calore defendebat. Per hanc autem sancti Spiritus gratiae figurantur, quibus nostrae ignorantiae tenebrae illuminantur, et a vitiorum aestu, et a luxuriae ardore defendimur. Nos enim sumus tabernaculum Dei, de quibus ipse ait: «Inhabitabo in illis, et ambulabo in eis (II Cor. VI, 17) .» Sed quid est quod ad hujus nubis imperium, tabernaculum et figitur et movetur? nisi quia cum bene agimus, non nostrae potestatis sumus, sed Spiritus, qui in nobis est: ipso enim regimur, [Col. 0477C] ipso docemur, ipso recto itinere ad patriam dirigimur.

«Locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Fac tibi duas tubas argenteas ductiles, ad quarum vocem castra moveantur, populus congregetur, exercitus ad praelium praeparetur, et in Kalendis aliisque festivitatibus, super holocaustis cum eis decantetur.» Per duas tubas, duo Testamenta intelligere possumus, quae quare argenteae dicantur manifestum est: argentum enim eloquii puritatem designat. Sunt autem et ductiles, quia super incude cordis nostri sancti Spiritus malleo quotidie fabricantur; ductile enim sine malleo et incude fieri non [Col. 0477D] potest. Cum enim Testamentorum praecepta discimus, doctorum linguas, quasi malleum corda nostra ferientes, sentimus. His autem tubis apostoli et doctores de cunctis mundi partibus populos ad Ecclesiam convocaverunt; his nos ad bella parare; his contra hostes dimicare; his nos, et vitia, et malignos spiritus superare docent. Harum quoque sonitu discimus qualiter vivamus, qualiter in via [Col. 0478A] mandatorum Dei curramus, qualiter quoque Deo laudis et jubilationis hostias immolare debeamus: sic enim eorum sonus secundum audientium capacitatem distinguitur, ut unusquisque quid agere debeat facile in eis cognoscere valeat. 180 Hic autem Moyses hortatur Obab filium Raguelis cognatum suum, ut secum proficiscatur, cui ille ait: «Non vadam, sed revertar ad terram, in qua natus sum.» Et ille: «Noli, inquit, nos relinquere: tu enim nosti in quibus locis per desertum castra ponere debeamus, et eris ductor noster.» Quid est enim, quod Moyses gentilem hominem ductorem exercitus ponere vult, cujus ipse Dominus ductor erat? Sciebat, quod homo vanus et superbus, nisi quibusdam laudibus et blanditiis, suae salutis consiliis non [Col. 0478B] acquiesceret. Unde et nobis regula datur, potentes homines et superbos, etiam adulationibus, ad justitiam et veritatem convertere, non esse peccatum ⁜ (285) .

«Profectique sunt de monte Domini viam trium dierum, arcaque foederis Domini praecedebat eos, per tres dies providens castrorum locum. Nubes quoque super eos erat, dum incederent.» Quid enim trium dierum via, nisi fides Trinitatis? Primo siquidem die venitur ad Patrem, secundo ad Filium, tertio ad Spiritum sanctum: tanta est via, nec infra stare, nec ultra praecedere licet; alioquin praecedens arca relinquitur, et fides Ecclesiae non tenetur. Qui vero sic ambulant semper nube, et gratia Spiritus sancti obumbrantur.

«Interea ortum est murmur populi, quasi dolentium, pro labore, contra Dominum. Quod cum audiret, iratus est, et accensus ignis Domini in eos devoravit extremam castrorum partem. Cumque clamasset populus ad Moysen, oravit Moyses ad Dominum, et absorptus est ignis.» De hoc enim Apostolus ait: «Neque murmuraveritis, sicut quidam illorum murmuraverunt, et perierunt ab exterminatore (I Cor. X, 10) .» Haec autem omnia in figura contingebant illis, scripta sunt autem ad nostram correctionem. Corrigamur ergo ne et nos similiter pereamus. Ignis enim iste ignem aeternum significat, qui impie murmurantes et Deo detrahentes [Col. 0478D] exuret, praeter eos duntaxat qui poenitentia ducti ad Christum, qui per Moysen significatur, confugientes, ejus auxilio tueri merebuntur.

Sequitur autem de eo quod populus carnium desiderio flevit, cupiens esse in Aegypto, quoniam in mentem ei venerunt cucumeres, porrique, caepe et allia. Unde et Dominus iratus est valde, sed et Moysi res intoleranda visa est. Dedit ergo eis Dominus [Col. 0479A] carnes, mandans illis multitudinem coturnicum in mensam, qui volabant in circuitu castrorum, altitudine duorum cubitorum super terram. Quid est hoc, popule stulte et insipiens, pane coelesti abundas, et caepas et allia concupiscis? Manna respuis, et carnes affectas? Manifesta est igitur haec allegoria. Usque hodie namque Judaeorum populus litteram sequitur quae occidit, non spiritum qui vivificat, carnalem in lege, non spiritualem intelligentiam quaerit. Venit Christus, venit panis vivus, qui de coelo descendit; dedit manna, dedit cibum, qui non perit, sed qui permanet in aeternum, habentem omne delectamentum et omnem saporem suavitatis. Dedit evangelicam praedicationem; aperuit sensum discipulis suis ut Scripturas intelligerent. [Col. 0479B] Hoc est igitur manna, quo interior homo noster et reficitur, et pinguescit. Qui legis praecepta nonnisi ad litteram intelligi volunt, quid aliud, quam cucumeres, et pepones, porrosque, et caepas, et allia comedunt? In his autem etiam haereticorum, philosophorum, et poetarum scripturae significantur. Unde non solum Judaeos, sed promiscuum quoque vulgus, qui cum eis de Aegypto ascenderat, eodem desiderio, haec historia flevisse commemorat. Nos ergo non coturnices juxta terram volantes quaeramus, neque carnalem sequamur intellectum, qui altius a terra non separatur; sed post illam aquilam volare discamus, quae ait: «In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) .» Et merito quidem tunc Dominus iratus est [Col. 0479C] valde; merito quoque Moysi res intoleranda visa est. Quis enim tolerare potest, quod manna respuitur, et caepe, et allia eliguntur? Quis facile ferat, quod populus tanto labore de tam dura servitute ereptus, pro comedendis alliis in Aegyptum redire desiderat? Sed videamus quid sequitur: «Adhuc carnes, inquit, erant in dentibus eorum, nec defecerat hujuscemodi cibus: et ecce furor Domini concitatur in populum, percussitque eum plaga magna nimis.» Apparet ergo eos per omnia esse infelices, quorum prava desideria Deus exaudit: fortasse hos non occidisset nisi ejus carnes male quaesitas dedisset. Rogemus ergo Dominum, ne nos exaudiat, cum male aliquid postulamus. [Col. 0479D] «Haec enim omnia, ait Apostolus, in figura contingebant illis (I Cor. X, 11) .»

Nunc autem praecipit Dominus Moysi, tantis malis increduli populi affecto ut eligat septuaginta duos viros de senioribus Israel, qui simul cum eo unus populi ferant, et non ipse solus gravetur. Quod cum factum esset, «descendit Dominus per nubem, et auferens de spiritu, qui erat in 181 Moyse, dedit illis. Cumque requievisset in eis spiritus, prophetaverunt, nec ultra cessaverunt.» Manifestissime namque isti septuaginta duo viri septuaginta [Col. 0480A] et duos Christi discipulos designant, quos non, de alio, sed de illo Spiritu, qui in Christo erat (quem tunc Moyses significabat) Deus implevit, quo repleti Christi magnalia praedicaverunt, nec ulterius a praedicatione cessarunt.

Locutaque est Maria et Aaron contra Moysen propter uxorem ejus Aethiopissam, dicentes: Dominum non solum Moysi, sed sibi quoque esse locutum. Unde et Dominus iratus est valde, erat enim Moyses vir mitissimus super omnes homines. Dixitque Dominus ad Aaron et Mariam: «Quare non timuistis detrahere servo meo Moysi, qui in omni domo mea fidelissimus est? cui ego ore ad os loquor, et palam, et non per aenigmata, et figuras Deum [Col. 0480B] videt; caeteris autem prophetis per somnium et visionem apparebo. Iratusque contra eos abiit; nubes quoque recessit, quae erat super tabernaculum. Et ecce in Maria apparuit candens lepra, quasi nix. Oravitque pro ea Moyses, dicens: Domine Deus, obsecro, sana eam. Cui Dominus: Si pater ejus exspuisset in faciem illius, nonne debuerat saltem septem dierum rubore suffundi? Separetur septem diebus extra castra, et postea revertatur.» Significationem videamus: Moyses enim Christum, uxor ejus Aethiopissa Ecclesiam de peccatoribus collectam, Maria plebem Judaicam, Aaron vero Judaeorum pontifices et sacerdotes designat. Saepe enim Judaeorum plebs atque pontifices contra Christum locuti sunt, dicentes, sibi quoque in scripturis prophetarum [Col. 0480C] Deum esse locutum, quibus magis credendum esset quam Christo: qui quasi uxorem Aethiopissam diligens et complectens, cum publicanis et peccatoribus manducabat. Unde et eis Dominus, quasi Moysi credentibus, in Moyse credere fingentibus dicebat: «Si crederetis Moysi, crederetis utique et mihi; de me enim ipse scripsit (Joan. V, 46) .» Quod autem super omnes homines Christus mitissimus fuit, ex eo intelligi potest, quia sicut agnus ad victimam ductus non aperuit os suum, et pro suis quoque crucifixoribus oravit. Et fidelissimus quidem in domo Dei, quae est Ecclesia, exstitit, quia se pro ea morti tradere non dubitavit. In hoc autem quod dicit, quia palam et non per aenigmata; [Col. 0480D] et figuras Deum videt, manifestissime docet quod non de Moyse, sed de Christo in figura Moysi loquebatur. Moysi enim Dominum videre cupienti, Dominus ipse in Exodo loquitur, dicens: «Non videbit me homo, et vivet (Exod. XXXIII, 20) .» Et Joannes apostolus: «Deum nemo vidit unquam (Joan. I, 18) .» Noster quoque Moyses sic ait: «Nemo vidit Patrem, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI, 27) .» Constat ergo primum Moysen, nonnisi per aenigmata, et figuras Deum vidisse ⁜ (286) . Quod autem sequitur: quod [Col. 0481A] Dominus contra eos iratus abiit et nubes recessit a tabernaculo, quid aliud significare putamus, nisi quia Judaeos Salvatori nostro detrahentes, eique credere nolentes, simul cum ipso Pater, et Spiritus sanctus dereliquit? Et tunc quidem in Maria apparuit candens lepra quasi nix, quia impia Judaeorum plebs, ex tunc suae infelicitatis maculis est polluta, pro qua, sicut pro Maria Moyses Christus oravit, dicens: «Pater, ignosce illis; non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Manet tamen adhuc Synagoga extra castra, quoniam nondum septem dies completi sunt, ut redeat ad Ecclesiam: «Cum enim plenitudo gentium introierit tunc Israel salvus fiet (Rom. XI, 25) .» Tunc ergo septem dies isti complebuntur, quoniam non sunt dies nisi septem. Patrem [Col. 0481B] autem in faciem spuere, est aliquem Ecclesiae praelatum contemnere, qui aliquem subjectorum suorum pro suis facinoribus palam, et manifeste redarguit, et excommunicavit. Qui quidem septem dierum rubore perfunditur, si usque ad perfectam poenitentiam, vel etiam quandiu vivit, pro suis peccatis erubescit.

Hinc autem narratur quod Moyses ex praecepto Domini miserit duodecim viros ex principibus Israel de deserto Pharan, ubi tunc populus morabatur, ad considerandam terram promissionis; erat autem tempus, quando praecoquae uvae vesci possunt. Pergentes igitur exploraverunt terram, abscideruntque palmitem cum uva sua, quem portaverunt in vecte [Col. 0481C] duo viri, reversique sunt post quadraginta dies, portantes quoque de malis 182 granatis et de ficis. Ostendentes autem fructus terrae dixerunt filiis Israel: «Venimus ad terram, quae revera fluit lacte et melle, ut ex his fructibus cognosci potest. Sed cultores fortissimos habet, et urbes grandes et muratas, unde nequaquam ad hunc populum valemus ascendere, quia fortior nobis est. Caleph vero et Josue dicebant: Ascendamus, et possideamus terram. Flevit ergo turba tota illa nocte, volens sibi ducem constituere et reverti in Aegyptum.»

«Cumque Caleph et Josue, scissis vestibus prae [Col. 0481D] dolore, eos confortarent, ipsique eos jam lapidibus obruere vellent, apparuit gloria Domini super tectum foederis, cunctis videntibus.» Ego quidem hos duodecim principes, duodecim apostolos intelligerem, nisi quia timuerunt, et ad terram promissionis populum ascendere dissuaserunt, eisque ruinae mortisque causa fuerunt. Alia ergo interpretatio [Col. 0482A] quaerenda est. Sed intelligamus modo per istos omnes Ecclesiae principes, id est episcopos, ut per Caleph et Josue, solos bonos; per caeteros autem, omnes alios significemus. Denarius enim numerus, quoniam omnes in se numeros continet, aliquando plures, aliquando omnes significat. Et hic quidem decem remanent, duobus tantum de duodecim subtractis. Per hos ergo decem malos principes, omnes malos Ecclesiae principes intelligamus: omnes enim boni et mali terram viventium laudant, omnes ejus gloriam et benedictionem extollunt, ejusque felicitatis fructus ante audientium aures et oculos praedicando ponunt; sed quoniam male vivunt, et male de se exemplo pravae actionis ab ea repellunt. De his enim Dominus ait: «Quoniam habentes clavem scientiae, ipsi intrare [Col. 0482B] nolunt, et eos qui volunt intrare, non permittunt (Luc. XI, 52) .» Malis ergo pereuntibus, soli boni principes terram viventium ingrediuntur.

«Et dixit Dominus ad Moysen: Usquequo detrahet mihi populus iste? Quousque non credet mihi? Voluitque eos interficere; sed oravit pro eis Moyses, dicens: Deus patiens, et multae misericordiae, auferens iniquitatem, et scelera, nullumque innoxium derelinquens, qui visitas peccata patrum in filiis, in tertiam et quartam generationem; dimitte, obsecro, peccatum populi hujus. Dixitque Dominus: Dimisi juxta verbum tuum. Vivo ego, et implebitur gloria Domini universa terra. Attamen omnes qui viderunt majestatem meam, et signa quae feci, et tentaverunt me jam [Col. 0482C] per decem vices, nec obedierunt voci meae, non intrabunt terram promissionis.» Quia enim patiens est Dominus, diu peccatores exspectans, non statim punit; quia misericors est, eorum iniquitates et scelera aufert qui per poenitentiam convertuntur. Nullum tamen innoxium derelinquit, quia non justificabitur in conspectu ejus omnis homo. Visitat autem peccata patrum in filiis in tertiam et quartam generationem, in illis, duntaxat qui patres suos iniquitate et scelera imitantur; alioquin filius non portabit iniquitatem patris. Dimisit autem Dominus propter Moysen servum suum populi peccatum, sed non dimisit poenam peccati: omnes enim propter peccatum hoc per annos quadraginta in deserto mortui sunt, quicunque a viginti annis, et supra [Col. 0482D] numerati fuerant. Et in hoc quidem verum esse probatur quod dicitur: «Quia non vindicat Dominus bis in idipsum.» Quod autem ait, «qui tentaverunt me jam per decem vices,» finitum pro infinito posuit, idemque est per decem vices quod est per multas vices, quoniam hic numerus omnes in se numeros continet.

«Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: Loquere ad filios Israel, et dices ad eos: Cum ingressi fueritis in terram habitationis vestrae, quam ego dabo vobis, et feceritis oblationem Domino in holocaustum, aut victimam pacificam ⁜ (287) , vota solventes, vel sponte offerentes munera, aut in solemnitatibus vestris adolentes odorem suavitatis Domino, de bobus sive de ovibus: offeret, quicunque immolaverit victimam, sacrificium similae, decimam partem ephi, conspersae oleo, quod mensuram habebit quartam partem hin, et vinum ad liba fundenda ejusdem mensurae dabit in holocaustum, sive in victimam per singulos agnos, et per arietes erit sacrificium similae duarum [Col. 0483B] decimarum, quae conspersa sit oleo tertiae partis hin: et vinum ad libamentum tertiae partis ejusdem mensurae offeret in odorem suavitatis Domino. Quando vero de bobus feceris holocaustum, aut hostiam, impleas votum, vel pacificas hostias Domino dabis per singulos boves, similae tres decimas conspersae oleo, quod habet modium mensurae hin et vinum ad liba fundenda ejusdem mensurae, in oblationem suavissimi odoris Domino. Sic facies per singulos boves, et arietes, et agnos, et haedos. Tam indigenae quam peregrini eodem ritu offerent sacrificia: unum praeceptum, atque judicium erit tam vobis quam advenis terrae.» Significationem videamus. Quare enim filiis Israel modo dicitur, ut priusquam ad [Col. 0483C] terram promissionis venerint, in omni holocausto similam, et oleum, et vinum offerant, nisi 183 quia in deserto haec non habebant? praecipitur ergo eis ut priusquam his abundaverint, quicunque immolaverit agnum, offerat et sacrificium similae decimam partem ephi, et olei et vini quartam partem hin. Qui vero immolaverit arietem, offerat cum eo duas decimas similae, decimam partem hin. At vero qui bovem Domino obtulerit, offeret simul cum eo duas decimas similae, et vini et olei totum hin. Hoc autem holocaustum, et haec sacrificia non quaeramus extra nos. Omnia haec si volumus, in nobis invenire possumus. Nos sumus agni, et arietes et boves, nos et simila et decimae sumus, nos et oleo et vino [Col. 0483D] sumus perfusi. Omnia ergo haec offerimus, si tantum nos ipsos Domino offeramus. Si vis esse aries et agnus, sis innocens, patiens et mansuetus; si vis esse bos, subjicere et humiliare sub jugo Christi, et labora firmiter et confidenter in agro Ecclesiae; si vis esse simila, sis totus candidus et sine fermento, et quanto plus contereris et affligeris, tanto candidior et pulcher fies. Decima vero dicitur homo, quia [Col. 0484A] ipse est drachma decima, ipse est et ovis centesima. Haec autem decima similae, id est homo, azymus sincerus, et incorruptus oleo Spiritus sancti, et vino evangelicae praedicationis, totus et intus et extra perfusus est. Hoc enim oleo sanati, et hoc vino inebriati sumus. Quamvis autem plures decimae hic enumerentur, omnes tamen idem significant. Nihil enim plus duae decimae hic significant quam una, nihil plus tres quam duae; una enim totam fidelium multitudinem designat; duae vero Judaeorum populum, et gentilium: tres vero totidem mundi partes, Asiam videlicet, Africam et Europam ⁜ (288) .

Hic autem praecipit Dominus filiis Israel ut sicut de areis, ita etiam de cibis et pulmentis Domino primitias offerant, per quod misericordiam in pauperes, [Col. 0484B] et eleemosynarum largitatem facile intellexerim. Sequitur autem ut, si per ignorantiam omnis multitudo peccaverit, offerat vitulum de armento, holocaustum in odorem suavissimum Domino, et sacrificium ejus ac libamina, ut caeremoniae postulant, hircumque pro peccato, rogabitque pro eis sacerdos, et dimittetur eis. Hoc autem peccatum illud esse puto, quo filii Israel Christum occiderunt, quod quidem per ignorantiam factum esse, ipse quoque ostendit, dicens: «Non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Et Petrus apostolus: «Et nunc, fratres, scimus, quia per ignorantiam fecistis, sicut et principes vestri (Act. III, 17) .» Agant ergo poenitentiam, et offerant vitulum, eumdem ipsum, quem occiderunt, lavando, et praedicando, credendo, [Col. 0484C] bibendo et manducando: ut tali sacrificio delectatus Dominus dicat: «Sacrificium laudis honorificabit me (Psal. XLIX, 23) .» Quid vero per sacrificium, et liba, et caeremonias intelligi debeat, modo superius diximus, cum de simila, et oleo, et vino loqueremur.

Hircum autem pro peccato offerre, est carnem peccatricem poenitentiae igne comburere, ut a peccato solvatur. Sacerdos autem animus est qui, in ara cordis geminatus et compunctionis hostiam offerens, et pro se, et pro aliis exaudiri meretur; animi enim praecipue culpa fit, quod per ignorantiam peccamus; ejusdem ergo interventu fiat ut exaudiamur. Quod si anima una nesciens peccavit, offeret [Col. 0484D] capram anniculam pro peccato suo, et deprecabitur pro ea sacerdos ⁜ (289) , ut supra. Hoc autem ad unumquemlibet pertinet, qui nescienter errat, et aliter quam se veritas habeat intelligit et credit. Hic ergo, cognito peccato suo, offerat capram quae, quoniam ejusdem generis est, id ipsum significat quod modo diximus hircum significare. Anima vero, quae per superbiam aliquid commiserit, sive civis [Col. 0485A] ille sit, sive peregrinus, quoniam adversus Dominum rebellis fuit, peribit et populo suo. Hoc autem perspicue de haeretico intelligitur, unde et merito rebellis vocatur. Magna enim superbia est, ut tota Ecclesia reclamante et fidei catholicae dogmata ostendente, aliquis contra rebellare, suamque sententiam contentiose defendere velit. Talis ergo peribit, cujuscunque gentis sit, cujuscunque ordinis, cujuscunque conditionis et religionis.

Sequitur autem de homine, quem filii Israel extra castra ducentes (quoniam in Sabbato ligna collegerat) lapidibus obruerunt. Per hoc autem datur intelligi quod illi qui pactum Dei violant et Ecclesiae Dei instituta cum caeteris fidelibus custodire et observare recusant, ab Ecclesia pelli, et ab omnibus [Col. 0485B] damnari et excommunicari debeant: tot enim lapidibus obruitur, quot assentientibus excommunicatio confirmatur.

«Dixit quoque Dominus ad Moysen: Loquere filiis Israel, et dices ad eos, ut faciant sibi fimbrias per angulos palliorum, ponentes in eis vittas hyacinthinas, quas cum viderint, recordabuntur omnium mandatorum Domini, nec sequantur cogitationes suas, et oculos per res varias fornicantes, sed magis memores praeceptorum Domini faciant ea.» Hoc autem capitulum non multa expositione indiget; si quidem ipse qui scripsit, exposuit. Ad hoc autem 184 vittas hyacinthinas in fimbriis ponere jussit, ut signum quoddam eis esset quo coelestium mandatorum memores, vana et inutilia [Col. 0485C] non cogitarent, hyacinthus enim coeli colorem habet. Sint ergo vittae hyacinthinae, sanctae, caelibesque cogitationes, quae fimbriis, id est sententiis mandatorum Dei innexae, ab omni fornicatione oculos nostros tueantur. De fornicatione oculorum Dominus ait: «Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est in corde suo (Matth. V, 28) .»

Sequitur autem de seditione, quam Core, Dathan et Abiron fecerunt contra Moysen et Aaron, volentes sibi sacerdotium vindicare, consentientibus eis ducentis quinquaginta viris de majoribus Synagogae, et hos quidem se terra aperiens deglutivit, caeteros autem thuribula tenentes, et incensum offerentes [Col. 0485D] ignis consumpsit. Deinde praecepit Dominus ut Eleazar, filius Aaron, tolleret thuribula quae in igne jacebant, eaque in laminas produceret, et altari eas affigeret, ut videntes eas filii Israel, semper hujus facti memores essent et ad sacerdotium solis filiis Aaron constitutum, accedere non praesumerent. Quoties enim Dominum filios Israel pro suis iniquitatibus puniisse legimus, semper illud Apostoli meminisse debemus: «Haec omnia in figura contingebant illis; scripta sunt autem ad correctionem nostram (I Cor. X, 11) .» Timeat ergo omnis homo contra episcopos, Ecclesiaeque principes seditionem facere, et ea, quae ad se non pertinent, injuste sibi timeat vindicare: qui enim hoc agit, Deo blasphemat. [Col. 0486A] Unde hic dicitur: «Si descenderint in infernum viventes, scietis quia blasphemaverunt Domino.» Quare autem thuribula in laminas producta altari affigantur, ipse qui scripsit, exposuit. «Quod enim sunt litterae legentibus, hoc sunt hae laminae legem nescientibus.» Has ergo circa cordis altare affixas habet, qui earum non obliviscitur. Utinam nostri reges et principes, utinam Simoniaci, Ecclesiaeque invasores has in cordis altari affixas habuissent, et mortis Chore, Dathan et Abiron non obliviscerentur! Qui vero haec thuribula in mortibus persecutorum sanctificata esse dicit, sanctam Ecclesiam ex cohabitatione Simoniacorum, et invasorum, pollui, eorumque separatione significari significat.

[Col. 0486B] Hic autem praecepit Dominus Moysi ut tollat singulas virgas per singulas tribus, et unusquisque superscribat nomen. Aaron autem scribat nomen suum in virga Levi, ponatque eas in tabernaculum foederis. Cujus autem virga germinaverit, ipsius sit sacerdotium. Rogemus et nos Dominum nostrum Jesum Christum ut virgas et regimen nostrum germinare faciat, ne sicci et sine fructu in domo ejus inveniamur. Non est enim pontifex, cujus virga non germinat. Hoc autem miraculum contra eos objici potest, qui virginem parere potuisse negant: non enim mirabilius est virginem parere, quam virgam siccam ab una nocte flores, et fructus germinare.

«Dixitque Dominus ad Aaron: Tu et filii tui, et [Col. 0486C] domus patris tui tecum portabitis iniquitatem sanctuarii, et tu, et filii tui simul sustinebitis peccata sacerdotii vestri. Sed et fratres tuos de tribu Levi, et sceptrum patris tui sume tecum, praestoque sint, et ministrent tibi; ad vasa tamen sanctuarii, et ad altare non accedant.» Haec ad sacerdotes pertinent, et quaecunque intra velum sunt. Non enim episcopi et sacerdotes, verum etiam caeteri ordines clericorum iniquitatem sanctuarii totiusque Ecclesiae peccata sustinent et portant. Magnum utique onus et grave ad ferendum; multumque necessarium esset ut propriis iniquitatibus carerent, qui aliorum portant iniquitates, caeterosque a peccatorum pondere sublevare praecipiuntur. Valde enim nos semper [Col. 0486D] sollicitos esse oportet, qui et proprias et aliorum iniquitates flere jubemur. Interdicitur autem levitis ad vasa sanctuarii, et ad altare accedere, ne forte ea, quae episcoporum sunt, temere usurpare praesumant.

