162

Nos quidem tum pro beatae Mariae semper virginis devotione ac reverentia, etc. Exstat inter epistolas Urbani II, Patrologiae tom. CLI.

Quantas pro Gaufrido quondam episcopo, etc. Vide ubi supra.

Quoniam, ut credimus, divino te nutu vocante, clerus et populus Carnotensis ecclesiae ⁜ a unanimiter elegerunt rectorem, et ad nos usque perducentes petierunt consecrari episcopum, et ideo Deo annuente per manus nostrae impositionem episcopus consecratus es, amodo, frater charissime, scias te maximum pondus suscepisse laboris, quod est sarcina regiminis animarum, et commodis deservire multorum, omniumque fieri minimum atque ministrum, et pro credito tibi talento in die divini examinis rationem redditurum. Nam si Salvator noster dixit: Non veni ministrari, sed ministrare (Marc X; Matth. XX) , et animam suam posuit pro ovibus suis, [Col. 0013B] quanto magis nos desidiosi servi summi Patrisfamilias debemus maximo sudore incumbere, oves Dominicas, nobis a summo pastore consignatas, ad ovile Dominicum suffragante divina gratia absque morbo vel macula [et mancha] perducere? Exhortamur itaque dilectionem tuam, ut fidem quam in exordio tuae consecrationis breviter lucideque digessimus, illibatam et inviolabilem custodias; quia fides est fundamentum omnium virtutum. Scimus autem quod ab infantia sacris es litteris eruditus, et canonum institutis edoctus, attamen breviter ad te noster dirigendus est sermo. Nullus te favor extollat, nulla adversitas atterat, id est nec [ al. ut nec; al. non in] in prosperis cor tuum elevetur, nec in adversis aliquo dejiciatur, sed omnia et in omnibus [Col. 0013C] caute et cum discretione agere te volumus, ut absque reprehensione ab omnibus vivere comproberis. Sancta Trinitas fraternitatem tuam sua protectione incolumem custodiat, ut dum [cum] tali moderamine in Domino nostro onus quod suscepisti peregeris, in die aeternae retributionis eo dicente audire merearis: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam, intra in gaudium Domini tui (Luc. XIX; Matth. XXV) .

Si animo meo morem gerere vellem, si denique sic esset tolerabile ut non etiam poenale judicaretur successorem Petri in arce summi pontificatus positum [Col. 0013D] lacessere, jam quidem in vos odiorum castra movere, maledictis persequi non cessarem. Credo enim, propter quod loquor, me opera vestra de tranquillitatis littore abstractum in altitudinem maris inopinato casu devenisse, et temporalium occupationum quasi procellosis fluctibus jactandum prospicio, ubi, dum multorum utilitatibus providere compellor, tam meae quam ipsorum saluti posse sufficere despero. Elegeram abjectus esse in domo Dei, utpote cui non generis nobilitas, non scientiae dignitas eloquentiae animos dabat, et paucorum, [Col. 0014A] fratrum [Belvacensium aa ep. 17] pia societas charitate plena plus omnibus divitiis mihi applaudebat, cum sic mihi latenti, nec tale quid suspicanti Ecclesia Carnotensis pontificatus professionis pondus obtrusit (epist. 8) ; nec sane ejus voluntati aliqua ratione victus cederem, nisi id vos velle atque praecepisse (epist. 12) , cui non obedire nefas est, protestaretur. Episcopum Belvacensem ⁜ c sanctitati vestrae commendo, cujus simplicitas hoc habet laudabile, quod nec perversa agentibus placere, nec recte sapientibus displicere potest; novit enim prudentia vestra eum in quibusdam accusatum, non tam zelo justitiae quam virtutis aemulatione. Sed mihi non videtur rationabiliter posse fieri, ut a minori persona debeat retractari quod sub vestri judicii examine [Col. 0014B] finem sortiri meruit. Sed ad me revertar, quem pastoralis curae vincula premunt; qui etiam, quod nondum erratibus meis adhibui, cogor debere correctionem alienis erroribus; cujus vita, licet olim in conspectu summi Judicis calumniosa haberetur, nunc maxime tamen vicinior est accusationi suae quam excusationi alienae. Vale.

Quoniam summus Pastor pastoris nomen habere nos voluit, et officium pastorale exercere praecepit, errabundis et languidis ovibus congruam medicinam [Col. 0014C] providere nos convenit, ut nec importuna instantia aliquam praefocemus, nec blandiente nobis desidia nostra negligenter aliquam perire permittamus: ne otium nostrum negotiis saecularibus praeponamus, quominus parturienti Ecclesiae debitum ministerium persolvamus. Licet enim in amplexus speciosae Rachel intendat labor militiae nostrae, spe tamen prolis numerosioris, amplexus Liae nobis est tolerandus (Gen. XXX) : quia, cum illa plus videat, ista plus fructificat: et cum illi visio sua sit jucundissima, hujus actio multis est necessaria: et, ut evidentius dicam, cum in illa pene sola sit dilectio Dei, in hac manifesta est etiam dilectio proximi. Cujus dilectionis sequacibus suis insinuandae formam protulit Mediator [Col. 0014D] Dei et hominum, qui non solum pro nobis de secreto suo ad publicum nostrum prodiit, sed etiam carnem assumptam flagellis, colaphis, sputis, ac demum morti crucis addixit. Quid hoc facto summus Pastor nobis insinuat, nisi ut nos dicti pastores oves erroneas ad custodiam nostram pertinentes, per devia quaeque et aspera fugientes, indeficienti charitate consectemur, ut ad gregem reportentur: licet in sequendo vepribus conscindamur (inf. ep. 272) , crebris spinarum aculeis cruentemur? Quod quia prudentiam vestram latere non ignoro, nescio utrum patientiam vestram vel negligentiam, quantum [Col. 0015A] fas est ex charitatis affectu, reprehendo, quod contra instituta majorum quosdam fratres semel a nobis ad custodiam animarum dimissos apud vos detinetis, in quibus nostram et illorum famam laedi permittitis, et morbis ovium illis commissarum nullam medicinae curam praeparatis. Unde, ut interim de caeteris sileam, rogando moneo, monendo rogo fraternitatem vestram ut, omni occasione remota usque ad praesens caput jejunii, transmittatis mihi domnum Gauterium, quondam monasterii Bonaevallis abbatem, quatenus audita 3 ab eo suae discessionis causa, solutio ejus si probanda est, a nobis approbetur; vel si approbanda non est, consilio et auxilio cooperatorum nostrorum in officio et loco suo plenissime reformetur. Vale.

Regius in excellentia vestra sanguis ex utraque linea descendens, nobilitatem generis in oculis omnium [ al. oculis hominum] manifeste commendat. Sed hanc apud religiosas mentes morum probitas et larga ad erogandum manus, quantum didici, vehementer exsuperat. Unde miror qua ratione consobrinam vestram, Adalaidem [ al. Adalidem] sicut vos ipsam amare dicatis, cujus adulterinos cum Gulielmo [ al. Vuilelmo] complexus vel defendere, vel protelare tanto studio laboratis, nec saluti vestrae vel illorum satis commode providetis, neque quantum periculum, [Col. 0015C] vel quanta infamia mihi super hoc immineat aliquatenus praecavetis. Quomodo enim gladius spiritus in ore meo positus ferire audebit longe positos simili contagione pollutos, qui tangere non audebit vel dissimulabit juxta se positos? nonne dicturi sunt mihi illud evangelicum: Ejice [in v. c. eice] primum trabem de oculo tuo, ut postea videas festucam in nostro (Matth. VII) . Hanc porro me habere tolerantiam terribiliter Apostolus vetat, de hujusmodi scelerum patratoribus, dicens: Quoniam qui talia agunt, digni sunt morte, nec solum qui faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus (Rom. I) . Consentientes autem B. Ambrosius dissimulantes vocat, vel defendentes. Qua de re obnixe peto, ut non indignetur adversum me vestra sublimitas, quoniam testis mihi est Ille, [Col. 0015D] cui nuda est abyssus humanae conscientiae, me hoc non arripuisse causa malevolentiae meae vel alienae, sed solo rigore et amore justitiae, in tantum ut, si aliter fieri non possit, malim hominum incurrere malevolentiam quam legem Dei mei derelinquere. Quadam tamen conditione condescendam petitioni vestrae, si uterque juraverit quod ante finitam causam a carnali conjunctione se immunes custodiant; alioquin satagendum est mihi, ut mortuum jam quatriduanum longe lateque fetentem (Joan. XI) crebra admonitione de inferno inferiori valeam evocare (Psal. LXXXV) . Valete.

Apices tuae charitatis in me nuntios per praesentium latorem nuper accepi, quibus quae mihi pax apud vicinos, quae gratia apud principes diligenter inquisisti. Instrumentum etiam nivei candoris ad ordinandos capillos in idipsum charitatis signum transmisisti. Quod cum mihi placeat in suo genere quantum hujusmodi placere debent propter exteriorem pulchritudinem, vehementius tamen placet propter pulchri sacramenti interiorem celsitudinem. Nam cum in capillis inordinati mores, vel inordinati populi quadam comparatione possint [Col. 0016B] intelligi, credo prudentiam tuam munusculo hoc quasi quodam monitorio vigilantiam meam excitare, ut studeam inordinatos populorum mores diversis exhortationum modis componere, atque habito discretionis moderamine ad debitum ordinem revocare. Quid vero ipso instrumenti decore, quod longa lima et longa politura ad hunc candorem perductum est, significare videris, nisi ut castigem corpus meum et in servitutem redigam, ne forte, cum aliis praedicaverim, ipse reprobus fiam? (I Cor. IX.) Rogo itaque te per ipsa charitatis viscera, quae visitare me dignata est quo modo voluit aut valuit fraternitas tua, ut, quemadmodum [ al. ut quomodo] praedictis benevolentiae signis cogis nos habere memoriam tui frequentem, sic in orationibus tuis habeas [Col. 0016C] frequentem memoriam nostri. Vestrae enim orationes quanto quietiores, tanto saniores. Nostrae vero et si non sauciae, tamen propter instantes necessitudines ⁜ a , et saecularium negotiorum tumultus, saepe sunt perturbatae. Perturbationis vero meae causas et si non nosti per experientiam, nosti tamen per scientiam. Nam qui in modico flumine ad regendam modicam navem prius nulla ratione praevalebam, quomodo nunc quasi de portu tranquillitatis eductus et in altitudinem maris deductus, ad regendam tam ponderosam tamque naufragosam navem sufficiam? Quod si meruissem praesentiam tuam, sicut Lugduni te rogaveram, per prudentiam consilii tui, et per gratiam quam habes in oculis civium nostrorum, multa perfecisset divina Clementia, [Col. 0016D] quae attingere nondum audet imbecillitas mea. Itaque pulsando insto, instando pulso, ut, quaesita opportunitate, nos tuae visitationis consolatione laetifices, quod et saluti multorum proderit, et proposito tuae sanctitatis non oberit. Prospera autem nostra et adversa de quibus quaesisti, sic modificat medicinalis Dei sapientia ut nec frangi permittat adversitate, neque extolli prosperitate, quatenus dicere possimus cum Apostolo: Fidelis Deus, qui non permittit nos tentari supra id quod possumus sustinere (I Cor. X) . Pauci tamen calcaneum meum observant, sed, Deo miserante, plures sunt, qui matutini exitus [Col. 0017A] et vesperae laetificari desiderant (Psal. XLV) . Paedagogus ⁜ a ille ab officio pastoris et nomine procul pulsus, jam non habet unde lac et lanas ovium perditarum diripiat, praeterquam quod in Northmannia praeposituram quamdam Ecclesiae nostrae, auxilio insulsi comitis terrae illius sibi usurpat et devastat. Vale.

Si esses ovis centesima in deserto perdita, sed gregi jam reddita (Luc. XV; Matth. XVIII) , sicut exarserat in te zelus meus quandiu te intellexi aversum et adversum, sic requiesceret in te spiritus meus, si [Col. 0017B] te cognoscerem ad doctrinam sanam conversum et reversum. Sed quia scio te post concilium Suessionense in auribus quorumdam quos mecum bene nosti, pristinam sententiam tuam clandestinis disputationibus studiosissime 4 defendisse, et eamdem quam abjuraveras, et alias non minus insanas persuadere voluisse, non potest intrare in cor meum quod adhuc fidem tuam correxeris, quod mores in melius commutaveris. Si ergo ex hac occasione te afflixit, et rebus tuis nudavit quorumdam violentorum rapax avaritia, non hoc ex se fecit injusta eorum violentia, sed justa et correctioni [correptioni] tuae consulens Dei sapientia, faciens etiam per malos, quamvis nescientes, bona sua, cujus vestem scindere conabaris rationibus humanis armata, sed [Col. 0017C] tamen infecunda facundia (epist. 207) . Cum vero multis exemplis ethici tractatoris veram constet esse sententiam:

Litteras contumeliosas et amaritudinis plenas sigillo vestro signatas, et nomine [vestro, v. c. ] titulatas, [Col. 0018B] a quibusdam clericis nuper accepi; in quibus primo depressionem [ unus v. c. reprehensionem] meam et falsas criminum objectiones in me factas, postremo sedis apostolicae majestatem non leviter laesam mecum vehementer indolui. Cum enim ut pacem haberetis, et in filium susciperetis apostolica auctoritate (epist. 2) fuissetis [fuisses, Bar. ] commonitus, nec ut fratrem salutastis me in litteris illis, nec ut coepiscopum, qui nullum vobis coepiscopi adjutorium, vel filii denegavi [abnegavit, Bar. ] obsequium. Cur igitur alienigenam ad judicium vocatis, cur obedientiae vinculis astringitis, quem nec suffraganeum, nec collegam esse cognoscitis? Huic injuriae meae graviorem superadditis, quod demembratorem metropolitanae sedis non apte satis appellatis. [Col. 0018C] Nam cum ramus aridus, qui in radice arboris matris nunquam coaluit, nec in se virens fructum fecit, magni cultoris manu excisus esset ⁜ e ; eadem manus quae ramum praemortuum excidit, me non ad demembrationem, sed ad supplendum locum indemortui [demortui], eidem arbori, quantum in se erat, inseruit, quia [quae, Bar. ] hoc et cum aliqua spe fructus et sine vulnere matris arboris posse fieri existimavit [ v. c. aestimavit]. Cui ergo sine vestra contradictione licuit quod nocebat excidere, quae ratio impedit ut ei non liceat quod profuturum sperabat inserere? Dicitis etiam [enim, v. c. ] in litteris illis me sedem invasisse Gaufridi coepiscopi vestri, in quo manifeste contra sedem apostolicam caput erigitis, dum quod illa aedificat, vos, quantum in [Col. 0018D] vobis est, destruitis, et quod illa destruxit vos aedificare contenditis; cujus judiciis et constitutionibus obviare, plane est haereticae pravitatis notam incurrere, cum Scriptura dicat: «Haereticum esse constat, qui Romanae Ecclesiae non concordat.» (can. Nolite, dist. 11.) Praeterea [ deest in Bar. ] famae vestrae non bene consulitis, qui caprum emissarium, cujus adulteria, fornicationes, perjuria, proditiones, per omnem ferme Latinam Ecclesiam publicatae sunt, qui pro his et aliis similibus a sede apostolica damnatus [Col. 0019A] est, ita ut, se purgare non valens, virgam pastoralem redderet et annulum, de quo apostolicum accepistis decretum in haec verba (sup. epist. 1) : «Quicunque Gaufridum depositum deinceps juverit ad infestandum vel reinvadendum Carnotensem episcopatum, excommunicatum eum esse censemus,» adhuc episcopum vocare, in episcopum reformare contenditis: cujus malefacta defendere, quid est aliud nisi similem damnationis sententiam in se provocare? Cum enim, secundum Apostolum, satis sit ad damnationem peccatis alienis consentire, cur non magis sufficiet eadem fovere et defendere? Neque enim in hoc protegit vos clypeus ignorantiae, cum haec, (sicut dixi,) nota sint non tantum Ecclesiis Lugdunensis Galliae, sed omnibus ferme Ecclesiis Latinae [Col. 0019B] linguae. Est et aliud in litteris illis, in quo evidentissime et irreverentissime os vestrum posuistis in coelum, et lingua vestra transivit in terra (Psal. LXXII) , cum benedictionem per manus impositionem papae datam et cardinalium Romanae Ecclesiae, non simpliciter benedictionem, sed «qualemcunque» hostili irrisione appellastis ⁜ a ; cum ad ipsam principaliter et generalissime pertineat, tam metropolitanorum, quam caeterorum episcoporum consecrationem [consecrationes, v. c. Bar. ] confirmare vel infirmare, constitutiones vestras et judicia retractare, suas vero inconcussas retinere, et nullius inferioris judicio retractandas vel corrigendas concedere. Sic enim de non infirmandis apostolicae sedis judiciis scribit papa Gelasius in epistola Fausto magistro directa ⁜ b , [Col. 0019C] de justa depositione Acatii: «Nobis opponunt canones, dum nesciunt quid loquantur. Contra quos hoc ipso [hinc ipsi, v. c. sed hoc ipso melius est ] venire se produnt, quod primae sedi sana rectaque suadenti parere diffugiunt. Ipsi sunt canones, qui appellationes totius Ecclesiae ad hujus sedis examen voluere deferri, ab ipsa vero nusquam prorsus appellari debere sanxerunt, ac per hoc illam de tota Ecclesia judicare, ipsam ad nullius commeare judicium, nec de ejus unquam praeceperunt judicio judicari, sententiamque illius constituerunt non ⁜ c oportere dissolvi, cujus potius sequenda decreta mandaverunt.» Et paulo post: «Qua traditione majorum apostolicam 5 sedem in judicium vocant?» Et item: «Viderint ergo si alios habent canones, quibus suas [Col. 0019D] ineptias exsequantur. Caeterum isti qui sacri, qui ecclesiastici, qui legitimi celebrantur, sedem apostolicam ad judicium vocare non possunt.» Item Gregorius in epistola de Aldrico Cenomanensi [ al. Cenomannensi] episcopo ad Gallias directa: «Nullus Aldricum [ante haec] judicet, aut judicare praesumat. Sed si quid, quod absit! grave intolerandumque ei objectum fuerit, nostra erit exspectanda [Col. 0020A] censura, ut nihil prius de eo qui ad sinum sanctae Romanae confugit Ecclesiae, jusque implorat auxilium, decernatur, quam ab ejus Ecclesiae fuerit praeceptum auctoritate, quae vices suas ita aliis impertivit Ecclesiis ut sint in partem vocatae sollicitudinis, non in plenitudinem potestatis. Proinde dilectio vestra quorum devotione gaudemus, jungat curam suam dispositionibus nostris.» Et post plura: «Nec pigeat forte aut pudeat nostris obedire mandatis, aut apostolicae sedis obsecundare praeceptis, quia humilibus datur gratia [qui humilibus dat gratiam, Bar. ], non superbis. Nam nulli fas est velle vel posse transgredi apostolicae sedis praecepta, nec nostrae dispositionis ministerium, quod vestram sequi oportet charitatem. Sit ergo ruinae suae [Col. 0020B] dolore prostratus, quisquis [ al. in v. c., quisque, vel quicunque] apostolicis voluerit contraire decretis (cap. 5, Nulli, dist. 19) , nec locum deinceps inter sacerdotes habeat, sed extorris a sancto fiat ministerio, nec de ejus judicio postea quisque curam habeat, quoniam jam damnatus a sancta et apostolica Ecclesia ac auctoritate, pro sua inobedientia atque praesumptione a quoquam esse non dubitatur.» Inobedientem me quoque litterae vestrae non recte accusant, quia, cum obediturum me paternitati vestrae litterae Domni papae commendaverint (sup. epist. 2) , nulla a me paterna vestra admonitio refutata est, quia nec audita. Quod aliunde me expetisse benedictionem calumniamini, veritate teste verum dicam, quia [quod] nec episcopatum nec [Col. 0020C] benedictionem episcopalem a vobis petii, nec a quoquam [ ita plures, v. c., in aliis nec ab aliquo]. Sed cum clericorum primo ingenio, postea violentia regi fuissem praesentatus, et inde cum virga pastorali a rege mihi intrusa ad ecclesiam Carnotensem adductus, ⁜ d cumque, clericis petentibus et pulsantibus, nullum diem consecrationis meae velletis praefigere, interea consilium mihi fuit electioni eorum non omnimode [ al. omnimodo] assensum praebere, donec certus fierem et de Gaufridi depositione, et summi pontificis voluntate, ad quem cum pervenissem, ad petitionem Ecclesiae Carnotensis apostolica auctoritate sum constrictus, et ita in episcopum consecratus. His et hujusmodi tam rationibus quam auctoritatibus munitus, licet irritatus magis quam canonice [Col. 0020D] vocatus, licet tam in me quam in capite meo et vestro, si tamen vestro [Urbano], injuriam passus; tamen paratus ero tempore opportuno et loco tuto intra Senonensem provinciam, vel etiam Stampis ⁜ e , si conductum tutum, comitem videlicet Stephanum ex parte domini nostri regis et vestra propter circumstantes inimicos habuero: paratus, inquam ero, vobis occurrere, et quantum salva reverentia sedis [Col. 0021A] apostolicae licuerit, objectionibus vestris respondere, ad cujus audientiam aliquando forsitan opportebit ista [ al. nos ista] referre. Pax Dei, quae exsuperat omnem sensum, custodiat cor vestrum et intelligentiam vestram [ al. et animam vestram], ut obedientia vestra praelatis vestris exhibita, nos vobis obedientes exhibeat et devote subjectos.

Cum testem factorum meorum circumspicio conscientiam meam, vehementer admiror, quia nihil in [Col. 0021B] me reperio cur pia lenitas vestra atque regia mansuetudo in tantam adversum me conversa sit amaritudinem ut a vestra serenitate nullum audiam nuntium bonum, nihil audiam nisi verbum asperum. Quod enim inter Beccenses et Molismenses monachos ⁜ b quantulamcunque pacem pro tempore feci, nullam Beccensibus in hoc violentiam intuli. Sed abbas Beccensis cognoscens et erubescens inordinatam spoliationem factam Molismensibus a quibusdam neophytis monachis suis, multum me rogavit, ut vel pacem inter eos componerem, vel juste inter eos decernerem. Sed ego propter reverentiam vestram judicium interim distuli, et gratis oblata portione victualium suorum ab ipso abbate, quae Molismenses repetebant, jurgia quae inter eos [Col. 0021C] erant, pro ipsius abbatis charitate mitigavi. Qua de re non decuit humilitati meae succensere sublimitatem vestram, quia si ipsos spoliatores etiam ab inordinata invasione desistere coegissem, majestatem tamen regiam [vestram tamen majestatem regiam, v. c. ] nullatenus offendissem. Sicut enim est regiae potestatis civilia jura servare, et eorum transgressores debita poena multare, sic episcopalis officii est ecclesisticas institutiones subditis servandas imponere, et transgressores earum paterna severitate ad debitum ordinem revocare. Abscindantur [ vett. codd. abscidantur] itaque qui serenitatem vestram conturbant, quorum persuasionibus si acquieveritis, nec per vias justitiae incedetis, nec ad [Col. 0021D] gaudia patriae coelestis pervenire valebitis. Quicunque autem illi sunt, si conductum bonum mihi et his qui mecum sunt miseritis, ut securi simus in eundo et redeundo, et apud vos morando, paratus sum in praesentia vestra omnibus aemulorum meorum objectionibus respondere, et injunctas eorum [ in uno v. c. caecorum] calumnias irrefragabili ratione confutare. Nostis enim quantos inimicos habeam pro justitia maxime in patria ista, et in curia vestra. Bene valete, et sacerdotem vestrum nolite impedire quominus pro incolumitate vestra possit orare.

Gloriosum nomen virginitatis, sed gloriosior est fructus. Cum enim justus quisque Domini sui vestigia jubeatur sequi qua poterit, de virginibus legitur quia sequuntur Agnum quocunque ierit (Apoc. XIV, 4) . Et cum unusquisque gradus conjugatorum vel continentium semper habeat de perpetrata carnis corruptione quod defleat, virginitas intemerata semper habet in Auctore suo quo gaudeat. Cujus quanto 6 superior [est, v. c. ] gradus, tanto gravior est casus. Cui perseveranti quanto felicior [facilior, v. c. ] ⁜ c [Col. 0022B] et suprema speranda est glorificatio, tanto cadenti miserior et extrema timenda damnatio. Virginitas supernae civitatis est virtus, supernorum civium decus, ubi non habet quis de integritate quod perdat, de corruptione quod doleat. Quam quisquis in hac mortalitate studiosius aemulabitur, eo familiarius Sponsi virginum visitatione et charitate delectabitur; ut autem probetis hanc paradisi esse virtutem, mementote quia primi parentes hanc ante peccatum in paradiso servaverunt, post lapsum facti exsules in terris amiserunt. Nam quia suae civitatis munimenta projecerunt, ab antiquo hoste facile expugnati, et in hujus exsilii aerumnas expulsi, ejusdem civitatis ornamenta merito perdiderunt. Ut ergo valeatis de exsilio ad patriam repedare, ejusdem patriae [Col. 0022C] munimentis vos munite, ejusdem ornamentis vos ornate; quo et antiqui hostis callida tentamenta fortiter respuatis, et immortali Sponso, cui integritatem corporum vestrorum devovistis, complacere valeatis. Christo enim vovistis nubere, non clericis. Christo vovistis nubere, non saecularium hominum colloquia frequentare. Ad hoc enim vobis septa monasterii facta sunt, ne mundi amatores intra castra mundum fugientium recipiatis, ne ad publicum prodeatis, ac de corporali mundi visione, tractis introrsum foedis imaginibus atque expugnata intus virginitate, corpus quoque corruptioni subjici permittatis. Quomodo ergo pudicitiam servare valebitis, quae cum impudicis hominibus miscere [Col. 0022D] colloquia publica vel privata quotidiano usu laboratis? legistis enim: Corrumpunt mores bonos confabulationes pessimae (I Cor. XV) . Non enim beata Virgo Maria, cujus vita Christi virginibus specialis [ sic in vett. codd.; antea spiritualis] est forma proposita, residebat in publico, nec procorum delectabatur colloquio, quando est ab angelo salutata, quando est Spiritu sancto obumbrata et mater Salvatoris effecta. Sic reliquae sanctae mulieres, quae in proposito sanctitatis Deo placere voluerunt, virorum colloquia respuerunt, praeter eos, quorum necessitatibus aliquando de sua substantia charitate [Col. 0023A] monente ministraverunt, vel a quibus sanctae exhortationis gratiam percipere meruerunt, non ⁜ a autem aliquando carnis amatoribus pretiosa veste, vel fucata facie, non gestu lubrico, vel soluto incessu placere studuerunt; immortalis etenim Sponsus in interiori homine vestro imputribilem quaerit pulchritudinem, non exterioris hominis pulchram putredinem [putre pulchritudinem, v. c. ] Sic enim de sponsa Christi legitis [legistis, v. c. ] in psalmo: Omnis gloria ejus filiae Regis ab intus (Psal. XLIV) . Christi ergo virginem primum decet cordis humilitas, facies pallida macieque confecta, cutis cilicio squalida, non balneis frequentibus accurata, in loquendo verecundia, in audiendo obedientia, in cibo parcitas, in potu sobrietas, in incessu gravitas, in [Col. 0023B] veste vilitas, non dissolutae mentis nutrix et index prodigalitas, ut in his omnibus non voluptati serviatur, sed necessitati. Sicut enim bona domus in ipso vestibulo agnoscitur, sic religiosae mentis habitus his signis foris agnoscitur, et eisdem ad contemptum sui quotidianis profectibus eruditur (AMBROS. lib. De virg. II) . Quanto enim quisque vilior est in oculis suis, tanto sublimior est in oculis Conditoris. Oportet quoque ut semper sitis intentae orationi, aut lectioni, aut operi, ut diabolus vos inveniat occupatas (S. HIER. in c. Nunquam, dist. 5) , nec mentes vestras nocuis et vagis [ al. nocivis vel lascivis] cogitationibus expositas. Iste enim mos legitur fuisse in monasteriis Aegyptiorum, ut neminem reciperent qui nollet operi operam dare (S. HIERON. epist. ad Rustic., et EPIPHAN. mon. haeresi 80) , non propter necessitatem, sed propter vitandam otiositatem, quae inimica est animae. Ad haec fortasse dicturae estis, quod dixerunt quidam a Domino recedentes, et post Satanam abeuntes: Durus est hic sermo (Joan. VI) . Non potest talia pati nostra aetas, non potest ferre nostra ingenuitas. Quibus respondeo: Quae vestrum nobilior beata Caecilia, quae cilicio membra domabat? Quae vestrum Agnete beatissima tenerior, quae non solum conjugium nobilium sprevit, sed sicut ipsa de se dicit, carnis spurcitias immaculato calle transivit? Plena sunt exemplis religiosarum et religiosorum saecula, qui in omni conditione, in omni sexu, in omni aetate supra dictis [Col. 0023D] modis Domino placuerunt. Quare ergo vos non poteritis in Patre luminum, quod isti et istae potuerunt? Est aliud quod fortasse vel tacita cogitatione proponetis: si familiaribus nostris denegaverimus consueta colloquia, et ipsi denegabunt nobis solita obsequia, subtrahent nobis necessaria subsidia. Ad quod ego vobis ex apostolica voce promitto, quod fidelis Deus, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis sustinere (I Cor. X) , sed parabit vobis pro uno carnali amatore centum spirituales amatores, [Col. 0024A] per quos vobis necessaria ministrabit, et res monasterii vestri tutas et incolumes conservabit. Si enim aliqua vestrum esset alicui nuptiali foedere sociata ⁜ b et ad alium transiret, nonne adultera judicaretur? nonne capitali sententia a judicibus puniretur? Quanto magis putatis eam majora mereri supplicia, quae, spretis castis immortalis Sponsi nuptiis, amorem suum cuiquam carnaliter impendit? Hoc [haec] considerantes charissimae immortali Sponso adhaerere, totum amorem vestrum illi impendite, famae vestrae, quam ex parte maculastis de caetero consulite, ne compellar ad vos quandoque in virga venire, et inveniam vos quales nolo, et vos me inveniatis qualem non vultis ⁜ c . Volo autem et praecipio in summa obedientia, ut omni hebdomada [Col. 0024B] semel in conventu vestro legatur haec epistola, quatenus ea quae inhonesta sunt, sollicite cavere discatis, et quae honesta ⁜ d sunt et saluti vestrae congrua, alacriter et fortiter observare studeatis. Bene valete.

Gaudeo te quasi postliminio rediisse, gratias agens protectori nostro, cujus misericordia te protexit etiam per marina discrimina. Nunc ergo quia incolumis es redditus fratribus tuis, licet desiderio internae quietis omnibus prodesse non possis, tamen [Col. 0024C] vel paucis prodesse non graveris. Unde moneo fraternitatem tuam, ut ad ecclesiam Gornacensem beatae semper Virginis transeas, ubi et desideratae quieti vacare, et aliquorum fratrum saluti poteris providere. De caetero ora pro me, 7 frater charissime, ne remigantem in altitudine maris tempestas submergat me. Vale.

Quoniam per sacram vestrae manus ⁜ e impositionem, me de stercore erectum divina providentia suae messis ordinavit operarium; in ipsa Dei agricultura [Col. 0024D] [agri Dei cultura, v. c. ] exercenda, quantum valeo, me moveo, sed tanquam formicino gressu incedens, praepediente imbecillitate mea, non quantum volo [valeo, v. c. ] promoveo; in erogando verbi semine, curam, prout divina gratia subministrat, adhibeo. Sed quia messis multa est, et ab inimico homine ⁜ f multum zizaniorum prius seminatum vel superseminatum est (Matth. XIII; Luc. III) , paucos fructus ex meo labore capere me sentio. Timens igitur triticum eradicare cum lolio, et tanquam de [Col. 0025A] discretione prudentis agricolae mihi blandiens multa tolero, multa dissimulo. Sed rursus [rursum, v. c. ], utrum hoc sit virtus discretionis, vel vitium [ al., an vitium] remissionis ⁜ a sub specie virtutis occurrentis, non satis acute distinguo. In qua mentis anxietate, cum divinum a me studiosius imploretur auxilium, insufficientiae meae necessarium ac debitum a vestra paternitate piae orationis imploro suffragium. Neque enim aliqua ratione hoc onus subire voluissem, nisi vestra praemonuisset sanctitas, nisi ut id ipsum subirem vestra perfecisset auctoritas. Paterne igitur filio uteri vestri consulite, paterne succurrite, ut si quid per me divina manus dignata fuerit operari, non meae parvitati, sed vestrae post Deum [Dominum] ascribatur sanctitati. Multa enim inordinata [Col. 0025B] fieri video in domo Dei quae me torquent, maxime quod apud nos qui altari [ al., altario v. c. ] non serviunt, de altari vivunt (I Cor. IX) . A quo sacrilegio, cum eos absterrere velim monendo, increpando, excommunicando, altaria a me redimere volunt sub nomine personae, sicut a praedecessoribus meis ⁜ b ex prava consuetudine redemerunt. In quo maxime indigeo consilio vestro, si id tolerabile vobis videtur, vel auxilio, si id intolerabile judicatur. Caetera quidem tolerabilia vel corrigibilia mihi in parochia nostra videntur, si hoc consilio vestro et auxilio ad ordinem redigi cogeretur. De caetero notum facio beatitudini vestrae quod Senonensis archiepiscopus [Richerius, ex epist. 2 et 8] consilio Parisiensis episcopi infatuatus, adhibito sibi [ al., secum] eodem [Col. 0025C] Parisiensi episcopo, et duobus aliis non dissimilis vecordiae, Meldensi et Trecassino, hoc anno Stampis de ordinatione, quam a vobis acceperam, me inordinate satis accusavit, dicens me in majestatem regiam offendisse [deliquisse, v. c. ], qui a sede apostolica consecrationem praesumpseram accepisse. Cum itaque conarentur Gaufridum depositum ⁜ c contra decretum vestrum in statum pristinum reformare, et in me depositionis sententiam proferre, sedem apostolicam appellavi, et decretis apostolicis, quamvis ea non nisi in futurum timerent, a sua praesumptione revocavi, appellationem tamen nec prosequi taxaverunt, nec plenam pacem mecum habere voluerunt. Unde necessarium mihi videtur, ut [Col. 0025D] litteras communes tam archiepiscopo quam suffraganeis mittatis, quatenus aut plenam mecum pacem habeant, aut praesentiam vestram, rationem inde reddituri, mecum adeant. Suggero etiam paternitati vestrae ⁜ d ut partibus nostris ordinetis aliquem legatum, virum boni testimonii, qui non sua quaerat, sed quae Jesu Christi (Phil. II) ⁜ e . Necessarius enim esset Ecclesiae Dei, in qua quilibet quodlibet audet, et quod audet facit, et quod facit impunitum [Col. 0026A] transit ⁜ f . Adversa an prospera erga vos sint ⁜ g , speciali [ male antea, spirituali] filio vestro mandate, quatenus quantum Dei donaverit, orare studeamus, ut si prospera sunt firmentur, si vero adversa pellantur. Si venerit ad vos quidam propter infamiam de ecclesia nostra pulsus, rogo ne de eo quidquam statuatur, donec a vobis causa ejus plenius audiatur. Bene valeat, sanctitas vestra.

[Col. 0026B] Expertus quantum sit periculum praelatorum, juxta quod in psalmo legitur: Qui descendunt mare in navibus, facientes operationem in aquis multis, ipsi viderunt mirabilia in profundo; ascendunt ad coelos, et descendunt usque ad abyssos, anima eorum in malis tabescebat. Turbati sunt et moti sunt sicut ebrius, et omnis sapientia eorum devorata est (Psal. CVIII) . In quo per me minus sapio, vestro caeterorumque consilio prudentium informari vel confirmari desidero. Nuper enim cum a domino nostro rege fuissem invitatus [ al., evocatus] ad colloquium, quorumdam malevolorum meorum suggestione obnixe me rogavit, ut essem ei adjutor in celebrandis nuptiis quas facere disponebat, de Bertreda [ al., Bertrada] dicta conjuge comitis Andegavensis ⁜ h . Ad [Col. 0026C] quod cum respondissem non ita oportere fieri, quoniam nondum esset causa diffinita inter ipsum et uxorem ejus, testatus est pleniter diffinitam esse apostolica auctoritate, et vestra vestrorumque coepiscoporum laudatione. Quo audito, respondi me hoc ignorare, nec hujusmodi nuptiis velle interesse, nisi vos earum essetis consecrator et auctor, et coepiscopi vestri assertores et cooperatores, quoniam id competit juri Ecclesiae vestrae ex apostolica auctoritate et antiqua consuetudine. Quoniam igitur confido de religione vestra, nihil vos de re periculosa, et famae vestrae et honestati totius regni tam perniciosa facturum dicturumve, quod non auctoritate vel ratione nitatur, studiosissime et devotissime obsecro [Col. 0026D] charitatem vestram, ut mihi fluctuanti veritatem hujus rei quam scitis, aperiatis, et sanum consilium licet arduum et asperum super hoc praebeatis. Malo enim perpetuo officio et nomine episcopi carere, quam pusillum gregem Domini mei legis praevaricatione scandalizare. Sunt etiam latentes causae, quas interim tacere me convenit, propter quas hoc matrimonium laudare non possim [ al., possum]. Valete.

Exemplar litterarum, quas misi domino nostro regi, charitati vestrae transmitto, ut eamdem causam me habere sciatis quam et vos habetis, cur nuptiis, ad quas vocati estis, subtrahere vos debetis. Vos igitur qui convenistis, nolite fieri canes muti ⁜ b latrare non valentes (Isa. LVI) , sed sicut boni speculatores videntes gladium venientem super terram, buccina insonate (Ezech. XXXIII) , ut, cum feceritis quod debetis, vestras animas, et eorum qui ad vocem buccinae se observaverint, vobiscum liberetis. Exemplar autem hoc est.

Sicut serenitati vestrae dixi praesens ante juramentum vestrum, ita nunc scribo absens, quia huic nuptiarum solemnitati ad quam me vocatis interesse nec volo nec valeo, nisi prius generalis ⁜ c concilii diffinitione decretum esse cognoscam [agnoscam], inter vos et uxorem vestram legitimum intervenisse divortium, et cum ista quam ducere vultis, legitimum vos inire posse matrimonium. Si autem invitatus fuissem ad hujus rei discussionem in eo loco in quo cum coepiscopis canonicas secure possem conferre sententias, ubi temerariam non timerem [Col. 0027C] multitudinem, libentissime ad hoc venirem, quod lex et justitia dictaret cum audientibus audirem, cum dicentibus dicerem, cum facientibus facerem. Nunc vero quia absolute vocor ut Parisius ⁜ d cum uxore vestra veniam, de qua nescio utrum possit esse uxor, propter conscientiam meam, quam coram Deo conservare debeo, et propter famam, quam Christi sacerdotem bonam habere oportet apud eos qui foris sunt (I Tim. III) , malo cum mola asinaria in profundum mergi [ al., in profundum maris demergi] (Marc. IX) , quam per me mentibus infirmorum tanquam caeco offendiculum poni. Nec ista contra fidelitatem vestram, sed pro summa fidelitate dicere me arbitror ⁜ e , cum hoc et animae vestrae [Col. 0027D] magnum credam fore detrimentum, et coronae regni vestri summum periculum. Mementote ⁜ f quia primum parentem, quem Dominus universae visibili creaturae praefecerat, mulier in paradiso seduxit, et ita uterque a paradiso exsulavit (Gen. III) . Samson quoque fortissimus per mulierem seductus, fortitudine amissa qua hostes superare solebat, ab hostibus est superatus (Judic. XVI) . Salomon sapientissimus propter mulierum concupiscentiam a Deo apostatavit, [Col. 0028A] et ita sapientiam qua praecellebat amisit (III Reg. XI) . Caveat ergo sublimitas vestra, ne in horum incidatis exemplum, et ita cum diminutione terreni, regnum amittatis aeternum. Consulite ergo Angelum magni consilii (Isa. VI) , ut accepto ab eo Spiritu consilii, inhonesta et inutilia vitare, honesta et utilia in omnibus negotiis vestris valeatis perficere. Valete.

Litteris vestris per portitorem praesentium nuper ad me directis, humilitatem meam consuluit vestra fraternitas, utrum quis habere possit eam mulierem [Col. 0028B] in conjugem, quam prius habuit pellicem. Quod idcirco vobis videtur illicitum, quia apud vos hactenus fuit insolitum. Nunc vero dicitis hoc ipsum idcirco venisse in dubium, quod Rogerius ⁜ g Romanae Ecclesiae legatus Romae hanc consuetudinem Silvanectis asseruit, et hoc posse fieri beati Augustini sententia confirmavit. De qua re vobis respondemus quia super hoc diversas habemus sententias, alias prohibentes, alias remittentes. Dicit enim beatus Gregorius in epistola ad Felicem Siciliae episcopum: «Eam quam aliquis aliqua illicita pollutione maculavit, in conjugium ducere nulli Christianorum vel licet licebit.» Legitur quoque in concilio Cabilonensi capitulo 24, quia juxta canonicam auctoritatem raptores ad conjugia legitima raptas sibi jure vindicare non [Col. 0028C] possunt. Habemus etiam [et] in decreto Hormisdae papae, nuptias occulte factas non esse legitimas. Et papa Evaristus contubernia non conjugia dicit esse illarum mulierum, quae non sunt a parentibus traditae, et legibus dotatae, et a sacerdotibus solemniter benedictae. Habetur et in concilio Aquisgrani habito (cap. Placuit, can. 31, q. 1) : «Qui mulierem rapuerit, vel furatus fuerit, aut seduxerit, nunquam eam uxorem habeat.» Et in hunc modum plurima reperiri possunt. E diverso vero legimus in decretis Eusebii papae capitulo 5: «Virgines quae virginitatem non custodierint, si eosdem, qui eas violaverint, maritos acceperint, eo quod solas nuptias violaverint, post poenitentiam unius anni reconcilientur.» Dicit [Col. 0028D] quoque B. Augustinus in libro De bono conjugali (cap. Denique, caus. 31, q. 1) : «Posse sane fieri legitimas nuptias ex male conjunctis, honesto postea placito consequente, manifestum est.» Quantum ergo mihi videtur quod quidam Patres concubinas uxores fieri vetuerunt, honestatem conjugii commendantes, et fedam concubinatus consuetudinem coercere cupientes, rigorem justitiae teneri decreverunt. Quod vero alii aliter scripserunt, hoc intelligo, [Col. 0029A] quia intuitu misericordiae quorumdam imbecillitati occurrentes, rigorem canonum temperare maluerunt. In quibus sententiis non alia mihi videtur esse distantia, nisi ea quam inter se habent, judicium et misericordia, quae toties in unum negotium conveniunt, in discretione rectorum ita consistunt, ut habita consideratione salutis animarum pro qualitate personarum, pro opportunitate locorum et temporum, nunc severitas canonum possit exerceri, nunc indulgentiam, quibus oportebit, impendi (epist. 55) . De his hactenus. De eo quod monetis, ut pro pace vobis impetranda, dominum regem suo tempore conveniam, secundum comici ( ex Terent. ) sententiam vobis respondeo: «Quia opus est huic patrono, quem defensorem paras.» Hoc vero vobis [Col. 0029B] consulo, ut conjugium ejus quod ante factum ratione resistente non laudastis (epist. 13) , post factum nec dico nec facto inconsulte approbetis; sed commune consilium et judicium comprovincialium 9 episcoporum et caeterorum studiose expetatis et longanimiter exspectetis, et si quid adversi pro amore justitiae vobis acciderit, aequanimiter supportetis, hoc attendendo, quia non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) . Valete.

[Col. 0029C] Quaecunque diversa vel adversa de me vobis rumor popularis aspergat, firma stat anchora spei meae, fidelem habens Deum, qui omnes tentationes meas pusillanimitati meae contemperat, et ad tolerandum fortitudinem praestat. Unde si aliquando ex humana infirmitate volitante fama, aliquorum periculorum comminatione perturbor, disceptat adversum me ⁜ b ratio mea, et si non his verbis, hac tamen sententia: Quare tristis es, anima mea? quare conturbas me? (Psal. XLII.) Qui nunquam defuit tibi, nusquam [ al., nunquid] deerit tibi Deus tuus salutare tuum. Quid est [tibi. v. c. ] episcopatus, nisi cruciatus? Quid aliud est hic honor, nisi onus? Quid est [tibi v. c. ] haec sublimitas, nisi naufragosa tempestas? [Col. 0029D] Unde si, inventa honesta occasione, huic oneri te subtraheres, et tibi soli vacares, nullo impediente stadium hujus vitae percurrens, ad bravium supernae vocationis expeditius pervenires. Assume ergo tibi pennas columbae, et avolabis a molestiis, et requiesces, et inhabitabis in solitudine mentis. Ibi exspectabis eum qui [te v. c.] salvum te faciet a pusillanimitate spiritus, et tempestate (Psal. LIV) . In hac mea deliberatione, et quadam commodorum et incommodorum veluti libratione, plurimum mihi placet illa sententia, ut summopere optem mihi occasione [Col. 0030A] justitiae aliquam inferri violentiam, ut exoneratus sarcina pastorali plena amaritudinis fastidiosae ⁜ c , plena curae nubilosae [fastidiosae et v. c. ] vertere me possim quo me invitat honestum otium, plenum dulcedinis non fastidiosae, plenum securitatis deliciosae et luminosae. Sed rursus in hac sententia quodam modo mihi displiceo, timens voluntatem Dei non sequi, sed praevenire meo [ al. sed convenire meo.] desiderio. Et tandem secure mihi consulit ratio, ut sicut non praeveni voluntatem Dei episcopatum ambiendo, sic non praeveniam contemnendo, sed voluntati ejus in omnibus obnoxius de manu Domini aequo animo suscipiam prospera et aspera [ al. et adversa], secundum illud Apostoli: Nemo nostrum sibi vivit, et nemo nostrum sibi moritur, sed [Col. 0030B] ei qui pro ipsis mortuus est (Rom. XIV) . Ideo non audeo manus subtrahere suscepto regimini. Non audeo officium linguae meae negare populo Dei, quotidie ad consulta animae suae recurrenti, ne plectar poena servi mali et pigri. Unde oportet me propter spem numerosae prolis, consortium Liae nocte mihi suppositae, licet lippae, tandiu tolerare, donec post expletionem senarii operis ad amplexus speciosae Rachel, donante Dei gratia, valeam penetrare. Ligat me etiam charitas cleri, devotio populi, benevolentia principis quae ita se mihi gratuito contulit, ut etiam comitissa ⁜ d , me non petente, imo renuente, in manu mea, quam sancte spoponderit pro se et pro comite, se mihi omnem fidem servaturos, et in nulla persecutione, quam pro lege Dei patiar, aliquatenus [Col. 0030C] defuturos. De domino autem rege, quod mihi infestus sit, quia nuptiis ejus dicto et scripto calumniam quam debui feci (supra epist. 13) , scio vos non latere. Propter quod donec haec procella vertatur in auram, praesentiam meam non valeo [ al. possum.] vobis exhibere, absens vero exopto et exhortor, ut pacem sectemini et sanctimoniam. Hoc vovistis, hoc debetis, hoc et exhibetis, sed ut exhibeatis magis. Per hoc bono odore diffuso, qui hactenus a vobis processit, et facultates Ecclesiae vestrae frequentibus augmentis multiplicabitis, et euntes de virtute in virtutem ut filii pacifici [ al. pacis.] in pace in idipsum dormietis (Psal. IV) . Nec alia vobis scribere scio, nisi ut quae a me audistis, et accepistis, et tenuistis, [Col. 0030D] ea indefesse teneatis, et omnes [omnibus. v. c. ] ad societatem vestram venientes [venientibus v. c. ] tenenda doceatis. Praecipue vero memores estote communionis vestrae, ne si, quod absit! avaritia in vobis radicem fixerit, apostolicae conversationis, qua vivere optatis, obliti cum Anania et Saphira apostolica maledictione condemnemini (Act. V) Et quia prona est omnis aetas ab adolescentia in malum, adolescentes vestros honestis semper exercitiis intentos, summa diligentia custodite, ut caste nutriti sacris possint ministeriis applicari. Si quis autem [Col. 0031A] inter vos ambulat inquiete, hunc mihi per epistolam notate, ut congregatis vobis et meo spiritu digna eum possimus severitate corripere, quia non requiescet in eo spiritus meus, a quo scandalizatur grex pusillus. Postremo quod monui (Adi epist. 32) iterum moneo, ut aliquem substituatis loco meo, non quod velim fraternitatem vestram deserere, sed (si ita divinus ordo se habet) ⁜ a ut [ut deest in v. c. ] aliquando possitis sub eo quem meo consilio vobis praefeceritis, strenue [strenue deest. in v. c. ] militare. Et quomodocunque res se habeat, vivens vellem de vestra conversatione experimento cognoscere quid boni post mortem meam de vobis sperare audeam. De caetero orate pro me, et quomodo res vestrae se habeant interiores et exteriores, et de [Col. 0031B] incolumitate fratrum mihi rescribite. Valete.

Quod Simonem de Melfa ⁜ b adhuc in adulterio suo perdurantem, sub velamine apostolicae auctoritatis ab anathematis vinculo relaxare disponitis, quantum in vobis est majestatem apostolicam multum minuitis, et famae vestrae non bene consulitis; si enim justo anathematis vinculo est ligatus, cum justa vincula non dissolvat nisi vera cordis conversio [confessio, v. c. ] eo adhuc permanente in crimine, ad persuasionem quamlibet splendidae personae quid est hoc anathema destruere nisi seipsum [Col. 0031C] praevaricatorem constituere? Si vero acceptis excusatoriis ejus sacramentis de absentatione ⁜ c vestri concilii, praeproperam [ cod. put. perperam.] in eum me dedisse sententiam cognoscitis (ut interim taceam quod confessione culpae vestrae crimen ejus tegitis), huic rationi respondeo, quia nequaquam ex sententia concilii vestri, cui non interfui, cujus scita nec probavi nec audivi, 10 aliquid in eum judicavi. Sed eo saepe vocato et monito, et bis aut ter indultis spatiis quae voluit, causam ejus multa mora et multa lima discussi, et eo ad ultimum omnem subterfugiente justitiam, judiciali sententia in eum data ex lege, anathematis eum vinculis alligavi, quandiu poenitentiae remedio non deleverit maculam adulterii [Col. 0031D] sui. Post aliquantum vero temporis defuncta conjuge, cui istam quam nunc habet superinduxerat, pulsatus precibus ejus et quorumdam amicorum suorum, cum ei ostium misericordiae quam flagitabat, rationabiliter operire [aperire v. c. ] non valerem, dedi ei litteras seriem ejus causae continentes ad domnum [ quidam cod. dominum.] papam, ut, cognita veritate, quod inde vellet ordinaret, et mihi remandaret. Hoc responsum exspecto, nec aliter mutabo sententiam, nisi aut ex ore ejus audiam, aut ex litteris [Col. 0032A] intelligam. Quod si hoc pertinaciter et non rationabiliter vobis videor facere, paratus sum in capitulo Carnotensi, vel in praesentia domni papae coram positis universis calumniantibus, legibus in medium datis, justitiae satisfacere. Valete,

Magnis honestatis propugnatoribus et turpitudinis oppugnatoribus, Joanni scilicet et Eliae, assimilare me voluit in litteris vestris vestra fraternitas. Quorum sanctitati quamvis longe impares simus, eorum tamen vestigia honorare, mirari et imitari quantum donante Deo possumus exoptamus. [Col. 0032B] Unde non tantum a rege, cujus illicito conjugio contradiximus (epist. 13) , verum etiam a quibusdam aliis filiis hujus saeculi, quorum perversitatibus, quantum possumus, reluctamur, bonorum ecclesiasticorum gravia damna perpetimur ⁜ d . Quorum direptionem lucri majoris compensatione per Dei gratiam longanimiter sustinemus, et majora, si necesse sit, subire parati sumus (ut sup. epist. 16) , attendentes illud Apostoli: Quia non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) ; et illud: Si compatimur, et conregnabimus (II Timoth. II) . Et quia jam instant illa tempora periculosa, in quibus impletur quod scriptum est: Ex abundantia iniquitatis refrigescet charitas multorum (Luc. XXIII) : dicendum est [Col. 0032C] petris montium: Cadite super nos, et abscondite nos ab ira Agni (Apoc. VI) . Quod quid est aliud dicere ⁜ e , nisi in fide robustis, et sanctitate sublimibus viris in hac sententia supplicare, nostrae miseriae misericorditer condescendite, et ne in tentationem inducamur, et iram Dei incurramus, vestris orationibus impetrate. De quibus petris quia vos et in sancta societate vestra plures esse non diffidimus, hanc a vobis apud Deum intercessionem obnixe postulamus, quatenus sic per ignem et aquam transeamus, ut in refrigerium divino ductu educi valeamus. Nos enim publicorum negotiorum tumultibus occupati ⁜ f , cum ipsis compescendis, tota die laborando sufficere non possimus, internae quietis suavitatem vix aliquando [Col. 0032D] admittimus. Raro etiam canonicum pensum determinatis horis solvere praevalemus. Vos igitur et caeteri servi Dei, qui velut in portu navigatis, oportet ut nobis orationis manus, quam longe potestis, extendatis, et vobiscum ad optatam requiem perducere studeatis. De caetero, de fratre illo quem absolvi a me postulatis, ut libere eum in monachum suscipere valeatis, hoc vobis respondeo, quia si mores ejus experimento sicut ego nosceretis, nec ligatum nec solutum eum habere curaretis [ al. quaereretis]. [Col. 0033A] Homo enim magnus est in oculis suis, amans primos recubitus in coenis, primas cathedras in synagogis, salutationes in foro, quamvis mundo renuntiaverit, vanitati vestium studens, locorum mutatione gaudens; ita deses, ut per decem annos non expleverit dimidiam hebdomadam missae in ordine vicis suae, qui toties hoc facere conatus est, quoties desideratus honor ei a fratribus delatus non est: toties desivit, quoties locum implendae vanitatis invenit. Quem si fratres loci absolverint, ego eum non tenebo. Aliter autem hoc facere non valeo. Si ergo adeo vobis charus vel necessarius est frater ille, a confratribus ejus hanc solutionem quaerite, quia quidquid sibi licere dicat, sine ulla conditione et stabilitati loci et societati fratrum canonicae professionis [Col. 0033B] vinculis est alligatus. Vale.

Audivi primates urbis vestrae ad invicem conjurasse guerram se facturos adversus vicecomitem pro mea liberatione. Quod nequaquam mea liberatio est, nec [sed v. c. ] inclusionis meae non solum exasperatio, sed interminata productio. Quare ne fiat prohibeo, interdico. Nec [ al. neque] enim incendiis domorum, depraedationibus pauperum potestis Deum placare, sed vehementer exasperare, sine cujus beneplacito neque vos neque aliquis poterit me liberare. Nolo ergo, ut adversum me implere faciatis aures Dei pauperum clamoribus, lamentis viduarum [Col. 0033C] Nec [ al. neque] enim decens est ut qui armis bellicis ad episcopatum non veni, armis bellicis recuperem (infra epist. 30) , quod non est pastoris, sed invasoris. Si manus Domini tetigit me et adhuc extenta est super me, permittite me solum ebibere miseriam meam, et sustinere iram Dei, donec justificet causam meam, et nolite tribulationem meam aliena cumulare miseria. Decretum est enim mihi non solum includi, vel ecclesiastico honore privari, sed etiam magis mori, quam per me stragem hominum fieri. Moneo igitur vos per supereminentem Christi charitatem, ut neque hoc faciatis neque fieri permittatis. Quod tamen si feceritis, certum est quia nihil proderit vobis, cum detentor meus multos [Col. 0033D] habeat adjutores, et nihil habeat quod ei auferre possitis. Recordamini quod legitur, quia Petrus servabatur in carcere, oratio autem sine intermissione fiebat ab Ecclesia ad Deum pro eo (Act. XII) . Orationibus ergo et severitate ecclesiastica contenti estote; quam si transgressi fueritis, scio quia ne ulterius episcopum habere non vultis. In eo enim quod semel recessistis, sicut exitus approbat, non bene mihi et vobis consuluistis. De caetero ergo contenti estote terminis quos posuerunt patres vestri, ne si his contenti 11 fueritis, quaeram liberationem meam [Col. 0034A] eo forsitan modo qui non placeat vobis. Valete. Deus pacis et consolationis [ al. et dilectionis, v. c. ] det vobis in hoc negotio et in omnibus aliis recta sapere et facere.

Gratias ago primum Deo liberatori meo ⁜ b in die qua eripuit me de manu [ al. manibus v. c. ] omnium inimicorum meorum, et de manu Saul. Dehinc vigilantissimae charitati vestrae, quae intensis orationum clamoribus Dominum in navi dormitantem [ al. in multis v. c. dormientem] suscitavit, quatenus eo increpante ventos et mare, cessaret nubilosa tempestas, [Col. 0034B] et rediret serena tranquillitas (Marc. IV) . Unde me vobis arctioribus charitatis nexibus [ al. vinculis] astrinxistis, et inexcusabilem commodorum exsecutorem acquisistis, sed in hoc nubilo mentis meae plenam adhuc consolationem non habui, quod illi sanctae laetitiae, quando corpus beati Juliani translatum est, adhuc in ergastulo clausus interesse non merui. Posset autem vestra fraternitas hanc nubem cordis mei in serenitatem cito convertere, si aliquas illius sancti corporis reliquias parvitati meae velletis communicare. Non enim inde patrocinium loci vestri minueretur, sed fama et meritum beati confessoris pro mea occasione in Belgica provincia, in qua meritum ejus minus notum est, publicaretur, et festivitas ejus omni anno celebriter [Col. 0034C] coleretur. Mandate igitur [mihi] per fratrem istum cum ad nos redierit, si hoc fieri possit, quatenus vel ad vos mittam, vel ipsemet, si vobis visum fuerit, veniam. Valete.

Quoniam praecedente divina gratia de stercore pauper usque ad solium principum ⁜ c per manum vestram elevatus sum, fateor me post Deum pro posse meo cuncta vobis debere quae vestro congruunt honori et saluti. Sed quia exasperatus propter salubres monitus quos serenitati vestrae ex summa fidelitate [Col. 0034D] et charitate direxi ⁜ d , me diffiduciastis ⁜ e , et bona episcopalis domus diripienda adversariis nostris exposuistis, gravia et grandia inde perpessus incommoda ⁜ f , regali curiae ad praesens nec secure possum interesse nec honeste. Supplico itaque majestati vestrae, ut regia interim me mansuetudine supportetis, donec possim aliquantulum respirare, et damna quae mihi pene usque ad penuriam panis inflicta sunt aliqua ex parte reparare. Exspecto etiam per misericordiam Dei cito futurum, ut verum esse cognoscatis illud proverbium Salomonis: Meliora [Col. 0035A] sunt vulnera diligentis, quam fraudulenta oscula blandientis (Prov. XXVII) . De caetero calumniatoribus meis, quibus me respondere jubetis, cum insinuatum fuerit qui sint, et quid expostulent, respondere non subterfugiam, vel in ecclesia, si ecclesiastica sunt negotia, vel in curia, si sunt curialia. Bene valete.

Charissime, quia scio velle te laborare de componenda pace inter me et dominum meum regem, multas gratias tibi reddo. Sed quia haec pax non posset esse stabilis quandiu voluerit in incoepto suo durare, consilium meum est adhuc exspectare, si [Col. 0035B] forte Deus daret ei mentem bonam, ut vellet consilium suum in melius commutare [convertere, vel, v. c. ]. Quod si facere vellet, scias omnia esse parata quae necessaria sunt ad faciendum divortium inter eum et novam conjugem suam [Bertredam scilicet concubinam, de qua sup. epist. 13]. Vidi enim litteras ⁜ b , quas misit domnus Urbanus apostolicus ad omnes archiepiscopos et episcopos regni sui, ut eum ad rationem mittant, et nisi resipuerit, ecclesiastica eum disciplina ad emendationem venire constringant. Hae quidem litterae jam publicatae essent, sed pro amore ejus feci eas adhuc detineri, quia nolo regnum ejus, quantum ex me est [ al. in ne est. Idem locus epist. 28], adversus eum aliqua ratione commoveri. Haec omnia volo ut dicas domino nostro [Col. 0035C] regi, et secundum hoc quod apud eum inveneris, mihi facias remandari. Vale.

Audivi domnum Urbanum apostolicum legationem apostolicam tuae redidisse charitati, qua laudabiliter functus es (epist. 109) tempore praedecessoris sui beatae memoriae papae Gregorii. Audivi et laetatus sum in his quae dicta sunt mihi (Psal. CXXI, 1) , tum propter sinceram qua te amplector charitatem, tum propter communem Ecclesiae Christi utilitatem. Sed hanc meam laetitiam postea perturbavit quod mihi [Col. 0035D] dictum est te in tanta perturbatione humerum (tuum v. c. ) huic oneri nolle supponere, dissuasione quorumdam dicentium, propter languidum caput aegrotanti corpori et pene viribus definito ( al. viribus destituto, v. c. ) non posse commode subveniri. Sed imperitorum medicorum est tale consilium, tumores palpantium, et palpando putredines digestantium, amantium suam tranquillitatem, non aegrotantium sanitatem, nec attendentium quod Veritas dicit: Non est opus sanis medico [al. medicus], sed [Col. 0036A] male habentibus (Matth. IX) . Licet enim in regno Italico surrexerit alter Achab, in Gallico autem altera Jezabel, quaerentes altaria suffodere, prophetas occidere, non est tamen dicendum Heliae: Relictus sum solus, et quaerunt animam meam (III Reg. XIX) ; ne divinum dicat ei responsum: Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua sua ante Baal (Ibid.) . Licet ad placitum Herodis saltet Herodias, petat caput Joannis, concedat Herodes (Marc. VI) , dicat tamen Joannes: Non licet tibi uxorem tuam inordinate relinquere, et contribulis tui conjugem, vel pellicem in conjugium habere. Licet Balaam 12 doceat Balac edere et fornicari, Phinees tamen non parcat Israeliti cum Madianite fornicanti (Num. XXV) . Licet, ad persuasionem Simonis, [Col. 0036B] Nero Petrum liget, incarceret (in carcere v. c. ), non minus tamen Petrus Simoni dicat: Pecunia tua tecum sit in perditione [al. perditionem] (Act. VIII) . Quanto enim studiosius perversorum temeritas et audacia rectitudinis statum labefactare conatur, eo vehementius est eorum improbitati resistendum, et religioni Christianae consulendum, et lamentabilibus Ecclesiae ruinis obviandum. Non haec quasi ignoranti scribo, sed persuasum esse vellem tuae paternitati, ut iterum manum ad aratrum mitteres, et de agro Domini spinas, quas posses, evelleres, et semina quaeque messem latura superseminare non differres. Haec hactenus. De caetero devotissime postulo paternitatem tuam quatenus parvitati meae rescribas, utrum navi periclitantis Ecclesiae, etiam [Col. 0036C] pene naufragium patientis, manum adhibere disponas, et quo in loco circa initium Quadragesimae te valeam invenire. Quaedam enim ecclesiastica negotia tractanda sunt mihi cum tua prudentia, quod mihi operosum, tibi autem non erit onerosum. Vale.

Ad visitandum paternitatis vestrae dulcedinem, ad relevandas quotidianas cruces meas, praesentiam vestram jam saepe adire proposui. Sed impediente Satana votum meum adhuc implere non valui. Nam ad bestias quotidie pugnans (I Cor. XV) , non invenio [Col. 0036D] requiem spiritui meo: et miserabiles Christianae religionis ruinas, quibus reficiendis vix aliquis, aut nullus insudat, cum multa cordis contritione deploro. Unde quia video me praeesse, sed nulli fere prodesse, saepe delibero renuntiare curae pastorali, et ad pristinam quietem redire ⁜ c , ubi illum exspectem, qui salvum me faciat a pusillanimitate spiritus et tempestate (Psal. LIV) . Sed pene sola retinet me paternitatis vestrae dilectio, cui quantum debeam nec ipse pensare sufficio. Tamen nisi viderer os meum ponere [Col. 0037A] in coelum (Psal. LXXII) , injuriarum adversus eum agerem, qui septem annis pro Rachel servienti, Liam jussit nocte supponi (Gen. XXIX) . Quae saltem si fetaret, et speciositatem Rachel sua fecunditate compensaret, vix tandem ea conditione toleranda videretur, ut ad amplexus Rachel post alios septem annos perveniendi copia donaretur. Nunc vero, quia hujus sterilitatem experior, et illius delectatione non perfruor, miserabiliorem omni homine me judico, et ut tam lamentabile damnum diu tolerer [tolerem, v. c. ], animae meae persuadere non valeo. Si placet itaque sanctitati vestrae ut adhuc tolerem, cudite mihi virgam ferream (Psal. II) , qua vasa lutea conterantur, quae non eo modo parcat uni, ut in discrimen adducantur plurimi. Hoc ideo suggero [Col. 0037B] sanctitati vestrae, quia quidam clericus nostrae urbis ⁜ a , falsis delationibus aures vestrae pietatis jam secundo pulsavit, dicens se per conjecturas accusatum, et de sola suspectione [ al. suspicione, v. c. ] proscriptum. Sed causa illa propter quam a clero separatus est, tam manifestis indiciis est revelata, tam certa accusatione publicata, tam evidenti exitu comprobata ut nemini, non tantum civium, sed etiam comprovincialium dubium sit quin in domo sua falsam monetam fabricari fecerit, et in quadam ecclesia ejusdem (cujusdam) praepositurae, quam ei Gaufridus ⁜ b vendiderat, contra voluntatem omnium fratrum hoc publicum facinus, et quaedam ejus horrenda flagitia Deo volente vera esse probabo suo tempore in vestra praesentia. Ideo sacramentum [Col. 0037C] quod mihi obtulit, intuitu charitatis nolui suscipere, sciens eum peccatum perjurii peccato priori velle superponere. Tamen propter reverentiam vestrae paternitatis ad quam confugerat, quamvis dolose, interim volui ei reditus [ al. redditus] unius praebendae integerrime dare, et cibum mecum in mensa, donec possem de hoc negotio in praesentia vestra agere, et consilio vestro quae restituenda viderentur, misericorditer restituere. Ipse autem uti superbus et arrogans est, tanquam falsa dicendo perditam recuperasset innocentiam, neque mihi, neque amicis suis voluit acquiescere, nisi quaecunque petebat, et in manu mea non sunt, et ab his qui ea legitime acceperunt, invitis auferri non possunt, redderem integerrime. Igitur secundum quod placuerit discretioni [Col. 0037D] vestrae, aliquid tale super hoc parvitati meae rescribite, quod huic stulto et caeteris cornua non addat, et vires meas non excedat. Ipse autem nunc ad vos venire disposueram, sed iste publicavit adventum meum studiosissime per totam Romani itineris viam. Praeterea ⁜ c quae damna, quas passiones, quas persecutiones intus et foris hoc anno pro lege Dei pertulerim (ut sup. epist. 19) , nota vobis facere poterit iste frater. Litteras sanctitatis vestrae securus [Col. 0038A] mei periculi metropolitanis, et eorum suffraganeis sine mora direxi ⁜ d ; adhuc tamen tacent, tanquam canes muti non valentes latrare. Valete.

Quoniam pro gratia tibi divinitus collata annonam quam potes conservis tuis fideliter administras, licet ipsos conservos ingratos et de sua salute non satis sollicitos invenias, non tamen sub pondere et aestu diei fatigeris, ut peracto die a patrefamilias diurnum denarium percipere merearis. Audivi enim a fratre tuo Raimberto (Ramberto) monasterii nostri ⁜ e [Col. 0038B] monacho, quod exteriorum tribulationum crebra infestatione vexatus, et propter indisciplinatam monasterii tibi commissi conversationem quodam taedio tabefactus, onus tibi impositum disponas deponere ⁜ f , et in otium te conferre, magis eligens in imo salvari quam in summo periclitari. Et haec forsitan bona intentio est, sed summa et frequenti libratione pensanda, ne angelus Satanae transfigurans se in angelum lucis (II Cor. XI) sub hoc pallio piae intentionis te a rectitudinis tuae statu dejiciat, et sic paulatim ad perpetranda aliqua inordinata latenter inducat. Nam si aliquibus ibi prodesse potes, non est sanum consilium ut fratres tibi ordinate commissos inordinate relinquas, sed omnem sollicitudinem tuam intus et foris illis impendens bonos verbo et [Col. 0038C] exemplo ad meliora provoces, malos corrigendo toleres, omnes communiter ames. 13 Sicut enim ait beatus papa Gregorius (cau. 24, q. 4) : «Ibi aequanimiter portandi sunt mali, ubi aliqui reperiuntur boni.» Si autem apud te omnes ita sunt suae salutis inimici ut penitus sit inutilis labor tuus, consulo fraternitati tuae ut relicta terra maledicta ad terram benedictam te conferas, ubi et si non alterius, tuae saltem saluti provideas. Sic enim propinato sibi veneno beatus Pater tuus fecit Benedictus, qui praeesse his noluit quibus prodesse non potuit (S. GREGOR., Dialog. lib. II, c. 3) . Quem si imitaris, monasticae professioni nullatenus adversaris. Haec pauca tibi pro multis scribere curavi, persuasione praedicti fratris tui Raimberti [Ramberti, v. c. ], videlicet ut [Col. 0038D] in hoc consilii tui summam diligenter attendas, quatenus aut cum aliquo fructu onus tibi injunctum longanimiter feras, aut sine aliquo fructu tibi victurus deponas. Vale.