«Locutusque est Dominus ad Aaron: Omnis oblatio, et sacrificium, et quidquid pro peccato atque delicto redditur mihi, et sedit in Sancta sanctorum tuum erit, et filiorum tuorum, in sanctuario comedes illud. Mares tantum comedent ex eo, quia consecratum est tibi.» Sicut enim omnes decimae levitarum erant, ita omnes primitiae, omnesque oblationes, et omnia sacrificia erant sacerdotum: in quo sicut et in caeteris omnia majora sacramenta ad ipsos pertinere significatur. Comedebant [Col. 0487A] autem illud in sanctuario, quia occultiora divina mysteria in conventu fidelium exponere debemus, in quo non sint nisi mares, qui et fide, et intellectu sint fortiores. Hoc enim soli ordini sacerdotali consecratum et dedicatum est. «Primitias autem, quas voverint, et obtulerint filii Israel, tibi dedi et filiis, et filiabus tuis jure perpetuo; qui mundus est in domo tua vescetur ex eis.» Primitiae namque, non tantum prima, sed et meliora quoque intelligi possunt. Unde in Exodo auri, et argenti, et gemmarum primitiae leguntur. Omnes ergo primitiae sacerdotum sunt, 185 eorumque filiorum et filiarum, quoniam quaecunque fidelia sunt, quaecunque sancta, quaecunque religiosa, quaecunque in virtutibus moribusque praecipua, sacerdotum sunt, et illorum qui ab eis [Col. 0487B] per aquam baptismatis generantur et regenerantur. Sive masculi sint, sive feminae, id est sive perfecti, sive minus perfecti, omnes unam fidem unamque doctrinam participant. Ab hac autem participatione soli haeretici separantur, quia immundi sunt, quamvis et ipsi sacerdotum filii sint. Praecipit autem Dominus ut omnia primogenita, et omne animal ⁜ (290) immundum redimatur, munda vero non redimantur. Quorum sanguinem fundet sacerdos super altare, et adipem adolebit, carnes vero illius erunt, sicut pectusculum consecratum et armus. Quid enim per primogenita nisi fidem et animam intelligimus, quae nimirum prima, praecipua, et chariora sunt? Haec autem sacerdotum esse dicuntur quoniam eorum ministerio et fides et animae [Col. 0487C] Deo offeruntur. Aliter enim nemo baptizatur, nisi prius fidem et animam suam sacerdotibus offerat. Animal autem immundum redimitur, quia fides et anima violata poenitentiae pretio restauratur ⁜ (291) . Munda vero non redimuntur, sed offeruntur, quia non indiget redemptione quod liberum est, nullique obnoxium servituti. Sanguis autem illorum super altare funditur, quoniam illorum vita et anima Deo redditur. Delectatur autem Deus in illorum adipe, per quem animae virtus et fortitudo significatur. Carnes vero eorum sunt sacerdotum, sicut et pectusculum consecratum et armus, quia sic pertinet ad sacerdotes sanctorum vitas praedicare, sicut et consilia dare, et onera portare. De hominis autem [Col. 0487D] primogenitis jam superius diximus, quae quidem post unum mensem, quinque siclis redimuntur; quatenus postquam baptizantur, et Deo offeruntur, quinque sui corporis sensus sic sacerdotibus tradant, ut jam non voluptatibus, sed Deo serviant. Praecipitur autem levitis ut ipsi quoque primitias offerant, decimam videlicet partem decimarum, quae eis a populo offerebantur. Unde manifestum est non semper primum aliquid primitias significare. Decimas autem ideo damus, quoniam ipsi decimae sumus: nos enim sumus drachma decima, nos sumus et ovis centesima; quod enim centesimum est, decimum est: nos sumus et decimus ordo, quoniam [Col. 0488A] novem sunt ordines angelorum. Quoniam igitur decimas damus, nosmetipsos quasi decimas in decimis Domini commendamus. Haec autem breviter transcurrimus, quoniam de his superius locuti sumus.

«Locutusque est Dominus ad Moysen et Aaron, dicens: Ista est religio victimae quam constituit Dominus: praecipe filiis Israel ut adducant ad te vaccam rufam aetatis integrae, in qua non sit macula, nec portaverit jugum, tradetisque eam Eleazaro sacerdoti, qui eductam extra castra, immolabit in conspectu omnium; et tingens digitum in sanguine ejus asperget contra fores tabernaculi septem vicibus, comburetque eam cunctis videntibus; [Col. 0488B] tam pelle et carnibus ejus, quam sanguine, et fimo flammae traditis.» Quid enim per hanc vaccam, nisi Christi carnem intelligimus? Quae bene quidem rufa dicitur, utpote proprio sanguine cruentata. Est autem et aetatis integrae, quia in juventute passus est Dominus. Nulla autem macula in ea est; quia sicut de Salvatore nostro scriptum est: «Peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus. (I Petr. II, 22) .» Unde et haec jugum non portasse dicitur, in quo vitiorum servitus designatur. Et quoniam Dominus noster sacerdotibus, eorumque principibus a populo traditus est; ideo et haec Eleazaro tradi jubetur. Quod extra castra ducitur, et in conspectu omnium immolatur, totaque [Col. 0488C] simul cum pelle, carnibus, et sanguine, et fimo flammis traditur, Apostolus exposuit, dicens: «Quorum enim animalium infertur, sanguis in sancta per pontificem, horum corpora cremantur extra castra: ita et Jesus, ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est (Hebr. XIII, 11) .» Sed quid illud significasse putabimus, quod sacerdos tingens digitum in sanguine ejus contra fores tabernaculi septies aspergebat? nisi forte hoc, quod Judaei clamantes dixerunt: «Sanguis ejus super nos, et super filios nostros (Matth. XXV, 27) .» Bene autem septies fiebat, quia parentes et filii, et nepotes, et quicunque ex eis fuerint, usque ad saeculi consummationem, hac maledictione tenentur obnoxii. Quia enim non sunt dies, [Col. 0488D] nisi septem, quod septies fit, cunctis diebus fieri intelligitur. Lignum quoque cedrinum, et hyssopum, coccum bis tinctum sacerdos mittet in flammam, quae vaccam vorat, et tunc lotis vestibus, et corpore suo ingredietur in castra, commaculatusque erit usque ad vesperam. Lignum autem cedrinum, quod imputribile est, redolentisque naturae, sanctos significat: hyssopus quoque, qui in petra naturaliter nascitur, eos designat, quorum Christus est fundamentum. Similiter autem et coccus bis tinctus eos demonstrat, qui Dei et proximi dilectione inflammantur. Merito ergo haec simul cum vacca in flamma 186 ponuntur, eamque legendo, et memorando, [Col. 0489A] magno igne interius succenduntur. Toties enim lignum cedrinum, et hyssopus, et coccus cum vacca exuritur, quoties illi, qui per haec significantur, Christi passionis memores, doloris, tristitiaeque igne torquentur. Hoc autem de apostolis, caeterisque satis convenienter intelligi potest, qui ejus passioni interfuerunt. Per sacerdotem autem, qui vaccam immolat, et per hominem, qui eam comburit, non solum Caiphas, et ille impius populus, qui tunc temporis erat, verum et totus populus Judaeorum omnesque eorum sacerdotes, qui eis et in genere, et in malitia succederent, rectissime significantur. Et isti quidem immundi erunt usque ad vesperam, per quam hujus mundi finem intelligimus; tunc enim lavabunt vestimenta sua, tunc aqua baptismatis [Col. 0489B] interius et exterius purificabunt faciem suam; tunc castra ingredientur, et per fidem ad Ecclesiam convertentur, secundum illud: «Convertentur ad vesperam (Psal. LVIII, 15) ;»—«In diebus illis salvabitur Juda (Jerem. XXIII, 6) ;»—«Cum plenitudo gentium introierit, tunc Israel salvus fiet (Rom. XI, 25) .»

«Colliget autem vir mundus cineres vaccae, et effundet eos extra castra in loco purissimo, ut sint multitudini filiorum Israel in custodiam, et in aquam aspersionis, quia pro peccato vacca combusta est. Cumque laverit, qui vaccae portaverit cineres, vestimenta sua, immundus erit usque ad vesperam.» Quid enim per cineres vaccae, nisi Christi reliquiae designantur? Quae sint autem ejus reliquiae, dicit evangelista: «Postquam, inquit, [Col. 0489C] manducavit, sumens reliquias, dedit eis, et dixit: Haec sunt verba, quae locutus sum apud vos manens ⁜ (292) (Luc. XXIV, 43) .» Has ergo reliquias, id est verba Christi, et praedicationem evangelicam, quae ipse coelos ascendens discipulis dereliquit, collegit vir mundus, coetus videlicet apostolicus. Notandum autem, quia neque sacerdos, neque ille, qui vaccam comburit, sed solus ille, qui cineres colligit vir mundus dicitur. Ducunt ergo apostoli cineres vaccae, id est apostolicam praedicationem extra castra Judaeorum, et effundunt eos in loco purissimo, id est in Ecclesia gentium, nolentes jam dare sanctum canibus, et mittere margaritas ante porcos. Et magis quidem Christi verba sunt nobis in custodiam, [Col. 0489D] et in aquam aspersionis, et emundationis, quam illi cineres essent filiis Israel. Sed quare vir iste, qui mundus eligitur, postquam cineres, qui et ipsi mundi sunt, portat, et aqua abluitur, immundus dicitur? Nisi fortasse, quia quantum ad aliorum comparationem mundus est; quantum autem ad perfectionem, quandiu vivit, mundus non est? Quis enim gloriabitur mundum se habere cor? Astra enim non sunt munda in conspectu Dei. Qui enim mundus est, adhuc indiget, ut pedes lavet (Joan. XIII, 10) . Hoc enim Dominus dicit.

«Qui tetigerit cadaver hominis, et propter hoc septem diebus fuerit immundus, aspergetur ex [Col. 0490A] hac aqua die tertio, et septimo, et sic mundabitur; si die tertio aspersus non fuerit, septimo non poterit emundari.» Quicunque ex Adam nascitur, cadaver hominis tetigit, quia priusquam cadaver, et mortis legibus subditus esset, neminem generasse legitur. Propter hoc igitur, quantum ad se, omnis homo septem diebus est immundus, quia nisi aqua baptismatis regeneretur, nunquam est mundus. Unde hic dicitur, ut hujusmodi homo aspergatur hac aqua die tertio, quatenus sub trina immersione baptizatus illuminari a Domino mereatur. Aspergatur autem et septimo die, ut per manuum impositionem septem gratiis Spiritus sancti confirmetur. Quare autem die septimo emundari non potest, qui in die tertio hac aqua aspersus non fuerit. [Col. 0490B] nisi quia nemo ab episcopo confirmatur qui prius in Trinitate non sit baptizatus?

«Omnis, qui tetigerit humanae animae morticinum, et aspersus hac commistione non fuerit, polluet tabernaculum Domini, et peribit ex Israel, quia aqua expiationis non est aspersus, immundus erit, et manebit spurcitia ejus super eum.» Quid enim per animae morticinum, nisi haereticos intelligimus? qui non secundum corpus, sed secundum animam morcui sunt. Horum autem morticinum tangere, est eorum impietatibus acquiescere. Qui autem hoc egerit, nisi praedicta aqua, id est evangelica doctrina aspersus et mundatus fuerit, polluet tabernaculum Domini, caeteros videlicet in errorem inducens, et ipse peribit, et immundus [Col. 0490C] erit, et spurcitia ejus manebit super eum, sicut ipsa Veritas ait; «Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur (Marc. XVI, 16) .» Sequitur:

«Ista est lex hominis qui moritur in tabernaculo. Omnes, qui ingrediuntur tentorium illius, et universa vasa, quae ibi sunt, polluta erunt septem diebus. Vas, quod non habuerit operculum, et ligaturam desuper, immundum erit.» Tabernaculum enim Ecclesia est, in qua nomo moritur, nisi Christianus; moritur autem, si a fide catholica separetur. In hujus autem tentorio quicunque fuerint, ejusque fidei, et collegio se sociaverint, immundi erunt. Unde et merito illa vasa [Col. 0490D] hoc in loco immunda esse dicuntur, quia non operculum habent, nec ligaturam; quoniam illi omnes immundi sunt, cujus aures ad hujus mortui fidem et doctrinam clausae non sint. Quid autem per septem dies significetur, saepe jam diximus.

187 «Si quis in agro tetigerit cadaver occisi hominis, aut per se mortui, sive os illius, vel sepulcrum, immundus erit septem diebus.» Sicut enim per tabernaculum Ecclesia, ita et per agrum ea quae extra Ecclesiam sunt significantur. Septem ergo, id est omnibus diebus sunt immundi, qui extra Ecclesiam sunt, sive quia cadaver primi hominis, quem diabolus occidit, nascendo tetigerunt, [Col. 0491A] sive quia ipsi in multis peccatoribus adhaerendo, se ipsos peremerunt. Os autem mortui tangere, est de doctrina haeretici hominis unamquamlibet partem suscipere. Sepulcrum vero mortui tangit, qui totum ejus librum fetore et putredine plenum veneratur et suscipit. Qualiter autem et isti mundari debeant, audiamus.

«Tollent de cineribus combustionis, atque peccati, et mittent aquas vivas super eos in vas, in quibus cum homo mundus tinxerit hyssopum, asperget ex eo omne tentorium, et cunctam suppellectilem, et homines hujuscemodi contagione pollutos, atque hoc modo mundus lustrabit immundum tertio, et septimo die: expiatusque die septimo lavabit et se, et vestimenta, et immundus [Col. 0491B] erit usque ad vesperum.» Hoc enim, quod Apostolus ait: «Qui non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit (II Cor. V, 21) ,» eum ex hoc loco sumpsisse arbitramur. Sicut enim hic cineres peccati intelliguntur cineres vaccae combustae pro peccato; ita et ibi peccatum intelligitur hostia pro peccato. Et in eo quidem vivas aquas super cineres ponebant, hanc doctrinam vivificatricem per illos cineres quodammodo innuebant. Haec autem aqua ab homine mundo cum hyssopo spargitur, quoniam quicunque hanc doctrinam praedicant, et mundus esse debet, et super illam petram radicatus, et fundatus, de qua dicitur: «Petra autem erat Christus (I Cor. X, 4) .» In petra naturaliter nascitur hyssopus. Sic ergo homo mundus purificat hominem immundum, [Col. 0491C] et quaecunque illius sunt, fidem videlicet, intellectum, scientiam, et doctrinam, ejusque animae tentorium, id est corpus. Quid autem per diem tertium et septimum intelligendum sit, jam superius diximus. Quare etiam qui sic expiatus iterum lavetur, et sit immundus usque ad vesperam, jam dictum est: eadem autem saepe repetere non est opus.

Sequitur autem de eo quod populus veniens in desertum Sin, deficiente aqua, versus est in seditionem contra Moysen et Aaron. Qui, ex praecepto Domini, congregata omni multitudine ante petram, dixerunt: «Num de petra hac vobis aquam poterimus [Col. 0491D] ejicere? Percussitque virga bis silicem, et egressae sunt aquae largissimae. Dixitque Dominus ad Moysen et Aaron: quia non credidistis mihi, ut sanctificaretis me coram filiis Israel, non introducetis hos populos in terram quam dedi eis.» Quantum enim fides possit, quantumque incredulitas noceat, hoc in loco apertissime monstratur. Hoc autem in Exodo exposuimus. Quamvis enim hoc et illud miraculum non idem sit, utriusque tamen expositio eadem est; magisque ad nunc locum illa expositio, quam ad illum pertinere videtur. Valde autem nobis timendum est, ne et nos increduli simus; dum hos tantos viros propter unius rei incredulitatem in tantum discrimen venisse videmus. Hoc tamen et illis ad utilitatem, et nobis accidit ad [Col. 0492A] exemplum. Utilis est enim illa mors, quae hominem a labore solvit, et in gaudium, et in quietem inducit. Ascendit igitur Aaron supra montem Hor, ibique, jubente Domino, mortuus est. Hor enim lumen interpretatur; merito ergo in monte luminis moritur, qui tenebras fugiens ad gloriae claritatem festinat.

Audivit autem Chananaeus venisse Israel, pugnavitque contra eum, et vicit, duxitque praedam ex eo. At Israel voto se Domino obligans, ait: si dederis populum istum in manu mea, delebo urbes ejus. Tradidit ei Dominus Chananaeum, quem ille interfecit, subversis urbibus ejus. Chananaeus iste diabolus est, qui contra nos in primo homine pugnavit, [Col. 0492B] et vicit, et non parvam a nobis praedam tulit, dum ipsa nos immortalitate privavit. Contra hunc autem voto obligati sumus, quicunque ad fidem venientes, eique abrenuntiantes, adversus eum arma suscepimus. Toties ergo eum interficimus, ejusque urbes subvertimus, quoties ad fidem incredulos, et ad poenitentiam peccatores convertimus.

Hinc autem narratur quod populus jam itinere et labore fatigatus murmuravit contra Moysen. Unde et Dominus misit in eos ignitos serpentes, qui eos occidebant. Oravitque Moyses pro eis. Cui praecepit Dominus ut serpentem aeneum faceret, quem percussi aspicientes sanarentur. De hoc enim serpente Dominus ait: «Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis, ut [Col. 0492C] omnis qui credit in eum non pereat, sed habeat vitam aeternam (Joan. III, 14) .» Aspice ergo serpentem, id est crede in Christum. Igniti autem serpentes maligni spiritus intelliguntur, qui cunctis viventibus nequiores, igne et furore credulitatis omnia superant, et isti quidem eorum animas perdunt, et contra eos maxime possunt, qui contra Christum murmurare eique male vivendo detrahere non cessant. Qui ergo ab his serpentibus percussi fuerint, currant non ad serpentem, 188 sed ad similitudinem serpentis, currant ad eum, qui iniquitatem non fecit, et tamen inter iniquos deputatus est: «Qui in similitudinem carnis peccati apparuit, ut de peccato damnaret peccatum in carne (Rom. VIII, 3) :» qui nunc exaltatus [Col. 0492D] est in lignum salutis, ut illum dejiceret qui prius in lignum concupiscentiae ascenderat.

Venit deinde populus contra Arnon, in fines Amorrhaei; «siquidem Arnon terminus est dividens Moabitas, et Amorrhaeos. Unde dicitur in libro bellorum Domini. Sicut fecit in mari Rubro, sic faciet in torrentibus Arnon. Scopuli torrentium inclinati sunt, ut requiescerent in Ar et recumberent in finibus Moabitarum.» Hoc, inquit, scriptum erat in libro bellorum Domini, quem nos quidem non habemus, quoniam filii Israel, sicut in mari Rubro, Domino pro eis dimicante, victores exstiterunt, sic et vincerent in torrentibus Arnon. Amorrhaeos autem, quia duri erant et fortes, metaphorice scopulos vocat. His tamen victis et humiliatis, in eorum finibus [Col. 0493A] requieverunt filii Israel, id est infra ipsos fines Amorrhaeorum et Moabitarum. Praeceperat enim Dominus filiis Israel, ne tangerent filios Moab et Amor, qui fuerant filii Loth. Similiter autem nec filios Esaan, qui habitabant in Seir et Edom.

«Ex eo autem loco apparuit puteus, super quo locutus est Dominus ad Moysen: Congrega populum, et dabo ei aquam. Tunc cecinit Israel carmen istud: Ascendat puteus; canite ei. Puteus quem foderunt principes, et paraverunt duces multitudinis in datore legis, et in baculis suis.» Iste puteus Novum Testamentum est, quem Ecclesiae principes, apostoli videlicet et doctores in datione legis paraverunt ⁜ (293) , foderunt et exposuerunt. Quod autem ait, in bacillis suis; hoc audiant, qui [Col. 0493B] baculos habent, et vel baculos abjiciant, vel puteos fodiant. In eo enim, quod isti principes cum baculis suis puteum fodiebant, eos, qui baculos habent, id est Ecclesiae regimina, sanctarum Scripturarum profunda scrutari, et cunctis sitientibus vivam aquam propinare jubebant. Quod autem superius significari diximus per Chananaeos, quos delevit Israel, idipsum significatur per Sehon regem Amorrhaeorum, et Og regem Basan. Illa ergo expositio hic quoque sufficiat.

Sequitur autem de Balaam, qui cupiditate ductus ivit ad Balac filium Sephor, ut malediceret filiis Israel. Cum enim Dominus et prius ne illuc iret, interdiceret, cernens eum nimirum eundi cupidum, [Col. 0493C] postea abire permisit, tamen ne populo malediceret, interdixit. Infelices ergo, qui in malis desideriis a Domino exaudiuntur; et quoniam avari facile cupiditate decipiuntur, et miraculo asinae loquentis, et angeli voce, idipsum quod prius jubentis admonetur. Ivit ergo Balaam, et quia maledicere ausus non fuit, aliam viam invenit, ne promissa pecunia privaretur. Hoc autem diximus, ut quantum sit avaritiae malum, intelligatur. Verba autem Balac, et sacrificia Balaam alius exponat; ego enim in eis laborare non curo. Sola ergo exponamus, quae prophetiae spiritu Balaam dixisse videtur.

«De summis silicibus videbo eum, de collibus considerabo illum. Populus solus habitabit, et [Col. 0493D] inter gentes non reputabitur. Quis dinumerare possit pulverem Jacob, et nosse numerum stirpis Israel? Moriatur anima mea morte justorum, et fiant novissima mea horum similia.» In illo enim populo Balaam non suo, sed spiritu Dei, jam totam Ecclesiam videbat; unde et se justi morte mori, et ei similis fieri optabat: «Beati enim mortui, [Col. 0494A] qui in Domino moriuntur (Apoc. XIV, 13) .» Quid autem per summos silices et colles, nisi utriusque testamenti altos, difficiles et figuratos sermones intelligamus? Ad hos ergo accedat, hos videat et legat, quicunque Dei populi vitam, conversationem, gloriam, felicitatem, caeteraque videre et considerare desiderat. In hoc enim speculo Ecclesiae pulchritudo videtur. Et iste quidem populus solus habitabit. Ubi? Utique in terra viventium. Non reputabitur inter gentes, sine baptismate morientes; qui quoniam innumerabilis est, pulvis vocatur.

«Iterum Balaam assumpta parabola ⁜ (294) ait: Sta, Balac, et ausculta; audi, fili Sephor. Non est Deus quasi homo, ut mentiatur, nec ut Filius hominis, ut mutetur. Dixit ergo, et non faciet? [Col. 0494B] Locutus est, et non implebit? Ad benedicendum adductus sum, benedictionem prohibere non valeo. Non est idolum in Jacob, nec videtur simulacrum in Israel. Dominus Deus ejus cum eo est, et clangor victoriae regis in illo. Deus eduxit eum de Aegypto; cujus fortitudo similis est rhinocerotis. Non est augurium in Jacob, nec divinatio in Israel. Temporibus suis dicetur, Jacob, et Israeli quid operatus sit Deus. Ecce populus, ut leaena consurget, et quasi leo erigetur. Non accubabit donec devoret praedam, et occisorum sanguinem bibat.» Quare, o insipiens 189 Balaam, toties Deum tentas, quem tu ipse nec mentiri, nec mutari, ut Deum posse, testaris? Sufficere tibi debuerat, quod semel dixit, cujus voluntas nec sacrificii, nec [Col. 0494C] locorum mutatione mutatur; unde manifestum est, quia non sponte Dei populo benedicis, sed quia benedictionem prohibere non vales. Doles, quia non est idolum in Jacob; ideoque nefando tuo consilio factum est ut postea sacrificarent Beelphegor. Dominus adduxit eum de Aegypto, cujus fortitudo similis est rhinocerotis, quoniam singulari omnipotentia omnia superat, sicut et hoc animal uno cornu quidquid invadit, prosternit. Et quamvis modo non sit idolum in Jacob, suo tamen tempore dicetur de illo, quod aureos, argenteos, ligneosque deos operatus sit. Lege prophetas, et hoc de Israel dixisse invenies. Leoni autem hic populus comparatur, et praedam devorasse, sanguinemque bibisse refertur, quod qui non intelligit, et hos, et regum, [Col. 0494D] et Machabaeorum libros legat, in quibus quam multum sanguinis fuderit, inveniet.

«Iterum autem Balaam assumpta parabola ait: Dixit Balaam filius Beor: Dixit homo, cujus obturatus est oculus ⁜ (295) ; dixit auditor sermonum Dei, qui visionem Omnipotentis intuitus est, qui [Col. 0495A] cadit, et sic aperientur oculi ejus: quam pulchra tabernacula tua Jacob, et tentoria tua Israel, sicut valles nemorosae, ut horti juxta fluvios irrigui, ut tabernacula, quae fixit Dominus, quasi cedri prope aquas. Fluet aqua de situla ejus, et semen illius erit in aquas multas. Tolletur propter Agag rex ejus, et auferetur regnum illius. Deus eduxit illum de Aegypto, cujus fortitudo similis est rhinoceroti. Devorabunt gentes hostes illius, ossaque eorum confringent, et perforabunt sagittis. Accubans dormivit ut leo, et quasi leaena, quam suscitare nullus audebit. Qui benedixerit tibi, erit ipse benedictus; qui maledixerit tibi, in maledictione reputabitur.» Ecce enim Balaam se ipsum obturatum, et excaecatum dicit, cujus oculi non [Col. 0495B] aperiuntur, nec in ejus ruina et damnatione. Nemo enim est, cujus oculi ad veritatem cognoscendam vel post mortem non aperiantur. Tabernacula autem, hominum collectiones, singulares Ecclesias dicit, quae quoniam virtutibus, et sapientia, et sanctitate abundant, valli umbrosae, et horto irriguo, et cedris comparatur. De situla autem illius fluit aqua, de cujus pectore semper manat indeficiens sapientia. Semen autem illius erit in aquas multas, per quas ex illo populo in multas gentes fieri designat; extolletur propter Agag rex ejus. Primus enim hujus populi rex fuit Saul qui, sicut legitur in libris Regum, pugnavit contra Agag regem Amalec, pro quo in superbia elatus, quasi ad gloriam sui triumphi eum reservavit, et Deo inobediens fuit, qui ab homine [Col. 0495C] usque ad pecus totum Amalec delere praecepit, unde et regnum amisit, ut de ejus stirpe rex ulterius non nasceretur. Longa est historia, quam, qui legerit, clarius haec intelliget.

«Sumpta iterum parabola ait: Dixit Balaam filius Beor: Dixit homo, cujus obturatus est oculus, qui cadens apertos habet oculos: videbo eum, sed non modo, intuebor illum, sed non prope. Orietur stella ex Jacob, et consurget virga de Israel, et percutiet duces Moab, vastabitque omnes filios Seth, et erit Idumaea possessio ejus, haereditas Seir cedet inimicis suis: Israel vero fortiter aget. De Jacob erit, qui dominetur, et perdat reliquias civitatis.» Balaam enim, quia [Col. 0495D] scienter peccat, ideo de se rectissime dicit: Quod cadens apertos oculos habeat, sicut econtra ille clausis oculis cadit, qui nesciens et ignoranter peccat. Quod autem ait: «Videbo eum sed non modo, intuebor illum, sed non prope,» de ultimo judicio intelligi potest, quando et boni, et mali omnes astabimus ante tribunal Christi, de quo statim subinferens ait: «Orietur stella ex Jacob,» quia totus mundus illuminabitur; «et consurget virga de Israel,» quia stultorum imperitia corrigetur. Hoc autem de Christo totum intelligatur, qui de Israel secundum carnem originem ducens, cunctis mundi nationibus dominatur. Et ipse quidem perdet reliquias [Col. 0496A] civitatis, nempe Jerusalem, cujus reliquiae sunt omnes iniqui, solis bonis in ejus aedificia introductis. Potest autem et juxta litteram intelligi de David hoc, quod dicitur: «Orietur stella ex Jacob, et consurget virga de Israel,» etc. Ipse enim in illo populo cunctis regibus, et fortitudine, et sanctitate clarior fuit. Ipse percussit Moab, et mensus est cum funiculo, coaequans terrae. Quaere hoc in libris Regum. «Ipse quoque vastavit filios Heth,» per quos Chananaeos, et caeteros, qui prius in terra promissionis habitaverant, intelligere debemus. De quo et Rebecca in Genesi loquitur, dicens: «Taedet me vitae propter filias Heth, et si acceperit Jacob uxorem de stirpe hujus terrae, nolo vivere (Gen. XXVII, 46) .»—«Facta est autem Idumaea possessio ejus,» [Col. 0496B] sicut scriptum est: «Et posuit in Idumaea custodes, statuitque praesidium, et facta est universa Idumaea David serviens (II Reg. VIII, 14) .» Est autem et Seir in Idumaea.

«Cumque vidisset Amelec, assumpta parabola, ait: Principium gentium Amelec, cujus extrema perdentur.» Et hos enim, sicut et illos superavit David. «Vidit quoque 190 Cinaeum, assumpta parabola, ait: Robustum quidem est habitaculum tuum, sedet si in petra posueris nidum tuum, et fueris electus de stirpe Cin, quandiu poteris permanere? Assur enim capiet te.» Quid enim hic aliud quaeramus, cum hos ab Assyriis captos esse sciamus? «Assumpta parabola iterum locutus est. Heu quis victurus est, quando ista faciet [Col. 0496C] Deus? Venient in triremibus de Italia, superabunt Assyrios, vastabuntque Hebraeos, et. ad extremum etiam ipsi peribunt.» Et hoc quidem completum esse videmus. Scimus enim Romanos trans mare navibus advectos, et has, et multas alias gentes suo imperio subjugasse, quos quidem jam periisse dicerem, si non adhuc deterius perituros esse putarem.

«Morabatur autem eo tempore Israel in Setim ⁜ (296) . Et fornicatus est populus cum filiabus Moab, quae vocaverunt eos ad sacrificia sua. Atilli comederunt, et adoraverunt deos earum. Initiatusque est Beelphegor et iratus Dominus ait [Col. 0496D] ad Moysen: Tolle cunctos principes populi, et suspende eos contra solem in patibulis, ut avertatur furor meus ab Israel. Dixitque Moyses ad judices Israel: Occidat unusquisque proximos suos, qui initiati sunt Beelphegor.» Aliud enim Dominus jubet, aliudque Moyses facere videtur. Praecepit enim Dominus Moysi, ut cunctos populi principes contra solem suspendat in patibulis. Et fortasse id ipsum significat, et quod Dominus jubet, et quod Moyses agit. Magnum enim patibulum, et poenam prope intolerabilem mihi ille sustinere videtur, qui fratrem et filium palam scienterque interficit. Quid enim est aliud contra solem, nisi [Col. 0497A] palam et manifeste? Non enim tanto dolor afficerentur, si hoc in nocte, vel nescienter agerent. Si quis autem hoc aliter intelligat, non contendo. Occisa est autem ibi hominum multitudo, viginti tria millia. Et tunc quidem «stetit Phinees, et placavit, et cessavit quassatio (Psal. CV, 30) ,» interficiens fornicatores, scilicet Zarin filium Salu, et Corbi filiam Sur. Interficiamus et nos fornicationis spiritum, et in nobis caste vivendo, et in aliis bene monendo, quatenus iram Dei placare valeamus. Hoc enim, si sacerdotes egerint, reputabitur eis ad justitiam usque in sempiternum.

Post haec autem Moyses, jubente Domino, posuit manus super caput Josue coram Eleazaro sacerdote [Col. 0497B] et omni multitudine. Et replicans omnia, quae mandaverat Dominus, dedit ei partem gloriae suae, constituit eum pro se ducem populi. Hoc enim et Christus Dominus fecisse legitur, qui priusquam coelos ascenderet, vicarios sibi, totiusque Ecclesiae duces apostolos constituit. Quibus et partem gloriae suae tribuens, signa et virtutes in suo nomine facere praecepit (Marc. XVI, 17) ; qui quasi manus Christi super capita habentes, ab omni potestatis incursu, omnisque adversitatis impetu securi exstiterunt.

Expositio hujus capitis in quo Josue assumitur, et caput populi constituitur, deest in editione, nec in codicibus mss. reperitur.

[Col. 0497C] «Dixitque Dominus ad Moysen: Haec sunt sacrificia, quae offerre debetis; agnos anniculos immaculatos duos quotidie in holocaustum sempiternum; unum offeretis mane, et alterum ad vesperam: decimam partem ephi similae, quae conspersa sit oleo purissimo, et habeat quartam partem hin, et libabitis quartam partem vini per singulos agnos in sanctuario, alterumque agnum similiter offeretis ad vesperam.» Quid enim per duos agnos, nisi duo testamenta intelligimus? in quibus omne sacrificium laudis, et jubilationis plenissime continetur. Hos autem mane et vespere, imo septies in die offert Ecclesia, secundum illud: «Septies in die laudem dixi tibi (Psal. CXVIII, 164) .» Quamvis per mane et vesperam, quae sunt diei [Col. 0497D] extremitates, totus dies rectissime intelligi possit. His autem duobus agnis additur decima similae, et vini, et olei, quarta quoniam illud decem verbis, hoc autem quatuor Evangeliis continetur. Idem ergo per agnos significatur, quod per decimam, et per quartam intelligitur: haec enim testamenta, et agni sunt, quia nulli nocent, omnesque innocentes vivere docent; et simila qua anima nutritur, et oleum quo sanatur, et vinum quo inebriatur. Merito ergo tale sacrificium, mane et vespere, id est tota die fieri jubetur, quatenus sine intermissione Deus laudetur, populus ad agni innocentiam provocetur, anima coelesti pane 191 satietur, mens oleo Spiritu sancti inuncta sanetur, et calice Evangelii potata inebrietur. Et quoniam [Col. 0498A] non est pretiosa laus in ore peccatoris, tale sacrificium in sanctuario, id est in conventu fidelium fieri praecipitur. Sequitur:

«Die autem Sabbati offeretis duos agnos anniculos, immaculatos, et duas decimas similae oleo conspersae in sacrificio,» et caetera, ut supra. Et hoc sacrificium idem est, quod superius. Duas decimas offerre, est legem intelligere. Quae oleo quidem aspergitur, si misericordia temperetur; temperatur autem, si spiritualiter intelligatur: littera enim occidit.

«In Kalendis autem, id est in mensium exordiis, offeretis holocaustum Domino: vitulos de armento duos, arietem unum, agnos anniculos septem immaculatos, et tres decimas similae, oleo [Col. 0498B] conspersae, per singulos vitulos, et duas decimas similae oleo conspersae per singulos arietes: et decimam decimae similae, etc. . . . Hircus quoque offeretur Domino pro peccato in holocaustum sempiternum cum libamentis suis.» De hoc enim sacrificio, et de his vitulis Apostolus ait: «Per ipsum ergo offeramus hostiam laudis semper Deo, id est vitulos labiorum confitentium nomini ejus (Hebr. XV, 15) .» Haec igitur hostia laudis, et duo vituli labiorum, duo testamenta intelligantur, sine quibus ad laudem proferendam labia movere nescimus. Offeramus autem et arietem unum, praedicemus Christi passionem, qui sicut ovis ad victimam ductus non aperuit os suum.

Huic autem arieti jungamus septem agnos, id est [Col. 0498C] septem S. Spiritus gratias; in eo esse, semperque manere debemus. Saepe autem jam diximus quid per decimam intelligatur; siquidem ipse est drachma decima, ipse est ovis centesima, unde etiam non solum decima, sed et decima decimae dici potest: si enim centum ovibus decimam dare volueris, decem dabis: decies enim decem centum fiunt; hujus autem decimae ovis centesima decima est: est ergo homo decima decimae. Quod autem simila dicatur homo, audi Apostolum: «Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi (I Cor. V, 7) .» Conspersio enim pro farina ponitur. Denique cui nisi farinae additur fermentum? Quid nisi panis dicitur azymus? Sed unde panis, nonne de simila? Simila ergo homo. Haec autem simila [Col. 0498D] oleo spargitur, quia Dei misericordia, et S. Spiritus gratia homo perunctus et sanatur, et renovatur. De hac ergo simila, id est de hominibus demus tres decimas per singulos vitulos; duas per arietem, et decimam decimae per unumquemque agnum. Unum ergo idemque significant omnes. Hoc est enim omnis homo, quod duo populi, quod tres mundi partes Quia ergo per duo testamenta convertuntur omnes, et per Christi passionem redimuntur omnes, merito tres decimae sequuntur vitulum, duae arietem, et decima decimae agnum. Sed quare haec omnia vino perfunduntur, nisi ut spiritualis intelligentiae sapore dulcescant, insipida enim, et irrationabilia haec esse videntur: ut ergo saporem [Col. 0499A] habeant, hoc spiritualis expositionis odore perfundantur. Sed quoniam ipsa quoque expositio secundum mensuram fieri debet, plus vini ponitur in vitulis, plus in ariete, quam in singulis agnis. Cur autem in hirco Christus immoletur, haec est maxima et principalis causa, quia ut impius damnatus est, et quasi sceleratus cum latronibus crucifixus est. Quem nos ergo veneramur in agno, hunc Judaei abominantur in hirco. Similiter autem et in Pascha, et in Pentecoste, et prima, et decima die mensis septimi sacrificare jubet. Haec igitur una sit omnium expositio.

«Quintadecima vero die mensis septimi, quae vobis erit sancta atque venerabilis, omne opus [Col. 0499B] servile non facietis in ea, sed celebrabitis solemnitatem Domini septem diebus, offeretisque holocaustum in odorem suavissimum Domino: vitulos de armento tredecim, arietes duos, agnos anniculos quatuordecim immaculatos, et in libamentis eorum similae oleo conspersae; tres decimas per vitulos singulos, qui sunt simul vituli tredecim, et duas decimas arieti uno, id est, simul arietibus duobus, et decimam decimae agnis singulis, qui sunt simul agni quatuordecim, et hircum pro peccato.» Qui per septimum mensem, ejusque primam, et decimam, et quintam diem significet, et quare opus servile in eo non fiat, cur etiam septem diebus haec solemnitas celebretur in Levitico exposuimus. Nunc ergo de sacrificiis videamus, quae in [Col. 0499C] hac solemnitate sine differentia, uno eodemque modo, per septem dies fiebat; praeter hoc tantum, quod de vitulis per singulos dies unus minuebatur. Prima enim die offerebantur tredecim, secunda duodecim, tertia undecim, et sic de reliquis, usque ad septimam, in qua nonnisi septem offerebantur. Sed quid per vitulos, nisi apostolos? Qui nisi tredecim essent, aut Paulus, aut Matthias inter eos locum non haberet. His autem vitulis tota Ecclesia et arata, et seminata est. Duo vero arietes, et agni quatuordecim id ipsum significant. Significant enim duo Testamenta, quae in quatuor Evangeliis, et in decem verbis continentur. Sunt ergo et duo, et quatuordecim, quoniam ex quatuor et decem fiunt. Similiter autem et tres decimae, et duae decimae, et [Col. 0499D] decima decimae idipsum significant. In his enim omnis homo significatur; de quo duae quidem, et tres decimae fiunt, quoniam in duos populos, et in tres mundi partes homo dividitur. Merito ergo hae decimae vitulis, 192 et arietibus, et agnis junguntur, quatenus omnis homo cujuscunque gentis sit, et in quacunque mundi parte habitet, sanctorum apostolorum, duorumque Testamentorum fidem et doctrinam sequatur et teneat. Offerebant itaque pontifices apostolos in vitulis, testamenta in arietibus, et agnis, totamque Ecclesiam, ubique diffusam [Col. 0500A] in decimis offerebant. Et de his quidem modo superius diximus. Quod autem unus vitulus de numero per singulos dies subtrahatur, fortasse apostolorum obitum designat; quorum numerus, dum alter post alterum de hoc mundo exiret, quotidie quodammodo minuebantur. Arietes autem, et agni, et decimae neque crescunt, neque minuuntur, quoniam semper et Testamenta duo sunt, et Evangelia quatuor, et verba legis decem, et Ecclesia una, ex Asia, Africa et Europa, ex Judaeis et gentibus constituta.

«Die octavo, qui est celeberrimus, omne opus servile non facietis in eo, offeretis holocaustum in eo in odorem suavissimum Domino: vitulum unum, et arietem unum, et agnos anniculos immaculatos [Col. 0500B] septem, sacrificiaque ejus, et libamina singulorum per vitulum, et arietem, et agnos rite celebrabitis, et hircum pro peccato.» Dies enim octavus idem est, ac primus, etiam Dominicus appellatur, et ab omni Christiano celeberrime colitur et veneratur. Hac die mundus coepit; hac die Christus a mortuis resurrexit, hac etiam die ultima resurrectio fiet. Unde et quidam psalmi pro octava titulantur. Hac ergo die omnis Ecclesia, instantius quam in caeteris, offert Domino holocaustum et hostiam laudis; Christum videlicet laudando et praedicando; hoc enim per vitulum, et arietem, et septem agnos significatur. Quae sequuntur, cum persaepe recantata sint, praeterimus.

[Col. 0500C] «Narravit Moyses filiis Israel omnia, quae ei Dominus imperaverat. Et locutus est ad principes tribuum filiorum Israel. Iste est sermo, quem praecepit Dominus: Si quis vestrum votum Domino voverit, aut se constrinxerit juramento, non faciet irritum verbum suum, sed omne, quod promisit, adimplebit.» Omnia enim vota juramento, quae bona sunt, et contra justitiam non fiunt, reddi debent. Ideoque Ecclesiae principes, quibus ista dicuntur, quidquid voverint aut juraverint, reddere oportet, quoniam tam cauti debent esse et in vovendo, et in jurando, ut nihil contra justitiam jurent vel voveant. Unde et subditur: Quod puella, quae est in domo patris, vel uxor alicujus, si aliquid voverit aut juraverit, et hoc pater vel [Col. 0500D] maritus audiens non contradixerit, rea erit, et quidquid promiserit eam reddere oportebit; si vero audiens contradixerit, non tenebitur juramento. Isti enim patres et mariti, Ecclesiae principes esse videntur, quorum singulae et uxores, et filiae sunt. Uxores quidem, quia de eorum semine pariunt; filiae vero, quia eorum ministerio regenerantur. Horum ergo est vota discernere, et juramenta judicare. Nemo ergo agere praesumat, quaecunque Ecclesiae doctores interdicunt, etiam si ea noverit aliquis ⁜ (297) . Injusta enim vota irrita esse debent. [Col. 0501A] Quae autem vota, vel juramenta isti vel consensu approbant, vel dictis confirmant, ea reddere necessarium est. Quare hoc? Quia quidquid dicunt, justum est. Sic ergo fit ut justa vota, et sancta promissa omnis homo persolvere debeat; quia nemo est qui ea persolvere et reddere interdicat; injusta vero omnia irrita fiant. Verumtamen qui scienter contra justitiam jurat, quamvis hoc eo juramento quod a sanctis interdicitur, non teneatur, non tamen putare debet se confestim liberum esse a peccato: non jurare debuerat, quod peccatum esse sciebat. Poeniteat ergo, non quia juramentum non agit, sed quia scienter contra justitiam juravit. «Vidua et repudiata quidquid voverint, reddent.» Quid enim si male voverint? mala enim vota reddi [Col. 0501B] non debent; dicatur ergo, quidquid bene voverint. Quia enim suae libertatis sunt, et nullius potestate premuntur, libere possunt vovere, quod volunt. Per has tamen eas animas intelligere possumus, quae a mundi hujus complexibus et voluptatibus separatae a stultis hominibus repudiantur, et despectui habentur. Tales autem, quia sapientes sunt, et bona tantum agere desiderant, quidquid vovere voluerint, earum jndicio relinquatur. Si vero uxor vel voto vel juramento se obligaverit, ut jejunio vel abstinentia alia affligat animam suam, nisi maritus hoc audiens confestim interdixerit, reddere oportebit. Hoc autem nihil significare videtur, nisi quia praepositorum judicio subjectorum vita temperari debeant: quibus si bonum aliquid voventibus assensum [Col. 0501C] praebuerint, eos jam ulterius sine periculo revocare non possunt.

Sequitur autem de Madianitis, contra quos filii Israel ex praecepto Domini pugnantes, eos vicerunt, omnesque interfecerunt, inter quos et Balaam et quinque principes illorum occisi sunt, 193 nullusque ex eis remansit, praeter virgines tantum, quas filii Israel reservantes, manserunt cum eis extra castra septem diebus, secundum hoc, quod eis jusserat Moyses. Per has enim, sicut et per alias gentes, Dei populo adversantes, daemonum exercitum, et vitiorum multitudinem intelligere debemus. Sed quid per quinque principes, nisi quinque nostri corporis sensus [Col. 0501D] intelligamus? Cum his enim praedicti hostes contra nos veniunt: cum his nobis bella civilia movent, nostrisque armis nos impugnant, et nos contra nos pugnare compellunt. Si ergo hos primum vicerimus, et secundum priorem statum interfecerimus, subito in nobis omnium vitiorum corruet multitudo. Per virgines autem, quas filii Israel sibi reservant, eas animas intelligimus, quae diaboli corruptionem fugientes ad Christi fidem, et Ecclesiae societatem se transferunt, et pro sua pulchritudine Dei populo placent. Cum quibus nimirum manent septem diebus extra castra, quia et illi, qui a gentilitate ad Deum convertuntur, et illi per quos convertuntur, [Col. 0502A] omni tempore manent extra Synagogam; unde neque hic dicitur, quod ut prius, post septem dies ad castra revertantur: septem enim dies omne tempus significant.

«Qui occiderit hominem, vel occisum tetigerit, lustrabitur die tertio, et septimo. Et de omni praeda, sive vestimentum fuerit, sive vas, et aliquid in utensilia praeparatum de caprarum pellibus, et pilis, et ligno, expiabitur.» Judaei enim homicidae sunt. Etiam tetigit occisum quicunque de Adam natus est, cui dictum fuerat: Quocunque die de hoc ligno comederis, morte morieris. Isti ergo, ut salvari possint, tertio, et septimo die expediuntur, sicut et caetera quae de omni praeda venerunt, et diabolo rapta sunt; sive vas fuerit, sive vestimentum, [Col. 0502B] sive quidlibet aliud de caprarum pellibus, vel pilis, vel ligno, in aliqua utensilia praeparatum, per quod non solum homines, verum etiam eorum fidem, scientiam, vitam, mores, omnemque conversationem, et cunctam interioris hominis supellectilem intelligere possumus. Omnia enim cum ipso homine purificantur.

«Aurum, et argentum, et aes, et ferrum, et stamnum, et plumbum, et omne quod potest transire per flammas, igne purgabitur. Quidquid autem ignem non potest sustinere, aqua expiationis sanctificabitur, et lavabitis vestimenta vestra die septimo, et purificati postea castra intrabitis.» Per aurum enim, et argentum, et caetera, quae ignem sustinere possunt, eos intelligimus, quibus Deus [Col. 0502C] fortitudinem tribuit, ut igne passionis, et martyrii expientur, quamvis aqua baptismatis sanctificati non sint. Et isti quidem die septimo, id est in hac ultima aetate, lavantes in sacro fonte vestimenta, carnem suam, non solum Ecclesiae, verum etiam et coeli castra purificati ingrediuntur.

Omittitur in quo, juxta Vulgatam, filii Israel ad pugnam apti promittunt Moysi, relictis mulieribus, parvulis, et armentis, contra hostes ad terram promissionis obtinendam proficisci.

Hic autem Moyses describit quadraginta mansiones, quas populus fecit donec veniret ad terram [Col. 0502D] promissionis. De quibus, si secundum hominum interpretationem, et secundum res in eis gestas, si quis tractare vellet, in longum sermonem eas extendere posset ⁜ (298) . Nos autem de numero pauca dicamus. Quadragenarius enim numerus ex quatuor constat, et decem (quater enim decem, vel decies quatuor quadraginta faciunt) decem autem et quatuor, ut jam saepe diximus, Vetus et Novum Testamentum designant, quoniam illud in decem verbis, et hoc in quatuor concluditur Evangeliis. Sicut ergo illi per quadraginta mansiones ad terram promissionis transierunt, ita et nos per decem legis mandata, et quatuor Evangelia transeuntes, duce Jesu, in terram [Col. 0503A] viventium intraturi sumus. Beati autem illi qui in his mansionibus morantur et habitant. Beati qui in sacris voluminibus utriusque Testamenti delectantur; semper manna abundant, nunquam pane coelesti carent, nunquam eis deficit panis vivus qui de coelo descendit. Illi cibo spirituali nutriuntur, illi aqua de petra reficiuntur; illos sancti Spiritus gratia in die obumbrant, in nocte illuminant; illi revera dicere possunt: «Dominus regit me, et nihil mihi deerit, in loco pascuae ibi me collocavit (Psal. XXII, 1) .» Beati ergo sunt, si non murmuraverint, si Deum non tentaverint, si in fide non haesitaverint, si carnes non quaesierint, id est si legem carnaliter non intellexerint, et caepas, et allia non concupierint. Verumtamen quia Ramesses interpretatur tinea, quotiescunque [Col. 0503B] poenitentia, vel alio quolibet modo vitiorum tineas a nobis excutimus, de Ramesse nos exire intelligamus, et tunc quidem vitiis superatis, diisque Aegyptiorum contritis, Phase confidenter facere possumus. Quoniam autem Sochot tabernacula interpretatur, quando in concilio justorum et congregatione religiose vivimus, in Sochot nos esse sciamus. Quia vero Ethan dicitur consummatus; quando aliquod bonum perficimus, in Ethan nos 194 esse gaudeamus. At vero quia Athairot interpretatur corona, quoties de aliquo vitio triumphamus, toties in Athairot castrametamur. Ante Magdalum tentoria figimus, quando turres et munitiones diaboli expugnamus, sic enim interpretatur Magdalum. Sumus autem in Mara, si peccatorum recordatione, [Col. 0503C] vel saeculi adversitatibus amaricamur, quoniam Mara amarum interpretatur. Quia vero Elim dicitur aries, tunc in Elim habitamus quando apostolorum innocentiam et simplicitatem imitamur. Unde et merito in Elim duodecim fontes et septuaginta palmae esse dicuntur, per quae duodecim apostoli, et septuaginta duo Christi discipuli figurantur. Quando vero populum ad baptismum et ad fidem invitamus, super mare Rubrum tentoria figimus; siquidem et illi et in nube, et in mari sunt baptizati. Sed veniamus in desertum Sin, accedamus ad servitutem Dei, et praeparemus animas nostras ad tentationem. Sin enim tentatio interpretatur. Per hoc enim postea transire poterimus in Detheca, [Col. 0503D] quod interpretatur remissio: illis enim remittuntur peccata, qui diabolicas superant tentationes. Quoties aliquid fermentamus, et manus, et opera ad corruptionem laxamus, toties in Alis, et in Raphidim nos esse doleamus. Alis enim fermentare, Raphidim vero manus laxare dicitur. Unde et merito ibi aqua populo defuisse legitur: facile enim populus corrumpitur, et peccat, si ei evangelicae doctrinae aqua defuerit. Et tunc quidem quodammodo in Sinai legem recipimus, quando nos in sacris voluminibus exercemus. Quando vero illicita concupiscimus, tunc ad Aseroth, angustiarum domum festinamus, sic interpretatur. Hoc ergo modo cognita historia, et nominum interpretatione, facile singulorum significationes prudens lector inveniet. Quae nos quidem per [Col. 0504A] singula diceremus, nisi quia facilia sunt, et brevitati operam damus.

In quo termini, et dimensiones terrae promissionis describuntur, omittitur.

«Dixitque Dominus ad Moysen: Praecipe filiis Israel, ut dent levitis de possessionibus suis, urbes ad habitandum, et suburbana earum per circuitum, ut ipsi in oppidis maneant; et suburbana sint pecoribus, et jumentis, quae a muris civitatum forinsecus per circuitum mille passuum tendentur contra Orientem, et contra Meridiem similiter erunt duo.» Per hoc enim apertissime datur intelligi, quod clericorum ordo sublimiorem locum in Ecclesia [Col. 0504B] tenere debeat, aliisque omnibus quasi propriis jumentis et pecoribus imperitare; unde et pastores non immerito vocantur. Quod vero suburbana mille passuum spatio tenduntur, omnem mundi ambitum eorum regimini, et ditioni subditum esse ostendit; idem enim significat mille, quod omnes, quoniam hic numerus perfectus est, omnesque in se numeros continet, qui in se quidem replicari possunt, crescere vero non possunt. Notandum autem, quod duo millia cubiti in mille passibus concluduntur; unde et constat, quod duo cubiti unum passum faciunt.

«Dixitque Dominus ad Moysen: Quando transieritis Jordanem, intrantes terram Chanaan, disperdite cunctos habitatores illius, et eorum simulacra confringite, mundantes terram.» Qui ergo per [Col. 0504C] baptismum ad Ecclesiam venimus, terram, Id est carnem nostram ab omni vitiorum sorde mundemus, unumque et verum Deum colamus, et adoremus.

«Ait autem Dominus ad Moysen: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Quando transgressi fueritis Jordanem in terra Chanaan, decernite quae urbes esse debeant in praesidia fugitivorum, qui nolentes sanguinem fuderint: in quibus cum profugus fuerit, cognatus occisi eum non poterit interficere, donec stet in conspectu multitudinis, et causa illius judicetur. De ipsis autem urbibus, quae ad fugitivorum subsidia separantur, tres erunt trans Jordanem, et tres in terra Chanaan, [Col. 0504D] tam filiis Israel quam advenis atque peregrinis, ut confugiat ad eas, qui nolens sanguinem fuderit. Si quis autem vel ferro, vel lapide, vel ligno, vel manu per odium, aut insidias hominem occiderit, cognatus occisi, statim, ut invenerit, jugulabit. Si vero fortuito, et absque odio, et inimicitiis hoc egerit, priusquam sic esse probatum fuerit, innocens liberabitur, et non occidetur, sed ad civitatem, ad quam confugerat, reducetur, manebitque ibi, donec sacerdos magnus, qui oleo sancto unctus est, moriatur.» Tres enim civitates trans Jordanem, et tres in terra Chanaan, idem significant; per quas, fides, spes, charitas intelligi possunt: nunquam enim poterit esse securus, qui domum suam in his civitatibus non fundaverit. Ad [Col. 0505A] has autem quicunque fugerit, non occidetur. Si enim secundum litteram absolute intelligamus, ut illi qui sponte, sive quod majus est per odium, vel per insidias hominem occidunt, in his civitatibus fugiendi subsidium non habeant (quod nefas est dicere) poenitentiae januas claudimus. Aliter ergo intelligendum est. Plerumque enim per homicidas corporis, animarum homicidas intelligimus. Animarum vero homicidae, maxime Judaei et haeretici intelliguntur, qui falsa persuasione animas a Christi fide separantes, interficiunt. Horum autem illos volentes et per odium, et per insidias peccare intelligamus, qui sic peccant, ut nunquam 195 se peccasse poeniteat, et malum, quod velle coeperunt, nunquam voluisse desistant. Nemo enim [Col. 0505B] sic est volens, sicut ille, cujus voluntas non mutatur. Alios autem, et si peccaverunt volentes; attamen quia jam sunt nolentes et poenitentes, dicamus eos sanguinem fudisse nolentes. Ille ergo fudit sanguinem volens, qui voluntate in fundendo sanguine est perseverans. Si quis ergo fuderit sanguinem volens, id est qui a voluntate fundendi sanguinem non recesserit, moriatur. Qui vero fuderit sanguinem nolens, id est jam poenitens, et non fudisse volens, fugiat ad has civitates, et salvabitur. Si enim fidem Ecclesiae receperit, si spem Ecclesiae habuerit, si charitatem Ecclesiae tenuerit, non morietur. [Col. 0506A] Quod si extra has civitates eum invenerit propinquus occisi, confestim eum jugulabit. Quis sit iste propinquus, lege in Evangelio de Samaritano, et invenies Christum esse, qui eos quidem, quos extra has civitates invenerit, occidet, et aeternae morti damnabit. Quod autem iste homicida non revertitur ad propria, donec sacerdos magnus moriatur, hoc Moyses significasse videtur, quia ante Christi passionem nemo post peractam poenitentiam ad coelestem patriam revertebatur. Judaei quoque et haeretici quicunque Jesum sacerdotem magnum nondum venisse, vel mortuum esse, vel resurrexisse credunt, in patriam reverti non possunt, sic enim nondum istis Christus mortuus est; sicut Mariae nondum ad Patrem ascenderat, cum ait: «Noli me tangere: [Col. 0506B] nondum enim ascendi ad Patrem meum (Joan. XX, 17) .» Nobis autem Christus jam mortuus est: nos jam ejus morte et sanguine redempti sumus. Nobis ergo ad propria redire, et de hujus mundi exsilio in civitatem sanctam Jerusalem ipse nos introire concedat, cui cum Patre, et Spiritu sancto gloria, et honor in saecula saeculorum. Amen.

Hoc postremum libri Numerorum caput, in quo filiis Israel praecipitur, ut quilibet de tribu sua sibi sumat uxorem, et ad aliam non transeat, ne confundantur tribus, omittitur a sancto Brunone.