Quaesivit a me dilectio tua utrum contra eum qui [Col. 0039A] ante ordinationem suam de Simoniaca haeresi, et quibusdam criminibus apud metropolitanum et comprovinciales episcopos a te et aliis honestis pulsatus, diem statutae examinationis anticipando subterfugit, et violentia principis consecrationem adeptus sedi episcopali est intrusus, agere debeatis sicut episcopum, vel sicut tantummodo clericum. Ego plane hoc ad inquisita respondeo, quia licet apud quorumdam imperitiam existimetur episcopus, illis tamen non est in quorum conscientiis invasor est et haereticus. Unde sic dicit Leo papa in epistola Rustico Narbonensi episcopo directa (ep. 90, c. 1 et c. 1, dist. 62) : «Nulla ratio sinit ut inter episcopos habeantur qui nec a clericis sunt electi, nec a plebibus expetiti:» Et post pauca: «Quis ambigat non esse eis tribuendum [Col. 0039B] quod non docetur fuisse collatum?» Quibus verbis ostenditur quia invasoribus episcopalis honor nullatenus est tribuendus. Non esse etiam clericatu dignos probat idem Leo in epistola episcopis Galliae et Germaniae directa ⁜ a , sic dicens: «Sic decet fidem sanctorum Patrum servari in Ecclesia catholica, ut quod habuit amittat qui improbabili temeritate quod non accepit assumpserit.» Quos non esse sacerdotes beatus Gregorius ita confirmat in epistola Syagrio et coepiscopis ejus missa ⁜ b : «Quicunque sacerdotium studet pretii datione mercari, non officium, sed nomen attendit; non esse, sed dici tantum sacerdos concupiscit.» Idem in epistola ad Ciriacum episcopum Constantinopolitanum (epist. 169, lib. VI) : «Sicut locus regiminis desiderantibus negandus [Col. 0039C] est, ita fugientibus offerendus. Et sicut scriptum est: Nec quisquam sibi sumit honorem, sed qui vocatur a Deo tanquam Aaron (Hebr. V) .» Et alibi ⁜ c : «Sicut qui invitatus renuit, quaesitus refugit, sacris altaribus est admovendus; sic qui ultro ambit, aut importune se ingerit, procul dubio est repellendus.» Hinc dicit papa Paschasius: «Quomodo tales episcopos vel abbates vel clericos devitamus, cum quibus si vel simus, vel oramus, excommunicationem subimus [ in uno cod. si vel simul oramus excommunicationi subjicimur; ita ms. c. 7].» Quos quidem sacerdotes esse saltem credere, omnino errare est. De quorum repulsione etiam in canonibus Parisiis promulgatis ita habetur ⁜ d : «Si per ordinationem regiam istius honoris culmen aliquis pervadere nimia [Col. 0039D] temeritate praesumpserit, a comprovincialibus episcopis nullatenus recipi mereatur, quem indebite ordinatum cognoscunt.» Inde ait beatus Ambrosius in libro Pastorali: «Oculis carnalibus videtur episcopus quasi magnus, sed divinis obtutibus est leprosus, qui per pecuniam acquisivit indebitum ordinem.» Hinc et beatus martyr Cyprianus: «Plebs [Col. 0040A] obsequens Dominicis ⁜ e praeceptis, et Deum metuens, a peccatore sacerdote separare se debet, cum habeat potestatem dignos eligendi, et recusandi indignos, quia in lege ostendit Dominus ordinationes sacerdotales, non nisi sub populi assistentis conscientia fieri oportere, ut plebe praesente vel malorum crimina detegantur, vel bonorum merita praedicentur.» Si igitur rationes vestrae constant, constat non esse agendum contra eum ut episcopum, [ al. quoniam] quem praedictae auctoritates episcopum esse non sinunt. Nam sicut dicit papa Bonifacius: «Manifestum est confiteri de crimine, qui indulto et delegato judicio purgandi se occasione non utitur.» Praeterea secundum consuetudinem Romanae Ecclesiae aliter agitur contra Simoniacam et neophytorum haeresim [Col. 0040B] (GRAT. dist. 48) , quam adversus caetera crimina. Nam cum in aliis accusationibus, accusatorum et testium innocentia quaeratur, ad insimulationem talium etiam infames personae admittuntur. Possem quidem latius ista dixisse, et multa similia ad hujus sententiae confirmationem de authenticis scripturis collegisse, sed propter vitandam prolixitatem epistolae, nunc ista sufficiant. De caetero suadeo dilectioni tuae, ut in causa ista non facile te committas illorum judicio, qui in hujus invasoris depositione suum attendunt imminere periculum. Sicut enim dicit beatus Leo ⁜ f : «Qui episcopi talem consecraverint sacerdotem, qualem esse non liceat, etiamsi aliquo modo damnum proprii honoris evaserint, ordinationis tamen jus ulterius ⁜ g non habebunt, nec illi sacramento [Col. 0040C] intererunt, quod, neglecto divino judicio, immerito praestiterunt.» Si ergo secus quam justitia se habet, tibi judicatum fuerit, judices ipsos ad apostolicam invita audientiam, sine qua hujusmodi negotia commode finiri non possunt. Ego autem domno [ al. domino] papae litteris meis commendabo causam vestram, si legati vestri ⁜ h per me transierint. De ipso vero papa de quo quaesisti, hoc tibi dico, quia mense Novembri [ al. Novembris] cum eo Romam pacifice intravi: mense Januario ibi eum dimisi. Ibi adhuc moratur, et adversariis Romanae Ecclesiae, quantum Deo donante praevalet, obluctatur ⁜ i . Valete.

Excellentiae vestrae litteras nuper accepi, quibus submonebar ut apud Pontesium vel Calvum montem cum manu militum vobis, die quem statueratis, occurrerem, iturus vobiscum ad placitum quod futurum est inter regem Anglorum et comitem Northmannorum; quod facere ad praesens magnae et multae [Col. 0041A] causae me prohibent. Prima, quia domnus papa Urbanus interdicit vobis auctoritate apostolica ⁜ a thorum mulieris quam pro uxore habetis 14, et quia sacramentum de securitate ⁜ b concilii quod vobis mandaverat, fieri vetuistis. A cujus commistione si amodo non cessatis, separat vos eadem auctoritas a participatione corporis et sanguinis Dominici. Interdicit etiam omnibus episcopis ne capiti illius mulieris coronam imponant, quam, ut ubique pene terrarum dicitur, lateri vestro illicite copulastis. Parcens igitur majestati vestrae dissimulo vestram adire praesentiam, ne sedis apostolicae jussione compulsus, cui vice Christi parere me oportet, quod nunc dico in aure, cogar in vestris et multorum auribus publicare. Ego autem nolo vos scandalizare, vel regiam majestatem [Col. 0041B] vestram minuere, quandiu possum aliqua honesta ratione dissimulare. Praeterea casati ecclesiae et reliqui milites pene omnes vel absunt, vel pro pace violata excommunicati sunt, quos sine satisfactione reconciliare non valeo ⁜ c , et excommunicatos in hostem mittere non debeo. Postremo novit vestra serenitas quia non est mihi in curia vestra plena securitas, in qua ille sexus ⁜ d mihi est suspectus et infestus qui etiam amicis aliquando non satis est fidus. Exspecto igitur ut aliquando cor vestrum illustrante divina clementia, contra sibilum serpentis auditum obturetis ⁜ e et monitis salutis aures cordis aperiatis. Hoc desidero; hinc ante Deum quotidie preces effundo [ al. fundo; ita ms. c. ] Valete.

Quoniam sub disciplina et timore Domini a pueritia tua nutritus es et eruditus, et in excessibus regularis vitae tam verborum quam verberum severitate correctus, non tantum ad presbyterii dignitatem promotus es, sed etiam nomen tuum in tantam enituit claritatem ut opinio tua non tantum inter eruditos, sed etiam celebris fieret inter Dei servos. Unde quidam quaerentes bonas margaritas, postpositis aliis multis aeque vel plus nitentibus, te tanquam singulariter pretiosam margaritam sua existimatione [ unus cod. aestimatione] repererunt, et tanquam lucernam ardentem et lucentem, ut in domo Dei luceres, te super candelabrum posuerunt. Quis ergo te fascinavit, [Col. 0041D] quis oculos tui cordis excaecavit, ut flagitium hoc quod tibi imponitur, non tantum non perpetrares, sed ne saltem de te probabiliter confingi posset modis omnibus praecaveres? Putabam concupiscentiae carnalis ardorem flumine lacrymarum tuarum medullitus in te refrigeratum; et si quid ille ignis urens aliquando reliquerat in conscientia tua cauteriatum, putabam frequenti sacrae Scripturae meditatione, tanquam temperativi malagmatis superpositione malaxatum, et coelitus infusa sancti Spiritus [Col. 0042A] unctione curatum. Putabam quod angelus primogenita Aegyptiorum [ al. Aegyptum] percutiens, domum tuam in utroque poste signatam inter Hebraeos pertransisset, et primogenita tua intacta reliquisset (Exod. XII) . Nunc vero publicus rumor est te esse reversum in Aegyptum [ al. ad Aeg. Ita ms.c. ], et hoc primogenitum, quod est castitas, malleo universae terrae miserrimae in te esse contritum [ quidam interiisse cont.]. Hic oculis meis pene quotidianus fletus occurrit, hic jam mihi a tergo revertitur, hic a dextera et laeva frequenter auribus meis, quasi novus infertur. Hoc devotarum muliercularum submurmurat et circumfert curiosa loquacitas. Hoc eremitarum contristat habitacula. Hoc monasteriorum quasi commiserando mirantur conventus. Hoc quasi argumentum [Col. 0042B] ad defensionem suarum abusionum subsannando sibi resciscunt quidam ecclesiarum coetus. Hoc audiens et ideo alte ingemiscens, amplius sustinere non valui, quin dolorem tibi mei cordis effunderem ( cod. S. Ger. infunderem), et de mea tristitia te salubriter contristarem. Suadeo ergo tibi, seu vera, seu verisimilia sint quae dicuntur, ut a [ al. ut de] candelabro cui superpositus es (Matth. V) , inventa honesta occasione descendas, ne amodo fumum magis ⁜ f quam splendorem circumstantibus effundas. Si enim vera sunt, apud auditores tuos reprobus est sermo tuus, et qui flagitiorum tuorum sarcina premeris, aliena non corriges. Si autem tantum verisimilia sunt, nec sic tamen proficies, quia famam tuam neglexisti, quam propter utilitatem proximorum [Col. 0042C] tuorum immaculatam conservare debuisti. Quod si honore gaudens et quaerens tua, praeesse magis desideras quam prodesse, conventus ille pauperum fratrum tibi commissus, non tantum per manum tuam ultra non multiplicabitur, sed etiam quotidianis defectibus ad nihilum redigetur. Quod si hoc consilium meum ad praesens videtur tibi importabile, obtestor te per tribunal aeterni Judicis, ante quod stabis, ut saltem nunc utili rubore suffusus [ al. vili rub. perfusus], amodo suspectarum personarum colloquia fugias, familiaritatem perhorrescas, ne illud propheticum jure objiciatur tibi [ in vett. codd. objiciatur, ut saepe alibi ]: Facies meretricis facta est tibi. Noluisti erubescere (Jer. III) . In futuro autem sublatus a facie judicantis, tradaris ministro puniendus [Col. 0042D] sine respectu miserantis. Non ut confundam te haec scribo, sed ut filium charissimum moneo, ut saluti tuae provideas, et pravo exemplo mores simplicium non corrumpas. Vale.

Quoniam diabolus adversarius noster tanquam leo rugiens circuit quaerens quem devoret (I Petr. V) , fraternitatem [Col. 0043A] vestram familiari exhortatione commoneo, ut fallaces ejus circuitus omni vigilantia cavere studeatis, quatenus propositi et officii vestri memor mundanam superbiam non armis mundanae malitiae ⁜ a , sed armis Christianae militiae superare valeatis. Suadendo etiam consulo, et consulendo suadeo, ut contra mandata domni apostolici, et legati ejus Lugdunensis archiepiscopi ⁜ b , ubi restat adhuc anchora aliqua spei nostrae, nulla ratione caput erigatis, sipost quantascunque procellas ad portum pervenire cogitatis. Exemplar litterarum quas misit mihi domnus papa de causa regis, postquam legati regis nuper discesserunt ab eo ⁜ c , vobis transmitto: ut sciatis quia domnus papa, et si non antecedit, non tamen retrocedit. Valete.

Quoniam, tam scientia quam experientia, novi praelatos in congregatione sibi commissa assiduos esse debere, postquam placuit ei qui ad convivium suum me invitaverat, ut recumbenti mihi in loco humili diceret: Ascende superius (Luc. XIV) , frequenter monui fratres mihi commissos, ut de confratribus suis vel aliunde si ita eis complaceret, praelatum sibi eligerent, qui eos in disciplina sibi tradita posset custodire, et ad ascensiones in corde de valle lacrymarum quotidianis monitis sublevare, ne lupus invisibilis aditum inveniens ovile Domini ingrederetur, et oves Dominicas aut extra raperet, [Col. 0043C] aut intus occultis morsibus strangularet. Quod cum hactenus suis de causis ab eis dilatum sit, nunc tandem acquieverunt monitis meis, et disponunt aliquem secundum quod mentibus eorum inspiraverit Deus sibi praeficere, qui pro viribus sibi collatis in necessitatibus eorum studeat eis tam spiritualia quam corporalia ministrare. Ea igitur hora qua litteras istas acceperitis, per easdem litteras, licet absens corpore, praesens tamen spiritu, depono in manu vestra praelationem quam hactenus habui in ecclesia Beati Quintini, toto desiderio expostulans, ut quem congregatio illa concorditer vel pars sanioris consilii regulariter sibi praeferri postulaverit, in eo loco et ordine in quo ibi eram substituatis, [Col. 0043D] et substitutum in anxietatibus suis pro officio vestro paterna consolatione relevetis. Ego tamen et si depono praelationem, non desero illius Ecclesiae societatem, in qua aliquando potero vobis esse utilis, si Deus reddiderit pacem servis suis. Valete.

Sicut navis praesentia gubernatoris destituta, licet [Col. 0044A] bonos habeat nautas, et reliquos navis adjutores, licet etiam prosperum habeat ventum, tamen aut fluitat, aut fluctibus immergitur, aut scopulis illiditur, et sic planctum magis invenit quam portum; sic Ecclesia Dei, rectoris sui [ unus cod. pastoris sui] praesentia viduata, multis modis in hoc mundo tanquam in mari naufragoso periclitatur, et ab aditu aeternae quietis, tanquam ab inroitu portus, aut diu differtur, aut in aeternum removetur. Quod ego attendens, sicut saepe monui (ut supra, epist. 17) , ita nunc moneo et licentiam do, ut vobis rectorem regulariter eligatis, quem sicut patrem animarum vestrarum omni honore dignum habeatis, cujus salutaribus monitis cum omni humilitate in omnibus obediatis. Nolo enim cum periculo meo et [Col. 0044B] vestro vobis praeesse et non prodesse; terram occupare, et messem quam terra culta latura est, umbra mea praefocare [ unus cod. suffocare]. Malo vos viventes videre sub alieno regimine quam lugere mortuos sub praelationis meae velamine; habere vos fratres ordinatos, quam filios incompositos. Nolo enim sine causa laborasse in vobis, quos materno affectu de veteri homine in novum mediante Dei timore generavi, quos geminorum uberum lacte usque ad solidi cibi perceptionem educavi, quos ita unice dilexi ut cum gaudentibus gauderem, cum dolentibus dolerem, cum infirmis infirmus fierem, quorum onera tanta mansuetudine supportavi quanta parentes filios carnis suae tolerasse vix possunt inveniri. Cum ergo impediente nescio qua Dei dispositione [Col. 0044C] ex maternis [ al. dispensatione a mat.] uberibus lac sumere non possitis, quaerite vobis matrem adoptivam, de cujus uberibus lac sugatis, ne aliqui vestrum ante tempus ablactati, matrem quam exspectant non inveniant, et sic ad solidam escam non perveniant. In eligendo itaque omnes in commune consulite, ut nemo ibi privatam occasionem attendat, nemo de privata excellentia intumescat, nemo contentiosus existat, nec illi humiliter subdi refugiat, quem fraterna concordia provisa utilitate sibi praeferri expostulat. Qui tamen tanto nunc diligentius a vobis est discutiendus, quanto postea non reprehendendus, sed ab omnibus aequanimiter est tolerandus. Nolo autem certam vobis designare personam, [Col. 0044D] sed habere liberum electionis arbitrium, ut electum vestrum eo aequanimius toleretis quo eum voluntarie vobis praetuleritis. Hoc tamen [ al. tantum] in fraternitate vestra retineo, ut quem de fratribus mecum habere voluero, mihi sicut patri filium transmittatis, et sic ubi eum manere voluero, sine scandalo concedatis. Qua in re non est vobis ⁜ f formidandum, quia satis in hoc servabo modum. Hoc etiam apud vos interim volo habere privilegium, ut si ⁜ g quae, quod absit! inter praelatum vestrum et [Col. 0045A] aliquem de fratribus orta fuerit contentio, et aliqua intemperantia zeli adversus alterum alter exarserit, si hoc commode per vos sedari non poterit, non prius ad aures publicas causa haec prodeat quam ad me deferatur, ut studeam vel immoderatum zelum illum temperare, vel demum canonicae severitati vires dare. Inexpertus enim auriga, dum nescit frena moderari, primo cursu cogit equum acceleratione lassari. Cum ergo sit ars artium, onus onerum regimen animarum, postquam usu ipsius artis edoctus fuerit vester praelatus, quid debeat dissimulare, quid debeat in promptu vindicare, tunc jam suo et vestro judicio contenti, poteritis omnia commode negotia vestra commodare. Quicunque autem ille sit, talem eligat fraternitas vestra, qui sciat de [Col. 0045B] thesauro suo proferre nova et vetera, qui etiam noverit mores vestros, cujus mores et vos non habeatis ignotos, melius enim sibi invicem cohaerent lapides, qui frequenter collimati, inaequalitatem suam deposuerunt frequenti limaturae exercitio. Quod si forsitan contigerit eum in causis exterioribus minus esse exercitatum (in c. Petrus distinct. 39) , ad disponenda omnia sibi commissa, juvabit cum bona conscientia et bonum testimonium. Ipse etiam faciat sibi praepositum, qui consilio ejus et vestro omnia exteriora disponat. Ipse autem intus [ solus cod. Put. interim] secundum traditionem sanctorum Patrum vacet orationi et lectioni, et nutriendae fraternae dilectioni. Multa loquor, sed quasi nunc demum 16 vos ablactans vellem vos in omnibus esse [Col. 0045C] instructos: ut quae sunt recta [ al. bona] sapiatis, et recte intellecta, opere impleatis. Sed quia [ al. si ad] ad hoc non sufficitis, consulite Angelum magni consilii, ut consilia vestra dirigat, et ad bonum finem [ v. c. S. Vict. ad bonam finem] perducat. Deus patientiae et solatii sit vobiscum. Valete.

Si tanta esset nobis convicinitas locorum quanta est animorum, frequenter vellem tuo dulciloquio mulceri, tua consolatione refoveri. Desiderarem tibi frequenter aestus meos effundere, perturbationum [Col. 0045D] mearum crebras incursiones tuis orationibus propulsandas ostendere, amissam quietem spiritus tecum saepe deflere; in qua licebat aliquando divini amoris dulcedinem apposita divini verbi mensa gustare [ sic v. c. antea, cogitare]. Sed quoniam et tu jubente Deo remigasti in altum, ut laxares retia in capturam, amodo poteris ex tuis mea pensare pericula, qualia praelatos in profundo experiri pronuntiat Psalmista: Ascendunt usque ad coelos, et descendunt usque ad abyssos; anima eorum in malis tabescebat. Turbati sunt et moti sunt sicut ebrius, et omnis sapientia eorum devorata est (Psal. CVI) . In quibus periculis unum est singulare consilium, quatenus [Col. 0046A] toto affectu clamemus ad Dominum, cui mare et venti obediunt (Matth. VIII) , ut procellam nostram convertat in auram, et sileant fluctus ejus. Quod si Dominus in navi dormiens, ut experiatur sustinentiam nostram, moram fecerit, sustinentes sustineamus, quia veniet, et supra sustinentiam nostram tentari nos non permittet (I Cor. X) . De caetero, charissime, laeta tua, tristia tua communica suo tempore diligenti et dilecto, quia laeta et tristia tua mea sunt, sicut mea tua esse non ambigo. Vale.

Quoniam, sicut quorumdam relatione didicimus, jam vilescit tibi mundus et omnis vana spes ejus, [Col. 0046B] credimus quia propitia divinitas inchoavit in pectore tuo templum suum, et locum sanctum habitationis suae; unde bonorum omnium largitori, a quo fit haec de vetustate in novitatem laudanda mutatio, grates exsolvimus, et bonis principiis felicem provectum et bonum exitum conferri ( ita omnes v. c. antea, proferri], ab eodem omnium bonorum largitore postulamus. Tu igitur, charissime, adjuvante divina clementia sollicite cave, ne immundus spiritus ad te revertens, domum quam reliquit, intus vacantem et foris ornatam inveniat, et secum alios septem nequam spiritus virtutum specie palliatos inducat, sicque novissima tua pejora prioribus efficiat (Luc. XI) . Contra spirituales itaque nequitias pugnaturus, si securus vis pugnare, castris Christi [Col. 0046C] militum ordinate pugnantium te insere, ne si singulari certamine contra exercitatos inexercitatus pugnare contenderis [ al. cotendis, ita ms. c. ], innumera adversariorum tuorum multitudine comprimaris. Postquam vero Spiritu consilii et fortitudinis armatus calliditates antiqui hostis evitare consueveris, jam exercitatior [ al. idem exerc.] in spirituali certamine poteris solus, si ita contingat, contra quoslibet hostes certamen inire, quorum impetus didiceris sustinere in acie. Unde Dominus noster Jesus Christus discipulos nondum Spiritu sancto confirmatos, et adhuc spiritualis certaminis expertes admonuit [admonet v. c. ms. ] dicens: Vos autem sedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto (Luc. XXIV) . Possem fraternitati tuae [Col. 0046D] hunc in modum multa scribere, sed quia tu per te sapis, hoc prae caeteris obsecro, ut qui jam de tuis Deo in membris ejus coepisti offerre sacrificium, principalitar ei de te offerre studeas holocaustum, ne si aliter, quod absit! feceris, dicatur tibi: «Si recte offeras, recte autem non dividas, peccasti, cum tua tribuas, et teipsum tibi retineas ⁜ a .» Vale.

Si divinae legis fuissetis memores, cujus debetis esse doctores atque tutores, non contra sanctorum Patrum instituta [instituta ms. codex desunt in ms. ] me invitassetis ad concilium, praesertim cujus facinus ignoratis aut flagitium. Primo, quia invitaverunt me quidam episcopi non comprovinciales mei, qui sine auctoritate apostolica mei judices esse non debent, cum peregrina judicia nullius esse momenti decretorum pariter et canonum generali sanctione decernat [ al. decernit, vel decrevit] auctoritas ⁜ a . Secundo, quia admonitione metropolitani mei protrahere nitimini causam meam extra provinciam. Quod cum multis sanctionibus sanctorum [Col. 0047B] Patrum praecisum sit, unam ex multis beati Stephani papae et martyris producam ad medium, quae tanquam gladius biceps utriusque intentionem reverberet, invitantis scilicet et accusantis. Dicit enim beatus papa Stephanus (epist. 2) : «Ultra provinciae terminos accusandi [accusantis ms. cod. sedem] licentia non progrediatur, sed omnis accusatio intra provinciam audiatur, et a comprovincialibus terminetur, nisi ad apostolicam sedem fuerit tantum appellatum.» Et: «Neganda est accusantibus licentia criminandi, priusquam se crimine quo premuntur exuerint (c. Qui accus. non poss., et c. 1, caus. 3, q. 11) .» Postremo quia non de veritatis tramite, sed de odii fomite ⁜ b mea procedit accusatio, apostolicam sedem appello. Quod omnibus in crimine pulsatis apostolica [Col. 0047C] concedit auctoritas, ut per se, aut per vicarios suos loco et tempore, quod mihi praescripserit, causam meam discutiat, et cum peroratum fuerit, legitimam sententiam proferri praecipiat. Neque hoc bene mihi conscius causa vitandi judicii facio, cum manifesta et brevis sit mea purgatio de crimine perjurii, qui nulli hodie viventium aliquando juramentum feci. Sed nolo exemplum esse caeteris recedendi ab ordine, neque sanum est consilium pro incerto commodo vel nullo certis periculis me opponere. Conductum enim a domino meo rege quaesivi ⁜ c , nec habere potui. 17 Quantum vero ex intentatis minis intelligo, non liceret mihi in conventu vestro impune dicere veritatem; qui pro jam dicta veritate, [Col. 0047D] et apostolicae sedis obedientia tantam sentio jam severitatem, ut perjurium arguar incurrisse, et majestatem regiam minuisse ⁜ d . Quod ut pace vestra dicam, rectius in eos retorqueri potest, qui vulnus fomentis incurabile tanquam pii medici cauteriis competentibus dissimulant urere, vel medicinali ferro praecidere ⁜ e . In qua sententia si mecum firmiter fuissetis, jam aegrotum nostrum ad sanitatem perduxissetis. Quod quandiu differtis, videte si [Col. 0048A] fidelitatem quam debetis pleniter exhibetis, si officii vestri munus expletis. Faciat ergo dominus rex ⁜ f adversum parvitatem meam, quantum Deo permittente libuerit et licuerit, includat, excludat, proscribat, inspirante Dei gratia et prosequente, decrevi pati pro lege Dei mei, nec ulla ratione cogente volo ei consentaneus in culpa esse, qui nolo esse consors in poena. Angelus magni consilii, et Spiritus fortitudinis sit vobiscum, ut recta sapiatis et recta faciatis. Valete.

Si fraternitatem vestram in jus vocare possemus, [Col. 0048B] quantum salvo charitatis vinculo fieri posset, jure a vobis multas expostularemus injurias, partim communes, partim proprias: proprias, quia clericum in dioecesi nostra Deo militantem, et pro pulchritudine et dulcedine vitae contemplativae, fonti vitae totis desideriis inhiantem, ad publicum prodire, quietem suam interrumpere, nostra admonitione, nostra auctoritate compulistis. Quem cum vobis ad regimen cujusdam regularis ecclesiae dioecesis vestrae, vestris epistolis crebro compulsi concessimus, et canonice electum ab ipsa Ecclesia transmisissemus, non satis aptam a vobis passus est repulsam, qui praepostero ordine tunc de ejus praelatione disceptare coepistis, quando jam facta a fratribus et collaudata a vobis ejus electione, in prioratus [Col. 0048C] sui sede eum sublimare debuistis. In quo et illi fratri non modicam intulistis verecundiam, et amico vestro ⁜ g non minimam fecistis injuriam. Non enim erat tanta precum instantia ab amico postulandus, qui ad injuriam doni et donantis tam facile mutata sententia fuerat refutandus. Nec satis tuentur vestram fraternitatem litterae domni papae, quibus dictandis a latere interfuimus, quae confirmant abbati Sancti Cypriani jus illud praedictae Ecclesiae ⁜ h , quod se habere dicebat ex legitima concessione quorumdam monachorum, qui (ut audivimus) quietam possessionem clericorum approbant, monachorum vero Sancti Cypriani intrusionem prorsus improbant. Ad hoc enim praedictus abbas [Col. 0048D] modis omnibus nitebatur, ut praedictae Ecclesiae prioratus ei a domno papa concederetur. Quod domnus papa nobis reclamantibus, et libertatem clericorum pro posse nostro defendentibus facere noluit, praecavens, sicut ipse dicebat, ne sub hac occasione praedictus abbas clericos moliretur excludere, et monachos suos intrudere. Clericorum autem ordini publicam infertis injuriam, qui monachorum ordinem ad tam ruinosam superbiam erigitis, ut clericos [Col. 0049A] eis [ei, m. s. c. ] subjugare studeatis, quorum tanta debet esse excellentia, ut secundum beatum Augustinum ⁜ a : «Vix etiam bonus monachus bonum clericum faciat.» Sed quia clericus ista dixit de clericis, audiamus monachum dicentem de monachis. Dicit enim Hieronymus ⁜ b : «Monachus non docentis, sed dolentis habet officium.» Et alibi: «Clerici oves pascunt; ego pascor.» Et alibi: «Si cupis esse quod diceris monachus, id est solus, quid facis in urbibus (GRATIAN. sub causa 16, q. 1) ? Quae utique non sunt solorum habitacula, sed multorum. Habet unumquodque propositum principes suos. Et ut ad nostra veniamus, episcopi et presbyteri habeant ad exemplum apostolos et apostolicos viros, quorum honorem possidentes habere nitantur et [Col. 0049B] meritum. Nos autem habeamus propositi nostri principes Paulos, Antonios, Julianos, Hilarios, Macharios.» Et alibi: «Mihi oppidum carcer, et solitudo paradisus est. Quid desideramus urbium frequentiam, qui de singularitate censemur?» Possemus in hunc modum multa colligere de privilegio clericorum, et subjectione monachorum, nisi vitaremus prolixitatem epistolae. Nec tamen ista dicendo, monachorum religioni detrahimus, imo ut veri monachi sint, id est, ut vere singularem sectentur vitam, tota mente desideramus. Laudamus quidem eos et beatos esse profitemur, si non transgrediantur terminos a patribus suis positos (Prov. XXII) ; et tunc magis esse beatos, cum subesse magis studuerint quam praeesse, cum humilitas et obedientia sit eorum [Col. 0049C] summa provectio, ambitio vero et superbia [et superba ms. cod. ] lamentabilis dejectio. Haec et his similia diligenter attendite, et ordinem clericorum, in quo estis, et cui Deo auctore praeestis, ad meliora provocando honorate, et nulli alii ordini eum contra morem ecclesiasticum subjugari permittite. Vale.

Gloria misericordi et sapienti Deo, qui cor tuum inanitum [ al. inaniter] inflatum, sagittis acutis vulneratum, ad tantam humilitatem perdomuit ut jam ad petras montium confugias, et ab ira Agni (Apoc. VI) abscondi desiderans ab eis vitam salutis ardenter [Col. 0049D] inquiras. Et quia decorem domus Dei diligere, et de valle lacrymarum ascendens canticum graduum cantare coepisti, quod ipse per te nosti, solum hoc superest ut cum Apostolo quae retro sunt oblitus in anteriora te extendas (Phil. III) , donec ad montem Bethel virtutum ascensione pervenias (Isa. III) , ubi dilectum fugientem desiderii lacrymis prosequaris, et aliquando revertentem interni [internis ms. c. ] amoris brachiis complectaris. Sed quis sit aptus vitae modus, vel quis locus ad ambulandum [Col. 0050A] in via Dei eligendus sit affecto uti nunc es, nec tua fraternitas quaesivit, neque ipse scire possum, nisi me pulsante ad ostium cordis tui, tuos aestus ipse proferres, et in quo vetus homo resistat, quominus novum hominem perficias, simpliciter aperires. Quod 18 licet aliqua ratione impediente ad praesens fieri non contingat, Deum tamen pro amabili fraternitate tua rogabo, ut qui in pectore tuo templum suum inchoavit, ipse perficiat, simul exhortans ut certum vitae modum quem Deus tibi ipse ⁜ c inspiraverit, eligas: in quo humilitatis viam [ duo v. c. viae] sub obedientiae freno insistas, et experimento simul et exemplo vitae tuae moderamen addiscas. Sic enim decens est ut ab imis inchoans ad summa proveharis, non ut a summis incipiens ad ima dilabaris. [Col. 0050B] Quod cum nostris temporibus de quibusdam ipse videris et audieris ⁜ d , exemplo illorum te oportet esse correctum [ al. correptum], ut non simile incurras retrogradationis opprobrium. Plumesce igitur in nido, antequam voles in altum, ut solidatis virtutum pennis possis alas in activae vitae moderatione deponere, et easdem in altitudinem contemplationis elevare. Vale. Apud fratrem Lambertum habe me excusatum, quia nondum mihi scribere licuit quae voluit. Scribam autem quae Deus donaverit, cum mihi opportunum fuerit.

Liberalitatis tuae fama nullo simulationis fuco palliata, jampridem mihi per multos innotuit et placuit. Qua fiducia per Gullielmum Sancti Satyri praepositum, vasculum chrismale, cujus forma nostris artificibus erat ignota, a tua munificentia postulavi, et sine dilatione impetravi. Quod mihi gratius fecit charitas dantis quam appetitus postulantis. Unde quoties mihi ad usus necessarios ante oculos ponitur, tui memoria dulciter mihi ad mentem revocatur, et fraterna charitas ad rependendam vicem, si opportunitas se offerret, excitatur. Unde postulo fraternitatem tuam, ut et tu memoriam confratris in tua mente reponas, quatenus et orationum manus ⁜ e desideranti mihi porrigas, et utrum [Col. 0050D] apud te hanc gratiam impetraverim, aliquo signo ostendas. Vale.

Quamvis placuerit ei qui te invitavit, tibi non alta requirenti dicere [ in septem v. c. ut tibi nec quaerenti diceret]: Ascende superius (Luc. XIV) ; non tamen ideo credimus paternitatem tuam [vestram, ms. c. ] [Col. 0051A] nulli religioso onerosam minus esse memorem eorum quos aliquando in Christo dilexerat, vel a quibus pro Christo aliquod obsequium fraternitatis acceperat. Quod tamen si aliquando ex quotidiana ecclesiasticorum negotiorum instantia contingeret, tamen non immemores vestri [nostri m. s. c. ], parvitatis nostrae memoriam tuae sublimitati quibus possumus vehiculis ad mentem reducimus [ v. c. reducere curamus; ms. c. reducere tantum ], utpote qui tuis desideramus orationibus fulciri, et copiis si necesse fuerit relevari. Astitimus enim hoc anno pro multa in te benivolentia monachis Beccensibus ⁜ a contra Molismenses, quantum ratione et auctoritate suffragante potuimus. Et jam de ⁜ b Pixiacensi monasterio plenam per nos consecuti fuissent justitiam, [Col. 0051B] nisi quod prius affectant regis captare benivolentiam. De caetero commendo paternitati tuae fratrem Rothardum [ al. Rohardum, vel Rotrardum] praesentium latorem, per obedientiam confratrum ad partes istas directum, ut in quo indiguerit consilio, eum munias et auxilio. Si autem servitium nostrum in aliquo tuae sanctitati fuerit commodum, obedituro praecipe. Vale.

Quoniam post multos circuitus levem Christi sarcinam subire, et contempto mundi flore in domo [Col. 0051C] Dei abjecte vivere elegisti, sciens quia melius est modicum justo, super divitias peccatorum multas (Psal. XXXVI) , divinae bonitati, quae humilibus dat gratiam, grates exsolvimus, et ut de commisso tibi talento, tanquam fidelis nummularius, creditori tuo multiplicem referas usuram, eamdem divinam bonitatem intensius obsecramus. Sic enim ordo rationis poscebat ut qui verbo ad viam vitae plurimos informaveras, aliquos aliquando conformares et confirmares exemplo; et qui de semine patris Jacob tanquam Zelpha inveterata et ancillari consuetudine philosophandi filios pepereras, jam de ejusdem patris semine tanquam speciosa Rachel ex intimae visionis libertate spiritualem sobolem multiplicare [Col. 0051D] non desistas (Gen. XXIX) . Ista [ita ms. c. ] dicens: Minervam quidem non doceo, a qua magis doceri indigeo; sed fraternis profectibus congaudens, bonis principiis meliores exitus apponi desidero. Simul obsecro, ut pusillanimitatem meam in alto remigantem, et pene aliquando naufragantem, de portu tranquillitatis tuae orationibus juves, salutaribus monitis aliquando consoleris. Notum enim credo prudentiae tuae mihi pro Rachel servienti Liam esse nocte suppositam (epist. 4 et 17.) , quam quidem invitus [ al. quanquam invitus] suscepi, et invitus tolero, utpote parum videntem, parum parientem, sed multum exasperantem. Quarum molestiarum [Col. 0052A] taedio frequenter affectus, retrospecta quietis amissae pulchritudine graviter ingemisco, et datis mihi columbae pennis avolare (Psal. LIV) , iterum vacare desidero. In qua perturbatione solum mihi refugium est orare, et eum exspectare qui salvum me faciat a pusillanimitate spiritus et tempestate (ibid.) . A cujus voluntate si dissentire non timerem, tanto oneri impar, eidem oneri humerum libenter subtraherem. Cum ergo a te ad partes nostras transierint vel redierint aliqui, fac ut videam interiorem hominem tuum in litteris tuis, sicut ex parte vidisti meum in meis. De caetero commendo fratrem istum portitorem praesentium [ quidam add. litterarum] fraternitati tuae, ut familiarem [ unus, familiariter] eum habeas, et in lectionibus tuis ei benigne respondeas. [Col. 0052B] Quantum enim de homine aestimare possumus, aedificari quaerit, non inflari.

Quantum ex tenore litterarum tuarum perpendere potui, summa inquisitionis tuae fuit utrum monachus qui tantum a monacho, et non a suo abbate benedictus est, ab abbate suo iterum ⁜ c benedicendus sit. Quod fieri posse et dimitti posse arbitror absque ullo benedicti vel benedicentis incommodo. Monachi enim benedictio non est manus impositio, vel alicujus sacramenti ex apostolica traditione [Col. 0052C] celebratio. Nec aliam vim habere mihi videtur, quam super poenitentem absolutio, vel super populum sacerdotis oratio. Dicit enim B. Hieronymus: «Monachus non habet officium docentis [ al. non est; vel, monachi officium non est docentis], sed plangentis, qui se et mundum lugeat.» Sicut ergo monachus in hoc officio sibi soli prodest, ita ex gratia vocantis solus ad hoc officium accedere potest, nec praejudicat ad salutem, utrum simpliciter a [a simplici ms. c. ] monacho vel abbate suscipiat benedictionem, quia verum monachum nulla facit exterior adjectio, nisi mundi contemptus et plena Dei dilectio. Quod in principibus hujus ordinis, Paulo videlicet et Antonio, et multis aliis Aegyptiis monachis facile apparet, qui nullam a praecedente abbate [Col. 0052D] vel monacho suscipientes benedictionem, perfectam ab eo qui habitare facit monachos in domo, sui laboris consecuti sunt retributionem. Quod vero postea multiplicatis monachorum congregationibus professiones ab eis exactae sunt, et benedictiones super eos datae, quadam cautela factum est ut monasticus ordo quanto firmius in conspectu Dei et hominum et solemnius ligaretur, tanto robustius et devotius ab ipsis servaretur. Et si qui vellent ab hoc proposito recedere, testimoniis pluribus convincerentur [vincerentur, ms. c. ], et tanquam jurati [ in uno cod. perjurati] in Christi sacramenta tirones, ad propositum suum reverti cogerentur. Quibus liquet [Col. 0053A] traditiones hujusmodi nihil esse aliud quam quaedam religionis vincula, humanae instabilitati provisa. Quoniam omnis traditio religionis novitate et raritate viget et floret, antiquitate vero et numerositate, nisi districte ligetur et servetur, frigescit et vilescit. Unde in discretione abbatum hoc mihi ponendum videtur, utrum debeant professiones, coram aliis factas, vel benedictiones, ab aliis datas, in sua praesentia iterare, quia non est hoc ecclesiastica sacramenta iterando violare, sed pro instabilitate personarum vinculum vinculo [ al. vinculis vincula] superponere. Quod si monachi benedictio esset consecratio etiam apud Cluniacenses ⁜ a apud quos (ut asseritis) est ista consuetudo, nulla prorsus fieri posset [ al. deberet] benedictionis iteratio. Unde nec consecratio virginum, [Col. 0053B] quae ex auctoritate apostolica episcoporum privilegio reservatur (can. Sicut, et can. Presbyteri, dist. 68) , si aliquando a presbyteris usurpetur, propter sacramentum Christi et Ecclesiae quod ibi continetur, nullatenus ab episcopis iteratur. Dixi de proposita quaestione quod sensi, et quantum mihi videtur, in nullo a ratione vel auctoritate dissensi. Vale, et quomodo ieris vel redieris, et quod audieris de consilio domni papae mihi rescribe.

Publicis negotiis praepeditus, plura quae volui fraternitati vestrae scribere non valui. Si autem aliquando [Col. 0053C] mererer dulce colloquium vestrum, dicerem plurima in aure tuta, quae chartula celare non posset, si in aemulorum manus, antequam ad vestras perveniret, incideret. Hoc itaque interim suadeo vobis, ut juventutem vestram honestis exercitiis occupetis, lectione, oratione, sacrae legis meditatione, ut si aliquando aliqua foeda imaginatio per sensuum fenestras templum cordis irrumpens ibi appingi tentaverit, vel prorsus ab ipso introitu repellatur, vel si forte aliqua incuria vel importunitate ostium cordis irrepserit, casta intus vigente dignitate cum dedecore excludatur. Sic enim testimonio bonae conscientiae poteritis in justitia Dei exsultare, et internae suavitatis gustum proximis fiducialiter [ unus cod. [Col. 0053D] fideliter] eructare. Nec infructuosus esse poterit sermo doctoris, quem intus accendit et format divini virtus amoris. Si vero perversorum odia et detractiones ex hoc incurrerit vestra fraternitas, toleranda erunt vobis verbera verborum, qui in eorum numero [ id. cod. in eorum merito] estis, qui apostolico gradu insistentes pro domo Dei sustinuerunt non tantum rapinas bonorum suorum, sed etiam tormenta et mortes corporum. Quod enim illi sustinuerunt pro fidei defensione, nos sustinere habemus pro criminosorum [Col. 0054A] actuum reprehensione, alioquin erimus pastores nosmetipsos pascentes, nostra quaerentes, oves morbidas non sanantes, sed fortes et pingues devorantes (Ezech. XXIV) . Nec ab hac fortitudine deterreat vos raritas praesentium exemplorum, cum excusare nos non valeat haec ratio apud judicem internorum. Valete, et fratres nostros Bistesiaci [ al. Bistisiaci] Deo militantes sub patrocionio vestro pro Dei amore et nostro juvate, et contra aemulorum infestationes paterne supportate.

Quoniam Romana Ecclesia post multa naufragia [Col. 0054B] sub vestro regimine ad portum pene [jam ms. c. ] pervenit, et Italiae regnum ⁜ b jamdiu rebelle in conspectu vestro totum pene conticuit, ita ut novus rex ad voluntatem Dei et vestram in manus vestras se dederit; gaudeo in Domino, et gaudium meum nullis syllabarum metis explicare sufficio. Quotidianas etiam preces coram Deo pro vestra incolumitate et pace multiplico, ut sermo Dei per vos currat (II Thess. II) , et de die in diem magis proficiat, et bona quae per vos inchoavit, ad finem usque perducat. Notum autem facio sublimitati vestrae quod Guillelmum [ al. Willelmum de quo ep. 5.] bonae spei fratrem in Carnotensi Ecclesia nutritum, Parisiensis Ecclesia elegit in episcopum. Qui quidem sine consilio et [Col. 0054C] assensu nostro nihil tale praesumere voluit. Misimus itaque cum eo quosdam de fratribus, 20 qui diligenter inquirerent, utrum in eum vota omnium concurrerent, utrum haec electio mediante pecunia, vel aliqua esset a rege extorta violentia. Quibus bene cuncta renuntiantibus, illi fratri dedimus consilium et assensum, ut illi electioni cederet, et divinae ordinationi se non subduceret. Timebamus enim ne alius ex transverso intruderet, et Ecclesiam Simoniaca peste macularet. Addidimus quoque consilio ejus, quia aliquantulum infra annos legitimos ⁜ c nobis esse videbatur, ut promotiones ad gradus ecclesiasticos per congrua intervalla ⁜ d differret, et interim aut per se aut per nuntios Ecclesiae pro his quae ad integritatem ordinationis minus [Col. 0054D] sunt, a paternitate vestra indulgentiam postularet. Quod scribo absens, si opportunitas se offerret, dicerem praesens, et pro ipsa Ecclesia, et cum ipsa Ecclesia a paternitate vestra magna in vos fiducia (magna animi fiducia ms. c. ) postulo, ut nulli aemulo de ejus insimulatione aurem de caetero commodetis. [ al. accommodetis], et per praesentium latorem mihi et ipsi Ecclesiae litteris vestris, quo ordine et quo modo res incoepta ad exitum cum gratia vestra perduci possit, vos ipse disponatis. Conterat Dominus [Col. 0055A] Satanam, oro, sub pedibus vestris (Rom. XVI) . Valete.

Notum sit vobis, dilectissimi, qui ad supernam Hierusalem pertinere vos creditis, quia si donativum superni Regis, ad quod vocati estis, promereri desideratis, pacem vobis a Deo mandatam remota omni discordiae peste servare debetis. Hanc enim Christus mundum ingrediens angelica revelatione mundo mandavit coelesti militia concinnente: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . Hanc Christus proxime de mundo egressurus et in brevi ad coelos reversurus [Col. 0055B] commendavit dicens: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV) . Hanc Apostolus necessario tenendam admonet dicens: Pacem sequimini cum omnibus et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum (Heb. XII) . Cum enim Christi adventus non solum inter se coelestia et terrestria, sed etiam ipsa terrestria ad invicem pacificare venerit, ut in unitate fidei et Christianae pacis unum Christi corpus fierent, quid ei proderit Christi adventus, qui extra pacem fuerit inventus? Hanc professi estis, cum ad Deum, auctorem pacis et amatorem revertentes, diabolo auctori et amatori discordiae et omnibus operibus ejus in fonte vitae renuntiastis. Ergo, fratres, si dissimulare non vultis, magna est vobis indicta ⁜ a necessitas observandae pacis, qui Regis [Col. 0055C] aeterni sacramentis obstricti aeterni praemii exspectatione coelesti militiae vos mancipastis. Pro certo enim sciat fraternitas vestra, quia in regno Christi nullus est relictus discordiae locus. Solum cum auctore [ al. actore] mortis et operibus ejus, indeficiens est nobis injuncta discordia. Cum ergo, ut dictum est, Christianorum fides pacem debeat habere continuam ⁜ b , et non tantum mentes eorum a vitiis, sed etiam manus debeant vacare ab operibus vitiosis: videte quantum jam desit vobis ad Christianam perfectionem [ v. c. vobis Christianae perfectionis], qui dies, quos devovistis coelesti militiae ad quaerendam salutem, remitti vobis cogitis exercendae malitiae ad inveniendam mortem. Attendite, fratres, si [Col. 0055D] quis vestrum alternatim carnem suam tribus diebus ferro incideret, vel igni combureret, vel quolibet alio cruciatu affligeret, quatuor vero diebus tantum vocaret [vacaret, ms. c. ], nonne ab amicis ligaretur, nonne tanquam phreneticus ad medicum duceretur? Quanto magis vulnerator animae suae vel interfector fortioribus Christi ⁜ c vinculis esset alligandus, ut a morte animae suae cessaret, et incessanter vitae operam daret! Sed quia prona est omnis aetas ab adolescentia in malum (Gen. VI) , et perversi homines stipendia peccati magis quam justitiae diligentes adversus [Col. 0056A] correctores [correptores, ms. c. ] suos insurgunt tanquam phrenetici in medicos, exspectantes de vobis meliora et viciniora saluti (Hebr. VI) , toleramus imperfectionem vestram, dissimulamus impietatem vestram, et cum abundante iniquitate sanare vos perfecte nequeamus, malumus infirmos et saucios vos habere quam penitus mortuos. Rogamus itaque et obsecramus, et ex auctoritate Domini Jesu, cujus legatione, licet indigni, fungimur, vobis praecipimus, ut salvationis vestrae memores, saltim [ ita v. c. Put., al. saltem] hos quatuor dies, quibus et Dominus et Salvator noster medicinalia salutis nostrae sacramenta evidentius operatus est, pacificos firmiter habeatis [ unus v. c. vos fir. exhibeatis], et ab omni injuria [ al. iniquo], tam inimicorum quam [Col. 0056B] amicorum, tam alienigenarum quam indigenarum, mentes, manus, linguas compescatis. Novit enim quicunque est Christianae religionis discipulus, quia quinta feria [quintae feriae cultus] Dominus Jesus ultimum cum discipulis convivium celebravit (Matth. XXVI; Luc. XXII) , in quo corpus et sanguinem suum, quae sunt nostrae reconciliationis sacramenta, et vulnerum nostrorum medicamenta, edendum et bibendum, et de caetero in sui commemorationem faciendum eisdem discipulis commendavit. Completo itaque coenae mysterio, eorumdem discipulorum pedes lavit, in sacramentum poenitentiae et remissionis (Joan. XIII) ; hoc sacramento designans [designatur, ms. c. ], terreno pulvere etiam religiosa corda sordere, et neminem esse mortalium, qui [Col. 0056C] non egeat poenitentia et peccatorum indulgentia. Ejusdem diei fine, discipulo prodente, traditus est in manus Judaeorum; quod tanta patientia fieri pertulit, ut se male tractantibus in nullo resisteret, imo aurem praecisam servo principis benigne restitueret (Luc. XXII) . Quinta quoque feria peracta dispensatione suae incarnationis videntibus discipulis, in glorificata carne coelos ascendit (Marc. XVI) ; de caetero ad dexteram Patris interpellans pro nobis, ut eo sequatur humilitas gregis, quo praecessit celsitudo pastoris. Quid in his omnibus dux noster, quid nisi pacis exempla monstravit? videlicet ut qua die Christiana plebs tot ad vitam medicamenta suscepit, nemo alium laedendo se potius laedat, [Col. 0056D] nemo alium interficiendo se potius interficiat; cum laesus foris, laedens intus [ al. interius], pereat. Sexta vero feria primus Adam de limo plasmatus est (Gen. I) et secundus Adam ad redimendum hominem veniens, in utero Virginis angelo nuntiante est incarnatus (Luc. I) . Eadem quoque feria Christus passus est, et homo perditus, ad imaginem Dei per Christi sanguinem est reformatus (Joan. XIX) . Qua ergo die pax reddita est mundo, pacem servare debet omnis homo, ne ad mortem redeat, quam protoplastus universo intulit mundo. Septima autem feria [Col. 0057A] 21 requievit Deus ab omni opere suo, significante hoc nobis Spiritu sancto quod non tantum quiescere debemus ab omni opere vitioso, sed et requiem exspectare post tempus quo sabbatizandum est ab omni opere oneroso. Non enim onerosum erit Deum perfecte diligere, et ejus laudibus ex dilectione incessanter insistere. In figuram quoque futuri et praesentis sabbatismi [ unus cod. in signum quoque praesentis sab.], praedicta feria caro Christi requievit in sepulcro, anima ejus interim debellante tartara, et hostis antiqui fortitudine superata, perdita spolia reportante. Noli ergo, Christiane, Christi sanguine redempte, noli beneficiis tui Redemptoris ingratus existere; noli tartara in hac ereptionis et requietionis die tua praesentia cumulare, bona proximi tui [Col. 0057B] rapiendo, et eum qui aliena non rapuit, sed se ipsum tibi impendit in membris suis iterum persequendo. De octava feria, quae et prima, nulli credenti dubium est quod ea die Dominus resurrexit, et certum nobis argumentum et exemplum duplae nostrae resurrectionis sua resurrectione contulerit, in qua plena pax dabitur filiis adoptionis, jam non concupiscente carne adversus spiritum, vel spiritu adversus carnem (Gal. V) . His et aliis de causis quae pro brevitate sermonis onerosum est enumerare, majores nostri in his potissimum diebus servandam pacem esse sanxerunt, et pro qualitate personarum et quantitate malorum diversa et dira supplicia violatoribus pacis inferri decreverunt. Quorum vestigia, pro posse nostro, sequentes, exhortando praecipimus, [Col. 0057C] et praecipiendo exhortamur, ut pacem, cujus constitutionem vobis scriptam dirigimus, sine disceptatione servetis, et servandam tactis sacrosanctis reliquiis propria manu firmetis. Hoc enim vobis bonum est, et ad augmentum rerum temporalium [ quidam, rerum corporalium], et ad profectum bonorum incommutabilium. Obedientibus a Deo pax et misericordia; huic autem constitutioni non obediturus [ al., his autem constitutionibus non obediturus], sit anathema maranatha. Valete.

[Col. 0057D] Perlatum est ad aures nostras quod Mellentinus comes ducere velit in uxorem filiam Hugonis Crispeiensis comitis; quod fieri non sinit concors decretorum et canonum sanctio [ cod. Put., quod fieri contra decertat canonum sanctio], dicens: «Conjunctiones consanguineorum fieri prohibemus.» Horum autem consanguinitas nec ignota [ al., ignorata] est, nec remota, sicut testantur et probare parati sunt praeclari viri de eadem sati prosapia. Dicunt enim quia Gualterius [ al., Gauterius] Albus genuit matrem Gualeranni [ al., Waleranni] comitis, qui genuit matrem Roberti comitis. Item supradictus [Col. 0058A] Gualterius [Gauterius] genuit Radulphum patrem alterius Radulfi, qui genuit Vermandensem comitissam, ex qua nata est uxor comitis Hugonis, cujus filiam nunc ducere vult Mellentinus comes. Si autem praedicta genealogia ita sibi cohaeret, legitimum non poterit esse conjugium, sed incestum contubernium, nec filios poterunt habere legitimos, sed spurios. Unde vobis ex apostolica et canonica auctoritate praecipimus, ut tam calumniosum conjugium in ecclesiis nostri episcopatus nec ipsi consecretis, nec ab aliquo, quantum in vobis est, consecrari permittatis, nisi primum in praesentia nostri consanguinitas haec septimum gradum excessisse legitime fuerit comprobata. Valete, et has litteras Mellentino comiti transmittite.

Venturi sunt ad vos in proximo nuntii ex parte regis Francorum, per quorum os locuturus est spiritus mendax, qui infatuati adeptione vel promissione honorum [ quidam, bonorum] ecclesiasticorum infatuare molientur [ al., moliuntur, ep. 92] sedem justitiae ⁜ b . Contra quorum calliditatem a parvitate mea vigilantiam vestram volo esse praemonitam et praemunitam, quatenus rigorem vestrum promissiones eorum non emolliant, comminationes non exterreant. Quidquid enim dicent [ut quid enim] jam securis ad radicem arboris posita est (Matth. XIII) , nisi ut aut arcum remittatis, aut gladium suspendatis. [Col. 0058C] Qui ergo venturi sunt confidentes in calliditate ingenioli sui, et venustate linguae suae, praedictis de causis impunitatem flagitii se impetraturos regi a sede apostolica promiserunt, hac ratione ex parte usuri, regem cum regno ab obedientia vestra discessurum ⁜ c , nisi coronam restituatis, nisi regem ab anathemate absolvatis. Si autem impoenitenti venia concedatur, quanta spes impune peccandi peccantibus de caetero relinquetur, non est meum instruere vestram prudentiam, cujus potissimum interest delinquentium errata non fovere, sed ferire. Si autem aliqui subdoli ⁜ d evidenter ab unitate matris suae discedunt, qui jam pridem mente discesserunt, consoletur sanctitatem vestram divinum responsum: [Col. 0058D] Reliqui mihi septem millia virorum (III Reg. XIX) . Et illud Apostoli. Oportet haereses esse, ut hi qui probati sunt manifesti fiant (I Cor. XI) . De caetero volo sciat vigilantia vestra quia ex praecepto regis, Remensis et Senonensis, et Turonensis archiepiscopi invitaverunt suffraganeos episcopos, ut post responsa vestra apud Trecas prima Dominica post festivitatem Omnium Sanctorum conveniant. Quo invitatus ire dissimulo, nisi vestro consilio munitus, timens ne quid contra justitiam, et sedem apostolicam moliatur ille conventus. De his itaque; et de his quae circa vos sunt, quae libuerit rescribat [Col. 0059A] mihi vestra paternitas, ut in adversis compati, et in laetis valeam congratulari. Valete.

Quae mihi mandasti per Landricum presbyterum jam audieram per Ebrardum nepotem tuum, videlicet quod rex multa mala dimittere, et multa bona se promittat velle facere, si cum pace sedis apostolicae et communione ecclesiastica mulierem ⁜ b quam illicite habet, valeat ad tempus retinere. Unde ex auctoritate divina hoc charitati tuae rescribo, quia nulla redemptione vel commutatione quis peccatum suum poterit abolere, quandiu vult in eo permanere, secundum illud Apostoli: Voluntarie peccantibus [Col. 0059B] non relinquitur hostia pro 22 peccato (Hebr. X) . Quod est aliis verbis dicere, quia nemo in peccato suo perdurare volens, peccatum suum poterit aliqua eleemosyna vel oblatione redimere. Unde et Dominus Cain sua offerenti, et tamen homicidium cogitanti legitur respondisse (Gen. IV) : «Si recte offeras et non recte dividas, peccasti, quiesce ⁜ c .» Quasi dicat: Peccas non recte partiendo qui tua offers, et de homicidio tractans, teipsum qui tuis melior es, mihi aufers. Hinc etiam dicit beatus papa Gelasius (in c. Legatur, caus. 23, q. 2) : «Legatur ex quo est religio Christiana, vel certum detur exemplum in Ecclesia Dei a quibuslibet pontificibus, aut ab ipsis apostolis, ab ipso denique Salvatore, veniam nisi corrigentibus se fuisse concessam. Auditum autem [Col. 0059C] sub isto coelo ab aliquibus nec legitur omnino, nec dicitur: Date nobis veniam, ut tamen nos in errore duremus. Ostendant [ al., ostendatur] ergo quibus occasionibus, quibus regulis, qua lectione [ al., qua ratione] vel quo documento, sive a majoribus nostris, sive ab ipsis apostolis, quos potiores fuisse merito non dubium est, sive ab ipso Domino Salvatore, qui judicaturus creditur vivos et mortuos, vel si factum est unquam, vel faciendum esse mandatur.» Propter haec et alia multa his similia, scio consilium domini regis bonum exitum habere non posse, nisi ab hoc peccato desistat, et Christi jugo se poenitendo subjiciat, cum Deus [ al., Dominus, ms. c. ] non nostra, sed nos ad salutem nostram requirat. Dic [ unus v. c. dicantur] ergo haec omnia domino regi, [Col. 0059D] ut sanius consilium perquirat; quod si ei Deus [ al., Dominus, ms. c. ] ministraret, me adjutorem in quibuscunque possem inveniret. Vale.

Quia [quoniam, ms. c. ] Gallicanarum Ecclesiarum pericula, quotidianarum pressurarum experimento cognoscimus, earumdem pressurarum onera sedi apostolicae relevanda notificari praeoptamus. Unde [Col. 0060A] Remensem metropolim quondam [ al., aliquando, ms. c. ] matrem vestram, nunc autem filiam, sub omni celeritate vestris consolationibus refoveri, vestro auxilio fulciri postulamus, ne adversarius noster qui circuit quaerens quem devoret (I Petr. V) , electionem in domnum Manassem facta aliqua valeat versutia perturbare, aliqua perturbatione cassare [ al, quassare]. Non enim poterat illa Ecclesia inter omnes filios suos quemquam invenire sedi apostolicae magis devotum, suis utilitatibus magis necessarium, tum propter generis nobilitatem, tum propter morum honestatem. Quantum vero necessarium sit Romanae Ecclesiae, ut in praedicta sede devotum sibi ministrum substituat, non est meum vestram prudentiam instruere, quae novit eamdem [Col. 0060B] sedem diadema regni habere ⁜ d , et omnibus pene Gallicanis Ecclesiis exemplum ruinae vel resurrectionis existere. Valete.

Mansuetudinem vestram adversum me amaricatam non sufficienter admiror, qui personam vestram laesisse, vel principatus vestri jus legitimum in nullo me minuisse arbitror. Quod tamen si aliqua subreptione fecissem, familiaribus colloquiis ut errorem meum corrigerem, fueram admonendus, aut demum ad jus congruis locis et temporibus invitandus, non verbis indignantibus et minacibus exasperandus. Cum ergo nihil horum praecesserit ⁜ e , cognoscat strenuitas [Col. 0060C] vestra, quam subito in amicum insurrexerit, et compescat indignationem suam; qui sic parati sumus vestrae parere amicitiae, ut tamen ministerium nostrum honorificemus satisfaciendo justitiae. Quod enim a claustro canonicorum omnis saecularis potestas sit eliminata, jamdiu ante tempora patrum vestrorum [ al., nostrorum] et regum decretis est cautum, et ecclesiasticis sanctionibus multimode roboratum, et ad usque tempora Gaufridi exepiscopi sine ulla interruptione conservatum. Quod ergo Ecclesia tam liberaliter in primis obtinuit, quod tam multis temporibus quiete possedit, putatis unius hominis levitate vel perversitate a jure Ecclesiae posse auferri, et sine multa discussione, sine judiciali definitione in alienum jus posse transferri? Redeat [Col. 0060D] ergo ad se mansuetudo vestra, et acquiescat verbis sapientiae dicentis: Ne transgrediaris terminos antiquos, terminos quos posuerunt patres tui [al., patres nostri, ms. c.] (Prov. XXII) . Quos quicunque praesumpserit adversus Ecclesiam parvitati meae [nostrae ms. c. ] commissum transcendere, parati sumus pro potestate [ al., possibilitate] nobis a Deo collata usque ad damna rerum, usque ad exsilium contradicendo resistere; et gladio sancti Spiritus usque ad dignam satisfactionem persequendo ferire. Hic gladius penetrat [Col. 0061A] turres, dejicit propugnacula, et omnem altitudinem adversus humilitatem Christi se erigentem, et haereditatem quam sibi suo sanguine acquisivit, injuste pervadentem. Hic gladius in egestate fortior est, in exsilio non frangitur, carcere non alligatur, juxta illud Apostoli: Verbum Dei non est alligatum (II Tim. II) . Quod si nos cum hoc gladio non timetis, timete Deum in nobis, cujus fungimur legatione licet indigni, cujus sacramentorum dispensatores sumus, dicente Domino per Prophetam: Nolite tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari (Psal. CIV) . Habet enim legitimus principatus Ecclesiarum quieti providere, non Ecclesiarum quietem perturbare, sua dare, non suis spoliare, quatenus Ecclesia Deum pro principibus et potestatibus [Col. 0061B] orans, non cum disceptatione hoc faciat, sed cum pietate. De caetero de securitate, pro qua me invitastis, ut eam vobis Mellis [ in uno v. c. Meldis, et rectius ] facerem, non est mihi consilium ut eam vobis alibi faciam nisi in civitate pro qua et de qua vobis eam debeo. Nec decet tam rectae opinionis hominem, ut aliquid a me exigatis contra consuetudinem propter suscitandi odii occasionem. Non enim adeo sum cupidus aut timidus, ut me, vel hoc, vel illud ducat in aliud quam habet ratio et consuetudo. Ego enim perquisitis Ecclesiae scriptis, consultis etiam antiquioribus Ecclesiae clericis, nullo modo invenire potui aliquem antecessorum meorum canonice promotum, hanc securitatem fecisse antecessoribus vestris, nisi in civitate. Valete, et Deus [Col. 0061C] pacis sit vobiscum.

Parabam me sicut mihi mandaverat vestra paternitas, ut venirem ad colloquium vestrum et confratrum nostrorum, cum eruditioribus Ecclesiae nostrae filiis. Sed interim mihi pro certo intimatum est a quibusdam amicis meis, quia parabantur mihi insidiae a quibusdam parochianis vestris, qui sunt affines illius olim dictae reginae (Bertradae, epist. 13 et 105) , cujus inimicitiae nondum sunt adversum [Col. 0061D] me aliqua ratione sedatae. Unde rogo mansuetudinem vestram ut a Picuereis [Plicuris ms. c. ] usque ad vos securum mihi conductum praeparetis, si praesentia mea adeo necessaria est vobis. Nam in hoc itinere me periculum aliquod incurrere, quantum mihi est damnosum, tantum vobis ignominiosum. Quod si ad praesens fieri non potest, quae dicerem vobis praesens, ea scribo vobis absens. De veteri querela quam habet adversus Senonensem Ecclesiam Lugdunensis Ecclesia, laudo et consulo ut, si qua habetis privilegia, apostolica manu roborata, vel scripta authentica, quae primatum Lugdunensis [Col. 0062A] Ecclesiae (cujus etiam meminit, epist. 54), quem aliquando ex catalogis civitatum conjicimus exstitisse, ab Ecclesia vestra removeant, e t libertatem quam desideramus eidem Ecclesiae defendant, ea confratribus nostris ostendatis et eadem parvitati nostrae transmittatis, quibus tanquam firmis sustentaculis innitamur, et libertatem matris nostrae pro posse nostro tueamur. Quae si modo ad manum non habetis, non est consilium meum ut contra torrentem brachia dirigatis, imo apostolicis sanctionibus interim acquiescatis absque praejudicio privilegiorum vel authenticarum scripturarum, si quando reperiri poterunt, quae hanc subjectionem ab Ecclesia vestra removeant, et ejusdem Ecclesiae libertatem defendant. Qui melius sentiunt, melius consulant. [Col. 0062B] Hoc tantum provideant [ al., praevideant], quia rerum exitus prudentia metitur, ut ab imminenti gladio caput vestrum eripiant. De caetero sciatis canonicos Parisienses, decanum videlicet cantorem, Rainaldum archidiaconum in praesentia nostra secundum praeceptum domni papae jurasse se nullo terrore regis vel dictae reginae ⁜ a compulsos, domnum Gulielmum [ al. Vuillelmum, ut dicta epist. 54 et 55] episcopum sibi elegisse, neque aliquid Simoniacae pravitatis in ejus electione intendisse. Unde mando vobis ex parte domni papae ut si Parisiensis Ecclesia eum sibi ordinari et consecrari postulaverit, ante festum sancti Remigii secundum auctoritatem et consuetudinem Ecclesiae vestrae ei manum imponatis, et honore pallii ⁜ b ad tempus vobis interdicto, [Col. 0062C] in ejus ordinatione et consecratione uti nullatenus formidetis. Sic enim domnus papa mihi concessit apud montem Pessulanum, cum ad petitionem regis de ejusdem Gulielmi [ al. Vuillelmi] electione tractaretur, et post multam ventilationem ejusdem electionis discussio mihi a domno papa committeretur. Ad ultimum rogo paternitatem vestram, ut secundum institutionem [ unus v. c. constitutionem] pacis quae a domno papa omnibus Gallicanis Ecclesiis indicta est, de parochianis vestris Stampensibus, videlicet Ursione filio Theodonis et complicibus ejus, justitiam faciatis; qui episcopatus nostri partem episcopatui vestro contiguam omnino devastant, et pacem quam habet reliqua pars episcopatus sine causa perturbant. Praecipite itaque Stampensi archipresbytero ⁜ c , [Col. 0062D] ut vel eos ad satisfactionem adducat, vel ipsis excommunicatis et locis in quibus morantur divinum officium interdicat (epist. 263) secundum consuetudinem pacis. Valete, et quod vobis placet per praesentium portitorem mihi remandate [ unus cod. rescribite].

Noverit fraternitas tua litteras mihi esse directas [Col. 0063A] a clericis Aurelianensibus, qui majores in clero illo esse videntur, constanter te accusantibus super gravibus capitulis, Simoniaca videlicet haeresi, et invasione Aurelianensis ecclesiae, aliisque criminalibus culpis ⁜ a quae si verae sunt, canonica severitate sunt plectendae. Quin etiam talionis vinculo ⁜ b in eisdem litteris se astringunt, nisi legitimo numero testium vera haec esse probaverint, vel in praesentia nostra, vel eorum ad quorum sententiam tuum referendum est judicium. Unde charitate, qua in Christi corpore unum sumus, fraternitatem tuam commoneo, ut si in his reprehensibilem conscientia tua te judicat, ab incoepta pravitate pedem retrahas, ne tua inaniter disperdas et te cum tuis miserabiliter perdas. Attende quia aetatem tuam jam usque in senium divina [Col. 0063B] misericordia pertraxit ⁜ c , et excessus tuos moderatis flagellis feriens, poenitentiae tempora tibi indulsit. Noli ergo sub ipsum funus illam celsitudinem ambire, quam imbecillitas tua vel assequi non valeat, vel aliquando cadentem gravius elidat; quam etiam assequi non valuisti quando eras aetate viridior, ingenio acutior, viribus corporis longe robustior. Nonne tibi, charissime, satius erat in loco humili salvari quam in sublimi periclitari? Si in convivio Domini tui novissimum locum elegisses, et ab invitatore tuo tibi dictum esset: Amice, ascende superius, tunc esset tibi laus et gloria coram simul discumbentibus (Luc. XIV) . Nunc vero sicut dicitur, contra ecclesiasticas sanctiones, data vel promissa pecunia immensa, adjuncta etiam saeculari potentia, [Col. 0063C] ad fastigium curae pastoralis aspiras, quantum videtur cum rubore novissimum possessurus locum, cum bona tua distraxeris, et ecclesiam quam invadis thesauris suis et ornamentis spoliaveris. Credo enim quia nemo condioecesanorum [ al. condiocesianorum] tibi manum audebit imponere, nisi aut papa praeceperit, aut te immunem ab his criminibus legitima discussio demonstraverit. Nunc tibi usque ad undecimam horam otianti [ unus v. c. moranti] et oscitanti, in vinea Dei laborandum erat, ut saltem in vespera laborares, et denarium diurnum cum his qui portaverunt pondus diei et aestus reciperes (Matth. XX) . Non haec ex aliqua amaritudine dico, sed ex summa dilectione. Vale.

Multis et magnis negotiis occupatus, fraternitati tuae sufficienter ad praesens scribere non potui. De Ebrardo [Eberardo ms. c. ] tamen hoc tibi respondeo, quia cum morum acerbitate, et tam actuum suorum quam verborum importabili praesumptione confratres suos frequenter offenderet, hoc modo licentiam [Col. 0064A] ab eis promeruit, et hoc tantum ut monachus Majoris Monasterii maneret, obtinuit. Qui ergo contempto clericatu ad monasterium confugit, et e converso contempto monasterio, iterum ad clericatum aspirare contendit, non mihi facile suscipiendus videtur ab his quibus vita et doctrina et moribus nondum fuit manifestus. Si ergo ejusmodi personae intrusione te senseris praegravari, libera est tibi facultas refutandi, quia secundum decretum papae Coelestini (in c. 12, Nullus, dist. 61) : «Tunc primum alter de altera eligendus est Ecclesia, si de civitatis ipsius clero, cui episcopus est ordinandus, nullus dignus (quod evenire non credimus) potuerit reperiri.» Et quia per te sapis, superfluum mihi videtur te instruere, quibus auctoritatibus debeas [Col. 0064B] ignotos, et ex transverso venientes refutare. Hoc tamen consulo tibi, ut abbatem Majoris Monasterii, cujus adhuc monachus est, commonefaciatis, quatenus praedictum Ebrardum a tali ambitione compescat, ac regulari severitate, si sit necesse, coerceat. Licet enim abbatem eum fieri consenserit, non tamen eum a jugo monasticae disciplinae liberavit. Vale.

Audivi de fraternitate vestra, quod mihi vehementer displicet et omnibus bonis, quia si quid perversum admittit (quia vobis manus imposui) mihi [Col. 0064C] imputatur, et aemulus vester, non tantum adversum vos, sed etiam adversum me de vestris excessibus gloriatur. Insinuatum est enim mihi per litteras quod clericum illum, quem in die vestri introitus secundum morem vestrae civitatis nostra exhortatione de carcere liberastis, iterum carcerali custodiae crudeliter mancipastis. Ea namque die qua vobis in missa servierat, qua vobis in mensa communicaverat, verberatum, spoliatum, per manus servorum trahi fecistis ad carcerem, et curiae traditum nulla consolatione refovistis, neque de ejus liberatione curare voluistis. Nonne satius erat rapinam bonorum vestrorum perpeti, vel etiam personam vestram, sicut promiseratis, carceri mancipari, [Col. 0064D] quam clericus vester non judicatus, non damnatus a vobis curiae traderetur [curiae tradere, epist. 66]? ubi more furis, contumeliis et injuriis quotidianis cruciaretur. Non est hoc officium pastoris, sed mercenarii. Non facit tales fructus arbor quam plantavit Dominus; non promittunt bonos exitus mala principia [ al. ista pr.]. Unde si vultis amplius nos amicos habere et adjutores [ unus cod. coadjutores], aut diaconum curiae traditum liberate, aut pro ejus liberatione, [Col. 0065A] quod exigit cura pastoralis sine dilatione perficite. Quod si non feceritis, patens erit procul dubio quia consilio vestro vel vestrorum captus fuit, nec eum fides sed fraus in introitu vestro liberavit. Paraveram quippe litteras mittendas Lugdunensi archiepiscopo de ordinatione vestra, quas retineo donec audiam quomodo vos habueritis in hoc negotio. Valete.