Explicit liber Numerorum.

196 Quia in aliis libris Moysi, quod Dominus dedit, locuti sumus; restat nunc quoque in hoc ultimo libro, quod ipse donaverit, dicamus. Dicitur autem liber iste, Deuteronomium, quod secunda lex interpretatur; quoniam et Novum significat Testamentum, et ea, quae in aliis dicta sunt, in isto quodammodo innovantur et replicantur. Nos autem, quae in superioribus libris exposita sunt, praetermittentes, caetera, non omnia tamen, sed difficiliora quaeque cum Dei adjutorio exponere aggrediamur. Ab hoc capitulo loquendi exordium sumamus.

«Si audieris in una urbium tuarum, quas Dominus Deus tuus dabit tibi ad habitandum, dicentes [Col. 0505D] aliquos: Egressi sunt filii Belial de medio tui, et averterint habitatores urbis terrae tuae, atque dixerint: Eamus, et serviamus diis alienis; quaere sollicite, et diligenter rei veritate perspecta; si inveneris, certum esse, quod dicitur, et abominationem hanc opere perpetratam, statim percuties habitatores urbis illius in ore gladii, et delebis [Col. 0506C] eam. Omnia quoque, quae in illa sunt, congregabis in medio platearum ejus, et cum ipsa civitate succendes, ita ut universa consumas Domino Deo tuo, ut sit tumulus sempiternus; non aedificabitur amplius, et non adhaerebit de illo anathemate quidquam in manu tua.» Si audieris, inquit, ubicunque fueris, ab aliquo nuntiante tibi filios Belial, id est haereticos, qui jugo fidei non tenentur (Belial enim absque jugo interpretatur), si, inquit, audieris eos de medio tui exiisse, fidemque Ecclesiae reliquisse, aliosque secum a justitia avertisse, et deos alienos, id est malignos spiritus securos esse, quaere rem diligenter, quam cum veram esse cognoveris, gladio spiritus, quod est verbum Dei, omnem nefandam illam congregationem percuties et delebis: [Col. 0506D] insuper et omnia, quae illius sunt, simul cum ipsa in medio ejus succendes, id est aeternis suppliciis condemnabis. Simul enim cum haereticis, omnis eorum perversa scientia et doctrina (quae per eorum scientiam intelligitur) abominari et damnari debet, quatenus sic destruatur ut ulterius in memoria non habeatur. Hoc est enim, quod ait: «Non aedificabitur [Col. 0507A] amplius, et non adhaerebit de illo anathemate in manu tua,» per quod intelligere debes, ut nihil de illa haeresi adhaereat menti et fidei tuae. Sequitur:

«Filii estote Domini Dei vestri. Non vos incidetis, nec facietis calvitium super mortuo, quoniam populus sanctus est Domino Deo tuo, et te elegit, ut sis ei in populum peculiarem de cunctis gentibus, quae sunt super terram.» Imitetur Deum, qui ejus esse vult. Decet enim ut parentum imaginem in se filii repraesentent. Se autem incidere, et calvitium super mortuo facere magni doloris indicium est. De mortuo vero non dolere, sed gaudere debet Christianus. Qui enim bene moritur, ad Deum tendit. Doles ergo, o mulier, quod vir tuus ad Deum tendit: [Col. 0507B] doles, o homo, quod frater, vel filius tuus ad Deum vadit, non bene doles. Videamus etiam quid Apostolus dicat: «Mortui estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Coloss. III, 3) .» Isti enim adhuc viventes huic mundo mortui erant. Et saepe quidem videmus super his, qui mortui sunt, vel etiam qui sic mori desiderant, fratres, et propinquos dolere, et isti ergo non bene super mortuo dolent. Ille quoque non bene dolet, qui super iniquo mortuo dolet; de mali namque perditione non dolendum, sed gaudendum est: dolendum potius erat de vita ipsius, quae justitiae et bonitati contraria erat. De talibus tamen quandiu vivunt et dolere, et flere debent sancti, si forte eorum orationibus convertantur. Sic enim et Samuel flebat Saulem. Post [Col. 0507C] mortem vero pro eis flere infructuosum est. Denique cum Dominus dicat: «Ego quoque in interitu vestro ridebo (Prov. I, 26) ,» quis de illo dolere audeat, de quo Dominus ridet et gaudet? De nullo igitur mortuo dolendum est, nisi de illo, qui fidei moritur, et a Deo separatur. Sequitur autem de animalibus mundis et immundis, de quibus in Levitico sufficienter diximus.

197 «Omne quod mundum est, comedite, quidquid autem morticinum est, ne vescamini ex eo. Peregrino, qui inter portas tuas est, da, ut comedat, aut vende ei, quia tu populus sanctus Domini Dei tui es.» Hoc autem juxta litteram illi observantes salvabuntur, et sic per illam umbram [Col. 0507D] Dei populns erant, sicut et nos modo per veritatem. Nos enim secundum apostolicam doctrinam, nihil immundum et commune judicamus (I Cor. X, 15) . Quidquid in macello venit, comedimus, interrogantes propter conscientiam. Scientes etiam, quia non est personarum acceptator Deus (Act. X, 34) . Neminem ad fidem venientem ab Ecclesiae corpore separamus. Omnem cibum Ecclesia suscipit, id est omnem hominem suo corpori inducit. Nos ergo sumus peregrini, nos immunda a Judaeis emimus, et comedimus. Judaei enim fuerunt apostoli, qui nos ista docuerunt, ut nihil commune, et immundum esse credamus; modo fidem ipsi nobis vendiderunt, hanc animae pretio emimus, pro hac Christi servi facti sumus. Et quidem sicut nos modo nisi omnia comedamus, [Col. 0508A] perimus; sic et illi tunc si comedissent, periissent. Omnia enim comedit, qui omnia comedenda fatetur.

«Non coques haedum in lacte matris suae.» Illis hoc dicitur, qui Christum adhuc lactantem, et puerum occidere voluerunt. Et hoc quidem in Exodo exposuimus.

«Anno tertio separabis aliam decimam ex omnibus, quae nascuntur tibi eo tempore, et repones inter januas tuas, venietque levites, qui aliam non habet partem nec possessionem tecum, et peregrinus, et pupillus, et vidua, quia intra tuas portas sunt, et comedent, et saturabuntur, ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in cunctis operibus manuum tuarum quae feceris.» Multa enim Moyses [Col. 0508B] in superioribus libris de decimis locutus est; nunc autem aliam decimam introducit, quae valde dignior caeteris esse videtur. Per hanc enim spiritualem legis intelligentiam significari puto; decem enim sunt verba legis, quae prius quidem Judaei ad litteram intelligentes, observantes, unam decimam dabant. Veniente autem tertio anno, id est tertio saeculorum tempore, jam alia decima datur, quo eadem decem verba spiritualiter intelliguntur. Tria enim sunt tempora: Primum ante legem; secundum sub lege, tertium sub gratia. Hoc autem tertium, quod nunc agitur a Christi nativitate coepit. Hoc ergo tertio anno, sive tertio tempore, Ecclesiae doctores cordis sui cellario condiderunt. Bene autem dicitur ex omnibus, quae nascuntur eo tempore, quia et si prius [Col. 0508C] littera nata fuisset, litterae tamen intelligentia spiritualis hoc tempore nata est. De hac autem decima vivunt levitae, de hac decima vivit clericorum ordo, de hac comedunt et saturantur quicunque cibis spiritualibus delectantur. Hanc peregrini, id est gentiles ad fidem venientes; hanc pupilli et viduae, nequissimum patrem et maritum diabolum deserentes, suscipiunt. Sint ergo duae decimae, duae mandatorum intelligentiae.

«Septimo anno facies remissionem, quae hoc ordine celebrabitur. Cui debetur aliquid ab amico, vel proximo, aut fratre suo, repetere non poterit; quia annus remissionis est Domini. A peregrino, et advena exiges: civem, et propinquum repetendi [Col. 0508D] non habes potestatem, et omnino indigens, et mendicus non erit inter vos.» Septimus enim dies, et septimus annus, sicut jam in aliis libris exposuimus, haec ultima aetas intelligitur, de qua Apostolus ait: «Nos sumus, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X, 11) .» In hac ultima autem aetate remissionem facere debemus, sicut Dominus ait: «Dimittite, et dimittetur vobis (Luc. VI, 37) .» Itemque: «Nisi remiseritis hominibus peccata eorum, nec Pater vester coelestis dimittet vobis peccata vestra (Matth. XVIII, 35) .» Haec sunt ergo debita, quae a proximo, vel ab Ecclesiae civibus non repetere, sed dimittere debemus. Quod autem ab advena, et peregrino haec repetere concedit, damnatis, [Col. 0509A] et infidelibus hanc remissionem non valere significat, sive etiam dimittas, sive non dimittas, ille tamen nihilominus periturus est. Quid enim Judaeis in infidelitate persistentibus profuit, quod Dominus ait: «Pater, ignosce illis, non enim sciunt, quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Debitum ergo ab his exigitur, siquidem non dimittitur. In eo vero, quod ait: «Et omnino indigens, et mendicus non erit inter vos,» ad eleemosynarum largitatem nos provocare videtur. Sequitur:

«Fenerabis gentibus multis, et ipse a nullo accipies mutuum: dominaberis nationibus plurimis, et tui nemo dominabitur.» De divitiis spiritualibus Ecclesia non feneravit: nulla enim gens est, cui ipsa fidem suam non praedicaverit, et cum omnes gentes [Col. 0509B] fidem ejus suscepissent, ipsa nullius gentis fidem suscepit, et ipsa quidem tandem dominabitur omnibus, cui praeter Deum nemo dominabitur.

«Cum tibi venditus fuerit frater tuus Hebraeus, aut Hebraea, et sex annis servierit tibi, in septimo anno dimittes eum liberum; et quem libertate donaveris, nequaquam vacuum abire patieris, sed dabis viaticum de gregibus, et de area, et de torculari, quibus Dominus Deus benedixerit tibi. Sin autem dixerit; Nolo egredi, eo quod diligat te, et domum tuam, et bene sibi apud te sentiat esse, assumes fibulam, et perforabis aurem ejus in janua domus tuae, et serviat tibi usque in aeternum. Ancillae quoque similiter facies. Non avertas ab eis oculos tuos, quando dimiserit eos liberos, [Col. 0509C] 198 quoniam juxta mercedem mercenarii per sex annos servivit tibi.» Quoniam enim Hebraeus transiens interpretatur, omnis homo Hebraeus intelligi potest, qui ab infidelitate ad Ecclesiam transit. Hos autem doctores Ecclesiae pretio Domino emunt. Idem vero per sex annos, quod per sex dies significatur; non enim sunt dies nisi sex, in quibus servile opus fieri liceat. Qui igitur sex annis servit, a servitute non recedit. Sed sciendum est, quia servorum Dei alii sponte serviunt, et gratam habent servitutem, alii vero non sponte, et onerosam serviunt servitutem. Et multos quidem tales in Ecclesia videmus, qui nihil boni servitii sua sponte faciunt; serviunt tamen aut verecundia, aut timore. Hos autem in septimo anno, id est vitae termino [Col. 0509D] completo, liberos abire Ecclesia permittit, qui nulla ulterius servitute serviunt, sed melius eis fuerat adhuc servisse, quam tali libertate liberos abiisse. Et vide quam bonus Dominus, qui nec etiam ipsos malos servos et ingratos vacuos abire permittit, sed dat eis viaticum de gregibus, et de area, et torculari. Intelligit enim hoc sacramentum, intelligit et hoc nomen, nec ignorat quid viaticum significet. Unde et ultima hora poenitentibus hoc viaticum recipere persuadet, qui per totam vitam usque ad sedem judicis securi perferantur. Hoc enim viaticum Christi corpus et sanguis est, quod prius quidem de gregibus accipiebatur, nunc autem de area et de torculari suscipitur. Quis enim hoc non intelligat, [Col. 0510A] quis nesciat, quid agnus significet, qui in Pascha immolabatur: «etenim Pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V, 7) .» De area namque suscipitur panis, et vinum de torculari, quae ineffabiliter in Christi carnem et sanguinem convertuntur. Sequitur autem de bono servo, qui libentissime serviens, nunquam a Domini sui vult recedere servitute. Quare hoc? Quia eum diligit, et domum ejus, quae est Ecclesia, semperque sibi apud eum bene esse sentit. Hunc ergo ducit Dominus ad januam domus suae, et perforat aurem ejus ut ei serviat in perpetuum. Qui enim ad januam ducitur, ab omnibus, qui in domo sunt, videtur; merito ergo bonus servus ducitur ad januam, ut quam fidelis et obediens sit omnibus innotescat, caeterique [Col. 0510B] bonum exemplum de eo capiant, et qui nondum aures perforatas habent, sibi ad ejus exemplum perforari faciant. Tales enim aures Domino quaerebat, cum diceret: «Qui habet aures audiendi, audiat (Marc. IV, 23) .» Iste ergo, quia per sex annos, id est toto tempore vitae suae, quasi mercenarius serviens, sui laboris mercedem semper exspectavit, bene remuneratus ad supernae patriae rediit libertatem: servivit ergo, non ut servus, sed ut mercenarius; quoniam servo pro labore non dantur mercedes. Sequitur autem de primogenitis, quae si masculini generis et sine macula fuerint, cuncta Deo sacrificare jubentur. Et de his quidem in superioribus libris satis locuti sumus. Quod autem hic dicitur, ut primogenita, quae maculam [Col. 0510C] habent, non immolentur Domino, sed comedantur ab his qui mundi sunt, et ab his qui mundi non sunt, hoc significat quod criminosi ad ordinem quidem sacerdotalem subvehi non possunt, ab Ecclesiae tamen corpore et communione separari non debent. Sed hoc solum in eis observandum est ut Judaeorum sanguis non comedatur, sed quasi aqua super terram fundatur. Qua in re manifeste ostenditur, quoniam et si iniquis communicamus, iniquorum tamen peccatis non acquiescere, sed ea vehementer abjicere et abominari debemus.

Quod autem sequitur de tribus festivitatibus, quas Judaei celeberrimas habebant, ideo hic non exponimus, quia in aliis libris, et maxime in Levitico [Col. 0510D] sufficienter exposuimus.

«Non plantabis lucum, et omnem arborem juxta altare Domini Dei, nec facies tibi, atque constitues statuam, quae odit Dominus Deus tuus.» His enim verbis omnis idolorum cultura, omnisque infidelium superstitio interdicitur.

Hoc autem capitulo praecipit ut omne ambiguum, omnesque majores causae sacerdotum judicio finiantur: cujus sententiae quicunque superbiens obedire noluerit, moriatur. Qua in re sacerdotum scientia et justitia, populique erga eos obedientia, qualis et quanta esse debeat breviter insinuat.

«Cum ingressus fueris terram, quam Dominus [Col. 0511A] Deus tuus dabit tibi, voluerisque tibi regem constituere; de gente tua, et de fratribus tuis eum constitues: qui cum fuerit constitutus, non multiplicet sibi equos, nec reducat populum in Aegyptum; praesertim cum Dominus vobis praeceperit, ut per eamdem viam non revertamini; nec habeat uxores plurimas, quae ejus animum alliciant: neque habeat in mensa pondera auri, et argenti. Postquam sederit in solio regni, scribat sibi Deuteronomium legis hujus, accipiens exemplar a sacerdotibus, et legat illud cunctis diebus, faciens ea, quae in eo scripta sunt; neque declinet ad dexteram, vel ad sinistram, ut longo tempore regnet ipse, et filii ejus ⁜ (299) .» Utinam hoc 199 capitulum reges nostri intelligant, intellectumque [Col. 0511B] custodiant, neque tantis malis Ecclesiam Dei afficiant. Hoc autem non solum de saecularibus, verum etiam de spiritualibus Ecclesiae regibus intelligi potest. Verum eum de gente nostra, de gente utique Christiana et religiosa, et de nostris fratribus, id est de melioribus Ecclesiae filiis eligere, et constituere debemus. Qui ergo rex constitutus fuerit, non multiplicet sibi equos, quorum superbo apparatu in bellum ruat, humilemque populum prosternat. Per hoc enim intelligere possumus, ut superborum famulatu atque consiliis non elevetur. Hoc autem rex David intelligens, ait: «Hi in curribus, et in equis, nos autem in nomine Dei nostri magnificabimur (Psal. XIX, 8) .» Nec reducat populum in Aegyptum, sermone videlicet et exemplo eum ad [Col. 0511C] peccata convertens. Per eamdem autem viam revertitur, qui ad peccatum, quod poenitendo reliquerat, iterum redit. Nec habeat uxores plurimas, quae ejus animum illiciant. Hoc autem Salomon surda aure praeteriens, non solum plurimas, sed alienigenas duxit uxores, a quibus miserabiliter illectus, idola adorasse legitur. Spiritualiter autem multae uxores multae religionum sectae intelligi possunt. In mensa vero pondera auri et argenti prohibentur, quoniam his facillime in contemptum Dei, et in superbiam elevatur. Hunc autem librum, qui inter nova et vetera medius discurrit, scribere sibi, et observare praecipitur, ut secundum Evangelium de thesauro suo nova, et vetera proferre possit. Cujus fidei exemplar a sacerdotibus suscipitur, si secundum [Col. 0511D] eorum doctrinam custoditur. Ille vero nec ad dexteram, nec ad sinistram declinat, qui a veritate, et a recto itinere non recedit.

«Non habebunt sacerdotes et levitae, et omnes, qui de eadem tribu sunt, partem et haereditatem cum reliquo Israel, quia sacrificia Domini, et oblationes ejus comedent, et nihil aliud accipient de possessione fratrum suorum; Dominus enim ipse est haereditas eorum, sicut locutus est illi.» Hac sententia mundum relinquere, et soli Deo adhaerere jubemur, et qui Deum in partem suscepimus, nullam [Col. 0512A] aliam partem quaeramus, ne forte dum aliam partem quaerimus, hanc, quae omnino melior est, amittamus. Magna enim est haereditas, si illum haereditamus, qui omnia possidet. Hoc autem illi custodiunt, qui solis necessariis contenti, omnia communia habent. Sequitur:

«Hoc erit judicium sacerdotum a populo, et ab his, qui offerunt victimas, sive bovem, sive ovem immolaverint, dabunt sacerdoti armum ac ventriculum, primitias frumenti, vini, et olei, et lanarum partem ex ovium tonsione. Ipsum enim elegit Dominus Deus tuus de cunctis fratribus tuis, ut stet et ministret nomini Domini, ipse et filius ejus in sempiternum.» Armum enim omnium victimarum sacerdotes suscipiunt, ut per hoc omnium onera [Col. 0512B] se portare intelligant, secundum quod ad Aaron Dominus ait: «Tu, et filii tui, et domus patris tui portabitis iniquitatem sanctuarii.» Eum ergo, qui multis oneribus premitur, multos armos habere oportet. Sed quare ventriculum sacerdotes suscipiunt, nisi ut sanctarum Scripturarum cibum coquant et digerant, atque ex eo cuncta ecclesiastici corporis membra pascant et nutriant? In ventriculo enim, id est stomacho omnis cibus digeritur, quo omnia corporis membra nutriuntur. Suscipiunt praeterea sacerdotes vini, et olei, et lanarum primitias, ut habentes victum et amictum, his contenti sint. Sed quales eos esse putamus, quibus omnes primitiae dantur? Sed quare dantur? Vis audire quare? Quia primi sunt, quia majores sunt; quia in omnibus [Col. 0512C] obtinent principatum, et omnia eis debent esse subjecta. Isti ergo primi sedeant, primi ambulent, istos reliqua turba sequatur. Qui enim eos sequitur, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae.

«Dixitque Dominus ad Moysen: Prophetam suscitabo eis de medio fratrum tuorum similem tui, et ponam verba mea in ore ejus, loqueturque ad eos omnia, quae praecepero illi. Qui autem verba ejus, quae in nomine meo loquetur, audire noluerit, ego ultor existam.» Multos enim prophetas huic populo Deus dedit, qui quamvis Dei mandata, et viam vitae eis nuntiarent, et Moysi in sermone et miraculis similes essent; non solum eis non crediderunt; verum etiam sicut Dominus ait, alios lapidaverunt, alios occiderunt, alios contumeliis affecerunt. Potest [Col. 0512D] autem hoc specialiter de illo propheta intelligi, qui de se ipso loquitur, dicens: «Non est propheta sine honore, nisi in patria sua, et in domo sua (Marc. VI, 5) ,» etc., quem Deus Pater non solum suscitavit, sed a mortuis resuscitavit. Hic autem et similis est Moysi, qui propheta, et major tamen, et Dominus Moysi, qui et Patris sui verba loqui significans, aiebat: «Mea doctrina non est mea, sed ejus qui misit me, Patris (Joan. VII, 16) .»

Sequitur autem de tribus civitatibus fugitivorum, quas inter se aequali spatio dividi praecipit, ut habeat [Col. 0513A] e vicino, qui propter homicidium fugerit, quo evadere possit.

«Haec erit lex homicidae fugientis, cujus vita servanda est. Qui percusserit proximum suum nesciens, et qui heri et nudius 200 tertius nullum contra eum habuisse odium comprobatur; sed abiisse cum eo simpliciter in silvam ad ligna caedenda, et incisione lignorum securis fugerit de manu, ferrumque lapsum de manubrio amicum ejus percusserit, et occiderit, hic ad unam supradictarum urbium confugiet, et vivet, ne forsitan proximus ejus, cujus effusus est sanguis, dolore stimulatus persequatur, et apprehendat eum, si longior fuerit via, et percutiat animam ejus, qui non est reus mortis: Quia nullum contra eum odium prius habuisse [Col. 0513B] monstratur ⁜ (299*) .» Tres enim istae civitates, ut in libro Numeri exposuimus, fides, spes, charitas intelliguntur; quae quidem aequali spatio inter se dividuntur, quia his, qui salvandi sunt, aequaliter, simulque occurrunt. Per silvam autem, in qua ligna caeduntur, hae, et aliae Scripturae divinae legis intelligi possunt. In hac autem silva simpliciter ligna caedimus, quando fideli intentione singulas sententias disposuimus.

Fit autem aliquando, ut dum de his loquimur, aliquid minus idoneum ad intelligendum, ferro de manubrio delapso, percutiamus et occidamus. Tunc enim securis manum fugit, et ferrum de manubrio labitur, quando gladius spiritus, quod est verbum Dei, incaute profertur. Tales ergo in hac silva fratribus circumstantibus ligna incidere debent, qui et [Col. 0513C] caedendi periti sint, et ferrum verbum Dei retinere valeant, ne fortasse aliquid contra fidem proferant, vel quod pro sui obscuritate scandalum faciat. Ipsi quoque, qui haec ligna caedendi peritiam habent, non omnia coram omnibus caedere debent; quaedam enim sunt, quae nonnisi in conventu sapientum exponi debent. Qui ergo hoc modo fratrem percussit, si in aliqua praedictarum civitatum refugium habuerit, non occidetur; refugium enim habet in civitate fidei, si propria conscientia defendatur, se contra fidem nescienter esse locutum, et quod dixit, non ideo dixerit, ut aliquem pro odio a fide catholica avertisset (hoc enim Judaei et haeretici faciunt) ideoque quanto tempore in hoc odio permanent ad has civitates nullum refugium habent. Similiter autem [Col. 0513D] de spe, et charitate intelligatur. Proximus autem hominis occisi Christus est, qui per Samaritanum in Evangelio significatur. Et ipse quidem eos homicidas interficit, quos longe a praedictis civitatibus reperit. De hoc capitulo locuti sumus in fine libri superioris.

«Non assumes, et transferes terminos proximi tui, quos fixerunt priores in possessione sua.» Nescio quam possessionem melius hic queamus intelligere, quam fidem nostram et doctrinam evangelicam. Hujus autem terminos qui transferre conatur, et aliter quam a sanctis Patribus constituti sunt, movere nititur, aeternae damnationis reus efficitur.

Hinc autem Moyses hortatur populum, ut si quando contra adversarios suos ad bellum exierint, et eorum exercitum majorem viderint, non timeat, quia Deus secum est: et jam praelio appropinquante sacerdotes populum commoveant et confortent; duces quoque per singulas turmas, exercitu audiente proclament: «Quis est homo, qui aedificavit domum novam, et non dedicavit eam, vadat, et revertatur in domum suam, ne forte moriatur in bello, et alius homo ejus fungatur officio. Quis est homo, qui desponsavit uxorem, et non accepit eam, vadat, et revertatur in domum suam, ne forte moriatur in bello, et alius homo accipiat eam. His dictis, addent reliqua, et loquentur ad populum: Quis [Col. 0514B] est homo formidolosus, et corde pavido? revertatur in domum suam, ne pavere faciat corda fratrum suorum; sicut ipse timore perterritus est. Cumque siluerint duces exercitus, et finem loquendi fecerint, unusquique suos cunctos ad bellandum praeparabit.» Haec enim Ecclesiae principio et fini conveniunt; haec ad tyrannorum tempora rectissime referuntur, in quibus exiguus Christianorum populus contra innumerum persequentium exercitum dimicabat et dimicabit. Docet ergo Moyses, qualiter Ecclesiae duces milites suos eo tempore instruere debeant. Fortes quoque hortatur ne timeant et, ut confidenter in hostem ruant, non in suis sed in Dei virtute confidant, qui in eis remanent, pugnat et vincit. Ipse enim non solum viros, [Col. 0514C] sed virgines et mulieres tanta fortitudine corroboravit, ut impios imperatores vincerent, et Romanorum inexpugnabilem exercitum superarent. Sed quid per hominem, qui et novam domum aedificavit, et nondum eam dedicavit, nisi Christianum aliquem intelligimus, qui quamvis in baptismo veterem hominem exuerit, et jam in novum factus, Deum in domo sua, id est in seipso, qui templum Dei ab Apotolo vocatur, habitatorem susceperit, nondum tamen ad illam perfectionem pervenit, ut sicut se, alium diligat, et mundum penitus contemnat? Qui enim ad hoc pervenit, totum se ab integro Domino dedicavit. Qui vero hoc non habet, nondum idoneus est, ut tyrannorum gladios contra se provocans, ad martyrium tendat. Revertatur ergo in domum [Col. 0514D] suam, maneat in se, teneat fidem in occulto, et sit vel bonus confessor, qui martyr esse non meruit; melius est enim ei, ut sic maneat, quam in bello moriatur; moriatur, inquam, non corpore, 201 sed anima; si enim corpore moreretur, martyr esset. Qui ergo prae timore Deum negat, ille secundum animam in bello moritur. Idipsum autem et de illo intelligatur, qui uxorem desponsavit, et nondum eam accepit. Uxorem quidem desponsavit qui fide Christianam religionem promisit, cum hac enim uxore proles bonorum operum generatur. Hanc autem et si desponsaverit, nondum [Col. 0515A] tamen accepit, quia ad fidei et religionis perfectionem nondum pervenit. Hujus autem perfectionis est mundum contemnere, et Deum et proximum toto corde diligere. Revertatur ergo in domum suam et hic et ille ne forte in bello moriatur, et alius homo, et illius domum, et hujus uxorem accipiat, id est tollat. Hac enim significatione Apostolus ait: «Sustinetis enim, si quis vos in servitutem redigit, et si quis accipit (II Cor. XI, 20) ;» id est si quis vobis vestra bona tollit. Hominem autem ipsum diabolum vocari, ipse nos Dominus docuit dicens: «Inimicus homo hoc fecit (Matth. XIII, 28) .» Hic igitur homo Deum negantibus et domum, et uxorem tollit.