Quoniam quae geruntur in Ecclesiis, ad auditum [Col. 0065B] sedis apostolicae vel legatorum ejus referenda sunt per litteras vel nuntios eorum per quos gesta sunt, ne vel aemulorum obtrectatione, vel famae mutatione secus acta credantur quam facta sunt, ad notitiam vestram referri curavimus quid de Aurelianensis Ecclesiae ordinatione nuper egerimus. Defuncto enim Joanne Aurelianensi episcopo, Turonensis archiepiscopus qui in praedicta Ecclesia adhuc sibi usurpabat praeposituram et archidiaconatum, et quidam ejusdem Ecclesiae subdecanus cognomine pejor lupo, cum quibusdam jam defuncti episcopi et suis familiaribus clandestinis machinationibus conari coeperunt ut Joannem quemdam archidiaconum cum consensu regis haberent in episcopum [cum ad id consensum regis haberent, in episcopum eligerent. [Col. 0065C] ms. c. ], cujus vita nec annorum plenitudine, nec litterarum scientia, nec morum maturitate videbatur esse probabilis. Imo pro inhonesta familiaritate ⁜ a quam cum defuncto episcopo, et quibusdam eorum qui cum expetere voluerunt [volebant ms. c. ] habuisse dicebatur, modis omnibus reprobabilis. Hoc ergo audiens reliquus clerus qui erat numero longe amplior, litteris eruditior, vitare volens [ al. volebant] oppressiones quas perpessus erat a praedictis personis tempore defuncti episcopi, saniore [sanior ms. c. ] consilio pro temporis opportunitate et loci, elegit sibi cum consensu regis in episcopum Sanctionem ⁜ b ejusdem ecclesiae decanum, virum, ut scitis, aetate gravem et moribus maturum ⁜ c . Quem cum a nobis ex admonitione Senonensis archiepiscopi [Col. 0065D] consecrari postulasset apud castrum Nantonense, quod est juxta [ quidam, est intra, ita ms. c. ] parochiam Senonensem, omnino recusavimus, propter primatum Lugdunensis Ecclesiae, quem irrationaliter refutat illa sedes, et interdictum sedis apostolicae (vid. epist. 50) . Interim itaque aemuli praedicti electi, missis litteris rogaverunt nos ut ei manum non imponeremus, quoniam Simoniacus esset et invasor ⁜ d , simul addentes se hoc probaturos in loco competenti et tempore extra manus regiae potestatis. [Col. 0066A] Cum ergo adjunctis precibus regis instanter postularet Ecclesia electum suum sibi consecrari, praetendens irreparabiles Ecclesiae ruinas futuras, si id non fieret, missis litteris statuimus praedictis calumniatoribus tempus et diem ante consecrationem, locum Carnotum videlicet, ubi potestas regia eis obesse non poterat. Ipsi vero neque venerunt, neque personam aliquam pro se miserunt. 25 Subtrahentibus itaque se praedictis calumniatoribus, nescimus qua calliditate, legitimae discussioni, victi precibus pene totius Ecclesiae, habito inter nos consilio accepimus tam ab eo quam ab illis qui cum illo erant meliores districta sacramenta usque ad septem, quae eum (quantum in conspectu hominum purgari poterat) purgaverunt de invasione et simonia ⁜ e . [Col. 0066B] Remotis itaque impedimentis quae ei specialiter opponebantur, eum promissa vobis obedientia consecravimus, et Ecclesiae quae eum expetierat destinavimus. A qua susceptus est cum omni devotione sine ulla contradictione. Haec ita esse vera, si opus inerit comprobabimus, utpote qui ista tractavimus quam majori diligentia potuimus. Unde rogamus paternitatem vestram ut non facile aurem his accommodetis, quos exclusa veritate quae sua sunt quaerere cognoscetis. Huic vero epistolae interserere curavi ego Ivo Carnotensis episcopus sacramentum quod secundum praeceptum papae fecerunt Parisienses pro electo suo decanus, cantor, archidiaconus, reliquis consentientibus: «Non elegimus nobis in episcopum Willelmum [ al. Guillelmum; [Col. 0066C] confer ep. 26 et 50] propter munus acceptum vel promissum ab aliquo, vel gratia contubernii quod habebat soror ejus ⁜ f cum rege, vel propter minas nobis illatas a rege, vel praedicta ejus sorore. Sic nos Deus adjuvet, et haec sacra Evangelia.» Sic purgatus secundum quod apud montem Pessulanum rege postulante papa praeceperat, ante festum sancti Remigii, a suo metropolitano est consecratus (dicta ep. 50) . Valete.

Causam Belvacensis electi nuper apud Nemausum [Col. 0066D] coram domno papa familiariter ventilari vestra paternitas audivit, et aliquando ut Belvacensi Ecclesiae secundum vota sua, facta electio confirmaretur apud domnum papam cum aliis intercessoribus intercessit. Sed quia domnus papa quibus de causis voluit praedictam electionem confirmare distulit, Ecclesia ab intentione sua non desistens, per diversa pericula, per laboriosa itinera post eum legationem misit, electum suum quem utilem sibi in recolligendis bonis suis quae male dispersa erant, [Col. 0067A] fore praeviderat [ al. providerat] et jam experta erat, summa devotione quaesivit, multa precum ingeminatione promeruit, sic tamen ut super hoc vestra quaeratur benevolentia, et desiderium supplicantis Ecclesiae vestra discretione impleatur sententia. Quoniam ergo exitus hujus negotii ex vestro pendet arbitrio, vigilantiam vestram multa precum instantia flagitamus, ut si aliquis venialis excessus, prout est humana conditio, in praedicti electi persona notatus est, quominus plena in eo videatur regularis integritas, provida hunc compensatione libretis, et utili dispensatione supportetis, praesertim cum Ecclesia praesens aeque sibi utilem non inveniat, quem cum pace regni et Ecclesiae consensu in episcopum eligat. Neque enim, ut nobis videtur, damnose aliquando [Col. 0067B] rigor canonum remittitur, ubi multorum utilitati providetur (idem, epist. 171) . Sic enim papa Pelagius quemdam Syracusanae urbis electum uxorem habentem et filios, cum ista occasione ordinationem ejus multo tempore distulisset, postea interveniente Cetego ⁜ a Patricio, quia Ecclesia in voluntatis suae proposito irrevocabiliter perstitit, accepta ab eo cautione quae competebat, ordinari permisit. In hunc quoque modum si velimus praeteriti et praesentis temporis exempla colligere, inveniemus principes Ecclesiarum quaedam pro rigore canonum districtius judicasse, multa pro temporum necessitate tolerasse, multa pro personarum utilitate dissimulasse ⁜ b . Quae quia sollicitudini vestrae ignota esse non credimus, ea vobis enumerare superfluum duximus. Tantum [Col. 0067C] provideat vestra vigilantia ne ulterius suspendendo ordinationem electi, laboret et periclitetur Ecclesia [ unus v. c. laboret electus et p.; confer ep. 60]. Quod si in hoc non bene consultum famae vestrae creditis, utile est et conducibile, ut metropolitani sui et comprovincialium discretioni et providentiae cum vestra benevolentia committatis. Valete.

De eo quod parvitati meae mandavit vestra sublimitas, post duo concilia hoc anno a domno papa celebrata, nunc legatum ejus Lugdunensem archiepiscopum [Col. 0067D] infra eumdem annum, tertium generale convocare, et ad hoc regni vestri episcopos invitare, serenitati vestrae respondeo, quia cum nuper litteras ejus habuerim nihil tale ibi legi, vel a misso ejus audivi. Quod tamen si faceret, non esset haec apostolica institutio, vel ecclesiastica consuetudo. Si autem aliquis pro culpis suis indulto sibi congruo spatio a legatis apostolicis vocatus fuerit, non potest subterfugere quin ad diem sibi praescriptum occurrat, nisi eum legitima causa detineat. Quod si quis eos ultra [ al. contra] terminos a patribus constitutos [Col. 0068A] angariare voluerit, vos habito cum eis communi consilio injustis oppressionibus pro persona vestra resistite, sic ut quae Dei sunt, Deo reddant [ al. reddantur], et quae Caesaris sunt, Caesari reddere non omittant (Marc. XII) . Valeat multo tempore sublimitas vestra.

De fratre illo qui ter a vobis fugiens, secundum constitutionem monasticae regulae, ter susceptus fuerat (conf. ep. 160) , et nunc quarta vice aversus fugerat, et item conversus et reversus sepulturam cum fratribus per misericordiam obtinuerat, mihi [Col. 0068B] satis placet, quia superexaltat misericordia judicium (Jac. II) , et Dominus principi apostolorum consuluit, converso peccatori non tantum dimittendum septies, sed usque septuagies septies (Matth. XVIII) . Sed quia sacrilegium quod commisit [commiserat, ms. c. ] abscondit, nec condigna satisfactione 26 monasterio rem sublatam restituit, monendo consulimus, et consulendo monemus, ut sepulturam quam cum fratribus misericorditer acceperat, amittat, quatenus caeteri timorem habeant, et a simili sacrilegio manus contineant, quia non potest sequi plena remissio ubi non fuit vera conversio [ unus v. c. confessio]. Vale.

Petitorio vestro mandavit nobis vestra fraternitas, ut electum vestrum in Purificatione beatae [ al. sanctae] Mariae, pro officio nostro ordinemus in presbyterum, sequenti autem Dominica consecremus in episcopum; sed apostolica institutio et paterni canones ⁜ c habent ut non fiat levitica vel sacerdotalis ordinatio, nisi jejunio quarti mensis, septimi et decimi, aut initio Quadragesimae, vel Sabbato medianae Quadragesimae. Et quia periculum est ordinatoris et ordinati citra [ al. contra] ordinem a Patribus [Col. 0068D] traditum, sacrum ordinem tradere vel accipere, et verba sunt Sapientiae: Haereditas ad quam festinatur in principio, in novissimo benedictione carebit (Prov. XX) : exspectet interim vestra fraternitas legitima tempora, donec cum confratribus nostris, et cum ipso electo colloquium habeamus, et quidquid fieri vel non fieri possit, diligenti inter nos examinatione pertractemus. Obstare enim quaedam videntur, de quibus nobis cum ipso electo agendum est, antequam ipsius electionem confirmemus, quod ad praesens Deo annuente fieri poterit (apud Senones, [Col. 0069A] v. c. ) cum ad colloquium regis pariter convenerimus. Valete.

Si dilectioni vestrae aliquando fuit de parvitate mea bona spes, non oportuit gravitatem vestram tam cito desperare, nec malevolorum, non quae Dei sunt sed sua quaerentium, obtrectationibus tam facile ⁜ a aurem inclinare: ut eorum lacerationibus, qui non possunt aliter sibi famam probitatis acquirere, nisi famae insidientur alienae, suspicemini me aut in [Col. 0069B] via Dei non ambulasse, aut ab ea propter humanum favorem deviasse. Testis enim est mihi scrutator renum et conscius secretorum, quia in consecratione Aurelianensis episcopi ⁜ b in qua mansuetudinem vestram exasperasse nunc videor, immunis est manus mea ab omni munere, munda est mens mea ab omni temporalis commodi exspectatione. Ea etiam mala quae de praedicto episcopo sollicitudini vestrae suggesta sunt, vel inaudita [mandata ms. c. ] mihi fuerunt vel incognita, vel si aliqua ad aures meas pervenerunt quae purgatione digna viderentur, licet nulla exstaret legitima accusatio ⁜ c sic tamen sunt secundum canonicam institutionem publica sacramentorum examinatione purgata, ut si qua posset remanere pro humana infirmitate suspicio, jam [Col. 0069C] non humano, sed divino mihi videretur reservanda judicio ⁜ d . Unde sine ulla disceptatione testimonium mihi reddit conscientia mea, me nihil in hoc negotio commisisse quod adversetur rectae fidei sanaeque doctrinae, qui generales Patrum sanctiones de ordinatione episcoporum me nescio transcendisse. Nam quod opposuistis castitatem ejus non fuisse probatam, nec a me in litteris meis fuisse commendatam ⁜ e , superfluum mihi visum fuit, post domnum papam de castitate ejus disceptare, cujus praecepto videram eum Romae in presbyterum ordinari (cujus eadem lex est continentiae, quae et episcopi ⁜ f ) cujus etiam sacerdotium post litteras papae commendatitias legi litteris vestris commendatum, [Col. 0069D] et episcopum suum, qui ejus sacerdotium aspernabatur, a vobis vehementer reprehensum. Quod vero mihi scripsistis, propter officium legationis vobis injunctae prius [post, ms. c. ] hoc ad notitiam vestram [Col. 0070A] fuisse referendum, ut tunc cum demum consecraremus, cum quod vobis bene placeret, agnosceremus, quoniam sic praecepit [ al. praeceperit] Leo papa Anastasio Thessalonicensi episcopo legato suo ⁜ g ; personale hoc fuisse intelligimus privilegium, non generale decretum, maxime cum secundum eumdem Leonem, «legationis officium pars sit apostolicae sollicitudinis, non plenitudo potestatis.» Quae etiam pars ⁜ h modo plus, modo minus recipit pro arbitrio committentis. Sed quia modo per vos demum cognovi, quod nec dicto nec scripto alicujus ante didiceram, non est meum studium contra privilegium legationis vestrae, vel quantamcunque sublimitatem divina dispensatio vobis dare voluerit, contentiose agere, qui semper fui paratus pro viribus [Col. 0070B] obedire, et honestati vestrae contra omnes obtrectatores vestros, eos etiam qui me nunc apud vos lacerant, quantum praevalui propugnare. De caetero itaque consulo sollicitudinem vestram, ut mihi rescribatis quid nobis agendum sit de Daimberto Senonensis Ecclesiae electo, quem, licet nobis inconsultis electum, Senonenses clerici offerunt in initio Quadragesimae ordinandum, ac denuo in episcopum consecrandum ⁜ i . Commendant enim eum satis accurate electores ejus, et generis nobilitate, et morum honestate, et publicarum actionum strenuitate. Cujus electio si juxta vobis videbitur, petimus ut nullas moras innectatis; si injusta qua lege differenda sit, vel cassanda, me et consuffraganeos meos sic litteris vestris instruatis, ut nec uni, nec [Col. 0070C] alteri, sed omnibus hoc onus imponatis. Bene valete, et a versutia Turonenensis archiepiscopi ⁜ j diligenter vobis cavete, ne plus noceat amicus quam nocere noterit inimicus.

Factum est ut imperastis, et manus a consecratione Senonensis electi ⁜ k continuimus, et litteras vestras per comprovinciales episcopos pro apostolicae auctoritatis obedientia direximus. Petendo itaque [Col. 0070D] consulimus, et consulendo petimus discretionem vestram, ut parcius de caetero nos apostolicae obedientiae vinculis astringatis, ne humeris nostris importabilia imponendo, in inobedientiam labi, [Col. 0071A] 27 prohibente aliqua impossibilitate, vel imperante aliqua necessitate faciatis, quia facile est vobis comminante arcu de longinquo pugnare, nobis autem nimis periculosum adversantem gladio de praesenti ferire. Nos tamen interdicta seu mandata pro fidei defensione, pro fidelium correctione, pro sceleratorum emendatione, pro imminentium vel futurorum malorum interdictione, promulgata a sede apostolica sic volumus observare ut parati simus, Deo cooperante, quaelibet adversa pro eorum defensione tolerare. Cum vero ea quae indifferenter se habent et in quibus non observatis, minime salus periclitatur, vel observatis minime juvatur, tam obnixe servanda sancitis, vel cum ea quae antiquitas sanxit, consuetudo servavit, et venerabilium auctoritas Patrum [Col. 0071B] sacrata firmavit, prout vultis, minuitis, aut mutatis, attendere debet prudentia vestra, quid saluti eorum quibus per omnia prodesse debetis, conferatis, vel quorum institutio sit potius tenenda, vel quibus obedientia potius sit exhibenda, an illis sanctis Patribus qui adhuc nobis in scriptis suis loquuntur, an vobis quibus nihil est aliud propositum, nisi priorum sequi et honorare vestigia. Neque haec [hoc, ms. c. ] dico, quod contra novos excessus non liceat nova promulgare mandata, sed hoc dico, quod dicit papa Zozimus Narbonensibus (can. Contra, caus. 25, q. 1) : «Contra statuta Patrum concedere aliquid vel immutare, nec [ne, ms. c. ] hujus quidem sedis potest auctoritas, apud nos enim inconvulsis radicibus vivit antiquitas, cui decreta Patrum [Col. 0071C] sanxere reverentiam.» In libro quoque pontificum, qui dicitur Diurnus, ita continetur de professione Romani pontificis: «Nihil de traditione quam a probatissimis praedecessoribus meis traditam et servatam reperi, diminuere ⁜ a , vel mutare, aut aliquam novitatem admittere, sed ferventer ut eorum discipulus et sesquipeda totis [ al. totius] mentis meae conatibus, quae tradita canonice comperio, observare ac venerari profiteor.» Beatus quoque Gregorius Maurentio [ unus cod. Maurentino] magistro pro causa Theodori: «Grave nimis est contra veterem usum sacerdotes sibi quidquam arripere.» Item idem: «Omnia quae usus antiquitatis statuit, intemerata serventur.» Inde Leo quartus scribit judici [Col. 0071D] Sardiniae: «Nec mos, nec noviter introducta consuetudo nostrae Ecclesiae nostris praedecessoribus fuit, contra canonum statuta, nova vel inusitata praesumere.» Item Gregorius universis episcopis Numidiae (ep. 75, l. I, et in caus. Nos, dist. 12) : «Consuetudinem, quae contra fidem nihil usurpare dignoscitur immotam permanere concedimus, sive de primatibus constituendis, sive de caeteris capitulis.» Item Leo quartus Lothario: «Quod justa ac sedula consuetudo [quod si ista consuetudo ac [Col. 0072A] sedula, ms. c. ] nos imitari non praecepit, ita ab hoc veluti a [ al. uti a] magno praecipitio nos custodire oportet.» Nicolaus quoque inter caetera sic scribit Hincmaro ⁜ b Remensi archiepiscopo: «Ridiculum est et satis abominabile dedecus, ut traditiones quas antiquitus a Patribus suscepimus, infringi patiamur ⁜ c .» Gelasius quoque universis episcopis per Dardaniam de hac eadem re ita scribit (can. Quia per, dist. 64) : «Quia per ambitiones illicitas non pudet quosdam Ecclesiarum jura turbare, et privilegia quae metropolitanis vel comprovincialibus episcopis decrevit antiquitas, avida praesumptione pervadere, non respicientes quoniam [ al. quia, ita ms. c. ] aeterno judici rationem tam de catholicae sinceritatis injuria, quam de traditionum praejudiciis [Col. 0072B] paternarum non sine perpetuae damnationis interitu sint reddituri; si in hac obstinatione permanserint, charitatem vestram duximus instruendam, ut vos omnes in commune fratres per Dardaniam, sive per contiguam quamque provinciam constituti, qui vos sub metropolitanis vestris esse meministis, et ab eisdem [hisdem] substitui decedentes, sicut vetus consuetudo deposcit, unanimiter studeatis antistites, et vicissim si metropolitanus humanae conditionis sorte recesserit, a comprovincialibus episcopis, sicut vetus forma transmisit, sacrari modis omnibus censeatis [Sic plures v. c. quidam constituatis ].» Cum ergo tam ista quam alia generalia instituta tam absolute consecrationem metropolitani contineant, miramur cur privatis legibus et novis traditionibus [Col. 0072C] veteres traditiones et consuetudines removere contenditis, praecipiendo ut Senonensis electus ⁜ d ante consecrationem suam vobis praesentetur, et jure primatus vestri subjectionem et obedientiam profiteatur. Quod hactenus nec in Senonensi provincia, nec in aliis provinciis antiquitas instituit, nec consuetudo servavit. Unde papa Nicolaus inter caetera sic scribit Radulpho archiepiscopo Bituricensi aliqua ultra jus primatis sibi usurpanti (infra epist. 83) : «Primates vel patriarchas nihil privilegii habere prae caeteris episcopis, nisi quantum sacri canones concedunt [ al. concesserint], et prisca illis consuetudo contulit, diffinimus, ita ut secundum regulas Nicaenas sua privilegia serventur Ecclesiis [Col. 0072D] (c. 6 Nic. conc. et c. Mos antiquus, dist. 6) .» Quod si privilegio vestrae legationis eum vobis contenditis praesentari, qui nec apud nos, nec apud vos ab aliquo est accusatus, non ita papa Leo Anastasio instituit Thessalonicensi episcopo vicario suo, sed ut tantum de nomine electi ad notitiam ejus provinciales referant sacerdotes (c. De persona, dist. 65) , ipse autem nullis difficultatibus, nullis dilationibus justas fatigaret electiones. Quantum enim audivimus, persona nobiliter nata, competenter erudita ⁜ e , boni [Col. 0073A] testimonii inter notos, cum in ecclesia sua diaconatus fungeretur officio, sine ulla dissonantia gratuitam habuit electionem. Sed si his exactionibus modo cederet, diceretur munere linguae vel officii suam comparasse consecrationem. Quod autem scripsisti praedictum electum investituram episcopatus de manu regis accepisse, nec relatum [est, ms. c. ] nobis ab aliquo qui viderit, nec cognitum. Quod tamen si factum esset, cum hoc nullam vim sacramenti gerat in constituendo episcopo vel admissum vel omissum, quid fidei, quid sacrae religioni officiat, ignoramus, cum post canonicam electionem reges ipsos apostolica auctoritate a concessione episcopatuum prohibitos minime videamus (ep. 104, et c. Cum longe, dist. 63) . Legimus enim sanctae [Col. 0073B] recordationis summos pontifices aliquando apud reges pro electis ecclesiarum, ut eis ab ipsis regibus concederentur episcopatus ad quos electi erant, intercessisse (c. Reatina 16, dist. 63) aliquorum, quia concessiones regum nondum consecuti fuerant, consecrationes distulisse (c. Agatho et seqq., dist. 63) . Quorum exempla supposuissemus [ al. proposuissemus], nisi prolixitatem epistolae vitassemus. Domnus quoque papa Urbanus reges tantum a corporali investitura excludit (inf. ep. 233 ) , quantum intelleximus, non ab electione, in quantum sunt caput populi, vel concessione; quamvis octava synodus solum prohibeat eos interesse electioni, non concessioni. Quae concessio sive fiat manu, sive [Col. 0073C] nutu, sive lingua, sive virga, quid refert? cum reges nihil spirituale se dare intendant, sed tantum 28 aut votis petentium annuere, aut villas ecclesiasticas et alia bona exteriora, quae de munificentia regum obtinent Ecclesiae, ipsis electis concedere. Unde Augustinus super Joannem prima parte, tractatu sexto (c. Quo jure, dist. 8) : «Quo jure defendis villas Ecclesiae, divino an humano? divinum jus in Scripturis habemus, humanum in legibus regum. Unde quisque possidet quod possidet, nonne jure humano? Nam jure divino: Domini est terra et plenitudo ejus (Psal. XXIII) . Jure humano dicitur: Haec villa mea est, haec domus mea est, hic servus meus est. Tolle jura imperatorum, quis audet dicere: Haec villa mea est, meus est iste servus, mea [Col. 0073D] est ista domus?» Item: «Noli dicere: Quid mihi et regi? Quid tibi ergo et possessioni? Per jura regum possidentur possessiones. Dixisti: Quid mihi et regi? Noli dicere possessiones tuas, quia ad ipsa jura renuntiasti humana, quibus possessiones possidentur.» Quod si haec aeterna lege sancita essent, non esset in manu praesidentium, ut ea in quibusdam districte judicarent [vindicarent, ms. c. ] in quibusdam misericorditer relaxarent, ipsis in honore [Col. 0074A] accepto permanentibus contra quos ista loquuntur. Nunc vero quia ea illicita maxime facit praesidentium prohibitio, licita quoque eorumdem pro sua aestimatione remissio ⁜ a , videmus nullos aut pene nullos pro hujusmodi transgressione damnatos, plurimos autem vexatos, plurimas ecclesias spoliatas, plurima scandala exorta, divisum regnum et sacerdotium, sine quorum concordia res humanae nec incolumnes esse possunt nec tutae ⁜ b . Videmus quoque miseros episcopos et abbates, nec ruinis morum nec murorum reficiendis velle vel posse vacare, solum ad hoc intentos, ut possint sibi aliquam linguam magniloquam amicam facere, cujus nundinis se possint utcunque defensare. Multi quoque electi qui gratuitam et canonicam habent eletionem, [Col. 0074B] quia hujusmodi dilationibus vel fatigationibus impediuntur; comparatis sibi pecunia mediatoribus et prolocutoribus, ne turpem patiantur repulsam, in Simoniacam offendunt aliquando consecrationem ⁜ c . Cum ergo omnis institutio ecclesiasticarum legum ad salutem referenda sit animarum, istarum institutionum transgressiones aut districtius essent corrigendae, ut saluti prodessent, aut interim silentio premandae, ne spiritualia vel corporalia commoda supradictis modis impedirent. Nec ista dico tanquam velim adversus sedem apostolicam caput erigere, vel ejus salutaribus [ al. salubribus, ita ms. c. ] dispositionibus obviare, vel meliorum sententiis praejudicium facere, si vivis nitantur rationibus, et evidentioribus veterum Patrum auctoritatibus. Sed hoc [Col. 0074C] vellem cum multis mecum pie sentientibus, ut Romanae Ecclesiae ministri tanquam probati medici majoribus morbis sanandis intenderent, et non ab irrisoribus suis audirent: Culicem excolantes [al. colantes] et camelum glutientes, mentem, rutam, ciminum, et anetum decimatis, graviora autem legis praecepta praetermittitis (Matth. XI) , cum per totum pene mundum flagitia et facinora videamus publice perpetrari, nec ea a vobis aliqua justitiae falce resecari ⁜ d . Quorum exempla quia vel a vobis non sunt remota, vel vobis non ignota, non est meum eos speciali sermone taxare. Vos videritis quid de his et similibus agere debeatis. Nunc vero specialiter ad hoc intendit stylus meus, ut electum (Daimbertum [Col. 0074D] ut supra ) Senonensis Ecclesiae, si nihil in eo quod sacris canonibus obviet, repertum fuerit, secundum morem antiquum consecrari permittatis, quia de tantillo jure, cedere quod habent Ecclesiae nostrae, nec volumus nec debemus cedere ⁜ e : cum beatus dicat (ep. 6, l. I, ad Magnum) : «Quam periculosum sit in divinis rebus, ut quis cedat jure suo et potestate, Scriptura sacra declarat, cum Esau primatus suos inde perdiderit, nec recipere id [Col. 0075A] postmodum potuerit quod [ al. quo ms. c. ] semel cessit.» Quod si huic petitioni nostrae acquieveritis, consecrato omni studio persuadebimus, ut primatum ⁜ a Lugdunensis Ecclesiae recognoscat, vobis sicut primati suo deferat et omnem debitam reverentiam secundum traditiones Patrum exhibeat. Qui si acquiescere noluerit nostris persuasionibus, nos tamen ab his quae praeceperit apostolica sedes [ in tribus vers. codd. Romana sedes], non recedemus. Si autem petitionibus nostris non acquieveritis, et aliquod schisma inde fuerit exortum contra votum nostrum, secure dicam, neque iniquitas mea, neque peccatum meum (Psal. LVIII) , neque vos poteritis dicere vobis non fuisse praedictum. De caetero praedam a Puteacensibus in me et in Carnotensem [Col. 0075B] ecclesiam factam (epist. 75, 111, 112 et 204) jure possem a vobis repetere, si reverentiam vestram in jus vocare possem, qui ad suggestionem aemulorum meorum, praedictos sacrilegos a me et a coepiscopis meis communione privatos, me nesciente, communioni reddidistis ac per hoc scelerum suorum impunitate ad perpetranda majora sacrilegia relaxastis. Quorum utrum faciendum fuerit, vel post factum cognita veritate corrigendum, judicet justitia vestra, cum justa vincula non solvat nisi vera poenitentia. Si ad haec omnia respondere non licet, vel non placet, ad haec saltem duo ultima respondeat sanctitas vestrae. Bene vale.

Secundum mandatum vestrum gratanter et devote vobis quacunque occasione, ubicunque [ubique ms. c. ] opportune fieri posset, occurreremus, sed de terra nostra exire vel in eamdem redire sine magno periculo non possumus, propter quosdam sceleratos viarum nostrarum observatores quos pro pace violata et caeteris enormitatibus suis Satanae tradidimus ⁜ b . Praeter hoc secundum consuetudinem Ecclesiae nostrae, synodum ⁜ c VII Kal. Novemb. celebrare debemus, in qua de negotiis ecclesiasticis et pace totius patriae multa nobis tractanda sunt, quae sine praesentia nostra vel non tractarentur, vel tractata [Col. 0075D] non terminarentur. Verum de eo quod consecrationem Nivernensis electi ad nostram dioecesim pertinetem, Augustuduni [ al. Augustiduni, ita ms. c. ] facere disposuistis, simpliciter dico paternitati vestrae, quia nec dispositionem vestram reprehendimus, quoniam reverentiae vestrae deferimus, nec tamen approbamus, quia nec ex auctoritate, nec ex consuetudine ordinem hujus consecrationis habemus, nec in consuetudinem ducere sine multa deliberatione [Col. 0076A] audemus, timentes rei fieri sponsionis quam metropolitanae sedi fecimus. Cujus praesides si non recte incedunt, videtur nobis secundum 29 Dominicum praeceptum enormitas eorum devitanda, pervicacia arguenda, non autem potestas cathedrae ⁜ d , quae non sacris locis propter personas hujus temporis, sed propter sacra loca personis conceditur, est evertenda. Cum ergo metropolitana sedes ad praesens ab hoc officio suspensa sit, possemus nos pro sede metropolitana confratribus [cum fratribus, ms. c. ] nostris, secundum consuetudines nostras, intra diocesim hoc sacramentum consecrationis implere, confirmata per ministerium vestrae legationis praetexatae personae electione, quam aliter facientes quam cum ea vel pro ea, vel non confirmantes ⁜ e , [Col. 0076B] videremur praelatam nobis cathedram quodammodo subvertere. Quod si aliquando contigit, penuria catholicorum episcoporum vel aliqua alia necessitate cogente aliquem episcopum, a comprovincialibus non fuisse consecratum ⁜ f ; non debent haec exempla praejudicium facere legi communi vel generali consuetudini. Licet enim prudentia vestra velit et debeat ministerium suum honorare ⁜ g , reminisci tamen debet, quia cum Petrus Paulo esset; praelatus, dederunt tamen sibi invicem dexteras societatis (infra epist. 234) , ut alter in gentibus, alter in circumcisione praedicaret Evangelium (Gal. II) . Attendat ergo discretio vestra, utrum hoc ita fieri liceat, et si liceat, utrum expediat, ne forte odisse et detrectare incipiant jugum vestrum, quos [Col. 0076C] vultis habere subjectos dum hoc exemplo suo se intellexerint jure esse privandos. Quanta autem firmitate singulis Ecclesiis sua sint jura servanda demonstrat Stephanus quintus papa ita scribens Walberto patriarchae ⁜ h : «Miramur prudentiam vestram [ al. tuam, ita ms. c. ] Cumensi Ecclesiae denegare consecrare pastorem, cum te etiam [jam, ms. c. ] ad hoc provocatum noveris apostolica exhortatione. Nunc vero iterato tibi scribimus, nolentes alicujus Ecclesiae privilegium infringere, licet apostolica praerogativa possimus de qualibet Ecclesia clericum ordinare.» Cum ergo praecipua virtus sit viri illustris

Pacem quam feci cum Adelecia Puteacensis castri domina, super quam admiramini, non ita feci ut aliquid vestri juris usurparem. Sed omne quod ad vestrum jus pertinet, patenter exciperem. Meam enim tantum injuriam remisi non vestram, et hoc postulavi a fraternitate vestra, ut pro praeteritis injuriis meis supra praedictam feminam nullam exerceretis vindictam. Ad quam rem magna ex parte me compulit timor vester. Significastis enim mihi litteris vestris multa incommoda imminere vobis et Ecclesiae [Col. 0077B] vestrae, si differrem pacem cum ea facere. Unde inventa occasione volui tam vestris quam meis commodis providere. Si ergo restant aliquae injuriae ad propriam parochiam pertinentes, ne videar vobis esse importunus, prout vobis placuerit et ratio permiserit eas expostulate. De clericis autem vel monachis Puteacensibus, qui contra interdictum vestrum missas celebraverunt, mortuos sepelierunt, chrisma aliunde acceperunt, hoc vobis respondeo et consulo, ut si gratiam Lugdunensis archiepiscopi pleniter habetis, cujus consensu interdictum vestrum praedicti Puteacenses cassatum fuisse dicunt, plenam secundum rigorem canonicum [ al. canonum] super ejusmodi [hujusmodi ms. c. ] transgressores vindictam exerceatis, ut et istos et alios ab hujus [Col. 0077C] [hujusmodi ms. c. ] inobedientia compescatis, secundum illud Apostoli: In promptu habentes ulcisci omnem inobedientiam (II Cor. X) . Alioquin, levius erit ea supportare, quae non licet ad plenum vindicare. De Gervasio (epist. 261 et 266) quoque non debet vestra fraternitas mirari vel indignari, quod eum ad communionem in paschali curia suscepi. Pro regia enim honorificentia hoc feci, fretus auctoritate legis, in qua legitur: «Si quos ⁜ a culpatorum regia potestas aut in gratiam benignitatis receperit, aut mensae suae participes effecerit, hos etiam sacerdotum et populorum conventus suscipere in ecclesiastica communione debebit, ut quod principalis pietas recipit [vel receperit c. ], nec a sacerdotibus Dei alienum [ al. extraneum] habeatur.» Vale.

Post multam oblivionem recordatus sum tuae petitionis et meae sponsionis, quia [qua ms. c. ] spoponderam me scripturum aliqua contra quorumdam nescio simplicium an duplicium ineptias, qui secundum Apostolum nesciunt neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant (I Tim. I) , dicentes quascunque personas etiam sacrum ordinem non habentes, verba Dominica proferentes, sacramenta altaris et caetera ecclesiastica sacramenta posse conficere, [Col. 0078A] et salubriter accipientibus ministrare. Quorum fatuitas multipliciter improbari potest, partim ratione, partim divinorum operum attestatione, postremo sanctorum Patrum irrefragabili auctoritate. Primo namque si a quibuscunque personis divina sacramenta confici et tractari possent, ex abundanti constitutus esset in Ecclesia ordo sacerdotalis et leviticus; quod impium est aliquem arbitrari, cum hunc utrumque ordinem et vetus lex, primo, Domino jubente, sub figura constituerit, et evangelica vel apostolica doctrina postmodum in veritate consecraverit. Unde in Exodo Dominus ita loquitur ad Moysem: Porro filiis Aaron tunicas lineas parabis, et balteos ac tiaras in gloriam et ad decorem, vestiesque his omnibus Aaron fratrem tuum, et filios ejus cum eo, [Col. 0078B] et cunctorum consecrabis manus, consecrabisque eos ut sacerdotio fungantur mihi (Exod. XXVIII) . Et in consequentibus: Hoc oleum unctionis sanctum erit mihi, et juxta compositionem ejus non facietis aliud (Exod. XXX) . Et item: Sanctum sanctorum erit in thymiama, tamen compositionem non facietis. Quicunque homo fecerit simile, peribit de populis [al. de filiis] suis (ibid.) . Unde legitur in Levitico quod Nadab et Abiu, filii Aaron, cum acceptis thuribulis posuissent ignem, et incensum desuper offerentes coram Domino ignem alienum, quod eis 30 non erat praeceptum, egressus est ignis a Domino et devoravit eos (Lev. X) . Quid est autem ignem alienum sacrificio opponere, nisi sacerdotii opus sine legitima ordinatione ex sui spiritus praesumptione usurpare? [Col. 0078C] Habemus quoque in Levitico, quia completis a sacerdote summo Aaron hostiis pro peccato et holocaustis et pacificis, egressus ignis a Domino devoravit holocaustum et adipes quae erant super altare (Lev. IX) . Unde e contrario in libro Numeri legitur quod cum Datan, Core et Abiron, sacerdotium sibi usurpare volentes, imposito igne thuribulis, thymiama superposuissent, non thymiama divinus ignis adolevit, sed absorptis principibus a terra complicem multitudinem similiter thurificantem materialis ignis assumpsit (Num. XVI) . Sicut ergo divinus ignis holocausta umbratilia a legitimis tamen sacerdotibus oblata visibiliter absumebat et in se convertebat, usurpatorum autem victimas non tantum respuebat, verum etiam usurpantes terribiliter condemnabat; [Col. 0078D] sic divina virtus sacramenta hujus temporis a legitimis sacerdotibus ministrata invisibiliter consecrat et in veritatem Christi corporis et sanguinis transformat. Aliter vero praesumentium hostias non tantum habet irritas, verumetiam ipsos praesumptores interim caecitate interiore condemnat, in futuro quoque eis irremediabiles poenas parat. Neque enim illa sacrificia quae erant umbra futurorum, solis verbis Dominus perfici voluit, sed omnia circumstantia mysteria et ministeria ad completionem eorum adhiberi praecepit, altaria videlicet et vasa ad hoc opus sacrata, sacerdotes quoque et ministros [Col. 0079A] ad haec offerenda vel ministranda ordinatos non sine ornamentis mysticis ad hoc officium sanctificatis, de quorum omnium sanctificatione sic habemus in Levitico: Tulit Moyses unctionis oleum quo linivit tabernaculum cum omni supellectili sua. Cumque sanctificans aspersisset altare septem vicibus, unxit illud et omnia vasa ejus, labrumque cum basi sua, quod fundens super caput Aaron unxit eum et consecravit, filiosque ejus oblatos vestivit lineis tunicis, et cinxit balteos (al. balteo), imposuitque mitras, ut jusserat Dominus (Lev. VIII) . Et post pauca: Assumensque unguentum et sanguinem qui erat super altare, aspersit super Aaron et super vestimenta ejus, et super filios ejus ac vestes eorum, et sanctificavit in vestitu suo. Completa autem sanctificatione dixit Moyses ad [Col. 0079B] Aaron: Accede ad altare, et immola pro peccato tuo. Offer holocaustum et deprecare pro te et pro populo. Statimque Aaron immolavit vitulum pro peccato suo, cujus sanguinem obtulerunt ei filii ejus (Lev. IX) . In quibus attendendum est quia primum sacratur tabernaculum, altare et vasa, sacerdotes et indumenta sacerdotalia, dehinc jubetur ut accedant ad altare sacrificaturi, et pro suis populique peccatis Dominum deprecaturi, ut intelligat populus Christianus, quia si, in his sacrificiis quae tantum fiebant ad emundationem carnis, cum tanta reverentia, iste ritus ministrorum et ministeriorum erat observandus, quanto magis in consecratione Dominici corporis et sanguinis, in quibus consistit emundatio carnis et spiritus, non statim ad mysticas benedictiones [Col. 0079C] et obsecrationes, quibus illa consecratio perficitur, quilibet est admittendus, nisi primum fuerit in ordine sacerdotali consecratus, et omnium congruentium supellectilium, et omnium circumstantium ministeriorum plenitudine subornatus. Quod vero alius quam sacerdos ad consecrandum accedere non debeat, legitur in libro Numeri dicente Domino ad Aaron: Tu et filii tui, custodite sacerdotium vestrum; et omnia quae ad cultum altaris pertinent, et intra velum sunt, per sacerdotes administrabuntur. Si quis externus [al. extraneus] accesserit, occidetur (Num. XVIII) . Quid Aaron nisi summos sacerdotes, quid filii ejus nisi minores significant sacerdotes? qui accipientes a summis sacerdotibus manus impositionem, tanquam per paternam successionem, [Col. 0079D] promoventur ad sacerdotalem beneditionem; qui ea quae intra velum sunt administrant, dum corpus et sanguinem Domini, quae intus aliud sunt, aliud foris apparent, mystica benedictione consecrant, et fidelibus populis salubriter administrant. Quid est autem externus nisi in presbyterali officio non consecratus? qui autem sacramenta Dominica simulare praesumit, juste occiditur, quia a corpore justorum sua praesumptione praeciditur. Quod vero non sine sacris vestibus ministrare debeant, legitur in Exodo: Cum enim Dominus ad Moysem loquens vestes sacerdotales enumerasset, addidit: Facies et feminalia [al. et femoralia] linea, ut operiant carnem turpitudinis suae a renibus usque [Col. 0080A] ad femoralia (feminalia, ms. c.) et utentur eis Aaron et filii ejus, quando appropinquant ad altare, ut ministrent in sanctuario, ne iniquitatis rei moriantur (Exod. XXVIII) . De caetero si ad paginas veniamus evangelicas, legimus Salvatorem non laicis personis, sed solis discipulis suis sacramenta sui corporis et sanguinis commisisse celebranda. Qui etiam cum sacerdotium vetus transferre vellet in novum, praecepit eisdem discipulis ut sibi Pascha pararent in coenaculo, ubi ipse manifeste novo functus sacerdotio eos hujus sacerdotii constituit successores, post ministratam Eucharistiam ita illis praecipiens: Hoc facite in meam commemorationem (Marc. XIV; Luc. XXII) . Quid est quod Salvator primum in coenaculo voluit hoc sacramentum celebrari, [Col. 0080B] nisi quia coenaculum celsior est habitatio domus, sicut sacerdotium celsior est in Ecclesia gradus? Cum ergo facta Domini, et facta sint in aperto, et aliud loquantur in occulto, quid voluit Dominus hac [ al. hujus] loci positione signari, nisi ut nemo attrectare praesumat hoc mysterium [ ita v. c. antea, ministerium], nisi prius pervenerit ad sacerdotium? Hinc et Apostolus ad Hebraeos: Nec quisquam sumit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo tanquam Aaron (Hebr. V) . Hoc officium ab apostolis, caeteris presbyteris per successionem esse relictum testatur Hieronymus in epistola ad Heliodorum monachum: «Absit ut de eis sinistrum quidquam loquar, qui apostolico gradui succedentes [ in uno additur, sacerdotes], corpus Christi sacro ore conficiunt, per [Col. 0080C] quos nos etiam Christiani sumus, qui habent claves regni coelorum.» Quod autem non solum [ al. non solis] solemnibus verbis divina contenta sint sacramenta, testatur idem Hieronymus in explanatione super Sophoniam his verbis (c. 3 in Sophon., et in can. Sacerdotes, c. 1, q. 1) : «Sacerdotes qui Eucharistiae serviunt, et sanguinem Domini populis ejus dividunt, impie agunt in legem Christi, putantes eucharistiam imprecantis facere verba non vitam, et necessariam esse tantum solemnem orationem, et non sacerdotum merita, de quibus dicitur: Et sacerdos in quacunque fuerit macula, non accedet offerre oblationes Domino (Lev. XXI) .» Huic sententiae consonat Pater Augustinus, quod benedicere non possit quis, nisi fuerit ordinatus, ita dicens [Col. 0080D] in quaestionibus Veteris 31 Testamenti (c. Dictum 95, caus. 1, q. 1) : «Dictum est a Domino in Numeris ad Aaron: Vos ponite nomen meum super filios Israel. Ego Dominus benedicam eos (Num. VI) , ut gratiam [gratiarum, ms. c. ] traditio per ministerium ordinati transfundat [transfundatur, ms. c. ] hominibus. Quanta autem dignitas sit sacerdotalis ordinis, hinc advertamus. Dictum est autem de nequissimo Caipha interfectore Salvatoris, inter caetera: Hoc autem a semetipso non dixit, sed cum esset princeps sacerdotum anni illius prophetavit (Joan. XI) . Per quod ostenditur Spiritum sanctum gratiarum non personam sequi digni ut indigni, sed ordinem traditionis, aut quamvis aliquis boni meriti sit, non [Col. 0081A] tamen possit benedicere nisi fuerit ordinatus, ut officium ministerii exhibeat. Dei autem est effectum tribuere benedictionis.» Ex his igitur claret, quia divinorum plenitudo sacramentorum non in solis constat mysticis orationibus [ordinationibus ms. c. ] et solemnibus verbis, sed etiam his quae supra taxata sunt indiget [in septem, v. c. indigent, ms. c. ] supplementis. Qui enim dedit praeceptum, ut ordinate fierent, negavit effectum veritatis quae in sacramentis intelligitur his qui traditum ordinem praetermitterent. Unde apostoli qui potestatem acceperant super omnia daemonia, cum quemdam lunaticum solo verbo sanare voluissent, et non valuissent, cum admiratione ad Dominum revertentes didicerunt se praetermisisse quaedam necessaria, sine quibus [Col. 0081B] perfici non poterat illius lunatici cura. Ait enim: Hoc genus daemoniorum non ejicitur nisi in oratione et jejunio (Matth. XVII; Marc. IX) . Si ergo hi qui potestatem acceperant, in quod intendebant praetermisso ordine implere non potuerunt, quid mysticum, quid divinum facere poterunt, qui nullam potestatem tractandorum divinorum mysteriorum acceperunt? Sufficiant tibi interim ista, charissime, quia cum his quae a nobis dicta sunt multa legendo reperiet tua diligentia, quibus facile propulsabitur talium vaniloquorum nulla ratione vel auctoritate fulta insipientia. Avertat autem Deus hunc errorem ab Ecclesia sua, qui eam mundavit sibi lavacro aquae in verbo, ut eam haberet sponsam sine macula et ruga (Ephes. V) . Vale.

De duobus illis clericis, Roberto videlicet et Vulgrino [ al. Wilelmo], super quibus nos consuluistis, quorum alter alterius archidiaconum dicitur invasisse, duabus de causis certam non possumus dare vobis sententiam. Primo quia magnum nobis arietem opponitis, Lugdunensis videlicet archiepiscopi institutum, cui obviando nec volumus, nec debemus alicui dare consilium. Postremo quia justus mediator non est, qui altero litigante et altero absente super re indiscussa certam vult determinare sententiam. Si autem aliquando in audientia nostra et aliorum [Col. 0081D] ad quos id pertinet, haec controversia ventilata fuerit auditis utrorumque rationibus, quod ratio persuaserit et lex dictaverit, libenter proferemus. Vale.

Postquam discessi a facie vestrae beatitudinis, multis hinc [et] inde concurrentibus causis non fuit mihi facultas ad vos redeundi, nec per nuntium meum vestram celsitudinem salutandi. Cum enim [Col. 0082A] Parisiensis episcopus ad vos proficisceretur, jam ferme compleverat iter octo dierum, quando nondum audieram eum ad vos esse venturum. Quo tamen audito, per quemdam servientem suum, misi post eum litteras istas, quibus commendo eum paternitati vestrae, utpote apud nos enutritum et eruditum, et quantum videbatur in annis adolescentiae suae innocenter et sine querela conversatum. Pro eo itaque quia ex indulgentia vestra pastoralem suscepit sollicitudinem, supplicamus paternitati vestrae ut eum materna pietate colligatis, paterna gravitate corrigatis, quatenus ex disciplina vestra correctior, ex gravitate vestra nobis reddatur gravior, videlicet ut studium venandi ⁜ b , et alia juvenilia desideria in se comprimat, studiosius solito orationi [Col. 0082B] et lectioni incumbat. Praeterea summopere rogamus excellentiam vestram, ut eum munitum apostolicis litteris remittatis contra Latiniacensem abbatem et monachos ejus, qui nescio qua nova libertate suos excessus tuentur, et subjectionem Parisiensi Ecclesiae debitam et hactenus exhibitam, contra canonicam institutionem de cervice sua excutere moliuntur. Hae autem personae hujusmodi sunt, quibus magis necessaria est subjectio quam libertas, qui libertate in occasionem carnis abutuntur, quibus si decem millia paedagogorum in Christo ad custodiam deputarentur, vix tamen sic regularis continentiae legibus ligarentur ⁜ c . Sicut ergo decet discretionem moderationis apostolicae, ita rem inter utrumque temperate [temperare, ms. c. ], ut nec Parisiensis [Col. 0082C] Ecclesia suo jure minuatur, nec Latiniacense monasterium aliquod gravamen a Parisiensi Ecclesia indebite patiatur. De Senonensi electo ⁜ d , cujus consecratio a legato vestro Lugdunensi archiepiscopo ob hoc impeditur, quia ei jure primatus sui, ante consecrationem suam, obedientiam non profitetur, quid nobis agendum sit, rescribat vestra paternitas. Cum enim nulla aliquo accusante alia causa praetenderetur, propter quam ejus consecratio differretur, eo tamen jubente propter reverentiam vestram manus ab ejus consecratione continuimus ( vide epist. 60), cum de professione a metropolitanis primatibus facienda, nihil legamus consuetudine firmatum, vel legibus institutum, ultra quas metas nihil concessum esse primatibus testatur papa Nicolaus ita [Col. 0082D] scribens ⁜ e , inter alia, Radulfo Bituricensi archiepiscopo: «Primates vel patriarchas nihil privilegii habere prae caeteris episcopis, nisi quantum sacri canones concedunt, et prisca consuetudo illis antiquitus contulit, definimus [ v. c. diffinimus].» De pace sanctae Romanae Ecclesiae et vestra prosperitate, det nobis Dominus audire quod [ al. quae; ita ms. c. ] optamus. Valete.

Quia decorem domus Dei vos hactenus dilexisse intelleximus, post domnum papam super omnes ecclesiasticas personas speciali amore vos dileximus, et famam vestram ab aliquo lacerari aequo animo ferre non potuimus. Eumdem itaque zelum in vobis nec frigere nec tepere aestimantes, miseriam Aurelianensis Ecclesiae ante oculos vestros ponimus (epist. 67) , quam filii alieni sua quaerentes strangulant et devorant. De qua cum manu vestra avulsa esset arbor infructuosa, nunc inseritur pestifera. Turonensis enim archiepiscopus praedictae Ecclesiae paedagogus et incubus, in Natale Domini, regi contra interdictum vestrum coronam imponens (epist. 67, in fine) , hac arte a rege obtinuit, ut Joannes qui per Joannem defunctum episcopum multis submurmurantibus et male sentientibus factus est archidiaconus, eidem Ecclesiae praeficeretur episcopus. De hoc enim rex Francorum non secreto, sed publice mihi testatus est, quod praedicti Joannis succubus fuerit. Et hoc ita fama per Aurelianensem episcopatum et vicinas urbes publicavit, ut a concanonicis suis famosae cujusdam concubinae Flora ⁜ a agnomen acceperit. Hoc quod dico clerus approbaret, hoc populus acclamaret, nisi metu regis comprimerentur, vel insidiis Turonensis archiepiscopi terrerentur, qui clericos sibi adversantes clandestinis delationibus curiae tradi facit (sic epist. 5) , aut in exsilium pellendos, aut bonis suis spoliandos. Hic enim cum [Col. 0083C] duos episcopatus ⁜ b habere non possit, Aurelianensem Ecclesiam, quam non potest retinere per propriam, per submissam vult possidere personam, ut in ea possit quos voluerit humiliare, quos voluerit sublimare. Cui non sufficit, quod in Ecclesia, in qua irrepsit contra canonicas et apostolicas sanctiones, toleratur, nisi ei liceat Ecclesiam Dei quibus libuerit procis prostituere, oculos videntium etiam medicorum vaniloquiorum suorum fumo, promissionum suarum nebulis intenebrare, ut quae audiunt de eo non audiant, quae vident non videant, et quae certa sunt tanquam ignota sustineant. Sic enim de seipso dicere solet «se non indigere bonis clericis vel canonibus, cum haec omnia praesto sint ei in marsupio suo.» Nec mirum, cui quod libet licet, et quod [Col. 0083D] licet impune facit, ut multi inde scandalizati altius gemant, dicentes magis impetrare desideria sua apud judices ecclesiasticos, zelantes iniquitatem quam sequentes bonitatem ⁜ c . Veritas mihi testis est me non ista dicere tanquam adversus istos homines aliqua sit mihi privata controversia. Sed tabescere me facit zelus meus, cum videam in messe Dei vepres et spinas bonum semen suffocare, nullamque aut pene nullam eradicantem manum. Et si aliquando sunt qui perficiant malae arboris ruinam, non pervigilant [Col. 0084A] usque ad fructuosae arboris insertionem; quod in hoc negotio manifestum est. Non enim Turonensis archiepiscopus ideo laboravit, ut Sanctio [quidam vett. codd. et ep. 54 Sancio] deponeretur, quatenus eo melior eidem Ecclesiae praeficeretur, sed hujusmodi qui ei per omnia famularetur. Iste etenim juvenis qui rege jubente, et Turonensi archiepiscopo impingente praedictae Ecclesiae est intrusus, ita est sub Turonensi archiepiscopo, sicut puer sub paedagogo, ut nec stans sedere, nec sedens audeat surgere, nisi eo jubente, aut innuente, utpote qui se ei ad turpes usus dicitur subdidisse. Ad ultimum, cum multa nefaria et turpissima dici verissime possent, quae deficientibus testibus veritatis pro humana infirmitate probari forsitan non possent, hoc [Col. 0084B] ad repulsionem praedicti adolescentis sufficit, quod persona ignominiosa est, et per vicinas Ecclesias turpiter diffamata. Hic itaque per litteras regis et capituli mihi est oblatus suo tempore ordinandus in presbyterum, postmodum consecrandus in episcopum. Ejus autem electio nec adhuc a me est improbata, vel approbata, sed nec aliquando approbanda, nisi domni papae vel vestra me ad hoc pertrahat obedientia. Scio enim Ecclesiae Dei non tantum hoc esse ignominiosum, sed etiam perniciosum. Rogo itaque paternitatem vestram, ut in hac causa vigilantissime honestati et auctoritati vestrae consulatis, et Ecclesiae Dei provideatis, ne in manibus ejus committatur salus aliena, qui nunquam adhuc deliberavit de salute sua. Per portitorem itaque praesentium [Col. 0084C] mihi rescribite quid me velitis super hoc negotio facere, ut quod responsurus sum respondeam Aurelianensibus ex vestra auctoritate. Ipsi tamen quidquid respondeam, de vestra benevolentia plus justo praesumentes vanizando [vanizando, sic omn. lib. ] dicunt, quod juxta petitionem Turonensis archiepiscopi eum consecrabitis, vel consecrari facietis ⁜ d . Quidquid autem vos faciatis, ego liberavi animam meam. Multi enim Aurelianenses ad haec quae dixi mihi darent testimonium, nisi timerent carcerem vel exsilium. Et ne me ista aliqua occasione confinxisse credatis, unam cantilenam de multis ⁜ e metrice et musice de eo compositam ex persona concuborum suorum vobis misi, quam per urbes nostras in compitis et plateis [Col. 0084D] similes illi adolescentes cantitant, quam et ipse cum eisdem concubis suis saepe cantitavit, et ab illis cantitari audivit. Praeterea sciat vestra sollicitudo [ al. sciat vestra solertia], quia cum abbas Burguliensis [ sic v. c. antea Gurguliensis] ore patulo, manibus apertis cum multa securitate ad curiam in Natale venisset ad accipiendum episcopatum, sicut ei illa praedicta regina ⁜ f promiserat; quia animadversi sunt plures et pleniores sacculi nummorum latere in apothecis amicorum istius quam [Col. 0085A] apud abbatem, ille est admissus, iste est exclusus. Et cum abbas quereretur apud regem [ al. adversus regem], quare sic eum delusisset, respondit: «Sustinete interim donec de isto faciam proficuum meum, postea quaerite ut iste deponatur, et tunc faciam voluntatem vestram.» Summa itaque haec est verborum meorum. Rogo, moneo, ut huic electioni nunquam assensum praebeatis, ne domum Dei publicum prostibulum et speluncam latronum faciatis. Postremo rogo, quia semel ab Aurelianensibus deceptus sum, si quid mihi de eo scribere volueritis, per talem nuntium cui credere possim, transmittatis. Et quia turpitudo non potest nisi verbis suis exponi, irreligiosis verbis pro religione tamen assumptis veniam, postulo. Valete.

Audivi dulcedinem vestram in me amaricatam, serenitatem vestram adversum me turbatam; audivi, et conturbatus est venter meus, et ossa mea conturbata sunt (Psal. VI) . Et diligenter consului memoriam [ unus cod., animam] meam quid dixerim, quid fecerim, unde mansuetudinem vestram exasperaverim. Nec occurrit mihi, nisi quod dixerunt quidam mihi quasdam litteras me composuisse adversus Romanam disceptantes Ecclesiam, quas miseram legato vestro Lugdunensi archiepiscopo, pro causa Senonensis electi. Sed cum has apud me reperiens diligenter perlegissem ⁜ a , multa ibi pro Romana Ecclesia, [Col. 0085C] nihil contra Romanam Ecclesiam in his scriptum intellexi, nisi quis forte ad voluntatem scriptoris non accedens, et unam faciem castorum eloquiorum non attendens (sic in tit. epist. 222) , dicat, quod absit! authentica scripta sibi invicem adversari, et auctoritatem auctoritate impugnari; cum multa dissona ibi legantur, nisi suo modo intelligantur, et ad sententiam scriptoris accommodentur. In his enim litteris, sicut mihi testis est conscientia mea, et ipsarum tenor litterarum, nihil aliud intendi, nisi quod propter crebras invectiones ac murmurationes ⁜ b adversus Romanam Ecclesiam, quibus quotidie tinniunt aures meae, per domnum archiepiscopum Lugdunensem, cui consilia vestra committitis sollicitudinem vestram volui esse praemunitam, [Col. 0085D] quatenus cum vicariis vestris sic vestra decreta libraretis, ut Ecclesia non gravaretur, et eorumdem transgressor sua sententia multatus, aliis se corrigendi exemplum praeberetur, et fama vestra illibata servaretur. Hic simplex (Ita ep. 189) oculus totum defendit corpus illarum litterarum. Sed quia domno Lugdunensi archiepiscopo quaedam ibi verba adversa, secus [adversa dum durius, ms. c. ] quam vellet sonuerunt, maxime de primatu Lugdunensi, postposita contemplatione scriptoris [ alias [Col. 0086A] leg. postposita intentione scriptoris; ita ms. c. ] secundum quod tunc affectus fuit, participem vos suae amaritudinis fieri voluit. Liceat cuique dicere quod sentit. Ego de me sentio, quod non est aliqua persona transmontana, quae pro fidelitate vestra, pro assertione praeceptorum vestrorum tot contumelias pertulerit, tot injurias acceperit. Sed quia illa verba quacunque occasione animum vestrum exacerbaverint, non est meum adversum vos intrare in judicium. Malo enim [omni, ms. c. ] episcopatui renuntiare quam iram vestram juste vel injuste sustinere. Haec satisfactio si placuerit [placet, ms. c. ] vestrae paternitati, placet et meae parvitati. Hanc si placet, accipite; si plus placet, plus addite. Si desisto vester esse servus, non desistam vester esse filius, et [Col. 0086B] sicut expertus sum ante episcopatum, plus potero prodesse in Ecclesia Dei exemplo privatus quam verbo praelatus. Gratissimum enim mihi est nudum nudam Christi crucem portare, ut in illo uberrimo et amplissimo praedio contendam, in quo [ unus cod., et in illo ub. et amp. praedio esse contentum in quo] amor paupertatis copiosos, amor divitiarum facit aerumnosos. Ecce jam hoc transacto septennio, vineam mihi commissam pro posse meo excolui, stercora etiam circumposui; fructum autem quem quaerebam, non inveni. Detur ergo mihi libertas octavo anno ut hoc principium verae [vere] octavae aggrediar, ut possim mihi sabbatizare, dulces fructus contemplationis carpere, et octavae illius gaudia praelibare. Quod si vestra permissione id modo non [Col. 0086C] facio, necessitate tamen me oportebit id facere propter renovatas in me veteri de causa regis inimicitias (epist. 67 et 141) , et propter parochianos meos contemptores verbi Dei, qui proni sunt solis terrenis inhiare, nunquam autem parati sursum cor levare; qui neque propter timorem Dei, neque propter ruborem temporalis excommunicationis, sacrilegia quae perpetrant in Ecclesiis, volunt dimittere, nec justitiam Dei recognoscere. Per portitorem ergo praesentium quod vobis placet mihi rescribite, et si petitioni meae acquiescitis, in vestra manu me retinete, ne possint me pseudoepiscopi ⁜ c pro libitu suo fatigare. De caetero quidquid de me fiat, obsecro vos per charitatem Christi, ut si Turonensis archiepiscopus vel aliquis Aurelianensis clericus pro electione [Col. 0086D] pueri sui ad vos venerit, non ei aurem praebeatis ⁜ d . Cujus dotes ut vobis breviter amplectar, persona est ignominiosa, et de inhonesta familiaritate Turonensis archiepiscopi, et fratris ejus defuncti, multorumque aliorum inhoneste viventium, per urbes Franciae turpissime diffamata. Quidam enim concubii [concubi] sui ⁜ e appellantes eum Floram, multas rythmicas cantilenas de eo composuerunt, quae a foedis adolescentibus, sicut nostis miseriam terrae illius, per urbes Franciae in plateis et compitis [Col. 0087A] cantitantur, quas et ipse [aliquando] cantitare, et coram se cantitari non erubuit. Harum unam domno Lugdunensi in testimonium misi, quam cuidam eam cantitanti violenter abstuli. Providendo itaque vestrae honestati et Ecclesiae utilitati, nunquam eum consecrari permittatis, ne Ecclesiam Dei prostibulum publicum et speluncam latronum faciatis. Sciatis etiam quia Turonensis archiepiscopus contra interdictum (epist. 66) legati vestri in Natale Domini regi coronam imposuit, et ut iste episcopus fieret, hac mercede [ al., hanc mercedem] promeruit. Et ut sciatis puerilem fuisse electionem, quidam etiam de eligentibus in Natale Innocentium in eligendo ita jocatus est:

Litteras vestrae paternitatis nuper accepi invitantes me, vel quoslibet qui vellent impugnare electionem Joannis Aurelianensis archidiaconi ⁜ a , ut in Kal. Martii praesentiae vestrae se exhiberent probaturi capitula quae ei objicere voluerint, sive de Simonia [ duo vet. cod., Simoniaca], sive de aliis quae valeant ad ejus repulsionem, quoniam non potestis simul accusator esse ac judex. Sed hoc de occultis dictum esse novit prudentia vestra. Manifesta autem accusatione [Col. 0087C] non egere testatur beatus Ambrosius (c. 5 et c. 17, can. 2, q. 1) super Epistolam ad Corinthios, ita dicens de eo qui noverca sua manifeste abutebatur: «Judicis, inquam, non est sine accusatore damnare. Cognito autem opere istius, pellendum eum de fraternitatis coetu censuit. Omnes enim crimen 34 ejus sciebant, in qua re neque testibus opus erat neque tergiversatione aliqua poterat tegi crimen.» Simile quid scribit papa Nicolaus Carolo regi ⁜ b : «Quae Lotharius rex vester nepos operatur, accusatione non indigent.» Manifesta quippe in eo sunt opera carnis, quae sunt fornicatio et immunditia (Gal. V) . Cum ergo quae in prioribus litteris scripsi, non tantum in unius civitatis, sed multarum civitatum notitia conspicua sint, mirantur multi, quare [Col. 0087D] quaerantur occulta, cum ad repulsionem ejus qui nondum positus est, sola sufficiant manifesta. Cum enim multa ei desint quae in examinatione consecrandi episcopi Paulus dicit necessaria, unum deesse ei, nobiscum bene scitis, quod caeteris enumeratis per se prae caeteris necessarium idem Apostolus commendat dicens: Oportet episcopum bonum habere testimonium ab his qui foris sunt, ne in opprobrium incidat et laqueum diaboli (I Tim. II) . Iste autem famam suam hactenus neglexit, quam qui negligit, secundum beatum Augustinum (ser. 52; vide epist. 240) crudelis est. Occidit enim proximum quantum in se est. Potestas autem episcopalis in aedificationem debet esse non in destructionem. Et cum secundum Apostolum quorumdam peccata manifesta sunt praecedentia ad judicium quorumdam et subsequantur, Symoniaca istius intrusio, quae licet vera sit, nondum tamen praecedit ad judicium, quoniam ista exsecrabilis negotiatio per cubicularios et pedisequos (quid. cod., pedisequas; sequipedam ep. 60, ms. c.) facta est, manifesta relatione ad aures vestras perveniet, nisi plantationem quam non plantavit Dominus stabilire praeproperetis, et electionem regiis precibus, quae idem valent secundum vulgare proverbium quod minae, extortam, vestra auctoritate confirmetis. Habentur enim apud nos [Col. 0088B] quidam negotiatores creditores illius dictae reginae ⁜ c , qui secundum quod nobis dixerunt, exspectant partem pecuniarum a parentibus Joannis promissarum. Sed referente eadem dicta regina quodam cautelae studio ad persolvendum differuntur, donec securius post ejus consecrationem persolvantur. Quarum tamen repetundarum actio cito ventilabitur, si consecratio aliquandiu differatur. Quid vero super electione ⁜ d a principibus facta dicat septima synodus, quid octava, quid caetera sanctorum Patrum, quid etiam vestra instituta clament, non est meum vestram docere prudentiam. Praeterea si intra provinciam secundum quod instituta majorum continent, fieret prima discussio, sicut necesse foret, in loco ubi non timeretur temeraria multitudo, non deessent [Col. 0088C] accusatores, non deessent testes, qui pro hujusmodi negotiis non audent ad remota loca prodire, nec se nec sua pro incerto exitu incertum periculum praecipitare. Testis est mihi verax [et, ms. c. ] veritas, et amborum charitas, quia et vera dixi, et pro veritate et charitate dixi, providens, quantum in me est, et Ecclesiae utilitati et vestrae honestati, ne si, quod absit! aliter feceritis quam desiderant qui vos sincere diligunt, lamentabiliter postea illud Jeremiae dicant: Obscuratum est aurum, mutatus est color optimus (Thren. IV) . Sciatis autem me ea quae vobis mandavi, domno quoque papae mandasse (epist. 67) , et me super his responsionem ejus exspectare.

Quantum intellexi ex litteris ex vestra parte mihi nuper oblatis, graviter fert vestra fraternitas quod Lemovicensis episcopus in synodo agens, interdixit omnibus regularibus clericis et regimen parochiarum et confessionem poenitentium (epist. 213) . Qui rectius quidem fecisset, si omnes sacerdotes ad regularem vitam invitasset, quam regulariter viventes [Col. 0089A] a Dominicarum ovium custodia penitus removisset; quibus tanto plus displicet aliena malitia, quanto longius discesserunt a sua. Haec tamen prohibitio licet aliquo forsitan livore canonici ordinis facta esse videatur, quanto salubrior, tanto fraternitati vestrae debet esse acceptior. Vos enim eo per viam Dei expeditius inceditis [eo enim expeditius per viam Dei incedetis, ms. c. ], si alienorum criminum deprimentes fasciculos cum quotidianis vestrorum excessuum lapsibus non portetis. Hoc vero interim ad inquisita respondeo, quia clerici regulares ab hoc officio nec penitus sunt removendi, nec [ in uno addit. ad hoc officium] indiscrete admovendi. Nam si penitus removentur, canonico ordini indigna fit injuria, cui tanto securius est credenda correctio [Col. 0089B] [ al., correptio] vitae alienae, quanto majorem diligentiam adhibuit vitae suae corrigendae. Si vero indiscrete regularibus clericis hoc onus imponitur, in quibusdam ecclesiastica disciplina frangitur, et ipsi fratres qui in claustris tanquam in castris contra tentationes fortiter stabant et vincebant, cum soli ad pugnam prodeunt, in tentationibus facile superantur. Unde ait beatus Hieronymus: «Remotio viri castitatis arma collocat [ al., colligas], construit in melioribus castra pudoris.» Si qui ergo sunt in collegio vestro viri prudentes et maturi, et igne tentationum examinati, quibus hoc onus imponi velitis, eos deducite ante praesentiam episcopi, ut ab eo curas [curam ms. c. ] animarum suscipiant, sine cujus arbitrio, si meministis, secundum canonicas sanctiones, [Col. 0089C] nec criminales poenitentias quilibet presbyter potest [ al., presbyteri possunt; ita ms. c. ] injungere, nec, peracta poenitentia, poenitentes sacris altaribus reconciliare. Sic enim facientes, et episcopali reverentiae quod suum est deferetis, et canonicae institutionis nulla dispendia facietis. Qui ideo canonici appellati estis, quod canonicas regulas vos velle observare caeteris arctius devovistis. Quod vero voluistis, ut Lemovicensi episcopo aliqua super hoc negotio scriberem, interim ea de causa distuli, quia ille domnus ignotus est mihi, et opportunum tempus exspecto, ut de his et similibus quod ratio et auctoritas dictaverit, inter nos viva voce disseramus. Vale.

Quoniam zelus domus Dei tepere non debet in cordibus nostris, ejusdem domus 35 decorem diligere, et pro eadem domo murum nos oportet opponere, ut impetus, quos super eam facit antiquus hostis, aut praecavendo propulsemus, aut si jam in eam per aliquam partem irrupit, cooperante Dei gratia, collectis in unum animi viribus, excludamus. Et quamvis difficilior sit labor ruinosa reficere quam integra in suo statu custodire, nos tamen per angusta [Col. 0090A] et ardua, inter cruentationes etiam spinarum, inter incerta itinera nebularum, debemus perdita quaerere, dispersa colligere, quantum in nobis est sordidata mundare, moniti et instructi exemplo summi patrisfamilias, qui relictis nonaginta novem ovibus in montibus, centensimam quae perierat, ipse quaesivit (Luc. XV; Matth. XVIII) , suo sanguine redemit, et ad ovile a quo aberraverat reportavit. Ne ergo nobis tanquam pastoribus sua quaerentibus a summo Pastore cum nostra confusione exprobretur: Quod perierat non quaesistis, quod confractum erat, non consolidastis (Ezech. XXXIV) ; nullus nos privatus amor, nullius quamlibet excellentis personae favor, nulla spes commodorum, nullus timor incommodorum ab officii nostri intentione dimoveat, [Col. 0090B] quominus errantes ad viam revocemus, et animas propria fragilitate vel diabolica illusione deceptas, de fauce lupi invisibilis eripere studeamus. Quod ideo suggero dilectioni vestrae, quia tam ex verbis Turonensium monachorum, quam ex litteris dominae Adeleidis [ al. domnae Adelae] venerabilis comitissae audivi turpissimam famam de monasterio Sanctae Farae, quod jam non locus sanctimonialium, sed mulierum daemonialium prostibulum dicendum est, corpora sua ad turpes usus omni generi hominum prostituentium. Quae quidem si corrigi nollent, et sibi tantum mortem facerent, tolerari forsitan possent. Sed quia multarum factae sunt laqueus animarum, suggero et consulo vigilantiae vestrae, ut aut praedictas mulieres in loco suo et [Col. 0090C] in suo ordine corrigatis, aut si id fieri non potest, religiosis monachis locum illum cum suis possessionibus committere studeatis; accepta tamen ab eis cautione ut praedictas mulieres sub arcta disciplina coerceant, et eisdem necessaria de rebus monasterii, quandiu vixerint, provideant. Hoc enim modo multiplicem fructum de bono principio facietis, quia et incontinentes illas mulieres ad propositum continentiae reducetis, et possessiones monasterii necessitatibus sanctorum a fidelibus deputatas, in suum statum reformabitis, et detestabilem famam religiosa monasteria malo odore contristantem compescetis et incestuosorum animas ex earum contubernio pereuntes, ab aeterno interitu liberabitis. Quae vobis scribo, ex visceribus profero charitatis, [Col. 0090D] idem mihi a vobis fieri desiderans, si me desidem in simili periculo audieritis; in via Dei namque ambulantes mutuas exhortationum manus nobis invicem porrigere debemus, ut in perventione pariter [ quid. cod. ut in fine pariter] de manipulis (Psal. CXXV) aeternorum fructuum gaudeamus. Valete.

In litteris a sublimitate vestra mihi directis nuper [nuper ad me directis], mansueti, et prudentis hominis ingenium notavi, cum placeret [ al., placuerit] [Col. 0091A] dignitati vestrae prius a mea parvitate rationem quaerere quam de me aliquid inconsulte judicare, secundum illud viri sapientis: Ne judices antequam congnoscas (Eccl. I) . Quaesivit enim ab humilitate mea vestra excellentia, qua ratione exsolverim [absolverim. ms. c. ] Nivardum de Septolio a fiduciis et sacramentis quibus se vestrae magnitudini obligaverat, cum Christiani erga Christianos fiducias sacramenta quae sibi invicem praebent, observare debeant. Quod quidem ita concedimus, si legitima vel non illicita fuerint [facta, ms. c. ] sacramenta. Praedictus autem Nivardus testatus est mihi fiducias et sacramenta quae sublimitati vestrae fecerat, prioribus sacramentis fuisse contraria quae fecerat naturalibus et legitimis dominis suis, de quorum manibus [ plures v. c. manu, [Col. 0091B] ita ms. c. ] susceperat haereditaria sua beneficia, nec posteriora se posse observare, nisi priora [prima ms. c. ], vellet violare. Cui ratione fultus et auctoritate consilium dedi, ut accepta de posterioribus poenitentia, justa injustis, legitima non legitimis, priora posterioribus sacramenta praeponeret. Quod cum multis rationibus et auctoritatibus confirmari possit de multis pauca subnectere curavi. Habemus enim in Toletano concilio IX, capitulo 4 (can. Duo mala, et seq. dist. 13): «Duo mala licet omnino cautissime sint praecavenda, tamen si necessitas ex his unum temperare compulerit, hoc debemus resolvere quod minori nexu noscitur obligari.» Unde [ al. inde] Augustinus De bono conjugali (c. 4 et 20, caus. 22, q. 4) : «Si ad peccatum admittendum adhibetur fides [Col. 0091C] mirum est si fides appellatur. Verumtamen qualiscunque sit, si contra ipsam sit [ al. fit. ms. c. ] pejus sit, nisi cum propterea deseritur, ut ad fidem veram legitimamque redeatur.» Idem Tharasius patriarcha (cap. 18, caus. 22, q. 4) : «Herodes observavit illicitum sacramentum, et periit. Petrus vero negavit cum juramento, et conversus flevit, et salvatus est.» Item Hieronymus super Jeremiam lib. I (Comment., c. 4 et c. 2, caus. 22, q. 2) : «Animadvertendum quod jusjurandum hos habeat comites, veritatem, judicium atque justitiam. Si ista defuerint, nequaquam erit juramentum, sed perjurium.» Hinc Honorius papa quosdam transpadanos episcopos vehementer redarguit, qui suadebant Petro, viro glorioso, ut sacramenta [Col. 0091D] quae praebuerat Aconio regi patri regis Adulubaldi frangeret, et Ariobaldo [ sic vett. codd. antea Arlobaldo] consentiret. Ipsum vero gloriosum Petrum accurate commendat, quia pravis sacerdotum persuasionibus non acquievit, sed sacramenta quae Aconio fecerat firmiter observavit. His et aliis hujusmodi cognosci potest sacramenta legitima vel licita firmiter observanda; illicita vero aut esse vitanda, aut si facta sunt, cum poenitentia dissolvenda. Aliud consilium si parochiano meo mihi commisso dedissem, ovem errantem non revocassem, ovi morbidae curam quam debueram non impendissem. Valete.