«Si quando accesseris ad expugnandum civitatem, offeres ei primum pacem. Si acceperit, et [Col. 0515B] aperuerit tibi portas, cunctus populus, qui in ea est, salvabitur, et serviet tibi sub tributo. Sin autem foedus inire noluerit, et coeperint contra te bellum, oppugnabis eam. Cumque tradiderit Dominus Deus tuus illam in manu tua, percuties omne, quod in ea masculini generis est, in ore gladii, absque mulieribus, et infantibus, jumentis, et caeteris, quae in ea civitate sunt. Omnem praedam exercitui divides, et comedes de spoliis hostium tuorum, quae Dominus Deus tuus dederit tibi.» Hoc autem non solum de una civitate, vel tota gente, sed de uno quolibet intelligi potest. Civitas enim omnis homo est, habitatque in ea non parva civium multitudo, virtutum quidem, si bonus est, vitiorum vero, si malus. Ad hanc autem expugnandam [Col. 0515C] accedimus, quando primi infidelem hominem ad Christi fidem convertere tentamus. Et primum quidem ei offerimus pacem, Christum videlicet Dei filium praedicantes. «Ipse enim est pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. II, 14) .» Quam si acceperit, et portas ad audiendum et credendum aperuit, cunctus populus, qui in ea est, salvabitur. Bonus enim est populus ille, qui Evangelio portas aperit, et Christum ad se venientem suscipit. Unde benedicitur, «ut cunctus populus salvetur,» non qui in ea fuerat, sed qui in ea est. Audito enim verbo fidei, statim omnis erronea multitudo recessit, et sola ibi cum populo suo fides remansit. Haec autem civitas servit Ecclesiae sub tributo, quia fidelis homo semper tributa bonorum operum persolvit. [Col. 0515D] Utinam et nos secundum hunc modum omni tempore tributarii simus. Per eos autem, qui foedus accipere nolunt, et contra praedicatores pugnare incipiunt, illos intelligimus, qui non facile convertuntur, sed vana philosophia, et dialceticis syllogismis contra fidem, et Evangelium disputant. A talibus tamen sancti praedicatores non statim recedant; sed quasi inimicissimam civitatem, eos oppugnantes, nunc Scripturarum exemplis, nunc miraculorum signis, nunc aliis rationibus eos aggrediantur, donec victi succumbant, et ab infidelitate ad fidem convertantur qui cum veritati acquieve rint, confestim Christi bellatores, omnes eorum masculos, omnes eorum syllogismos, omnia eorum argumenta, omnia falsarum [Col. 0516A] Scripturarum exempla, quibus prius se defendebant, et in quibus confidebant, in eis perimerent, et destruerent, ut quidam eorum etiam suos codices exurerent, et se errasse confiterentur. Feminas autem, et pueros, et jumenta reservabant, id est eas sententias, et rationes, quae, aut sicut feminae bonum aliquid parerent, aut sicut pueri nihil nocerent, aut sicut jumenta aliquid prodessent. Multas enim scientias habent gentiles, quas nemo prohibet habere Christianos. Praedam autem exercitus distribuere, et hostium spolia dividere, quid aliud est, nisi eos, qui noviter diabolo erepti sunt viris catholicis tradere, qui eos plenissime Christianam doceant religionem, et corpori ecclesiastico per omnia introducant? Sequitur: «Sic facies cunctis [Col. 0516B] civitatibus, quae a te procul valde sunt;» et non sunt de his urbibus, quas in possessione accepturus es. De his autem civibus, qui dabuntur tibi, nullum omnino permittas vivere. Per hos enim, quos filii Israel vivere non permittunt, vitiorum exercitum, et Judaeorum, et haereticorum, et omnium in infidelitate permanentium intelligimus. Haec enim omnia aeternae morti destinata sunt.

«Quando obsederis civitatem multo tempore, et munitionibus circumdederis, ut expugnes eam, non succides arbores de quibus vesci potest, nec securibus per circuitum debes vastare regionem, quoniam lignum est, et non homo, nec potest bellantium contra te augere numerum. Si qua autem ligna non sunt pomifera, sed agrestia, et [Col. 0516C] «in caeteros apta usus, succide, et exstrue machinas, donec capias civitatem, quae contra te dimicat.» Id ipsum per hanc civitatem et per illam, de qua modo superius diximus, intelligi potest. Quod enim in illa cives boni, hoc est in ista arbores fructiferae; et quod in illa cives mali, hoc est in ista ligna agrestia, ex quibus machinas fieri praecipit; hoc datur intelligi, quia pagani et haeretici plerumque a nobis suis scriptis superantur.

«Quando inventum fuerit in terra, quam Dominus Deus tuus daturus est tibi, hominis cadaver occisi, et ignoratur caedis reus, egredientur majores natu, et judices tui, et metientur loco cadaveris singularum per circuitum spatia civitatum, [Col. 0516D] et quam viciniorem caeteris esse perspexerint, seniores civitatis ejus tollent vitulam de armento, quae non traxit jugum, nec terram scidit vomere, et ducent eam ad vallem asperam, atque saxosam, quae nunquam arata est, nec sementem recepit: et coedent in ea cervices vitulae; accedentque sacerdotes filii Levi, quos elegit Dominus Deus tuus, ut ministrent ei: et venientes majores natu civitatis illius ad interfectum, lavabuntque manus super vitulam, quae in valle percussa est, et dicent: Manus nostrae non effuderunt hunc sanguinem, nec oculi viderunt; propitius esto populo tuo Israel, quem redemisti, Domine, et non reputes sanguinem innocentem in medio populi tui Israel. [Col. 0517A] Et auferetur ab eis reatus sanguinis; tu autem alienus eris ab innocentis cruore, qui fusus est, cum feceris, quod praecepit Dominus.» Valde hic locus difficilis est ad exponendum. Incipiamus tamen, et sequamur eum, qui ait: «Aperi os tuum, et ego adimplebo illud (Psal. LXXX, 11) .» Per cadaver ergo hominis occisi, Christi corpus intelligamus, cujus utique caedis reus, secundum quemdam modum ignoratur: quod enim eum Judaei occiderint, non ignoratur; causa tamen, qua eum occiderint, ignoratur. Hoc enim Pilatus ipse testatur, dicens: «Nullam causam invenio in homine isto (Joan. XVIII, 38) .» Et Petrus apostolus: «Nullam, inquit, causam mortis invenientes in eo, petierunt a Pilato ut interficerent eum (Act. XIII, 28) .» [Col. 0517B] Usitata enim locutio est, ut cum de aliquo, qui pro suo reatu occisus est, interrogamus qui eum occiderit? respondeamus peccatum suum. Hoc ergo modo ignoratur, quis Christum occiderit, quoniam nullum peccatum in eo fuit, pro quo occidi debuisset. Quid ergo super hoc fieri debet? «Egrediantur, inquit, majores natu, et judices populi, et mentiantur a loco cadaveris singularum per circuitum spatia civitatum, et quam viciniorem esse perspexerint, inde seniores civitatis illius egredientes faciant, quod sequitur.» Per majores enim natu et judices populi, apostoli intelliguntur: ipsi enim in Ecclesia primi fuerunt, ipsi a Deo judices constituti, duodecim tribus Israel judicabunt. Civitas vero proxima cadaveri est Jerusalem, cujus seniores quidem [Col. 0517C] sunt patriarchae et prophetae, mortem hominis innocentis cunctis gentibus nuntiare jubentur. Et apostoli quidem plano facilique sermone Christi mortem annuntiant. Prophetae vero suo more per aenigmata et figuras. Hoc autem sequentia manifestabunt. Mensi sunt enim apostoli a loco cadaveris, id est a civitate Jerusalem omnes hujus mundi civitates, quia in omnem terram exivit sonus eorum, ubique Christi mortem praedicantes, ubique eum sine causa crucifixum esse dicentes. Hoc autem, ut firmius crederetur, non fuit sufficiens solos apostolos hoc dixisse, sed ejusdem civitatis seniores ad ipsum testificandum egrediuntur: et isti quidem mentiri non possunt, quia seniores sunt, tum quia [Col. 0517D] ibi proximi fuerunt. Nulla enim nunc pars mundi est, in qua prophetarum libri non inveniantur; nusquam invenitur locus, in quo Christi passionem prophetae in scripturis suis non praedicaverunt. Praedicant autem per allegorias, quemadmodum hic in figura vitulae obscure satis de Christo loquuntur. Etenim non tantum loquuntur verbis, sed etiam factis; tollunt siquidem vitulam de armento, id est Christum Dominum nostrum de grege patriarcharum, quae non traxit jugum, nec terram scidit vomere, quia Salvator noster omni libertate praeditus, nulli vitiorum fuit obnoxius servituti, magisque nos de coelestibus, quam de terra cibum quaerere docuit. Ait enim: «Operamini cibum, non qui perit, sed qui permanet in aeternum (Joan. VI, 27) .» Et ducunt illam ad [Col. 0518A] vallem asperam, atque saxosam id est ad gentilem populum, qui vitiorum asperitate, et incredulitatis duritia horruerat: quae vallis nunquam arata est, nec sementem recipit, quae ante id temporis, neque Ecclesiae cultores, neque verbi Dei semen gentilitas cognoverat. «Et caedent in ea cervices vitulae.» Quid est hoc? In Judaea occisus est Christus, et in gentibus vitula jugulatur. Quid est ergo, quod Apostolus ait: «Christus semel mortuus est (I Petr. III, 18) .» Semel enim mortuus est, et jam non moritur; toties tamen mori dicitur, quoties ejus mors in Ecclesia nuntiatur et memoratur. Sic enim dicere solemus: Cras erit Nativitas Domini, cras erit Pascha, cras erit Ascensio Domini; cum cras tamen nisi sola commemoratione non fiant. Sic igitur et prophetae toties [Col. 0518B] vitulam inter nos occidunt, quoties per eorum scripta Christi passionis memores sumus. Adducunt etiam ad hujus vitulae occisionem sacerdotes filios Levi, ut per hoc manifeste intelligamus, sacerdotum hoc factum fuisse consilio, ut Christus crucifigeretur. Sed ne aliquis dicat: Vos seniores, vos prophetae, vos Christum occidistis, quia, sicut hic dicitur, vos vitulam jugulastis, et vestra prophetia exstitit causa, ut Christus occideretur. Propter hoc ergo veniunt majores natu ad interfectum, levantque manus per vitulam, et dicunt: «Manus nostrae non effunderunt hunc sanguinem, nec oculi viderunt.» Quid enim non viderunt? peccatum utique vel causam pro qua occideretur (quod enim non est, videri 203 non potest). Ignoratur ergo caedis reus, siquidem [Col. 0518C] ab ipsis prophetis non cognoscitur. «Et veniunt, inquit, ad interfectum;» cum enim de Christi passione prophetae loquantur, tunc ad interfectum veniunt; cum vero de nativitate ad natum, cum de resurrectione ad resurgentem, et sic de aliis. Sed quid est quod ad interfectum venientes super vitulam manus imponunt, nisi quia idem sunt, et vitula et interfectus? Manus autem opera significant, quoniam manibus opera fiunt, et est causa pro effectu. Manus ergo supra vitulam ponunt qui omnia sua opera omnemque scripturam manuum suarum Christo Domino convenire demonstrant. Tunc deinde orant pro populo, sed pro omni populo: orant enim pro eis, quos suo sanguine Christus redemit. Lege [Col. 0518D] prophetas, et hoc eos pluribus in locis orare invenies. Quos enim redemit Christus, nisi eos, qui per fidem ad ejus gratiam revertuntur? Quod autem sequitur: «Tu autem alienus eris ab innocentis cruore, qui fusus est, cum feceris quod praecepit Dominus,» Judaeis quidem specialiter dicitur. Unde post Christi passionem quidam poenitentia ducti ad apostolos venientes dixerunt: «Quid faciemus, viri fratres;» quibus beatus Petrus ait: «poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum (Act. II, 38) .» Hoc est ergo quod Dominus praecipit, quod qui fecerit, innocens erit a sanguine Christi. «Si egressus fueris ad pugnam contra inimicos tuos, et tradiderit eos Dominus Deus tuus in manu tua, captivosque duxeris, et videris in numero [Col. 0519A] captivorum mulierem pulchram, et adamaveris eam, voluerisque habere uxorem; introduces in domum tuam, quae radet caesariem, et circumcidet ungues, et deponet vestem, in qua capta est, sedensque in domo tua, flebit patrem et matrem suam uno mense, et postea intrabis ad eam, dormiesque cum illa, et erit uxor tua.» Hoc antem ad litteram non est intelligendum. Per hanc enim mulierem quidam expositores philosophorum doctrinam intellexerunt; ego vero animum hominis esse puto, qui secundum suam naturam cunctis mulieribus pulchrior est. Qui autem contra inimicos ad pugnam exeunt, doctores Ecclesiae sunt; hostes vero, quicunque nostrae religionis non sunt. Contra hos autem pugnare, est eorum eis errorem ostendere, [Col. 0519B] et ad Christi fidem eos invitare. Et revera quidem se Apostolus Ephesi ad bestias pugnasse dicit. Vincuntur autem isti, et captivi ducuntur, quando derelicto errore ad fidem convertuntur. Tunc ergo Christi milites quicunque ibi animam pulchram conspiciunt, eam amant, et uxorem ducere concupiscunt (pulchra enim est omnis anima, quae Christi fidem pollicetur). Hanc autem ducunt in domum suam, id est in Ecclesiam sibi commissam, quae caesariem quidem radit, et ungues circumcidit, quia quod inutile, et superfluum habet, spernit, et abjicit. Quid enim tam superfluum est homini, ut vitia et peccata? Quibus nisi caruerit, salvari non poterit. Deponit insuper vestem, in qua capta est, veterem scilicet hominem exuens cum actibus suis. Quod autem ait: «Sedensque [Col. 0519C] in domo sua flebit patrem, et matrem suam uno mense;» hoc est intelligere, quia priusquam ad Ecclesiam venerit, priusquam baptismi sacramenta suscipiat, flebit, et poenitentiam aget, eo quod parentum suorum sit malitiam imitata. Pater enim ejus diabolus fuit, secundum quod quibusdam Dominus ait: «Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII, 44) ;» mater vero ejus gentilitas. Uno vero mense flere, est secundum tempus ab episcopo dispositum poenitentiam agere; quia mensis mensura dierumque numerus dicitur. Idem quoque est flere uno mense, quod est una dierum mensura et dispositione. Postea vero ingreditur ad eam, jam baptizatam, et dormit cum illa, et fit uxor ejus, quia jam familiarius ei adhaeret, Ecclesiaeque sacramenta [Col. 0519D] pandit, et verbi Dei semine impraegnans, bona opera, quasi filios, parere facit. Sequitur:

«Si habuerit homo uxores duas, unam dilectam, et alteram odiosam, genueritque ex eis liberos, et fuerit filius odiosae primogenitus, volueritque substantiam inter filios suos dividere, non poterit filium dilectae facere primogenitum, et praeferre filio odiosae, sed filium odiosae agnoscet primogenitum, dabitque ei de his, quae habuerit cuncta duplicia; iste est enim principium liberorum ejus, et huic debentur primogenita.» Per hunc hominem episcoporum aliquem intelligere possumus, qui quamvis Ecclesiam regat, tamen quia in duas partes Ecclesia dividitur, in bonos scilicet et malos, duas [Col. 0520A] uxores habere videtur. Ambae istae uxores de episcopo generant, quia utriusque filios ipse per baptismatis aquam regeneravit. Quasi enim de episcopo generare, est secundum ejus doctrinam filium baptizare. Sed quis episcoporum eam uxorem, id est eam partem suae plebis non diligat, quae Deo fideliter servit, et a christiana religione non recedit? Quis vero eam odiosam non habeat, quae luxuriae et voluptatibus, perjuriis et homicidiis, furtis et adulteriis, aliisque iniquitatibus dedita est? Verumtamen, sicut scriptum est, «Filius non portabit iniquitatem patris (Ezech. XVIII, 20) ;» si bonus filius ex matre tamen scelerata nascatur, non propter hoc perdet primogenita sua: similiter autem econtra, si ex optima matre filius iniquus oriatur, non ideo primogenitus [Col. 0520B] erit. Solus ergo ille primogenitus, et sacerdotalis dignitatis dignus judicetur, qui bonus est, cujuscunque sit filius, sive homicidae, sive adulteri, sive pro alio crimine infamis. Dictum est enim: «Quia filius non portabit iniquitatem patris.» Quod autem servorum filii ad sacros ordines non admittuntur, 204 ideo fit, quia non est Ecclesiae Dei, aliena violenter rapere: si enim eorum Domini concesserint, nemo eos propter servitutem a sacris ordinibus repellit. Servitus enim non est peccatum; ipsi quoque mox ut ordinantur liberi fiunt. Quod enim Ecclesiae est, in nullius bonis est. Suscipiunt autem duplicia; quia secundum Apostolum, «duplici honore presbyteri digni habentur (I Tim V, 17) .»

[Col. 0520C] «Si genuerit homo filium contumacem, et protervum, qui non audiat patris, aut matris imperium, et coercitus obedire contempserit, apprehendent eum, et ducent ad seniores civitatis, et ad portas judicii, dicentque ad eos: Filius noster iste protervus, et contumax est, monita nostra audire contemnit, commessationibus vacat, et luxuriae atque conviviis, lapidibus eum obruet populus civitatis, et morietur, et auferetis malum de medio vestri, universus Israel audiens pertimescat.» In hoc capitulo nihil significari puto, nisi quia sacerdotes, et episcopi, qui omnium aliorum spirituales patres et matres sunt, eos filios, qui eorum monitis et evangelicis institutis non obediunt, sed potius errores sequentes, omni luxuriae, omnique [Col. 0520D] iniquitati se subjiciunt, excommunicare et aeternae mortis damnare debeant. Ille excommunicatur, qui a toto populo, ut jam saepe diximus, lapidibus obruitur. Hoc autem non sine ordine fiat: ducatur prius ad seniores, et ad portam judicii, inducatur ad concilium, et quid sanctorum Patrum decreta de eo jubeant audiatur.

«Quando peccaverit homo, quod morte plectendum est, et adjudicatus morti appensus fuerit in patibulo, non permanebit cadaver ejus in ligno, et nequaquam contaminabis terram tuam, quam Dominus Deus tuus dederit tibi in possessionem.» Constat ergo secundum haec verba, quia non omnis homo maledictus est, qui pendet in ligno, sed ille [Col. 0521A] solus, qui peccatis suis juste judicatus, et damnatus, et suspensus est; hic maledictus erat, etiamsi in ligno non suspenderetur. Cur ergo et caeteri pro suis iniquitatibus juste damnati, quacunque poena interficiantur, non similiter a Deo maledicti dicuntur? Ideo fortasse, quia primus homo tunc in ligno pependit, quando pomum vetitum ex arbore rapuit, pro quo ipse, et humanum genus morti est adjudicatum. In hoc ergo ligno quicunque pendet et adhuc originali peccato tenetur, maledictus est. Ideoque praecipit ut hujus maledicti cadaver in ligno non permaneat, sed eadem die, qua suae mortis peccatum intellexerunt, in aqua baptismatis sepeliatur. Sed quaerendum nobis est quare Apostolus hanc sententiam ad Christum referens, ait: «Christus nos [Col. 0521B] redemit de maledicto legis; factus pro nobis maledictum, quia scriptum est: Maledictus omnis, qui pendet in ligno (Galat. I, 13) ;» sed maledictus a Deo est, qui pendet in ligno, praemisso tamen, si peccaverit, quod morte plectendum est. Christus autem nihil peccavit, nihil ergo hoc ad eum. Sed quare, o beate Paule, dixisti: «Maledictus omnis, qui pendet in ligno (ibid.) ,» et non dixisti maledictus a Deo est omnis, qui pendet in ligno; cur non addidisti a Deo? imo, cur subripuisti quod in lege sciebas? Ideo utique, quia a maledicto populo maledictus est Christus: a Deo tamen non maledictus, sed super omnia benedictus est. Unde et Psalmista in ejus persona dicit: «Maledicent illi, et [Col. 0521C] tu benedices (Psal. CVIII, 18) .»

«Non videbis bovem fratris tui, aut ovem errantem, et praeteribis, sed reduces fratri tuo, etiam si non est propinquus tuus, nec nosti eum; duces in domum tuam, et erunt apud te, quandiu quaerat ea frater tuus, et recipiat. Similiter autem de asino, et de vestimento, et de omni re fratris tui, quae perierat, si inveneris ea, non negligas quasi aliena.» Hoc autem specialiter episcopis et presbyteris dicere videtur; ut non solum ovium suarum, verum etiam et aliorum, si eas errare conspexerint, curam habeant. Saepe enim videmus sub specie peregrinationis non tantum laicos, sed monachos et presbyteros vagabundos errare, quorum episcopos, [Col. 0521D] alios cognoscimus, et alios ignoramus. Hos autem, si possumus, praedicatione et admonitione ad fratres nostros reducere debemus; aut si non possumus, quandiu apud nos sunt, quasi nostrorum debemus curam agere, ne nostra negligentia pereant.

«Si videris asinum fratris tui, aut bovem cecidisse in via, non despicies, sed sublevabis cum eo.» Sumus enim in via mandatorum Dei, in qua Psalmista nequaquam fatigatus dicebat: «Viam mandatorum tuorum cucurri (Psal. CXVIII, 32) .» Frater noster Christus est, qui nos secum dicere praecipit: «Pater noster, qui es in coelis (Matth. VI, 8) .» Fratres enim sunt, qui unius patris filii sunt. Hujus asinus est stultus aliquis, piger, luxuriosus; hujus bos est, quicunque in ejus agro laborare [Col. 0522A] consuevit. Tales ergo, si in hac via cecidisse videmus (multis enim modis cadunt peccatores), secundum quod possumus eos sublevare debemus: bonum enim habemus adjutorem qui etiam sine nobis asinum suum et bovem sublevare non est invalidus; adjuvemus ergo, ut nos adjuvemur.

«Non inductur veste mulier virili, nec vir utetur veste feminea; abominabilis enim apud Deum est qui facit haec.» Non ut haec littera sonare videtur, vestis mutatio, sed virtutis aemulatio abominabilem facit. Hypocrita enim se fingens, cum sit viribus, et voluptatibus femina, veste induitur virili; 205 similiter autem et vir sanctus, si eam mollitiem, quae interius non est, exterius ostendit. femineo utitur vestimento. His autem Apostolus [Col. 0522B] consenticus ait: «Providemus bona, non tantum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus (II Cor. VIII, 31) .»

«Si ambulans per viam in arbore, vel in terra nidum avis inveneris, et matrem pulli vel ovis desuper incubantem, non tenebis eam cum filiis suis, sed abire patieris, captos tenens filios, ut bene sit tibi, et longo vivas tempore.» Si enim propter hoc bene mihi esse, et longo tempore vivere scirem, nidos avium qualicunque labore per siivas investigarem. Sed errant Judaei, si per misericordiam, quam habent in avibus, sibi bene esse et longo tempore vivere sperant. Sit ergo haec avis apostolus Paulus. Nam et ipse Dominus, se avem esse significans ad Jerusalem loquitur, dicens: «Quoties volui [Col. 0522C] congregare filios tuos, sicut gallina congregat pullos suos, et noluisti (Matth. XXIII, 37) .» Haec autem avis et in arbore, et in terra aedificavit, quia in altis civitatibus, et in locis humilibus populum ad fidem collegit. Haec et avis, et pullis desuper incubat, charitate, fide et praedicatione baptizatos et non baptizatos fovens et nutriens (adhuc enim quasi ova sunt, qui nondum baptizati sunt). Quicunque ergo per viam ambulans, ad patriam et ad Deum tendis, tene pullos hujus avis, disce ab eis quod ipsi a matre didicerunt. Non teneas ipsam avem, permitte eam volare ut aliis in locis nidificet, et aliis civitatibus praedicet. Hoc enim apostoli faciebant, et in civitatibus, quae fidem susceperant, episcopis ordinatis, [Col. 0522D] mox ad alias convolabant.

«Cum aedificaveris domum novam, facies murum tecti per circuitum, ne effundatur sanguis in domo tua, et sis reus, labente aliquo et in praeceps ruente.» Novam enim domum aedificat, qui veterem hominem exuere, novum imitari, et in novitate vitae ambulare, Ecclesiam sibi commissam admonet et docet. Ille murum per circuitum facit, quando fidem, spem et charitatem, patientiam et humilitatem totis viribus tenere et custodire suadet. Nisi enim hoc fecerit, et hoc in muro fabricando studiosus fuerit, ipse sanguinis effusi reus erit, alio in praeceps ruente et Dei Ecclesiam suo sanguine maculante. Hoc est enim, quod per Ezechielem Dominus ait: «Nisi annuntiaveris iniquitatem suam, ipse quidem morietur, [Col. 0523A] sanguinem autem ejus de manu tua requiram (Ezech. III, 18) .» De tecto quidem cadere, est de fidei sublimitate et animi puritate in criminalia quaedam peccata corruere. Semper ergo episcopos verbo Dei insistere et murum sanctae praedicationis opponere jam cadentibus, et peccato appropinquantibus oportet.

«Ne seres vineam tuam altero semine, ne et sementis, quam sevisti, et quae nascuntur ex vinea, pariter sanctificentur.»—«Vinea enim Dei Sabaoth, ait propheta, domus Israel est (Isai. V, 7) ,» cujus semen est evangelica praedicatio; non ergo seminetur altero semine. Quod enim alterum est, bonum non est. Quomodo ergo simul cum his, quae ex vinea nascuntur, sanctificari potest? Haeresis [Col. 0523B] enim catholicae doctrinae fraudulenter interposita, quomodo pariter sanctificatur, et non sanctificatur: eis enim, qui eam non intelligunt, non sanctificatur; eis vero, qui eam intelligunt, sanctificatur, quoniam quasi sancta ab eis recipitur. Unde valde sanctis praedicatoribus cavendum est, qualiter haereticorum et philosophorum exempla suis sermonibus interponant.

«Non arabis in bove simul, et asino.» In bove enim simul et in asino arare, est mundum et immundum, sapientem et stultum, justum et peccatorem in praedicatione pares facere, et simul mittere ad evangelizandum: non enim minus destruit alter, quam alter aedificet.

«Non indueris vestimento, quod est lana linoque [Col. 0523C] contextum est.» Animae namque vestimentum caro est, quae si casta fuerit lino texitur, lana vero, si luxuriosa. Linum enim propter candorem et castitatem, lana vero, quia de carne oritur luxuriam significat, quae de carnis petulantia nascitur. Qui ergo lino vestiri non potest, lana induatur, id est, qui non potest se continere, cui vult, nubat, tantum in Domino (I Cor. 7, 9) : hoc enim Apostolus ait. Nemo autem lana simul induatur, et lino, ne vel fornicator castitatem simulet, vel castitatem simulans, fornicetur.

«Funiculos in fimbriis facies per quatuor angulos pallii tui, quo operieris.» Hoc in libro Numeri exposuimus.