Consuluit parvitatem meam dilectio vestra utrum tabulae altarium aliquando consecratae, cum translatae fuerint, et super novam struem lapidum positae, denuo sint consecrandae. Quod nobis ex auctoritate et ratione faciendum videtur, cum canon dicat: «Altare si motum fuerit, ecclesia denuo consecretur.» Quod 36 si ecclesia propter motionem denuo est consecranda, quanto magis ipsum altare quod motum est? Praeterea cum signa similitudinem habeant earum rerum quarum signa sunt, sicut fides, quae caput et fundamentum est sacrae religionis, [Col. 0092B] immobilis debet manere [ al. permanere] in credente, sic visibile altare, quod figuram gerit fidei debet manere immobile. Et sicut a fundamento fidei, si quis motus fuerit per manus impositionem corpori Christi, quod est Ecclesia, reconciliandus est, sic mensa altaris fidei typum gerens, si mota fuerit, iterum sacris mysteriis imbuenda est. Nec satis similis ratio est quam quidam fratres vobis objiciunt, quod altaria portatilia [ al. portabilia] licet de loco ad locum moveantur, non tamen denuo consecrantur. Haec enim altaria non aliter consecramus, nisi vel in talibus ligneis, vel aliquo competenti substratorio compacta et firmiter sint affixa. Unde licet de loco ad locum portentur [ al. comportentur], non tamen de loco in quo consecrata sunt moventur. A [Col. 0092C] quo si evulsa fuerint, sicut caetera altaria denuo sunt consecranda. Haec de proposita quaestione breviter vobis rescripsi, eadem [eisdem, ms. c. ] rationibus et auctoritatibus prolixius ostensurus, si opportunum esset. Sed haec prudentiae vestrae sufficere sum arbitratus. Vale.

Verbum quod erat in ore multorum auditui meo non intulit gaudium, quo animadverti generale dispendium monasticae religionis, et speciale incommodum vestrae perturbationis. Relatum enim est mihi quosdam e fratribus adversus fraternitatem [Col. 0092D] vestram insurrexisse, qui dicerent curam vobis commissam non legitimum habuisse principium, his de causis, quod ab eo qui dicebatur excommunicatus esse, benedictionem acceperitis, et subjectionem debitam metropolitanae sedi ante benedictionem promiseritis. Habent fortasse [ al., forsitan; ita ms. c. ] fratres isti zelum Dei, sed non secundum scientiam (Rom. X) , putantes quod promotionem abbatis faciat episcopalis benedictio, et non potius fratrum communis electio [abbatis promotio an fit potius benedictione episcopali quam fratrum electione], cum tamen ipsam benedictionem conferat Dominus non secundum meritum dantis, sed secundum fidem [Col. 0093A] et puritatem, benedictionem accipientis. Unde beatus Augustinus in libro Quaestionum Veteris Testamenti: «Dictum est a Domino in Numeris ad Aaron: Vos ponite nomen meum super filios Israel, ego Deus benedicam eos (Num. VI) , ut gratiam traditio per ministerium ordinati transfundat hominibus, nec voluntas sacerdotis [ unus v. c., dantis ob.] obesse possit aut prodesse, sed meritum benedictionem poscentis.» Unde idem Augustinus in libro tertio De unico baptismo: «Aliud est non habere aliquid, aliud non jure habere vel illicite usurpare. Non ideo itaque non sunt sacramenta Christi et Ecclesiae, quia eis illicite utuntur non soli haeretici, sed etiam omnes iniqui et impii; sed illi corrigendi sunt aut puniendi, illa vero agnoscenda et veneranda [Col. 0093B] sunt ⁜ a .» Item idem in libro contra Parmeniani epistolam: «Sicut redeunti non redditur, quod et foris habebat, sic venienti non repetendum est quod foris acceperat.» Unde consequenter intelligitur perversitatem hominum esse corrigendam; sanctitatem autem sacramentorum in nullo perverso esse violandam. Constat enim eam in perversis hominibus et sceleratis, sive in eis qui intus sunt, sive in eis qui foris, impollutam et [atque ms. c. ] inviolabilem permanere, sed in bonis ad praemium, in malis vero ad judicium. Unde etiam Anastasius papa, sacramenta quae Acatius condemnatus celebraverat, rata esse confirmat, ita scribens Anastasio imperatori: «Secundum Ecclesiae catholicae consuetudinem sincerissimum serenitatis tuae pectus agnoscat, quod nullum [Col. 0093C] de his vel quos Acatius baptizavit, vel quos sacerdotes vel levitas secundum canones ordinavit, ulla ex nomine Acatii portio laesionis attingat, quo forsitan per iniquum tradita sacramenta, minus firma esse videantur.» Et infra: «Ideo ergo et hic, cujus nomen dicimus esse reticendum, male bona ministrando sibi tantum nocuit. Nam inviolabile sacramentum quod per eum datum est aliis, virtutem suae perfectionis obtinuit ⁜ b .» Item Augustinus contra scripta Petiliani: «Ut sit quisque verus sacerdos, oportet ut non solum sacramento [ al. solo], sed justitia quoque induatur, sicut scriptum est: Sacerdotes tui induantur justitiam (Psal. CXXXI) . Qui autem solo sacramento sacerdos est, sicut fuit pontifex [Col. 0093D] Caiphas, persecutor unius et verissimi sacerdotis, quamvis ipse non sit verax, quod dat tamen verum est, si non det suum, sed Dei.» Sacerdotii autem ordinem, sicut dicit idem Augustinus in libro De bono conjugali, qui semel acceperint, non privantur, licet aliqui pro aliquibus culpis ab officio removeantur. Ad ultimum, divina sacramenta talia sunt unicuique, quali corde accesserit, sicut dicit Augustinus in Dialogo contra Petilianum. Et haec quidem dicta sunt de sacramentis ecclesiasticis, sine quibus Christiana conversatio non dicitur, nec [Col. 0094A] a Domino praemium aeternae salutis acquiritur. Quid ergo est disceptandum de benedictione abbatis, a quocunque episcopo eam fuerit consecutus, in qua nec fit manus impositio, nec consecratio (idem sup. epist. 88) sed simplex oratio, in qua accepta vel non accepta salus subditorum, nec minuitur nec augetur. Novit enim fraternitas vestra quam multi servi Dei in Aegypto et Palaestina, caeterisque provinciis monasteriorum patres exstiterunt, qui nec tamen hujusmodi benedictionem ab humano ore acceperunt, quibus subditi nihilominus omnem obedientiam exhibuerunt, nec de salute sua propter hoc timuerunt. De caetero, quod calumniantur non recte vos fecisse, quod ante benedictionem ⁜ c promisistis obedientiam sedi metropolitanae, [Col. 0094B] vana vel nulla calumnia est. Quomodo enim connexa sibi adinvicem poterunt esse membra corporis Christi, nisi dispensatores canonicarum vel monasticarum congregationum eam obedientiam exhibeant praelatis suis, quam ( quamvis ms. c. alii qualem) sibi exbiberi volunt a subditis suis? Praeterea quae culpa est, si exigitur quod debetur et quod debetur exhibetur? Unde Angust. ad Simplicianum libro primo: «Quis non videat iniquitatis neminem argui posse, qui quod sibi debetur exegerit, nec eum certe qui quod ei debetur donare noluerit? Hoc autem non esse in eorum qui debitores sunt, sed in ejus cui debetur arbitrio.»Debitores autem esse qui ad dignitates promoventur ecclesiasticas, promittendae obedientiae testatur concilium 37 Toletanum undecimum, capitulo 2: «Unusquisque [Col. 0094C] qui ad gradus ecclesiasticos accessurus est, non ante honoris consecrationem accipiat, quam placiti sui innodatione promittat, ut fidem catholicam sinceri cordis devotione custodiens, juste et pie vivere debeat, et in nullis operibus suis canonicis regulis contradicat, atque ut debitum per omnia honorem atque obsequii reverentiam praeminenti sibi unicuique dependat.» Ipse enim summus pontifex ⁜ d , antequam consecrationis gratiam consequatur, consuetudines Romanae Ecclesiae et decreta praedecessorum suorum se inviolabiliter servaturum profitetur. Sic reliqui pontifices ante consecrationem examinantur, omnem veterum morum ⁜ e honestatem et debitam obedientiam se exhibituros suis ordinatoribus pollicentur. Cum enim humilitas sola, quae [Col. 0094D] comes est obedientiae, digna sit exaltari, sicut superbia dejici, non peccat abbas si profitetur ore, quod semper debet in corde habere, et, cum opportunum fuerit, exhibere in opere. Non ergo hujusmodi perturbatores et perturbati otiose et curiose agentes, non intelligentes, quae loquuntur, neque de quibus affirmant (I Tim. I) , inutilibus scrutiniis suis, et vanis susurriis ( sic vett. codd. ) fraternitatem vestram a Sabbato cordis expellant, vel a suscepta obedientia vos quantalibet tempestate removeant, et [Col. 0095A] cadat super vos illa hostilis irrisio: Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare (Luc. XIV) . Novit enim vestra diligentia quia ad hoc potissimum antiquus hostis invigilat, ut quietem servorum Dei interrumpat, et cum interruperit, vasa sibi ablata restituat, et restituta antiquis et novis sordibus vehementius inficiat. Multiformes igitur ejus insidias calliditate serpentis advertite, et murmuratorum molestias columbina simplicitate supportate, et tamen, quantum in vobis est, justam eis murmurandi causam auferte, ne, sicut aiunt, res monasterii vestra incuria dilabantur, et solita fratrum subsidia minuantur. Quod si forte per aliquam corporis imbecillitatem [ solus v. c. Fab. incommoditatem.] vel supernae contemplationis studium ad hoc minus [Col. 0095B] sufficitis, sunt vobiscum viri prudentes, vobiscum uno spiritu gradientes, quibus potestis partem vestri oneris imponere; vos autem liberius et ideo uberius dulcedinem supernae contemplationis gustare, et in tempore verbi annonam conservis ministrare Non homini ignoranti [ al. haec ig., ita ms. c. ] scribo, sed admonitam volo esse charitatem vestram, ne tempestas apud vos orta offendiculum fiat [ al. faciat] infirmis aut scandalum, qui occasionem quaerentes incurrunt illud problema Salomonis: qui timet ventum, nunquam seminat: et qui considerat nubes, nunquam metit (Eccles. XI) . Auferte igitur omnibus infirmis vel invidis occasionem sanctum propositum blasphemandi, vel arctam vitae viam non aggrediendi, ne increpando dicatur vobis per prophetam [Col. 0095C] a Domino: Quod perierat non quaesistis, quod infirmum fuerat [al. erat] non consolidastis, quod confractum non colligastis (Ezech. XXXIV) . Quod avertat a sanctitate vestra, qui animam suam pro nobis posuit, et ut pro fratribus animas nostras poneremus verbo monuit, et exemplo declaravit. Vale.

Quantum ex tenore litterarum tuarum ⁜ a perpendi, ad suggestionem aemulorum tuorum de proditione Cenomanicae urbis nuper facta insimulare te molitur regis Anglorum metuenda severitas, nulla adversum te legitima accusatione prolata, sed pravorum delatione [Col. 0095D] conjecturarum divinationibus palliata, et cum paratus sis ad perficiendam purgationem legitimam, non aliter vult te hujus proditionis immunem credere, nisi igniti ferri examinatione demonstres innocentiam tuam. Consulis itaque humilitatem meam utrum tibi bene conscius pro conservanda integritate famae tuae, et recuperanda regis gratia debeas voluntati ejus acquiescere, an quaelibet adversa pati, ut non recedas ab ordine: breviter [Col. 0096A] itaque tibi respondeo, consulens ut non transgrediaris terminos antiquos, terminos quos posuerunt patres tui. Aliter [Quid si taliter] namque innocentiam defendere, est innocentiam perdere ⁜ b monomachiam enim et ferri calidi examinationem nec consuetudo ecclesiastica in discutiendis causis ecclesiasticis recipit, nec canonica auctoritas instituit. Unde Nicolaus in causa regis Lotharii et Thebergae ⁜ c de falsis criminibus impetitae: «Monomachiam in legem non assumimus, quam praeceptam esse non reperimus; cum haec et hujusmodi sectantes, Deum solummodo tentare videantur.» Dicit autem [enim ms. ] Augustinus in libro Quaestionum super Genesim: «Quando habet homo quod faciat, non debet tentare Deum suum.» Inde etiam ita [Col. 0096B] scripsit Alexander II papa Ramuldo [ al. Rimaldo, vel Raymaldo; refertur ea, super caus. 2, dist. 4.] Cumano episcopo: «Super causa Gislandi presbyteri tui de morte episcopi sui praedecessoris tui infamati in medium consuluimus. Itaque circum astantium omnium fratrum assensu unanimi tuae dilectioni rescribimus, praefatum Gislandum [presbyrum ms. c. ] ante te praesentandum, ubi, si certi accusatores defuerint, tunc dictante justitia, sine omni controversia presbyter quaecunque ob hoc injuste amisit, ac sacerdotium et integra accipiat beneficia, purgationem tamen antea [ al. ante te] duobus sibi sacerdotibus junctis, ubi accusator cessaverit eumdem ex se praebere tuo committimus arbitrio. Vulgarem ⁜ d denique legem ac nulla canonica sanctione [Col. 0096C] fultam [a nulla canonica sanctione fultam legem ms. c. ], ferventis scilicet sive frigidae aquae ignitique ferri contactum, aut cujuslibet popularis inventionis, (quia fabricante haec sunt omnino ficta invidia) nec ipsum exhibere, nec aliquomodo te volumus postulare, imo apostolica auctoritate prohibemus firmissime [ al. severissime].» Inde etiam Stephanus V [ al. Sylvester, 2 ms. c. ] papa dicit Lamberto [Luitberto, ms. c. ] episcopo Magontino ⁜ e : «Ferri candentis vel aquae ferventis examinatione confessionem extorqueri a quolibet, sacri non censuerunt canones, et quod sanctorum Patrum documento sancitum non est, superstitiosa adinventione non est praesumendum. Spontanea enim confessione vel testium approbatione publicata delicta, habito prae oculis Dei timore, commissa [Col. 0096D] sunt regimini judicare: occulta vero et incognita illius sunt judicio relinquenda, qui solus novit corda filiorum hominum.» 38 Plura tibi perscripsissem super his, si licuisset. Tu itaque his et aliis auctoritatibus Patrum undique munitus viriliter age, et ne de te aliis praebeas exemplum futuris et praesentibus nociturum. Si enim aliquid contra justitiam pateris, de tribulatione purgaberis, et probaberis, deque probatione misericordiam consequeris. Vale.

Quod licentiam postulavi a domno papa Putuacensem dominam [Adeliciam epist. 76] et milites ejus excommunicandi, magna et manifesta me compulit necessitas pro interminatis injuriis Carnotensi Ecclesiae ab eis frequenter illatis, et ab Aurelianensi Ecclesia nondum emendatis. Ad quod etiam nunc laborare videntur qui pro vobis scripserunt, ad libitum suum interpretantes litteras domni papae, sensum suum non aptantes ejus voluntati, sed insidias facientes grammaticae positioni, tanquam et ipsi qui litteras apostolicas scripserunt, non fuerint grammatici. Quando enim dixit, ut confirmaretis [Col. 0097B] sententiam nostram canonice dictatam in praedictam domnam, jam dixerat esse parochianam vestram, et tamen dedit Carnotensi Ecclesiae licentiam excommunicandi eam pro suis injuriis. Canonicum [ al. canonice, ita ms. c. ] itaque est eam excommunicare admonitam, et saepe vocatam, et non resipiscentem Satanae tradere, cum illa potestas hoc concesserit, cujus est de omni persona et de omni Ecclesia judicare (epist. 78) . Rogo itaque et moneo ut impleatis praeceptum quod accepistis, quia et ego ad praesens non privabor apostolico munere quod accepi. Quod autem offertis mihi eam ad justitiam in capitulo Aurelianensi, vos ipse [ unus cod. ipsi] scitis non esse canonicum: quia honor quem contra canones invadit, Carnotensis Ecclesiae est, in qua [Col. 0097C] obtuli ei omnem justitiam, et adhuc offero. Sed ipsa omnino refugit, quia injustam se novit habere calumniam. Debet autem nosse vestra fraternitas quod [ al. quia], (epist. 184; Grat. can. 3, q. 6) quaeque negotia in locis in quibus orta sunt, primum sunt discutienda. Valete.

Quoniam [ unus v. c. quando] ex antiqua institutione provincialem synodum celebrare vestra sollicitudo disposuit, in qua ad correctionem pravorum promulganda sunt instituta apostolica et canonica, parvitatem meam quam invitatis, licet minus utilem, [Col. 0097D] subtrahere nec volo nec debeo, si tamen divina miseratio libertatem mihi conservaverit et sospitatem. Per quamcunque autem viam eadem divina miseratio venire me concesserit, ante aliquot dies praemando vobis ut in loco competenti quam securiorem conductum poteritis mihi transmittatis. De electione autem Nivernensium, in qua se studia partium [ al. vota partium] diviserunt, ex institutione Patrum instructam credo esse prudentiam vestram ut illum modis omnibus praeferatis, qui majoribus studiis juvatur et meritis ⁜ b . Sed quia nemini cito [Col. 0098A] manus imponenda est, si id ad praesens ad plenum deprehendere non valetis, differendum mihi hoc negotium usque ad futuram synodum videtur, ut tunc evidentius discutiantur et eligentium studia et electorum merita. De caetero Adeliciam (epist. 75) Puteacensem dominam et Hugonem filium ejus (epist. 111 et 112) cum caeteris adjutoribus suis propter tyrannidem quam in nos exercent, ex auctoritate apostolica a nobis excommunicatos precando insistimus, et insistendo precamur, ut vos quoque excommunicetis, aut male invasa nobis restitui faciatis. Sic enim antiquitus est institutum, et nuper in Avernensi [ in solo v. c. Put. Nivernensi] concilio omnium episcoporum qui aderant, consensu confirmatum, ut ab uno episcopo quemlibet pro injuriis [Col. 0098B] ecclesiasticis excommunicatum, vicini quoque episcopi excommunicent (infra epist. 111 et 120) . Quos si causatur injuste se excommunicatam, veniat ad Ecclesiam cui calumniam facit, et a qua nullam injuriam pertulit; audiet Deo juvante [ cod. Put. Deo annuente] justam se accepisse sententiam. Apostolica autem auctoritate a nobis eam esse excommunicatam, exemplar apostolicarum litterarum quod vobis transmisi, declarabit. Valete.

De molendino quod Ecclesiae vestrae [nostrae ms, [Col. 0098C] c. ] ab episcopo ejusdem molendini constructore est donatum et non tantum tricenaria ususcapione [ al. usucaptione, in nonnullis vox usus deest ] quiete possessum, sed etiam vestrorum privilegiorum auctoritate firmatum; nunc vero impedimentis pontium et tinctorum sordibus impeditum, molendi amisit officium, justam et omni ratione subnixam causam habere videmini, et maxime adversus episcopum, qui non solum debet suis temporibus illicita non patrare, sed etiam ab antecessoribus suis illicite patrata corrigere. Sic enim scribit papa Gelasius Cresconio et Mesaliae [Massalae, ms. c. ] episcopis (cap. Decessorum. caus. 25, q. 2) : «Decessorum statuta sicut legitima et justa successorem convenit custodire ita debet etiam malefacta corrigere.» Ideo nunc [Col. 0098D] est sufficiens ratio quod dicit episcopus, praecepto suo nullum impedimentum illatum fuisse molendino, quo minus officium suum faceret, nisi ipse eos qui impediunt pro potestate sui officii removeat ab impedimento. Sicut enim scribit Joannes VIII papa Ludovico imperatori (epist. 100) : «Facientis culpam habet, qui quod potest corrigere, negligit emendare.» Quod si episcopus hoc a sua potestate removere conatur, legat sententiam [ al. legatur sententia] de concilio Gelasii papae. Dicit enim [cap. Placuit, caus. 16. q. 3) : «Placuit huic sanctae ac magnaeque [Col. 0099A] synodo, ut res vel privilegia quae Dei Ecclesiis ex longa consuetudine pertinent, sive a divae recordationis imperatoribus, sive ab aliis Dei cultoribus in scriptis donata, et ab eis per annos triginta possessa sunt, nequaquam removeantur ⁜ a a potestate praesulum eorum quaecunque saecularis persona per potestatem eis subtrahat, aut per argumenta quaelibet [ al. argumentum quodlibet] auferat; sed sint omnia in potestate ac jussu praesulis Ecclesiae, quaecunque intra triginta annorum spatium ab Ecclesiis possessa 39 fuisse noscuntur. Quisquis igitur [ergo clericorum, vel] saecularium contra praesentem definitionem egerit, tanquam sacrilegus judicetur: et donec se correxerit, et Ecclesiae propria privilegia, seu res restituerit, anathema sit.» Item de eodem papa Nicolaus [Col. 0099B] Adoni Viennensi archiepiscopo: ⁜ b «De rebus quae semel Deo contributae atque dedicatae sunt, et postea sub occasione concessionis principum a quibusdam invaduntur atque diripiuntur, sancimus ut prius consulto principe [consulatis principem] ad resecandam tam praesumptivam factionem, et cognoscendum tam praesumptivam factionem, et cognoscendum utrum illius sit concessio, an invasoris praesumptio. Quod si principis inordinata fuerit largitio, et ipse sit princeps pro emendatione redarguendus. Si autem invasoris declaratur praesumptio, usque ad emendationem excommunicationis sit vindicta coercendus.» Oppositio vero annuae possessionis secundum consuetudinem suae civitatis, sive obligatio episcopi qua se promisit observaturum consuetudines ejusdem civitatis, sive turbulenta [Col. 0099C] conjuratio factae communionis nihil praejudicant legibus ecclesiasticis. Pacta enim et constitutiones [ al. consuetudines] vel etiam juramenta quae sunt contra leges canonicas et auctoritates sanctorum Patrum, sicut vos ipsi bene nostis, nullius sunt momenti. Dicit enim papa Zozimus Narbonensis [Narbonensibus ms. c. ]: «Contra statuta Patrum aliquid concedere [ al. condere leg. in c. Contra caus. 25, q. 1] vel mutare, nec hujus quidem sedis potest auctoritas. Quod si adversus canonum formas aliquid vobis judicatum fuerit, si vobis visum fuerit, appellabitis audientiam eorum judicium, qui apud vos majoris videntur esse auctoritatis, sive apud vestrum metropolitanum, sive apud legatum Romanum. Post appellationem vero infra quinque dies postulabitis [Col. 0099D] litteras ab eo a quo appellatum est (ep. 220, c. Si quis cum seq. caus. 2, q. 6) , ad eum ad quem appellatum est, ut diem utrique parti constituat, in quo causam vestram judiciali sententia terminari praecipiat. Valete.

Venientes ad nos quidam de vestro monasterio diversa sentientes, notificaverunt nobis dissensionem quae inter vos orta est de electione fratris vestri Bernerii [Col. 0100A] quondam Bonaevallis [ al. Bonaevalensis, ita ms. c. ] monachi. Quorum relatione audita valde doluimus, procul dubio scientes, quia Satanas expetivit vos, et timentes ne ista occasione vos invicem mordeatis et comedatis, et invicem consumatis [ unus cod. consumamini]. Vocato itaque ad nos abbate Bonaevallis [Bonaevallensis, ms. c. ] monasterii, et convocatis quibusdam de melioribus Ecclesiae nostrae fratribus diligenter investigavimus, utrum praedictus frater, vel in clericali ordine, vel in monastico aliqua notabilis apparuisset infamia. Bonum ergo ei [ejus, ms. c. ] testimonium in omni aetate et ordine comperimus. Hoc solum abbas et monachi objecerunt quod sine licentia fratrum a monasterio discesserit. Sed hujus discessionis causam et per nos [Col. 0100B] scientes, et per alios subtilius inquirentes, cognovimus, quia eo tempore quo discessit, magna in eo monasterio perturbatio fuit, quam etiam abbas ejusdem loci ferre non valens, ad majus monasterium, in quo ad conversionem venerat, necessitate compulsus rediit. Causam autem propter quam abbas discessit, propter reverentiam monastici ordinis melius est silere quam revelare. Quapropter illa discessio, quae illi fratri et multis aliis pie sentientibus visa est in melius mutatio, nullum nobis videtur ei facere praejudicium [ unus cod. nullum ejus videtur impedimentum], si vota omnium vestrum vel meliorum in eo conveniant, et mores monastico regimini non congruentes impediant, maxime cum summus pontifex (epist. 75) , cujus est de omni persona [Col. 0100C] et de omni Ecclesia judicare, eum ab hoc vinculo absolverit, Missas etiam ab eo audierit, et in omnibus sacramentis ecclesiasticis coram religiosis personis saepe communicaverit. Quapropter si alia quae canonicis institutis contraria sint in eo reperta non fuerint, rogamus et monemus ut in eo charitatem confirmetis, et ad pacis compagem festinanter redire studeatis. Habemus enim prae manibus religiosorum exempla virorum, qui relictis probabili causa monasteriis suis, ad Cluniacense monasterium (ep. 41) , vel ad alia monasteria secesserunt, vel etiam ad ecclesiasticas dignitates vel monasteriorum curas ⁜ c sine omni repulsione [repulsa] ascenderunt. Ex quibus duo de monasterio Crucis, litterati et religiosi, Guimundus et Robertus, alter ad episcopatum [Col. 0100D] ⁜ d Aversensem, alter ad gubernationem monasterii Sancti Laurentii Aversensis, auctoritate apostolica assumpti sunt. Arnulfus [ unus, Ernulfus] Belvacensis monasterii Sancti Simphoriani monachus, vir prudens et religiosus, simili de causa relicto monasterio, nunc Cantuariense monasterium regit. Sic et multi alii. Valete.

Congregatis in Stampensi concilio multa super [ al. de frat.] fraternitate tua licet ingratis auditoribus nobis relata sunt, de quibus valde mirati sumus, quoniam et auribus piorum [ al. proborum] sunt onerosa, et ordini tuo si vera sunt periculosa; de quibus quia eadem legati tui retulerunt, vel referre poterunt, interim silere decrevimus. Sed, quia ad concilium vocatus [ al. invitatus] non venisti, nec legatum, nec legitimam excusationem scripto vel dicto pro te misisti [ unus cod. praemisisti], potuissemus in te canonicam dedisse sententiam. Non enim metum mortis aut cruciatus suspicionem inferendi, sed praesentem tantum secundum leges (l. IX, d. Quod me. cau.) pro legitima excusatione accipimus, ubi iter anticipare vel circuire nullae angustiae prohibuerint [prohibuerunt]. Praeterea quidam contemptus in litteris tuis notari potuit, quod nec nomen metropolitani, sicut in litteris excusatoriis ⁜ a fieri solet, interposuisti, nec ad eum aliqua excusatoria verba direxisti. Nos autem misericordiae magis intenti quam judicio, inducias tibi a domno metropolitano impetravimus usque ad Dominicam proximam ante Natalem Domini, quando futura est consecratio Nivernensis episcopi. Monendo itaque mandamus et mandando monemus ut tunc praesentiam tuam remota omni excusatione domno metropolitano exhibeas, satisfacturus de objectis. Quod si adesse neglexeris, amodo non erit culpa nostra, si pro misericordia [Col. 0101C] 40 judicium susceperis. Nec enim tibi timendum erit de vicecomite, qui de se et de filio suo, et omnibus suis omnem tibi securitatem in praesentia totius concilii promisit. Vale.

De motione altaris vel parietum ecclesiae, utrum iteranda sit consecratio, vel non iteranda, nihil scriptum in antiquis regulis reperi. In collectionibus [ cod. Put. collationibus] autem Burchardi Wormacensis episcopi, ex concilio Meldensi capitulo quinto ita scriptum reperitur ⁜ b «Altare si motum [Col. 0101D] fuerit, ecclesia denuo consecretur: parietes vero si moti fuerint, et non altare, salibus tantum exorcizentur.» Hoc capitulum si diligenter attendatur, ad omnes inquisitiones vestras respondet, et quia de motione altaris monachis Sancti Wandregisili [ al. leg. Guandregisili] rationes quas potui, aliquando reddidi, easdem religioni vestrae scribere curavi, quibus ita scripsi (epist. 71) : Consuluit parvitatem meam vestra dilectio, utrum tabulae altarium aliquando consecratae, cum translatae fuerint, et super [Col. 0102A] novam struem lapidum positae, denuo sint consecrandae. Quod nobis ex auctoritate et ratione faciendum videtur, cum canon dicat ⁜ c : «Altare si motum fuerit, ecclesia denuo consecretur.» Quod si Ecclesia propter motionem solius altaris denuo est consecranda, quanto magis ipsum altare quod motum est? Praeterea cum signa similitudinem habeant earum rerum, quarum signa sunt, sicut fides, quae caput et fundamentum est sacrae religionis, immobilis debet manere in credente, sic visibile altare, quod figuram gerit fidei, debet manere immobile. Et sicut a fundamento fidei, si quis motus fuerit, per manus impositionem, corpori Christi, quod est Ecclesia, reconciliandus est; sic mensa altaris fidei typum gerens, si mota fuerit, iterum sacris mysteriis [Col. 0102B] imbuenda est. Nec similis satis est ratio, quam quidam fratres vobis objiciunt, quod altaria portatilia [ al. portabilia], licet de loco ad locum moveantur, non tamen denuo consecrantur [ vel moneamus n. t. d. consecramus]. Haec enim altaria non aliter consecramus, nisi vel in tabulis ligneis, vel in aliquo competenti substratorio compacta et firmitus [ al. firmiter, ita ms. c. ] sint affixa. Unde licet de loco ad locum portentur, non tamen de loco in quo consecrata sunt, moventur; a quo si avulsa [ vel. evulsa ms. c. ] fuerint, sicut caetera altaria denuo sunt consecranda. Haec de motione altaris. De parietibus vero si restaurentur, quare salibus tantum sint exorcizandi et non consecrandi, ratio nobis investiganda: ad quod nobis necessarium videtur [videtur, [Col. 0102C] ms. c. ], ut primum attendamus formam templi invisibilis, ut cum ea postea conferre possimus figuram templi visibilis. Dicit enim Apostolus: Dei agricultura estis, Dei aedificatio estis, ego ut sapiens architectus fundamentum posui (I Cor. III) , fundamentum hoc, ut supra [sicut, ms. c. ] diximus, intelligimus fidem, cui superponuntur bona opera, quibus probatur dilectio Dei, et proximi, tanquam parietes spiritualis aedificii. His omnibus superadditur vice tecti, celsitudo spei, quae procedit penetrando usque ad interiora velaminis. Scriptum est autem ab eodem Apostolo: Sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI) . Fides ergo si evellatur, tota aedificatio spiritualis procul dubio destruitur. Reliqua vero aedificatio, si aliqua vetustate atteritur, aliqua [Col. 0102D] laesione minuitur, sacramenta fidei nequaquam iterantur; sed tantum quod macularum est, asperitate poenitentiae et compunctionis lacrymis emundatur. Secundum ergo hanc similitudinem, moto altari, quod figuram gerit fidei sicut dictum est, tota Ecclesia consecranda est, quae corrupta fide tota destructa est. Motis vero parietibus sola aqua et salibus, tanquam poenitentiae sacramentis reformanda est. Novit enim prudentia vestra, quia sic orat Ecclesia ut quod in manufactis templis agitur, hoc in nobis [Col. 0103A] spiritualiter impleatur, quatenus per cultum visibilium sacramentorum provocemur ad agnitionem [ al. cognitionem, ita ms. c. ] et amorem invisibilium aedificiorum. Possent de his observationibus cum his quae dicta sunt plura dici, sed hoc puto sufficere prudentiae vestrae, quae novit de minimis maxima, de paucis plura conjicere. Vale.

Paternitatem vestram apostolici culminis gradum ascendisse, et in locum beatae [bonae, ms. c. ] memoriae papae Urbani successisse, nostra parvitas gratulatur, et summae providentiae gratias inde referens, [Col. 0103B] ut de bonis principiis meliores exitus proveniant, pro modulo suo Deum quotidianis orationibus deprecatur. Credimus enim religionem vestram zelum Dei hactenus habuisse, et decorem domus Dei non ficte dilexisse. Unde postquam paternitatem vestram vicem apostolici gradus accepisse cognovimus, summum desiderium nostrum fuit, ut per propriam personam adiremus praesentiam vestram, nisi nos retinuisset periculum molestiae corporalis, quod ineundo facile incurreremus de nobis vera fatendo, vel periculum lapsus animae quod nobis immineret vera negando. Sic enim Petrus Christum negasse dicitur, non quod negaret Christum esse Christum, sed quia negavit Christi se esse discipulum. Mitto itaque interim vobis fratrem istum praesentium portitorem, [Col. 0103C] quem rogo ut vice mea familiarem habeatis, et in his quae salubriter et utiliter reverentiae vestrae suggesserit, tanquam meipsum audiatis. Valete.

Quidam frater monasterii tui nomine Daniel ad nos veniens graviter conquestus est a tua fraternitate se inordinate et miserabiliter multoties tractatum tam contumeliis verborum quam injuriis verberum, et qualem te in se expertus est, talem te existere in omnes, aut pene omnes pronuntiat. Unde moneo fraternitatem tuam quatenus zelum [Col. 0103D] tuum ita modifices, ut nec tumori parcas, nec in sanas partes ferrum mittas, et quos corripis cum charitate corripias, et quibus parcis cum charitate parcas. Nosti enim quia cum unus prophetarum ligna caedens 41 immoderate percuteret, ferrum de manibus ⁜ a prosilivit de manubrio, et unum de filiis prophetarum occidit. Sic sic, charissime, immoderatus rigor disciplinae quos corripit non corrigit, sed in laqueum diaboli praecipitanter impellit. Rogo itaque et moneo fraternitatem tuam, quoniam praedictus monachus sub pondere correptionis tuae [correctionis ms. c. ] deficit, ut eum in aliqua cella monasterii tui respirare permittas, aut, si omnino importabilis [Col. 0104A] tibi videtur ejus conservatio, licentiam ei salvandi animam suam in alio monasterio concedas, et hoc mihi ad praesens rescribas. Ita enim fieri poterit ut et frater renovatis moribus melioretur, et anima ejus de manu tua non requiratur. Vale.

Litteras a metropolitano vestro ad vos directas vidimus et legimus (ep. 85) et quam asperis et minacibus verbis sit usus dictator earum, credo quia meminit prudentia vestra. Sed quidquid minarum vel contumeliarum intentent litterae illae, vestrum est tam pro vobis quam pro confratre vestro Suessionensi [Col. 0104B] episcopo pondus earum animadvertere, et in periculo ejus periculum vestrum studiose praecavere. Si enim concessum fuerit, ut metropolitanus in Ecclesiis comprovincialibus (Gratian. cau. 9, q. 3) absque consensu [concessu, ms. c. ] episcoporum, qui eis praesunt, quidquid voluerit, valeat imperare, clericos earumdem judicare, vel ab officio suo suspendere, dignitati episcoporum indigna fiet violentia, et auctoritati sanctorum Patrum ruinosa injuria [ solus cod. Put. calumniosa injuria]. Rogatu itaque confratris vestri Suessionensis [ al. Suessionis] episcopi, ex communi debito charitatis hortamur vestram reverentiam, ut hujusmodi incoeptis manus obvias extendatis, et tantos impetus canonicae auctoritatis ariete repellatis. Habetis enim in Heptatico, [Col. 0104C] quia in contentione duorum, qui ad alterius pudenda manum miserit, lapidibus obruatur (Deuter. XXV, vide notas) . Quod quid est aliud dicere, nisi qui in aliqua disceptatione in aliquem convitiosa verba protulerit, ab omnibus duriter arguatur. Quandiu enim Suessionenses parati sunt in capitulo suo per episcopum suum canonice satisfacere, nemo eis debet haeresis aut sacrilegii crimen imponere, et ipsi clerici vel eorum episcopus, si canonica servatur auctoritas, nisi canonice satisfactum fuerit, eis de objecta per scriptum infamia nullatenus debent ad objecta [ unus cod. debent objectis] respondere. Et cum ea quae a me scripta sunt multis auctoritatibus possint muniri, pauca de multis subnectere curavi, [Col. 0104D] non ad docendum vos, sed ad commonefaciendum. Dicit enim beatus Augustinus: «Qui maledicto vel criminis objectu aliquem laesit, studeat ex ore eodem proferre medicamenta unde protulit vulnera.» Alioquin secundum papam Fabianum, qui non probaverit quod objecit, poenam quam intulit, ipse patiatur (tit. Qua poena, etc. apud Grat. cau. 2, q. 3) . Nisi illud forte obsit, quia majorum nugae negotia vocari solent. De non judicanda vero alterius Ecclesia, multorum sententiis consentiens inter alia dicit Callixtus papa (ep. 2, et in c. Sicut cau. 7, q. 1) . «Sicut alterius uxor nec adulterari ab aliquo vel judicari aut disponi nisi a proprio viro eo vivente permittitur, [Col. 0105A] sic nec uxor episcopi, quae ejus ecclesia vel parochia indubitanter intellegitur, eo vivente absque ejus judicio et voluntate alteri judicari vel disponi conceditur.» Inde etiam scribit papa Nicolaus Radulfo Bituricensi archiepiscopo (refert. epist. 236) : «Conquestus est apostolatui nostro frater noster Sigegodus archiepiscopus Narbonensis, quod clericos suos eo invito ad judicium tuum venire compellas, et de rebus ad Ecclesiam suam pertinentibus eo inconsulto quasi jure patriarchatus tui disponas, cum hoc nec antiquitas (cui Patres sanxere reverentiam) habeat, et auctoritas sacrorum canonum penitus interdicat, nisi forte pro causis quas apud se terminare non possunt, ad te quasi ad patriarcham suum provocaverint; vel, si episcopus suus decesserit, res Ecclesiae [Col. 0105B] suae judicio tuo dispensare voluerint. Primates enim vel patriarchas nihil privilegii habere prae caeteris episcopis, nisi quantum sacri canones concedunt, et prisca consuetudo illis antiquitus contulit, diffinimus, ita ut secundum Nicaenas regulas sua privilegia serventur Ecclesiis» (c. 1, 2, 8, 10, 17, 21, cau. 25, q. 2). Possem in hunc modum multa interponere, sed supervacuum videtur, quoniam habentur apud vos sicut apud nos. Valete.

Litteras tuae benevolentiae indices nuper accepi, quibus aliqua constantiae tuae opera parvitati meae [Col. 0105C] notificasti. In quibus hoc egregie laudabile intellexi, quod te a communione regis ⁜ a abstinuisti, quoniam in hoc et famae tuae et legationi tibi commissae sane consuluisti, licet quidam Belgicae provinciae episcopi in Pentecosten contra interdictum bonae memoriae papae Urbani coronam ipsi regi imposuerint, tanquam mortuo praecone justitiam [justitia, ms. c. ] mortuam esse crediderint. Quod autem Pictavis aut intra provinciam Aquitanicam concilium celebrare disponis, omnino laudo, quia si intra provinciam Belgicam vel Celticam concilium celebraretur, multa premi silentio oporteret, quae ventilata scandalum generarent, et totum pene fructum concilii aliqua exaestuatione praefocarent, pressa vero silentio, tanquam verbo Dei alligato, legationis tuae auctoritati [Col. 0105D] [ solus v. c. Put. verbo Dei suffocato, Romanae auctoritati] plurimum derogarent. De termino vero habendi concilii, quem IV Kal. Aug. designasti, facile occasionem quaerent episcopi partium nostrarum, dicturi non esse congruum spatium ad peragendam viam, et praeparandum viaticum. Non enim poterunt multi episcoporum ad locum pervenire concilii, nisi per multos circuitus, et per acquisitos undecunque conductus. Si ergo videtur prudentiae tuae, convenientior videretur mihi terminus in capite autumni: quando [ al. quoniam] et annus erit fertilior, et unusquisque invitatus indulto sibi congruo [Col. 0106A] spatio ad eumdum paratior. Si autem praeter spem evenerint haec omnia, cum Deus invicem nos loqui concesserit, et de termino et de loco habendi concilii, et de multis aliis cum prudentia tua tractabo, quia multa praetereo quae non sine ratione interim chartae commendare dissimulo. Mitto itaque tibi 42 cum brevigerulo [ unus v. c. cum hoc gerulo] tuo cursorem istum, per quem mihi remandes et de tempore et de loco colloquii nostri, et de constitutione habendi concilii. Vale.

Allatae sunt nobis nuper litterae (epist. 83) a vobis [Col. 0106B] per comprovinciales episcopos vestros missae, quibus perlectis intelleximus grave scandalum levi de causa inter Remensem et Suessionensem Ecclesiam nuper exortum. Cum autem in provincia vestra peregrinum sit judicium nostrum, peregrinum tamen non putamus esse consilium nostrum, quo charitate suadente reverentiae vestrae et omni religioni, si facultas esset, vellemus bene esse consultum. Videbantur autem illae litterae, ut pace vestra dicam, plus continere invectionis quam correctionis [correptionis, ms. c. ], perturbationis quam reconciliationis, magis percutere robur sanorum quam colligare vulnera infirmorum, niti etiam auctoritatibus honestis, et firmis, non tamen satis apte ⁜ b ad id de quo agebatur accommodatis. Nec ista mordendo dico, [Col. 0106C] sed dolendo, fraterno amore desiderans ut scandalum prudenti moderatione sopiatis, et his qui curiosi sunt ad cognoscendam vitam alienam (epist. 7 et 118) , desidiosi autem ad corrigendam suam, occasionem disceptandi de vobis quam celerius potestis subtrahatis, et caecis offendiculum non ponatis. Legitur enim in Exodo quia si litigaverint duo viri, et perculserint mulierem praegnantem, et exierit infans nondum formatus, detrimentum patietur quantum indixerit vir ejus, et dabit pro anima sua (Exod. XXI) . Quid est autem haec mulier praegnans, nisi anima infirma, nondum in amore Dei perfecta? haec ergo anima religiosis viris inter se contendentibus, et sua contentione scandalum generantibus, percutitur et scandalizatur, ita ut amorem Dei, quem tenuiter [Col. 0106D] conceperat, abjiciat et perdat. Qui autem huic infirmiori et muliebri animae abortivum excussit, damnum patietur, quia mercede, qua fidelis servus pro talento multiplicato donandus est, privabitur. Vir vero hujus mulieris est Christus qui poenam huic offensioni debitam inducit [indicit, ms. c. in quo duo sequentia verba desunt ] sic dicens, (Marc. IX) : Qui scandalizaverit unum de pusillis credentibus in me, bonum est ei magis si circumdaretur mola asinaria collo ejus, et in mare mitteretur. Quae detrimenta ut evitare valeatis, filiam vestram Suessionensem Ecclesiam, quam sacrilegam, licet canonice [Col. 0107A] obedire paratam, prout libuit, appellatis [ al. appellastis ita, ms. c. ], ad sinum matris paterne revocate, et haec amaritudinis verba, quae aeternarum inimicitiarum esse monumentum possunt [possunt esse monimentum, ms. c. ], mutata in melius mente temperate: ne forte, si pertinaciter vos invicem mordetis et comeditis, ab invicem consummamini. Quantum enim intellexi, nisi zelum vestrum temperaveritis, non absque canonica ratione cavebit se judicio vestro submittere, qui velut in hostem videmini adversus eam exercitum commovere, et quasi procinctum belli praeparare. Utatur ergo prudentia vestra consilio non iratorum, sed [ unus cod. consilio matorum, sed] eorum qui possint esse discreti mediatores utrarumque partium, ne forte post multas [Col. 0107B] vexationes alienum cogamini subire judicium. Valete.

Clericos minis territos et contumeliis affectos, ad vos mittere non valeo. Mitto itaque chartam non timentem, neque erubescentem, justitiam exigentem et justitiam promittentem. Moneo itaque excellentiam vestram nunc tertio, ut homines vestros qui in pacem offenderunt, ad justitiam pacis, quam ipse dictastis et promisistis, venire faciatis, et cum hoc correctum fuerit, si quid in vos deliquimus, emendare parati sumus. Neque enim aliud aliquid aliquando [Col. 0107C] de hoc negotio vobis mandavi, quidquid dixerint vobis legati vestri. Quidquid autem vel plus, vel minus hactenus in auribus vestris dictum sit, vel aliter, nunc expostulo justitiam et offero justitiam, secundum rationem rerum gestarum et ordinem admonitionum, prout concorditer illi judicabunt, qui justa judicia se facturos de pace juraverunt. Et hoc futura die Martis. Quod si refutaveritis, scimus quia potentia vestra et principatus vester pace ecclesiastica non eget. Nos vero erimus contenti terminis nostris; et pacem istam, quae Ecclesiae valde est onerosa et sumptuosa [ quidam infructuosa], quam contra vos tenere non possumus, dimittemus; in aliis autem sicut magno et potenti viro serviemus [ al. servientes]. Valete.

Quia Belvacensis Ecclesiae lapsum dudum vobis ex parte per litteras insinuavi, nunc in quantum profundum malorum ⁜ a descenderit, sollicitudini vestrae reticere non valeo: ne mea taciturnitas mihi reputetur in vitium et veterno ipsius Ecclesiae morbo nullum procuret adhibere remedium. Praedicta enim Ecclesia tandiu jam bonos desuevit habere pastores [Col. 0108A] ut malos habere videatur ei quasi legitimum, bonos autem eligere quasi nefarium. Quod in hoc satis patet quod adversus litteras domni papae (epist. 89, ad Paschalem) et vestras de electione vel assumptione episcopi illicita prohibentes, ad contemptum sedis apostolicae, irrisoria et contemptibilia verba in vos protulerunt, et postposita omni canonica obedientia clericum quemdam illitteratum, aleatorem et caeteris hujusmodi [ al. hujus mundi] lenociniis vacantem, procul etiam a sacris ordinibus inventum, quondam quoque propter publicum adulterium a legato Romanae Ecclesiae Lugdunensi archiepiscopo de Ecclesia ejectum, pro voluntate regis, et illius contubernalis [ al. contubernialis, ms. c., epist. 13] suae, in episcopum assumpserunt. Praedictus autem [Col. 0108B] intrusus Stephanus vocatur de Guarlanda [ quidam cod. de Gallanda, vel de Valanda]. Cui si ad episcopalem ministrationem [ in aliis cod. ita ms. c. consecrationem, cod. Put. Si episcopalis consecratio] aliquando apostolica auctoritate patuerit aditus, manifestum est [ aliqui ap. auct. potuerit per vos manif.] temporibus nostris exitiale silentium impositum esse canonicis legibus. Quomodo enim ad fontem scientiae pertingemus, 43 si ab ipsis qui clavem tenent, intrare non permittimur? [ al. permittitur.] His et hujusmodi praemonitam et praemunitam volo esse sollicitudinem vestram, ut et vobis caveatis, et domnum papam super his cautum faciatis, ut qui ex adverso stat occasionem maledicendi non habeat de vobis tanquam sua quaerentibus, et non quae Jesu [Col. 0108C] Christi. Praedictus enim intrusus festinat ut cito Romam vadat, aut mittat, et palatinos quibus poterit muneribus vel promissionibus flectat in suam partem, et domnum papam quacunque poterit machinatione decipiat. Rei itaque veritatem vobis notificamus, ut et auctoritati apostolicae provideatis, et famae vestrae bene consulatis, et Ecclesiam in malis tabescentem solatio foveatis, forti manu relevetis, et corrosorum dentes sinceritatis lapide conteratis [ unus cod. contundatis]. Si enim et in hoc cassata fuerit expectatio nostra, jam quid contra obloquentes pro Romana Ecclesia loquamur ⁜ b , non habebimus, et murum pro domo Dei ponere fiducia Romanae Ecclesiae ultra non audebimus [ al. non valebimus]. De mundana ergo Dei domo, et de vindicando [Col. 0108D] contemptu vestro, consilium cito capite, et quid super hoc et super aliis dispositionibus vestris facere velitis, per portitorem praesentium rescribite. Cum vobis Deo donante loqui poterimus, haec et alia diligentius et diffusius exponemus. Valete.

Audivi nescio quorum falsidicorum delatione ad aures sanctitatis vestrae pervenisse domnum Hilgotum [ al. Hilgodum] quondam Suessionensem episcopum [Col. 0109A] pro certis criminibus depositum ad monasterium confugisse. Quod absit ut credat sanctitas vestra! Nulla enim infamia denotatus, nulla criminali accusatione pulsatus, propter praelatorum [praelationis] pericula, quae jam expertus fuerat se salubriter ferre non posse, episcopatui renuntiavit, et ad portum monasterii confugiens de naufragio hujus mundi nudus evasit. Eram quippe tunc temporis presbyter Belvaci in quadam regulari Ecclesia: ipse autem mihi familiaris erat propter aliquam, quam in me aestimabat [ al. existimabat] pietatis formam. Per me enim transivit, in auribus meis coram Deo totum se effudit, ad ultimum propositum suum aperuit: et cum ei licet leniter [ al. leviter] resisterem, et ut in regimine sibi commisso persisteret [Col. 0109B] multis modis persuaderem, multis verbis ultro citroque habitis, summa fuit consilii sui, se malle in loco humili salvari, quam in alto [ quidam in summo] periclitari. Visa itaque animi ejus constantia, quod vir tantae nobilitatis, et tantae felicitatis, ita mundum calcaret, et sub leve Christi jugum confugeret, approbavi intentionem ejus, et qui me fecerat conscientiae suae judicem, habuit de caetero sui propositi laudatorem. Qualiter autem in monasterio sit postea conversatus, dicant vobis qui noverunt, qui etiam approbata conversationis ejus experientia in patrem sibi eum elegerunt. In quo nihil aliud opponunt, quibus plus displicet bonum insolitum, quam malum inolitum, nisi quod episcopali dignitati indigna fiet injuria, si qui episcopus fuit, [Col. 0109C] fiat archimandrita. Dicunt enim quia non potest esse abbas sine benedictione [ al. si non benedicatur ita ms. c. ]. Si autem benedicitur, episcopali benedictioni vehemens injuria irrogatur. In quibus omnibus vestra exspectanda est censura, vestra est tenenda sententia. Nam quidquid horum decernere velit apostolici culminis praerogativa, nulla episcopali sacramento nobis fieri videbitur injuria, cum abbatis benedictio nulla sit sacramenti repetitio, vel hujus benedictionis abstinentia non impediat virum ad hoc electum ad procuranda bona spiritualia vel temporalia (vide epist. 73) . Quod quam multis modernorum et antiquorum Patrum probari possit exemplis, novit vestra prudentia. Haec [Col. 0109D] suggerere volui sanctitati vestrae, ut non omni spiritui credatis, nec de honesta persona inhonesta murmurantibus aurem facile praebeatis. Valete.

Quoniam ⁜ a uterinum filium Romanae Ecclesiae testante conscientia mea me esse cognosco cum scandalizatur, non possum non uri, cum tribulatur, tribulor; cum detractorum livido dente laceratur, [Col. 0110A] disrumpor. Unde suggero dulcissimae paternitati vestrae, ut si quae de partibus nostris accusandorum vel excusandorum episcoporum vel aliorum hominum ad aures vestras causae perlatae fuerint, non statim petitionibus eorum qui quae sua quaerunt, et non quae Jesu Christi, acquiescatis, sed indulto congruo et prolixo spatio, religiosorum, qui in vicina regione rem liquide nosse possunt, testimonia requiratis, et ita cognita veritate prout vobis Deus inspiraverit, juste vel misericorditer quaelibet negotia terminetis. Ita enim bonam famam vestram. quae sedi apostolicae valde necessaria est, conservando, multorum saluti providebitis, et aemulorum linguas a maledicto revocabitis. Alioquin si quae pudenda patris, quod Deus avertat! revelata fuerint, [Col. 0110B] non ea ut filii aversionis deridebimus, sed tamen ab hujusmodi admonitionibus, quas infructuosas videbimus, stylum et linguam cohibebimus. Nec indignetur sanctitas vestra, si ut filius talia suggero paternitati vestrae, quia multos amatores justitiae jam vidi [ al. quia multos pastores jam vidi: confer. locos epist. 109 et 110.] propter remissa flagitia, vel multorum dissimulata facinora [ vel dissimulata multorum facinora, vel flagitia ms. c. ], ori suo silentium posuisse, et a spe corrigendorum malorum plurimum defecisse. Haec hactenus. De caetero notum facio excellentiae vestrae, Belvacenses clericos contra interdictum vestrum et legatorum vestrorum, quemdam clericum nomine Stephanum (de quo epist. 87, 95 et 104) , in episcopum assumpsisse, [Col. 0110C] procul a sacris ordinibus inventum, utpote nondum subdiaconum, hominem illitteratum, aleatorem, mulierum sectatorem, publice olim de adulterio publico infamatum ⁜ b , et ob hoc a Domno Lugdunensi archiepiscopo tunc temporis sedis apostolicae legato, Ecclesiae communione privatum. De quo possent dici multa alia inhonesta, sed haec quae vera et manifesta sunt ad repulsionem ejus sufficiunt, si apostolica et canonica instituta vigorem suum non amittunt. Volo itaque sanctitatem [ al. paternitatem] vestram a parvitate mea super hoc esse praemonitam et praemunitam, ne per subreptionem innocentiam vestram aliquis decipiat, ut licentia vestra ad episcopatum 44 perveniat. [Col. 0110D] Quod si factum fuerit, quantum in hoc casura sit sedis apostolicae auctoritas, si verbis meis non creditis, tandem rei experientia cognoscetis. Ne igitur diu terram occupet, paedagogum illum ab Ecclesia Dei removete ⁜ c ut caeteri incircumcisi clerici haec videntes a simili ambitione desistant, et ita sermo Dei in diebus vestris currat et proficiat. Sciat autem sanctitas vestra hunc Stephanum prius a Belvacensibus propter praetaxatas causas fuisse repulsum, sed cum sanior pars assensu regis quemdam religiosum vellet eligere, a quibusdam malevolis clericis et laicis excommunicatis eumdem fuisse receptum, [Col. 0111A] jamdiu enim illa Ecclesia tales consuevit [ Unus cod. consuerat] habere pontifices ⁜ a quibus ipsa damnaretur, non a quibus ad viam vitae dirigeretur. Vestrum autem est et oves errantes et dissipatas per nebulas et avia deserti quaerere, et ad pascua reducere, pastoremque qui gregis curam habeat, eidem providere. Et licet ipsae oves velint perire, velint errare (vide loc. epist. 102) , velint se ferocitati luporum suffocandas objicere; dicendum est tamen sanctitati vestrae, nolo erretis, nolo pereatis. Ut autem sciatis verum esse quod propter adulterium fuerit de Ecclesia ejectus, exemplar litterarum Lugdunensis archiepiscopi vobis mittere curavi. Valete.

Portitor litterarum vestrarum festinabat ad reditum; ego autem aliquantulum potione et sanguinis minutione [ al. diminutione] debilitatus eram pro valetudine, tamen et opportunitate haec ad interrogata respondeo, quia trevia [treuvia] Dei non est communi lege sancita, pro communi tamen utilitate hominum ex placito et pacto civitatis ac patriae, episcoporum et Ecclesiarum, ut nostis, est auctoritate firmata. Unde judicia violatae pacis modificari oportet, secundum pacta et diffinitiones quas unaquaeque [Col. 0111C] Ecclesia consensu parochianorum instituit, et per scripturam vel bonorum hominum testimonium memoriae commendavit. Unde palam est, quia vitricus et frater vester erga illum quem in jurando pacem ab observantia pacis exceperunt, quamvis reatum homicidii incurrerint, non tamen pactum pacis violarunt. Sed quia exceptio illa personam nocentis non excessit, et nepos illius excommunicati non erat prius de ejus adjutorio vel communione culpatus, si ille nepos paci erat juratus, quantum nobis videtur, injuste est contra pacis instituta peremptus, nisi forte alias rationes habeatis, quae in litteris vestris minime fuerunt, quibus interfectorem ejus a violatae pacis injuria defendatis. Non [Col. 0111D] enim etiam ipsos violatores pacis, non tantum ad puniendum non exponendos inimicis, sed nec excommunicandos esse censemus, nisi postquam accusati et convicti fuerint, et malefacta [ al. maledicta] sua emendare contempserint. Unde Augustinus in libro De poenitentia: «Nos quemquam a communione prohibere [ quidam cod. privare] non possumus, quamvis haec prohibitio non sit mortalis, sed medicinalis, nisi aut sponte confessum aut aliquo sive saeculari sive ecclesiastico judicio accusatum atque convictum.» In hunc modum multa [Col. 0112A] dici possent, sed haec vos ignorare non aestimo. Valete.

Gratias agimus Deo, qui procellam vestrae infirmitatis convertit in serenitatem recuperandae sospitatis, quia [ al. quoniam], sicut contristavit nos nubilum ingruentis infirmitatis, sic laetificavit serenum redeuntis sospitatis. Interpellamus itaque divinam clementiam, ut praesentia flagella carnis medicinam esse faciat interioris hominis, quatenus et commissa praeterita fletu diluatis, et flenda de caetero caveatis committere, ne divina manus, quae modo misericorditer flagellat, postea miserabiliter [Col. 0112B] conterat. Rogo autem pro remedio animae vestrae, ut ecclesiam beati Joannis Baptistae, in qua regularem vitam Deo donante ordinavimus, diligatis, et res ad ipsam ecclesiam pertinentes contra insidiantes et incursantes pro posse vestro defendatis, et praecipue regulas cujusdam Haimerici quondam servi sanctae Mariae Jotrensis monasterii in eadem ecclesia conversi, quiete ab incursu vestrorum possidere faciatis. Abbatissa enim praedicti monasterii servum illum cum rebus suis eidem ecclesiae manumisit (juxta canones sub distinct. 54), sicut dicet vobis domna Hilescendis [ al. Hilesendis ms. c. vel Hilensis] vicedomina. Pro hoc enim a fratribus praedictae ecclesiae habebitis munus orationum, et a nobis fidele servitium. Valete.

Mater mea Belvacensis Ecclesia, quae in Christo me genuit, quae lacte suo me aluit, crebra mutatione perniciosorum aut [al. atque. vide epist. 87 et 89] inutilium episcoporum valde vexata et vehementer attrita, lacrymabili vociferatione post me clamat, tanquam per me impediatur electi ⁜ b sui consecratio, vel eam apud sanctitatem vestram mea impetrare possit intercessio. Et quia materni dolores, quamvis aliquando non usquequaque rationabiles pia viscera vehementius penetrant, ejus conquestionibus [Col. 0112D] non possum non moveri, ejusdem gemitibus non compungi. Postulat autem eadem Ecclesia in persona electi sui unam tantum imperfectionem remitti, videlicet quod in sacris ordinibus non est inventus ⁜ c cum in caeteris ejus integritatem praedicet, utilitatem commendet. Si autem in eo aliquid criminosum, vel quod sacris canonibus obviet, repertum fuerit, pro hujusmodi non est nostrum apud sedem justitiae intercedere ⁜ d , nec vestrum inordinatis precibus aurem praebere. Scimus tamen ad audientiam vestram, et legatorum vestrorum [Col. 0113A] quorumdam relatione fuisse perlatum, aliquando praedictum electum insimulante Lisiardo praedictae Ecclesiae archidiacono per Lugdunensem archiepiscopum, tunc sedis apostolicae legatum, cujusdam criminis objectione fuisse pulsatum ⁜ a , non tamen sponte confessum, vel aliquo ecclesiastico vel saeculari judicio fuisse convictum. Asserit itaque praedicta Ecclesia eumdem ad omnia objecta fore paratum canonice respondere, si quis 45 canonice possit accusare. Praedictus etiam Lisiardus qui tunc inimicus accusabat, nunc conversus specialius eum diligit [ al. eligit], prae caeteris expetit, quanta potest excusatione defendit. In causis autem in quibus accusatores fiunt defensores, quid judex facere debeat, non est meum vestram sollicitudinem [Col. 0113B] monere, vestram prudentiam docere. Quicunque vero hujus facti sint laudatores aut vituperatores, ipse electus tanquam de conscientia sua, quae illi non dubius testis est aut pro se, aut contra se, bene securus tribunalibus vestris se praesentat, aut misericordiam accepturus, aut judicium subiturus. Petimus itaque cum petentibus, pulsamus cum pulsantibus ⁜ b , quatenus sic judicium ex misericordia temperetis, ut quantum salvo honore vestro potestis, miserabilibus Ecclesiae ruinis misericorditer occurratis. Sic enim volumus amicis prodesse, ut auctoritati et honestati sedis apostolicae in nullo velimus obesse ⁜ c . Valete.

Quia divina miseratio sollicitudinem vestram illi Ecclesiae praeesse voluit, de qua verbum Dei processit, gaudemus tum propter familiarem qua vos amplectimur charitatem, tum propter utilitatem quam populo Dei collaturam speramus vestram sollicitudinem. Quos igitur corporalis non jungit aspectus, jungat indissolubilis charitatis affectus, et ante oculos mentis nos invicem quotidiana representet oratio, quorum praesentiam corporalem spatiosa ⁜ d terrarum volumina excludunt. Oramus itaque, ut extensis in coelum manibus, et fusis in monte precibus vincatur Amalech (Exod. XVII) , quatenus post multa [Col. 0113D] flagella filiorum Israel, in tempore sacerdotii vestri arca Dei liberata revertatur in Silo (I Reg. IV) , ubi populus pacificas hostias possit immolare, et pro offensionibus suis sacrificio contriti cordis Deum placare. Mittat etiam Salvator et propugnator noster, David fidelem ⁜ e , in auxilium vestrum, qui numerosa Philistinorum praeputia circumcidat, et in sortem israeliticae plebis adducat, quatenus haec terrena Hierusalem non serviat ut ancilla cum filiis suis, sed supernam quae libera [ al. cum liberis] est imitetur; [Col. 0114A] cujus cives sunt [ al. fiunt] non tantum qui in hac perigrinantur, sed omnes qui ad supernae visionis pacem pertinere merentur [ unus cod. nituntur]. De caetero commendamus sollicitudini vestrae, parochianos nostros portitores praesentium litterarum, et caeteros quos Hierosolymam venisse cognoveritis, ut eos paternis consolationibus foveatis, et si a via justitiae deviaverint, obsecrando, increpando, arguendo, ad supernae tramitem intentionis redire moneatis. Nihil transitorium, nihil quod ad praesentem vitam pertineat a vobis expetimus; sed si aliquid pium, aliquid sanctum, quod memoriam vestri menti nostrae arctius imprimeret, et majorem in nobis gratiam devotionis excitaret, nobis mittere possetis, hoc optaremus, hoc humiliter peteremus. Si quid [Col. 0114B] autem de statu vestro, et matris nostrae orientalis Ecclesiae parvitati nostrae scribere volueritis, per istos secure poteritis. Augeat Dominus per officium linguae vestrae populum fidelem merito sibi et numero servientem. Valete.

Quoniam divino adjutorio Carnotensis comes pravas consuetudines quas habuerant antecessores sui, et ipse in domibus et rebus Carnotensis episcopi defuncti [Col. 0114C] vel depositi, multo meo labore et sumptu Ecclesiae dimisit, et parvitas mea super hoc, privilegium a sanctitate vestra promeruit ad perficiendam ejusdem libertatis confirmationem, peto ab excellentia vestra mitti litteras clero Carnotensi continentes hanc sententiam, ut si forte aliqui Carnotensium comitum, vel ministrorum eorumdem aliquando cupida temeritate et temeraria cupiditate libertatem a comite concessam infregerint, tanquam ecclesiastici juris sacrilegi pervasores ab ipso clero apostolica auctoritate excommunicentur, et Ecclesiae, tam civiles quam suburbanae (epist. 121) , usque ad satisfactionem claudantur. Non enim potest populus rapinis assuetus [ quidam assuefactus] aliter a sua malitia coerceri, nisi summo rigore justitiae refrenetur, [Col. 0114D] et terribili excommunicatione plectatur. Addatur etiam, ut si succedens episcopus illius sacrilegii patratores absque satisfactione absolverit, vel ambitione acquirendi episcopatus vel timore amittendi supportaverit, tanquam sacrilegii particeps, et episcopatus exutor adjudicetur. Tali enim obice poterit malitiae torrens a solito praecipitio retineri, intraque debitos limites coerceri. Nec indebitum est, si adversus nova morborum genera inveniuntur et apponuntur insolita medicamenta. Valete.

Laetatus sum supra quam dici possit, et de Stephani Belvacensis Ecclesiae proci repulsione, et de facta in me propter eum paterna invectione (Vide epist. 87, 44 et 97) , quamvis ego in posterioribus litteris nihil contrarium prioribus ex me scripserim, nec pro ejus persona, sed pro ruinis Ecclesiae sanctitatem vestram interpellaverim. Importunitate enim sua extorsit a me litteras, quas (epist. 92) ei nullo modo [ al. nullatenus, ms. c. ] profuturas, imo multum credidi obfuturas [ unus v. c. offensuras], si intelligentem [Col. 0115B] haberem [haberent ms. c. ] lectorem, et commodum expositorem. In litteris itaque vestris, quam constans sit in vobis amor justitiae et zelus domus Dei, liquido mihi apparuit, et me publicante fere omnibus nostri regni Ecclesiis ad laudem divini nominis innotuit. Nihil itaque de hoc negotio restat, nisi ut bonis principiis et bonis provectibus bonus imponatur exitus. De caetero notum facimus providentiae [ al. facio prudentiae] vestrae, quod venerabilis confrater, et Romanae Ecclesiae semper amator Catalaunensis episcopus, per nos qui Pictavensi [Pictaviensi] concilio interfuimus, convenit et interpellat clementiam vestram, quatenus sententiam vestram de thesauraria Catalaunensis Ecclesiae, importunitate Drogonis et nebulis ⁜ a verborum ejus ab [Col. 0115C] innocentia vestra extortam, mitigetis, 46 vel in melius mutetis, et, sicut decet apostolicam moderationem, confratri nostro justa et possibilia jubeatis. Et cum judicium apostolicum a nemine sit foris retractandum (epist. 159) , vos ipse perpendite, vos ipse judicate, utrum synodalis sententia apostolicis decretis et canonicis sanctionibus munita dissolvi debuerit sine utriusque partis audientia. Nec enim indecens est, sicut apostolicis docemur exemplis et scriptis, si aliquando sententiam mutet ipse apostolicus in melius (c. Sententiam. cau. 35, q. 9) , cum aliquid subreptum vel falsis precibus a sede apostolica fuerit impetratum. Ut autem per subreptionem a sanctitate vestra litteras Catalaunensi episcopo missas [Col. 0115D] extortas agnoscatis, seriem causae quam tractavimus, prudentiae vestrae breviter intimabimus. Praedictus enim Drogo cum omnium in Pictavensi [ al. Pictaviensi] concilio confidentium importunis clamoribus aures oneraret, dicebat, se praedicta thesauraria a Philippo Catalaunensi episcopo canonice fuisse investitum, et ideo injuste spoliatum. Cujus rei veritas cum diligenter fuisset eventilata, contestantibus Catalaunensis Ecclesiae clericis, Drogoni praedicto objectum est quod secundum ordinem ecclesiasticum praedictum honorem habere non posset nisi ipsius Ecclesiae canonicus, quod ipse nec fuerat, nec esse poterat, cum jam esset in alia Ecclesia, et in [Col. 0116A] alia provincia factus canonicus et archidiaconus. Additum est etiam quod praetaxatus episcopus jam moriens et inunctus, importunitate Drogonis superatus non [nec, ms. c. ] eum praedicta administratione investierit, sed tantum eo tenore concesserit, ut eo vivente nunquam se de ea intromitteret, nec ejus ususfructus usurparet. Invitati itaque a venerabilibus cardinalibus [ Un. exemp. episcopis vel cardinalibus] vestris ad judicium, cum nullus esset qui praedictis rationibus obviaret, et confirmantibus eisdem cardinalibus judicium nostrum [ un. cod. fratrum], ex ratione et auctoritate judicavimus non fuisse canonicam investituram, contra quam clamant decreta apostolica, canonica instituta, et universa pene concilia. Leges enim nequaquam appellant investituram [Col. 0116B] concessionis, sed possessionis, quam praedictus Drogo in vita defuncti episcopi non habuit, sed post mortem ejus ipse se impudenter ingessit. Nec habet ordo canonicus, ut in ea Ecclesia quis praepropero saltu fiat praepositus, in qua nunquam meruit esse suppositus. Quod autem praedictus clericus in duarum civitatum titulari non possit ecclesiis ⁜ b , tam ex vestris quam praedecessorum vestrorum comprobamus sententiis. Intelligimus etiam ex dictis papae Gelasii: quia si quid fuerit contra apostolica decreta manifeste praesumptum, non opus esse ut tanquam res dubia devocetur in judicium, quod tam frequenter apostolica falce est praecisum, et generalium conciliorum sententiis definitum. Nec enim alia de causa concilia convocatis, nisi ut contemptores decretorum [Col. 0116C] [praeceptorum, ms. c. ] vestrorum ad eorumdem observantiam revocetis. Unde, si observatores apostolicorum praeceptorum vestra auctoritate fatigantur, vel fatigari permittuntur, vos ipse [ al. ipsi] videte, quae pax restat Ecclesiae, quis rigor [vigor] superest disciplinae. Sic enim ab obedientia [ cod. Put. obedientiam] mandatorum sanctorum dissimulabunt non tantum illi qui ea servant in angaria [ al. qui ad eam servandum angariantur], sed etiam hi qui custodire volunt cum diligentia. Quid etiam ultra valebunt celebranda concilia, quorum per unius personae delationem irrita fient quantalibet auctoritate fulta judicia? Unde rogamus sanctitatem vestram, ut librata consideratione commodorum et incommodorum [Col. 0116D] quae de hujusmodi perturbatione [ al. quae de ejus misera perturbatione] nasci possunt, saniori sententiae animum accommodetis, ut et judicia synodalia non nisi summa ratione cassentur, et mandata apostolica curiosius observentur. Valete.

Veniens ad nos Petrus Ecclesiae vestrae archidiaconus postulavit a parvitate mea ut scriberem fraternitati vestrae, flagitanti consilium meum, quid sentirem [Col. 0117A] de sepultura patris sui, cui denegata est defuncto communio ecclesiastica, quam nec judicio ecclesiastico, nec pro aliquo facinore in quo deprehensus fuisset amiserat, sicut idem Petrus dicebat in vita. Quod si ita est, rata nobis haec sententia videtur quoniam [ ita v. c. antea, videtur quod] defunctis communionem interdicere non debemus, quibus vivis [ al. quam vivis] non interdiximus: sicut defunctis illis communicare non debemus, quibus vivis non communicavimus. Non enim data est potestas Ecclesiae alia ligare vel solvere, nisi quae sunt super terram. Unde constat ea divino reservanda judicio, quae inter viventes humano non sunt terminata judicio (epist. 59 et 212) . Precor itaque fraternitatem vestram et consilium do, ut quantum salva [Col. 0117B] reverentia episcopi vestri fieri [ al. forti] potest, anxietatem confratris vestri relevetis, et sepulturam ecclesiasticam, si ita injuste ablata est, ut praedictus frater asserit, reliquiis patris ejus reddi faciatis. Valete.