Sequitur autem de viro, qui diffamat uxorem suam. [Col. 0523D] Dicit se non invenisse eam virginem: unde eam dimittere volens, a parentibus puella ducitur ad seniores urbis, et ad portam judicii, ibique eum accusant, quod filiam suam dimittere velit, simulque signa virginitatis illius ostendentes, coram senioribus vestimentum expandunt, quod apprehendentes, verberant eum, insuper et centum siclis argenti eum condemnant, quos ille dat patri puellae, quia diffamavit virginem Israel, neque eam ulterius dimittere poterit. Quod si verum est, quod ei objecit, ejiciatur puella extra domum, et lapidibus obruatur. Haec puella religio Christiana mihi esse videtur. Hanc autem uxorem ducit, quicunque casto ei amore conjungitur. Cujus pater episcopus, cujus mater Ecclesia [Col. 0524A] est. Haec autem jam a pluribus diffamata est, qui primum ejus castitatem cognoscentes, vehementissime eam dilexerunt. Hoc autem fit, quando aliquis in fide dubitans, contra veritatem et religionem, 206 quam susceperat, loquitur. Talis ergo a parentibus puellae ad seniores urbis et ad concilium universale ducatur, ubi non unus, sed plures seniores et episcopi inveniantur, ibique condemnetur, qui fidem in qua baptizatus est, et quam ab initio suscepit, injuste diffamavit, et dixerit esse violatam. Simulque parentes puellae, id est illi, qui eam fidem et religionem ipsum docuerant, signa virginitatis et incorruptionis ostendentes, vestimentum expandant, et librum aperiant, in quo manifesta documenta Christianae fidei continentur. Quae postquam Ecclesiae [Col. 0524B] seniores cognoverint, nihilque in puella ejusque parentibus reprehensibile invenerint, verberent illum, diris linguae verberibus eum redarguentes. Insuper et centum siclis argenti eum condemnent, per quos omnia utriusque Testamenti mandata intelligimus; centenarius autem numerus perfectus est, ideoque omnia significat, quia omnes in se numeros continet. Argentei autem isti sicli dicuntur, propter eloquii puritatem; quos bene patri puellae homo iste dare praecipitur, quatenus eum, vel juramento, vel quolibet alio modo certissimum faciat, se deinde fideliter tenere et credere quaecunque utriusque Testamenti mandata praecipiunt. Quod postquam fecerit, jam ulterius uxorem suam dimittere non poterit. Quod si verum est, quod ei objecit, ejiciatur [Col. 0524C] puella extra domum patris, et lapidibus obruatur; hoc est autem ac si diceret: Si illa fides, atque religio corrupta et violata inventa fuerit, ejiciatur de pectore episcopi, qui eam genuit et ab omnibus lapidibus obruta excommunicata intereat.

«Si dormierit vir cum uxore alterius, uterque morietur, id est adulter, et adultera, et auferes malum de medio Israel.» Mors autem carnis, animae mortem significat, quam illi quidem patiuntur, qui tale nefas committunt.

«Si puellam virginem desponsaverit vir, et invenerit eam aliquis in civitate, et concubuerit cum illa, educentur uterque ad portam civitatis illius, et lapidibus obruentur; puella, quia non clamavit, cum esset in civitate; vir, quia humiliavit uxorem [Col. 0524D] proximi sui; et auferes malum de medio tui.» Quid enim per puellam virginem, nisi in fide catholica baptizatam? Quid vero per virum, qui eam desponsavit, nisi Christum intelligimus, unde et Apostolus ait: «Despondi enim vos uni viro, virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI, 2) .» Haec autem puella in civitate corrumpitur, quando ab aliquo in Ecclesia haeretica pravitate seducitur. Uterque ducitur ad portam civitatis, id est ante praesentiam episcoporum, per quos quasi per portam caetera multitudo ingreditur, ibique lapidibus obruuntur, id est damnantur, et excommunicantur. Saepe enim jam diximus, quid lapides isti significent. Et puella quidem merito excommunicatur, quia cum [Col. 0525A] esset in civitate, clamare debuit, et ea, quae sibi ab haeretico dicebantur, viris catholicis debuit propalare: haereticus vero, quia humiliavit et violavit uxorem proximi sui, doctrinam nempe catholicam, quam ipse integram profiteri debuerat, et ipse quidem proximus Christi dicitur, quia et si malus, Ecclesiae tamen filius est.

«Si autem in agro reperit vir puellam quae desponsata est, et apprehendens concubuerit cum illa, ipse morietur solus, puella nihil patietur, nec est rea mortis; quoniam sicut latro consurgit contra fratrem suum, et occidit animam ejus, ita et puella perpessa est; sola erat in agro, clamavit, et nullus adfuit qui liberaret eam.» Si enim per civitatem Ecclesia intelligitur, quicunque in Ecclesia [Col. 0525B] non est, in agro est. Puella ergo desponsata, et per fidem Deo conjuncta, si forte ignoranter ad haereticorum turbam venerit, ibique de fide aliquem male disputantem audierit, et id ipsum interrogans, et utrum catholicum et verum sit intelligere volens, cum nemo ibi nisi haereticus sit, quamvis multum clamet, nullus tamen adest qui ei veritatem respondeat. Hoc igitur cum ad episcoporum judicium venerit, talis anima innocens judicabitur, quae non sua sponte, sed nescienter, furtim et per latrocinium violata est: haereticus autem contumax moriatur, id est aeterna morte condemnetur.

«Si invenerit vir puellam virginem quae non habet sponsum, et apprehendens concubuerit cum ea, et res ad judicium venerit, dabit, qui dormivit [Col. 0525C] cum ea patri puellae centum siclos argenti, et habebit eam uxorem; quia humiliavit illam, non poterit dimittere eam cunctis diebus vitae suae.» Videtur enim mihi, quod per hanc puellam, grammatica, dialectica, rhetorica, et caeterae artes liberales significentur, quae quidem, quantum ad se, virgines sunt incorruptae. Dicitur autem haec puella non habere sponsum, quia quamvis pluribus conjuncta sit, tamen sic uniuscujusque propria fit, ut quae in uno est, in altero esse non possit. Unde dicitur grammatica Aristarchi, eo quod illius propria fuerit. Sic ergo et tu cum aliquam artem discere incipis, quamvis de altera generetur, eam tamen, quae animo tuo conjungitur tua est, et alterius non est. Hoc [Col. 0525D] autem facile intelligunt, qui dialecticam sponsam sibi suscipere meruerunt. Hae enim puellae Augustino, Hieronymo, Ambrosio, Cypriano, caeterisque doctoribus conjunctae multos eis filios, multa scilicet librorum volumina pepererunt. Verumtamen illi, qui eis conjunguntur, patri illarum centum siclos argenti dare jubentur. Quis est enim pater illarum, nisi ille, de quo dicitur: «Omnis sapientia a Domino Deo est, et 207 cum eo fuit semper, et est ante aevum (Eccl. I, 1) .» Huic autem centum siclos dare, est omnia, quae in his, et in aliis Scripturis istarum magisterio, compositis continentur, fideliter, et sine errore exponere et intelligere: aliter enim sicli non erunt argentei, nisi ab omni corruptione fuerint alieni. Qualiter autem centum omnia significent, modo superius [Col. 0526A] diximus. Si ergo haec res ad judicium venerit, hoc est ad episcopos, qui ut sapientes, et bene periti Ecclesiae filii, semper sapientiae et lectioni operam dantes, cuncta fideliter intelligant et exponant, tamque nobilium puellarum conjugia non abjiciant.

«Non accipiet homo uxorem patris sui, nec revelabit operimentum ejus.» De hoc enim Apostolus Corinthios redarguens, ait: «Auditur inter vos talis fornicatio, qualis nec inter gentes; ita ut uxorem patris sui quis habeat (I Cor. V, 1) .» Praeterea quia unaquaeque fidelis anima uxor est Dei, qui omnium pater est, qui aliquam animam in peccatum et errorem inducit patris uxorem corrumpere intelligi potest.

«Non intrabit eunuchus attritis, vel amputatis testiculis, et abscisso veretro Ecclesiam Dei.» Per hoc enim significatur, quod in coelestem patriam nullus intrabit, qui bonorum operum sterilis, spiritualis generationis et fecunditatis instrumenta non habuit.

«Non ingredietur manser, hoc est de scorto natus in Ecclesiam Domini, usque in decimam generationem.» Quid est enim usque ad decimam generationem, nisi ad ultimam generationem? Decima enim generatio ultima est, quia et decimus numerus ultimus est. Qui ergo de scorto, id est de haereticorum adulterio natus est, nunquam sanctorum Ecclesiae sociabitur. «Ammonites, et Moabites etiam [Col. 0526C] post decimam generationem non intrabunt in Ecclesiam Domini in aeternum, quia noluerunt vobis occurrere cum pane, et aqua in via, quando egressi estis de Aegypto.» Quid per hos intelligere debemus, nisi vitia et malignos spiritus, qui nos fame et siti spiritualis cibi et potus necare cupientes, quibuscunque modis possunt, adversum nos bella concitant, omnique calliditate et fraudulentia nos decipere conantur? Cum his ergo nunquam pacem habeamus, nunquam eis bona quaeramus, sed semper eos delere, et a nobis repellere satagamus. «Non abominaberis Idumaeum, quia frater est, nec Aegyptium, quia advena fuisti in terra ejus. Qui nati fuerint ex ejus tertia generatione intrabunt in Ecclesiam Domini.» Idumaei de genere Esau [Col. 0526D] sunt, et terreni interpretantur. At vero Aegyptii tenebrae dicuntur, per quos gentilis populus significatur; primum quidem terrenus et peccator, totusque niger et tenebrosus. Ex his autem, qui tertia et generatione nascuntur, id est tertia mersione in baptismo regenerati intrant in Ecclesiam Dei. Potest autem per tertiam generationem hoc ultimum tempus intelligi; siquidem in tria tempora haec saecula dividuntur; id est ante legem sub lege, et sub gratia. Hac igitur ultima aetate, quae tertia est, nulli Ecclesia clauditur; Idumaeis et Aegyptiis, terrenis et peccatoribus, cunctisque gentibus aperitur. «Quando egressus fueris adversus hostes tuos in pugnam, custodies te ab omni re mala.» Hostes nostri [Col. 0527A] maligni spiritus sunt, a quibus facile superamur, nisi nos a vitiis custodiamur.

«Si fuerit inter vos homo, qui nocturno pollutus sit somnio, egredietur extra castra, et non revertetur, priusquam ad vesperam lavetur aqua; et post solis occasum regredietur in castra.» Judaei nocturno somnio polluuntur, quia in tenebris legis praecepta somniantes, et quasi per somnium exponentes, semper sordidiores fiunt, ideoque extra castra egressi et a Deo separati, non prius ad Ecclesiae castra revertentur, quam ad vesperam et solis occasum, id est ad saeculi consummationem venientes aqua baptismatis laventur et mundentur. «Convertentur ad vesperam (Psal. LVIII, 15) ,» ut ait Psalmista.

[Col. 0527B] «Habebis locum extra castra, ad quem egrediaris ad requisita naturae, gerens paxillum in balteo. Cumque sederis, fodies per circuitum, et egesta humo operies, quo relevatus es (Dominus enim Deus tuus ambulat in medio castrorum, ut eruat te, et tradat tibi inimicos tuos); et sint castra tua sancta.» Stercora et egestiones vitia sunt, et peccata. Haec autem in castris fidelium fieri non licet. Quidquid igitur sordidum, quidquid fetidum, quidquid nefarium et vitiosum est a fidelium domibus et a sanctorum castris procul pellatur. Dominus enim ambulans, et habitans talium fetorem abhorrens commorari illic dedignabitur. Caetera vero, quae hic dicuntur, magis ad narrationem, quam ad significationem pertinere videntur.

[Col. 0527C] «Non trades servum domino suo, qui ad te confugerit, habitabitque tecum in loco, qui ei placuerit, et in una urbium tuarum requiescet, ne contristes eum.»—«Omnis qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 34) .» Hujus autem Dominus diabolus est. Si igitur talis servus poenitentia ductus ad nos confugerit, non abjiciamus eum, neque a nostra communione repellamus; sed habitet nobiscum, et in sanctorum coetu conversetur; nemo eum contristet, nemo eum de peccatis turpiter deprehendat. Hoc enim agere quid aliud est, nisi eum iterum diabolo tradere, et in desperationem adducere?

«Non erit meretrix de filiabus Israel, neque [Col. 0527D] scortator de filiis Israel.» Hoc juxta 208 litteram in corpore, et secundum spiritualem intelligentiam in anima, omnes Christiani diligentissime observare debent. De animae namque fornicatione adversum Israel dicitur: fornicatus est Israel per deos gentium. «Non offeres mercedem postribuli, nec pretium canis in domum Domini Dei tui; quidquid illud est, quod voverint, quia abominatio est utrumque apud Dominum Deum tuum.» His verbis sacerdotes Dei ea munera suscipere interdicuntur, quae injuste, et cum peccato acquiruntur; [Col. 0528A] unde scriptum est: «Victimae impiorum abominabiles Deo (Prov. XXI, 27) ;» itemque: «Qui offert sacrificium de rapina, quasi qui immolat filium in conspectu patris (Eccli. XXXIV, 24) .»

«Non feneraberis fratri tuo ad usuram pecuniam, nec fruges, nec quamlibet aliam rem, sed alieno. Fratri autem tuo absque usura id, quod indiget, commodabis, ut benedicat tibi Dominus Deus tuus.» Haec verba pietate et dilectione plena sunt, quibus admonemur, ut sine usura iis subveniamus, quos ut idem genus nostrum, et ejusdem religionis diligere debemus. Unde non minus in Novo, quam in Veteri Testamento feneratores damnantur. Non vacat tamen a mysterio, quod alieno populo, Judaeis fenerare ad usuram licet. Nos enim ad usuram et [Col. 0528B] legem, et prophetas ab eis accepimus: in usura enim non solum id quod datur, sed etiam id quod non datum est, per se luitur ⁜ (300) . Unde manifestum est, nos ad usuram legem et prophetas suscepisse, qui in eorum solutione praeter litteram, spiritualem quoque intelligentiam solvimus. Sacra enim Scriptura et pecunia nobis est, et aurum, et argentum, et cibus, et potus, et frumentum, et vinum, et oleum, et similia.

«Ingressus vineam proximi tui, comede uvas, quantum tibi placuerit, foras autem ne efferas tecum.» Mirum, nisi per hoc intelligere volueris, quod in Evangelio Dominus ait: «Nolite sanctum dare canibus, neque mittatis margaritas ante porcos (Matth. VII, 6) ;» ut quae hic dicuntur uvae, [Col. 0528C] ibi vocentur margaritae. Vinea igitur proximi nostri, vinea Christi Domini nostri, haec est quam modo vindemiamus, cujusque uvas exponendo comedimus. Manifestum ergo est, majora sacramenta foras offerenda, et omnibus exponenda non esse. «Si intraveris in segetem amici tui, franges spicas, et manu tua conteres, falce autem non metes idipsum.» Per segetem, et per vineam sacra Scriptura significatur. Ingressus igitur in hanc segetem amici mei, ingressus in hunc librum Domini mei, spicas frango, et cum labore sententias evello, quas manu animae, hoc est intelligentia conterens, granum ab aristis, et spiritum a littera secerno; falce autem non meto, quia nec facile, nec cito multa [Col. 0528D] exponendo transcurro. Judaei enim falce metunt, qui totum subito librum legentem, et colligentes, nihil intelligunt. Utinam et ipsi pauca legentes intelligere curarent

«Si acceperit homo uxorem, et habuerit eam, et non invenerit gratiam ante oculos ejus propter aliquam foeditatem, scribet libellum repudii, et dabit in manu illius, et dimittet eam de domo sua ⁜ (301) . Cumque egressa alterum maritum duxerit, et ille quoque oderit, et dederit libellum [Col. 0529A] repudii, et dimiserit eam de domo sua, vel certe mortuus fuerit, non poterit prior maritus recipere eam, quia polluta est, et abominabilis facta est, coram Domino.» Quid per hanc mulierem, quae propter suam foeditatem a viro suo dimittitur, nisi aliquam haereticorum sectam intelligamus? Cui si aliquis homo male conjunctus ejus faeditatem et errorem divina inspiratione intellexerit, dimittet eam de domo sua, id est de secreto pectoris sui, et scribet libellum repudii, et dabit in manu ejus, quia non sufficit solis et simplicibus verbis, verum etiam scripto et juramento, tam nefando conjugio separari. Hoc enim ordine tale divortium in Ecclesia fieri videmus. Haec autem si alterum maritum duxerit (multos enim maritos habet unaquaeque haeresis), [Col. 0529B] et ille similiter propter eamdem rem oderit, et dimiserit eam, vel certe mortuus fuerit, prior maritus eam recipere non poterit, tum quia polluta est, et abominabilis est, tum quia firmissima libelli separatione ab ea divisus est. Haec nobis ad significationem, Judaeis vero ad cordis duritiam dicta sunt: sic enim in Evangelio Dominus ait: «Propter duritiam cordis illorum permisit eis dare libellum repudii, et dimittere uxores suas; ab initio non fuit sic (Matth. XIX, 8) .» Non quod bonum, quantum ad litteram hoc esset, sed quia dura corda aliter molliri non poterant. Unde et alibi dicitur: «Quia dedit illis praecepta non bona (Ezech. XX, 25) .»

«Cum acceperit homo nuper uxorem, non procedet ad bellum, nec ei quidquam necessitatis [Col. 0529C] injungetur publicae.» Hoc de illis intelligimus, qui noviter ad fidem venientes, Christianae religioni junguntur, ut bonorum operum filios ex ea, et cum ea generent, et ipsi quidem tandiu vacare, et ab ecclesiasticis dispositionibus alieni esse debent, donec in hac religione perfecti, 209 et domum suam bene disposuisse inveniantur; postea vero ad bellum procedere et contra haereticos, et tyrannos poterunt. «Non accipies loco pignoris inferiorem, et superiorem molam, quia animam suam apposuit tibi.» Has duas molas, Novum et Vetus Testamentum significare puto, et inferior quidem Vetus, superior vero Novum designat ⁜ (302) . Ipsa enim Scriptura volvitur; ipsa exponitur, ipsa in farinam cuncta convertit, ipsa [Col. 0529D] nos pascit, ipsa nobis praeparat unde vivamus. Nos igitur loco pignoris hanc, vel illam ab Ecclesia non suscipiamus. Fidem dedimus, nihil carius habuimus; non itaque pignus, sed proprium sit, quidquid ab ea acceperimus. Quod enim pro pignore datur, hoc nequit semper haberi neque, ut volumus, uti possumus. Non ergo loco pignoris, sed quasi proprias has molas suscipiamus. Neque enim sine eis vivere valemus. Quid enim nobis proprium erit, si vita ipsa pignus fuerit? Unde et merito hic dicitur: «Quia animam suam apposuit tibi;» quod tale est ac si diceret: Nihil tibi melius, nihil pretiosius dare potuit; in his ejus vita, ejus doctrina, ejus fides, ejusque [Col. 0530A] anima consistit. Tene ergo quod habes, proprium tibi sit quod accepisti, quia nihil tibi melius in hac vita dari potuit. «Si deprehensus fuerit homo sollicitans fratrem suum de filiis Israel, et vendito eo, accipiet pretium, interficietur, et auferes malum de medio tui.» Hoc et si ad litteram de plagiariis intelligatur, de malis etiam judicibus intelligi potest, qui avaritia obcaecati, pretio justitiam pervertunt, et innocentes homines damnant, et vendunt. In morte vero corporis poena animae significatur.

«Observa diligenter, ne incurras in plagam leprae; sed facies quaecunque docuerint te sacerdotes Levitici generis juxta id quod praecepi eis, et imple sollicite. Memento, quaeso, quae fecerit [Col. 0530B] Dominus Deus vester Mariae in via, cum egrederemini de Aegypto.» Non de corporis, sed animae lepra ista dicuntur. Animae namque lepra peccatum est; illa anima leprosa, quae peccati maculis est vulnerata. Hanc lepram incurrunt, qui Dei sacerdotibus credere nolunt. Hac et Maria percussa est, quia contra Moysem locuta est. Hac et Judaei percutiuntur, quoniam de Christo male loquuntur.

Caetera vero, quae hic sequuntur, quoniam honestate, misericordia et pietate plena sunt, ad litteram sufficit intelligere, neque aliam significationem videntur exquirere. «Memento quod et tu servieris in Aegypto, et eruerit te Dominus Deus tuus. Idcirco praecipio tibi, ut facias hanc rem. Quando messueris segetem in agro tuo, et oblitus manipulum [Col. 0530C] reliqueris, ne revertaris, ut tollas eum; sed advenam, et pupillum, et viduam auferre patieris, ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in omni opere manuum tuarum.» Ac si dicat: Ne despicias advenas et peregrinos, quia et tu advena fuisti in terra Aegypti. Sufficiebat autem Judaeis omnia haec ad litteram observasse, quamvis essent alterius rei significativa. Haec enim quoniam hic narrantur, quamvis tunc temporis eis ad justitiam contingebant, modo tamen eis mortem ministrant. Unde Apostolus ait: «Littera occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III, 6) .» Quid enim per hunc agrum, quem Judaei metunt, in quo et obliviosi manipulos relinquunt, nisi hunc librum legis intelligimus? Hunc quotidie metunt, et colligunt, multoque plura post se [Col. 0530D] per oblivionem relinquunt, quam apertis oculis ante se congregant, atque intelligentiam spiritualem advenis, pupillis et viduis relinquunt. Si enim consideremus quanta in paucis verbis sint sacramenta, valde obliviosos, stultos et metendi nescios hos messores invenerimus, qui quaeque meliora relinquentes, paleis se onerant, et vacuis aristis. Quantum autem ad spiritualem intelligentiam, non praecipiendo eis dicitur ad tollendos manipulos non revertantur, sed prophetizando, quia sic futurum esse sciebat. Sic enim dicitur: «Excaeca cor populi hujus, et aures ejus aggrava (Isa. VI, 10) .» Illi enim ad tollendos manipulos revertuntur, qui sacras Scripturas [Col. 0531A] legentes, iterum, atque iterum eadem repetunt, quia, ut quidam ait: Verba decies repetita placebunt. Unde etiam animalia, quae non ruminant, immunda esse dicuntur. Quid est enim ruminare, nisi eumdem cibum saepius volvere? Advena autem, pupillus, et vidua Ecclesia gentium est, quae de longe et ex omnibus mundi partibus ad Christum et ad fidem venit. Haec est enim regina Austri, «quae venit a finibus terrae audire sapientiam Salomonis (Luc. XI, 31) .» De qua vidua et Psalmista loquitur: «Viduam ejus benedicens benedicam, pauperes ejus saturabo panibus (Psal. CXXXI, 15) .»

«Si fruges collegeris olivarum, quidquid remanserit in arboribus, non reverteris ut colligas: sed relinques advenae, pupillo ac viduae. Si vindemiaveris [Col. 0531B] vineam tuam, non colliges remanentes racemos, sed cedent in usus advenae pupilli et viduae.» Idipsum per olivam, et vineam intelligitur, quod modo per agrum significari diximus. Divina enim Scriptura et frumentum nobis, et oleum ministrat et vinum. In quibusdam enim locis quasi panis difficile editur: in quibusdam, ut vinum facile sorbetur; ubique autem quasi medicamentum et oleum animae medetur.

«Si fuerit causa inter aliquos, et interpellaverint judices, quem justum esse perspexerint, illi justitiae palmam dabunt: quem impium, condemnabunt impietatis. Si autem eum, qui peccaverit, [Col. 0531C] dignum viderint plagis, prosternent, et coram se facient verberari. Pro mensura peccati erit et plagarum modus ⁜ (303) .» In hoc judicio justitia comprobatur, si illis, qui justitiam habent, justitiae palmam tribuant, injustos autem dissimili retributione afficiant. Merito autem in quadragenario plagarum numero correctionis modus constituitur, quoniam illa disciplina perfecta et integra est, quae utriusque Testamenti auctoritate munitur. Quia enim quadragenarius numerus ex quater decies constat, utrumque significat Testamentum: quatuor enim decem, vel decies quatuor, quadraginta fiunt. Cur autem in decem Vetus, et in quatuor Novum Testamentum significetur, manifestum est. Hanc autem disciplinam se Apostolus sustinuisse significat, dicens: «A [Col. 0531D] Judaeis quinquies quadragenas una minus accepi (II Cor. XI, 24) .» Una ei adimebatur, ne fede laceratus abiret. Et rectius eis videbatur, ut unam subtraherent, ne numerum a lege constitutum excederent. «Non ligabis os bovi trituranti in area fruges tuas ⁜ (304) .» De hoc Apostolus dicit: «Nunquid de bobus cura est Deo? (I Cor. IX, 9.) » Significans hoc ad litteram non debere intelligi. Isti enim boves apostoli sunt, et doctores, qui in area Ecclesiae sanctarum Scripturarum frumenta terentes, triticum a paleis, et spiritualem intelligentiam [Col. 0532A] separant a litteris. His autem os ligari non debet, quia dignus est operarius mercede sua. Unde idem Apostolus ait: «Si nos vobis spiritualia seminavimus, non magnum est, si carnalia vestra metamus (II Cor. IX, 11) .» Decet enim ut carnali cibo eum reficias, qui te spiritualibus deliciis pavit.

«Quando habitaverint fratres simul, et unus ex eis mortuus fuerit absque liberis, uxor defuncti non nubet alteri, sed accipiet eam frater ejus, et suscitabit semen fratris sui, et primogenitum ex ea filium nomine illius appellabit, ut non deleatur nomen ejus ex Israel.» Isti sunt illi fratres, de quibus dicitur: «Ecce quam bonum, et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII, 1) .» Isti enim, et si non corpore, mente tamen et spiritu, [Col. 0532B] omnes simul habitant. Ex his autem unusquilibet absque liberis moritur, quando aliquis episcopus ex hac vita transiens, nullum ex suis subjectis in Ecclesia sua talem relinquit, qui ejus cathedra dignus habeatur. Quaeritur ergo ex alia ecclesia, cui uxor defuncti conjungatur. Et ipse quidem defuncti frater erit, non natura, sed officio. Et ut ejusdem bonitatis sit, et humanitatis, ejusdem fidei, et charitatis, et quasi frater fratri consimilis. Iste autem suscitabit semen fratris sui, ut quos in peccatis mortuos, vel malo somno gravatos invenerit, ad bonum opus evigilare faciat; et primogenitum nomine illius appellabit. Primogenitum quidem, non quod primus genitus sit, sed qui merito sanctitatis inter omnes ejus genitos primus, et maximus habeatur. Et iste quidem [Col. 0532C] vocabitur episcopus; hoc est enim nomen defuncti, ut non deleatur nomen ejus ex Israel, ut nunquam Ecclesia episcopo careat, et nunquam hoc nomen in ea deficiat. Si autem noluerit accipere uxorem fratris sui, quae ei lege debetur, perget mulier ad portam civitatis, et interpellabit majores natu, dicetque: «Non vult frater viri mei suscitare semen fratris sui in Israel, nec me in conjugem accipere, statimque accersiri eum facient, et interrogabunt. Si responderit: Nolo eam uxorem accipere, accedet ad eum coram senio ibus, et tollet calceamentum de pede ejus, spuetque in faciem illius, et dicet: Sic fiet homini, qui non aedificat domum fratris sui. Et vocabitur nomen [Col. 0532D] illius in Israel domus discalceati.» Quare ante portam civitatis judicium quaeritur, nisi quia ibi judices sedent? Dominus de se ipso loquitur, dicens: «Ego sum ostium. Per me si quis introierit, salvabitur (Joan. X, 9) .» Et ante hanc portam sedent episcopi, ut ejus lumine illustrati, nusquam devient a veritate recedentes. Ad hos omnes causas deferri, eorumque judicio definiri opus est. His ergo praesentibus accedit ad fratrem viri sui, et quia eam in conjugium accipere noluit, tollet calceamentum de pede ejus. Quid est calceamentum de pede tollere, [Col. 0533A] nisi evangelizandi licentiam auferre? Unde ait Apostolus: «Calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis (Ephes. VI, 18) .» Spuit insuper in faciem ejus, quia palam et manifeste eum contemptibilem, et tanti honoris indignum esse ostendit. Hoc autem de illis rectissime intelligi potest, qui majores ambientes, minoribus Ecclesiis praefici contemnunt; quos non animarum salutem, sed honoris gloriam quaerere non est dubium. Justum autem esset, ut semper excalceati, et exputionum potius, quam talis conjugii digni judicarentur. Hoc est enim, quod ait: «Et vocabitur nomen ejus in Israel domus discalceati.» Quis enim calceare eum audeat, quis calceati officium illi tribuat, qui ipsa nominis appellatione se excalceatum esse demonstrat?