Litteras domni papae et vobis transmissas per confratres nostros beati Quintini canonicos credo vos accepisse, quibus et reprehensi sumus de qualicunque [Col. 0117C] assensu Stephani Belvacensis Ecclesiae proci ⁜ a , et praemoniti quatenus omnibus modis caveamus, ne in Ecclesiam Belvacensem irrepat persona minus apta sacra [sacris, ms. c. ] ordinibus. Quoniam igitur vestra semper consuetudo fuit lupos in ovilia Dei subintrantes perfecto odio reprobare, et eos sicut fideles in domo Dei canes ubi licuit impugnare, vestram religionem, importune et opportune rogamus et monemus, ut quod hactenus fecistis amore justitiae, propensius faciatis in hoc negotio ex debito obedientiae. Vos itaque ut suffraganei Remensis Ecclesiae admonete metropolitanum vestrum, quatenus secundum tenorem litterarum quas (epist. 98) domnus papa misit Belvacensibus, Belvacensis Ecclesiae clericos ad faciendam canonicam electionem pro officii [Col. 0117D] sui debito cohortetur, quatenus ex munimine auctoritatis ejus et infirmi habeant unde sanentur [ al. salventur], 47 et fortes unde solidentur. Quod si praeblandiente [ al. si ipse bland.] desidia facere distulerit, aut dissimulaverit, monendus est a vobis quatenus sic honorificet ministerium suum, ut quod per eum faciendum est, per manus non impleatur aliorum. Valete.

Divinae miserationi pro modulo nostro gratias referimus quod in corpore Ecclesiae vestrae sint adhuc plura quam crederemus membra sensibilia, de dolore suo dolentia, et pro sanitate sua laborantia. Benedictus Deus, quia in vobis adhuc est aliqua spes vitae, quamvis inter vos sint aliqui filii alieni qui assumpta facie meretricis nescientes erubescere, pro ventris esca, quam Deus destruet (I Cor. VI) , et vilibus sarcinulis [ in cod. Put. et libidinis sarcinulis] matrem suam eviscerant, et vitae suae et famae non parcentes, tanquam membra putrida fetorem suum non sentiunt, et reliquos qui sanari possent sua putredine et fetore coinquinare contendunt. [Col. 0118B] Vos itaque, qui adhuc mortem vetare [vitare, ms. c. ] vultis, et praedicto putore formidatis putere, videte ut, quantum in vobis est, apostolicis praeceptis et monitis obtemperetis, et electionem in aliam personam, non dico illam, vel illam, sed tantum catholicam et canonicam, secundum tenorem apostolicarum litterarum, cito facere studeatis. Hoc enim modo et Ecclesiam vestram a multiplici paedagogorum invasione liberabitis ⁜ c , et multas vexationes quae adhuc pendente negotio fiunt, evitabitis, et famae vestrae utiliter consuletis. Nec ista dico ut aliquam specialiter sicut praetaxatum est commendem personam, quia omnis persona mihi placitura est quae vita clareat et doctrina ⁜ d . Nihil enim meum in hac causa requiro, sed vobis omnibus qui pro [Col. 0118C] domo Dei viriliter stare volueritis, et me, et mea indifferenter expono, secundum vires, consilio vobis profuturus et auxilio. Angelus magni consilii et spiritus fortitudinis operetur vobiscum. Valete.

Sciscitata est a me dilectio tua utrum pueri sex annorum, vel infra, possint inter se sponsalium [ al. sponsaliorum, ms. c. ] vel matrimonii contrahere sacramenta: et celebratis sponsalibus, si alter obierit, utrum possit superstes cum sorore, vel cum fratre defuncti inire matrimonium, cum quo prius [Col. 0118D] inierat desponsationis vinculum (epist. 246) . Et de matrimonio quidem, si legem naturalem consulimus, et verba Domini diligenter attendimus ubi dicit: Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una (Gen. II) , respondere incunctanter possumus, quia tunc primum initur legitimum matrimonium, cum conjuges per commistionem carnis reddere sibi invicem possunt conjugii debitum. Si autem ante annos pubertatis ratione dilatandae vel conservandae [Col. 0119A] Pacis inter aliquos talia sacramenta celebrantur, si inter eas personas fiat inter quas lex id fieri non prohibet, et ex amborum consensu, non reprehendimus, quia sicut papa Nicolaus dicit (epist. 243. l. VII et XI, d. De sponsalibus) ; «Matrimonium facit consensus, non coitus.» Unde etiam in libro Pandectarum, continetur libro XXIII titul. I: «In sponsalibus consensus eorum exigendus est, quorum in nuptiis desideratur. Et ideo sicut nuptiis, ita sponsalibus filiam famlias consentire oportet;» Et in consequentibus (l. XIII, d. eod. et epist. 134) : «Filiofamilias dissentiente, sponsalia ejus nomine fieri non possunt.» Qua autem aetate ista fieri debeant, nec ecclesiasticis, nec humanis legibus pleniter est diffinitum ⁜ a . Unde in supradicto continetur [Col. 0119B] libro: «In sponsalibus contrahendis aetas contrahentium diffinita non est, ut in matrimoniis,» quapropter a primordio aetatis sponsalia effici possunt, si modo id fieri ab utraque persona intelligitur [intelligatur, ms. c. ], id est, si non sint minores quam septem annis. Postquam vero sponsalia utriusque personae consensu contracta sunt, conjugii nomen acceperunt. Unde dicit Ambrosius ad exhortationem virginitatis, libro primo (epist. 148 et 246) . «Desponsata viro conjugis nomen accipit. Cum initiatur conjugium, tunc conjugii assumitur; non enim defloratio virginitatis facit conjugium, sed pactio conjugalis.» Item Isidorus ethymologiarum lib. IX: «Conjuges veri appellantur [ cod. Put. jure ap.] a prima desponsationis fide, quamvis adhuc [Col. 0119C] ignoretur conjugalis concubitus.» Inde etiam Augustinus in libro De nuptiis et concupiscentia: «Neque fallaciter ab angelo dictum est ad Joseph: Noli timere accipere Mariam conjugem tuam (Matth. I) . Conjux vocatur a prima desponsationis fide, quam concubitu nec cognoverat, nec cognosciturus [ al. cogniturus, ita ms. c. ] erat. His igitur auctoritatibus manifestum est quia postquam per desponsationis foedus inter duas personas ex majori parte fuerit conjugium ex utrorumque voluntate compactum, non potest (Gratianus causa 27, q. 2) ulterius frater uxorem fratris ducere [ al. poterit. ita ms. c. ] nec soror sororis marito nubere. Unde legitur in concilio Triburiensi capitulo 10: «Decretum est ut, [Col. 0119D] quamvis mulier nupta esse non potuerit legitimo viro, desponsatam tamen fratri frater habere non possit.» Haec tibi interim, charissime, ad interrogata sufficiant. Ex his enim quasi rationum scintillis [ cod. Put. scintillulis] poteris majora colligere et quibus necesse fuerit de propositis satisfacere. Vale.

Exspectans exspectavi et non intendisti mihi, quia altare de basilicis, quod mihi in concilio [Col. 0120A] Pictavensi [ sic vett. cod. antea Pictaviensi] adjudicatum est, secundum judicium synodi non restituisti mihi. Paganus (epist. 112 et 114) enim praedicti altari sacrilegus invasor adhuc manum mittit ad sacrilegium, et tam tuo consensu quam Turonensis archiepiscopi patrocinio, cui plus justo subjacet fraternitas tua, sibi usurpat jus meum. Si autem huic rei consensum non praebere te dicas, credi non potest, qui pro officio tuo cum possis vindicare non vindicas: «Facientis autem procul dubio culpam habet (c. 3, dist. 86, et epist. 77) , qui quod potest corrigere non studet emendare; nec caret naevo consensionis 48 occultae, qui manifesto facinori desinit obviare.» Unde sciat fraternitas tua quia si de praedicto pervasore plenam justitiam mihi non [Col. 0120B] feceris, quod exigi potest a faciente, de caetero quibus modis potero exigam a consentiente. Quid autem super hoc mihi facturus sis, per praesentium portitorem scripto mihi remandet tua fraternitas. Vale.

Audivi quod a Radulfo [ quidam Gradulfo] archipresbytero nostro bannum [bannum. ut epist. 134] leugae requiritis propter quamdam pseudomonacham, cujus reculas saisivit, quas apud quemdam Burgensem Blesensem invenit. Unde rogamus et monemus [Col. 0120C] excellentiam vestram ut hanc nobis non inferatis [ unus cod. non faciatis] injuriam (sic epist. 121) . Omnes enim pseudopraedicatores, et pseudomonachi, et pseudoclerici fornicatores, adulteri, foeneratores et alii qui in Christianismo offendunt (exceptis his qui poena capitali puniendi sunt), a nobis distringendi et corrigendi sunt, et ipsi et eorum res nostri sunt juris. Et haec est antiqua et inconcussa consuetudo non tantum Carnotensis Ecclesiae, sed omnium ecclesiarum per totum regnum Galliarum et hoc astruere parati sumus, sive in Ecclesia nostra, sive in omni Ecclesia quae canonicum [ alias, canonice] super nos possit facere judicium. Cesset ergo a tali incoepto prudentia vestra et sicut inconcussum [Col. 0120D] vultis habere principatum vestrum, sic Ecclesiam permittite habere jus suum. Nec obsit nobis apud excellentiam vestram, quod vos et vestra diligimus, et inviti adversum vos aliquid etiam ratione movente [ al., monente, ita ms. c. ] attentamus. Sciat autem prudentia vestra quia quod fecerunt ministri vestri in praedictum archipresbyterum, graviter ferimus, sed propter dilectionem vestram dissimulamus. Sed si res in pejus, quod absit! se verterit, adhuc ab eis pro officio nostro districte exigemus. Valete.

Quam crebris luporum incursionibus [ unus, c. morsibus], quam multiplicibus filiorum alienorum deceptionibus aggravata sit Belvacensis Ecclesia, non est necessarium vestram docere prudentiam, cujus ista non praeteriere notitiam [ cod. Put. in cujus ista subrepsere notitiam]. Sed, quia Ecclesia illa in Christo me genuit, et fundamentum religionis in me posuit, quamvis ab aliis, quantum Deus donavit, superaedificatum sit, cum infirmatur, non possum non infirmari; cum scandalizatur, non possum non uri. Unde non miretur vigilantia vestra, si apud paternitatem [ al. fraternitatem] vestram intercedo pro genitrice et nutrice mea, ut vos qui quotidianas [Col. 0121B] [cotidianas, vetus ms. c. rectius ] ejus ruinas frequenti relatione cognoscitis, pro officio vestro lamentabilibus ejus lapsibus occurrere studeatis. Vestrum est enim dissipatas oves in die nubis et caliginis per avia quaerere, et ad ovile, quantum ad vos pertinet, reducere, licet velint errare, licet velint perire (ep. 89, in fine; S. August. in c. Displicet caus. 23, q. 4) . Vestrum est etiam quaerendo oves perditas, per ardua vos et aspera coarctare [latera etiam, si necesse sit, inter spineta cruentare, mss. c. ], ut possitis gaudens et non gemens bonam aeterno Judici de commissa vos sollicitudine rationem reddere. Vestrum est oves morbidas quae contagione sua plurimas perdunt, ab ovili interim removere [ al. plurimos p. ab ovili interdum rem. mss. c. ], et inter [Col. 0121C] eas quae vocem pastoris audiunt non connumerare; sanis autem et non errantibus pascua providere, et pastori quem oves cognoscunt et expetunt, ovile committere. Et quia integritatem personae electi ⁜ a per vos bene nostis, et voluntatem summi pontificis et consilium super hoc audistis, sanum consilium mihi videretur [ al. videtur, ita ms. c. ] ut communicato et confirmato cum coepiscopis consilio, consecrationem electi praedictae Ecclesiae acceleraretis [ al. acceleratis], ne differendo, vel non faciendo quod vestrum est, honorem vestrum alteri detis. Non enim licet regibus, sicut sanxit octava synodus, quam Romana Ecclesia commendat et veneratur, electionibus episcoporum se immiscere, vel aliqua [Col. 0121D] eas ratione impedire [ al. praepedire]. Francorum etiam reges Carolus et Lodovicus electiones episcoporum Ecclesiis concesserunt, quod et in suis capitularibus scriptum reliquerunt (lib. I, c. 84) , et in conciliis episcoporum provincialibus sanciri permiserunt. Habeat ergo Deus in Ecclesia sua principaliter quod suum est. Habeat rex posteriori ordine post Deum quod sibi a Deo concessum est. Neque id impedire videatur quod regi de obnoxietate parentum ejus invidiose suggestum est, quia secundum mediocritatem suam de honestis parentibus progenitus est, et obnoxietas eorum a nullo vivente legitime comprobari potest. Quod si Deus vult humilia et mundi [Col. 0122A] infirma suo more eligere ut confundat fortia, quis est qui possit vel debeat ejus ordinationi resistere? Sic David de post fetantes ad regnum assumptus est. Sic Petrus ad summum apostolatum de piscatione vocatus. Sic multi egeni de pulvere suscitati et ad summa regimina Dei providentia sublimati [ al., sublevati], ut ostenderet quia apud eum mundi sapientia vel saecularis potentia nullius sunt momenti. Sed quia haec omnia non ignota [ al. ignorata] sunt vobis, summam repetendo concludam nostrae apud vos intercessionis, videlicet ut labenti Ecclesiae cito subvenire studeatis. Vale.

Filius vester et confrater noster Silvanectensis Episcopus (epist. 244 et 258) pro Romana Ecclesia contra Romanam Ecclesiam absque audientia et judicio de propria sede pulsus, rerumque suarum damna perpessus, quamvis hoc anno redierit a sede apostolica munitus litteris apostolicis, tamen nec apud regem tribulationis suae aliquod invenit remedium, nec apud metropolitanum suum paternum suffragium, nec apud comprovinciales suos fraternum solatium. Reditus [ al. redditus] quoque praebendae suae Parisiensis, de qua specialiter intuitu misericordiae mandaveratis, nullos recepit, imo, sicut dicitur, decanus Parisiensis praebendam suam alteri tradens, episcopi praebendam sibi mancipavit. [Col. 0122C] 49 Condolens itaque non tantum ejus miseriae, quantum ingemiscens apostolicae sedis injuriae, hac aestate, eum apud me detinui, et pro modulo meo stipendia ministravi. Supplicando itaque moneo, et monendo supplico, ut tam pro vestra quam pro destituti filii injuria, jam non desistatis arcum intendere; sed cervici eorum, qui contemptores exstiterunt praeceptorum apostolicorum, nitamini gladium [excommunicationem] fortiter imprimere. Si enim filius vester, creatio vestra, sub maternis alis protectionem non invenerit, ignotus quid sperabit? Sicut igitur Romana Ecclesia omnium Ecclesiarum mater est et magistra (c. Non decet., dist. 12) ; sic eam decet filiorum injurias propulsare, et contemptorum inobedientiam vindicare, ut et filius fuisse [Col. 0122D] se subditum gaudeat, et contemptores inobedientes se fuisse poeniteat [ al. poeniteant]. Valete.

Belvacenses clerici melioris famae, et consilii sanioris, praecedente consilio vestro, consilio optimatum dioecesis suae, et laude populi domnum Galonem (epist. 105) virum vita honestum, litteralibusque [ al. liberalibusque] studiis et ecclesiasticis disciplinis ornatum in episcopum sibi elegerunt. Pauci [Col. 0123A] tamen ex clericis Stephani illius (epist. 95) repudiati complices, quos sibi pelliculis peregrinorum murium atque aliis hujusmodi vanitatum aucupiis inescaverat, huic electioni non assenserunt, nec tamen ei aliquid quod sacris canonibus obviet, objicere potuerunt. Cum vero rem per se impedire non valerent, regem adierunt, quaedam verba auribus ejus instillaverunt, quae facile in cor ejus eliquaverunt, videlicet quod praedictus electus discipulus meus fuerit apud me nutritus, apud me eruditus [ unus cod. educatus et eruditus], addentes quod a sanctitate vestra fuerit electus, et quod magnus ei futurus esset adversarius si in regno ejus aliquando fieret [ al. fuerit] episcopus. Rex itaque virulentis his verbis succensus, et ab omni bona voluntate [Col. 0123B] turbatus non vult electioni assensum praebere, nec electo bona episcopalia dimittere ⁜ a . Unde electores ejus ad paternitatem vestram jam confugissent, nisi quia metropolitanus eorum eos detinet condicto die [ unus cod. constituto die] inter contradictores et electores, sicut dicitur pacem volens componere, vel forsitan propter voluntatem regis rem callide impedire. Superest ergo, dilectissime Pater, ut pro potestate et auctoritate vestra, sicut coepistis, Ecclesiae, prout clerici rationabiliter postulaverint, succurratis, et consilium vestrum inconfusibile faciatis, ne insidiatores et detractores vestri, subsannando de vobis dicere incipiant: Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare (Luc. XIV) . De [Col. 0123C] caetero notum facio sanctitati vestrae, quod Francorum ⁜ b rex Romam in proximo se venturum dicit, quod tamen non credimus. Sed seu veniat, seu mittat, cavete et vobis et nobis, ut semper clavibus et catenis Petri fortiter teneatur. Et si forte absolutus fuerit, et ad vomitum ⁜ c , sicut jam contigit, reversus fuerit, e vestigio eisdem [ejusdem, ms. c. ] clavibus recludatur, eisdem catenis religetur. Et hoc litteris vestris omnibus Ecclesiis manifestetur. Ita enim corrosorum dentes confringetis, et justitiae satisfacietis. Quod si forte Deus cor ejus ad poenitentiam illustraverit, mementote nostri qui portavimus pondus diei et aestus ⁜ d , ut, sicut fuimus particeps tribulationis, ita simus et consolationis. Valete.

De tribulatione qua a filiis vexatur alienis Belvacensis Ecclesia, et de regis Francorum in flagitio suo sacrae religioni perniciosa et ignominiosa pertinacia (epist. 13 et 104) , nihil apertius et nihil vestrae auctoritati utilius et honestius scribere vel dicere possum quam scripsi (epist. 104) , praeter quod sacramentum sacris canonibus et omni religioni obvium per quemdam servientem suum ad [Col. 0124A] suggestionem Drogonis cantoris, qui omni reilgioni, quantum praevalet, adversatur, dari fecit, quod Galo in vita ejus nunquam futurus esset Belvacensis episcopus (epist. 104) . Qua in re prudentiam vestram muniri oportet spiritu fortitudinis, quia si tali sacramento annullari potest canonica electio, nulla ulterius in regno Francorum futura est, nisi aut Simoniaca aut violenta intrusio. Quod si sanctitati vestrae objicitur regem non oportere cogi ad perjurium, recordari potestis quid dicat beatus Ambrosius libro primo De officiis. Dicit enim (Gratia. cau. 22, q. 4) : «Est nonnunquam contra officium promissum custodire sacramentum, ut Herodes qui juravit quoniam quidquid petiturus esset, daret filiae Herodiadis, et necem Joannis concessit ne [Col. 0124B] promissum negaret.» Dicit etiam Augustinus in sermone quem fecit in decollatione Joannis Baptistae: «Video David hominem pium, sanctum in jurationem temerariam procidisse [ al. incidisse ms. c. ], et maluisse non facere quod juraverat quam jurationem suam fuso sanguine hominis implere.» Item: «Juravit David temere, sed non implevit jurationem majori pietate. De duobus peccatis elegit minimum.» Item Ambrosius in libro tertio De officiis: «Plerique saepe se constringunt [ al. constringuntur] jurisjurandi sacramento, et cum ipsi congnoverint promittendum non fuisse, sacramenti tamen contemplatione faciunt quod spoponderunt, sicut de Herode supra scripsimus. Quanto tolerabilius fuisset tale perjurium [Col. 0124C] sacramento, si tamen perjurium dici posset, quod ejuratus inter saltantium choros promiserat?» Item Hieronymus, lib. I super Jeremiam. «Animadvertendum quod jusjurandum hos habeat comites, veritatem, judicium atque justitiam (epist. 16, et in c. 2, cau. 22, q. 2) . Si ista defuerint, nequaquam juramentum erit, sed perjurium.» Et in actione septimae synodi legitur (c. Actione. cau. 22, q. 4) : «Herodes observavit sacramentum, et periit. Petrus negavit cum juramento, et conversus flevit et salvatus est.» Sed quia scientibus ista loquor, non docendo sed commemorando et commonefaciendo haec dicere me arbitror. Ad summam veniam. Si rex a sanctitate vestra, seu per se, seu per alios poenitentiam acceperit [ sic v. c. antea, egerit.], et, ut [Col. 0124D] pro certo credimus, ad vomitum reversus fuerit (epist. 104) , qualiter me habere debeam, instruite et litteris praemunite. Valete.

Quoniam paterni regni solium conscendere vos fecit divina dispensatio [unus cod. miseratio, epist. 93] , pro gratia nobis [ al. vobis] collata divinam interpellamus [Col. 0125A] clementiam, quatenus paternos mores, paternam vos faciat imitari honorificentiam, ut in nullo vestra sublimitas ab eorum nobilitate degeneret, et in nullo ab eorum frugalitate declinet. Et quia res omnes non aliter bene administrantur, nisi cum regnum et sacerdotium in unum convenerint studium (epist. 60, 214 et 239) , celsitudinem vestram obsecrando monemus, quatenus verbum Dei in regno vobis commisso currere permittatis, et regnum terrenum coelesti regno, quod Ecclesiae commissum est, subditum esse debere semper cogitetis. Sicut enim sensus animalis subditus debet esse rationi, ita potestas terrena subdita esse debet ecclesiastico regimini. Et quantum valet corpus nisi regatur ab anima, tantum valet terrena potestas nisi informetur [Col. 0125B] et regatur ecclesiastica disciplina. Et sicut pacatum est regnum corporis, cum jam non resistit caro spiritui, sic in pace possidetur regnum mundi, cum jam resistere non molitur regno Dei. Hoc cogitando, servum servorum Dei vos esse intelligite, non dominum; protectorem, non possessorem; unam debere esse de cedris Libani quas plantavit Dominus, in qua nidificent passeres (Psal. CIII) , id est sub cujus tutela quiete fructificent, et conversentur [ al. conserventur] Christi pauperes; quorum orationes pro statu regni vestri et incolumitate vestra quanto quietiores, tanto saniores, quanto saniores, tanto constat esse efficaciores. Hoc enim faciendo, et regnum terrenum quiete Deo cooperante possidebitis, et ad regnum aeternum ejusdem miseratione pervenietis. [Col. 0125C] De caetero commendo vobis hos canonicos nostros praesentium litterarum portitores quos Ecclesia nostra excellentiae vestrae pro sua necessitate transmittit, quatenus, ea audita, prout vobis visum fuerit et Deus inspiraverit, eidem necessitati occurratis, et charitatem, quam erga eamdem Ecclesiam parentes vestri habuerunt (epist. 118) , et vos habere studeatis. Eadem enim Ecclesia parentes vestros specialius caeteris benefactoribus suis habet in memoria [habet cum mem.], tam pro eorum excellentia quam pro eorum munificentia. Valete.

[Col. 0125D] Quoniam unam te esse de prudentibus mulieribus fama divulgante cognovimus, corpore longe positam, praesentem te nobis bonae opinionis odor exhibuit, et ad diligendam charitatem, quam in te castarum mentium sponsus ordinavit, excitavit. Unde a tua excellentia mutuam promereri cupimus dilectionem, quam propter praeclaram memoriam reginae Angelorum Mariae, Ecclesiae, cui auctore Deo, licet indigni, deservimus, ante tua tempora exhibuerunt reginae Anglorum. Nec indecens est religioni et famae tuae, si quem diligere debes communi [Col. 0126A] sorte ut hominem, quodam privilegio diligas ut Christi sacerdotem, et Christianae religionis pro suo modulo dilectorem. Hac itaque confidentia transmisimus tuae liberalitati duos de canonicis nostris, qui necessitatem Ecclesiae nostrae tibi referant, et benedictionem quam cordi tuo Deus immiserit (epist. 142) , sicut benedictionem accipiant. Peto etiam ut ad imprimendam arctius menti meae tuae excellentiae memoriam, poderem, vel aliquam aliam vestem sacerdotalem parvitati meae transmittas qualem deceat et reginam dare, et episcopum in celebratione divinorum sacramentorum induere. Valete.

⁜ a Quanta charitate hactenus sollicitudo Romanorum pontificum quieti invigilaverit monachorum, quanto fervore studuerit procul fieri infestationes monasteria gravantium a vexatione monasteriorum, quanto etiam cautelae studio discuti mandaverit personas et causas accusantium et testificantium, non est nostrum docere doctores nostros a quibus tantum exspectamus formam praecepta implendi, sicut accepimus regulam praecipiendi. Quae omnia si observare vult sanctitas vestra in causa domni abbatis Majoris-Monasterii, nec accusatores admittendos credimus ad accusandum, nec testes ad testificandum. Primo enim si personam accusatoris, Turonensis [Col. 0126C] videlicet archiepiscopi ⁜ b attendimus, pene omnia quae in ordinatione ejus facta sunt, contra ordinem usurpata sunt. Crimina vero adversum se commissa vel in se admissa, perjurium videlicet et proditio, quae in praedictum abbatem intendit, non sunt facile, quantum videtur, a judicibus ecclesiasticis audienda; quae aut nunquam perpetrata sunt, aut ordinata curatione ad sanitatem perducta sunt, cum dicat Apostolus: Qui videbantur esse columnae, quales antea fuerint, nihil mea interest. Deus enim personam hominis non accipit (Gal. II) . Quae si vera essent, tunc dicenda fuissent, quando videbat eum in publicis conventibus de ecclesiasticis negotiis cum episcopis judicantem, pontificalia sacramenta [Col. 0126D] tractantem; quae tractare non debet nisi manus a crimine immunis, et conscientia innocentiae testis. Si de his recte pulsari poterat, magis arguendus erat propter usurpationem sacerdotii quam propter gerendam sollicitudinem monasterii, in qua nullum novimus esse genus ecclesiastici sacramenti, cum dicat Hieronymus monachorum institutor praecipuus (sup. epist. 36) : «Monachus non docentis habet officium, sed plangentis, qui se et mundum lugeat.» Sed dicet aliquis, quia tunc merito tacuit, quando in episcopatu eum non laesit. Tanto minus itaque iste alienae vitae curiosus inspector et suae desidiosus [Col. 0127A] corrector audiendus est [ unus v. c. attendendus est], qui modo sincerum vas non amore justitiae, sed livore vindictae nititur incrustare (HORAT. sat. 3, lib. I, vers. 56) , non incrustatum a sorde mundare. Credo enim et bene credo, quia cum veterem hominem depositurus, et novum pariturus, vetustatis suae saccum in oculis Dei me 51 praesente conscinderet, et omne noxium quod intus latebat per confessionem oris effunderet, si haec dedecora in se agnovisset, nullatenus abscondisset. Denique, si causam hujus accusationis inspicitis, manifeste scitis non aliunde exarsisse istam malevolentiam, nisi inde quod interdicente sedis apostolicae decreto non potest Turonensis archiepiscopus in Majori Monasterio publicas missas celebrare (c. Abbatem et c. Luminoso, cau. 18, q. 2) , erga monachos imperiose agere, bona monasterii prout libuerit usurpare. Unde etiam hoc anno in synodo agens, sicut dicunt qui adfuerunt, quantum in se est, Juliani renovavit [revocavit, ms. c., melius renovavit ut in textu ] decretum, videlicet, «ne quis saeculo renuntiaturus parochianorum suorum majus ingrederetur monasterium.» Postremo, si testificantium personae discutiuntur et causae, tales sibi subornavit [ al. subordinavit], quos inter notos notum est aut maculis aspersos, aut sibi consanguineos, aut mercede conductos, aut de domo sua productos, quibus personis, sicut scitis, facile poterit imperari, ut testimonium perhibeant tam mendacio quam veritati. Cum igitur ea quae dicta sunt ita se habeant, [Col. 0127C] quamvis non necessario, tamen supplicando exhortamur sanctitatem vestram, quatenus sic in hac causa paternarum traditionum tramitem teneatis, ut et innocentia non periclitetur, et perversa voluntas justo talione punienda suis conatibus corruat, suisque nexibus innodetur. Valete.

Quoniam apud nos quotidie videmus Ecclesiam ruentem, et nullam aut pene nullam manum erigentem, et pro domo Israel murum ponentem, charitas Christi urget nos ut dolorem cordis nostri, [Col. 0127D] quo pro morte et morbis ovium Christi cruciamur, paternitati vestrae revelemus. Interest enim capitis membrorum imbecillitatibus providere, et pro valetudinum quantitate vel qualitate congrua remedia procurare. Cum enim a latere vestro mittitis ad nos cardinales vestros tanquam filios uterinos (epist. 60 et 87) , quia in transitu apud nos sunt, non tantum non possunt curanda curare, sed nec curanda prospicere; inde est quod multi praepositorum facta gladio linguae ferire cupientes, dicunt sedem apostolicam non subditorum quaerere [ in v. c. Put. non clericorum quaerere] sanitatem ⁜ a , sed suam, aut lateralium ( al. collateralium) suorum quaerere commoditatem. [Col. 0128A] Unde ego et quidam corregionales nostri hoc murmur non aequanimiter accipientes, utpote Romanae Ecclesiae filii unanimes, scribere decrevimus sanctitati vestrae, ut alicui transalpino legationem sedis apostolicae injungatis (epist. 12) , qui et vicinius subrepentia mala cognoscat, et ea vel per se vel per relationem ad sedem apostolicam maturius curare praevaleat. Cui sollicitudini nullum magis cognovimus idoneum, quam domnum Lugdunensem archiepiscopum, qui et in eodem officio jamdiu ministravit, et ut experimento cognovimus, tam Romanae Ecclesiae quam transalpinis Ecclesiis mirabiliter [ in plerisque leg. venerabiliter] profuit ⁜ b . Multos enim ad visitandam sedem apostolicam praepediunt, aut pericula imminentia, aut rei familiaris [Col. 0128B] indigentia, aut itineris difficultas, aut proprii corporis imbecillitas. Unde si velletis mediocritatis nostrae suggestioni acquiescere, congruum videretur, ut mediatricem personam huic sollicitudini praeficeretis, potissimum in eadem sollicitudine consuetudine et utilitate probatam, quae emergentia mala tanto frequentius quanto vicinius agnosceret, et levamina quae melius valeret adhiberet. Ausu quidem familiaritatis et filialis amoris haec scribo, quia sic ego cum multis Ecclesiae Dei melius credo posse consuli, et aemulorum obtrectationes [ al. detractiones] posse vitari. Etenim discipuli Domini, Domino licet nihil ignoranti [ al. licet non ign.], plurima necessaria suggesserunt, quae ad informandam posteritatem praelatorum non solum patienter audivit, [Col. 0128C] sed etiam aequanimiter adimplevit. Valete.

Quoniam pro gratia nobis collata, decorem Ecclesiae Dei [ al. domus Dei] diligimus, multa inordinate in eadem fieri vehementer dolemus. Qui in (et cum in ms. c. ) quibusdam subditis cum quaedam illicita corrigere, vel cum quosdam ad meliora promovere studemus, ipsi in stercoribus suis computrescere cupientes, litteras a sede apostolica, nescio quibus subreptionibus impetratas nobis deferunt ad palliandam malitiam suam, vel defendendam inobedientiam. Unde fit in Ecclesia mirabilis contemptus [Col. 0128D] mandatorum Dei, et ineffabilis morum corruptela, cum ibi invenit quorumdam perversitas incorrepta confugium, ubi innocentia sola deberet habere praesidium. Et quod mirabilius et miserabilius est, isti vitae suae curiosi corruptores ab ipsis columnis [ quidam cod. ab omnibus col.] gratanter audiuntur, cum vitam religiosorum aliquibus maculis respergere moliuntur; quibus non est credendum de aliena injustitia, quandiu non discesserent [ al. discedunt] a sua. Cum itaque tam pro nostra insufficientia quam pro subditorum duritia praedictae causae de fructu laboris nostri pene desperare nos cogant, onus quod pene infructuose portamus, deponere saepe deliberamus, [Col. 0129A] et pennas columbae nobis dari flagitantes (epist. 17 et 25) , avolare a molestiis inutilibus, et in mentis [ al. montis] solitudine quiescere praeoptamus. Hac itaque necessitate commoniti, praesentiam sanctitatis vestrae adire cupientes, et de his quae dicta sunt [ al. praedicta], cum multis aliis vobiscum tractare cupientes, venimus pene usque ad Alpes; in quarum angustiis, quia insidias nobis paratas audieramus, usi magnorum virorum consilio, inito itinere [ al. incepto itinere] supersedimus. Domnum itaque Gualonem confratrem et coepiscopum nostrum, qui in suspectis locis ad occultandum se aptior est, paternitati vestrae transmisimus, in cujus ore verba nostra posuimus, quatenus eum tam pro sua quam pro nostra necessitate paterne audiatis, [Col. 0129B] et quae corrigenda sunt corrigatis, et quae utiliter statuenda firmiter statuatis. Quamvis enim quod ratio suadet, vel quod usus approbat, vel episcopalis moderatio disponit, per se satis vigere videatur, tamen charius ⁜ a fit, et quasi quadam luce irradiatur, cum id, quod prohibendum vel praecipiendum est, decreto apostolico roboratur. Valete.

Colloquium vestrum jam a multo tempore desiderans, speravi me posse paternitati vestrae loqui in conventu ad quem invitati eramus in civitate Vellavorum [ al. Vellanorum], et ore ad os clamorem [Col. 0129C] facere de injuriis quas mihi et Ecclesiae mihi commissae infert Hugo Puteacensis, more suorum semper rependens mala pro bonis (epist. 76, 112 et 211) ; quem nec pudor humanus, nec fides quam mihi debet ut domino, detinet a rapinis, dum nulla nostra in eum praecesserit injuria, vel nulla ei a nobis sit denegata justitia. Quod ergo certa ratione tunc distulimus, nunc praesentibus litteris, flexis genibus cordis, postulamus, ut eum a nobis excommunicatum (epist. 76) excommunicetis, et divinum officium Merarivillae et ejus adjacentiis interdicatis, et Aurelianensi episcopo, ut idem faciat apud Puteacum ⁜ b , praecipiatis. Alioquin, si principes mundi plus timemus quam Deum, manifeste jam portae inferi [Col. 0129D] praevalebunt, et qui pro domo Israel murum ponere debemus (Ezech. XIII) , secundum propheticam irrisionem canes muti non valentes latrare reputabimur (Isa. LVI) . Res enim ecclesiasticae, sicut testantur etiam saeculi leges, quia divini juris sunt, in nullius bonis sunt, et ideo prorsus errat, qui pro suis occasionibus aut principum jussionibus, a quibus eas maxime servari convenit usurpat, et male tractat (epist. 143) . Unde ait Papa Symmachus in sexta synodo (c. Quicunque et c. Praedia, caus. 12, q. 2) : «Qui praedia Ecclesiae petierit, vel acceperit, vel possederit, vel retinuerit, nisi se cito correxerit, [Col. 0130A] anathemate feriatur, sitque danti et accipienti, vel possidenti anathema.» Ista dicendo prudentiam vestram non docemus, sed ad officii vestri sarcinam fortiter portandam cohortamur, quatenus pusillanimitatem nostram consolatio vestra confoveat, patientiam nostram fortitudo vestra communiat. Valete.

Quoniam omnis injuria ecclesiastica quae admonitione non corrigitur, anathemate plectenda est, si ancillam Ecclesiae vestrae adversus dominos suos calcitrantem excommunicastis, quod vestri juris [Col. 0130B] erat fecistis, maxime cum dominorum potestatem in servos suos illibatam debere esse lex constituat (l. II, De his qui sunt sui, vel, Al. jur.) , nec cuiquam hominum jus suum detrahi posse permittat. Quod autem ex consuetudine Ecclesiae vestrae hoc vobis licere absque alterius personae interpellatione asseritis, non est haec solius Parisiensis Ecclesiae consuetudo, sed etiam Carnotensis, et aliarum Ecclesiarum, quibus episcopali auctoritate excommunicandi jus concessum est. Unde non aliud sanius consilium vobis dare possumus quam ut consuetudinem fortiter teneatis, a qua si semel cesseritis [ al. discesseritis], non ad arbitrium vestrum recuperare valebitis. De caetero culpo dilectionem vestram, quod Paganum (epist. 114) a nobis ecclesiastice excommunicatum, [Col. 0130C] et apostolica auctoritate exigentibus culpis suis in infamiam pulsum, in communionem recipitis, et Hugonem Puteacensem similiter (epist. 76, 24 et 60) , quod a nobis fieri de vestris excommunicatis manifeste culparetis. Moneo [monemus, ms. c. ] itaque ut de caetero quam a nobis justitiam in necessitate vestra vobis fieri velletis, eamdem nobis in nostra necessitate faciatis, ne, si vos negligentes invenerimus in nostris, et nos similes inveniamur in vestris. Et, ut hoc apostolica auctoritate debere fieri sciatis, litteras domni papae, quas misit Senonensi Ecclesiae, et Aurelianensi, et Parisiensi interim vobis transmitto, quas jam bullatas domnus metropolitanus accepit.

De electione domni Manassae facta in eum a Meldensi Ecclesia (epist. 115) , pia tripudiatione gaudemus; quem bonae indolis adolescentem et melioris spei juvenem evidenti morum mansuetudine comperimus, partim aliorum relatione didicimus. Unde ad ejus consecrationem, tam pro vestra paterna admonitione quam pro ejus optabili dilectione, gratanter [Col. 0131A] occurreremus, etiamsi ad remota loca hac de causa invitaremur. Sed quae difficultates, quae pericula vias nostras sepiant, non minus novit vestra paternitas quam nostra parvitas. Unde, si tanta instantia huic consecrationi interesse nos vultis, aut locam ad quem secure venire possimus eligite, aut conductum nobis securum procurate. Alioquin paterna discretione date veniam manifesta pericula metuenti, quam daretis eadem pericula non sine vestrae famae jactura subeunti. Quod si regius metus, vel aliorum qui adversum nos injuste saeviunt, abesse coegerit, consecrationem quam voce et manibus facietis corporaliter praesentes, confirmabimus litteris et corde corporaliter absentes ⁜ a . Omnibus enim aliis cessantibus causis vehementer doleo, quod non mereor [Col. 0131B] vestro colloquio confoveri, vestra consolatione relevari. Gratias tamen quas possum refero excellentiae vestrae, quia tribulationibus nostris compatimini, et doloribus nostris condoletis, et ad subveniendum, manum, quantum potestis, extenditis. Quod si alii confratres nostri similiter facerent, non in tantum portae inferi praevalerent (Matth. XVI) . Vale.

Quod nostris tribulationibus compatiatur vestra fraternitas, quantas sufficimus vobis gratias referimus De pace autem quam inter nos et domnum Ludovicum reformare velletis (epist. 124) , hoc vobis respondemus, quia, quantum testatur nobis conscientia [Col. 0131C] nostra, nullas ei injurias intulimus, et si quid a nobis expostularet, judicio vestro et confratrum nostrorum libenter ei satisfaceremus, et si quid adversum parvitatem nostram fecit, quod eum non deceret, patienter supportaremus. Hugonem autem Puteacensem (epist. 112) , et Paganum transfugam (epist. 100 et 112) 53 atque desertorem, sine digna satisfactione suscipere non possumus, quia ita est inter nos non sine summa obligatione condictum, et apostolica auctoritate roboratum. Si autem Paganus ideo seipso vult major fieri, quia deterior seipso factus est, et episcopali excellentiae summa fiet injuria, et ordini [ unus v. c. ordinationi] clericorum ad exorbitandum proclivior [ al. proclivis ita ms. c. ] patebit via. In hoc ergo negotio [Col. 0131D] ita praecavete periculo vestro sicut et nostro, quia ut vobis vera fateamur, malumus, quae Deus permiserit adversa perpeti, quam in parcendo filiis disscordiae plurimos in discrimen adduci. De loco autem in quo secure colloqui possimus, certum non est mihi consilium, quia intra episcopatum vestrum et nostrum nullus mihi securus est exitus, nisi fraterna charitas vos cogeret, quod petere non praesumo, ut usque ad nos veniretis, et de quibus bonum esset nobiscum consulte quando velletis, tractaretis. Valete.

Quia apostolicum illud in me completum est, foris pugnae, intus timores (II Cor. VII) , praecordialiter [praecordiabiliter ms. c. ] doleo quod sancto et desiderabili conventui vestro interesse non valeo (epist. 113 et 119) . Et quia in nomine Salvatoris congregatos vos esse non ambigo, quidquid salubriter statuistis [statuitis, ms. c. ), vobiscum statuo, et nominatim domnum Manassem claris natalibus ortum modestis moribus ornatum, quem Meldensis Ecclesia elegit, cum eligentibus eligo, et manus impositionem [Col. 0132B] quam ei facturi estis praesentes corpore, hanc ego confirmo et facio, quantum in me est, praesens ⁜ b corde. Credo enim vos esse tanti consilii, et tantae fortitudinis, ut nihil praesumatis illicitum, nihil subterfugiatis legitimum. Valete.

Charitas qua nobilitatem vestram ab initio dilexi, nullatenus in me refrigescit, sed praecedentibus et subsequentibus in me beneficiis vestris, magis ac magis inardescit. Unde excellentiam vestram rogando moneo, et monendo rogo, ut si quid sinistrum [ al., sinistri] me adversum vos vel vestros fecisse vel dixisse suggestum fuerit (epist. 121) , [Col. 0132C] nullatenus credatis, nec quidquam quod ira dictante servientes vestri postulent, ad praesens statuatis. Cum enim terra exterius sit turbata, si etiam intestina surgerent bella, periculum repente imminere plebi posset et urbi. Cum autem Deo prosperante ad nos veneritis, tunc omnia verius addiscetis, et secundum audita sanius consilium capietis. Valete.

Cum nuper de amputandis pravis Ecclesiae consuetudinibus quaedam mandata (epist. 133) , vel interdicta vestrae paternitatis accepissem, et fratribus mihi commissis denuntiassem, quidam [quaedam ms. [Col. 0132D] c. ] ita gratanter [graviter ms. c. ] susceperunt, ut non tantum ea verbis approbarent, sed etiam quibusdam additis quae ad honestatem vel libertatem Ecclesiae prodesse videbantur, jurejurando firmarent. Et quia quibusdam qui sua quaerunt, quorum famae vel commodis haec et similia obviare videntur, aliquantisper displicent, ut per succedentia tempora inconvulsa maneant sub clavi Petri, ita ea observari per mediocritatis nostrae intercessionem postulant, ut nulli minori clavi ea ulterius solvere liceat (epist. 126) , et a sua stabilitate convellere. Misimus itaque [Col. 0133A] duos ex nostrorum collegio fratres, qui auribus paternitatis vestrae rei ordinem et causam aperiant, ut cum intellexeritis pro quanta libertate et honestate, vel pro quibus incommodis vitandis fecerint quod fecerunt, auctoritate qua praeminetis missis Ecclesiae litteris confirmetis. Valete.

Quoniam instantia precum saepe flectitur excellentia regum, licet importuni videri erubescamus, tamen nunc tertio per portitorem praesentium, domnum videlicet Gulielmum [Guillelmum ms. c. ] Ecclesiae nostrae canonicum sublimitatis vestrae aures [Col. 0133B] pulsamus, ut saltem nunc benevolentiae vestrae ostium apertum sentiamus, quatenus exsuscitetis dilectionem quam erga praedictam Ecclesiam parentes vestri et affectu habuerunt (epist. 106) , et effectu probaverunt. Cum enim in regibus praecipue vigere debeat pietas, mansuetudo, justitia, ad pietatem pertinere credimus, quod ad divinum cultum etiam usque ad nos aliquos facultatum vestrarum ramusculos extendi flagitamus. Ad mansuetudinem vero pertinet, ut petentium importunitatem aequanimiter supportetis; ad justitiam vero, ut promissi vestri debitorem vos esse cognoscatis. Non enim ad proprios vel humanos usus aliquid ab excellentia vestra requirimus, sed in quo non sufficimus ad decorandam vel conservandam domum Dei, [Col. 0133C] adminiculum vestrum misericorditer postulamus. Nec infructuosam credimus futuram largitionem vestram. Quia quod nostris viribus non valemus, meritis beatae et perpetuae Virginis, cui Deo auctore famulamur, indubitanter obtineri posse confidimus. Valete.

Quoniam adversus electionem domni Manassae contradictionem obortam esse audivimus (epist. 113 et 115) , tum pro ipsius Ecclesiae vexatione, tum pro ipsius electi injuria, qua debemus compassione, dolemus. Dicitur enim quod qui adversus praedictum [Col. 0133D] Manassem prodiit accusator, nullo testium sit fultus adminiculo, nihil etiam quod praesens viderit vel audierit in accusatione protulerit, sed quod tantum 54 suspicionibus ipse sibi suasit, vel volaticis rumoribus conjectavit. Quod si ita est, cum etiam ipse accusator pridem sit notatus infamia, nec ejus accusatio ullatenus est admittenda, nec justa electio ullis est dilationibus fatiganda. Habent enim sicut nostis statuta majorum, «ut illae causae a judicibus ecclesiasticis minime audiantur, quae legibus non continentur (epist. 220 et 241) .» Tamen si prudentiae vestrae visum fuerit, famae ipsius electi et vestrae congruit, ut quos melioris testimonii fratres de clero Meldensi probaveritis, (juxta c. Illud dist. 23) , ad purgandum eum postuletis, et accepta purgatione, sub conspectu eum publico ordinetis. Si enim praesens essem, si ita res se habet, uti superius dixi, nihil aliud reverentiae vestrae suaderem. Vale.

Si injuste vobis a Sagiensi episcopo divinum officium interdictum est, displicet mihi tam propter facientem quam propter patientem. Sed quia id non debeo facere proximo quod nollem ab eo pati, ne miremini si chrisma quod a nobis petitis ad praesens non accipitis. Lex est enim ecclesiastica, ut qui interdicti vel excommunicati sunt ab una Ecclesia, [Col. 0134B] non recipiantur ab alia (epist. 76 et 111) . Nec est meum in absentem judicare, etiamsi pensem [ ita habet v. c. S. G. praeessem ms. c. ] utrum juste an injuste vester pastor vos obligaverit, cum hoc tantum observare debeam, ut in alienam messem falcem non mittam. Libenter autem tantis malis remedium quaererem, si Deus mihi daret opportunitatem [et ms. c. ] perficiendique facultatem. Vale.

Pro summa charitate qua diligo principatum vestrum, jam semel et secundo monui celsitudinem vestram (epist. 116 et 136) , ut quod dictante ira [Col. 0134C] suaderent vobis servientes vestri, non statim reciperetis, sed reditum vestrum ad nos, ad audiendam et cognoscendam veritatem rerum gestarum, exspectaretis, quia parati erant et adhuc sunt omnes canonici beatae Mariae ad exsequendum per manum nostram et quod ratio dictaverit, et justitia exegerit. Cum itaque ad omnem justitiam exsequendam erga vos et erga vestros promptos se exhiberent, praecepto vestro, sicut dicunt, vestri servientes annonam Ecclesiae apud Castrumduni, et apud Bonamvallem violenter acceperunt, et vinum domni Hilduini cantoris in vico coriariorum saisierunt (epist. 101) , plurima etiam indigna clericis et hominibus eorum intulerunt. Postulant itaque clerici summa [Col. 0134D] instantia ut in civitate et per totum episcopatum divinum officium interdicam (epist. 94 et 120) , donec sua recipiant, quae injuste et praepropere sibi esse ablata reclamant. Et quia justitiae deesse non possum, postulavi ab eis inducias, quas vix impetravi, donec ad vos nunc tertio mitterem, et ad corrigendum quod perperam factum est, excellentiam vestram commonefacerem. Moneo itaque et consulo, ut clericis sua restitui faciatis, ne tam praeclara Ecclesia in tam sanctis diebus divino privetur officio, et de vobis a transeuntibus, qualem non deceret, publicetur opinio. In recuperabili enim re non est tam praeceps danda sententia, nec malevolorum inordinate satianda saevitia. Monui itaque et iterum moneo suadente charitate qua praecordialiter vos [Col. 0135A] diligo, ut quod corrigendum est corrigatis, et quidquid duriter facere intenditis, usque ad legitimam discussionem differatis, ne, digesta ira, poeniteat vos fecisse quod faciendum non fuisse ratione docente videbitis. Quod si admonitionibus et petitionibus meis toties repetitis acquiescere non vultis, et justam satisfactionem respuitis, ne miremini si doleo cum dolentibus, et lugeo cum lugentibus, qui per omnia paratus eram et gaudiis vestris congaudere, et doloribus condolore. Valete.

Quia portitor litterarum vestrarum festinabat ad [Col. 0135B] reditum, et ego publicis et familiaribus negotiis praepeditus eram, plura scribere non potui. Breviter itaque de Judaea baptizata et Christiano nupta, postea vero ad Judaismum reversa, fraternitati tuae respondemus, quoniam verum connubium fuit, quod inter personas ejusdem legis nulla interveniente causa quae conjugium solvit, rite celebratum fuit. Quamvis itaque mulier dupliciter fornicata sit, quia et ad Judaismum rediit, et viro alteri, Judaici videlicet ritus nupsit, vir tamen Christianus qui aliam, vivente ea, duxit, procul dubio adulterium perpetravit. Canon autem manifeste dicit, sicut ipse bene nosti (epist. 225) : «Quia incestis conjunctionibus nihil veniae reservamus, nisi cum adulterium separatione sanaverint.» Dicit enim beatus Augustinus [Col. 0135C] in libro De nuptiis et concupiscentia (c. ult. caus. 32, q. 7, et epist. 125) : «Manet inter viventes quoddam conjugale, quod nec separatio nec cum alio copulatio possit auferre.» Hieronymus etiam ad Oceanum [ in duobus v. c. ad ultimum] de morte Fabiolae: «Praecepit Dominus uxorem non debere dimitti, excepta causa fornicationis, et si dimissa fuerit, manere innuptam. Quidquid viris praecipitur, hoc consequenter redundat ad feminas. Neque enim adultera uxor dimittenda est, et vir moechus tenendus. «Multa in hunc modum reperiri possent, sed te haec bene nosse non ambigo. Vale.

Requisitus ex parte tua, qua poenitentia mulctandus sit presbyter, qui verba divina sacramenti, et insignia sacerdotalis officii in conjugali benedictione cujusdam virginis illusorie transmutavit, et alia pro aliis interposuit, hoc interim respondeo, quia specialem sententiam super hoc non inveni, quia nec tale adulterium vel potius sacrilegium divinorum sacramentorum ab aliquo perpetratum [ al., sacrorum alicubi perp.] ulterius audivi. Videtur itaque mihi, quia sicut 55 novum genus est criminis, ita procurandum est novum experimentum medicaminis, ne tamen ali [Col. 0136A] quid severius in hujusmodi sacrilegio sine divinae auctoritatis munimine judicetur; ubi speciales sententiae non occurrunt (l. XII De legibus) , quantum mihi videtur, generales, quae super divinorum sacramentorum temeratores promulgatae sunt, sufficere possunt. Habetur enim in concilio Toletano VIII capitulo 11 ⁜ a : «Nihil contra ordinem temeritatis ausu praesumatur, neque illa quae summa veneratione censentur vel minimo praesumptionis actu solvantur.» Et post pauca: «Si quis haec temerare praesumpserit, excommunicationis sententiam sustinebit.» Item in decretis Julii papae episcopis per Aegyptum missis: «Sacerdos aliter quam praeceptum est faciens, tandiu a sacrificando cessabit, quandiu legitima poenitentiae satisfactione correptus ad gradus sui officium [Col. 0136B] redeat quod amisit.» Et haec de his qui simpliciter et ignoranter erraverunt, quanto magis de his qui fraudulenter verba sacra perverterunt, et ita mulierculam simpliciter accedentem, quantum in se fuit, fornicationi addixerunt? Et de his ista sufficiant. Vale.

Noverit paternitas vestra quoniam Hugo Puteacensis timore Dei tactus et corde compunctus (epist. 111 et 112) , ea quae Ecclesiae nostrae abstulerat, quantum ad portionem suam pertinuit, integerrime [Col. 0136C] reddidit. Mihi vero quae mea et meorum erant, se cuncta redditurum datis obsidibus sub fidei sponsione firmavit, et quia de discretione a vestra paternitate fueram commonitus, ea interim accipere distuli quamdiu abstinuerit ab exactionibus et angariis, quas in terra Fraxineti facere consuevit. Unde gratias referimus quantas [quam maximas, ms. c. ] possumus vestrae paternitati, qui manum nobis in hac necessitate porrexit, et qua debuit miseratione condoluit. Rogamus etiam ut causa nostri de caetero non teneatis eum interdictum vel excommunicatum, neque suos, quandiu in sponsione sua perseveraverit, et praedictas exactiones non acceperit; domnus vero Ludovicus non vult nobiscum pacem componere (epist. 114) , quia nolo paganum illum in infamiam [Col. 0136D] lapsum, qui matrem suam evisceravit, et quibus potuit unguibus schismatis laceravit, honoribus ecclesiasticis sublimare. Ego itaque per manum vestram offero ei omnem justitiam, vel si ad satisfactionem venerit, quam ei potero facere lege non contradicente misericordiam. Et quia utrumque refutat, unum consilium mihi restat exspectare misericordiam Dei, donec justificet causam meam. Valete.

De Hierosolymitanis quorum uxores fornicatae sunt (epist. 188) , bene mihi videtur sentire sanctitas vestra quia secundum evangelican et apostolicam doctrinam oportet eos aut ad proprias uxores redire aut, eis viventibus, sine ulla carnis commistione manere. Alioquin, ii qui nec [nunc, ms. cod. ] adulteras mulieres abhorrent, adulteri reputabuntur, et adulterorum poena apud Deum judicabuntur, secundum illud Apostoli: Fornicatores et adulteros judicabit Deus (Hebr. XIII) . Unde Augustinus in libro De decem cordis: «Non adulterabis, id est non ibis ad alienam aliquam praeter uxorem tuam.» Idem in libro De nuptiis et concupiscentia (c. 20, in c. 28, caus. 32, q. 7) : «Usque adeo manent inter viventes semel inita jura nuptiarum, ut potius sint inter se conjuges etiam separati, quam cum his quibus aliis adhaeserunt.» Et paulo post: «Manet inter viventes quoddam coujugale quod nec separatio, nec cum alio copulatio possit auferre.» Inde etiam Hieronymus ad Oceanum (in c. XIX Matth., caus. 32, q. 5) : «Praecipit Dominus uxorem non debere dimitti excepta causa fornicationis, et si dimissa fuerit, manere innuptam (Matth. XVI) , quidquid viris praecipitur, hoc consequenter redundat ad feminas. Neque enim adultera uxor dimittenda est, et vir moechus retinendus.» His et aliis ejusmodi auctoritatibus freti, si aliquando apud nos causa fornicationis, tale divortium contigerit [ al. contingat], censura ecclesiastica [Col. 0137C] cogimus separatos vel sibi reconciliari, vel sine spe manere conjugii. Quod si ii qui debent uxores virtute praecedere, volunt uxores victrices esse libidinis, ipsi autem vincuntur a libidine qui aliis mulieribus cupiunt adhaerere (epist. 148) , monemus eos, ut considerantes fragilitatem vasis muliebris id infirmiori sexui indulgeant, quod fortiori indulgeri desiderant. Dicit enim beatus Augustinus De sermone Domini in monte (in c. Nihil, caus. 32, q. 6) : «Nihil enim iniquius quam fornicationis causa dimittere uxorem, si et ipse vir convincitur velle fornicari. Occurrit enim illud Apostoli: In quo enim alterum judicas, teipsum condemnas; eadem enim agis quae judicas. Quapropter quisquis fornicationis [Col. 0137D] causa vult abjicere uxorem, debet et ipse a fornicatione esse alienus.» Idem in lib. De verbis Domini, tractatu 47: «Intactam quaeris, intactus esto. Puram quaeris, noli esse impurus.» Quod si reprehensibiles se esse futuros formidant quod fornicarias mulieres recipiunt, audiant quid dicat Hieronymus in explanatione Oseae (lib. I ad cap. 1; epist. 148) : «Non est culpandus Osea propheta, si meretricem quam duxit, convertit ad pudicitiam; sed potius laudandus quod ex mala bonam fecerit; non enim qui bonus permanet, polluitur si societur malo, sed qui malus est in bonum vertitur si boni exempla sectetur.» Et quia non ignoranti legem loquor, haec [Col. 0138A] pauca quae dicta sunt ad inquisita sufficere arbitror. Valete.

Gratias referimus [ al. agimus] excellentiae vestrae, quod paterna diligentia super nos vigilatis, et ne turba major inter Ecclesiam Carnotensem et comitissae clientelam concitetur, praecavere nos monetis. Quod et nos studuimus, quamvis multis injuriis lacessiti, multis contumeliis provocati (epist. 121) . Certum tamen habeat amantissima vestra paternitas, quia juramentum quod fecerunt clerici de non recipiendis 56 vulgo natis ⁜ a in concanonicos, vel quibuslibet [Col. 0138B] aliis de extranea familia genitis [ sic v. c.; antea extraneae f. gentis] me inconsulto fecerunt. Sed quia non est meum filios mihi commissos in infamiam detrudere, ne perjurium incurrerent, non solum quod fecerant indulsi, sed etiam apud domnum papam pro eis intercessi, ut quod fecerant approbaret, et decreti sui pagina roboraret, ne cui minori clavi solvere liceret (epist. 117) , quod sub principali clavi seratum esse cognosceret. Hujus itaque decreti formam sanctitati vestrae transmisi, ut si forte colloquium cum comitissa vos habere contigerit, persuadeatis ei, ut hanc injuriam, quae quantum ad eam pertinet, nulla est, aequanimiter ferat, aut quod justitia et lex dictaverit, accipiat. Alioquin parati sunt clerici magis in aeternum exsilium trudi quam ad [Col. 0138C] perjurium aliquo modo pertrahi. Valete.

Quando venerunt ad nos litterae vestrae, omnino imparatus eram, ut in tam brevi secure et honeste venire possem ad colloquium vestrum. Praeterea respectus est inter me et comitissam usque ad adventum Albanensis episcopi, per cujus consilium vel judicium promittit se satisfacturam Deo et Ecclesiae nostrae. Infra ergo hunc respectum non est legitimum vel honestum, ut ei quaeram aliquod malum vel nocumentum, vel etiam reddam me in hoc suspectum. [Col. 0138D] Transacto vero hoc respectu, potero vestrae celsitudini, ubicunque placuerit, cum vestro conductu, occurrere, et libere et aperte secundum quod ratio postulaverit, et rerum exitus, ea quae erunt tractanda tractare, et, prout ratio dictaverit, diffinire. Non ergo indignetur adversum me vestra sublimitas, si suspicionem doli et perfidiae incurrere mea veretur humilitas; quibus remotis vestrum desidero habere colloquium, et meum pro viribus offerre servitium. Valete.

Legatus quem tua fraternitas mihi misit, non exspectavit [Col. 0139A] responsum nostrum vel rescriptum. Nunc itaque fraternitati tuae respondeo, de persona illa quam ad colloquium nostrum mittere disponebas, Virgilianum illud,

Cum omnibus ovibus nobis a Deo commissis, pastorali diligentia providere debeamus, ne pascua vitae deserant, ne luporum invisibilium morsibus se intrudant, praecipue hoc nobilitati tuae debemus, qui et noster es parochianus, et Ecclesiae nostrae cataneus ⁜ a . Quod ideo dilectioni tuae scribo, quoniam audivi te velle ducere in uxorem vicecomitissam Blesensem, cujus defuncto marito fuisti consanguineus, sicut mihi scripserunt et probare parati sunt nobiles viri, tam tui, quam defuncti vicecomitis Roberti consanguinei. Unde tibi mando, et per legem [Col. 0139D] Christianam interdico ferales et incestas nuptias, quas nec lege poteris defendere, nec legitimos de eis haeredes suscipere ⁜ b . Si ergo salutaria nostra monita suscipis, cum ad nos miseris, statuemus tibi diem certum et locum, quatenus ad legitimam discussionem venias, et sententiam quam lex Christiana dictaverit, super tali desponsatione recipias [ al. accipias]. Quod si aliter incoeptum tuum adimplere praesumpseris, et excommunicationem incurres, et infamiae notam non evades. Consanguinitas autem inter te et virum praedictae mulieris sic se habet. Landricus [Col. 0140A] Sorus quemdam filium filiamque habuit, qui filius, Lancelinus nomine, filium Lancelinum genuit, ex quo Agnes fuit, quae Robertum genuit, qui Robertus filiam Hugonis Dunensis in uxorem habuit. Filiam vero Landrici Sori habuit Buchardus [ al. Burcardus] Rata-pilata. Ex quibus natus fuit Buchardus Calvus de quo Fulco Aser [ al. Anser] natus fuit, ex quo descendit Nifrana [ al. Vifrana, vel Infrana], quae Gaufridum Grisam tunicam genuit, qui illam vult accipere in uxorem. Vale.

⁜ c Quoniam tibi et omnibus quos in Deum vel propter [Col. 0140B] Deum diligimus, salubria monita vel praecepta dare debemus, monemus et praecipimus per legem Christianam, ut conjugium quod cum comite Vindocinensi te inituram pepigisti, usque ad legitimam discussionem differas, et bonam aestimationem quam hactenus habuisti non amittas [ al. perdas]. Quod si aliter praesumpseris, et excommunicationi subjacebis, et perdes res tuas 57 quas pro hoc conjugio distraxeris. Dicunt enim communes consanguinei Vindocinensis comitis, et Roberti vicecomitis mariti tui defuncti, quia consanguinei fuerunt comes Vindocinensis et Robertus maritus tuus, eo gradu quo litterae comiti missae demonstrant, et probare parati sunt. De qua re statuam tibi et comiti diem et locum, cum ad me propter hoc nuntios vestros miseritis. [Col. 0140C] Ordo autem parentelae supra scriptus est (epist. 129) ⁜ d . Vale.

De presbytero qui Ecclesiam quam regebat, nulla cogente necessitate, in manu tua refutavit, et per manum laicorum cubile sponsae, qua se indignum vel quam se indignam refutando judicavit, conatur ascendere, hoc fraternitati tuae respondeo, quia justum est ut in judicio quod de se judicavit permaneat, et sponsam quam repudiavit, vivente fratre qui ei legitime incardinatus est, adulterare non praesumat. Quod si per laicorum violentiam intrudere [Col. 0140D] se voluerit, tua fraternitas novit antiquis regulis cautum esse quod laicis nulla est attributa facultas presbyteros in Ecclesia ordinandi, vel de Ecclesia ejiciendi (can. sub caus. 16, q. 7) . Adversus quam formam si presbyter Ecclesiam irruperit, tui officii est in presbyterum praesumptorem anathematis gladium exerere [ al. exercere], et laicos hujus pervasionis cooperatores, donec desinant, a liminibus Ecclesiae sequestrare. Vale.

Quoniam importunitas pulsantium frequenter quod quaerit assequitur, iterum et iterum paternitatem vestram rogamus, ut justitiam adhuc ab archipresbytero Stampensi dilatam (ep. 50, in fine) , amodo accelerari faciatis de Haymone Stampensi parochiano vestro et nostro, qui hominem meum et alium hominem hujus archipresbyteri mei angustiis carceralibus et inedia injuste ad redemptionem cogit; qui etiam eumdem archipresbyterum, cum deferret legationem vestram et nostram ad eum, coegit in fide spondere quod nullam de eo proclamationem vel apud vos vel apud nos ultra deberet facere. Hanc igitur ignominiosam injuriam sicut decet [Col. 0141B] animadvertite, et vobis et mihi super his quantam oportet justitiam facite. De caetero disceptationem quae est inter partes Ecclesiae nostrae volo ut sciatis, quam breviter adnotabo vobis. Violato claustro Carnotensi praeterita aestate (epist. 133) , major cleri pars, quantum ad personarum et numerum, ferre non valentes comitissae injurias et minas, de civitate exierunt, quosdam ex suis ad vos mittendo. Alii regem regisque filium pro reclamanda injuria sibi illata adierunt; de stipendiis communibus fratrum, quod opus fuit, expenderunt. Injuriam sibi factam dicit minor pars adversaria, quod res communis sine communi consilio est expensa. Cui objectioni respondet pars altera: quod expendimus, tam pro vestra quam nostra utilitate expendimus, et quod [Col. 0141C] vobis cum prius hoc non tractavimus, ratio fuit quia a quibusdam vestrum impedimentum timebamus, nec ad Ecclesiam nostram redire permittebamur. Consentiunt in hoc multi quos ad hoc congregavi, quia quod pro communi necessitate expensum est plurimorum et majorum consensu, de communi exsolvendum est. Volo itaque, ut per praesentium portitorem sententiam vestram et Ecclesiae vestrae super hoc mihi rescribi faciatis. Vale.

Sciens quia meliora sunt vulnera diligentis quam [Col. 0141D] fraudulenta oscula blandientis (Prov. XXVII) , et illud Psalmographi: Corripiet me justus in misericordia, et increpabit me (Psal. CXL) : caustica (ep. 277) verba vestra quantum pertinet ad simplicitatem intentionis vestrae, aequanimiter accepi; sed duplicitatem falsorum fratrum, qui quasi quibusdam latrociniis noctis (epist. 219) , falsa pro veris sollicitudini vestrae suggerunt, graviter animadverti, quorum falsitas cito patebit cum luce veritatis reverberabitur et in lucem prodire non audebit. Horum sunt quidam qui infamiam suam non aliter se posse velare arbitrantur, nisi famam bonorum laedere, et vasa sincera [Col. 0142A] incrustare moliantur (HORAT., sat. 3, lib. I) , qui alia de causa Simoniam non reprehendunt, nisi quod [quia ms. c. ] Simoniaci esse non possunt, cum alii aliqui in Ecclesia assequuntur quod isti praepedientibus quibusdam incursionibus assequi non merentur. Quod [qui ms. c. ] si oculos mentis in se reflecterent, praeter Simoniam multa in se tam facinora quam flagitia merito reprehenderent ut patenter eis dici possit illud Apostoli: In quo alterum judicas, teipsum condemnas; eadem enim agis quae judicas (Rom. II) . Nec ista dico quod conscientiam meam aliquando tali scelere contaminatam intelligam; sed miror cur hoc solum vel in sola Carnotensi Ecclesia reprehenditur, cum et hoc et multa alia aeque damnabilia in omni pene Gallicana Ecclesia dominentur. [Col. 0142B] Quod autem vobis suggestum est, Simoniacam haeresim me permittente in Ecclesia Carnotensi publice dominari, omnino veritate caret, quia hoc malum ab initio clericatus mei semper exhorrui, et postquam ad episcopatum veni, quantum, Deo donante, praevalui, in superficie resecavi. Quod manifestum fieret, si pace confratrum et coepiscoporum nostrorum fieri posset; in quorum Ecclesiis multae malae consuetudines adhuc caput erigunt, quae temporibus nostri sacerdotii Deo auxiliante in Ecclesia Carnotensi sopitae sunt (epist. 94 et 117) . Si qua autem adhuc sunt quae pro consuetudine antiqua publice exigant decanus et cantor, et alii ministri ab his qui canonici fiunt, me contradicente et persequente, Romanae Ecclesiae consuetudine se defendunt, in qua [Col. 0142C] dicunt cubicularios et ministros sacri palatii multa exigere a consecratis episcopis vel abbatibus, quae oblationis vel benedictionis nomine palliantur, cum nec calamus nec charta gratis ibi (ut aiunt) habeatur, et hoc quasi 58 lapide conterunt frontem meam ⁜ a , cum non habeam quid respondeam, nisi evangelicum illud: Quod dicunt servate et facite; sed si id faciunt, secundum opera eorum nolite facere (Matth. XXIII) . Si autem hanc pestem radicitus evellere non valeo, non tantum invalitudini meae hoc imputandum est, quia ad hoc ab origine nascentis Ecclesiae Romana Ecclesia laboravit, nec a gremio etiam suo tales sua quaerentes penitus praevaluit eliminare. Nec in diebus malis regnare desinet cupiditas, donec, finito mundi termino, pacatum regnum [Col. 0142D] accipiat charitas. Interim autem, ut verbis Augustini utar (epist. 137 ad Hippon., in cap. 6, dist. 47) «Quantumlibet vigilet disciplina domus meae, homo sum, et inter homines vivo; nec mihi arrogare audeo, ut domus mea melior quam arca Noe, ubi inter homines octo reprobus unus derisor patris inventus est (Gen. IX) ; aut melior quam domus Abrahae, ubi dictum est: Ejice ancillam et filium ejus (Gen. XXI) ; aut melior sit quam domus Isaac, cui de duobus geminis dictum est: Jacob dilexi, Esau autem odio habui (Mal. I) .» Et ut ad Christiana tempora veniam, semper patitur Christus, in membris suis [Col. 0143A] Judam proditorem, Ecclesia Nicolaum fornicationis laudatorem, Simonem lucrorum sacrilegorum sectatorem, et ut universaliter dicam, semper abundabit palea donec ventiletur area. Si qua tamen talia in auribus nostris judiciario ordine publicantur, si certis documentis approbantur, conservato quidem legum tramite inulta praeterire non patimur. Incerta autem aeterni Judicis tribunalibus judicanda reservamus, scientes quia qui non habet potestatem reum condemnare, vel non potest comprobare, immunis est. Intelligant igitur conservi vestri, viventes in diebus malis sicut et nos, quibus nondum sunt revelata abscondita tenebrarum et manifesta [ al. manifestata] consilia cordium, sicut nec nobis, ex imperfectione sua imperfectionem nostram, neque [Col. 0143B] festinent incerta judicare. Sed si forsitan ad ligna caedenda simpliciter incedunt, videant ne per immoderatum ictum ferrum de manubrio fugiat, et aliquem de filiis prophetarum occidat (Deut. XIX; S. GREGOR. lib. X Mor., c. 9. PET. BLES. Epist.) . De caetero notum facio sollicitudini vestrae suspectum vos esse clericis Carnotensis Ecclesiae, quod eos Blesim invitastis ad recipiendum pro emunitate claustri Carnotensis judicium (epist. 127) , ubi dicunt se timere vim temerariae multitudinis [ al. leg. contrariae multitudinis], cum clientela comitissae praecipuam ibi habeat potestatem, quae statutum Carnotensis Ecclesiae de non admittendis ad clerum libertis ⁜ a adversus suam factum esse conqueritur honestatem. Quapropter oportet libertatem religionis vestrae ita [Col. 0143C] in medio stare ut non videamini in judicio parvipendere personam pauperis et honorare vultum potentis. Nec ista dico, quod mali aliquid suspicer ex parte comitissae, sed quia debitor sum honestati Romanae Ecclesiae, quantum ad parvitatem meam pertinet (epist. 92) , providere. Cujus si non honoro missum, non videor honorare mittentem.