[Col. 0533B] «Si habuerint inter se jurgium duo viri, et unus contra alterum rixari coeperit, volensque 211 uxor alterius eruere virum suum de manu fortioris, miseritque manum, et apprehenderit verenda ejus, abscindes manum illius, nec flecteris super eam ulla misericordia.» Viri isti, qui inter se rixantur, episcopi sunt, qui pro rebus ecclesiasticis saepissime inter se contendunt. Horum autem ille fortior est, cujus causa pro sua justitia majores vires habere videtur. Uxor vero alterius non solum tota ejus Ecclesia, verum etiam aliquis de plebe illius intelligi potest. Hic autem volens eruere episcopum suum de manu fortioris, mittit manum, et apprehendit verenda ejus, si illum, cui rationibus resistere non valet, conviciis lavessit, et aliquid ei, [Col. 0533C] unde erubescere debeat, in faciem apponit. Super hoc autem nulla misericordia habenda est, sed manus illa procacissima statim est abscindenda, et lingua illa in frenis fortiter cohibenda. Quod autem et lingua manum habeat, Scriptura testatur: «Mors, et vita in manu linguae (Prov. XIX, 21) .» ⁜ (305) Haec autem mihi nuper accidisse memini; qui dum pro Ecclesia Sipontina cum Beneventano episcopo litigarem, mox archidiaconus ejus per verenda me arripere conatus, injuste me diffamare coepit; sed ejus linguae superba manus confestim abscissa est; et concilio reprehensus veniam satisfaciens petiit, et impetravit.

«Non habebis in saeculo diversa pondera, majus, et minus, nec erit in domo tua modius major, et [Col. 0533D] minor. Pondus habebis justum et verum, et modius aequalis, et verus erit tibi, ut multo tempore vivas super terram, quam Dominus Deus tuus dederit tibi. Abominabitur enim Dominus eum, qui facit haec, et adversatur omnem injustitiam.» Si hujus saeculi negotiatores haec secundum litteram intelligerent et custodirent, non tantum lucrarentur in eis decipiendo, quantum lucrarentur custodiendo. Nos autem non habeamus diversa pondera in sacculo pectoris nostri, sed sint aequa omnia et justa. Nihil sine ordine, nihil sine libra et vera mensura faciamus. Et quia: «Non est personarum acceptio [Col. 0534A] apud Deum (Rom. II, 11) ,» nos quoque in judicio personam non accipiamus.

Sequitur autem de eo quod Moyses praecepit filiis Israel, ut postquam in terra promissionis quiete habitarent, delerent totum Amalec de sub coelo, quoniam occurrit eis in via, et extremos agminis ejus interfecit, quando exercitus erat fame et labore confectus. Quid enim per Amalec, qui populus brutus, sive populus lingens interpretatur, nisi haereticos intelligimus? Qui et quasi bruta animalia Deum non timent et eos, quos possunt, lingendo et adulando decipiunt. Et isti quidem populo Dei ad supernam patriam festinanti in via occurrunt: isti ejus iter impedire nituntur: isti, quia primos et fortiores non valent, extremos quosque et imperfectiores [Col. 0534B] decipiunt et occidunt. Sed notandum nobis est quod tunc maxime haereticorum persuasio vires habet, quando populus fame et labore consumitur. Fame utique audiendi verbi Dei: qui enim hoc cibo sunt refecti, haereticorum non timent insidias. Illi quoque facile ab eis vincuntur, quos in via mandatorum Dei jam labore fatigatos currere taedet. Hunc ergo populum delevit Ecclesia, et post tyrannorum bella, cum jam videretur esse quieta, superavit.

Praecepit autem Moyses, ut postquam populus transierit Jordanem, erigat ingentes lapides, quos postquam calce levigaverint, scribant in eis lucide et aperte omnia verba legis hujus, ut possit intrare terram lacte et melle manantem. Faciat quoque [Col. 0534C] altare super montem Nabal de lapidibus, quos ferrum non tetigit, et de saxis informibus et in politis, et offerat super eo holocaustum Domino Deo suo. De his lapidibus scriptum est: «Lapides sancti elevabuntur super terram (Zach. IX, 16) .» Hos ergo lapides illi erigunt, qui jam per Jordanem transierunt. Jordanem enim Josue, Jordanem aperuit Jesus. Ipse nos docuit, quid Jordanis aqua significet, quoniam ibi baptizatus discipulis suis praecepit, dicens: «Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 9) .» Illi ergo sunt, qui erigunt ingentes lapides: isti sunt, qui ubique terrarum aedificant Ecclesias: isti totius mundi reges, et principes ad fidem convertunt. Isti quidem hos lapides levigantes; isti eos et charitatis [Col. 0534D] glutino solidantes, scribunt in eis dilucide et aperte, non autem in nube et caligine, omnia verba quae in hoc libro novae legis continentur. Haec enim, ut Apostolus ait, «Non atramento, sed spiritu Dei in cordibus nostris scripta sunt (II Cor. III, 3) .» Scripta sunt quoque verba in corde Judaeorum, sed neque lucide, neque aperte, ideoque de eis dicitur: «Caecitas ex parte contigit in Israel (Rom. XI, 15) .» Quod autem ait, «ut possit intrare in terram lacte et melle manantem,» ex hoc significare videtur, quod nemo terram viventium intrabit, qui prius per baptismum non transierit, et novae legis fidem [Col. 0535A] atque doctrinam non susceperit. Sed quid per altare significatur, quod de lapidibus impolitis et savis informibus supra montem Nabal construitur? Ecclesia utique, in qua omnia sacrificia Christianae religionis quotidie fiunt. 212 Fit autem hoc altare super montem Nabal, quoniam sancta Ecclesia in gentili populo maxima ex parte constituta est. Nabal enim vetus vorago interpretatur. Vetus autem vorago in hoc populo erat, quoniam ibi, ab antiquis temporibus, major inferni perditionisque porta patebat. Constituitur autem hoc altare ex lapidibus et saxis informibus, quae ferrum non tetigit, quoniam et sancta Ecclesia praeter justos ex impiis etiam, et peccatoribus, et insensatis, constituta est. Qui autem lapides colebant, et duri, increduli, infructuosique Dei formam, [Col. 0535B] et pulchritudinem, ad cujus imaginem facti fuerant, non habebant, non immerito ideo lapides vocantur. Hos autem ferrum non tetigit, quoniam nondum sanctae praedicationis ferramentis dolati, et formati erant. Nondum enim ad eos dolandos venerat ille, qui ait: «Ut sapiens architectus fundamentum posui (I Cor. III, 10) .» Super hoc autem altare holocaustum Domino offertur, et victima pacifica immolatur, quia multis modis ei in sancta Ecclesia sacrificatur. Non est autem necessarium nos hic aliud de sacrificiis dicere, de quibus in superioribus libris multa locuti sumus. Quod autem ait: «Comedesque ibi, et epulaberis coram Domino Deo tuo,» non de carnali, sed de spirituali cibo intelligi debet. Hic enim cibus in Ecclesia sumitur, hic cibus coram [Col. 0535C] Deo comeditur: «Non enim in solo pane vivit homo, sed de omni verbo, quod procedit de ore Dei (Matth. IV, 4) .» Verbum ergo Dei cibus, hoc autem cibo nutritur, et pinguescit anima. Quae vero sequuntur, ideo non exponimus, quia facilia sunt, et maxima ex parte secundum litteram intelliguntur. His igitur praetermissis ad canticum accedamus.

«Audite, coeli, quae loquor, audiat terra verba oris mei.» Quantum ad litteram, coeli et terra audire non possunt, quia insensibiles sunt, et aures, quae audiant, non habent. Allegorice autem per coelos justi, per terram peccatores designantur. Magna ergo dicturus est, qui bonos et malos, et angelos [Col. 0535D] atque homines, justos et peccatores ad audiendum invitat. Et merito quidem coeli dicuntur, quorum conversatio in coelis est (Philipp. III, 20) . Merito etiam terra vocantur, quia de terra facti, sola terrena et transitoria diligunt. ⁜ (306) «Concrescat pluviae instar doctrina mea: fluat ut ros eloquium meum.» Pluvia enim et rore fecundatur terra, quibus parturiens germinat, et germinans conservatur. Talem igitur doctrinam suam fieri optat, qua campus animae madefactus in bonorum operum fructus prorumpat. «Quasi imber super terram, et quasi stillae super gramina, quia nomen Domini invocabo.» Talis, inquit, sit doctrina mea, et sic mentes, quas irrigat, vivificet, nutriat et fecundet, sicut imber, et pluviarum [Col. 0536A] stillae super herbam, et gramina, crescere ea faciat Hoc autem ideo, «quia nomen Domini invocabo;» cujus invocatione sactificantur et gubernantur omnia. «Date magnificentiam Deo nostro, Dei perfecta sunt opera, et omnes viae ejus judicia.» Date, inquit, o coeli et terra, magnificentiam Deo nostro, id est, magnificate. Dominum enim magnificare, est Dei magnificentiam praedicare. Neque aliter magnificatur, qui neque crescere, neque minui potest. «Dei perfecta sunt opera.» Nihil imperfectum fecit Deus; multa tamen imperfecta videmus, quae Dei opera esse non dubitamus. De prima igitur creatione hoc intelligatur, in qua nihil fuit diminutum: nihil aliqua parte vitiatum. Magnificemus ergo illum, qui omnium primordia perfecta creavit. [Col. 0536B] «Et omnes viae ejus judicia.» Via ejus est fides. Hac enim venitur ad eum, sed hac judicat infidelem. Haec ergo judicium est. Similiter autem et patientia judicantur impatientes, justitia injusti, et impietate impii, sic et in aliis. Omnes ergo viae ejus judicia. «Deus fidelis, et absque ulla iniquitate, justus et rectus.» Unde manifestum est, quia viae ejus non solum judicia sunt, verum etiam justa judicia. Laetentur ergo boni, timeant et mali. Sed quae timeant? Quia «peccaverunt ei.» Boni vero laetentur, quia «filii ejus» sunt, «et in sordibus non» sunt. Si enim adhuc in sordibus essent, ejus filii non essent. Nunc autem ad posteriora mentem dirigens, et Judaeos idola colentes, et contra Christum insurgentes, in spiritu contemplatus, [Col. 0536C] exclamat, dicens: «Generatio prava, atque perversa, haeceine reddis Domino, popule stulte, et insipiens?» Hoc, inquit, de te ipso promeruit, quia haec tanta bona, quae in sequentibus enumerantur, tibi largitus est? «Nunquid non ipse, est pater tuus, qui possedit te, et fecit, et creavit te?» Ipse, inquit, quem tu derelinquis, quem in diis alienis provocas, et ad iracundiam concitas, ipse, non alius, est pater tuus, qui te ab initio possedit, et fecit, et creavit. Hoc autem nescis, fac quod sequitur, et verum hoc esse probabis. «Memento dierum antiquorum, cogita generationes singulas: interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi majores tuos, et dicent tibi.» Quid dicent tibi? Hoc videlicet: Iste, quem tu insipiens relinquis et despicis, [Col. 0536D] pater tuus est, et possessor, et creator. Hoc enim majores tui testantur. Hoc Isaias, Jeremias, et caeteri prophetae confitentur. Et ipse quidem, cum omnium Dominus esset, cum omnes gentes in potestate habuisset, te solum tamen in partem elegit; 213 te solum suae haereditatis funiculum esse voluit. Hoc est enim quod dicit: «Quando dividebat Altissimus gentes, quando separabat filios Adam, constituit numerum populorum juxta numerum filiorum Israel. Pars autem Domini populus ejus; Jacob funiculus haereditatis ejus.» Vide igitur, quantum eum diligere, et quam fidelis esse debeas, qui ex omnibus mundi nationibus te solum in haereditatem suscepit. Haec autem divisio gentium, et haec separatio [Col. 0537A] filiorum Adam, illa esse videtur, quae in turris aedificatione facta est, sive potius, quae in ejus dispositione erat ante saecula. Tunc enim constituit Dominus terminos populorum, juxta numerum filiorum Israel. Quoniam tot mundi partes fore constituit, quot et filios Israel praescivit. Duodecim enim sunt mundi partes, totidem venti inde spirantes. Cum enim quatuor sint venti principales, unusquisque autem duos collimitaneos habeat, unum videlicet a dextris, et alterum a sinistris, duodecim esse non dubium est. Si autem per filios Israel apostolos significemus, hoc sic erit intelligendum, quia quod ipsi in praedicatione mundum in duodecim partes diviserunt, sic esse futurum prius a Domino constitutum fuerat. Alia vero translatio sic habet: «Constituit [Col. 0537B] terminos gentium, secundum numerum angelorum Dei;» ut tot ex electis coelos ascendere intelligamus, quot malis in ruentibus ibi remanserunt. «Invenit eum in terra deserta, in loco horroris, et vastae solitudinis.» Quid est enim «invenit eum,» nisi cognovit, atque probavit? Tunc aliquem ex toto invenimus, quando eum, qualis sit, manifeste cognoscimus. Et quia in adversis homo cognoscitur, merito cum in deserto invenisse Dominus dicitur. Quamvis enim Dominus huic populo plurima bona praesti erit, multoties tamen, sicut superius legitur, eum tentavit, et ad iracundiam provocavit. Ipse autem econtra semper ei miserebitur. Unde subditur: «Circumduxit eum, et docuit, et custodivit quasi pupillam oculi sui.» Hoc est, [Col. 0537C] quod superius dicitur. Sufficit vobis circuire montem istum. «Et circuimus,» inquit Moyses, «montem Seir longo tempore.» Per quadraginta namque annos circumduxit eos Dominus per desertum, donec illi omnes introirent, qui prius a viginti annis, et supra numerati fuerunt. Semper autem docuit, qualiter se habere debuissent, et quasi pupillam oculi eos custodivit. Qua in re,, maxima perfectaque custodia significatur. Usitata namque locutio est, ut eos, quos multum diligimus, quasi oculos nostros diligere dicamus. «Sicut aquila provocans ad volandum pullos suos, et super eos volitans, expandit alas suas, et assumpsit eum, et portavit in humeris suis.» Sic, inquit, Dominus semper filios [Col. 0537D] Israel custodivit, et docuit ad justitiam, et ad bonum opus provocavit, ac super eos in columna nubis et ignis volitavit, sicut aquila super pullos suos facere consuevit. Metaphorice loquitur, ut per hoc ei attentissima cura in illum populum fuisse demonstretur. «Dominus solus dux ejus fuit, et non erat cum eo deus alienus.» Stulte igitur loquebantur filii Israel, quando vitulum aureum adorantes dicebant: Isti sunt dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti. «Constituit eum super excelsam terram, ut comederet fructus agrorum.» Jam nunc de futuris, quasi de praeteritis loquitur. Vocat autem terram promissionis terram excelsam, sive quia montuosa est: sive quia aliis terris fecunditate excellentior et nobilior est; sive etiam quia terram viventium significat. [Col. 0538A] Ibi autem potius comedebat fructus agrorum; quibus fructibus et corpus et anima replebatur. Agri enim sunt isti libri, quorum fructum nunc exponendo comedimus. Hunc autem qui bene comedit super excelsam terram constitutus est. «Ut sugeret mel de petra, oleumque de saxo durissimo.» Hoc videtur exponere Psalmista, ubi ait: «Dedit eis regiones gentium, et labores populorum possederunt. Ut custodiant justificationes ejus, et legem ejus exquirant (Psal. CIV, 44, 45) .» Hoc est enim: «Constituit eum super excelsam terram;» quod est dedit eis regiones gentium» Et hoc est: «comedere fructus agrorum,» et «sugere mel de petra, oleumque de saxo durissimo,» quod est, «custodire justificationes ejus, et legem ejus exquirere.» [Col. 0538B] Qui enim sacras Scripturas bene vult meditari, ab omni perturbatione oportet eum esse quietum. Ideoque filii Israel super excelsam terram constituti, ut, neminem timentes, quiete viverent et populorum labores possiderent, quatenus, omni cura semota, Dei justificationes et legem ejus exquirant. Quid enim aliud per petram, et saxum durissimum, nisi hanc legem intelligamus, quae in tabulis lapideis scripta fuerit? De hac tamen petra, et de hoc saxo durissimo exsugimus, cujus dulcedine anima satiatur. Divina namque Scriptura et cibus nobis est, et medicamentum. «Butyrum de armento, et lac de ovibus, cum adipe agnorum, et arietum filiorum Basan. Et hircos cum medulla tritici, et sanguinem uvae biberent meracissimum.» Haec [Col. 0538C] secundum litteram vera sunt. Percusserunt filii Israel Og regem Basan, et non solum armenta ejus, oves, et agnos, et arietes, verum etiam omnem terram ejus possederunt. Possumus autem spiritualiter per armenta, et oves, et agnos, et arietes omnem patriarcharum et prophetarum multitudinem intelligere; qui, quoniam de spiritualibus parentibus nati sunt, non immerito filii Basan dicuntur. Basan enim pinguedo interpretatur. Dicuntur autem armenta propter 214 multitudinem, oves propter simplicitatem, propter innocentiam agni et propter ducatum arietes. De his autem et butyrum et lac, et adipem sumimus, quoniam eorum verbis et, exemplis reficimur. Talis enim cibus dulcis est, et suavis. Sed [Col. 0538D] quid per hireos, qui in omni sacrificio pro peccatis immolantur, nisi Christus intelligitur, pro peccatis nostris immolatus, sicut Apostolus ait: «De peccato damnavit peccatum in carne (Rom. VIII, 3) .» Judaei ergo immolando, quodammodo Christum manducabant in hircis, quem nos modo comedimus in medulla tritici. Bene igitur utrumque posuit, ut et nostrum, et illorum sacrificium demonstraret. Quod vero per sanguinem uvae meracissimum, Christi sanguis significetur, ex eo maxime intelligi potest, quod eum non vinum, sed sanguinem vocat. Jam tunc ergo ille populus Christi carnem, et sanguinem in figura comedebant; quem nos modo in veritate comedimus. Ita unde ille populus circa se tantam Dei largitatem, et benignitatem sentiens, melior, et [Col. 0539A] Deo fidelior suo esse debuerat, inde in superbiam elatus, iniquior factus est; unde et subditur. «Incrassatus est dilectus, et recalcitravit, incrassatus, impinguatus, dilatatus.» O mala pinguedo, quae contra Deum recalcitare facit. «Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum (Psal. LXXI, 7) .» Ipsa enim verborum inculcatio nimiam illorum, et superabundantem iniquitatem ostendit. «Dereliquit Deum factorem suum, et recessit a Deo salutari suo. Provocaverunt eum in diis alienis, et in abominationibus ad iracundiam concitaverunt.» Hoc autem exponit. «Immolaverunt daemoniis, et non Deo; diis quos ignorabant. Novi recentesque venerunt, quos non coluerunt patres eorum.» Plana sunt haec, quae quidem illum populum idololatriae deditum [Col. 0539B] fuisse significant, qui et unum Deum factorem suum dereliquit, et novos deos coluit, quos ejus parentes non coluerunt. «Deum, qui te genuit, dereliquisti, et oblitus es Domini creatoris tui (Isa. LI, 13 .» Hoc vidit Dominus, et ad iracundiam provocatus, concitatus est, quia provocaverunt eum filii sui et filiae. Huic autem simile in psalmis dicitur: «Si inimicus meus maledixisset mihi, sustinuissem utique (Psal. XIV, 13) .» Quanto enim nobis aliquis familiarior est, tanto magis si in aliquo offendat, dolemus. Et ait: «Abscondam faciem meam ab eis, et considerabo novissima eorum.» Quod servis suis Dominus faciem suam abscondit atque ab eis videri non patitur, irae et indignationis indicium est. Ideo que David Dominum rogat, dicens: «Ostende [Col. 0539C] nobis faciem tuam, et salvi erimus (Psal. LXXIX, 4) .» Considerat autem novissima eorum, quia quanto tempore in malis persistunt, et quando ad bonum convertuntur, quae poena eos in futurum exspectet, intelligit.

«Generatio enim perversa est, et infideles filii. Ipsi me provocaverunt in eo, qui non erat Deus, et irritaverunt in vanitatibus suis. Et ego provocabo eos, in eo qui non est populus, et in gente stulta irritabo eos.» Hoc autem tale est ac si diceret: Ipsi me provocaverunt, irritaverunt, et spreverunt. Et ego illos provocabo, et irritabo, et spernam. Ipsi adoraverunt pro Deo illum, qui non est Deus, et provocabo eos, recipiamque pro ipsis eum, qui non est populus, ut vel sic dolore tabescat, [Col. 0539D] locum suum alios tenere, et bona sua alios possidere conspexerint. Sed quomodo populus gentium non est populus? Quare autem si non est populus, a prophetis populus dicitur? Apostolus dicit: «Quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut perdat sapientes, et infirma elegit Deus, ut confundat fortia, et ea quae non sunt, ut ea quae sunt, destrueret (I Cor. I, 27) .» Sicut enim ea intelligimus, quae non sunt, ita eum intelligamus, qui non erat populus. Ea enim apud homines quasi non esse dicuntur, quae tam parva, et humilia sunt, ut quodammodo non esse videantur. Unde etiam usitata locutione illud, quod parvi pendimus, nihil esse dicere solemus. «Ignis succensus [Col. 0540A] est in furore meo, et ardebit usque ad inferni novissima. Devorabitque terram cum germine suo, et montium fundamenta comburet.» In hoc igne omnia poenarum genera significari possunt, quibus, vel in hoc saeculo, vel in futuro peccatores cruciantur; quoniam illis iratus est Dominus. Ardet autem hic ignis usque ad inferni novissima, quoniam, ut Scriptura testatur, inexstinguibilis est. Devorat autem terram cum germine suo; sive hic juxta litteram, civitates et homines, sive etiam in inferno peccatores eorumque filios et sequaces. Montium autem fundamenta divitiae sunt, et honores, in quibus potentes hujus saeculi confidunt, quibusque elevati superbiunt, et has quidem ultimus ignis, simul cum suis possessoribus comburet. «Congregabo super [Col. 0540B] eos mala, et sagittas meas complebo in eis.» Nam et in hac vita super Judaeos multa mala, multasque tribulationes congregavit Dominus: et in futuro quanta super omnes iniquos congregaturus sit, quid attinet dicere? Sagittae autem complentur in eis, quia nulla restat omnium sagittarum, nulla restat omnium poenarum, quae non saeviant super eos. «Consumentur fame.» Sive hic ab hostibus obsessi, sive etiam ut dives ille, qui guttam aquae a Lazaro petebat. «Et devorabunt eos aves morsu amarissimo (Luc. XVI, 23) .» Hoc secundum litteram completum est; quoniam multoties eorum morticina, et aves, et bestiae, et serpentes devoraverunt; secundum illud: «Posuerunt morticina servorum tuorum escas volatilibus coeli, et carnes sanctorum tuorum [Col. 0540C] bestiis terrae (Psal. LXXVIII, 2) .» Allegoricae autem aves, serpentes, bestiae, maligni spiritus intelliguntur, qui prae 215 nimia immanitate iniquorum poenis saturari non possunt. «Dentes bestiarum immitam in eos, cum furore trahentium super terram, atque serpentium. Foris vastabit eos gladius, et intus pavor, juvenem simul, ac virginem, lactantem cum homine sene.» Qui hoc non intelligit, legat Regum, Josue, et Machabaeorum libros. Si quis autem de Judaeis, qui modo sunt, intelligere velit, sciat omnes a majori, usque ad minorem morti et perditioni designatos esse ⁜ (307) . «Et dixi: Ubinam sunt? cessare faciam ex hominibus memoriam eorum.» Ac si dicat: Qui modo laeti, et exsultantes omnes Judaeae civitates repleverant, ubi nunc [Col. 0540D] sunt, utique in captivitate, et ubique terrarum dispersi. Hoc modo superius dixerat: «Et considerabo novissima eorum.» Dicendo, «ubinam sunt»: eorum memoriam considerat. Cessavit autem ex hominibus memoria eorum; quoniam qui prius inter homines nominatissimi fuerant, jam nunc nulla memoria, et nulla bona fama digni habentur.

«Sed propter iram inimicorum distuli, ne forte superbirent hostes eorum. Et dicerent: manus nostra excelsa, et non Dominus fecit haec omnia.» Prius hoc illis accidisset; sed distulit Deus, ut eorum inimici intelligerent, quod insuperabiles [Col. 0541A] essent, si a Deo non recessissent at per hoc, quando eorum inimici eos superarent, non in sua fortitudine hoc fieri intelligerent; sed Dei indignatione, qui ab eis iratus recesserat. Hucusque Dominus: nunc autem loquitur Moyses. «Gens absque consilio est, et sine prudentia. Utinam saperent, et intelligerent, et novissima providerent.» Non enim periissent, si in legis, et prophetarum consilium sapienter credidissent. Denique si novissima providissent, et quae et quanta pro suis iniquitatibus passuri erant praescivissent et intellexissent, ea forsitan non egissent. «Quomodo persequebatur unus mille, et duo fugarent decem millia? Nonne ideo, quia Deus suus vendidit eos, et Dominus conclusit illos?» Cognosce, inquit, popule stulte, et insipiens, [Col. 0541B] quia non tua, sed Dei fortitudine, quanto tempore in eo fuisti, infinitam hominum multitudinem cum paucis superasti. Hoc autem ideo fiebat, quia Judaeorum Deus omnes eorum inimicos in servos eis vendebat. Qui enim Deo fideliter serviunt, quodammodo ejus beneficia sub servitio emunt. Si autem Deus suus, Deus gentium dicatur, hoc erit intelligendum, quod maligni spiritus suos fideles decipiant, et vendant, in magnum sibi pretium computantes, si eos in aeternum cruciandi potestatem a Deo suscipiant. «Non enim est Deus noster, ut dii eorum, et inimici nostri sunt judices.» Hoc, inquit, inimici nostri testantur, quia Deus noster major omnibus est. Hucusque Moyses: nunc autem Dominus, quod coepit exsequitur. «De vinea [Col. 0541C] Sodomorum vinea eorum, et de suburbanis Gomorrhae. Uva eorum uva fellis, et botri amarissimi. Fel draconum vinum eorum, et venenum aspidum insanabile.» Merito, inquit, cessare faciam ex hominibus memoriam eorum, sicut cessavit memoria Sodomorum, ex quibus isti iniqua imitatione originem ducunt. Vinea enim, id est Judaeorum gens et propago, Sodomorum et Gomorrhaeorum vineam, et gentem malis moribus et iniqua conversatione incitabatur, quasi alterius vineae naturam vinea sequitur, et ab ea pastinata. Hujus autem uvae et botri fellei et amarissimi sunt: hujus vinum fel draconum et venenum aspidum est; quoniam omnis Judaeorum doctrina amara, mortifera, [Col. 0541D] et insanabilis est. Nonne haec condita sunt apud te, et signata in thesauris meis? Non sum, inquit, oblitus, firmiter in thesauris memoriae teneo ea quae gens ista contra me semper operata est. «Mea est ultio. Et ego retribuam eis in tempore,» huic ultioni praedestinato, «ut labatur pes eorum,» ne vel stare, vel fugere, vel resistere valeant. Hoc autem cito; «juxta est dies perditionis, et adesse festinant tempora.» Iterum autem Moyses loquitur: «Judicabit Dominus populum suum, et in servis suis miserebitur.» Ac si dicat: Vere prope est dies perditionis, sed non timeant boni, quia Dominus justus judex judicabit populum suum, et judicando miserabitur servorum suorum. Quid est judicabit, [Col. 0542A] nisi a malis separabit? Hac enim significatione, dicitur: «Judica me, Deus, et discernae causam meam.»—«Videbit, quod infirmata sit manus.» Quid est videbit? Nunquid et modo non videt? Videbit igitur, id est videri faciet, quod manus, et virtus illorum infirmata sit, qui prius alios potenter affligebant; et sicut duo ex illis ante fugabant decem millia, ita modo decem millia fugabuntur a duobus. «Et clausi quoque defecerunt, residuique consumpti sunt.» Quia capta civitate, aut trucidati, aut venditi sunt. Et tunc tandem se peccasse, et frustra deos coluisse, et daemonia adorasse, et de eorum victimis in vanum se comedisse discent: Hoc est enim, quod ait: «Ubi sunt dii eorum in quibus fiduciam habebant? De quorum victimis [Col. 0542B] comedebant adipes, et bibebant vinum libaminum.» Hoc autem illi dixerunt; illos autem Dominus irridens, ait: «Surgant» modo, si possunt, dii vestri, «et opitulentur vobis, et in» hac tanta «necessitate vos protegant:» qui quia non possunt, videte, cognoscite, et nunc tandem intelligite, «quod solus ego sum Deus, et non est alius Deus praeter me. Ego occidam, et ego vivere faciam.» Ipso enim vivente, non moriuntur omnes, ipso vocante resurgunt omnes. «Percutiam et ego sanabo.» Responsio est: 216 «et non est qui de manu mea possit eruere. Levabo ad coelum manum meam, et dicam: Vivo ego in aeternum.» Quando Salvator noster elevatis manibus sublatus est in coelum, [Col. 0542C] ostendit se vivere in aeternum. Nemo enim ibi moritur, quo ipse vivens ascendit. «Si acuero ut fulgur gladium meum,» per quem aeternam damnationem intelligimus, «et arripuerint judicium manus meae,» faciam quod sequitur: «reddam ultionem hostibus meis, et his qui oderunt me, retribuam.» Hoc autem erit in judicio, quando reddet unicuique secundum opera sua. «Inebriabo sagittas meas sanguine, et gladius meus devorabit carnes.» In hoc omnium tormentorum genere non solum venire, sed etiam semper manere super iniquos designat. «De cruore occisorum inebriabitur,» subauditur gladius meus. Inebriabitur quoque «de captivitate nudati inimicorum capitis.» Omnium iniquorum caput diabolus est; qui tunc [Col. 0542D] nudus erit, quoniam omnis ejus fraus, et iniquitas omnibus revelabitur. Hujus autem captivitatis illi sunt, quicunque ab eo capti et decepti sunt. De his ergo inebriabitur gladius Dei. «Laudate, gentes, populum ejus.» Sed dicet aliquis: Quomodo tu illum populum laudare praecipis, quem Dominus despectui habens, occidi permisit? Ad quod ipse: «Quia sanguinem,» inquit, «servorum suorum ulciscetur, et vindictam retribuet in hostes eorum, et propitius erit terrae populi sui.» Quod quidem non faceret, si eos despectui habuisset. Terram autem carnem dicit, quae post resurrectionem glorificata, ⁜ (308) aeternae beatitudini sociabitur.