De pacto conjugali quod factum est inter duos nobiles ( l. Titia., De verb. obligat. ), ita ut qui filiam habebat, juraverit se eam traditurum uni de filiis alterius nobilis cui vellet, cum ad nubiles annos [Col. 0143D] virgo pervenisset: hoc paternitati vestrae respondeo, quod et natura disposuit, et lex tam ecclesiastica quam mundana firmavit, quia quorum per conjugalem copulam unum debet fieri corpus, eorumdem pariter animorum debet esse consensus. Quidquid ergo pater, nesciente virgine, juraverit [ al. jurat], cum ad annos rationales perducta est [ vel. pervenerit], nisi ipsa virgo consentiat, etiam vivente patre secundum leges irritum erit. Unde papa Nicolaus Hincmaro scribit episcopo: «Sufficiat per leges [ al. secundum leges, ita ms. c., ut in cap. 2, cau. 26, q. 2] solus eorum consensus de quorum conjunctionibus agitur.» [Col. 0144A] Qui consensus solus in nuptiis si forte defuerit, caetera omnia etiam cum ipso coitu frustrantur, Joanne Chrysostomo magno doctore attestante, qui ait: «Matrimonium non facit coitus sed voluntas.» Inde etiam in legibus Romanis [ al. Romanorum; epist. 99] Justiniani imperatoris ita habetur: «Sponsalia sicut nuptiae consensu fiunt contrahentium. Et ideo sicut in nuptiis, ita sponsalibus filiasfamilias consentire oportet.» Et alibi: «A primordio aetatis effici sponsalia possunt, si modo ab utraque persona id fieri intelligatur, id est si non minores sint quam duodecim annis.» Hoc de proposita quaestione [ al. inquisitione, ita ms. c. ] sentio, et hujusmodi controversiam, si ad aures meas pervenerit, tali ratione diffinio. De caetero notum facio paternitati vestrae [Col. 0144B] quod cum nulla a me illata esset injuria, vel nulla denegata justitia, cum etiam respectus esset inter me et comitissam (ep. 127) , mediante apostolico: Gulielmus comitissae filius in mortem clericorum Carnotensium (epist. 136) , et perniciem meam, et omnium ad nos pertinentium coram altare [ al. altari, ita ms. c. ] beatae Mariae conjuraverit, et omnes cives qui sub banno sunt ad eamdem conjurationem compulerit, nisi voluntati servorum suorum cedamus, et sibi usurpet violentia, quod sola debet obtinere [ vel retinere] gratia. Ego itaque hoc Herodianum juramentum audiens, nolui postea in praesentia hujusmodi conjuratorum divina sacramenta tractare, nec super eos benedictionem episcopalem more solito dare. Promeritum tamen anathema distuli super [Col. 0144C] eos fundere, donec consilium vestrae paternitatis et collegarum nostrorum super hoc acciperem, et, consilio et auxilio multorum fretus, debita eos censura a funesta conspiratione revocarem. Cum ergo ad vos remisero, volo vos esse praemunitum, ut consilium et auxilium quod vobis sit honestum et nobis utile ad manum habeatis, et naufragantibus ante submersionem manum extendere festinetis. Valete.

Miles iste praesentium portitor, nomine Raimbaldus, in obsidione Hierosolymitana strenue militavit. Unde reversus ad propria, diabolico instinctu et impetu irae subversus, quemdam monachum et [Col. 0144D] presbyterum Bonaevallensis monasterii, quia quosdam ejus servientes herbam furantes, verberari fecerat, castrari fecit. Quod quia inauditum apud nos fuerat, coacto rigore ecclesiastico, arma ei abstulimus, 59 et quatuordecim annorum poenitentiam indiximus, ut diebus sibi praescriptis a cibis lautioribus abstineret, et tam immane facinus eleemosynis et jejuniis expiaret. Quod obedienter quidem suscepit; sed postea, adhibitis sibi multis et magnis intercessoribus, multa nos precum instantia fatigavit quatenus, propter infestationes inimicorum suorum, armis ei uti concederemus. Sed hujusmodi [Col. 0145A] precibus assensum dare noluimus, timentes ne et ipsum et multos alios tam facili indulgentia in discrimen adduceremus (epist. 161) . Reservantes itaque hanc indulgentiam apostolicae moderationi, ad apostolorum eum limina direximus, quatenus et fatigatione itineris hujus peccatum suum diluat, et apud pietatis vestrae viscera misericordiam, quam Deus vobis inspiraverit, inveniat. Valete.

Multa vobis de me referuntur quae non oportet ut a vobis vera esse credantur. Habui enim et habeo multos et magnos ad perturbandum suasores (epist. 116 et 124) , qui se etiam promitterent futuros per omnia et in omnibus adjutores. Quod adhuc studiose evito et evitavi, licet hoc a multis non religioni ascribatur, sed pusillanimitati. Et putabam me invenisse modum quo pax fieri poterat cum vestra honestate et clericorum voluntate, nisi consilio insipientium et malignorum, filius vester Herodianum illud sacramentum fecisset (epist. 134) , et ad idem burgenses suos ⁜ a coegisset. Quo facto usus virorum honestorum consilio, nolui eis ultra dare benedictionem. Sed tamen pro amore vestro distuli maledictionem; nec enim benedictione digni sunt qui maledictionem meruerunt, et in mortem immeritorum [sic ex vett. codd. antea, in mortem inimicorum] incaute conspiraverunt, donec resipiscant, et pro [Col. 0145C] illicito juramento veniam petant. Oportet ergo ut antequam res in pejus vergat, aut per vos, aut idoneos mediatores colloquium habeamus, et prout melius Deus donaverit, tam periculosam et inutilem turbam ad pacem reducere studeamus. Jam enim dissimulare diu juste non potero, quin justo anathemate feriam talium malorum incentores et eorum cooperatores, nisi tantis et illicitis ausibus remedium praepararetur, quo res impia et turba inutilis in pacis serenum convertatur. Valete, et quod melius vobis visum fuerit per praesentium portitorem remandate.

Sciat fraternitas vestra quia in tribulationibus vestris contribulor, et passionibus vestris compatior (epist 263 et 264) , sed quia res vestra in angusto posita est, prout oporteret, certum vobis concilium dare non possumus, quia in hoc negotio vestro nisi Deus misericorditer consulat, oportet ut aut legem offendatis aut regem. Si enim concanonicum vestrum criminaliter impetitum alibi quam in Ecclesia examinari conceditis, canonicam legem offenditis; si audientiam regalis curiae respuitis, regem offenditis. In qua disceptatione cum ipsi et ratione [Col. 0146A] et auctoritate sciatis quid sit verius, quid [ in uno v. c. quid sit verecundius, quidve] honestius, tamen pro temporum opportunitate sequi vos oportebit quod infirmitati vestrae erit tolerabilius (epist. 171) . Si autem sciremus vos esse paratos, ut cum gaudio tolerare possetis ruinas domorum, exterminationes corporum, rapinas bonorum vestrorum, possemus vos exhortari ut sequeremini consilium Susannae, quae magis elegit in manus hominum incidere quam Dei legem derelinquere (Dan. XIII) . Sed quia in donis spiritualibus consilium et fortitudo conjuncta sunt, consilium aliud, nisi quod patientia vestra tolerare possit, dare non audemus, quia qualis vestra sit fortitudo ignoramus. De curia autem in causis clericorum vitanda (Grat. c. 11, q. 1) , [Col. 0146B] de accusatione vel testimonio clericorum adversus laicos vel laicorum adversus clericos, quid decreta, quid canones, quid et mundanae leges clament, et apud vos habetur, et nos ex parte scripsissemus vobis, nisi quia gerulus litterarum vestrarum sexta feria post meridiem ad nos venit, et ad redditum festinavit. Ad praesens aliud auxilium fraternitati vestrae ferre non possumus, nisi quod Angelum magni consilii interpellabimus, ut consilia vestra et actus dirigat, et ad bonum exitum perducat. Valete.

Cum de electione episcopi apud vos ageretur, et quibusdam vestrum domnus Fulco decanus vester ⁜ b eligeretur, habita est ut audivimus inter vos feda contentio, quae et multorum aures offenderet, et de Ecclesia vestra non bonum odorem longe lateque dispergeret. De obtenebrata itaque pacis vestrae serenitate, fraterna compassione doluimus, quia quae gravamina de fraterno schismate Ecclesiis evenire soleant, experimento didicimus. Petitioni vestrae tamen hoc respondemus, quia electioni domni Fulconis vel alterius assensum non dabimus, nisi quem [Col. 0146D] aut cleri plebisque consensus elegerit, aut metropolitani judicium cum conniventia [ al. convenientia, ms. c. ] suffraganeorum, habita legitima discussione, probaverit (Grat., dist. 61) . Consulendo itaque monemus fraternitatem vestram ut nemo vestrum in tanto discrimine privata odia exerceat, nullus privatum honorem vel privatum commodum quaerat, nullus fratrem suum publica infamia pulset, nisi judiciario ordine probare possit quod objecerit: ne, dum temere non probanda objicit, ipse talionem ⁜ c , recipiat, et se et sua in periculum mittat. Miramur autem prudentiam vestram, quare adversus regem in praesentia regis disposuistis causam istam examinare ⁜ a , [Col. 0147A] ubi plus poterit voluntas regis quam justitia legis, ubi nec veritas poterit cum pace discuti, vel inventa servari. Valete.

Appellatio quam fecerunt Parisienses, ad vos referenda erat, ut vos eis diem et locum pro arbitrio vestro praescriberetis, et episcopos suffraganeos ad hanc discussionem indulto congruo spatio invitaretis. Quod quia factum non est, praepropere mihi facta videtur domni Fulconis electio (epist. 238) , et ejusdem electionis futura discussio. Et quia desideranti animae nihil satis festinatur, poterit contingere quod [Col. 0147B] per sapientiam dicitur: Haereditas ad quam festinatur in initio, in novissimo benedictione carebit (Prov. XXIX) . Ad hanc autem discussionem a domino Philippo rege invitatus eram; sed hoc mibi displicebat, quia, secundum morem ecclesiasticum et institutionem canonicam a vobis talis admonitio non praecesserat. Nunc vero audita vestra admonitione, si conductum promissum rex mihi dederit, Deo donante venire curabo. Si autem aliqua praepediente ratione venire non potero, neque tot de collegis convenerint, qui ad tanti negotii diffinitionem sufficiant, aut in aliud tempus rem differre, aut ad sedem apostolicam utramque partem ire permittite, ad quam iturus est domnus Fulco, sive rata, sive irrita fiat ejus eletio. Valete.

Si sacramenta ecclesiastica ab apostolico, ut rumor est, vetita, quibus periculose interesse times, scriptis apostolicis vel viva voce illius personae, fraternitati tuae interdicta fuissent, cui haec interdicendi licentia commissa fuisset, consulerem ut non tantum eis interesse timeres, sed etiam ea penitus abhorreres, non quia quod celebratur non sit sacramentum, sed quia communicantibus usurpatum per inobedientiam fit detrimentum. Securum itaque te in talibus faciat conscientia munda, quia secundum Apostolum: Omnia munda mundis (Rom. XIV) [Col. 0147D] coinquinatis autem et infidelibus nihil mundum, quia inquinata est eorum mens et conscientia (Tit. I) . Si ergo ad divina sacramenta te vel pro consuetudine repraesentaveris, vel a fratribus invitatus fueris, quae celebrantur apud quoscunque inveneris, cordis manu suscipe ⁜ b mirare, et eorum significata sicut vitae alimenta in ventre memoriae suaviter ruminanda repone, non magnopere attendens quid opinio aut rumor aspergat, sed quid legatio praelatae potestatis ad vos usque ordinabiliter perveniens prohibeat [Col. 0148A] aut jubeat. Sicut enim judicibus ecclesiasticis non alia credenda sunt, licet vera sint, nisi quae judiciario ordine publicantur, quae manifestis testimoniis comprobantur (c. Quamvis 73, caus. 11, q. 3) . Ita non omnia quae dicuntur fidei committenda sunt, nisi litteris authenticis comprobentur, aut viva voce gerulorum publicentur. Haec interim de tua dubitatione respondeo fraternitati tuae, nullum faciens praejudicium sententiae meliorum. Vale.

Sicut de excommunicatione regis graviter doluimus, [Col. 0148B] propter Christianae religionis detrimentum, ita de absolutione ejus, si ad honorem Dei et sanctae sedis apostolicae fieri posset, granditer gauderemus, propter ejusdem sanctae religionis incrementum ⁜ c . Ut autem secus fiat quam sollicitudini vestrae a domno papa commissum est, consulere non audemus, quia de rerum exitu sicut vos ita et nos incerti sumus. Si autem divina gratia cor ejus humiliaverit ad poenitentiam, consilium nobis videtur, ut coram positis quamplurimis episcopis publice eum et solemniter absolvatis, quatenus sicut longe lateque patuit ejus aversio, ita multorum religiosorum testimonio publicetur circumquaque ejus optanda reversio. In qua re satagendum erit diligentiae vestrae, quatenus qui pro amore justitiae et obedientia [Col. 0148C] sedis apostolicae perdiderunt ejus amicitiam, in reconciliatione ejus redintegrentur ad gratiam (epist. 104) . Consultum autem famae vestrae melius credidissem si alibi quam Senonis ista fieret absolutio, ubi cuique liceret libere dicere quod sentiret. De caetero ad concilium denominatum gratanter ire desidero; sed contra voluntatem regis, cujus odium jam per decennium tolero ⁜ d , qua via, quo conductu, vel circuitu Trecas venire valeam, non invenio. Si ergo vel per ipsum regem vel per comitissam, aliquam mihi securitatem impetrare potestis, obnixe rogo ut id facere studeatis.

Cum omne datum non tantum ex sua quantitate quantum ex dantis affectu aestimandum sit, campanas quas beatae et perpetuae virgini dedistis, tum pro vestra devotione, tum pro sua delectabili sonoritate vice ipsius perpetuae Virginis gratanter suscepimus, et in loco celebri ad auditum coufluentium populorum collocari fecimus. Quae quoties ad significationem certarum horarum moventur, ita auditorum mentes mulcent [ al. mulcentur], ut vestra memoria [Col. 0149A] in singulorum cordibus renovetur. Nec leviter est aestimanda talis memoria, quae tunc reflorescit, quando illa singularis hostia pro nobis redimendis in ara crucis oblata, per novi sacerdotii ministros in Domini mensa quotidie consecratur, quando hymnis coelestibus, tanquam vitulis labiorum, Deus a fidelibus honorificatur [ al. honoratur], quando a peccatoribus rea pectora tundentibus Deus offensus sacrificio contribulati spiritus ad misericordiam inclinatur. Horum bonorum procul dubio participes exstant, qui Dei ministris bona quibus abundant et istis desunt, pro ejus honore et amore subministrant. Ita quod deerat inopiae nostrae, copia vestra benigne ministrare jam coepit, et se suppleturam in supplendis vel restituendis [ al. reficiendis] 61 Ecclesiae [Col. 0149B] nostrae tectis uberius repromisit. Sic antiquus Dei populus ad tabernaculi usum, jubente Domino per Moysem offerebat aurum, argentum et aes, bissum quoque et coccum, purpuram et hyacinthum, mulieres etiam gemmas, et inaures (Exod. XXXV) , quibus tunc visibiliter vestimentum pontificis et tabernaculum ornarentur et ministrorum Novi Testamenti sancti mores designarentur. Quibus autem pretiosa ista deerant, pilos caprarum offerebant, quibus vela cilina fierent, ad conservandum splendorem interiorum ornamentorum, ne pulvere sordescerent, vel imbribus putrefierent. Hanc formam pietatis sequetur excellentia vestra, cum ad utensilia vel sartatecta domus Dei reficienda, in quibus voluerit, vel quantum voluerit, suppeditabit necessaria. [Col. 0149C] Pro quibus omnibus illum exspectate procul dubio retributorem, quem talium didicistis fuisse praeceptorem. Vale.

Libertati [liberalitati, ms. c. ] et prudentiae vestrae gratias referimus, quod domnum Richardum Pratellensis monasterii abbatem, virum religiosum et prudentem, prout dignus est, honeste tractatis [tractetis, ms. c. ], et in negotiis suis, prout opus est, devote et fideliter ei assistitis [assistatis, ms. c, ]; et insuper rogamus, ut quod bene coepistis, meliori [Col. 0149D] fine concludatis. Quod enim in revocandis monasterii sibi commissi possessionibus elaborat, professionis suae debito coactus facit, quia ab unoquoque abbate, quando benedictionem accepturus est ab episcopo, hoc exigitur, quatenus profiteatur res monasterii sui hactenus male dispersas se recollecturum et ad usus fratrum pauperumque fideliter dispensaturum. Et in decretis Symmachi papae caeterorumque sanctorum Patrum de distractis Ecclesiae rebus continetur (epist. 111) , ut sit danti, et accipienti, vel possidenti anathema, nec aliquo se obstaculo ante tribunal Christi muniat qui a religiosis animabus ad substantiam pauperum derelicta [Col. 0150A] dispergit. In Agathensi quoque concilio continetur ut in venditionibus quas abbates faciunt haec forma servetur: «ut quidquid sine licentia episcopi venditum fuerit, ad potestatem episcopi revocetur ⁜ a .» Idem etiam de strenuitate vestra dici potest, quia divina providentia vos eidem loco defensorem praeparavit, quoniam quidquid a monasterio praedicto sine vestro assensu distractum est, totum oportet ipsi monasterio restitui, et usibus fratrum quibus data sunt, integerrime restaurari. Haec hactenus. De caetero nobilitatem vestram in hoc culpamus quod beneficium Carnotensis Ecclesiae, quod aliis magnis magnum videtur, ita parvipenditis, ut neque quod dispersum est ab antecessore vestro revocare studeatis, neque debitum nobis servitium in aliquo impleatis. [Col. 0150B] Qui enim beneficium illud occupaverunt, ita inter utrumque natant ut neque nobis serviant propter vos, neque vobis propter nos. Monemus itaque vos, ut super hoc consilium capiatis, et nobis remandetis, quia in hoc nullum est vestrae amplitudini commodum, nobis autem magnum incommodum. Valete.

Notum facimus paternitati vestrae quod, tertio [quarto] Kal. Augusti, plures episcopi, tam Remensis quam Senonensis provinciae, invitati a domno Richardo [Col. 0150C] [ al., Richardo] Albanensi episcopo legato vestro, convenimus in quoddam municipium Aurelianensis episcopatus, nomine Balgenciacum, ad faciendam absolutionem regis (epist. 141) , secundum tenorem litterarum, quas super hac re miserat moderatio vestra. Convenit etiam rex et lateralis sua (epist. 13) et 28) , et, secundum praeceptum vestrum, tactis sacrosanctis Evangeliis, parati fuerunt abjurare absolute omnem carnalis copulae consuetudinem, insuper et mutuam collocutionem, nisi sub testimonio personarum minime suspectarum, usque ad vestram dispensationem. Sed quia in litteris vestris continebatur ut in hac absolutione consilium prudentium sibi adhiberet domnus Albanensis episcopus, totum onus consilii voluit ex arbitrio pendere ponctifcum. [Col. 0150D] Episcopi vero nescimus quid conjicientes, semper replicabant se debere esse hujus consilii comites et non duces. Quamvis quibusdam nostrum videretur quod praedicta absolutio ita posset, sicut praetaxata est, honeste fieri, et propter quorumdam simultates non satis rationabiliter impediri. Cum itaque res indefinita remaneret in medio, rex clamitans inculcabat se male esse tractatum, qui tamen per se et per nos adhuc pulsat ad aures paternitatis vestrae, ut secundum moderationem litterarum vestrarum, et verba quae domno Galoni coepiscopo nostro injunxistis, causam ejus temperetis, ne contingat de eo illud Salomonis: Qui multum emungit [al., emungitur], [Col. 0151A] elicit sanguinem (Prov. XXX) . Dispensationis autem modus nulli unquam sapientum displicuit. Unde beatus Cyrillus ad Gennadium presbyterum (epist. 171) : «Sicut enim qui mare navigant, tempestate urgente, navique periclitante quaedam exonerant, ut caetera salva permaneant, ita et nos cum non habemus salvandorum omnium negotiorum certitudinem, despicimus ex iis quaedam, ne cunctorum patiamur dispendia.» Et quia haec suggerendo dicimus non docendo, nostrae suggestionis summa est, ut imbecillitati hominis, amodo, quantum cum salute ejus potestis, condescendatis, et terram quae ejus anathemate periclitatur, ab hoc periculo eruatis. De caetero sanctae paternitati vestrae supplicando suggerimus, ut domnum Galonem coepiscopum [Col. 0151B] nostrum (epist. 145 et 146) , de Belvacensi episcopatu, quem propter sacramentum domini Ludovici habere non potest, per manum Senonensis archiepiscopi transferre jubeatis in Parisiensem episcopatum, quem ei gratanter et devote concedunt pro vestro amore rex et regis filius. Qualiter autem in eum cleri et plebis vota conveniant, dicet vobis praesentium portitor clericus Parisiensis Ecclesiae canonicus, ut cognoscatis eum bene posse transferri, qui sedem propriam nulla ratione praevalet adipisci. Valete.

[Col. 0151C] Quoniam ego Belvacensis Ecclesiae filiae vestrae genuinus filius paternitatem vestram quasi innata dilectione amplector, ut omnia vestra in charitate fiant ex evangelica et apostolica institutione, qua valeo sinceritate exhortor. Unde consulendo suggerimus, et suggerendo consulimus, ut rigorem justitiae quem nunc tandem, cum res ad portum jam pene [ al., plene] pervenit, erga Belvacensem Ecclesiam nescio quo impellente intendistis, consultiori moderatione remittatis, donec pax quae inter dominum regem, et domnum Gallonem Belvacensi Ecclesiae consecratum (epist. 144) , aut integre solidetur, aut penitus disrumpatur. Alioquin proretae officium prohibere videbitur, ne navis procellis circumacta [Col. 0151D] vel ad optatum portum applicare valeat, vel ad alium. Valete.

Notum facimus vestrae paternitati quod clerus et populus Parisiensis Ecclesiae voto et voce domnum Galonem Belvacensi Ecclesiae consecratum in episcopum elegerunt (epist. 144, 145 et 260) , et ipsam electionem cum litterarum astipulatione missis ex clero idoneis personis praedicto episcopo praesentes [praesentantes, ms. c. ] ut pastoralem praedictae Ecclesiae [Col. 0152A] curam susciperet, humiliter et devote petierunt. Sed quia translationes episcoporum (epist. 288) necessitate urgente metropolitani auctoritate et summi pontificis dispensatione fieri oportet, nos quantum in nobis est eidem electioni assensum praebentes, paternitati vestrae suggerimus, quatenus eidem electioni astipulando, a domno papa postuletis ut praedictum episcopum per manum vestram transferri praecipiat, cum propriam sedem obtinere non valeat. Ita enim et vestrum ministerium honorificabitis [ al., honorabitis], et Ecclesiae desolatae solatium praebendo, eligentium et electi devotionem [ al., dilectionem; ita ms. c. ] vobis arctius astringetis. Et in hoc consilium vobis damus, ne, si alio exitu res proveniat, Ecclesiae vestrae dignitas in aliquo [Col. 0152B] minuatur, et mutua charitas non tam firmo vinculo colligetur. Valete.

Quoniam patres nostri antecessores vestri in multis negotiis aliqua severitati detraxerunt (epist. 214 et 231) , in quibus salus minime periclitabatur, ut majoribus malis amovendis operam darent, ea fiducia, flexis genibus cordis, majestati apostolicae supplicamus, ut erga Ecclesiam Carnotensem misericordiae viscera effundatis (epist. 126) , et pacem diu turbatam, quae bene olentem Ecclesiae florem cum provectu bonorum fructuum concutit et discutit, eidem [Col. 0152C] Ecclesiae reformare studeatis. Ita enim haec res ex vestro tantum pendet arbitrio ut ex verbis illius centurionis evangelici secure sanctitati vestrae dicere possimus: Dic tantum verbo, et sanabitur puer meus (Luc. VII) . Jam enim tandem crebris persuasionibus publicis et privatis precibus, multa mora, multa lima ad hoc Carnotensium clericorum corda Deo donante infleximus, quatenus apud paternitatem vestram fideliter intercedant, ut conditionarios ⁜ a de familia Carnotensis comitis, qui de legitimo conjugio nati fuerint, et regios fiscalinos, pro quibus similis perturbatio fieri posset, de privilegio quod eidem Ecclesiae fecistis, de non admittendis conditionariis, excipiatis ⁜ b , et in eumdem statum in quo erant ante [Col. 0152D] privilegium, redire jubeatis [ al., permittatis]. Non enim hoc impedit sacramentum clericorum quod super hac re antea fecerant, quia cognoscunt, tam majores quam minores, et publice fatentur se sacramentum illud hac conditione fecisse, ut possent instituto suo et profutura adjicere, et nocitura excipere. Aliter quippe damna, scandala, perturbationes intus et foris, contentiones, irae, rixae, quae omnia ista de causa orta sunt, et quotidie oriuntur (epist. 132) , sedari non possunt. Haec autem omnia Deo faciente cessabunt, si vigilantia vestra manentibus in sua stabilitate his qui in privilegio sunt, ea tantum quae Ecclesia dispensari postulat, paterna [Col. 0153A] provisione dispensaverit; et ea quae cohibenda sunt, apostolica censura cohibuerit. Haec omnia in propria persona putavi me posse dicere sanctitati vestrae; sed a capite autumni ita me gravis vexavit infirmitas et debilitavit ut non tantum prolixum iter, sed nec breve adhuc valeam arripere. Unde misi vobis vice mea domnum Bernerium, monasterii Bonaevallensis abbatem, boni testimonii virum, et Romanae Ecclesiae bene notum, qui et necessaria nostra vobis insinuet, et ea quae ei commisimus a sanctitate vestra nobis reportet. Miserunt etiam canonici vice sua domnum Goselinum [ al., Guaslinum vel Gauslinum; ita ms. c. ] presbyterum et concanonicum suum, qui commune votum concanonicorum suorum vobis sincera veritate denuntiet, et quod sanctitas vestra inde [Col. 0153B] statuerit, eis renuntiet. Excusatos etiam volumus esse apud sanctitatem vestram decanum et cantorem a vobis invitatos, quos jam gravat aetas, et irruentium perturbationum [ al., perturbantium] importunitas. Valete.

De viro illo qui prius per concubinatum cuidam adhaesit mulieri, postea vero cum eadem muliere infirmitate correpta pactum conjugale dato annulo iniit (epist. 16 et 155) , hoc respondemus prudentiae vestrae, quia ex majori parte conjugii sacramentum [Col. 0153C] implevit, quod postea nisi adulterium intercessisset, lege divina et humana prohibente, solvi non potuit. Unde Augustinus in libro De bono conjugali: «Posse sane fieri nuptias ex male conjunctis, honesto postea 63 placito consequente, manifestum est.» Idem in eodem: «Solet quaeri cum masculus et femina, nec ille maritus, nec illa uxor alterius, sibimet non filiorum procreandorum, sed pro incontinentia solius concubitus causa copulantur, ea fide media ut nec ille cum altera, nec illa cum altero id faciat, utrum sint nuptiae vocandae? Et potest quidem fortasse non absurde hoc appellari connubium, si usque ad mortem alicujus eorum id inter eos placuerit, et prolis generationem, quamvis non ea causa conjuncti sunt, non tamen vitaverunt, ut vel, nolint sibi nasci [Col. 0153D] filios vel etiam opere aliquo mala agant, nascantur.» Ambrosius ad virginitatis exhortationem: «Desponsata viro conjugis nomen accepit. Cum enim initiatur conjugium, tunc conjugii nomen assumitur. Non enim defloratio virginitatis facit conjugium, sed pactio conjugalis. Denique cum jungitur puella, conjugium est, non cum viri admistione cognoscitur ⁜ a .» Isidorus Etymologiarum lib. IX, cap. 7: «Conjuges verius appellantur a prima desponsationis fide, quamvis adhuc inter eos ignoretur conjugalis concubitus.» Item Nicolaus (epist. 243) Hincmaro [ al. Hicmaro; al. Igmaro] episcopo: «Sufficiat secundum leges solus eorum consensus, quorum de conjunctionibus [Col. 0154A] agitur.» Qui consensus si solus in nuptiis forte defuerit, caetera omnia etiam cum ipso coitu frustrantur celebrata, Joanne Chrysostomo magno doctore testante, qui ait (hom. 16 in Matth.) : «Matrimonium non facit coitus, sed voluntas.» Hinc etiam habetur in libro Constitutionum (l fin. c. De repud. ): «Si quis sine dotalibus instrumentis, affectione maritali uxorem duxerit, non audeat sine causa legibus cognita repudium ei mittere.» Item in libris Novellarum (novel. 22 De nuptiis, §, Nuptias et § Sic itaque ): «Si quis, divinis tactis Scripturis, juraverit mulieri se eam legitimam uxorem habiturum, vel si in oratorio tale sacramentum dederit, sit illa legitima uxor, quamvis nulla dos, nulla scriptura, alia interposita sit.» Quod si propter [Col. 0154B] patrata utrobique adulteria dicitur eos ultra non posse conjungi, consulatur Hieronymus ad Oceanum scribens (supra, epist. 23) : «Apud nos quod non licet feminis, aeque non licet et viris, et eadem servitus pari conditione censetur.» Item: «Indignantur mariti, si audiant adulteros viros pendere similes adulteris feminis poenas, cum tanto gravius eos puniri oportuerit, quanto magis ad eos pertinet et virtute vincere, et exemplo regere feminas.» Item (supra, epist. 125) : «Non erit turpis neque difficilis etiam post patrata atque purgata adulteria reconciliatio conjugum; ubi per claves regni coelorum non dubitatur fieri remissio peccatorum, sed ut post viri divortium adultera revocetur, non ut post Christi consortium adultera non [Col. 0154C] vocetur.» Idem super Osee: «Non est culpandus Osee propheta, si meretricem quam duxit, convertit [al. converterit; infra, epist. 188] ad pudicitiam, sed potius laudandus quod ex mala bonam fecerit. Non enim qui bonus permanet ipse polluitur, si societur malo; sed qui malus est in bonum vertitur, si boni exempla sectetur.» Ex quo intelligimus non prophetam perdidisse pudicitiam fornicariae copulatum, sed fornicariam assumpsisse pudicitiam quam antea non habebat. Ex his igitur et similibus sententiis colligere potest vestra prudentia inter praetaxatas personas verum fuisse connubium, et si vir alteram duxerit, vel mulier alteri nupserit, manifestum esse adulterium; si vero ex consensu [Col. 0154D] reconciliati fuerint, nullum esse flagitium. Valete.

Gratias agimus justo et misericordi Deo, qui Ecclesiam suam delinquentem paterna severitate flagellat, et flagellis attritam misericorditer visitat (epist. 153, 154) , ut tanquam pia mater panem consolationis tribuat lugenti, qui flagella prius juste [Col. 0155A] irrogaverat delinquenti: quod in Ecclesia Luxoviensi, nunc Deo propitiante, et vestra solertia cooperante provenisse cognovimus. Quorum consilio et auxilio eliminata est de praedicta Ecclesia spurcitia ⁜ a puerorum, nova et inaudita neophytorum haeresi, cathedram episcopalem in eadem Ecclesia usurpantium. Quod quamvis ad tempus aliqua rationabili consideratione, vel aliqua pusillanimitate sit a vobis toleratum, nunc tamen est, quantum nobis videtur, in melius commutatum. Cum et ipsos flammigeros pueros de praedicta Ecclesia ejici feceritis ⁜ b , et virum strenuum et honestum, domnum videlicet Gulielmum Ebroicensem archidiaconum in pastorem praedictae Ecclesiae elegeritis. Unde multum liberalitati vestrae congratulamur, et charitati vestrae, [Col. 0155B] si in hoc negotio parvitatis nostrae auxilium vel consilium foret opportunum, pro viribus paratum esse pollicemur. Valete.

Post Idus Januarii paternitatis vestrae litteras accepi, commonefacientes me quatenus venirem ad concilium a sanctitate vestra celebrandum in Nonis Martii; a quo termino non restabant nisi septem hebdomadae usque ad diem denominati concilii. Compensans itaque vires meas cum brevitate tanti articuli, sensi hoc opus a me nullo modo in tanta brevitate posse transigi, utpote cui non erat ad manum [Col. 0155C] tanta pecunia de qua possem tanto itineri necessaria tam cito praeparare; vel ea corporis sanitas, vel tam libera membrorum agilitas, quae posset tam prolixum iter per vias arduas et ruinosas tanta velocitate perficere. Vera esse quae dico testis est mea veritas et conscientia mea, qui duo testes non sunt producendi impune ad falsa testimonia; quorum etiam testimonio profiteor desiderantissime faciem vestram videre me velle, non in turba, neque in transitu, sed in ea tranquillitate in qua possem vestro dulciloquio aliquandiu familiariter frui, et aestus cordis mei in oculis vestris effundere, et de fonte sacri pectoris vestri ad refocillationem languentis animae aliquid salutiferi potus in cor meum eliquare. Supportate igitur paterna discretione absentiam [Col. 0155D] meam, donec Deus donet ut suo tempore exhibere possim conspectui vestro praesentiam meam. Valete.

De quanta spe promissionum vestrarum ceciderim [Col. 0156A] novi ego, noverunt et illi qui promissiones vestras mecum audierunt. Contra petitionem etenim meam et promissionem vestram, contra canonicam et apostolicam institutionem, contradicentibus majoribus et prudentioribus Ecclesiae Beati Quintini ⁜ d fratribus, Odonem olim fratrem, nunc vero hostem in praedicta Ecclesia, quod sine me fieri non poterat, confirmastis in abbatem. Hanc plantationem vestram poterit eradicare, qui non plantavit eam, Deus; fructum quippe primitiarum mearum, quantum in vobis est, in hoc mihi abstulistis, et vobis forsitan non satis utiliter providistis. Qui enim hoc consilium vobis dederunt, callide inter me et vos discidium [ sic vett. codd.; antea dissidium] fieri voluerunt. Quod qua intentione factum sit, si modo non [Col. 0156B] perpenditis, forsitan aliquando perpendetis. Hoc autem factum vestrum si ad praesens corrigere non vultis aut non valetis, saltem id quod mihi inter caetera promisistis, ornamenta quae praedictae Ecclesiae commendavi [commodavi, ms. c. ], mihi facite restitui, et in cella fratris Gunherii ⁜ e custodiri, donec suo tempore cogitem quid inde velim facere. Interim autem, ubicunque sint qui praedictum invasorem non recipiunt, nihil grave, nihil intolerabile [ al. intolerandum] super eos faciatis, vel fieri permittatis, quoniam sentientes se esse praegravatos per me et per se sedem apostolicam appellant; in cujus redundabit injuriam, si quis eis amodo aliquam intulerit violentiam. Valete.

Quoniam speculatores domui Israel positi sumus (Ezech. III) , in alto positi magis a circumstantibus et longe positis inspicimur et discutimur, quam si in loco humili positi nostrae tantum saluti et privatis utilitatibus nostris sollicitudinem nostram impendere studeremus. Unde oportet ut in omnibus dispensationibus nostris simpliciter incedamus, et scandala fratrum prae caeteris cavere procuremus. Si enim sicut Apostolus monet, bonum nos habere oportet testimonium ab his qui foris sunt (I Tim. III) , quanto magis ab his qui domesticam conversationem [Col. 0156D] nostram sciunt, et quibus voluerint revelare pudenda nostra magis quam velare, in aliquo a nobis offensi parati sunt? Quod ideo dilectioni vestrae commemoro, ut injurias domni Hugonis Maidunensis, sicut ipse dicit, hactenus neglectas, zelo dilectionis paternae attendatis, et quod verbo vel lingua corrigi non potest, severitatis baculo feriatis. Nec enim decet honestatem vestram esse oblitam qualiter vobis (sicut ipse commemorat) in omnibus necessitatibus [Col. 0157A] vestris adjutor et propugnator astiterit, qualiter de incommodis vestris sicut de suis doluerit, ne ingratum fuisse beneficiis ejus vobis forsitan sit incommodum, et aliis in exemplum. Charitate itaque suadente, excellentiam vestram moneo, ut quod hactenus erga nobilem virum minus sollicite fecistis, de caetero diligentius implere studeatis, ne si ad majorem audientiam clamor ejus pervenerit, et famae vestrae incurratis dispendium, et rerum vestrarum non sine corporis vestri vexatione detrimentum. Valete.

Quoniam pro domo Dei stare, et murum pro domo Israel ponere coepistis, sollicitudini vestrae summopere cavendum est, ut sartago quae fervere coepit, ferrea fortitudine nullis ignibus cedat, sed zelus domus Dei et amor decoris ejus de die in diem in mentibus vestris et vehementius exardescat. Quod ideo sanctitati vestrae commemoro, ut quod de Luxoviensi Ecclesia bene incoepistis, meliore exitu terminare studeatis, ut caudam hostiae cum capite immoletis (Levit. III) . Audivimus enim et dolemus, quod stercora quae de praedicta Dei domo vestro fuerant labore emundata, multiplicato nequam spirituum numero in eamdem sint reportata, et ipsa domus [Col. 0157C] graviori errore quam prius infecta. Quam domus Dei injuriam si non, ut decet, animadverteritis, si non pro persona quam portatis correxeritis, certum nobis est quia cum iste fedus et fetidus rumor apostolicas aures vel nostra vel aliena relatione percusserit, nec praeterita neglecta remittentur, et haec graviter exigentur. Ideo, dum tempus est, praemonemus dilectionem vestram, ut suo tempore libera fronte possimus famam vestram excusare, et apostolicas aures opportune pro vobis et importune pulsare. Cum enim, in ipsa infantia mundi, in Lamech carnalis bigamia sit culpata, quomodo poterit in sponsa Christi quae est Ecclesia, laudari (epist. 154) , quae et sacramento et in veritate sacramenti uni debet viro desponsari? Eliminetur ergo [Col. 0157D] de Luxoviensi Ecclesia Ranulfus [ al. Rannulfus, epist. 154] Dunelmensis episcopus, ut bigamia non admittatur, eliminentur pueri ejus, ut neophytorum haeresis exstirpetur. Non ignorantibus legem loquimur, sed charitative vos monemus ut vestrae consulatis honestati et Ecclesiae utilitati. Valete.

Quoniam ad ovile nobis commissum pertinere te credimus, licet laetis pascuis abundes, nostrum tamen est aliquod sacrae admonitionis tibi pabulum ministrare, et adversus lupos invisibiles tuam dilectionem [Col. 0158A] praemunire. Cum enim gratiam inveneris in conspectu regis Anglorum, testantur multae ecclesiasticae personae quod plus ei placere studeas quam Regi angelorum. Non [ al. nec] tamen culpamus ei placere in his quae Deo non displicent, sed si quid molitur regia potestas adversus Dominum et Christum ejus, et 65 Ecclesiam ejus, in mente habere debes quia Christi sanguine redemptus es, quia legibus Christi initiatus, per sacramenta Ecclesiae regeneratus [renatus, ms. c. ] es, et illius es liber qui pro te se servum fecit, ut libertas tua nihil se debere intelligat alicui, quo divinam offendat majestatem et Ecclesiae minuat libertatem. Quod ideo suademus nobilitati tuae, ut praedictum regem sanis consiliis informes, et leges ecclesiasticas a [Col. 0158B] sanctis Patribus traditas et a catholicis regibus confirmatas in nullo conturbes. Quae enim ratio, quae lex permittit, ut Rannulfus Dunelmensis episcopus de Ecclesia alterius regni ad aliam Ecclesiam transeat (epist. 153, 157, et 185) , et velut quadam moechatione praesentiae suae [vestrae, ms. c. ], vel filiorum suorum occupatione, Luxoviensem Ecclesiam per violentiam Anglici regis invadat? Quod facere vel tolerare, et contra legem est, et contra regem, quia non est hoc populo regimen praebere, sed discrimen augere. Quantum ergo ex tua sententia pendet ejus consilium, suade ei, ut Ecclesiam Dei, quantum in se est, liberet, nec de peccatis alienis sua multiplicet. Unde illi qui de adventu ejus ad has partes bona senserunt [ al. severunt] et bona [Col. 0158C] praedixerunt, velint nolint, mutent serenitatem laudis in nubilum vituperationis. Non enim ad hoc instituuntur reges, ut leges frangant; sed distortores legum gladio, si aliter corrigi non possunt, feriant. Vale.

In litteris tuis sciscitata est fraternitas tua utrum mulier praegnans de fornicatione, possit legitime nubere (epist. 107 et 147) , ad quod principaliter ex sententia facile responderi non potest; sed quid in hujusmodi observandum sit, ex similibus ratiocinando ab his qui non plus sapiunt quam oportet, [Col. 0158D] colligi potest. Qua in re ex ratione qua praeditus es considerare te oportet, quia alia est medicina quae congruit sanis ad conservandam sanitatem, alia quae debetur aegrotis ad recuperandam sospitatem, quid secundum imperium praecipiatur sanis, quid secundum indulgentiam concedatur infirmis. Secundum imperium quidem naturale et institutum nulla mulier sive ex flagitio, sive ex matrimonio praegnans ante ablactationem sui partus debet viro carnaliter commisceri, sine qui [quibus, ms. c. ] non complentur jura matrimonii. Si autem moderationem apostolicam attendamus, qua dicitur: Unusquisque vir habeat uxorem suam propter fornicationem, et unaquaeque mulier suum virum (I Cor. VII) , non excipiemus viduam, non excipiemus praegnantem, non [Col. 0159A] excipiemus fornicariam, non excipiemus incestuosam, tantum ut [ut ab. abest aliq. v. c. ] in Domino sit, id est ut ipsum per se conjugium non sit flagitiosum aut facinorosum. Nec inde culpandus est vir, qui fornicariam duxit, sed inde laudandus quod impudicam castam fecit. Unde Hieronymus super Osee lib. I ⁜ a . «Non est culpandus Osee propheta, si meretricem quam duxit, ad pudicitiam converterit: sed potius laudandus quod ex mala bonam fecerit. Non enim qui bonus permanet, polluitur si societur malo; sed qui malus est in bonum vertitur, si boni exempla sectetur.» Ex quo intelligimus non prophetam perdidisse pudicitiam fornicariae copulatum, sed fornicariam assumpsisse pudicitiam quam antea non habebat. Quod si causantur viri mulieres suas [Col. 0159B] ante conjugium fuisse fornicatas, attendant et ipsi forsitam se incidisse in crimen fornicationis vel adulterii. Quod ergo vult sibi a muliere indulgeri, cur non et ipse mulieri indulgebit [ al. indulgeat]? Unde Hieronymus ad Oceanum de morte Fabiolae (in cap. 20, cau. 22, q. 5) : «Apud nos quod non licet feminis, aeque non licet viris; eadem enim servitus pari conditione tenetur.» Item Augustinus De adulterinis conjugiis (cap. 8, caus. 22, q. 1) : «Non erit turpis neque difficilis et post parata atque purgata adulteria remissio peccatorum, non ut post viri divortium adultera revocetur, sed ut post Christi consortium adultera non vocetur.» Si ergo hoc fieri licet, de ea quae foedus conjugale violavit, cur non fieri magis liceat de ea quae in foedus matrimonii [Col. 0159C] quod nondum inierat nihil deliquit? Attendant etiam viri hujusmodi calumnias inferentes, quod dicit Augustinus in libro De verbis Domini (serm. 46; et in cap. 2. caus. 32, q. 6) - «Si ducturi estis uxores, servate vos uxoribus vestris: quales vultis eas ad vos venire, tales debent vos et ipsae invenire. Quis juvenis est, qui non velit ducere castam uxorem? et si virginem ducturus est, quis non intactam desideret? Intactam quaeris? intactus esto. Puram quaeris? noli esse impurus. Non enim illa potest, et tu non potes.» Ex his ergo et similibus intelligi et probari potest quia si alligatus non esses uxori, posses deliberare; sed postquam ex pari consensu alligatus es uxori, non debes quaerere solutionem. Ita [Col. 0159D] enim ab ipsa mundi creatione naturale [ al. origine; ita ms. c. vel conditione] et inviolabile manet conjugii sacramentum, ut nec praevaricatio originalis illud abstulerit, nec diluvii sententia crimina diluens immutaverit. Quod ergo divina sententia sanxit, et immutabile fieri voluit, non debet humano interdicto disjungi, nisi fuerit absque contrahentium factum consensu, aut per se criminosum, id est adulterinum, aut [vel] incestuosum. Quod cum evenerit, non est differendum, sed separatione sanandum. Ubi vero ista defuerint, sive sint raptores, sive excommunicati, sive quolibet alio vitio conjuges infecti, tamen haec omnia toleranda sunt pro [Col. 0160A] conservanda fide conjugii. Quis enim in circumcisione vel in praeputio coactus est a praedicatoribus Novi Testamenti uxorem quam habuit ante baptismum, dimittere post baptismum? Nec tamen dico quod contra interdicta copulanda sint conjugia; sed si copulata sunt, propter has causas non esse disjungenda. Qui autem contra interdicta talia conjugia contraxerint, vel presbyteri qui ea consecraverint, pro inobedientia sua digna satisfactione ad arbitrium judicis sui corrigantur, ut caeteri a tali temeritate compescantur; conjugia vero nisi causa legibus cognita minime solvantur. Sicut enim sacramentum ordinationis, quamvis ab ordinatoribus ordinationem illicite usurpantibus semel acceptum, manet in ordinatis, sic sacramentum conjugii, [Col. 0160B] quamvis ab inobedientibus presbyteris impositum, manet in conjugatis, quia virtutem sacramentorum cassare non possunt prava merita usurpatorum. Semper ergo sanctitas eorum est honoranda, usurpantium vero perversitas punienda. Sic thuribula Core, quia eis ante Deum ministratum est, jubente Deo altari apposita sunt; factores vero ejus igne consumpti sunt (Num. XVI) . Prolixitatem vitans epistolae non fui ausus plura inserere paginae, 66 quia nolui fraternitatem tuam rerum tibi bene notarum multitudine onerare. Potes tamen ex his paucis intelligere quid de praetaxatis sentiam, et quid aliis ad haec interrogata respondeam. Vale.

In litteris tuis continentur facinorosum quemdam cujusdam vicini sui domum succendisse, et ideo, cum satisfacere nollet, a presbytero suo excommunicatum fuisse. Qui postea cum vellet absolvi, secreto crimen suum [ al. secrete factum suum] confessus est presbytero suo, cum nihil restituere vellet de re perdita proximo suo. Quaerit ergo fraternitas tua quid mihi faciendum presbytero ejus excommunicatori videatur, cum ipse excommunicatus ecclesiam ingrediatur, utrum sit a communione publice repellendus, an aliqua dissimulatione tolerandus. Quo in negotio quaedam sententiae sibi [Col. 0160D] repugnare videntur, nisi solerti discretionis [ al. nisi sollicitae disc.] libratione pensentur. Primo quia presbyter peccantem absolvere non potest, nisi poenitentem, secundum quod beatus Augustinus scribit ad Armentarium et Paulinam (epist, 54, ad Macedon. et in c. Si res, caus. 14, q. 6) . «Si res propter quam peccatum est, cum reddi potest, non redditur, non agitur poenitentia, sed fingitur. Si autem veraciter agitur, non remittitur peccatum nisi restituatur ablatum, si tamen, ut dixi, restitui potest.» Sunt et aliae canonicae sententiae (c. Excommunicatos. caus. 11, q. 3) , sicut ipse nosti, quae cum excommunicatis orare (II Cor. VI) , vel cibum sumere, vel [Col. 0161A] eis ave dicere (II Joan. I) , terribiliter contradicunt. Sunt et aliae quae confitentium secreta publicare non permittunt. Unde habetur in concilio Agathensi, capitulo 8: «Si tantum episcopus alieni se sceleris [ al. alicujus se sceleris] conscium novit, quandiu probare non potest nihil proferat, sed cum reo ad compunctionem cordis, secretis correptionibus elaboret Qui si correptus pertinacior fuerit, et communioni publicae se ingesserit, ille quamdiu probari nihil potest in communione omnium, praeterquam illius qui eum [ al. tam omnium quam illius qui eum.] reum judicat, permaneat.» In conclusione hujus sententiae, solus excommunicator rei, a communione ejus quem excommunicavit, excipi non praecipitur, sed excipiendo permittitur abstinere, quia exceptiones [Col. 0161B] non solent esse regulae, sed permissiones. Est et alia sententia, quae non tantum secretam confessionem publicandam vetat, sed etiam publicanti poenam [ al. publicam poenam.] irrogat. Continetur enim in concilio Carthaginensi cap. 7, cui interfuit Faustinus [ al. Fautinus, in cap. 3. caus. 6, q. 2.] Romanae Ecclesiae legatus: «Placuit ut si quando dicit episcopus aliquem sibi soli proprium crimen fuisse confessum, atque ille neget, non putet episcopus ad suam injuriam pertinere quod sibi soli non creditur, et si scrupulo propriae conscientiae dicit se ei nolle communicare, quandiu excommunicato non communicaverit suus episcopus, eidem episcopo ab aliis non communicetur episcopis, ut magis caveat episcopus, ne dicat in quemquam quod aliis documentis [Col. 0161C] convincere non potest.» Unde Augustinus ad Vincentium (epist. 48, in cap. 10, Quam magnum, caus. 23, q. 4) : «Facta nocentium quae innocentibus demonstrari, vel ab innocentibus credi non possunt, non inquinant quemquam, si propter innocentes etiam cognita sustinentur; non enim propter malos deserendi sunt boni, sed propter bonos tolerandi sunt mali, sicut toleraverunt prophetae, contra quos tanta dicebant, nec communionem sacramentorum illius populi relinquebant, sicut ipse Dominus nocentem Judam usque ad condignum ejus exitium toleravit, et eum sacram coenam cum innocentibus communicare permisit, sicut toleraverunt apostoli eos qui per invidiam, quod ipsius [Col. 0161D] diaboli vitium est [ al. quod ipsius diaboli merum est], Christum annuntiabant.» Ne istae ergo sententiae dissonare videantur, sic modificandae sunt, ut quae de vitanda malorum communione loquuntur, de illis tantum nocentibus intelligantur, quorum facinora aut ita nota sunt ut probatione non egeant, aut quae confessione evidenti manifesta sunt, aut judiciario ordine publicata, aut sufficientibus testimoniis comprobata. Unde etiam Augustinus De unico baptismo lib. II: «Sane si judex es, si judicandi potestatem accepisti ex ecclesiastica regula [ al. ex evang. regula; al. ex apostolica reg.] si apud te reus accusatur; si veris documentis testibusque convincitur, [Col. 0162A] coerce, corripe, excommunica.» Idem in sermone De verbis Evangelii (c. 8. caus. 23. q. 4) . «A malis corde semper disjungimini, ad tempus caute corpore copulamini.» Idem de eodem (serm. 18, De ver. Domini) : «Recedite, exite inde, et immundum ne tetigeritis; sed contactu cordis non corporis; displicuit tibi quod quis [quisque, ms. c, ] peccavit, non tetigisti immundum, redarguisti, corripuisti, monuisti, adhibuisti etiam, si res exegit, congruam, et quae unitatem non violet, disciplinam, existi inde.» Possemus in hunc modum plura [ al. multa] colligere, sed ex iis et similibus intelligere potest dilectio tua, quia peccantem peccata sua secreto confitentem non debemus a nostra communione corporaliter separare, nec contactu cordis ejus pravitati [Col. 0162B] communicare. Hoc tenore utramque sententiam servabimus, et illam qua praecipimur excommunicatis non communicare, et illam qua jubemur confitentium crimina non propalare. Debent tamen presbyteri, non designatis personis, plebibus praedicare, taliter excommunicatos ante tribunal Judicis cuncta cernentis esse damnatos, qui contra praeceptum Dei proximo nocuerunt et rem ejus insatiabili cupiditate in suos usus transtulerunt, aut diabolica malignitate de medio abstulerunt. Sic Dominus discipulis dicens: Unus ex vobis diabolus est (Joan. VI) , non designata persona, Judam et excommunicatum praedicebat, et tamen eum a communione sua suorumque minime sequestrabat. Cum igitur vita Domini Jesu disciplina sit morum, perfectus erit [Col. 0162C] quisque dicente Domino, si sit, sicut magister ejus (Luc. VI) . Haec de proposita quaestione sentio, sic ista quaerentibus ex ratione et auctoritate respondeo. Vale.

Cum status Ecclesiae pene ubique terrarum ruinas lamentabiles patiatur, quisque dilector domus Dei, deshonestationes ejusdem domus quanto vicinius sentit, tanto uberius plangit, quoniam et ignis viciniora comburit. Quod idcirco majestati vestrae praelibavimus, quoniam cum in aliis locis unusquisque [Col. 0162D] domus Dei prostitutor malitiam suam aliquo velamine tegere moliatur, in terra Northmannorum ita manifeste prostituta est Ecclesia ut de ea illud propheticum dici possit: Peccatum suum sicut Sodoma praedicaverunt, nec absconderunt (Isa. III) . Quod in Ecclesia Luxoviensi paternitas vestra poterit agnoscere, quam jam per plures annos Rannulfus 67 agnomine ( al. cognomine) Flammardus, Dunelmensis episcopus inaudito invasionis genere occupavit ⁜ a , qui duos filios suos vix duodennes accepto pastorali baculo a comite Northmannorum praedictae Ecclesiae intrudi fecit, ea conditione ut si primogenitus moreretur, Judaico more in episcopatum [Col. 0163A] alter alteri subrogaretur [Gratian, caus. 8, q. 1] . Quod cum partim dolentibus partim deridentibus plurimis diu perpessa esset Ecclesia, monitu quorumdam religiosorum graviter redargui solo charitatis intuitu Rothomagensem archiepiscopum, ad cujus dioecesim pertinet praetaxata Ecclesia (epist. 149 et 153) , quod ex adverso non staret, quod pro domo Israel murum non opponeret. Hoc idem feci aliis episcopis ejusdem metropolitani suffraganeis. Tandem cum comes terrae illius periculo amittendi principatus sui urgeretur, quasi poenitentia ductus, monente Ebroicensi episcopo cum metropolitano suo, praecepit ut praedictus Dunelmensis episcopus de Ecclesia cum sua sobole ejiceretur et episcopus ibi canonice eligeretur. Oblatum est igitur praedictae Ecclesiae, [Col. 0163B] ut secundum morem ecclesiasticum episcopum sibi eligerent; qui communicato cum episcopis consilio elegerunt virum strenuum Gulielmum Ebroicensem archidiaconum, quem etiam a metropolitano suo postulaverunt sibi ordinari episcopum. Sed cum subauditum esset quod metropolitanus ab officio episcopali suspensus esset, praedictus archidiaconus, quia familiaris meus erat, et nihil adversus canones sciens praesumere volebat, ad me veniens mecum deliberavit, utrum cum hoc scrupulo posset a metropolitano suo sacram ordinationem suscipere, vel a suffraganeis quibus auctoritas metropolitana solet ista praecipere. In qua deliberatione cum mihi occurreret illud apostoli: Omne quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV) ; et illud Augustini: «Quia [Col. 0163C] consecratio magis constat in fide, et devotione benedictionem poscentis, quam in merito benedictionem dantis» praedicto fratri consilium dedi (epist. 73) , ut tantum sacramentum nulla cum disceptatione susciperet, sed apostolicam sedem aut per se, aut per legatos suos consuleret, et rem, quantum nobis videbatur, bene incoeptam auctoritate apostolica perficeret. Videns itaque Dunelmensis episcopus consecrationem differri, aliud tergiversationis genus arripuit, et praedictum episcopatum cuidam clerico suo a comite Northmannorum datum esse asseruit. Unde ille clericus ad sedem metropolitanam vocatus est, ut proferret si quid juris se habere in episcopatu confideret; qui nulla ratione potuit asserere, quod [Col. 0163D] electionem cleri aut consensum plebis habuisset, aut etiam donum comitis, quod plus obesse quam prodesse debuerat, accepisset. Consilio itaque nostro et quorumdam comprovincialium suorum majestatis vestrae praesentiam adiit, accepturus aut justum pro ratione judicium, aut necessarium pro dispensatione consilium. Ausu igitur familiaritatis filialis suggero sanctitati vestrae, quatenus apud majestatem vestram gaudeat se invenisse paternum suffragium, quae nulli consuevit ad se confugienti denegare medicinale remedium. Vale.

Quia Deo annuente sategimus cum rege Francorum, et filio ejus rege designato, ut jam displiceat eis incestum conjugium, quod est inter Constantiam filiam praedicti regis et comitem Trecassinum, fulti, auctoritate legum et adjutorio bonorum, cupiunt hujus conjugii maturare divortium. Dum ergo haec voluntas ita fervens est [ quidam codd. ita recens est], eorum instinctu moneo et rogo paternitatem vestram, ut commonitorias litteras mittatis archiepiscopis et episcopis ad curiam quae habenda est in Natale Domini Suessionis, quatenus a rege ipso audiant computationem genealogiae ⁜ a , quam ipse, sicut dicit, paratus est jurejurando approbare, et idoneis testibus [Col. 0164B] confirmare. Et quia haec genealogia ab Arvernensibus multoties est vobis computata, obnixe precantur, ut eamdem computationem litteris aperte signatis per praesentium portitorem episcopis ad curiam transmittatis, et rei veritatem litterarum testimonio manifestiorem faciatis. Nec enim decens est ut tantae nobilitatis sanguis tam publico incestu [ al. incesto] diutius polluatur, et ad similem incestum perpetrandum ferali exemplo carnalium voluntas animetur. Consulo itaque ut filius et familiaris, ut qui importune instare deberetis [ al. debetis], nunc opportune, quantum in vobis est, malagma vulneri superponere minime differatis. Valete.

Quoniam judicia Romanae Ecclesiae a nemine foris retractari posse, eadem Romana Ecclesia docente didicimus (c. Patet; c. Nemo; c. Ipsi; c. Cuncta; caus. 9, q. 3) , si qui aliquando se praegravatos ipsius Ecclesiae auctoritate conqueruntur, hoc eis consilium damus, ut non descendant in Aegyptum propter auxilium, sed ab ipsa ad ipsam confugiant, et inde expetant levamen, unde se conqueruntur accepisse gravamen, quia quae aliquando corripit paterna severitate, eadem frequenter colligit materna pietate. Quod ideo praelibavimus beatitudini vestrae, [Col. 0164D] ut causam Fossatensium monachorum patienter audiatis, et quantum salva apostolica reverentia fieri potest, anxietatem eorum misericorditer relevetis. Conqueruntur enim se in concilio Turonensi fuisse praegravatos quoniam ad suggestionem comitis Andegavensis dicunt fuisse subreptum domno papae Urbano monasterium Sancti Mauri, situm in patria Andegavensi, quod sub jure Fossatensis monasterii antea per trecentos aut eo amplius annos exstiterat, de ejusdem monasterii jure auferret, et ordinato ibi abbate liberum esse constitueret. Quod et factum est Fossatensibus monachis jus suum reclamantibus, et multis qui concilio intererant, aliter sentientibus, [Col. 0165A] cum viderent privilegium quo nitebantur Fossatenses monachi de manibus 68 eorum ab Andegavensibus fuisse ereptum, et in plures partes fuisse conscissum. Adhibitis ergo multorum intercessionibus supplicant praedicti monachi, ut eorum negotium a majestate vestra legitima discussione retractetur, et vel misericordia flectente, vel justitia dictante terminetur. Vale.

Haec ovis gregis vobis commissi derelicto grege suo luporum morsibus patens miserabiliter per hujus [Col. 0165B] mundi deserta vagatur, et multa ex ejusdem mundi conversatione bella perpetitur, in tantum ut pene usque ad contemptum sui ordinis et monastici habitus venire cogatur. Haec itaque jam panem desiderans filiorum, sicut voto, sic voce dicit: Vadam ad Patrem meum (Luc. XV) , sed clausa se dicit invenisse paterna viscera, ut nec inter filios recipi possit, nec inter mercenarios. Novit autem fraternitas vestra, quia quicunque pastoris nomen habet, imitando summum pastorem, pastoris officium implere debet, qui oves quaesivit errantes, invenit perditas, curavit languidas, sanavit morbidas, laetatur de conversis, qui dolere nos admonet de aversis. Non equidem ista dicendo vos docemus, sed commemorando per ipsa viscera charitatis, quibus nos invicem diligere [Col. 0165C] debemus, vos monemus et rogamus, ut hunc fratrem revertentem (epist. 57) , de longinqua regione dissimilitudinis paterne suscipiatis, et cum satisfactione quae ejus excessibus debetur, intra ovile a quo aberraverat colligatis. Vale.

De viro qui cum muliere, cujus nuptiae interdictae non erant, pactum iniit conjugale, postea vero ad alterius nuptias transiit (epist. 167) , hoc sentio, quia sacramentum nuptiarum, quod cum perjurio et pacti conjugalis violatione usurpatum est, aut esse irritum, [Col. 0165D] aut manere ad judicium. Si irritum est, ad prius pactum constat esse redeundum; si autem manet ad judicium, cessare debent opera nuptiarum. Quod si neutrum fecerit, semper juris pervasor erit alieni. Qui enim juramento pactum conjugale firmavit, ex majori parte sacramentum conjugale implevit. Unde et beatam Domini matrem, quae cum sancto Joseph pactum conjugale inierat, angelus conjugem Joseph appellat: Noli timere accipere Mariam conjugem tuam (Matth. I) ; quam nondum traduxerat, nec aliquando carnali commistione cogniturus erat. Super qua re multa Patrum dedimus testimonia [Col. 0166A] in epistola Hildeberto Cenomanensi episcopo missa (epist. 148) . Est autem canonica sententia quia «quod contra leges praesumitur, per leges dissolvi meretur,» veluti si quis contra decreta sacerdotii sacramentum sibi usurpet, aut est omnino per leges deponendus, aut a ministerio altaris suspendendus. Quibus auctoritatibus et rationibus liquet quia non debet praeponderare quod illicite et cum injuria proximi praesumptum est, sed id quod legitime et honeste consensu contrahentium prius confoederatum est, quamvis si alterum praeponderaret, cum utrobique crimen sit, periculose tamen secundum Scripturas, illa admittitur compensatio, quae crimen crimine defendit (S. August. in cap. Quod ait, dist. 14) . Nec enim in Scriptura sacra laudatur, [Col. 0166B] quod Lot voluit Sodomitis filias suas prostituere (Gen. XIX) , ut ea compensatione compescerentur a sua turpitudine. Si ergo aliqua compensatio in talibus admittenda est, ea est praeferenda quae justa severitate saluti proximorum consulit, non ea quae simulata indulgentia latiorem viam ad patranda perjuria, ad committenda scelera lubricis pandit ⁜ a . Tutius enim est unius juris alieni pervasoris voluntati non parcere quam multos falsae misericordiae exemplo in discrimen adducere. Praeterea de sacramentis minoribus ad majora nisi ordinabiliter transiri non oportet, quia desponsata alteri, alteri nubere non debet; sicut conjugatus nisi a conjugio solutus, consecrari presbyter, aut monachus ordinari non potest; et in hunc modum plurima. [Col. 0166C] Vale

De presbytero qui in statua feminea sacramenta ecclesiastica profanavit, breviter respondeo, quia ut sacrilegus et idololatra judicandus est. Quam si tractare vultis secundum censuram canonicam, oportet ut adhibitis vobis aliis quinque episcopis, publice detractis sacerdotalibus indumentis per singulos eum gradus deponatis ⁜ b , et depositum perpetuo carcere damnetis, aut in aeternum exsilium detrudatis. Quod si id facere vobis fuerit difficile, tamen ab omni honore clericali eum suspendite, et caetera quae [Col. 0166D] supra dicta sunt ad caeterorum correptionem [ al. correctionem] in persona ejus perficite. Quod vero merito sacrilegii sui deponendus sit, testatur decretalis sententia, qua dicitur ⁜ c : «Privilegium meretur amittere, qui concessa sibi abutitur potestate.» Quod vero a conspectu eorum qui scelus ejus cognoverunt removendus sit, ne foeda facti memoria simplicium mentes perturbet, hinc probari potest: quod pecus innocens quod a bestialibus hominibus ascendebatur, secundum legem (Lev. XIX) occidi jubebatur (August., q. 74, ad c. XX Levit.) , non propter crimen subacti pecoris, sed propter abolendam [Col. 0167A] memoriam tam exsecrabilis foeditatis. Quanto magis ergo ab oculis consciorum removendus est quem nulla defendit innocentia, nulla excusat ignorantia. Ut ergo ad summam veniam, hoc inauditum sacrilegium prudentia vestra tanta severitate coereeat ut omnes qui audierint, a tam exsecrabili abusione removeat. Sicut enim crimen est inauditum, sic, si necesse sit, inaudita poena est corrigendum, quia, secundum beatum Augustinum, nova genera morborum cogunt nos invenire nova genera curationum (epist. 288) . Vale.

[Col. 0167B] De monacho illo quem juramento constrinxisti, ne ultra illam administraret 69 obedientiam quam aliquandiu sibi usurpaverat per inobedientiam, consilium meum est ut ulterius eam non habeat, quod et illi esset criminosum et caeteris fratribus ruinosum. Cum enim juramentum comites habeat justitiam et veritatem (Jer. IV) , si justum fuit, quamvis contra ordinem praesumptum quod juravit (ex S. Hieronymo, epist. 105) , oportet ut sit et verum. Testatur enim Apostolus juramentum rem esse immobilem (Hebr. VI) , per quod dicit Deum haeredibus Novi Testamenti immobilitatem sui pronuntiasse consilii. Praeterea ad propriam redundaret infamiam, si palliata obedientia perjuranti tuam adhiberes conniventiam. Plura de his dicere possemus, [Col. 0167C] quae silentio praeterimus, quia ignota tibi esse non credimus. Vale.

Quam delectabilis, quam necessaria servis Dei sit quies mentis cum quiete corporis, credo, tam scientia quam experientia, didicit sancta fraternitas tua. Aliter enim mens discurrentium rumusculis et dissidentium obtrectationibus patens, perturbatas aut saucias habet orationes, nec se potest quantocunque suo conamine in unitatem colligere, donec Dominus in navi dormiens tantis fluctibus circumacta [Col. 0167D] intenso clamore suscitetur, quo increpante redeat desiderata tranquillitas (Marc. IV) . Unde oportet ut sancta fraternitas tua ab auditu auris et ab auditu cordis verba eorum repellat, qui sub specie diligentium et consulentium virus infundunt decipientium et perimentium. Quod ideo praelibavi fraternitati tuae, quia nuper oblatae sunt mihi a quibusdam monachis Blesensibus quaedam litterae a te Mauricio abbati directae, quas vix possum credere a te fuisse dictatas, cum non tranquillo spiritu, sed perturbato dictatae esse videantur, et quasi ferro excusso de manubrio indiscretis ictibus, non lignum caedere, sed fratrem occidere (Deut. XV) . Videntur etiam non [Col. 0168A] nihil redolere vanitatis et ambitionis, quasi cum amore relictam abbatiam tenueris, et cum dolore amiseris (epist. 208) . Dicis enim in litteris illis, si tamen tuae sunt, praedictum Mauricium, utcunque loco tuo positum, impulsu malorum te esse ejectum, vilissimumque omnium factum, et ab iniquis eum tibi superinductum. Contra quem etiam minaciter loqueris, si in aliquo eum tuae voluntati contraire perspexeris. Si haec verba tua sunt, longe extra te factus es. Non congruunt proposito tuo, non congruunt gestis tuis, qui in manu Romanae Ecclesiae legati nullo te cogente [ al. nullo tunc cog.], imo ipso legato dissuadente, abbatiam dimisisti, et in electione ipsius Mauricii primam vocem dedisti. Redi ergo, dilectissime, ad cor tuum, et ne plus [Col. 0168B] credas adulatori tuo, imo perturbatori tuo de te quam tibi quia plus aliquando corrigunt nos inimici reprehendentes quam amici fallaciter blandientes juvant. Nosti enim quia dicit sermo apostolicus: Pacem sequimini, sine qua nemo videbit Deum (Hebr. XII) . Pacem ergo nulla tibi auferat praeteritarum injuriarum recordatio. Nec tibi dolendum vel condolendum esse credas, quod de naufragio nudus evasisti, sed illis potius condole quos adhuc vides in alto periclitari. Talem te hactenus intelleximus, talem te adhuc aestimamus, nisi simplicitatem tuam perturbatorum duplicitas moveat, et a tranquillitate mentis expellat. De caetero ergo si quid in abbate, si quid in subjectis corrigendum cognoveris, mitioribus verbis fraterne admone, ut aedificationi studere videaris, [Col. 0168C] non vindictae. Si autem te non audierint, antequam aliqua dissentio oriatur, rem perperam factam ad notitiam nostram perferre stude, ut pacem monasteriis necessariam studeamus talibus monitionibus imponere. Vale.

Quamvis ad praesens lateres oculos meos, non tamen latebas animam meam, quia bonum odorem tui nominis de transmarinis partibus olfaciebam, et olfactum [ duo v. c. olefactum] intime diligebam. [Col. 0168D] Ad ultimum nuntiavit oculus, sensit manus, quod per auditum prius senserat cordis odoratus. Et ita sensibus intus bene nuntiantibus expertus sum tuam in me non tepuisse charitatem, quamvis mutuam ad plenum non habuissemus inter nos collocutionem. Praevenit itaque liberalitas tua tarditatem meam [tuam], mittendo calceamenta evangelica ⁜ a quo munere erga me dilectionem tuam demonstrasti, et ad injunctum mihi officium diligentius exsequendum monuisti. Quod ergo ipse monuisti, remigantes per hoc mare spatiosum et undosum porrigamus nobis invicem mutuas orationum manus, quatenus et prospere navigemus, et in optato salutis portu [Col. 0169A] naves nostro regimini commissas collocare valeamus. Hoc tuae dilectioni pro parvitate nostra promittimus; hoc e converso a tua devotione requirimus, nec ulla diligentium corda disjungat localis remotio, quos fraternae dilectionis conglutinat affectio. Plura scriberem, sed verbis nisi necessariis nolo aures onerare prudentis. Vale.

Noverit dilectio vestra praeterita aestate, cum domnus Bruno Signinus episcopus (epist. 167) apostolica legatione fungeretur, Hugonem Album praesentiam ejus adiisse, et qualiter Pontius nepos [Col. 0169B] Trecensis episcopi filiam suam nomine Mathildem Galeranno camerario regis prius a parentibus traditam renitentem et flentem in conjugium sibi usurpaverit ⁜ a , sibi indicasse. Sed qui utraque persona absens erat, injunctum est a praetaxato legato Parisiensi episcopo, ut utramque partem die competenti ad causam vocaret, et auditis utriusque partis rationibus controversiam quae erat inter Pontium et praedictam Mathildem prudentium virorum consilio et judicio terminaret. Reversus itaque Parisiensis episcopus diem et locum Pontio et Mathildi constituit, 70 me et quosdam coepiscopos suos ad discutiendam et terminandam hanc rem [causam] charitative invitavit. Convenerunt itaque Parisium die constituto ad causam accusatores et accusatus, [Col. 0169C] testes et judices. Quaesitum est a praetaxata Mathilde, quare conjugium Pontii refutaret. Quae breviter respondit, quod non esset ei legitime juncta, quoniam prius esset Galeranno a parentibus tradita (epist. 247) , et huic contradicens pro posse suo et flens, nolente matre, copulata. Cum ergo oblatum esset Pontio, ut ad objecta responderet, quaerens quaedam diverticula, nihil ad objecta respondit, sed a conventu, cui se praesentaverat, non satis apte recessit? Mandatum est ei itaque semel et saepius, ut vel ad objecta responderet, vel judicium audire non differret. Cum ergo ita a judicio declinaret, judicatum est ei ex apostolico decreto, quod dilationem sententiae ex absentia lucrari non deberet [Col. 0169D] exinde prolatis ex legum et canonum auctoritate sententiis (cap. Decernimus, caus. 39, q. 9) , quia si testes mulieris, adversus Pontium agentis, datis sacramentis probare possent quod mulier objecerat, a conjugio Pontii libera esset, et cui vellet in Christo nubere posset. Iterum mandatum est Pontio, ut ad audiendum haec sacramenta veniret, aut si quid legitime personis testificantium, vel dictis eorum objicere posset, objiceret. Quod cum ut caetera simplicitate vel duplicitate [ al., vel calliditate] sua subterfugeret, a decem viris vel eo amplius data et accepta sunt sacramenta, quibus probatum est, et mulierem prius a parentibus alteri fuisse traditam [Col. 0170A] et Pontio sine sua voluntate copulatam. Negotio itaque diligenter pertractato et judiciario ordine terminato, judicavimus mulieri quod esset libera a Pontii, ut non dicam conjugio, sed contubernio, et quia nubere posset cui vellet in Domino. Haec scripsimus sanctitati vestrae, quia praedictam mulierem quidam parochianus vester vult habere in conjugem, ne de praeteritis nuptiis aliquod apud vos generetur scandalum, vel presentibus aliquod ponatur offendiculum. Valete, et ex mutua dilectione parvitatis meae [nostrae] memor estote.

[Col. 0170B] Quidam parochianus vester vulgari nomine Petitus de Rupibus [ ita omnes v. c.; antea. Petrus], nuper causa orationis ad Ecclesiam nostram veniens petivit colloquium nostrum. Qui inter caetera retulit nobis quod filiam suam cuidam alteri parochiano vestro de municipio quod Pontiacum dicitur, conjugali foedere tradidit, et ille eam se ducturum in uxorem tempore sibi constituto absolute juraverit ⁜ b . Nunc vero aliam duxit uxorem contra pactum conjugale, quod legitime cum alia muliere prius inierat. Legitima enim sunt foedera nuptiarum inter eas personas quarum nuptiae interdictae non sunt, cum filia familias a voluntate patris non dissentit. Haec foedera solvi et divinae leges prohibent et humanae. Et si mulier ad alium virum transire voluerit dicit canonica [Col. 0170C] sententia, quia mulierem alii [ al. alteri] desponsatam, alteri non licet habere in conjugium. E converso: si vir aliud vult inire conjugium, legitur in lege Novellarum (nov. 22, De nupt., et in cap. 9, caus. 30, q. 5) : «Si quis divinis tactis Scripturis mulieri juraverit se eam legitimam uxorem habiturum, vel in oratorio tale sacramentum dederit, sit illa legitima uxor, quamvis nulla dos, nulla scriptura interposita sit.» Qui aliter facit, contra leges sapit: et secundum decretum apostolicum (cap. Vides, dist. 10) : «Quod contra leges praesumitur, per leges dissolvi meretur.» Sic enim cum praeterita aestate Signinus episcopus (epist. 166) , apostolicae sedis legatus apud nos esset, et similis causa ad nostras aures delata esset, prolatis legibus justum [Col. 0170D] esse judicavimus et legitimum. Haec scripsi dilectioni vestrae rogatus a praetaxato milite, ut pro eo apud vos interdicerem [intercederem], quamvis ei non esse necessarium persuadere satagerem. Bene enim sentimus de religione vestra, quia, ubi eluxerit vobis vera et justa sententia, non declinabitis a via regia. Vale.

Quoniam in quibusdam negotiis aliqua dubia vel [Col. 0171A] difficilia occurrunt (epist. 169 et 170) , debemus invicem manus auxilii vel munus consilii porrigere, seriem cujusdam causae quae praeterita aestate apud nos emersit, et adhuc serpit, congruum duxi paternitati vestrae significare [ al. notificare], cui haec causa principaliter litteris apostolicis terminanda committitur, ut et vobis, et nobis, cui secundo loco committitur, bene provideatis, quatenus nec obedientiam apostolicam contemnamus, nec aliquem injuste praegravemus. Erat enim quidam fundus in parochia nostra, cujus partem habebat quidam miles, et in ea domum suam separatim, et alius aliam, et in ea domum suam similiter separatim, pro hujus fundi tuitione, utrique serviebant vicecomiti Carnotensi. Hanc vero tuitionem cum servitio dedit [Col. 0171B] vicecomes (Hugo in epist. 169 et 173) cuidam militi suo in beneficium, domino videlicet Curvaevillae, post non multum temporis emit comes Rotrocus partem illius fundi quae allodium erat, comportavit ibi aggerem, et fecit munitionem. Quod audiens vicecomes quia Hierusalem iturus erat, et dominus Curvaevillae, clamorem fecerunt in auribus Ecclesiae, ut justitia eis fieret, quae debebatur Hierosolymitanis et paci (epist. 169 et 173) . Constitutus est dies utrique parti ad agendam causam. Cum convenissent, objectum est a vicecomite comiti Rotroco quod injuste et contra pacem aedificaret munitionem in fundo tuitionis suae. Quo audito responsum est pro Rotroco quod fundus minime pertineret ad tuitionem vicecomitis, sed potius ad tuitionem Rotroci [Col. 0171C] comitis. Quae altercatio cum aliquandiu durasset; praecipimus judicium fieri; judicatumque est quia haec causa sine monomachia terminari non poterat, et judicium sanguinis nobis agitare non licebat (epist. 247) , ut utraque pars irent [ quidam iret] in curiam comitissae, ad quam talia judicia pertinebant, et de cujus feudo ( al. foedo) ista tenebant. Sicut judicatum erat, venerunt utrique in curiam comitissae, et actionibus utrinque ventilatis nescio quibus de causis vicecomes a causa cecidit. Postea coeperunt Ivo dominus Curvaevillae, qui hoc beneficium se asserebat habere a vicecomite, et 71 comes Rotrocus adversum se guerram facere (epist. 20) , et alter alterius bona diripere. Et sicut varius est eventus belli, quadam die, cum praedictus Ivo procederet [Col. 0171D] armata manu ad nescio quae negotia sua agenda, captus est a militibus Rotroci, et incarceratus. Praecipitur itaque vobis et nobis ex clamore Hugonis vicecomitis ab apostolica sede, ut pro debito officii nostri, Guidoni fraternarum rerum custodi et Ivoni capto justitiam faciamus. Perlectis ergo litteris apostolicis, diligenter notate verba, et secundum ordinem rei gestae et tenorem litterarum apostolicarum providete vobis quo ordine causa sit agenda, utrum statim sit Rotrocus excommunicandus, an ad judicium invitandus. Quia quo ordine praecedet [ al. praeceperit] et in actione causae et in executione [Col. 0172A] justitiae nobis praelata sublimitas eo sequetur pro posse subjecta nostra humilitas. Et si ad praesens non eluxerit vobis certa sententia, his qui in litteris nominati sunt locum et diem competentem constituite, et accusatores et accusatum ad eumdem locum invitate, ut praesentialiter audita et cognita veritate plenius possitis justitiae satisfacere. Quod ex his vobis melius visum fuerit, parvitati meae rescribite. Valete.

Cum Rotrocus comes munitionem aedificaret [ al. faceret] in quodam fundo parochiae nostrae, quem [Col. 0172B] sui juris et suae tuitionis esse defendit (epist. 168 et 170) , vicecomes vero Carnotensis, et Ivo Curvaevillae dominus ad jus suum pertinere contendit, suggestum est domno papae, sicut forsitan audistis ab Hugone vicecomite Hierosolymum tendente, quatenus super hac injuria justitiam faceret, et rem Hierosolymitani secundum sua statuta defenderet (epist. 173) . Cujus rei veritatem papa ignorans scripsit nobis quatuor, Senonensi archiepiscopo, Carnotensi, Parisiensi, Aurelianensi episcopis, quatenus pro debito officii nostri justitiam faciamus tam de fundi invasione quam de Ivonis captione. Acceptis igitur litteris istis importune exigunt a me Guido fraternarum rerum custos, et dominus Curvaevillae quatenus praedictum Rotrocum [ al. Retrochum, ut [Col. 0172C] etiam in seq. ] sine audientia, sine judicio excommunicem, cum ipse Rotrocus paratum se dicat, ut ad audientiam domni metropolitani, vel nostram, vel comprovincialium episcoporum, congruo tempore et loco veniat, et secundum justum judicium de objectis satisfaciat. Ego itaque servato legum tramite, nolo quemquam more sicariorum sine audientia punire, nolo Satanae tradere, donec vel audientiam subterfugiat, vel judicium contumaciter respuat. Consulatur super hoc Evangelium, consulantur leges divinae et humanae ⁜ a , si de re in contentione posita aliter aliqua lex fieri jusserit, postposita mea sententia libenter cedam alienae. Nec aliter puto domnum papam intellexisse, ubi praecepit [Col. 0172D] nos pro debito officii nostri praedictis petitoribus justitiam facere. Hoc tonitruo [ al. tonitru] circumstrepente, quamvis non essem dubius de veritate scripsi tamen metropolitano, ad quem jam litterae apostolicae venerant, ut diligenter inspectis litteris apostolicis, et intellecta rerum gestarum veritate, quam ei conscripseram, consilium mihi daret, utrum praedictum Rotrocum deberem sine audientia excommunicare, an ad judicium vocare. Ipse vero nescio quo instinctu, quo intellectu, rescripsit mihi ut litteris apostolicis obedirem, et Rotrocum excommunicarem. Nec tamen determinavit juxta inquisitionem meam, utrum hoc facere deberem cum audientia. [Col. 0173A] Litteris itaque vestris petimus muniri sententiam nostram, si justa est, aut removeri, si justa non est. Addimus etiam petitioni nostrae si necesse fuerit, quatenus, si fraterne invitati fueritis, praesentiam vestram nobis exhibeatis, et quod faciendum erit nobiscum faciatis. Valete. Ut melius eas intelligatis exemplar litterarum apostolicarum transmisi vobis.

De parochiano vestro qui maritum cujusdam mulieris interfecit, et postea uxorem interfecti in uxorem duxit, hoc respondemus excellentiae vestrae quia, si mulier conscientiam suam purgare potest de [Col. 0173B] morte mariti, vir vero, sicut dicitis, purgare se potest legitime quod mulierem illam, vivente viro, non adulteraverit, nec spe hujus conjugii virum hujus mulieris interfecerit, secundum legem naturae et antiquum conjugii statum, potest ei indulgentia quam clavis apostolica viduis aperit aperiri, videlicet ut cui velint nubant in Christo ⁜ a . Sic enim David, de quo dicitur, nemo sanctior David, patrato adulterio et homicidio, postquam ei dictum est, acta poenitentia, dimissum est tibi peccatum tuum, Bersabee uxorem Uriae retinuit in conjugium (II Reg. XII) . Sed posteriorum diligentia experta proclive esse humanum genus ad lapsum, et quia in hujusmodi casibus uni parcere nihil aliud esset quam multos in [Col. 0173C] discrimen adducere, severissime sanxit, ut nullum tale conjugium fieri inter hujusmodi personas permitteretur, nisi prius vir et mulier innocentes esse ab adulterio et homicidio districta examinatione probarentur. Nos vero qui medici animarum constituti sumus, et saluti subditorum providere debemus, in nostra deliberatione positum habemus, ut secundum ingruentes necessitates aut rigorem teneamus disciplinae, aut moderationem indulgentiae, quatenus fortes indulgentia non emolliat, nec infirmos nimia severitas frangat. De caetero si relatum fuerit ad vos nos Rotrocum nondum excommunicasse, sciatis nos non inobedienter fecisse (epist. 169) , sed rationabili et legitima causa distulisse, quia pendente negotio quamlibet humilem personam, [Col. 0173D] lege prohibente, excommunicare non audeo, nec apostolicus cum ad hanc excommunicationem nobis praesentibus multis persuasionibus urgeretur, aliter fieri voluit; qui litteris suis nos qui vicini eramus admonuit ut rei veritatem investigaremus, et cognita veritate non sententiam praecipitaremus, sed, sicut debet officium nostrum, servato legum tramite rebellium inobedientiam ulcisceremur. Accusatores vero Rotroci ad audientiam venire, et justitiam suam probare dissimulant, aut causae diffidentes, 72 aut praecipitem sententiam a nobis extorquere molientes, cum Rotrocus promittat ad audientiam vestram vel nostram se venturum, et [Col. 0174A] quod lex et justitia dictaverit se facturum. Nec ista dico tanquam velim Rotrocum defendere, vel munitionem quam facit mea sententia confirmare (epist. 168, 169, et 173) quae nulli tantum nocitura est quam mihi, et Ecclesiae mihi commissae. Volo tamen in eum ita sententiam dare, ut possim eam moribus et legibus in omni bonorum conventu approbare. Valete.

⁜ b Sicut ex litteris vestris accepimus, undique sunt vobis angustiae, quia si raptores et sacrorum dierum [Col. 0174B] violatores juste a vobis a communione separatos, sine satisfactione in communionem recipitis, offenditis legem; si in separatione eorum ab Ecclesia sicut dignum est, perseveratis offenditis regem. Qua in re si adesset nobis spiritus fortitudinis, sicut adest spiritus consilii, severitatem disciplinae esse servandam censeremus (epist. 137) . Sed, quia in hoc rigore gravium dissentionum periculum imminere sentitis, rem dispensatione egere intelligimus. Et ideo non consilium nostrum, sed sanctorum Patrum ante oculos ponimus. Dicit enim Cyrillus episcopus ad Gennadium presbyterum et archimandritam (epist. 214 et epist. 144) : «Dispensationes rerum nonnunquam cogunt parum quid a debito [Col. 0174C] quosdam foras exire, ut majus aliquid lucri faciant. Sicut enim hi qui mare navigant, tempestate urgente, navique periclitante quaedam exonerant, ut caetera salva permaneant, ita et nos cum non habemus salvandorum omnium negotiorum penitus certitudinem, despicimus ex his quaedam, ne cunctorum patiamur dispendia.» Unde et Augustin. in epistola ad Marcellinum (epist. 158) : «Soleo audire in potestate esse judicis mollire sententiam et mitius vindicare [ al. judicare, ita ms. c. ] quam leges (epist. 236) .» Idem in tertio libro contra epistolam Parmeniani: «Cum quisque fratrum et Christianorum in Ecclesiae societate constiturorum in aliquo tali peccato fuerit deprehensus, ut anathemate dignus habeatur, fiat hoc ubi periculum schismatis [Col. 0174D] nullum est.» Item: «Quando cujusque crimen notum est, et omnibus exsecrabile apparet, ut vel nullos prorsus, vel non tales habeat defensores, per quos possit schisma contingere, non dormiat severitas disciplinae.» Et quia dispensationes rerum temporalium regibus attributae sunt, et basilei, id est fundamentum populi et caput existunt, si aliquando potestate sibi concessa abutuntur, non sunt a nobis graviter exasperandi, sed ubi sacerdotum admonitionibus non acquieverint, divino judicio sunt reservandi, ubi tanto districtius sunt puniendi, quanto minus fuerint divinis admonitionibus obnoxii. Unde habetur in libro Capitulorum regalium [Col. 0175A] auctoritate episcoporum constitutorum ⁜ a : «Si quos culpatorum regia potestas, aut in gratiam benignitatis receperit, aut mensae suae participes effecerit, hos et sacerdotum et populorum conventus suscipere ecclesiastica communione debebit; ut quod principalis pietas recipit, nec a sacerdotibus Dei extraneum [alienum epist. 62] habeatur.» Ego itaque de mea infirmitate paternitati vestrae profiteor, quia si aliqua dispensatione faciente cogerer aliquem impoenitentem ad reconciliationem admittere, patenter dicerem ei: nolo te fallere, introitum hujus visibilis Ecclesiae cum tuo periculo te habere permitto, sed januam regni coelestis tali reconciliatione tibi aperire non valeo. Et ideo in tantum te absolvo, quantum tua expetit accusatio, et ad nos pertinet remissio. [Col. 0175B] Dicent forsitan fortiores fortiora, meliores meliora: ergo pro mediocritate mea sic sentio, non legem in talibus praescribens, sed propter vitanda majora pericula Ecclesiae, necessitati temporum, si commodius fieri non potest, cedendum esse intelligens. Valete.

Quod ad multorum notitiam pervenire congruum duximus, litterarum monimentis mandare provida deliberatione decrevimus. Noverit ergo praesens aetas omniumque secutura posteritas quod Mauricius Blesensis coenobii Sancti Launomari abbas intra terminos cujusdam parochiae suae quae dicitur Ulcha ⁜ b , capellam quamdam nostra auctoritate munitus coepit [Col. 0175C] [coeperit, ms. c. ] aedificare: ad quam quidam parochiani, qui remoti erant a matrice ecclesia, suis temporibus debitas oblationes reddituri possent convenire. Quod audiens Vindocinensis abbas, misso petitorio ad hoc canonice improbandum, adversus monachos Blesenses diem sibi dari postulavit, et ex condicto utriusque partis accepit qui cum die statuto ad causam venissent, dixit abbas Vindocinensis se oblationes parochianorum qui morantur in municipio, quod appellatur Mons Fauni, per viginti annos fere tenuisse, nec alicui justitiam denegasse, et idcirco monachos Blesenses injuste eas accepisse. Unde etiam dicebat prius se esse revestiendum, antequam transiret ad actionem aliarum causarum. [Col. 0175D] A quo cum quaereretur utrum habuisset eas ex concessione Carnotensis episcopi, an ex jure parochiani, an ex largitione alicujus legitimi possessoris, nihil objicere potuit, nisi pertinaciam retentionis. Ad quod responderunt Blesenses monachi se ab illis parochianis omnia parochialia accepisse, et illam partem oblationum quam, sibi Vindocinenses monachi usurpaverant, violentia Lancelini Balgenciacensis ⁜ c occupasse; nec tamen eas ipsis viginti annis in quibus confidebant, absque synodali reclamatione [Col. 0176A] tenuisse: imo ipsos monachos Vindocinenses qui praedictum montem Fauni occupabant inde judicio Carnotensis Ecclesiae eliminatos, latibulum cujusdam silvae petiisse. Quod cum multorum testimonio confirmatur, et ab abbate Vindocinensi nullatenus infringeretur, judicatum est abbatem non esse investiendum, cum nihil dematur usibus ecclesiasticis, si quisque quod suum est recipiat. Quod judicium cum displicuisset abbati Vindocinensi, non confidentia justitiae, sed causa afferendae morae, sedem appellavit apostolicam, quam tamen appellationem pro reverentia domni papae patienter sustinuimus, quamvis secundum cautionem legum, nec libellum ad eum qui de appellatione cogniturus erat a nobis postulasset (epist. 220) , nec tempus nec [Col. 0176B] modum nec ordinem exsequendae appellationis observasset. Unde eum a causa cecidisse intelligentes, capellam, 73 quam Blesensibus aedificare concessimus, de caetero confirmamus, et omnes oblationes capellarum adjacentium parochiae quae dicitur Ulcha illibatas tenere sancimus.

Secundum tenorem litterarum vestrarum quas dedistis Hugoni vicecomiti Carnotensi Hierosolymam eunti, Rotrocum comitem ad justitiam vocavimus ⁜ d , quia accusabatur munitionem in terra ad jus praedicti [Col. 0176C] Hugonis pertinente, postquam crucem acceperat, aedificare coepisse; et Ivonem ejusdem Hugonis militem, qui praedictam terram ab ipso Hugone habebat in feudum, injuste cepisse et redimisse. In qua vocatione postulatum est a comite Rotroco, ut usque ad exitum causae nihil in coepta munitione aedificaret, nihil de redemptione Ivonis acciperet (epist. 168) . Die statuta ventum est ad causam: obtulit se ad judicium Rotrocus, secundum ordinem gestarum rerum dixerunt petitores, qui pro Hugone loquebantur, se nolle ad hanc causam ingredi nisi prius eis satisfaceret [ al. satisfieret] de eo quod non erat intermissa aedificatio munitionis, et recredita redemptio Ivonis. Responsum est ex parte Rotroci neutrum debere fieri, quia munitio illa ei adjudicata [Col. 0176D] erat in curia comitissae, de cujus feudo erat, cum judicio Ecclesiae ad praedictam curiam haec causa translata esset ⁜ e , et praedictus IVO pro peregrinatione Hugonis minime erat reddendus, cum praedictus IVO Rotrocum dominum suum diffiduciasset, et praedam ejus prior cepisset, homines suos, ea die qua captus est in vinculis haberet, et ad foris faciendum eidem armata manu militum ea die procederet. Dictum est ex altera parte quod possent omnes istas depulsiones veridicis assertionibus locis suis et temporibus falsificare, [Col. 0177A] sed non esse accedendum ad ista, donec satisfactum esset de iis quae prius objecta fuerant, nisi judicio cogerentur. Praeceptum est ergo confidentibus clericis, ut hanc litem justa sententia dirimerent. Qui cum diu inde disceptassent, non potuerunt in unam convenire sententiam, dicentes novam esse institutionem de tuitione ecclesiastica (epist. 169) impendenda rebus militum Hierosolymam proficiscentium, neque scire utrum haec tuitio ad solas pertineat proprietates eorum, an etiam pertineat ad casamenta eorum quae tenent potentes homines se et sua, fortitudine sua defendentes. Postulaverunt ergo sibi dari inducias, donec super hoc vestra requireretur sententia. Quas inducias ea conditione dare voluit comes Rotrocus, ut aedificatio munitionis non intermitteretur, [Col. 0177B] nec redemptio Ivonis suspenderetur. Quod concedere pars altera omnino refutavit, et de hoc iterum judicium postulavit. Quo judicio cum se praegravari timeret comes Rotrocus, audientiam apostolicam appellavit, cujus eum auctoritate premebamus. Mittimus ergo eos paternitati vestrae cum litteris nostris ordinem causae continentibus, ut prudentia et potestate vobis divinitus concessa litem hanc dirimatis, quia inter nos homines isti magni sunt, nec a nostra parvitate, prout oportet, ad pacem cogi possunt. Valete.

[Col. 0177C] Vestrae piae devotionis opinio multorum maxime religiosorum mentes afflavit, et quadam sanctae dilectionis suavitate indulcavit. Unde pro gratia nobis divinitus collata grates summo referimus bonorum omnium largitori, qui femineo pectori virile robur immisit, non solum ad evitanda flagitia vel facinora, sed etiam ad impendenda indigentibus necessaria suffragia. Nos igitur tam communium quam privatorum beneficiorum non immemores, excellentiae vestrae preces devote suscepimus, et pro anima fratris vestri religiosi regis, quod peccatis nostris exigentibus parum est, devotas Deo preces effundimus, quamvis animam ejus in sinu Abrahae collocatam, si vita ejus ita se habuit ut dicitur indubitanter confidamus. [Col. 0177D] Sed, quia incertus est status animarum post animal ⁜ a , non videtur otiosum si pro his intercedimus, qui jam requie perfruuntur, ut eorum requies augeatur, et pro his qui locis purgatoriis deputati sunt, ut fidelium orationibus indulgentiam consequantur. Haec et alia quae vires nostras non excedant humeris nostris imponere potest excellentia vestra. Valete.

Parabam me pro viribus meis ad iter concilii a [Col. 0178A] vestra paternitate indicti, sed, quia frequentia curiae vestrae ea tempestate qua solitus eram, purgatorium accipere me non permisit, tota confluentia humorum repente in caput ascendit, et ita media pars capitis congelascente flegmate in quemdam rigorem tumoris induruit. Cum vero propter propositum iter adhuc purgare me differem, ut et caput resoluto per se flegmate detumesceret, exspectarem, non solum non detumuit, sed adhuc gravius et periculosius intumuit [induruit]. Hac itaque necessitate compulsus catharticum accepi, nec de laxatione cathartici nec de duritia tumoris bene convalui, ita ut nec breve iter aggredi valeam sine periculo corporis mei, quia, etsi tumor exterius est digestus, dolor tamen interius non adhuc est sedatus. Misi itaque tres ex archidiaconibus [Col. 0178B] Ecclesiae nobis commissae cum litteris nostris, qui testimonium ipsis litteris perhibeant, et apud paternitatem vestram excusatum me habeant, quamvis sit propositum meae voluntatis ante solutionem concilii videre faciem vestram, si Deus mihi plenam restituerit sanitatem, et veniendi ad vos dederit opportunitatem. Sed, quia [si quae] secretiora dicenda sunt, isti fratres dicent vobis. Valete.

Reversus a concilio Trecensi, filius noster [vester, ms. c. ] Wlgrinus Ecclesiae nostrae cancellarius anxie conquestus est, quod Dolensis Ecclesia, destinatis [Col. 0178C] excellentiae vestrae quibusdam legatis suis, eum sibi in episcopum sub praesentia vestra elegerit, et huic electioni ad eorum petitionem vestra paternitas assensum praebuerit (epist. 178) , nec ejus excusationibus quamvis idoneis adhuc aurem accommodare voluerit. Quamvis enim sit bene litteratus, et bonis moribus ornatus, multis tamen allegationibus humiliter insufficientiam suam praetendens, dicit se potius multa gravia perpessurum quam onus episcopi hoc tempore subiturum. Novit autem vestra paternitas quia leges saeculi (l. XII, c. De nupt.) dissentiente filiofamilias sub ejus nomine sponsalia fieri non permittunt, quanto magis in sponsalibus Ecclesiae id observari convenit, in quibus nisi sincera subveniat [Col. 0178D] charitas, quid boni est quod per angariam facere possit, sive facultates suas distribuendo, sive seipsum ad martyrium exponendo, humana imbecillitas? Nemo enim invitus bonum facit, etiamsi bonum est quod facit (cap. Praesens, caus. 20, q. 3) . Unde nos admonet Spiritus sanctus in Cantico canticorum: Adjuro vos, filiae Hierusalem, nolite suscitare dilectam, neque evigilare, donec ipsa velit (Cant. II) . Ne igitur nostro Jacob amanti Rachel, nocte supponatis Liam (Gen. XXIX) , nisi forte Rachel mandragoras primogeniti Liae concupiscat, et hac mercede conductum Jacob cum Lia dormire permittat (Gen. XXX) . Tali enim ordine posset de tali copula merces [Col. 0179A] boni operis provenire, et fortitudo quae plurimum necessaria est omni regimini ad tolerandos ejusdem regiminis labores, exuberare. Et ne diu verbis oneremus sanctitatem vestram, flexis genibus cordis opportune et importune imploramus clementiam vestram, ut nullis vinculis obedientiae praedictum fratrem constringatis ⁜ a , cujus saluti, quantum possumus, providere debemus, quia eum de sacro fonte suscepimus, qui etiam elegit magis in loco humili salvari quam in alto periclitari. Valete.

Antequam legissem litteras dilectionis vestrae, cognovi [Col. 0179B] cumulum tribulationis vestrae, audivi et condolui, quia degener filius essem, si matris meae ⁜ b Belvacensis Ecclesiae miserias immisericordi animo sustinerem. In quo discrimine summa et sola medicina est clamare ad Dominum, ut nubilum tantae tempestatis convertat in auram serenitatis, et fluctus tanti mali silere faciat, qui pro arbitrio suo imperat ventis et mari. De caetero de clerico, illo qui Drogoni excommunicato in missa et in mensa communicavit, dilectioni vestrae consulo ut competentem ei poenitentiam injungatis, quae a simili facto caeteros absterreat, si tamen defendere non vult per tumorem, quod deliquit forsitan per timorem. Alioquin detur sententia in contumacem, quae eum et officio privet et beneficio. Poenitentiae autem modus in arbitrio [Col. 0179C] est constitutus episcopi, cui a Domino concessa est potestas ligandi atque solvendi. Unde Augustinus in libro De poenitentia (c. 85, distinct. 1) : «Judicet se homo voluntate dum potest, ne cum jam voluntate non poterit, praeter voluntatem judicetur a Domino. Veniat ad antistites, per quos illi claves in Ecclesia ministrantur, et tanquam jam incipiens bonus esse filius, maternorum membrorum ordine constituto [ al. custodito] a praepositis sacramentorum satisfactionis suae modum accipiat, et in offerendo sacrificio contribulati cordis devotus et supplex permaneat. Id tamen agat quod non solum ipsi prosit ad recipiendam salutem, sed etiam caeteris ad exemplum ut si [fit si] peccatum ejus non solum in gravi [Col. 0179D] ejus malo sed etiam in tanto scandalo aliorum est, atque hoc expedire utilitati Ecclesiae videtur antistiti, in notitia multorum vel etiam totius plebis agere poenitentiam non recuset, non resistat, ne lethali plagae per pudorem addat tumorem.» Si autem praedictus frater posteaquam notatus est de excommunicationis culpa ante audientiam communioni se ingessit, secundum decretum Martini papae (c. Si quis episcopus, caus. 11, q. 3) , et concilium Carthaginense (c. Placuit, caus. 11, q. 3) , ipse in se damnationis judicatur sententiam protulisse. De alio autem clerico qui negat se Drogoni communicasse, nec se [Col. 0180A] sciente in Ecclesia eo praesente orasse, qui tamen in Ecclesia profanorum orasse non negat [ al. negatur], mihi videtur sufficere, si sub duobus testibus idoneis suae possit conscientiae innocentiam approbare. Possemus haec multis testimoniis confirmare, nisi vitaremus prolixitatem epistolae. Ego de proposito [propositis] ita sentio, majorum sententias non praeveniens aliquo meo praejudicio. Valete.

Bonae intentionis vestrae laudamus affectum quod Wlgrinum filium nostrum, vita honestum, scientia clarum, elegistis vobis in archiepiscopum (epist. 176) . Sed, quantum nobis videtur, frustra laborat [Col. 0180B] studium vestrum, quia nec praetaxati filii nostri voluntas est electioni vestrae acquiescere, nec nostrae potestatis ad hoc eum invitum cogere. Habent enim leges imperiales, quia filiofamilias dissentiente, nequaquam possunt sponsalia sub nomine ejus contrahi (l. XII, cod. De nuptiis, et l. XI, De ritu nupti) . Multo itaque minus spiritualis sponsi animus ad spiritualis sponsae copulam in angaria est pertrahendus. Praedictus enim frater jam super hoc per litteras nostras et suas allegationes domno papae transmisit, et onus episcopi, prout potuit, refutavit. Si ergo studia vestra mutare non vultis, si in aliam personam deliberatione vestra [deliberationem vestram, ms. c. ] declinare non vultis, non a nobis, sed a summo pontifice est quaerendus, cui concessum [Col. 0180C] est invitos ad haec officia cogere et de volentibus et de nolentibus Ecclesiae Dei pontifices ordinare. Quantum ergo domnus papa super hoc me coegerit tantum ego praedictum fratrem cogam. Valete.

Interdictus est, ut audivimus (epist. 121 et 136), praecepto vestro filiis nostris canonicis beatae Mariae Exitus Viarum, panis et aqua, et omnia huic vitae necessaria quae sunt sub potestate vestra. Quod quid aliud est facere quam homines innocentes et arma non tenentes sine audientia et sine judicio morti [Col. 0180D] destinare? Ita enim necat fames et sitis, sicut gladius. Quod truces Turci, Christiani nominis persecutores possent truculentius edictum in Dei servos promulgare quam necessaria eis vitae subtrahere? Unde monendo consulo et consulendo moneo nobilitatem vestram, quatenus inconsideratum sententiae vestrae rigorem usque ad audientiam in melius commutetis, et non convictos, non judicatos tam severa sententia morti addicatis. Nos enim pro amore vestro sententiam nostram quamvis justam et judicio diffinitam temperavimus, nec baptismi sacramentum, nec confessionem, nec poenitentiam, [Col. 0181A] quae saluti animarum in necessitate sufficiunt, etiam ipsis persecutoribus denegavimus. Ita ergo vos habetote, ut laus fortis mulieris quam Sapientia commendat (Prov. XXXI) , de vobis praedicetur, non crudelitas perversae mulieris (quam in Herodiade Chrysostomus detestatur) per omnes nostras provincias publicetur. Quod si sanis et piis admonitionibus meis acquiescere non vultis, commoneo vos per pacem quam praesenti anno in manu domni papae ⁜ a , ante autem tertium annum in manu mea promisistis, quatenus diem competentem exsequendae justitiae per praesentium portitorem nobis denominetis, et interim filios Ecclesiae secundum institutum pacis, suis rebus libere potiri permittatis. Quod si haec omnia contempseritis, procul dubio [Col. 0181B] sciatis quia Ecclesia corde contrito et humiliato, ascitis sibi omnibus Ecclesiis subjectis quotidie ante corpus et sanguinem Domini et sanctorum patrocinia clamorem faciet adversus omnes hujus mali patratores et consentaneos, et ad hoc ipsum ex debito omnes vicinos episcopos cum Ecclesiis sibi subjectis invitabit. Dolens haec dico, consulens tamen in hoc honestati et famae vestrae, nihil aliud quaerens, nisi ut secundum morem et legem justitiam faciatis, et, si qua adversus Ecclesiam calumnia est, justitiam habeatis. Valete.

[Col. 0181C] Placet admodum parvitati nostrae quod audivimus vos rigorem justitiae inflexo [irreflexo, ms. c. ] tramite velle custodire. Sed, cum in pectore sacerdotis rationale affixum esse debeat, et connexum superhumerali (Exod. XXVIII) condecens est ut rector sic moderationem justitiae teneat, quatenus nec immoderatus rigor corrigendos desperatione misericordiae in profundum malorum dejiciat, vel indiscreta misericordia arrogantiam augeat. Quod ideo suggero sanctitati vestrae, quia audivi quosdam parochianos vestros submurmurantes, vos ita esse obligatum cum quibusdam parochianis vestris, ut nisi eorum consensu justitiam intendere vel remittere non valeatis; unde nuper contigit, ut audivimus, dura eorum obstinatione causam Arnulfi Virsionensis in [Col. 0181D] curia vestra ita esse exasperatam, ut in eadem causa facto judicio sedes apostolica sit appellata, et finitiva ejusdem causae sententia usque ad apostolicam audientiam sit dilata. Quod quanta sit vexatio, quanta rerum expensa, quam incertus negotiorum exitus, tam experimento in vestris negotiis didicistis, quam ex aliorum causis audistis. Consilium ergo quod per quosdam pacis amatores didici, necessarium vobis scribere existimavi, videlicet ut per Radulfum Belgeiacensem [ al., Balgiacensem, vel Belgiacensem, ita ms. c. ] aliquanto prolixas inducias detis praetaxato Arnulfo, non de minoranda justitia ecclesiastica, sed tantummodo de non ducenda [Col. 0182A] super eum communia [communia, ita ms. c. ] Interim autem [enim, ms. c. ] sicut dixit praetaxatus Radulfus, eo mediante inter Arnulfum et ejus adversarios pax reformabitur, et justitia in nullo periclitabitur, et appellatio quae in curia vestra facta est, sine vestra vel vestrorum vexatione ad nihilum redigetur. Vos itaque quod dico, prudenti deliberatione pensate, et si vera sunt quae dicuntur, si meliora vobis non occurrunt, vos ipsi [ipsos, ms. c. ] probate, quia, suadente charitate, salva justitia placeret mihi pax vestra. Valete.

Intelligens in vobis pro gratia divinitus coliata fervere zelum justitiae, veritatem quam novi de causa Vigeliacensis et Belvacensis [ unus v. c. Vizeliacensis] monasterii Sancti Luciani sollicitudini vestrae intimare curavi. Buglensis ecclesia, de qua nunc controversia est, inter praedicta monasteria, olim fuit juris monasterii Sancti Luciani. Sed, cum Northmannorum persecutio monasteria Belvacensis territorii [monasterii, ms. c. ] devastasset et in solitudinem redegisset bona monasteriorum propter defensionem terrae ex magna parte in usus laicorum distracta sunt. Antequam autem illa vastitas plene reformari potuisset, in Buglensi ecclesia quidam canonici ordinati fuerunt. Et ita per successiones [Col. 0182C] usque ad tempora Guidonis [ al. Vuidonis, ita ms. c. ] Belvacensis episcopi, et Hugonis Buglensis comitis, canonici canonicis successerunt. Hugo autem comes habito consilio cum Guidone [Vuidone] episcopo, praedictam ecclesiam Sancto Luciano reddidit, sibi et praedecessoribus suis indulgentiam postulans, qui eam injuste detinuerant. Sed abbas praedicti monasterii Sancti Luciani, contradicentibus clericis praedictae ecclesiae, pro sua simplicitate distulit aliquanto tempore monachos suos ibi ordinare, exspectans ut cum pace clericorum posset omnia transigere. Et quia praedictus comes posthabito discretionis moderamine, monachos quomodocunque festinabat intrudere, Vigeliacenses [ al. Vizeliacenses] monachos, qui ibi prope habebant cellam unam, vocari fecit, [Col. 0182D] et eis, reclamantibus clericis et monachis Sancti Luciani, absque consensu episcopi ecclesiam 76 quae jam sua non erat, concessit. Postea, vero ductus poenitentia cum a multis argueretur, eamdem ecclesiam beato Luciano reddidit. Sed quia monachi Sancti Luciani rem quamvis suam absque judicibus ab invasoribus acceperunt (epist. 268) , in concilio Exolidunensi adjudicata est Vigeliacensibus [ al. Vizeliacensibus, ut etiam paulo post ] sola vestitura, usque ad tempus legitimae discussionis. Neque ulla finitiva sententia ibi data est quae monachis Sancti Luciani suam justitiam auferret, et monachis Vigeliacensibus praedictam ecclesiam perpetuo habendam [Col. 0183A] adjudicaret. Hujus negotii ordinem, utpote Belvacensis [Ivo Belvacensis], ita processisse cognovi, et qui in Exolidunensi concilio huic discussioni interfui, haec, si praesens essem, vera esse probare possem. Et ideo ea vobis scripsi, ut, cognita veritate, melius sciatis cui parti aurem securius inclinare audeatis [ al. valeatis]. Val.

Nuper, cum in capitulo nostro quaedam officia secundum Ecclesiae consuetudinem dispensarem, et porrecto libro investituram subdecaniae Fulconi elerico [Col. 0183B] strenuo et in agendis causis ecclesiasticis valde necessario facere vellem, veteri odio inflammati insurrexerunt in me (epist. 227) Hugone pos decani et ipse decanus, cum duobus senibus cantore et fratre ejus, ascitis sibi quibusdam juvenculis qui de domibus eorum prodierant, et tumultuose contradicere coeperunt ne facerem, nihil aliud certum objicientes, nisi quia id eorum consilio non facerem. Ego autem sciens quod [quia] hanc consuetudinem in Ecclesia non inveni, nec in ipsis contradictoribus quando suos honores acceperunt observavi, ne potestatem meam minuerem, ab incoepto non destiti. Ipsi igitur quamvis mei homines essent et per manum et per sacramentum, furiose et clamose sedem meam circumdederunt, librum ⁜ a de manibus meis [Col. 0183C] rapientes, verba turpia, falsa, probrosa, et sacro ordini valde contraria in me protulerunt. In tanta itaque turba mortem timens obmutui, et non aperui os meum, et praesidio caeterorum qui [ al. praesidio eorum qui] sanius sapientes cum istis non conspiraverant, vix eorum manus evasi. Ipsi itaque furori suo aliquod fore remedium existimantes, priores me monuerunt, ut de me ipso justitiam eis facerem. Ego autem eis respondi me esse paratum, et justitiam ab eis accipere, et justitiam facere, aut sub judicibus electis, vel secundum judicium metropolitanae sedis, eo ordine quo canonica auctoritas dictaret. Cum ergo elegerint judicium Senonensis Ecclesiae, concorditer misimus ad vos, ut diem et locum agendae causae nobis designetis circa mediam [Col. 0183D] Quadragesimam, prout vobis opportunum fuerit. Locum autem talem constitui nobis a vestra paternitate misericorditer postulamus, ad quem possimus ire secure, et redire secure. Rogamus etiam ut aliquos de suffraganeis ad hoc judicium convocetis. Non enim levis injuria, sed inaudita pontificali ordini illata est. Quod si petitioni meae addere praesumerem, flexis genibus cordis postularem, ut Carnotensem Ecclesiam visitaretis, et in propria persona injurias mihi, imo omni pontificali ordini in me illatas, a clericis et laicis plenius audiretis. Decens enim est ut etiam in tranquillitate mater filiam consoletur, [Col. 0184A] quanto magis in perturbatione? Sed, ne longius verba protraham, per praesentium portitorem remandabit nobis vestra paternitas diem, locum, securitatem itineris, vel si parvitatem nostram visitare dignabitur vestra sublimitas. Valete.

De milite qui de filia sua [ al. sponsalia, ita ms. c. ] pactum cum alio milite fecit, hoc dilectioni vestrae pro intellectu meo respondeo. Si petitor adversus eum testes produxerit, qui ipsis sponsalibus interfuerint, vel alios qui ipsum patrem puellae in sua praesentia confitentem haec sponsalia se fecisse testificati [Col. 0184B] fuerint, et haec jurejurando firmare voluerint, ita sponsalia [ al. quia sp., ita ms. c. ] rata esse oportebit cum secundum leges ⁜ b , probatio ei incumbat qui dicit, non ei qui negat. Credo autem vos mecum sentire, quia sicut in Christo neque servus est, neque liber, neque masculus, neque femina (Gal. III) ita in contractibus Christiani populi quos communes habent liberi cum servis, et omnes homines cujuscunque conditionis, si de his controversia orta fuerit, quascunque (tamen vitae honestae, personas et boni testimonii [personas honestae tamen vitae, et boni testimonii, ms. c. ]) ad testimonium rationabiliter posse admitti, et in civilibus causis vel criminalibus hanc discretionem personarum solummodo [Col. 0184C] debere servari. In hujusmodi autem causis monomachia (epist. 205) nullo modo admittenda est, quia, secundum beatum Augustinum: «Quandiu habet homo quid [ al. quod] faciat non debet tentare Deum suum ⁜ c .» Sponsio vero pecuniae servata, vel violata, non debet impedire conjugium, si sponsalia facta sunt consensu contrahentium. Haec breviter prudentiae vestrae scripsi, rogans ut id faciatis quod per domnum Walterium [ al. dominum Gauterium, vel Gualterium, ita ms. c. ] monachum a fraternitate vestra volumus impetrari. Vale.

[Col. 0184D] Mandavit mihi fraternitas vestra quorumdam laicorum adversus Belvacensem Ecclesiam ortam esse calumniam, qui ob id judicium clericorum ejusdem Ecclesiae reprobant, quod earum rerum sunt possessores, pro quibus apud ipsos idem laici existunt petitores. Sed non sunt satis periti legum ecclesiasticarum, vel saecularium, qui hoc modo statum Ecclesiarum moliuntur evertere, cum et paginae decretales, et leges imperiales et ecclesiasticae consuetudines manifeste eis resistant, sine quibus res divinae et humanae tutae esse non possunt, si instrumenta sua deserunt, quibus majores [Col. 0185A] nostri eas tutas et incolumes esse sanxerunt. Primo enim in multis decretalibus sententiis legitur: Omnes lites et contentiones in Ecclesiis in quibus ortae sunt (epist. 75 et 168) primo 77 esse discutiendas et terminandas, nisi aut utraque pars ex consensu judices elegerit, vel altera pars majorem audientiam appellaverit. A filiis autem ipsius Ecclesiae, in qua orta contentio est, et non ab aliis terminandum esse judicium clamant plurimorum decreta pontificum, quae ita continent (can. Peregrina, cum seqq. caus. 3, q. 7) : «Peregrina judicia generali sanctione prohibemus.» In quo bene consentiunt instituta imperialia, quae dicunt res ecclesiasticas non esse juris humani, sed divini. Unde Justinianus in libro Institutionum secundo, [Col. 0185B] cap. 1: «Nullius autem sunt res sacrae, et religiosae et sanctae, quod enim divini juris est, id nullius est in bonis. Ea autem sacra sunt [sacra enim sunt, ms. c. ], quae rite et per pontifices Deo consecrata sunt, veluti aedes sacrae, et dona quae rite in [ al. ad] ministerium Dei consecrata sunt, quae etiam per nostram constitutionem alienari et obligari prohibemus.» Cum ergo ratio et veritas instituto religiosi principis sine ulla retractatione conveniat, nihil obesse videtur, quare clerici qui de sorte sunt Domini, non possint de rebus sacris justum determinare judicium, super quas nullum constat eos habere dominium. Praeterea generalis consuetudo Ecclesiae sic habet, quae si non immobiliter servaretur, Ecclesia omnibus aut pene omnibus bonis [Col. 0185C] suis privaretur. De tenenda autem consuetudine quae legi non obsistit, plurima sanctorum Patrum exstat auctoritas. Dicit enim Augustinus in epistola ad Casulanum presbyterum ⁜ a : «In his enim rebus, de quibus nihil certi statuit divina Scriptura, mos populi Dei et instituta majorum pro lege tenenda sunt.» Et sicut praevaricatores legum divinarum, ita contemptores consuetudinum ecclesiasticarum coercendi sunt. Gregorius etiam (epist. 75, lib. I) universis episcopis Numidiae [ al. Numidis]: «Nos consuetudinem, quae contra fidem catholicam nihil usurpare dignoscitur [cognoscitur] immotam permanere concedimus.» Isidorus Etymologiarum libro quinto cap. 3: «Mos est vetustate probata consuetudo, sive [Col. 0185D] lex non scripta.» Item: «Consuetudo autem est jus quoddam a majoribus institutum, quod pro lege suscipitur, cum deficit lex. Nec differt utrum scriptura an ratione consistat.» Et codicis libro octavo, tit. 53 ⁜ b . «Consuetudinis ususque longaevi non vilis auctoritas est; verum non usque adeo sui valitura momento, ut aut rationem vincat aut legem.» Potest in hunc modum vestra prudentia multa de authenticis scripturis eligere, quibus poterit adversus Ecclesiam laicorum latratus obstruere. Vale.

«De clerico praesentium portitore, qui inordinato et praepropero saltu cum non esset benedictus in clericum, in subdiaconum se fecit ordinari, sublimitati vestrae respondeo, quia si rigorem justitiae tenere vultis, nec in acceptis inordinate ordinibus eum ministrare permittetis, nec ad superiores gradus eum promovebitis. [ al. provehetis]. In decretis enim pontificalibus legitur (can. Vides, distinct. 1), quia «quod contra leges praesumitur, per leges dissolvi meretur.» Si autem honesta vita ejus, aut utilitas ecclesiastica ita exigit, potestis ei dispensatorie dato clericatu cum debita satisfactione eam misericordiam impendere, ut cum sacram ordinationem [Col. 0186B] vos celebrare contigerit, humiliato corde et corpore sacris benedictionibus intersit non ut reordinetur, sed ut competentibus verbis in acceptis ordinibus confirmetur. De talibus excessibus, pro impendenda misericordia propriam sententiam ad manum non habeo, sed pro simili negotio dispensatoriam Alexandri papae secundi sententiam vestrae discretioni transmitto. Cujus exemplo munitus, si vobis visum fuerit dignum, habita ratiocinatione poteritis et accepta confirmare et non [ al. et nondum, ita ms. c. ] accepta concedere. Sententia autem haec est: Alexander secundus Rumaldo [ al. Rumando, vel Grimaldo, in cap. Sollicitudo, dist. 52] Constantiensi episcopo: «Sollicitudo dilectionis tuae [Col. 0186C] nos studuit consulere, utrum portitor istarum litterarum diaconatus et presbyteratus officium idoneus sit peragere, necne, cum ad id praepropero saltu vel [saltu vel, desunt in ms. c. ] cursu, videlicet sine subdiaconatus ordine, negligentia potius quam superbia cognoscatur ascendisse. Unde nos consulendo charitati tuae mandamus, ut ab officio sacerdotali eum prohibeas, donec proximo Quatuor Temporum jejunio, subdiaconatus ministerium ei rite [ al. sibi rite] imponas, et sic deinceps ad majora officia eum redire concedas.» Valete.

Inquisitiones tuae multiplici egent et prolixa responsione, [Col. 0186D] quae epistolari non possunt brevitate commode enodari, imo egerent librorum copiosa explicari disputatione, et multarum scripturarum quae dicerentur fulciri auctoritate. Praeterea si in aliquibus vellemus uti canonum moderatione, videremur quibusdam simplicibus legis aemulatoribus [ antea cumulatoribus] contra canones agere, quorumdam vero ambitioninus defensionis argumenta praeparasse. Idcirco tales disputationes [ al. dispensationes, ita ms. c. ] non videntur scripto commendandae, ne, si in multorum manus venerint, plus obsint indiscretis quam prosint discretis. Paterna tamen regula [Col. 0187A] est, quae multis propositionibus tuis diligenter perspecta sufficere poterit, videlicet: «quia communio malorum neminem maculat, sed consensio factorum.» Et alibi: «Nullius crimen maculat nescientem ⁜ a .» Et alibi: «Qui non habet potestatem reum condemnare, aut non potest comprobare, immunis est.» Unde dicit Augustinus in secundo libro De unico baptismo (lib. I, in cap. Forte, caus. 23, q. 4) : «Forte in populo Dei stat juxta te avarus, raptor, rebus alienis inhians, quem nosti talem, et fidelis est vel fidelis vocatur; non eum potes de Ecclesia pellere; non habes aliquem aditum: castigando et corripiendo corrige. Accessurus est tecum ad altare, noli timere. Unusquisque enim onus proprium portabit (Gal. VI) . Quomodo, inquis, ferrem [Col. 0187B] quem novi malum? nonne melius ipsum ferres, quam te foras efferres? ecce quomodo ferres, si [si abest a duob. v. c. ] attenderes Apostolum dicentem: Unusquisque onus proprium portabit, liberaret te ista sententia. Non enim communicares cum illo avaritiam, sed communicares cum illo Christi mensam, et quid tibi obesset, si cum illo communicares Christi mensam? Apostolus dicet: Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI) sibi non tibi sane si judex es, si vindicandi ⁜ b potestatem accepisti, 78 ecclesiastica regula, si apud te accusatur, si veris documentis testibusque convincitur, coerce, corripe, excommunica, degrada.» Idem in epistola contra Parmenianum: «Revera [Col. 0187C] cum contagio peccandi [ al. peccati] multitudinem invaserit (epist. 288) , divinae disciplinae severa misericordia necessaria est. Nam concilia separationis et inania sunt et perniciosa atque sacrilega, quia et impia et superba sunt, et plus perturbant infirmos bonos, quam corrigant animosos malos.» Idem in epistola ad Vincentium (epist. 48) : «Non enim propter malos boni sunt deserendi, sed propter bonos mali sunt tolerandi, sicut tolerarunt prophetae contra quos tanta dicebant, nec communione sacramentorum illius populi relinquebant; sicut ipse Dominus nocentem Judam usque ad condignum ejus exitium toleravit, et eum sacram coenam cum innocentibus communicare permisit, sicut et [etiam, ms. c. ] toleraverunt apostoli eos qui per invidiam, quod [Col. 0187D] ipsius est diaboli vitium, Christum annuntiabant.» Haec de non vitanda communione malorum beati viri dicta sufficiant. Si autem quis in impietate sua perdurans ab Ecclesia nominatus fuerit, et judicio Ecclesiae communione privatus, hujus tantum vitanda est communio ab his ad quorum aures excommunicatio illa pervenerit. Unde Apostolus ait: Si is qui frater est nominatur fornicator [est, ms. c.], aut avarus, aut idolorum serviens [al. aut idolis serviens], cum hujusmodi nec cibum sumere (I Cor. V) . De dandis autem vel non accipiendis muneribus erga tales personas haec ratio mihi servanda videtur, ut nihil eis detur nisi intuitu et compassione humanae indigentiae, [Col. 0188A] neque ab eis aliquid accipiatur, nisi inevitabilis cogat necessitas; quod minime fieri videatur causa familiaris rei augendae, sed tantum causa necessitatis implendae. Sic Israelitae in terra Aegyptiorum bona (Num. XXII) , sic in terra Madian ad usus necessarios acceperunt res Madianitarum (Exod. XII) . De his consultus Gregorius papa VII, ita scribit (c. 101, Quoniam. caus. 11, q. 3) : «Quoniam peccatis nostris exigentibus, multos quotidie causa excommunicationis perire cernimus, partim ignorantia, partim nimia simplicitate, partim timore, partim etiam necessitate devicti misericordia, anathematis sententiam, prout [ unus v. c. ad tempus prout] possumus, temperamus. Apostolica itaque auctoritate ab anathematis vinculo hos subtrahimus, videlicet uxores, [Col. 0188B] filios, servos, ancillas, seu mancipia, necnon rusticos et servientes, necnon et omnes illos qui [ in uno v. c. alios qui] non adeo curiales sunt, ut eorum consilio scelera perpetrentur et eos qui ignoranter communicant excommunicatis, sive illos qui communicant cum eis qui excommunicatis communicant. Quicunque autem aut arator, seu peregrinus, aut viator in terram excommunicatorum devenirit, ubi non possit emere, vel unde emat non habuerit, ab excommunicatis accipiendi licentiam damus. Et si quis excommnnicatis non pro sustentatione superbiae, sed humanitatis causa voluerit dare, non prohibemus.» De emptionibus vero rerum ecclesiasticarum quas monachi a laicis faciunt, hoc tuae [Col. 0188C] fraternitati respondemus, quia, si res ecclesiasticas de laicorum servitute dato pretio liberarent, et juri ecclesiastico et episcopali dispositioni restituerent, non solum non improbaremus, sed vehementer laudaremus, quia non videretur esse emptio, sed a cunctis pie sentientibus laudanda redemptio; sic captivi fidelium pietate redimuntur, cum redemptores ipsos redemptos non in suam redigunt servitutem, sed in pristinam restituunt libertatem. Verum quia rarus est, aut nullus qui haec emat, nisi suis aut suorum usibus, non est haec appellanda pia redemptio, sed inter ementes et vendentes cupida et periculosa coemptio. De oblationibus malorum quos adhuc intra Ecclesiam toleramus, hoc sentimus, quia, quandiu eis ecclesiastica dispensatione communicamus, [Col. 0188D] vanum et superstitiosum videretur, si oblationes eorum refutaremus. Nam et Dominum Jesum Christum, cujus vita disciplina morum fuit, Zachaeus publicanus in domum suam invitavit, et de suis ei facultatibus ministravit (Luc. XIX) . Tunc enim recte incedit Christiana religio, cum aut ea facit quae Christus fecit, aut evitat [ea vitat, ms. c. ] quae Christum evitasse cognoscit. Donationes vero et concessiones excommunicatorum, quibus nec dicendum est ave (II Joan. I) , propter infirmos vitandas esse consulimus, quia, licet Apostolus dicat: Omnia munda mundis (Tit. I) : consequenter tamen addit, sed malum est homini qui per offendiculum [Col. 0189A] manducat (Rom. I, 4) . Unde etiam in Epistola ad Corinthios: Si quis, ait, vocat vos infidelium, et vultis ire, omne quod vobis apponitur manducate, nihil interrogantes propter conscientiam. Sive ergo manducatis, sive bibitis, omnia in gloria Dei facite. Sine offensione estote Judaeis et gentibus et Ecclesiae Dei, sicut ego per omnia omnibus placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant (I Cor. X) . Haec est apostolica et sana doctrina. Quare talium donationes vel concessiones vitandae sunt, non quod Dei creatura ex eis munda [munda deest ] immunda fiat, quia Domini est terra et plenitudo ejus (Psal. XXIII) , sed ne [ al. sed quod, ita ms. c. ] simplicium ex hoc infirmetur conscientia, cum talibus conjecturis existimant bonis eorum malefacta facere [Col. 0189B] [placere, ms. c. ], vel quae prius abhorrebant mala non esse. Simili de causa divinae leges pariter et humanae refutant et vitant eorum [ quidam v. c. refutari jubet eorum, ita ms. c. ] testimonia et judicia, non quod non aliquando vera testificentur, et justa decernant, sed ut tali repulsa confutati ab errore suo desistant. De his qui criminalia peccata occulte confitentur, nihil melius respondere possum quam quod beatus Augustinus in quadam epistola scribit (epist. 206) «Nos a communione nullum suspendimus, nisi accusatum publice [ al. quemquam suspendere non possumus, al. nullum suspendere possumus, nisi publice accusatum, ms. c. ] atque convictum, vel sponte confessum similiter publice.» [Col. 0189C] De manifestis autem manifesta sententia est, quia qui manifeste peccarunt, manifeste sunt arguendi, et publica poenitentia sunt corrigendi. Dicendum est tamen eis non praecipiendo, sed consulendo, ut seipsos ab officiis ecclesiasticis suspendant, vel a sacramentorum communione abstineant, quia tali humilitate et poenitentia verius agitur, et salus reparata tutius munitur. Sacramenta tamen divina a talibus tractata propter indignitatem eorum non sunt deteriora, sicut, propter dignitatem meliorum non sunt meliora (epist. 73 et 236) , sed apud quoscunque sunt, secundum beatum Augustinum, eadem ipsa sunt. De excommunicatis communi sententia non tamen nominatis, sive in capitulo, sive in concilio facta sit illa excommunicatio, sive sint Simoniaci, [Col. 0189D] sive presbyteri uxorati, idem consilium est quod est de aliis criminosis, quia non sunt a communione suspendendi, nisi publice convicti, vel publice confessi, quia et Dominus Judam furem sciebat, et ita excommunicatum ut etiam diabolum nominaret, tamen quia non fuit accusatus, donec seipsum Dominum prodendo manifestavit, minime eum abjecit. De subjectis quoque idem sentimus, 79 quia non debent deserere praelatos suos, nisi prius eos viderint publice damnatos, aut nominatim excommunicatos. De mutua confessione, de qua dicit apostolus Jacobus: Confitemini alterutrum peccata vestra (Jac. V) , hoc respondeo, quia sufficit pro [Col. 0190A] quotidianis et levibus peccatis si congrua sequatur satisfactio. Si vero graves sint culpae, ab eo cui data est potestas ligandi atque solvendi, quaerenda est absolutio. De excommunicato hospitio recepto sufficere videtur, si hospes qui eum suscepit contineat se a mensa excommunicati et osculo ⁜ a . Puto me breviter pene ad omnia proposita tua, et si non ad omnia, tamen ad graviora, respondisse, tuae discretioni relinquens, ut singulis capitulis sparsim digestis generales sententias accommodes; quae diligenter perspectae non dicam singulis propositis, sed fere unaquaeque sententia pluribus poterit capitulis obviare. Cum autem simul ⁜ b colloqui Deo disponente poterimus, si qua restant, aut ex his quae modo scripsimus, aut ex aliis quae Dominus inspirare voluerit, [Col. 0190B] gratanter respondebimus. Vale.

Abbas Bonevallensis monasterii, et congregatio sibi commissa lacrymosis et miserabilibus clamoribus aures Dei et hominum pulsant, conquerentes quod propter interfectionem Hugonis Nigri, injuste eos et homines sui juris vexatis, et angarias contra privilegia et instituta praedecessorum vestrorum super eos faciatis [ al. facitis], in tantum ut nec misericordiae nec judicio apud vos eis locum relinquatis [relinquitis]. Quod ego audiens non possum non ingemiscere gemitibus eorum, qui et in prosperis debeo [Col. 0190C] eis congaudere, et in tribulationibus condolere. Unde monendo rogo, et rogando moneo, ut severitatem intentatam prudenti et discreto consilio temporetis, ne grex Dominicus insolitae tribulationis tempestate dispergatur, et religio quae istis temporibus refloruerat, aut minuatur aut omnino ad nihilum redigatur. Praeterea debetis consulere saluti vestrae et famae vestrae, ne vanum videatur quod monasteria quae non sunt juris vestri, muneribus vestris sustentatis, et quibus modis potestis ampliatis, ea autem quae vestri juris sunt, minuitis et quasi servili oppressione subjugatis. Unde, ne ista ad aures multotum perveniant, et famae vestrae, sicut saluti, plurimum detrahant, sicut monui iterum moneo, ut mitius agatis, ne insolita et intolerabilis severitas posteris [Col. 0190D] vestris sit in exemplum, et vobis in peccatum aeternum [ al. sempiternum, ita ms. c. ]. Timendum est enim vobis ne gemitus servorum Dei ad aures ejus perveniant, et qui apud vos misericordiam non inveniunt misericordiae vobis januam claudant. Sicut enim ipsi dicunt qui a vobis opprimuntur, continuo gemitu Dei aures implebunt, et quotidiana conquestione aures populi Dei tam in vicinis quam in remotis locis, donec Dominus imperet ventis et mari, et quiescant fluctus ejus. Quod quia periculosum est vobis et ignominiosum, det vobis Dominus spiritum consilii, ut meliora eligatis, et quae sunt periculosa fugiatis. Valete.

Quaesivit a me, quod melius me novit vestra prudentia, utrum mulier quae post completa sacramenta et officia nuptiarum infra duos aut tres menses peperisse cognoscitur, debeat propter foedera nuptiarum in conjugio manere, an propter patratum ante nuptias flagitium matrimonii dignitatem amittere, cum lex Moysi ⁜ b hujusmodi jubeat lapidari. Super qua re non memini me canonicam invenisse sententiam; dico tamen sine praejudicio melioris sententiae, quia si ante celebrationem sacramenti conjugalis, cognita fuisset mulieris turpitudo, secundum legum [Col. 0191B] severitatem non esset honestanda matrimonio, sed asperis objurgationibus tanquam lapidum jactibus [ al. ictibus] severa ei esset adhibenda correptio. Verum, postquam simpliciter praecedente consensu contracta sunt foedera nuptiarum, postquam matrimoniales tabulae datae sunt, et caetera conjugii sacramenta completa sunt, vir et mulier unum corpus per commistionem carnis facti sunt, non intelligo posse dissolvi conjugium, nisi divortii causa intercurrat adulterium, quamvis enim ⁜ c ex adulterio, docente Evangelio, possit mulier marito reconciliari, quanto magis ex simplici fornicatione quae patrata est quando nondum erat alligata lege maritali? Continetur libro Constitutionum [l. XXIII, cod. De nuptiis] , quia meretrices possunt honestiorem vitam [Col. 0191C] eligere, et matrimonii jura contrahere, quanto magis mulieres, quae occulte peccaverunt, et quaestum corpore non fecerunt? Unde Augustinus in libro De conflictu virtutum atque vitiorum: «Quibusdam nubendi licentia tribuitur, hoc est quae [ al. qui, ita ms. c. ] virginitatem vel castimoniam vidualem nequaquam professae [professi, ita ms. c. ] sunt. Fornicatio vero nulli impune conceditur.» Haec sententia non fornicariam excepit, nec fornicarium a lege conjugii, sicut et Paulus lapsibus humanae fragilitatis occurrens scribit ad Corinthios: Propter fornicationem unusquisque habeat uxorem suam, et unaquaeque habeat ⁜ d virum suum (I Cor. II) . Quibus verbis medicinaliter provisum est, ut carnalis commistio quae damnabilis foret turpitudine flagitii, venialis [Col. 0191D] fieret honestate matrimonii, nec jam reputentur fornicariae quae prius erant inhonestae, neque liceat viris eas propter priorem lapsum dimittere, dicente Apostolo: Alligatus es uxori, noli quaerere solutionem (I Cor. VII) . Cum enim fornicatio et in Veteri Testamento et Novo aeque inhonesta et damnabilis habeatur, ut de inhonesta faceret honestam, praeceptum est Oseae a Domino, ut uxorem sibi duceret mulierem fornicariam. Unde beatus Hieronymus in explanatione super Oscam (lib. I, c. 1 et epist. 148) ita scribit: «Non est culpandus Osea propheta, si [Col. 0192A] meretricem quam duxit, convertit ad pudicitiam, sed potius laudandus, quod ex mala bonam fecerit. Non enim qui bonus permanet, ipse polluitur si societur malo, sed qui malus est in bonum vertitur si boni exempla sectetur, ex quo intelligimus prophetam non pudicitiam perdidisse si copulatum [ al. per cop.] fornicariae, sed fornicariam assumpsisse pudicitiam quam prius non habuerat.» Ex his beati 80 Hieronymi verbis colligi potest quia si propter consortium pudici redditur mulier pudica, e contrario propter divortium ejus redditur impudica. Unde cum leges honestati consulere debeant et saluti, tutius mihi esse videtur, ut vir mulierem quam duxit, licet nesciens impudicam retineat uxorem, quam suo divortio et illam fornicariam, et se faciat fornicatorem. [Col. 0192B] Beati quoque doctores nostri, Ambrosius et Augustinus, hujusmodi mulierum lapsus suadent potius a viris debere dimitti quam districte et sine misericordia judicari, cum et ipsi viri vix possint a similibus impudicitiis immunes videri [ al. inveniri] (epist. 125) . Unde Augustinus De verbis Domini, tractatu 47: «Si ducturi estis uxores, servate vos uxoribus vestris. Quales vultis eas ad vos venire, tales debent et ipsae vos invenire. Intactam quaeris? intactus esto. Puram quaeris? noli esse impurus.» Inde et Ambrosius in sermone De accusato Domino. «Pudicitiae causam nisi vir pudicus accusare non debet. Talem enim arbitrum meretur castimonia, apud quem non periclitetur verecundia. Quid enim tam divinum, quid tam justum sentias, quam ut is peccatum feriat qui [ quidam [Col. 0192C] v. peccata censeat, qui; ita ms. c. ] peccati sit expers? Quomodo enim feras alieni ultorem, et proprii criminis defensorem?» Unde et Augustinus in libro De verbis Domini, tractatu 47: «Dicit Dominus quod dicere debet mansuetus et justus: Qui sine peccato est, prior in adulteram mittat lapidem (Joan. VIII) . Haec vox justitia est, puniatur peccatrix, sed non a peccatore. Impleatur lex, sed non a praevaricatoribus legis.» Item Angustinus, De decem chordis: «Quoniam virtus castitas est, tu sub uno impetu libidinis cadis, et vix uxerem [tuam, ms. c. ] victricem esse, tu victus jacens? Si caput est vir, melius debet vivere, et omnibus bonis factis praecedere uxorem suam.» Ex his et hujusmodi sanctorum Patrum [Col. 0192D] sententiis ratiocinando colligi potest quia illicitus coitus, ante nuptias vel sponsalia patratus, non potest postea initum separare conjugium, quanto minus partus, qui non est fructus vitii, sed naturae? Ad hoc si quis altius intuens objiciat ex verbis Leonis papae non esse nuptias in quibus non continetur sacramentum Christi et Ecclesiae; cui per Paulum dicitur: Desponsi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. II) , audiat Hieronymum dicentem in tractatu octogesimi sexti psalmi: «Rem miram vobis loquor, sed tamen veram. Sion nostra in qua aliquoties alienigenae sunt, et Tyrus, et Aethiopes, [Col. 0193A] illa specula, illa Raab meretrix, illa Babylon, illa quae devaricavit [ al. divar.] pedes suos cum omni transeunte secundum Ezechiel [ al. Iezechiel] illa meretrix si voluerit repente virgo efficitur.» Si ergo Raab non repellitur a spirituali conjugio Christi, cur mulier lapsa non admittitur ad conjugium viri honesti? Neque enim ab hujusmodi nuptiarum foedere discrepat sacramentum Christi et Ecclesiae. Non ergo conveniens est Christianae pietati, neque sacramentis ecclesiasticis ea est inferenda injuria, ut quamvis celerius vel tardius celebrata sint quam traditus ordo postulat, eos tamen quos de turpitudine transtulerunt ad honestatem, de civitate diaboli ad civitatem Dei, nos indiscreta severitate cogamus reverti de honestate ad turpitudinem, de civitate Dei [Col. 0193B] ad civitatem diaboli. Si vero aliter in aliquibus capitulis repertum fuerit, severitati disciplinae est ascribendum. Sed, ubi salus periclitatur, moderatione legum saluti intelligimus consulendum. De caetero sciat dilectio vestra, quia pro pace Ecclesiae Remensis et vestra, regem humiliter et fideliter interpellavimus, (epist. 190) , et suo tempore interpellare non desistemus. Vale.

Noverit sancta Romana Ecclesia, noverint omnes Ecclesiae, ad quas murmur Remensium clericorum pervenerit, nos in consecratione Ludovici regis Francorum nihil nostrum quaesisse, sed pro communi utilitate regni et sacerdotii consulte vigilasse. Erant [Col. 0193C] enim quidam regni perturbatores, qui ad haec [ al. qui, ad hoc, ita ms. c. ] omni studio vigilabant, ut aut regnum in aliam personam transferretur, aut non mediocriter minueretur. Quod ne fieret, cooperante Deo, et pro integritate regni, et pro tranquillitate Ecclesiarum, quantum potuimus praecavere studuimus. Unde livori ascribendum videtur aut tumori, si quis utili et honestae actioni deroget, quam nec ratione potest redarguere, nec consuetudine infirmare, nec lege damnare. Si enim rationem consulimus, jure in regem est consecratus, cui jure haereditario regnum competebat, et quem communis consensus episcoporum et procerum jampridem elegerat. Praeterea quae ratio est Belgicorum regem suum creare et consecrare, [Col. 0193D] quamvis in aliis provinciis regnaturus sit, si ita ipsorum regum voluntas et temporum atque locorum opportunitas se obtulerit, eadem est Celticorum et Aquitanorum, qui Belgicorum [ al. Belgiarum] provinciae nihil debent, regem suum, quamvis et in Belgica regnaturus sit, eligere, et omne regi debitum obsequium exhibere. Si vero ad consuetudinem recurrimus, quae in exemplis maxime declaratur, respondemus ex verbis Augustini, quia ratio exemplis anteponenda est, cui tamen et exempla concordant. Ecce rationem dedimus, quam [ al. cui] apud eos aeque validam super hoc negotio inveniri non credimus. [Col. 0194A] Addamus et exempla rationi concordantia. Sicut enim legitur in Gestis Francorum: «Diviso regno inter [ al. divisum est regnum inter] filios Lotharii nepotes Clodovei, Charibertus et Guntrannus provincias Celticorum et Aquitanorum acceperunt in regnum suum, et alter eorum Charibertus, scilicet Parisium [ al. Parisius, ita ms. c. ut epist. 5] sibi sedem regiam posuit, et usque ad flumen [ al. ad fluvium] Garunnam regnum suum extendit; Guntrannus vero Aurelianis [ al. Aurelianum] sedem regiam sibi constituit et Burgundiam, quae Celticae pars est, in regnum accepit.» Isti quippe reges nullam a Remensi archiepiscopo [ al. episcopo] benedictionem vel coronam acceperunt, sed et sacerdotibus provinciarum quas regebant, sublimati sunt et sacrati [ al. consecrati]. [Col. 0194B] Postquam vero regnum Gallorum in suam monarchiam revocatum est, deleta progenie [ vel propagine] Clodovei, Pipinus et filii ejus Carolus et Carlomanus [ al. Carlomagnus vel Carlomannus], nec Remis nec a Remensi archiepiscopo in reges sublimati sunt, nec injuncti. Ludovicus quoque nepos Ludovici senioris apud Ferrarias, qui locus est in pago Senonensi, et uxor ejus nullo praesente metropolitano a quibusdam episcopis in reges sunt consecrati et coronati. Unde in Gestis Francorum ita legitur: «Audientes Hugo abbas et caeteri primates qui 81 cum filiis quondam senioris ⁜ b sui Ludovici agebant, Ludovicum nepotem cum uxore sua ad has partes venturum quosdam episcopos miserunt ad Ferrarias monasterium, et ibi consecrari eos et coronari [Col. 0194C] in reges fecerunt.» Item in Gestis Francorum: «Supererant duo filii Roberti comitis Andegavorum, qui fuit Saxonici generis vir. Ex his senior Odo dicebatur, Robertus alter; ex his majorem natu Odonem Franci et Burgundiones, Aquitaniensesque proceres congregati in unum, licet reluctantem tutorem Caroli pueri, regnique elegerunt gubernatorem, quem unxit Walterus [ al. Galterus, Gualterius, vel Gauterius] archiepiscopus Senonum.» Item: «Carolus simplex in carcere positus, Rodulfum nobilem filium Ricardi Burgundionum ducem, quem de fonte sacro susceperat, una cum ⁜ c consilio Hugonis magni filii supradicti Roberti, et procerum Francorum in regnum sublimavit. Unctus vero est [Col. 0194D] in regem ipse Rodulfus tertio Idus Julii Suessionis civitate. Post mortem Rodulfi regis, per Vuillelmum [ al. Guillelmum] archiepiscopum reductus est ab Anglia Ludovicus filius Caroli Simplicis in Franciam, et quarto Kal. Julii [ al. leg. et decimo tertio Kal. Jul. vel etiam in ms. c. XII, Kal. Jul.] unctus est in regem apud Laudunum. Post translationem vero regni Francorum in progeniem Hugonis magni ducis, Robertus piissimus rex filius Hugonis regis, Aurelianis in regem consecratus est et coronatus, cujus filius Hugo juvenis Compendii est unctus, et in regem sublimatus.» Ex his et hujuscemodi exemplis [Col. 0195A] manifestum est quod Francorum reges non omnes in Remensi Ecclesia, vel a Remensibus archiepiscopis sunt consecrati, sed multi in multis aliis locis, et a multis aliis personis consecrati sunt. Quae omnia si retexerentur, et prolixam facerent orationem, et superfluam disputationem: cum nullis scriptis vel exemplis probari possit, Remensem [ al. Remorum] archiepiscopum Francorum regem extra Belgicam unxisse aut coronasse. Cum ergo haec eadem potestas sit cujusque metropolitani in metropoli sua, mirum videtur quare [ al. non video quare] unus in proprium jus ambiat vindicare quod multorum constat esse commune, nisi forte quis dicere audeat majorem vim sacramentorum esse apud alios quam apud alios, quod schismaticum esset, et unitatem Ecclesiae divideret. [Col. 0195B] Haec dicentes non reprehendimus institutionem ecclesiasticam, per quam pax Ecclesiae firmius colligata est, cum inferiores a superioribus sacramentorum dispensationem suscipiunt, nec ultra quam sibi concessum est usurpare praesumunt. Verum ubi personarum aequalis est potestas, quarum altera alteri nihil praeter charitatem debet, si altera alteri jus suum vult detrahere et sibi soli arrogare sua quaerens, deceptus est saeculi ambitione. Nos quippe Remensi Ecclesiae non invidemus, et si reges Francorum erga eam habuerint tantam devotionem, ut malint a metropolitano ejus consecrari quam ab alio, non repugnamus, non dolemus, imo super benedictionem eorum, si nos adesse contigerit, gratanter loco idiotae amen respondebimus. Supradicta [Col. 0195C] vero verborum serie ostensum est in unctione Ludovici regis nihil nos fecisse contra morem. Restat ut ostendamus nihil nos fecisse contra legem. Lex quippe est praeceptio vel prohibitio scripta, ad communem utilitatem referens quidquid jubet aut prohibet. Contra hanc ergo nihil fecimus, qui nulla contradictione prohibiti, communi utilitati in hoc facto charitate suggerente consuluimus. Si vero privilegiis nititur Remensis Ecclesia, illa privilegia apud nos nulla sunt, quia nec in generalibus conciliis nobis audientibus sunt recitata, nec ad Ecclesias nostras epistolaria [ v. c. epistolari] maturitate directa, et, ut manifestius dicamus, nulla nobis familiari vel publica ratione propalata. Illius ergo legis praevaricatores non sumus, cujus auditores nunquam fuimus. [Col. 0195D] Quae tamen, si audita esset, nihil nobis obesse deberet. Lex enim justa debet esse et possibilis, loco et tempori congruens. Justa si sit, Deus scit. Nos autem interim nec ut justam approbamus, nec ut injustam condemnamus, quam adhuc ignoramus. Possibilis vero non erat, quia consecratio regis Remis ab archiepiscopo Ecclesiae nondum intronizato ⁜ a , sine summa perturbatione et sanguinis effusione celebrari non poterat. Loco non conveniebat, quia civitas sub anathemate posita erat. Tempori opportuna non erat, quia si consecratio regis differretur, regni status et Ecclesiae pax graviter periclitaretur. Quod [Col. 0196A] ergo fecimus, salubri deliberatione et provida dispensatione fecimus, nulli invidentes, nullius auctoritatem nobis arrogare molientes, sed nos intra terminos nostros simplici oculo cohibentes (epist. 67) . Sentiant aliter qui volunt; non timemus tribunal terreni judicis, quia securos nos facit conscientia nostra ante tribunal interni cognitoris [Conditoris, ms. c. ]. Novimus enim quia necessariae dispensationis modus nulli unquam sapientium displicuit (epist. 214) , quem non solum privatae leges, quibus nec fidei veritati, nec morum honestati consulitur, sed etiam leges generales contra haereticos vel sceleratos promulgatae admittunt, quando majoribus morbis sanandis, vel majoribus malis amovendis melius subvenit moderatio sincerae charitatis quam [Col. 0196B] rigor indiscretae severitatis. Haec [hoc, ms. c. ] primo ex auctoritate evangelica dehinc ex Actibus apostolorum, tertio ex Epistolis [exemplis, ms. c. ] Apostoli, postremo ex decretis Romanorum pontificum, caeterorumque ortodoxorum Patrum sententiis facile probarentur, nisi prolixitas epistolae modum excedere videretur.