«Haec est benedictio, qua benedixit Moyses homo Dei filiis Israel ante mortem suam. Et ait: Dominus de Sina venit, et de Seir ortus est nobis, apparuit de monte Pharan, et cum eo sanctorum millia. In dextera ejus ignea lex.» Haec ad litteram non procedunt. Recordemur ergo illius capituli, ubi dicitur: «Si ambulans per viam, nidum in arbore, vel in terra inveneris, et avem pullis vel ovis desuper incumbentem, dimitte avem, captos tenens filios, ut bonum sit tibi, et longo vivas tempore (Deut. XXII, 6) .» Et nos ergo dimittamus avem istam, et filios teneamus. Haec avis littera est, quae sub alarum velamine pullos et ova, id est spiritualem sensum claudit; quae quidem per loca difficiliora [Col. 0543B] in arbore, per planiora vero in terra nidificat. Per hujus igitur voluminis viam ambulantes, hujus avis nidum in arbore, id est in loco difficili, et alto invenimus. Dimittamus ergo avem, imo hinc eam evolare cogamus, ut pullos ejus, id est spiritualem intelligentiam teneamus. Quod si fecerimus, bene nobis erit, et longo vivemus tempore. Times mori? dimitte litteram, quae occidit. Vis vivere? tene litterae filios, id est spiritualem intellectum. Spiritus enim vivificat. Expulsa igitur littera, videamus quid per istos tres montes, id est Sina, Seir, et Pharan significetur. Ego enim per hos, legem, et prophetas, et Evangelia significari puto, ut per Sina, ubi lex data est, significentur hi quinque libri Moysis; per Seir vero, qui hispidus interpretatur, intelliguntur [Col. 0543C] prophetae, ad exponendum difficiles, Evangelia autem significentur per Pharan, qui frugifer dicitur, quoniam nullum semen, sicut semen Evangelii fructificavit. Venit ergo Dominus de Sina, quia ejus adventus primum in lege invenitur. Oritur in Seir, quia ejus nativitas a prophetis manifestatur. Apparet in monte Pharan, quia in Evangeliis auditur, et per miracula manifestatur. Venit ergo non solus, sed cum eo sanctorum millia. «In dextera ejus ignea lex,» qua et peccata uruntur, et mentes illuminantur. «Dilexit populos,» secundum illud: «Qui dilexit, et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo. Omnes sancti in manu illius sunt (Apoc. I, 5) .» Quare in manu? Quia ipse eos regit, ipse [Col. 0543D] eos tenet, et vagari non permittit. «Et qui appropinquant pedibus ejus, accipient de doctrina illius.» Hoc bene Maria soror Lazari intellexit. Et etiam per pedes ejus apostoli intelliguntur, qui ejus doctrinam ubique seminaverunt. «Legem praecepit nobis Moyses;» non utique aliam, nisi eam, quam accepit de doctrina ejus, quoniam et ipse appropinquavit. Sic autem de se, quasi de alio loquitur: «Haereditatem multitudinis Jacob.» Haec enim omni haereditate melior eis fuerat, si tamen eam intellexissent, quam nulli hostes ejus extorquere potuerunt. «Erit apud rectissimum rex, congregatis principibus populi cum tribubus Israel.» Ac si dicat: Hic Dominus, et rex veniens de Sina, in terris quidem cum hominibus conversabitur, sed a [Col. 0544A] Patre non separabitur. Erit semper rectissimus apud rectissimum, de quo alibi dicitur: «Et Verbum erat apud Deum (Joan. I) .» Principes autem populi cum tribubus Israel congregati erant, quando simul cum discipulis suis in Judaea praedicabat.

«Vivat Ruben, et non moriatur, et sit parvus in numero.» Quid per Ruben, qui primogenitus fuerat, nisi eos intelligimus, qui primi in illo populo vitam secuti, Christo crediderunt? Isti vivent in aeternum, et non sicut caeteri morientur. Sed parvi sunt numero, quamvis magni sint virtutibus, et sanctitate, semper enim: «Multi sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XX, 14) .»—«Haec est Judae benedictio. Audi, Domine, vocem Judae, et ad populum suum introduc 217 eum. Manus ejus pugnabunt pro eo, [Col. 0544B] et auditor illius contra adversarios ejus erit.» Per Judam Christum intelligamus, qui secundum carnem de stirpe illius natus est. Cujus vocem semper Dominus exaudit, secundum quod ipse ait: «Ego autem sciebam quod semper me audis (Joan. XI, 42) .» Introduxit autem eum Dominus ad populum suum, quia prius in hunc mundum, ut nos vocaret, deinde in infernum, ut nos liberaret, postea vero in coelum, ut exaltaret nos, introivit. Pugnabit autem Dominus pro eo, cujus manibus et fortitudini nemo resistere valet. Et ipse auditor illius fuit contra adversarios ejus, per quos et Judaei, et maligni spiritus intelliguntur.

«Levi quoque ait: Perfectio tua, et doctrina tua a viro sancto tuo, quem probasti in tentationem, [Col. 0544C] et judicasti ad aquas contradictionis.» Perfectio tua, inquit, o Deus, et doctrina tua detur, et confirmetur vero sancto tuo, id est huic ordini sacerdotali, ne forte iterum tentatus succumbat, sed perfectus et sapiens in omnibus perseveret. Hoc autem dicit propter se et Aaron, qui minus perfecti ad aquas contradictionis inventi sunt, quando filii Israel murmurantes tentaverunt Deum. Nota, quod in principio locutionis se ipsum accusat. «Sapiens enim in principio accusator est sui (Prov. XVIII 17) .» «Qui dixit patri suo, et matri suae, nescio vos, et fratribus suis, ignoro illos, et nescierunt filios suos. Hi custodierunt eloquium tuum, et pactum tuum servaverunt. Judicia tua, o Jacob, et legem [Col. 0544D] tuam, o Israel, ponent thymiama in furore tuo, et holocaustum super altare tuum.» Hoc est, quod in Exodo legitur: quia praecepit Moyses filiis, et transeuntes nemini pepercerunt. Horum igitur exemplo, Domini sacerdotes gladium spiritus, quod est verbum Dei, evaginantes, nulli delinquenti parcere discant, Dei amorem omni amori anteponant. Et isti quidem eloquium et pactum Dei, et judicia et legem Israel custodierunt, eos occidentes, qui vitulum aureum adoraverunt. Sic enim in hac lege Dei et nostra judicatum est, ut quicunque alium Deum adoraverit, vel ei immolaverit, moriatur. Ponunt autem thymiama in furore Dei, quia suis orationibus iram Dei placant, tanquam suavissimo thymiamatum odore. Hoc et Aaron fecisse legitur, qui arrepto [Col. 0545A] thuribulo, flammae se opposuit, quae jam extrema castrorum devoraverat. Ponunt quoque holocaustum super altare, sacrificium laudis et oblationis in Ecclesia praedicantes. «Benedic fortitudini ejus ⁜ (309) et opera manuum illius suscipe. Percute dorsa inimicorum ejus, et qui oderunt eum, non consurgant.» O si haec intelligerent illi, qui Dei sacerdotibus tantum adversantur! Quia quantum sacerdotes benedicuntur, tantum eorum inimici maledicuntur.

«Et Benjamin ait: Amantissimus Domini habitabit confidenter in eo, quasi in thalamo tota die morabitur, et inter humeros illius requiescet.» Quis est iste amantissimus Domini? Beatus utique Paulus de tribu Benjamin originem ducens. Sed qualem [Col. 0545B] hunc esse putemus, qui amantissimus Domini vocatur? Videamus modo qualiter Deum amat, cujus dicitur amantissimus. Ipse dicit: «Si quis non amat Dominum Jesum Christum, anathema sit (I Cor. XVI, 22) .» Vis etiam videre quam confidenter in hoc idem habitat? «Certus sum, inquit, quia neque mors, neque vita, neque principatus, neque potestates, neque aliqua creatura poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu (Rom. VIII, 38) .» Et in eo quidem quasi in suavissimo thalamo requiescit Christus, de quo ipse ait: «An experimentum ejus quaeritis, qui in me loquitur Christus (I Cor. XIII, 3) .»—«Et inter humeros ejus requiescit.» Talem equum, talem sessorem.

«Joseph quoque ait. De benedictione Domini [Col. 0545C] terra ejus, de pomis coeli, et rore, atque abysso subjacente. De pomis fructuum solis ac lunae, de vertice antiquorum montium, de pomis collium aeternorum, et de frugibus terrae, et plenitudine ejus benedictio illius. Qui apparuit in rubo veniat super caput Joseph, et super verticem Nazaraei ⁜ (310) .» Quid per Joseph, qui accrescens interpretatur, nisi populum Christianum intelligimus qui parvo tempore crescens, et multiplicans, mundum replevit? Hujus autem terra benedictione Domini perfunditur, quia statim a principio, ejus caro, quae de terra sumpta, primi hominis maledictione tenebatur, in baptismo benedicitur, et sanctificatur. Deinde vero populus iste fecundatur, et satiatur de pomis coeli et rore, id est apostolorum verbis et [Col. 0545D] doctrina, atque de abysso subjacente, id est de alta et profunda sanctarum Scripturarum intelligentia, et de pomis fructuum solis et lunae, per quos dulcissimos Christi et Ecclesiae sermones intelligimus, quibus interior homo noster reficitur. Et «de vertice antiquorum montium,» id est de sublimi et spirituali intelligentia prophetarum. Et «de pomis collium aeternorum,» per quae significantur dulcissima verba apostolorum. «Et de frugibus terrae, et de plenitudine ejus.» Quae si de terra viventium intelligantur, magnae et immensae divitiae ei promittuntur. «Omne enim datum optimum, et omne donum perfectum [Col. 0546A] desursum est (Jac. I, 17) .» Sed quis est ille, qui in rubo apparuit? cujus benedictio super caput, et verticem hujus venire imprecatur. Si enim rubus ille virginem Mariam significabit, profecto Christus est, qui in rubo apparuit. Bene autem populus iste Nazaraeus dicitur, utpote Domino 218 ab infantia consecratus inter fratres suos. «Quasi primogeniti tauri pulchritudo ejus, cornua rhinocerotis cornua illius. In ipsis ventilabit gentes usque ad terminos terrae. Hae sunt multitudines Ephraim, et haec millia Manasse.» Omnes enim secundum creationem fratres sumus, quoniam ex eisdem parentibus nati sumus. Christianus tamen populus inter omnes fratres suos pulcherrimus est, quia ipse solus aqua baptismatis regeneratus, et super nivem dealbatus [Col. 0546B] est. Qui bene tauro primogenito comparatur utpote major et fortior, caeterisque omnibus ad laborandum aptior. Sunt enim cornua illius insuperabilia, quasi cornua rhinocerotis, quoniam nihil eis resistere potest. Non autem sine causa pluraliter cornua posuit, cum nonnisi unum cornu habeat rhinoceros, unde et Latine unicornis dicitur. Duo namque cornua duo sunt Testamenta, quae populus iste dupliciter intelligens, omnium gentium errores superat et vanitates. In ipsis enim ventilat gentes, in ipsis concludit philosophos, in ipsis vincit Judaeos, in ipsis praedicat, et convertit omnes mundi terminos. Dividitur autem populus iste in Ephraim et Manasse, per quos et Judaeos, et gentiles significare possumus, quorum alter fructificans, alter [Col. 0546C] oblivio interpretatur. Quae utraque satis convenienter conveniunt sanctis, qui et bona fructificant, et injuriarum suarum omnium obliviscuntur.

«Et Zabulon ait: Laetare Zabulon in exitu tuo, et Issachar in tabernaculis tuis. Populos ad montem vocabunt. Ibi immolabunt victimas justitiae. Qui inundationem maris, quasi lac sugent, et thesauros absconditos arenarum.» Quid per Zabulon, qui habitaculum interpretatur fortitudinis, et per Issachar, qui asinus fortis alibi vocatur, nisi sancti Ecclesiae doctores significantur? Isti enim, quasi turres, inexpugnabile sunt habitaculum. Isti, quasi fortes asini, aliorum onera ferunt. Laetatur igitur Zabulon in exitu suo, quia sentiens se Dei fortitudine munitum, securus ad pugnam exit contra [Col. 0546D] hostes, ex quibus magnis spoliis onustus redit. Laetatur et Issachar in tabernaculis suis, nullo prae laetitiae pondere gravatus, cum tot quotidie animas offerat Deo. Vocant autem populum ad montem, dicentes cum propheta: «Venite, ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob (Isai. II, 3) .» Hoc enim faciunt, quando ad fidem, et ad Ecclesiam gentes invitant. Et ibi quidem immolant victimas justitiae, id est sacrificium laudis et oblationis. Sugunt autem inundationes maris, quasi lac, sive quia mundi injurias et adversitates pro Deo libenter ferunt, sive quia legis hujus doctrinam, quae aliis [Col. 0547A] amara et impotabilis esse videtur, spirituali intelligentia, quasi lac bibere gaudent. De qua subditur: «Et thesauros absconditos arenarum.» Sicut aurum in arena, ita et spiritualis intelligentia in littera invenitur.

«Et ad Gad ait: Benedicens in latitudine Gad. Quasi leo requievit, cepitque brachium, et verticem. Et vidit principatum tuum, quod in parte sua doctor est, et repositus, qui fuit cum principibus populi, et fecit justitias Domini, judicium suum cum Israel.» Hunc et Jacob benedicens ait: «Gad accinctus praeliabitur ante eum.» Quid per Gad nisi apostolos intelligimus? Qui gladio accincti spiritus, prima acie bella gesserunt. Isti autem in latitudine benedicuntur, sive quia in mundi latitudinem [Col. 0547B] praedicare mittuntur. «In omnem terram exivit sonus eorum (Psal. XVIII, 5) .» Et isti quidem quamvis a pluribus inimicis undique invadantur, securi tamen ut leo requiescunt, de quo scriptum est: «Leo fortissimus bestiarum ad nullius pavebit occursum (Prov. XXX, 30) .» Ceperunt autem brachium et verticem, omnem videlicet mundi fortitudinem et sublimitatem sibi subjugantes. Ipsi enim Romam, quae mundi caput est, superaverunt, ipsi ejus brachia, id est imperatores et principes ad fidem converterunt. In istorum autem parte et principatu doctor est repositus, quia in eorum cordibus lex, et Christus, id est legis et Evangeliorum reposita est doctrina. Doctorem igitur habent in corde, sicut Dominus ait: «Non enim vos estis qui loquimini, [Col. 0547C] sed Spiritus sanctus, qui loquitur in vobis.» Et iste quidem doctor cum principibus populi fuit, quia ipsa quoque praesentia corporis ad tempus cum apostolis conversatus est, et justitiam ac judicia in Judaea operatus est.

«Dan quoque ait: Dan catulus Leonis fluet largiter de Basan.» De hujus namque stirpe fuit Samson; de hac erit et Antichristus. Uterque catulus leonis, quia uterque fortis, alter debellando malos, alter persequendo bonos. Unde et largiter fluere dicuntur, quia cum magna fortitudine in bella ruunt. Basan autem, qui pinguedo interpretatur, terram Juda significat, quae omni terra pinguior et fertilior esse perhibetur. Ex hac autem uterque eorum procedit.

[Col. 0547D] «Et Nephtali dixit. Nephtali abundantia perfruetur, et plenus erit benedictionibus Domini mane, et meridiem possidebit.» Interpretatur Nephtali latitudo, per quem eos intelligimus, qui charitatis amore dilatati, nemini manus claudunt, sed in faciendis eleemosynis semper eas apertas habent. Merito igitur abundantia perfruuntur, quia bona sua aliis libenter largiuntur. Talibus autem in judicio dicturus est Dominus: «Venite, benedicti Patris mei; quia esurivi, et dedistis mihi manducare, sitivi, et dedistis mihi bibere, etc. (Matth. XXV, 35) .» Isti autem mane, et meridiem possidebunt, quia nunquam ad occasum mortis declinabunt. Mane, et meridiem possidere est lucem aeternam haereditare.

[Col. 0548A] 219 «Aser quoque ait: Benedictus in filiis Aser. Sit placens fratribus suis, et tinget in oleo pedem suum. Ferrum, et aes calceamentum ejus. Sicut dies juventutis tuae, ita et senectus tua. Non est Deus alius, ut Deus rectissimi, ascensor coeli, auxiliator tuus.» Quid per Aser, qui beatus interpretatur, nisi Christianorum populus figuratur, qui solus aeterna beatitudine perfruetur? Hic autem in filiis benedicitur, quoniam infideles, et si filii sint, quia boni a Deo calceati sunt, benedictione tamen paterna digni non sunt. Placet autem fratribus suis, per quos angelos intelligimus. Tingit in oleo pedem suum, quia per viam graditur misericordiae. Et ferro, et aere calceatur, quia potestatem a Deo accepit calcandi super serpentes, et scorpiones. Talis [Col. 0548B] potestas calceamentum ferreum et aeneum est. Quod autem ejus juventus et senectus similis dicitur, ejus gloria et beatitudo immutabilis demonstratur. «Non est Deus alius, ut Deus rectissimi.» Admiratio est in laudem Creatoris, qui ex tam iniquis parentibus, et ex adeo fragili materia, ad tantam rectitudinem populum istum, secundum suam voluntatem convertit. Hujus auxiliator ascensor coeli est, Christus videlicet Dominus noster, qui ascendit super omnes coelos. Ipse enim ait: «Non vos deseram, neque derelinquam (Joan. XIV, 18) .» Itemque: «Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .»—«Magnificentia ejus discurrunt nubes, habitaculum ejus sursum, et subter brachia sempiterna. Ejiciet a facie tua inimicum, [Col. 0548C] et dicet: Conterere.» Hoc secundum litteram mirabile est quod nubes pluviis oneratas discurrere, aquas ferre, easque ordinate nunc effundere, et nunc tenere videmus. Nostrae quoque nubes, apostoli videlicet et doctores, aquis spiritualibus et doctrina Evangelii pleni, ejus virtute et magnitudine discurrunt, et nostrae mentis agrum inebriant, variisque virtutum fructibus fertilem faciunt. Est autem ejus habitaculum sursum, quoniam in coelo sedes ejus. Subter autem sunt et brachia sempiterna; quoniam ejus virtus et fortitudo suos fideles hic defendere et tenere nos constat. Ideoque ejicit a facie nostra inimicum, diabolum videlicet, de quo dicitur: «Inimicus vester diabolus tanquam leo rugiens circuit quaerens quem devoret (Petr. III, 8) .»—«Cui [Col. 0548D] dicit: Conterere.» Dicere autem Dei, facere est, Ipse enim dixit, et facta sunt (Psal. CXIV, 5) .» Hoc est, quod Apostolus ait: «Dominus conterat Satanam sub pedibus vestris velociter (Rom. XVI, 20) .»

«Habitavit Israel confidenter et solus. Oculos Jacob in terra frumenti, et vini, coelique caligabunt rore.» Hoc et propheta dicit: «Salvabitur Juda, et Israel habitabit confidenter (Jer. XXXIII, 16) .» Interpretatur enim Israel vir videns Dominum. Hic autem est populus fidelis, qui et nunc mentis intuitu eum videt, et postea facie ad faciem videbit. Sed quomodo confidenter habitat Israel cum Domino? satis ex hoc patet, quia semper in Dei protectione confidit; ideoque ait: «Dominus mihi adjutor, [Col. 0549A] non timebo quid faciat mihi homo (Psal. CXVII, 6) .» Erit solus oculus Jacob in terra frumenti, et vini. Idem est Jacob qui Israel: dictum est alibi quid Israel significet. Jacob hoc in loco carnalem populum Judaeorum designat. Docet ergo Moyses, quod alios populos coelum, et spiritualia intueri videt; Judaeos autem sola transitoria appetere cernit, nihilque aliud desiderare nisi frumentum et vinum, in quibus omnia carnalia et corpus foventia intelliguntur. Hoc autem vitium, quamvis in multis aliis inveniatur, solis tamen Judaeis tribuitur, quoniam plus caeteris dominatur in eis. «Coelique caligabunt rore.» Et hoc ipsum ad eorum iniquitatis et avaritiae cumulum dici videtur, qui quamvis coelum rore caligare videant, sola tamen terrena aspiciunt. [Col. 0549B] Ipse Dominus ait: «Nisi ego venissem, et locutus eis fuissem, peccatum non haberent. Nunc autem excusationem non habent de peccatis suis (Joan. XV, 22) .» Coelos rore caligare, et nubibus operiri viderunt, cum apostolos praedicare, et spiritualis doctrinae pluvias effundere senserunt. Verumtamen ad terram oculos deprimentes, sursum eos erigere non curarunt. Nulla ergo eis excusatio restat.

«Beatus es tu Israel, quis similis tui, popule, qui salvaris in Domino? Scutum auxilii tui, et gladius gloriae tuae. Negabunt te inimici tui, et tu eorum colla calcabis.» Miser, inquit, Jacob, cujus oculus solam terram respicit. Tu vero Israel beatus, qui secundum tui nominis interpretationem oculos erigens Deum contemplaris. Quis similis tui, o popule [Col. 0549C] Christianorum, quem Israel significat, qui salvaris in Domino? in eo utique, qui ait: «Vos vocatis me magister, et Domine. Et bene dicitis; sum etenim (Joan. XIII, 13) .» Sicut autem hujus populi similem dominus non habet, ita et populus ipse similem dominum non habebit. «Scutum auxilii tui, et gladius gloriae tuae Christus est.» Ipse, inquit, te protegit; ipse te defendit; ipse pro te pugnat; ipse tuos prosternit inimicos; ipse et scutum tibi, et gladius est, cujus fortitudine gloriaris, omnes superans inimicos. Nunc autem ad ipsum convertitur, eique sic loquitur, dicens: «Negabunt te, o Christe, inimici tui, et tu eorum colla calcabis.» Quamvis enim sis fortis et potens, quamvis sis Dominus virtutum et rex gloriae, te tamen Judaei negare non [Col. 0549D] timebunt dicentes: «Nolumus hunc regnare super nos (Luc. XIX, 14) .» Et: «Non habemus regem, nisi Caesarem.» Et: «Non hunc, sed Barabbam (Joan. XIX, 15) .» Sed tu, o Christe, eorum colla calcabis, et eorum superbiam humiliabis.

«Ascendit ergo Moyses de campestribus Moab super montem Nebo in verticem Phasga, contra Jericho, et ostendit ei omnem terram promissionis, dicens: Haec est terra, pro qua juravi Abraham, [Col. 0550A] Isaac et Jacob, dicens: Semini tuo dabo eam. Vidisti eam oculis tuis, et non trans bis ad illam, Mortuusque est ibi Moyses servus Dei in terra Moab, jubente Domino, et sepelivit eum Dominus in valle terrae Moab contra Phogor. Et non cognovit homo sepulcrum ejus usque in praesentem diem.» Quid est quod Moyses servus Dei, qui in omni domo sua fidelissimus fuit, qui facie ad faciem cum Deo loquebatur, et quem Dominus noverat ex nomine, propter unum peccatum, terram promissionis intrare non permittitur? Moyses legislator, cui in nebula et caligine lex data est, hoc in loco eos significat, qui tantum secundum litteram legem intelligunt. Caligine enim obvoluti id ipsum, quod legunt, videre non possunt. «Usque hodie [Col. 0550B] namque, dicit Apostolus, dum legitur Moyses, velamen positum est ante faciem illorum ⁜ (311) (II Cor. III, 15) .» Unde et merito ibi Moyses tantummodo incredulus invenitur, ubi incredulum populum significavit. Venit enim ad petram, et dubitavit, quoniam ipse non ibi erat, sed populus incredulus, qui tunc in eo significabatur. Haec autem significatio fuit causa ut dubitaret. Quid haec petra, nisi legem significat, in petro scriptam, in lapidibus datam, duro et incredulo populo attributam? Venit et tunc Moyses ad petram: venit usque hodie incredulus populus ad legem. Putat esse siccam, putat esse sine aqua, quia non videt ibi intelligentiam spiritualem. Percutit eam semel, non egreditur aqua. Semel percutit, quia solam litteram pronuntiat et intelligit. Percute [Col. 0550C] iterum, o Judaee, et habebis aquam. Intellige spiritualiter, ne siti moriaris; nam et Moyses in prima percussione nihil habuit. Quare hoc? Quia adhuc incredulus erat, et hanc unum increduli populi percussionem significabat. Redit fides. Percutit iterum et egrediuntur aquae largissimae. Crede et tu, et habebis aquas. Et non tantum hoc, sed quod melius est, non terram promissionis, quae toties captivatur, verum terram viventium intrabis, quae in omni securitate laetatur. Hoc enim accidit Moysi, qui illius terrae habitationem pro nihilo ducens, ad gloriam melioris terrae translatus est. Monitio ergo est non indignatio, quod ei a Domino dicitur: «Vidisti eam oculis tuis, et non transibis ad illam,» quia ad meliorem transiturus es. Per hoc autem [Col. 0550D] significabitur, quod quicunque ad litteram hanc legem intelligunt, vident quidem ibi coelestis patriae delicias, et gloriam, et jucunditatem, ad eam tamen transire non poterunt. Voluit autem Dominus sepulcrum Moysi esse occultum, ne ad litterae vetustatem, revertamur, quae per Moysen significatur: sed spiritum vivificantem sequamur, ut in aeternum vivamus. Quod nobis praestare dignetur ipse, qui cum Patre, et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.