Notum esse volumus excellentiae vestrae, quia ego et domnus Theobaldus beati Martini monasterii Parisiensis prior audientes miserabilem et mirabilem Remensis Ecclesiae desolationem, ausu familiaritatis opportune [Col. 0196C] et importune regem Francorum interpellavimus, quatenus praedictae Ecclesiae expulso invasore Gervasio pacem restitueret, et domnum Radulfum ejusdem Ecclesiae metropolitanum in gratiam suam receptum ⁜ b , eidem Ecclesiae praeesse concederet. Acquievit tandem precibus nostris, et concessit ut eum ad curiam suam, quae Aurelianis in Natali Domini congreganda erat, secure adduceremus, et ibi cum eo et cum principibus regni de hoc negotio, quantum fieri posset, salva regni integritate tractaremus. Factum est ut condictum erat, et convenientes in curiam multiplicatis intercessoribus petitionem nostram semel et 82 saepius replicavimus. Sed reclamante curia plenariam pacem impetrare nequivimus, [Col. 0196D] nisi praedictus metropolitanus per manum et sacramentum eam fidelitatem regi faceret, quam praedecessoribus suis regibus Francorum antea fecerant omnes Remenses archiepiscopi, et caeteri regni Francorum quamlibet religiosi et sancti episcopi. Quod persuadentibus et impellentibus totius curiae optimatibus, et si propter mandatorum rigorem minus licebat, factum est tamen, quia ecclesiasticae paci et fraternae dilectioni sic expediebat. Cum enim plenitudo legis sit charitas (Rom. XIII) , in hoc legibus obtemperatum esse credimus, in quo charitatis opus impletum esse cognovimus. Petimus ergo flexis genibus cordis, ut hoc eodem intuitu charitatis et [Col. 0197A] pacis veniale habeat paterna moderatio, quod illicitum facit non aeterna lex, sed intentione acquirendae libertatis praesidentium sola prohibitio (epist. 60 et 236) . In excessibus ergo filiorum utili dispensatione et compensatione contractis, sufficiat patri verbum pro verbere, et devota filiorum supplicatio pro summo reputetur supplicio. Si enim vult apostolica auctoritas omnia quae medicinali condescensione dispensantur districte judicare, oportebit pene omnes ministros administrationibus suis renuntiare, aut de mundo exire, nec habebunt ubi seminent spiritualia, nisi permittantur aliqua tolerare carnalia (epist. 214) . Unde necessitati temporum cedendum esse apostolica docet sublimitas, et orthodoxorum consulit auctoritas dicens: quia ubi populorum [Col. 0197B] strages jacent, detrahendum est aliquid canonum severitati, ut majoribus morbis sanandis charitas sincera subveniat (c. Necessaria, et seqq. caus. 1, q. 7, et epist. 236) . Haec dicendo tamen doctam paternitatem vestram non docemus, sed eamdem consulendo et rogando monemus, ut ibi consilii et pietatis studeatis visceribus abundare, ubi fas non est debitam fortitudinem exercere. Valete

Est in quodam monasterio ditionis vestrae quidam frater, qui cum esset clericus in saeculo degens quamdam mulierem gravidam, cum qua consuetudinem [Col. 0197C] habebat, oppressit. Mulier vero post aliquot dies abortivum fecit. Sed utrum hac oppressione vel alia occasione mulier abortierit, et opprimenti et oppressae fuit incertum. Propter hanc tamen causam ab accipiendis sacris ordinibus suspenditur, et a sacramentorum dispensatione removetur. Videtur multis haec praedura sententia, ut pro incerta culpa tam severum confirmetur judicium, cum dicat consona Evangelio canonica sententia (Sixtus papa, in c. Si quis, caus. 30, q. 5) : «Nullus pontificum incerta judicare praesumat.» Quae tamen culpa si certa esset, secundum antiquorum exempla, mitius animadverti potuisset [ al. posset, ita ms. c. ], si tamen infirmis mentibus non obesset. Sanctus enim David [Col. 0197D] post actam de adulterio et homicidio poenitentiam, prophetiae spiritum non amisit (I Reg. XI) . Petrus postquam Christum cum perjurio negavit, culpam lacrymis diluens (Matth. XXVI) , non solum apostolus, sed etiam apostolorum princeps mansit (Ambr. serm. 47. De fide Petri, can. Hi qui. dist. 50) . Paulus, post persecutionem et caedem discipulorum Domini, ad apostolicum fastigium pervenit. Homicida ille, quem beatus Joannes Ephesino episcopo nutriendum, erudiendumque commiserat, post caedes et rapinas ductus poenitentia, non solum indulgentiam [Col. 0198A] obtinuit, sed etiam beato Joanne ordinante Ephesinae Ecclesiae praepositus fuit ⁜ a . Istae memorabiles personae quia veram poenitentiam egerunt, plenam indulgentiam meruerunt, non tantum ad culpae remedium, sed etiam ad obtinendum pastoralis curae fastigium. Verumtamen haec exempla legem non faciunt, quia sicut dicit beatus Augustinus ⁜ b : «Posterorum [ al. posteriorum ita ms. c. ] diligentia severissime sanxit ut post actam de crimine poenitentiam nullus in clericatu maneat, nullus ad clericatum accedat, quod dictum esse creditur non dispensatione indulgentiae, sed rigore disciplinae, quoniam aliqui propter affectatas honorum potentias, fictas agebant poenitentias.» Unde mihi videtur quia sicut ficta poenitentia ficte poenitentes a clericatu [Col. 0198B] repellit, ita vera poenitentia vere poenitentes ad clericatum admittit. Haec dicentes sacris Patrum regulis non obviamus, sed ex ratione et exemplorum commemoratione in praesidentium intelligimus positum esse discretione, ut quos viderint veram egisse poenitentiam, eos ad ecclesiasticam possint promovere militiam, si tamen publicam non egerint poenitentiam ⁜ c ; talibus enim ideo clericatus denegatur, quia ab insidiatoribus divinis sacramentis pro hujusmodi derogatur, et simplicium animus aut scandalizatur, aut infirmatur. Hic vero nihil horum est, quia nec culpa est certa, nec poenitentia publica; persona vero honesta, quantum de alterius vita aestimare potest humana conscientia. Quae ideo nobis videtur Deo posse offerre sacrificium, quia seipsam [Col. 0198C] Deo fecit holocaustum. Quis sit ille frater, de quo agimus, dicent vobis fratres praesentium portitores, pro quo supplicamus reverentiae vestrae, ut, mitigato rigore vestrae consuetudinis, eum ad sacros ordines promoveri concedatis. Prudenti loquimur, nihil vos docentes, neque aliquid dicentes quod non noverit vestra prudentia, et saepe tractaverit vestra solertia. Valete.

Ut verbis Dominicis utar: Ecce Satanas expetivit vos, ut cribraret sicut triticum (Luc. XXII) , quia quorumdam [Col. 0198D] suasionibus a sensu vestro turbati estis, qui, pharisaico fermento inflati, non Dominico frumento impinguati, gloriantur in vilitate ciborum, et in non parcendo corpori, cum, secundum Apostolum, corporalis exercitatio ad modicum sit utilis (I Tim. VIII) , et Regnum Dei non sit esca et potus, sed justitia et pax et gaudium in Spiritu sancto (Rom. XIV) . Tales quippe non habentes exercitatos sensus in intelligentia Scripturarum, quae sapiunt non sapiunt ad sobrietatem (Rom. XII) , neque de quibus affirmant cum debita discretione intelligunt (I Tim. I) , [Col. 0199A] non putantes pie posse vivere bonos in collegio [ al. collectione] malorum, attendentes illud Ezechielis: Recedite, exite inde (Ezech. XIV; Isa. LII) ; et non attendentes illud quod sequitur: Et immundum ne tetigeritis (ibid., et II Cor. VI) , quod intelligendum est contactu cordis non corporis. Unde Augustinus 83 in sermone 18 De verbis Evangelii (refert. in cap. Ecce, et cap. Recedite caus. 23, q. 4) : «Quid est exire inde, nisi facere quod pertinet ad correctionem malorum, quantum pro uniusquisque gradu atque persona salva pace fieri potest? Displicuit tibi quod quisque peccavit, non tetigisti immundum. Redarguisti, corripuisti, monuisti, adhibuisti etiam congruam et quae unitatem non violet disciplinam, existi inde. Clamavit ista Moyses (Num. XVI) , clamavit [Col. 0199B] Isaias (Isa. LII) , clamavit Jeremias (Thren. IV) , clamavit Ezechiel (Ezech. XIV) . Videamus si dimiserunt populum Dei, et se ad gentes alias transtulerunt. Quam multa et quam vehementer increpavit Jeremias in peccatores et sceleratos populi? inter eos tamen erat, unum cum illis templum intrabat, eadem sacramenta celebrabat, in eadem sceleratorum hominum congregatione vivebat, sed clamando exibat inde. Hoc est immundum non tangere, hoc est exire inde, et voluntate non consentire, et ore non parcere.» Idem in eodem (c. 8, A malis caus. 23, q. 4) : «A malis corde semper disjungimini, ad tempus caute aliquando corpore copulamini. Duobus modis non te maculat malus; si non consentias, et si redarguas. hoc est non communicare, non consentire. [Col. 0199C] Communicatur quippe, quando facto ejus consortium voluntatis vel approbationis adjungitur. Neque ergo consentientes sitis malis ut approbetis, neque negligentes ut non arguatis, neque superbientes ut insultanter arguatis.» Idem in epistola concilii ad Donatistas (cap. Si quis, caus. 23, q. 4) : «Quisquis in hac Ecclesia bene vixerit, non praejudicant ei peccata aliena, quia in ea unusquisque proprium onus portabit. Ergo communio malorum non maculat aliquem communione sacramentorum, sed consensio [ al. consensus] factorum.» Idem in libro contra epistolam Parmeniani (lib. III, c. 3, et in c. Non potest, caus. 23, q. 4) : «Cum idem morbus plurimos occupaverit, nihil aliud bonis restat quam dolor et gemitus, ut per illud signum quod sancto [Col. 0199D] Ezechieli ostensum est, illaesi evadere ab eorum vastatione mereantur. Nam consilia separationis et inania sunt et perniciosa atque sacrilega, quia impia sunt et superba et plus perturbant infirmos bonos quam corrigant animosos malos.» Haec et his similia praecones hujusmodi (non intelligentes aut non legentes [non legentes aut non intelligentes ms. c. ]) suadent monachis ut monasteria sua deserant propter abbates suos et procuratores monasteriorum suorum, qui aliquas decimas, quae jure pertinent ad dispensationem episcoporum, monasteriis suis acquisierunt. Dicant mihi tam subtiles divinorum [Col. 0200A] judiciorum scrutatores, quid salubrius sit monachis, utrum permanere coenobitas sub praepositorum suorum obedientia quae melior est quam victimae, et ibi vivere de decimis et fidelium oblationibus, quas Ecclesia lege [in ecclesiastica lege, ms. c. ] charitatis communicare potest non tantum monasteriis, sed etiam xenodochiis, infirmis et peregrinis: an fieri Sarabaitas, ut in privatis locis proprio jure vivant ⁜ a et victum sibi de substantia pauperum per manum raptorum, et de foenore negotiatorum accipiant. Licet enim decimae et oblationes principaliter clericali debeantur militiae, potest tamen Ecclesia omne quod habet cum omnibus pauperibus habere commune. Quanto magis cum his pauperibus qui, relictis facultatibus propriis, non in angaria [Col. 0200B] bajulantes Christi crucem, sequuntur pauperem Christum? Est tamen in quo abbatibus et praepositis monasteriorum parcendum esse non aestimo, si ab illis ad quos non pertinent, id est a laicis, decimas et oblationes accipiant (epist. 289) , si inordinate eas a quibuscunque personis acquirant, si terminos transgrediantur antiquos, id est, si stipendia presbyterorum antiquitus instituta minorent ac sibi usurpent. Nec tamen ideo monachi qui haec ignorant aut non probant, debent suam collectionem [ al. collectam] deserere, aut abbatibus suis minus obedientes existere, dicente Domino de praepositis Ecclesiarum et monasteriorum sub nomine Scribarum et Pharisaeorum: Quae dicunt facite, secundum vero opera eorum nolite facere (Matth. XXIII) . Nec usus ipsarum [Col. 0200C] rerum prohibendus est his quorum conscientia immunis est, cum dicat Apostolus, omnia munda mundis (I Tit. I) ; et: Unusquisque onus suum portabit (Gal. VI) , et Dominus in Evangelio: Quod intrat in os non coinquinat hominem, sed concupiscentia mala quae procedit de corde, et approbatio mali operis, quae procedit de ore, haec coinquinant hominem (Matth. XV) . Haec divini verbi praetaxati prolatores, et non satis discreti intellectores minus attendunt: qui dum quasi ad ligna caedenda (Deuter. XIX) procedunt, indiscretis sermonibus et non sale conditis, tanquam immoderatis ictibus percutiunt conscientias infirmorum, dum Ecclesiam orbis terrarum parvipendentes dicere videntur: Ecce Christus hic, et ecce illic, ecce in cubiculis, et ecce in deserto [Col. 0200D] (Marc. XIII) . Ita sentientes ante tempus usurpant sibi ventilabrum, quo in fine ventilanda est Dominica area, tanquam apud communem Ecclesiam sola remaneat palea, ad eos vero transeat triticum tanquam in Dominico horreo recondendum; in qua praesumptione valde metuendum est, ne dum qui se triticum a palea separatum reputat, pharisaico fermento inflatus palea fiat. Praeterea qui de laboribus manuum necessaria sibi praeparare non sufficiunt, non bene prospiciunt quia quae in aliis reprehendunt, frequenter ipsi committunt, dum victi penuria victus praedicant populis innocentiam suam, quod est oves vendere; [Col. 0201A] praedicant ut manducent, quod est boves vendere, cum tales venditores cum venditoribus columbarum de templo Dominus ejecerit (Matth. XXI) , et a Catholicorum societate eliminandos horum similes praefiguraverit (Joan. II) . Neque enim hoc eos excusare videtur quod manu sua pecunias non accipiunt, sed Giezitas (IV Reg. IV) suos aut secum habent, aut post se mittunt qui collectionem accipiant, et in quorum voluerint usus expendant. Haec in se si considerarent, clericos, monachos, rectores Ecclesiarum et monasteriorum non tanto studio lacerarent. Haec scripsi vobis, fratres, ut non terreamini tonitru vanarum comminationum, neque moveamini a vestro sensu, sed secundum statuta praecedentium Patrum vitam vestram dirigatis, et obedientiam [Col. 0201B] quam praelatis vestris debetis, et stabilitatem quam monasterio vestro professi estis, firmiter teneatis, ne damnationem eorum qui vota sua irrita faciunt, incurratis. Haec dicens anachoretarum vitam non improbo (epist. 256) , eorum videlicet qui, in coenobiis regularibus instructi disciplinis, ordinabiliter ad eremum secedunt, quibus est solitudo paradisus, et civitas carcer, ut activam vitam de labore manuum viventes exerceant, aut dulcedine contemplativae vitae mentem reficiant, fontem vitae ore cordis sitiant, et, eorum quae retro sunt obliti, ad ea ultra non respiciant. Verum cum quidam ex hac professione in melotis suis vicos, castella, civitates gyrando perlustrent, humilitate vestium, vilitate ciborum [ al., humilitatem vest. vilitatem cib.], merita [Col. 0201C] sua populis ostentant ⁜ a . Ambiunt fieri magistri qui nunquam fuerunt discipuli, deprimentes vitam 84 omnium hominum, quia non sunt quod [ al., quod vel qui] ipsi sunt. Hos nec eremitas computandos intelligo, nec coenobitas, sed gyrovagos ⁜ b aut Sarabaitas, qui corpus Christi quod est Ecclesia tanquam ad unum membrum redigunt; non attendentes quia unusquisque proprium donum habet a Deo, et quia in domo Dei alius ambulat sic, alius sic, et quia omnia membra non eumdem actum habent, et in eodem Christi corpore non dicit ultimum membrum: Non sum de corpore, quia ultimum sum, nec gloriatur supremum membrum adversus inferiora, quia supremum est. Universitatem ergo corporis Christi, quantum in se est, destruunt, qui [Col. 0201D] ad paucos solitarios solummodo Ecclesiam Dei pertinere contendunt. Qui etiam si seipsos veraciter agnoscerent, imperfectioni aliorum prudenter ignoscerent, cum nec seipsos a permistione malorum immunes intelligerent; cum Dominus de singulis gradibus Christianae professionis loquens per singulos dicat: Quia unus assumetur ad numerum electorum, unus vero relinquetur in massa damnatorum (Marc. XIII; Matth. XXIV) . Non enim beatum faciunt hominem secreta silvarum, cacumina montium, [Col. 0202A] si secum non habet [ al. habeat] solitudinem mentis, Sabbatum cordis, tranquillitatem conscientiae, ascensiones in corde, sine quibus omnem solitudinem comitantur mentis accidia, curiositas, vana gloria, periculosae tentationum procellae; nec datur periclitanti animae opportuna tranquillitas, nisi Deo increpante repellatur tentationum importuna tempestas. Haec autem si penes vos habueritis, in quocunque loco fueritis, in quocunque ordine vel habitu Deo militaveritis, bravio aeternae remunerationis non carebitis. Sed quia Satanas aliquando transfigurat se in angelum lucis, timeo ne sicut serpens antiquus seduxit Evam astutia sua, sic callidus tentator per occultas administrationes suas quorumdam mentes seducat, et conscientias eorum illusionibus [Col. 0202B] suis corruptas septem nequam spirituum habitacula faciat, qui velamine vanae religionis palliata domicilia sancti Spiritus esse confingat, et per deceptos suae deceptionis muscipulas latius extendat. Quod ne fiat, secundum apostolum, Nolite credere omni spiritui, sed probate spiritus si ex Deo sunt (I Joan. III) , quia discretio spirituum cum consilio Scripturarum poterit istos motus in vobis sedare, et in mentis stabilitate servare, ut contra tentatores vestros dicatis cum Psalmista: Qui tribulant me, exsultabunt si motus fuero (Psal. XII) . «In hunc modum possem multa ad aedificationem vestram scribere, sed iis qui quotidie audiunt sacras Scripturas, vel audiunt salutiferas admonitiones, puto ista posse sufficere. Valete.

Dilectionem vestram pro Ecclesia Beati Quintini saepe interpellavimus (epist. 31) , bonam spem, bonum promissum a dulciloquio vestro reportavimus. Unde adhuc humili devotione piis precibus eamdem dilectionem vestram petendo, pulsando imploramus, quatenus praedictae Ecclesiae quietem et ipse conservetis, et ab aliis conservari, postposita omni commodi datione, occasione, et aemulorum delatione, studeatis. Nunquam enim adversum vos in judicium venire voluimus, nunquam aemulis vestris et detractoribus aurem cordis accommodavimus. Sed si [Col. 0202D] quid indecens de vobis fama sonuit, pie dissimulare, et fraterna compassione velare studuimus ⁜ c . Hoc autem est quod a dilectione vestra postulavimus, et adhuc postulamus ut privilegia quae dicta beati Quintini Ecclesia ab antecessoribus vestris obtinuit, et apostolica manus roboravit, regia quoque majestas pragmatica sanctione firmavit, intemerata servetis, sicut, si fierent vestra, illibata servari velletis. Nolumus adversum vos sublimium personarum aures pulsare, donec experiamur misericordiae viscera vobis [Col. 0203A] clausa perdurare, quia tunc demum tumores ferro pungendi sunt, cum sentire fomenta refugiunt. Sciat vestra prudentia, quod quaecunque bona fecerunt antecessores vestri praedictae Ecclesiae, vestra sunt, et aeque profutura vobis ut illis, si congaudeatis; temporaliter et aeternaliter obfutura, si pusillum Domini gregem inquietare et a tranquillitate mentis, quae servis Dei necessaria est, perturbari aliqua temporalis emolumenti occasione permittatis. Vestrum est rigare et nutrire quod alii plantaverunt, ut eumdem fructum reddat secunda gratia nutritori, quam reportatura est prima gratia plantatori. Sciat quippe sollicitudo vestra, quia fundator praedictae Ecclesiae bonae memoriae domnus Guido Belvacensis episcopus, nullam mulctam pecuniae, nullam exactionem, nullam [Col. 0203B] consuetudinem in praedicta Ecclesia, vel in vico sibi adjacente sibi vel successoribus suis, vel cuicunque potestati retinuit. Omnia haec per regiam manum, deinde per comprovincialium episcoporum convenientiam [ in quibusdam v. c. conniventiam], demum per auctoritatem apostolicam dedit, omnia praedictae Ecclesiae praetaxatis sanctionibus confiscavit. Hanc libertatem Ecclesia a tempore sacerdotii mei, et tempore domni Galonis ⁜ a postea Parisiensis episcopi inconcusse possedit. Quod modo ut audivi adnihilare molitur malevolorum persuasionibus vestra intentio, dicens se rem aliter habuisse quam diximus, cum constet non esse pro lege habendum, quod manifestum fuerit contra privilegia fuisse [Col. 0203C] praesumptum. Quod si aliquis de clientela Ecclesiae, vel parochianis contra pacem vel Christianam legem fecerit, per officium vestrum ad satisfactionem cogite; Ecclesiam vero cum suo abbate quiete Deo servire permittite. Valete.

Mandastis mihi per litteras vestras, quod Reginaldus Canardus meum se negat esse parochianum; quod injuste eum negare, si colloquium inter nos baberetur, et lege probaremus et consuetudine. Verum quia hoc ad praesens commode fieri non potest, [Col. 0203D] interim eum a nobis excommunicatum monemus, et rogamus ut pro excommunicato in Ecclesiis vestris teneri faciatis (epist. 76 et 111) . In quo si mihi acquiescere 85 non vultis, auctoritati saltim [ al. saltem ] Patrum obtemperetis, quae parochianos alterius Ecclesiae ab alia Ecclesia excommunicatos, dum in sua parochia morarentur, a propria Ecclesia recipi non debere testatur. Legitur enim in concilio Meldensi cap. 2: «De illis autem qui infra parochiam beneficium aut haereditatem habent, et alterius episcopi parochiani sunt, et de loco ad locum iter faciunt, rapinas et depraedationes peragunt: placuit ut excommunicentur, nec ante ex parochia exeant, [Col. 0204A] quam quae perpetrarunt digne emendent. Quorum excommunicatio seniori (epist. 189) eorum et proprio episcopo significanda est (cap. 20, Curae, caus. 11, q. 3) , ne eos recipiant antequam illuc redeant ubi rapinam fecerunt, et omnia pleniter emendent.» Adversus hanc sententiam tam perspicuam, tam firmam, si quis stare tentaverit, et malitiam impoenitentis hominis adhuc velare voluerit, metropolitanae sedis audientiam appello [ al. metropolitanam sedem ap.].

Accepi litteras tuas palpantes et pungentes, in [Col. 0204B] quibusdam mellis dulcedinem redolentes, in quibusdam fellis amaritudinem respergentes, objicientes mihi quod te et tibi commissa praedonibus et malefactoribus exposuerim, et multa tibi ⁜ c mala factis et dictis ingesserim. Hoc prorsus dico teste veritate, quae Deus est, et conscientia mea, quia nec te nec tua cuiquam exposui, neque ut res monasterii tibi commissi male tractarentur, cum aliquo tractavi. Verum quia frequenter ex te bibo amara, non est mirandum si non possum tibi propinare dulcia, nec exhibere me patrem, qui te non invenio filium. Non ergo est injustum, si tibi subtraho lac matris, qui mihi debitum honorem non exhibes patris. Noveris enim vanas esse excusationes quas obtendis, te propter obedientiam Romanae Ecclesiae, Carnotensis [Col. 0204C] Ecclesiae professionem refutasse, cum Ecclesia Romana a Deo nullam injustam acceperit potestatem, fidem violandi videlicet, debita sua cuique non reddendi, sed tantum quae sunt liganda ligandi, et quae sunt solvenda solvendi. Unde ad omnia objecta tua vel praemissa breviter respondeo, postpositis omnibus verbis supervacuis: Fac quod tuum est, et ego faciam quod meum est. Quod quandiu facere distuleris, si distulero facere ea quae tua sunt, non [ne. ms. c. ] mireris.

Dictum est mihi quod ad suggestionem inimicorum abbatem Sancti Dionysii graviter accusatis, et testimonio cujusdam pseudomonachi de objecta sibi falsitate infamare contenditis. Quod nec leges habent, nec antecessorum vestrorum regum instituta permittunt, ut alicui de se confesso credi debeat super crimen alienum (epist. 229 et 249, et t. ult. c. De accusationib.) . Unde excellentiae vestrae supplico, ut majestati regiae primo consulatis, et nobilis monasterii, quod cum omnibus sibi appendentibus vestrae voluntati obnoxium est, ne in aliquo jura minuatis, sed potius beneficia quae praedecessores vestri [Col. 0205A] eidem venerabili loco contulerunt, tanquam in propriam eleemosynam defendendo vindicetis [unus v. c. vertatis, alii, vereatis, ita ms. c. ]. Et quia periculosum est loca sanctorum perturbare, militantes in sanctis locis inquietare, salubre consilium mihi videretur [ al. videtur], ut postpositis aemulorum insimulationibus [ al. insinuationibus] tales personas ad hanc discussionem invitaretis vel exspectaretis, qui sine omni fuco malitiae consilium vobis darent, et vestrae utilitati, et quieti monasterii salubriter providerent. In his autem et in omnibus det vobis Dominus spiritum consilii, et fortitudinis et pietatis. Vale.

Continetur in litteris vestris presbyterum, tanquam ad terrendos inimicos, domum suam succendisse, et eo incendio puerum quemdam sequentem matrem, cum incendium praevaluisset, occubuisse. Quaerit itaque vestra fraternitas utrum praedictus presbyter, factus monachus, ulterius valeat Christi sacramenta tractare, an omni tempore a sacerdotali officio alienus existere. Respondeo itaque vobis ex verbis papae Nicolai de simili casu, cuidam episcopo Hosbardo [ al. Hosbaldo] ita scribentis: «Quoniam presbyter et si voluntatem occidendi non habuit, furor [Col. 0205C] tamen et indignatio, ex quibus mortifera illa commotio prodiit, in omnibus, et praecipue in Dei ministris inhibetur, atque ubique damnatur ⁜ a . . . » Quibus verbis colligi potest quia si presbyter rem licitam et ordinatam fecisset, et praeter ejus intentionem alicujus inopinata mors inde provenisset [ al. processisset], immunis esset. Nunc quia diabolo suadente quod illicitum et contra sacerdotale propositum erat prius fecit, et de malo initio pejor exitus prodiit, nullo modo presbyterum debemus [ vel possumus] immunem aestimare, nec sacerdotali officio dignum judicare, nisi eum longa monasticae vitae probet experientia, et ad intermissum ministerium ex meritorum praerogativa pastoralis obedientia revocet.

Noverit dilectio tua mihi et coepiscopis nostris Parisiensi et Suessionensi litteras a domno papa directas, quibus praeceptum est nobis ut te et Gaufridum concanonicum tuum usque ad Idus Julii in competenti loco ad audientiam nostram convocemus, et causam quam adversum te habet praedictus Gaufridus de praepositura Suobrii [ al. Sodobrii ut epist. seq. ] rationabiliter decidamus. Locum itaque Stampis statuimus, ad quem locum unusquisque vestrum poterit personas negotio suo necessarias adducere, et intrepide suas actiones exercere [ al. exerere]. [Col. 0206A] Diem vero 86 Idus Julii denotamus [ al. denominamus, [ al. denotavimus, ms. c. ]; et ad locum illum et diem ea auctoritate qua nobis praeceptum est, te invitamus, ⁜ b et si ad vocationem nostram venturus sis, certos nos ad praesens fieri flagitamus [ al. postulamus]. Vale.

Ad causam te ex praecepto domni papae adversus Gaufridum concanonicum tuum de praepositura Suobrii [ in duob. v. c. Sodobrii, ut epist. praec. ] denominato certo die, certo loco invitavimus, et ut de tuo adventu certos nos redderes, quia de obedientia [Col. 0206B] tua incerti eramus, patenter admonuimus, ne nos et alios qui ad hanc causam venturi [ al. vocati] erant, frustra fatigaremur [fatigaremus, ms. c. ] Tu vero admonitionem nostram, imo domni papae postponens, legationi nostrae nihil respondisti, judicium subterfugiens, nobis ignorantibus, venisti, et quia cum judicibus de causa non conveneras, judices non invenisti. In quo melius tibi absenti potuit suffragari innocens et simplex veritas quam praesenti prodesse possit ad nocendum multo scrutinio perquisita et palliata duplicitas. Quomodo enim prodesse non potest dolosa absentia, sic jure prodesse non potest dolosa praesentia, quia sicut dicit beatus Augustinus, «Simulata aequitas non est aequitas, sed simulatio [Col. 0206C] et iniquitas.» Ergo iterum monemus quod monuimus nos et collegae nostri ex praecepto apostolico, ut revertaris ad judicium, et diem tibi praescribimus, loco non mutato, Kal. Septembris; ad quem si venturus es, usque ad Assumptionem beatae Mariae praemandare nobis ne pigriteris, quia ad hanc discussionem aliter convenire non debemus, nisi venturum te esse praesciamus. Alioquin vitabis (epist. 201) arcum ferreum, et incurreres arcum aeneum (Job. XX) . Vale.

[Col. 0206D] Quoniam sponsae Christi custodes et paranymphi deputati sumus, eamdem sponsam casto amore zelare debemus, ut eam Sponso suo immaculatam exhibere possimus. Si ergo macula vel ruga decorem ejus infuscaverit, nos omni studio curare debemus, vel rugam duplicitatis ad simplicitatem reducere, vel maculam turpitudinis nitro et sapone debitae correptionis [ al. correctionis] abluere. Quae idcirco eminentiae vestrae praelibavimus, quoniam in Ecclesia Senonensi, Deo auctore vobis commissa, per quosdam ex fratribus ejusdem Ecclesiae grave scandalum emersisse cognovimus, partim propter cantorem ipsius Ecclesiae, qui contra sacramenta [Col. 0207A] quae fecit, indebitam sibi sedem in Ecclesia temeraria ambitione occupavit, partim propter quemdam de praelatis Ecclesiae, qui publice sibi duo scorta copulavit [ al. sociavit, ita ms. c. ] et tertiam pellicem cui matrimoniales tabulas faciat jam sibi praeparavit (epist. 218) . Quae quantum inhonesta sint, et apostolicis praeceptis contraria, non est meum prudentiam vestram docere, sed tantum ut tales excessus non tepide, non [ al. nec, ita ms. c. ] trepide comprimatis, filiali dilectione admonere. Decet enim magnitudinem vestram, ut haec vulnera cancrena ne latius serpant, medicinali cauterio circumcidatis, et a simili contagio caeteros horum exemplo compescatis. Quod si per vos id perficere non sufficitis, adhibete vobiscum duos aut tres ex suffraganeis episcopis, quorum [Col. 0207B] consilio et auxilio scandalum hoc sedare studeatis, ne forte tantus faetor longius et latius diffusus ad olfactum Romanae Ecclesiae perveniat, et cum fatigatione corporum gravia quoque damna rerum infligat. Valete.

Ex majestatis vestrae praecepto Gislebertum nepotem archiepiscopi Turonensis ad praecidendam [ al. decidendam, ita ms. c. ] causam quae erat inter eum et Gaufridum concanonicum suum invitavimus, diem et locum ei designavimus, et quia incertum nobis [Col. 0207C] erat utrum ad hanc discussionem venturus esset, an non, ne frustra nos fatigaremus ut adventum suum nobis praenuntiaret [ al. praemandaret], admonuimus. Ad hanc admonitionem nihil respondit. Nobis nescientibus, tanquam per absentiam nostram sublationem vel dilationem sententiae lucraturus, ad locum praesignatum venit, sed judices quibus dolose adventum suum celaverat, non invenit. Nos itaque ita illusi alium diem ei statuimus, legatum ei cum litteris semel et saepius direximus. Ipse vero, more solito, latebras quaesivit, et litterarum auditum tanquam venenum vitavit. Remittimus itaque praedictum Gaufridum paternitati vestrae, ut secundum ordinem rerum gestarum, quod vobis Deus inspiraverit de eo statuatis, et fatigationem ejus et miseriam paterna [Col. 0207D] miseratione sublevetis. Decet enim majestatem apostolicam tales tergiversatores in astutia sua comprehendere, et vitantes arcum ferreum intenso arcu aeneo de longe sagittare (epist. 199) . Vale.

Non decet majestatem regiam vilia vel quaelibet vanitatis lenocinia a sacerdote quaerere, nec sacerdotalis officii est in talibus regiae majestati obtemperare. [Col. 0208A] Hoc quibusdam litterulis [ al. litteris] respondeo, quae ex parte vestra quaerebant a me duo paria pellium catinarum ⁜ a . Quas ubi legi, propter honorem vestrum valde erubui, nec ex parte vestra eas mihi fuisse missas credere potui: et tamen tanquam a vobis missae fuissent, supradicta rescripsi, ut nunquam amplius a me vel ab alio [ al. aliquo] Episcopo talia quaeratis, si regiae majestati debitum honorem servare curatis. Vale.

De portionibus Ecclesiarum ad episcopum pertinentibus, quas archidiaconi vestri ante et post electionem [Col. 0208B] vestram sibi usurpaverunt, quaesivit dilectio vestra utrum haberem canonicam sententiam hujusmodi ausibus obviantem, et eorum rapacitatem canonico rigore cohibentem. Nova sunt haec genera morborum, et ideo nova exigunt genera medicamentorum. Tamen si inspiciamus epistolam Isidori, Leufredo ⁜ b , Cordubensi episcopo directam, patenter intelligi poterit, quia non pertinet ad archidiaconum praeter portionem suam aliquid de reditibus [ al. redditibus] parochiarum sibi retinere, vel ultra terminos a patribus positos aliquid usurpare. Dicitur enim in epistola praefata: «Archidiaconus inquirit parochias cum jussione episcopi, et ornamenta et res basilicarum vel parochiarum, gesta libertatum ecclesiasticarum [Col. 0208C] idem episcopo refert; collectam pecuniam de communione ipse accipit, et episcopo defert.» Quibus verbis liquet quia ultra portionem suam nihil sibi retinere debet; quod si aliquid usurpat, decretalem sententiam papae Joannis subeat dicentem: «Qui aliena invadit, non exeat impunitus, sed quod invasit non simplum sed quadruplum reddat, secundum evangelicam sententiam: Si quem defraudavi, reddo quadruplum (Luc. XIX) .» De angariis vero super presbyteros minime faciendis legitur in concilio Toletano tertio, capitulo 20: «Neque in angariis presbyteri aut diacones, neque in aliquibus fatigentur indictionibus.» Quae tamen si in absentia vestra facta sunt, vestrae discretionis est aut indulgere, aut canonica severitate vindicare. Lex enim [Col. 0208D] sic de praeterito indulget, ut in posterum prohibeat (l. VII, c, De legib. et const. princip.) . Pauca scribo quia non ignoranti legem respondeo. Vale.

Noverit vestra paternitas me Guidonem Puteacensem refugam ⁜ c , et clericalis militiae desertorem, propter sacrilegia sua, propter lamentationem et [Col. 0209A] oppressionem [ al. lamentabilem oppres.] pupillorum et viduarum, propter indebitas angarias, propter intolerabiles exactiones quas exercet in possessionibus Ecclesiae Carnotensis, tanquam putridum membrum a corpore Ecclesiae praecidisse, et Sathanae, cui pene per omnia famulatur, cum suis sequacibus [ ita v. c. antea sequentibus] tradidisse. Unde, flexis genibus cordis, paternitati vestrae supplico, ut sententiam anathematis juste in eum factam apostolica autoritate confirmetis et archiepiscopo Senonensi, episcopo Aurelianensi, episcopo etiam Parisiensi, ut idem anathema in eum faciant [jaciant], vestra auctoritate apostolica injungatis. Nisi enim rebellium filiorum pravitatem paterna severitate feriatis, nisi tribulatos materna consolatione [ al. [Col. 0209B] pietate] foveatis, nisi auxiliatricem manum laborantibus et pene labentibus porrigatis, merito conquerendo clamabit Ecclesia: Caput meum plenum est rore, et cicinni mei pleni guttis noctium (Cantic. III) , quia pene totum corpus Ecclesiae occupant vitiorum vepres, et vix invenitur aliqua eradicans manus. In tantum enim apud nos in majoribus populi abundavit iniquitas ut nec paternis admonitionibus obediant (epist. 128) , nec Deum terrentem timeant cum et ex sterilitate terrae fame pauperes eorum afficiat. et morbo qui dicitur sacer ignis, multorum membra ad praecisionem, multorum corpora ducat ad mortem. Opportune igitur et importune eorum increpanda [ sic v. c. antea inculpanda) est malitia, ut vel sic cognoscatur ab eis severa Dei misericordia. Praeterea [Col. 0209C] dissentio est quaedam inter duos Ecclesiae nostrae praelatos, decanum videlicet et subdecanum, qui in rebus ecclesiasticis quasdam consuetudines habent communes, quasdam proprias, similiter quosdam reditus communes, quosdam proprios. Dicit itaque decanus quaedam ex ipsis, quae separatim longa retentione habuit subdecanus, decano esse debere communia. Quo in negotio, quia nolunt judices in unam convenire sententiam, ut dicant cui incumbat probatio, dicenti aut neganti, hanc litem sententia vestra petimus terminari et fratres dissentientes [ al. volo penitus t. et f. dissidentes] ad concordiam revocari. Paratus enim est subdecanus [ al. decanus] quidquid actor sui juris esse probare potuerit, in pace dimittere, [Col. 0209D] secundum legis tramitem, quae contra petitorem judicari praecipit, et possessionem suo in loco remanere, ubi actor rem quam petit, suam esse probare non poterit (instit. 2, tit. De legat. § 4.) Turbant hoc quidam litis amatores [ al. litis auctores], invidiae et odii sui tali importunitate virus effundentes, majorum institutionibus nolentes acquiescere, nisi irrefragabili constringantur auctoritate. Scribat ergo paternitas vestra quod voluerit Carnotensi Ecclesiae de hac dissonantia. Scribat et suprataxatis episcopis de refrenanda sacrilegorum plangenda malitia. Caetera quae his negotiis necessaria sunt, quae scribere longum fuit, referet sanctitati [Col. 0210A] vestrae praesentium portitor, et ad praetaxatas personas quod placuerit, prudentiae [ al. providentiae] vestrae reportabit. Vale.

Missus a te clericus anxie et diligenter ex tua parte consuluit parvitatem meam (epist. 252 et 280) quid sentirem super inhonesta suspicione quam conjecisti in uxorem tuam, opponens ei non esse genitum ex te quod peperit dum morareris in Anglia; propterea quod, computatis diebus qui sunt inter conceptum et partum, inventi sunt minus septem dies quam consuetudo credebatur habere [Col. 0210B] parientium ⁜ a ; auges inde suspicionem taum, quod miles quem de concubitu uxoris tuae suspectum habebas, cum subiisset examinationem ferri candentis ad se purgandum, cauteriatus est, nec ullus producitur accusator aut testis qui suspicioni tuae nisi de conjecturis ullum praebeat argumentum. Pro quibus aliquem condemnare nec usus majorum, nec ulla legum concedit auctoritas. Primo de conjectura dierum cui defuisse dicuntur, respondeo, quia nullum tibi certum faciunt argumentum cum honestae 88 mulieres et veteranae causa veritatis inquirendae a nobis interrogatae manifeste responderint [ al. respondeant], non semper intra eumdem terminum dierum [ al. numerum dierum] contingere solere puerperium, cum secundum alacritatem naturae vel [Col. 0210C] imbecillitatem, nunc paulo celerius, nunc paulo tardius post conceptum soleant contingere partus. Quod ex ratione seminum facile colligi potest, cum secundum aeris temperiem vel intemperiem quibusdam annis celerius, quibusdam tardius segetes maturescant ad messem. Simili modo cauterium militis nullum tibi certum praebet argumentum, cum per examinationem ferri candentis occulto Dei judicio multos videamus nocentes liberatos, multos innocentes saepe damnatos. Praeterea cum talis examinatio sit in Deum tentatio, non est mirum si divino auxilio deseritur, cum incaute et sine judiciali sententia ab aliquo suscipitur. Unde beatus Augustinus defendens Abraham, quod uxorem suam [Col. 0210D] finxit esse sororem, ita dicit: «Quando habet homo quid faciat, non debet tentare Deum suum.» Unde Stephanus papa scribit Leuberto Maguntio [Maguntino ms. c. ] episcopo: «Ferri candentis vel aquae ferventis examinatione confessionem extorqueri a quolibet (epist. 74 et 280) , sacri non censent canones; et quod sanctorum Patrum documento sancitum non est, superstitiosa adinventione non est praesumendum. Spontanea enim confessione, vel testium approbatione, publicata delicta habito prae oculis Dei timore, commissa sunt regimini judicare: occulta vero et incognita illius sunt judicio relinquenda, qui solus novit corda filiorum hominum [ ita v. c. antea, [Col. 0211A] corda fidelium].» Hinc etiam cum ad singulare certamen propter similes suspiciones Teibergam ⁜ a uxorem suam cogere vellet rex Lotharius, adversus eum ita scribit papa Nicolaus: «Monomachiam vero in legem non assumimus (epist. 280) quam praeceptam fuisse non reperimus, quam licet iniisse quosdam legamus, sicut sanctum David et Goliam sacra pandit Historia (I Reg. XVI) , nusquam tamen ut pro lege teneatur, alicubi divina sanxit auctoritas: cum hoc et hujuscemodi sectantes, Deum solummodo tentare videantur.» His et hujusmodi sententiis correptus, tempera zelum tuum, ne te et uxorem tuam, et sobolem tuam immoderata severitate trudas in infamiam, quam sedare non poteris, cum aliquando, poenitentia ductus, multo sudore sedare studueris. [Col. 0211B] Sufficiat ergo tibi cum juramento uxoris tuae probatarum personarum testimonium [cum juramento. ms. c. ), dicente Apostolo Omnis controversiae eorum finis est juramentum (Hebr. VI) . Vale.

De subdiacono respersione infamiae lacerato nihil respondere dilectioni vestrae [tuae ms. c. ] possumus, quod non noverit vestra prudentia. Sed quia gratum est unicuique recte consideranti, cum multos cognoverit in unam convenire sententiam non est ingratum parvitati nostrae ea scribere quae ex auctoritate [Col. 0211C] Patrum collegimus, et quod ipsi in hujusmodi negotiis observare consuevimus. Dicit enim beatus Augustinus (hom. 50; can. Multi, caus. 2, q. 1) : «Nos quemquam a communione removere non possumus, nisi aut sponte confessum, aut in aliquo ecclesiastico, vel saeculari judicio nominatum atque convictum.» Inde et Stephanus papa quintus de quodam diacono ex infamia [ al. per famam. ita. ms. cod. ] accusato ita scribit Leoni Tianensi [ al. Theanensi], (can. De crimine, caus. 5, q. 5) episcopo: «Si suspicio super diaconum habetur, et accusatores idonei reperiuntur, et testes quales sacri canones sanciunt, cum fuerit legitimis testibus approbatus, canonica sententia feriatur, quod si nec sponte confitetur, neque legitimi accusatores vel testes reperti fuerint, [Col. 0211D] et mala fama crebrescit, non publico examine, sed coram te et coram reverendissimis presbyteris et diaconibus secreto juramento se purget, et boni testimonii permaneat.» De simili negotio papa Nicolaus ita scribit Salomoni ⁜ b episcopo Constantiensi: «Si, examinante episcopo causam presbyteri vel diaconi, non fuerit presbyter ille vel diaconus per testium approbationem forte convictus, non est scelus episcopo manifestum legitime, nisi forte presbyter vel diaconus scelus sponte suo confiteatur. Sola enim spontanea confessio et legitimus numerus [ al. et canonicus numerus], vel qualitas testium (decernentibus episcopis, et accusatore quod objecerat [Col. 0212A] comprobante) clericum privat proprio gradu.» Hinc beatus Gregorius scribit Joanni Panormitano episcopo (can. Si quid caus. 15, q. 7) : «Si quid de quocunque clerico ad aures tuas pervenerit, quod juste possit offendere, non facile credas, ne [ al. nec], ad vindictam te accendat res incognita.» Unde idem in quadam epistola (c. Presbyter quilibet, caus. 2, q. 4.) : «Si sacerdos vel quilibet clericus a populo fuerit accusatus, si certi testes non fuerint qui criminis illati approbent veritatem, jusjurandum erit in medio, ut illum testem proferat de innocentiae suae puritate, cui nuda et aperta sunt omnia, sicque maneat in proprio gradu.» Haec praetaxatorum Patrum auctoritas comprobare videtur, quod quilibet clericus mala fama pulsatus, sola se manu possit [Col. 0212B] purgare et in suo gradu permanere. Verum posterorum [ al. posteriorum; ita. ms. cod. ] diligentia experta, quod temeraria hominum cupiditas facile adderet flagitio perjurium, districtiorem ad sedandam presbyteri infamiam sanxit purgationem, addens aliquid severitati, ut sacerdotum studiosius consuleret honestati in quorum ore non est apud simplices verbum Dei pretiosum, si non habeant etiam ab his qui foris sunt bonum testimonium (I Tim. III) . Posuerunt autem haec in discretione episcoporum, ut secundum quod audiunt malam famam presbyterorum crebrescere et ingravescere, exigant purgatoria sacramenta a presbyteris infamatis, cum tribus, aut quinque, aut septem collegis. Unde ita continetur [Col. 0212C] in concilio Hilerdensi, capitulo X (Ivo lib. V, et Grat. c. Presbyter si, caus. 2, q. 4) : «Si quis presbyter a plebe sibi commissa fuerit infamatus, et episcopus legitimis testibus approbare non potuerit, suspendatur usque ad dignam satisfactionem, ne populus in eo scandalum patiatur. Sed sive secundum canones, sive ad arbitrium episcopi, collegas sibi quinque vel septem adjungat, cum quibus, coram posito sacro Evangelio, juret immunem se esse ab objecto crimine.» Quam satisfactionem nonnulli praecedentium Patrum in consuetudinem duxerunt, exemplo Leonis papae per sacramenta purgati (epist. 229) . His et hujusmodi dictis et exemplis credimus in potestate episcoporum esse purgationem sacerdotum vel exaggerare vel temperare, secundum [Col. 0212D] quod intelligunt, et famae eorum consultum, et saluti plebium sibi commissarum esse necessarium. Scripsissemus vobis plura, sed nec ista intelligimus prudentiae vestra esse necessaria. Vale.

Licet marina discrimina corporalem praesentiam locali positione discriminent, societatem tamen animorum nulla locorum spatia quamlibet longinqua discriminant. Quod tamen in parvitate mea evidenti dilectionis argumento diligentia vestra probavit, [Col. 0213A] quando mihi sandalia pedibus apostolicis digna transmisit (epist. 165) . Quod vero gratiae vestrae debitas gratias non rependi, non ideo praetermisi quia [quod, ms. c. ] ingratus sim, sed quia homo tardus sum, et infecundae facundiae, et frontis non satis urbanae (epist. 7) . Unde tarditatem meam cum petitione indulgentiae reprehendo, qui tamen tardus non invenirer, si opportunitas serviendi vobis vel vestris desideranti animae se offerret. Interim autem germano affectu nos invicem diligamus, et per hoc undosum et naufragosum mare navigantes, mutuas orationum manus ad alterutrum porrigamus, ut post haec marina discrimina in tuto salutis portu quiescere valeamus. Vale.

Nosti, charissime, de te ipso, et melius me nosti, cum quanta spei fiducia, et cum quanta laude hominum, calcato mundi flore, solitariam vitam elegeris, quomodo post servatam aliquandiu laudabiliter solitariam conversationem, ad regendum monasterium vocatus fueris. Nosti quia tumultus populares, sine quibus nec modica rei familiaris dispensatio administrari potest, prae amore internae quietis ferre non potuisti, et idcirco ad intermissam quietem modis omnibus revolare studuisti, in loco tuo abbatem ⁜ b , quem congregatio tibi commissa voluit, tu ipse elegisti, et tanquam columba a molestiis evolans [Col. 0213C] [ al., avolans] elongasti, ut in solitudine maneres, et eum exspectare qui salvum te faceret a pusillo animo et inquieto, decrevisti. Nunc vero, ut aiunt quidam, contra propositum tuum monachos rumigerulos de loco ad locum discursantes, abbati suo detrahentes, et bilingues, intra cellulam tuam libenter suscipis, murmurationibus eorum aurem delectabiliter aperis, et non tantum magnam partem diei, sed etiam noctis, non tantum [in, in utroque loco ms. c. ] superfluis (epist. 240) , sed etiam noxiis collocutionibus expendis, et secretum locum tuum publicum facis, cum indebita curiositate silentium monachorum in verba adulatoria et detractoria nescio qua vanitate lenocinante interrumpi permittis. [Col. 0213D] Dicitur etiam quod milites illos qui beneficia monasterii habent (epist. 153 et 168) , tanquam eos tibi reservans, hominium [ quidam lib., hominatum] facere abbati non permittis. Dicuntur multa in hunc modum, quae omnia summo studio praecavere debet tua religio, ut aut omnino non sint, aut probabiliter fingi non possint. Quae scripsi tibi Deus novit; ideo scripsi quia et si non omnia ita sunt ut dicuntur, sed ab aemulis fortasse conficta sunt, tamen scio quod aliquando plus prosunt inimici detrahentes quam amici adulantes, et illud Salomonis, quia meliora sunt vulnera diligentis quam fraudulenta oscula [Col. 0214A] blandientis (Prov. XXVII) . Multa possem in hunc modum scribere prudentiae tuae, sed sapienti ista sufficiunt. Vale.

Notum volo facere celsitudini tuae, quia discussio illa quae ventilanda est in octavis Pentecostes Senonis, de conjugio regis et consobrinae tuae, filiae Bonifacii marchionis, virgini illi de cujus conjugio tractandum est, nec honesta est nec utilis. Ideo inutilis, quia foedus illud quod de ipso conjugio initum est, consilio episcoporum et optimatium [ al., optimatum] omnino cassabitur. Honesta vero ideo non [Col. 0214B] erit, quod infamia virginis, quae de legitimo conjugio nata non est, longe lateque divulgabitur. Nullus quippe qui fidelitatem fecerit regi, praesumet illud dare consilium quod sit contra fidelitatem suam, et regni minuat majestatem. Cum his enim quae fidelitas continet, praecipue observandum est utile et honestum, quae minime observarent qui mulierem de incesto conjugio natam regiae personae sociandam esse decernerent. Jam enim insonuit murmur ducum et marchionum ⁜ d qui jam deliberant se a rege [ al., debeant se a regno] dividere, si tam manifestam occasionem valuerint invenire. Vos itaque qui hujus conjugii paranymphus estis, potestis in utrumque cosulere, ut nec rex incurrat perjurium, [Col. 0214C] nec turpe consobrina vestra repudium, maxime cum rex dicat hanc se maculam ignorasse, et simpliciter in vestra verba jurasse. Propterea scribo vobis absens quod dicerem vobis praesens, consulens in hoc meae fidelitati, et nobilitatis vestrae honestati, quatenus ita discrete et provide rem istam modificetis, ut omnibus quae de hoc contractu [ antea, contactu] contingere possunt, salubri consilio occurratis. Unde mibi consultius videtur, ut conventus convocatus non fiat, ne res [ al., quam res] ista amplius ventilata in pejus proveniat. Vale.

[Col. 0214D] Quia dispensationis apostolicae consideratio non omnibus aeque placet, vel non omnibus aeque nota est, murmurant aliquando adversus bonum dispensatorem, qui non auderent murmurare adversus justum judicem. Dispensationes ergo vestrae ita librandae essent, ut si male meritis impendunt misericordiam, benemeritis non inferant violentiam. Quod ideo praelibavi filiali dilectione paternitati vestrae, quia domnus Odo Cameracensis episcopus anxie gemit, multis sibi congemiscentibus, quod Radulfum Bribrantensem [ al., Bribantensem ve Bribatensem] archidiaconum sine audientia, sine [Col. 0215A] judicio suo archidiaconatu spoliastis, qui cum Romana Ecclesia semper fuit: Galfridum [ at., Gaucherium, vel Gaulcherium, et Galcherium] vero sedis apostolicae 90 impugnatorem eodem archidiaconatu investistis. Unde tam pro amore justitiae quam pro honore sedis apostolicae consulendo, supplicamus sanctitati vestrae ut, si alicujus importunitate extorta est de ore vestro in bene meritum severa sententia, ita discretione vestra modificetur ut religiosi episcopi anxietas relevetur, et bene meritus frater non gravetur, quatenus in hoc facto male meriti de sua praesumptione non valeant gloriari, nec bene meriti, a sua spe cadentes, cogantur contristari. Virorum enim fortium antiqua laus est

Consanguinitatem, quae dicitur esse inter filium Flandrensis comitis et filiam comitis Redonensis, didici, cum essem in curia papae Urbani, non propter istos pueros, qui nondum fortasse nati erant, sed propter avos eorum, aut proavos paternos aut maternos, de quorum consanguinitate tunc temporis, urgente necessitate, tractabatur. Computavit enim eam ad suggestionem domni papae, me audiente, quidam [Col. 0215C] monachus Arvernensis, nomine Castus, aetate maturus, de nobilibus terrae illius progenitus, vita et fama honestus. Computaverunt eamdem consanguinitatem alio tempore in praedicta curia legati Fulconis Andegavensis comitis, et probaverunt, eum accusaretur rex Francorum Philippus quod praedicto comiti consanguineo suo uxorem ⁜ a suam subtraxerat, quam etiam illicite retinebat. Propter quam accusationem, et patrati incestus comprobationem, excommunicatus est rex [Philippus, ms. c. ] a domno papa Urbano in Claromontensi concilio ⁜ b . Et cum, post factum divortium, praedictus rex esset reversus ad praedictae mulieris consortium [illicitum, ms. c. ], excommunicatus est in Pictavensi [ al., Pictaviensi] concilio, a cardinalibus Joanne et Benedicto. Haec [Col. 0215D] scribo absens qui nihil aliud quod ad rem pertineret dicturus essem praesens. Occurrerem tamen libenter amabili mihi vestro colloquio, nisi obsisteret mihi coluber in via, cerastes in semita, videlicet Puteacensis dominus ⁜ c , qui propter intolerabiles injurias quas infert Ecclesiae nostrae, a nobis est excommunicatus. Computatores vero genealogiae quos monebatis mecum venire, quorum mentionem superius feci, non sunt parochiani mei, neque etiam novi utrum vivant, ut possim eos ad hanc discussionem invitare. Generatio autem sic est: Gaufridus Grisagonellus [duo v. c. etms. c., fratres. ] Fulco Andegavensis comes. Comitissa Vascinensis [al., Vastinensis vel Vassenensis. ] Fulco Rechins. Comitissa Redonensis. Filia ejus N Blanca Arelatensis comitissa. Constantia regina. Adera Flandrensis comitissa. Albertus Friso [ Robertus, ms. c]. Robertus filius Frisonis. Sexto gradu filius hujus Roberti N.

De eo qui ante plurimos annos bona sua monasterio [Col. 0216B] Sancti Symphoriani devovit, et circa obitum suum se et sua, nullo calumniante, contradidit, hoc respondeo dilectioni vestrae quod legibus et moribus, et rationi concordat, videlicet quia si adversus monachum praetaxatum quandiu in monasterio vixit nulla actio mota fuit, quod monasterio contulit ab eo jure alienari non poterit, si tamen huic calumniatori conversio praedicti monachi nota fuit. Sicut enim de criminationibus (l. fin, c. Ad leg. Tul.) sic de pactionibus lex et ratio docet (l. IV, d. De loc., et l. L, d. De re jud.) , ut qui jam tantum judicio divino subjacet, judicio ulterius non pulsetur humano. Praeterea etiam si vera sunt quae calumniator ille proponit, ut haeres fuerit a praedicto monacho designatus, continetur tamen in libro Institutionum de [Col. 0216C] haeredibus, quia prius testamentum posteriore dissolvitur; et in legibus Theodosianis (Anianus in schol. ad Pauli Sent., lib. V, tit. 11): «Si aliquis unam rem per legitimas scripturas duobus donaverit, uni prius et alteri postea, non quaerendum est in his donationibus qui primus, qui posterior sit: sed quirem, tradente donatore, possederit: is eam cui tradita est possidebit.» Si alia quae non audivimus non impediant, sic potest de proposita controversia rationabiliter et legitime judicari. Vale.

[Col. 0216D] Venerunt ad nos quidam fratres qui in episcopatu vestro communiter vivunt, sollicite quaerentes utrum clerici regulariter viventes parochias regere possint, et animarum habere custodiam (epist. 69). Quibus hoc respondi, quia in primitiva Ecclesia nullus constitutus est rector animarum, nisi de communi vita assumptus, quia nemo rectius custos praeponitur vitae alienae quam qui prius custos est factus vitae suae. Quod nullo in loco melius probatur quam inter eos in quibus regularis vita vigere videtur; quibus tantum displicet aliena malitia quantum prius displicuit sua. Unde Clemens in quarta epistola sua (epist. 5, et in c. Dilectissimis, caus. 12, q. 1) : «Communis vita, fratres, omnibus est necessaria, et maxime iis qui irreprehensibiliter vivere cupiunt, et apostolorum vitam eorumque discipulorum imitari volunt.» Et in sequentibus: «Unde consilium dantes, vestram prudentiam hortamur ut ab apostolicis regulis non recedatis, sed communem vitam ducentes, et Scripturas sacras intelligentes, quae Deo vovistis adimplere studeatis..» Inde etiam papa Urbanus in primo Decretali suo (primus in c. Scimus, caus. 12, q. 1) : «Scimus vos non ignorare, fratres, quia vita communis inter bonos Christianos hactenus viguit, et adhuc gratia Dei viget, maxime inter eos qui in sortem Domini electi sunt, id est inter clericos.» Hae sententiae apostolicae nullum clericum a communi vita excipiunt, nec civilis, [Col. 0217B] nec suburbanae ecclesiae presbyterum. Quod vero communis vita in omnibus ecclesiis pene defecit tam civilibus quam dioecesianis, 91 non auctoritati, sed desuetudini et defectui ascribendum est, refrigescente charitate, quae omnia vult habere communia, et regnante cupiditate, quae non quaerit ea quae Dei sunt et proximi, sed tantum quae sunt propria. His rationibus et auctoritatibus freti, constanter asserimus non esse audiendos, qui clericos regulariter viventes a regimine animarum judicant repellendos (epist. 69) , quia saeculo renuntiaverunt, sed ideo potius ad hoc assumendos, quia voluptates et pompas saeculi contempserunt. Non enim mundi contractus est animas a vitiis avocare, et ad virtutum celsitudinem provocare. Ideo convenientius ista docent qui [Col. 0217C] ea quae dicunt opere complent, quam ii qui sunt doctores legis et non factores legis. Non tamen ad hoc officium alii assumendi sunt, nisi quos vita et doctrina commendat, et episcopalis auctoritas ad hoc agendum idoneos probat. Haec fraterne scripsi dilectioni vestrae, ut eorum qui sua quaerunt rapacitatem adversus pusillum Dei gregem compescatis, et in clericali militia quiete vivere faciatis. Vale.

Quamvis lateat oculos corporis mei corporalis [Col. 0217D] vestra praesentia, non tamen latet oculos mentis meae quae in vobis lucet divina gratia, per quam adhuc supersunt in mundo quaedam luminaria, quae radiantia verbo et exemplo valent ad illustrandam caliginem vitiorum, et illuminandum decorem virtutum. Sicut enim interpositis vaporibus hujus inferioris aeris aliquando luminaria coeli refundere lumen suum terris non possunt, et tamen tranquilla superioris aeris spatia illustrare non desinunt, ita luminaria Ecclesiae, licet canibus sanctum, porcis margaritas (Matth. VII) aliquando anteponere dissimulent, ne verbum Dei propter oblatrantes et conculcantes apud infirmos auditores minus currat et fructificet, [Col. 0218A] tamen si quem pium et humilem et quietum in hac valle plorationis invenerint, exemplis informant, et radiis doctrinae spiritualis illustrare non desistunt. Et quanto plus videmus mundum in maligno positum, quod deplorat Isaias dicens: Omne caput languidum et omne cor moerens, a planta pedis usque ad verticem capitis non est in eo sanitas (Isai. I) , tanto magis hi in quibus Deus lumen gratiae suae posuit, debent lamentabilibus Ecclesiae ruinis obviare, et sponsam Christi maculis et rugis infuscatam in virginitatis suae decorem pro viribus reformare. Videmus enim scissum regnum et sacerdotium ⁜ a , quibus tanquam principalibus et fortioribus paxillis tabernaculi Dei status firmiter figebatur, ne ullo impetu procellarum et turbinum everteretur. [Col. 0218B] In tanta scissura, in tanta procella florere et fructificare non potest mater Ecclesia, de qua dicitur: Una est columba mea, sponsa mea (Cant. VI) . Ad hanc unitatem resarciendam laborare debent membra Christi, quae medicinaliter ferro putredines istas resecarent, aut competenti dispensationis malagmate tantam scissuram procurarent solidare. Non enim in tanto salutis periculo solus medicinae rigor servandus est, sed et dispensationis modus, qui nulli sapienti displicuit, ad sedandas tantas perturbationes in aliquibus admittendus est. Monente enim Cyrillo Alexandrino ⁜ b , sicut nautae in mari periclitantes, cum non habent spem servandorum omnium negotiorum suorum, quaedam projiciunt, ut quaedam servent: sic in dispensationibus ecclesiasticis, ubi non [Col. 0218C] periclitatur fidei veritas et morum honestas, quaedam instituta temperare debemus, ut tantis Ecclesiae ruinis subvenire valeamus. Sic enim vela cilicina in tabernaculo Dei bysso et purpura, cocco et hiacintho supposita, imbrem et pulverem in se admittebant (Exod. XXXV) , ut decorem interiorum ornamentorum ab imbrium madidatione et pulveris offuscatione conservarent. Facit hoc charitas, quae operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV) , quae cum infirmantibus infirmatur, cum scandalizatis uritur (II Cor. XI) , et omnibus omnia fit (I Cor. IX) ut omnibus prodesse mereatur. Unde a subditis non debet reprehendi praelatorum dispensatio, si salvo fidei fundamento (epist. 190, 250) , et nota communi [Col. 0218D] regula morum, aliqua infirma faciunt aut tolerant, ut vitam subditorum in proposito suae sanctitatis conservare praevaleant. Unde beatus Gregorius in libro Pastorali: «Si tu intus ut coccus rutilas, cilicium quo protegeris cur accusas?» Sic enim et misericordiam et judicium Domino cantamus (Psal. C) . Judicium, cum vitiis omni severitate resistimus; misericordiam vero, cum rigorem disciplinae utili compensatione temperamus. Haec dicendo prudentiam majorum meorum et coepiscorum meorum non doceo, sed tanquam de longo sopore monente charitate excitare desidero, ut tandem quisque pro persona quam portat tantis ruinis occurrat, ne pro suo [Col. 0219A] silentio tanquam mutus canis intereat. Haec pauca ausu charitatis de remotis partibus excellentiae vestrae scripsi, qui bonum odorem vestrae notitiae ad nos usque pertingentem suaviter olfeci. Et quia in Belgica provincia vos estis qui religione et auctoritate praecellitis, supplico sanctitati vestrae, ut aliquando meae parvitatis memor in hoc peregrinationis itinere pusillanimitatem meam murmurantem, et aliquando pene deficientem, verbo consolatorio refocillare ⁜ a studeatis. Vale.

Benedictus Deus qui conversationem vestram lucere [Col. 0219B] facit in tenebris barbarae nationis, quo his quibus praeestis, verbo et exemplo prodesse possitis, et bonae opinionis odorem ad nos usque transmittatis. Unde arctius inter nos vinculum dilectionis colligare [ al. colligari] desiderans, praesentes litterulas [ al. litteras] direxi benignitati vestrae, ut hoc commonitorio discamus invicem mutuis nos consolationibus refovere, et devotis suffragiis orationum relevare. Cum enim positis in regimine frequenter immineant illa pericula, quae Psalmista commemorat dicens: Ascendunt usque ad coelos, et descendunt usque ad abyssos, turbati sunt et moti sunt sicut ebrius et omnis sapientia eorum devorata est (Psal. CVI) : hoc solum remedium nobis expetendum est quod sequitur: Clamaverunt ad Dominum cum tribularentur, [Col. 0219C] 92 et de tribulationibus eorum eduxit eos (ibid.) . Hunc clamorem charitas auditu dignum facit, quam nec temporum inaequalitas impedit, nec locorum longinquitas intercludit, cum exauditor ubique sit praesens, qui et pia [ al. qui cum pia] vota subministrat et postulata implere non tardat. Unde est quod in typo se invicem diligentium in tabernaculo Dei, duo cherubin se invicem respiciunt, et vultus suos in propitiatorium vertunt (Exod. XXV) , quod et mutuam inter se dilectionem proferant, et quod suggerente charitate postulaverint, Deo propitiante, se posse obtinere confidant. In hunc modum intuitu charitatis nos invicem respiciamus, mutuas orationum manus porrigamus, et quae saluti nostrae sunt necessaria vel impetrata vel impetranda propitiationi [Col. 0219D] divinae humiliter ascribamus, quae hujus procellosi maris discrimina, in quo sunt reptilia quorum non est numerus (Psal. CIII) , sic modificabit ut non permittat nos tentari supra id quod possumus sustinere, sed faciat cum tentatione proventum (I Cor. X) , qui imperat ventis et mari (Matth. VIII) , ut possimus tumores aequoreos superare. De caetero noverit excellentia vestra parvitatem nostram paratam non tantum ad impendenda orationum suffragia, [Col. 0220A] sed etiam ad omnia charitatis officia, quae impendere valet facultas vel scientia nobis divinitus collata. Vale.

⁜ b Frequenter pulsat aures vestrae sollicitudinis Bonaevallensis abbas, negotiorum suorum rationibus quae obsunt vitans; quae prosunt, oratoria declamatione exaggerans: tanquam ego aliquid de concessione sibi a me facta minuam, et abbati Blesensi concedam. Ego vero illibatum unicuique defendere volo quod concessi, cum abbati Bonaevallensi nihil aliud concesserim, nisi quod a possessoribus, imo detentoribus cujusdam parochiae nostrae posset acquirere. [Col. 0220B] Ipse vero etiam ea quae ab eis habere non potest vult nostra concessione extorquere. Blesensis vero abbas reliquas partes ejusdem Ecclesiae, quas Bonaevallensi abbati nemo concesserat, a detentoribus obtinuit; quas si abbati Bonaevallensi communicare voluisset, jam pax inter eos reformata fuisset. Qua in re, quia dictante justitia Blesensi abbati violentiam inferre non valui, ita litem istam terminare volui, ut quisque portione sibi concessa contentus esset, et alterius metas alter non occuparet; sed infinita monachorum cupiditas infinitam facit manere discordiam ⁜ c . Propterea non succenseat mihi vestra discretio, si in hoc negotio quod volo implere non valeo. Praeterea satis injuste conquestus est Bonaevallensis abbas circa monasterium suum [Col. 0220C] judicium non esse servatum, quod in Floriacensi concilio promulgatum fuit de coemeterio, unde controversia erat inter abbatem monasterii Carnotensis et abbatem monasterii Bonaevallensis. Novit enim veritas, quia sacramenta in praetaxato concilio adjudicata cum omni diligentia facta sunt. Sed abbas Bonaevallensis ea audire contempsit, quia sibi ea obesse perspexit; cui praecipue sua voluntas ratio est et auctoritas. Vale.

Juxta consilium et admonitionem vestram (epist. 216) abbatem Blesensem et Bonaevallensem convocavi [Col. 0220D] ad praesentiam nostram, ut ex officii nostri debito aut pacem inter eos reformarem, aut litem quae inter eos erat judiciario ordine terminarem. Primo itaque auditu [aditu, ms. c. ] ad hoc intendi, ut quartam partem Ecclesiae de qua lis orta est, licet nondum eam, quamvis a me concessam, obtineret, a possessoribus quietam ei facerem; deinde ut aliam quartam, nec a me nec ab aliquo sibi concessam, acquirerem, quatenus ex benevolentia sola, [Col. 0221A] sic in alienos labores introiret, et colligeret ubi non sparsit, meteret ubi non seminavit, ea tamen conditione, ut si de caetero aliquae lites a laicis inde moverentur, utrique abbates pro pace obtinenda simul laborarent, si quid expendendum esset, simul expenderent, et commoda et incommoda aequa lance dividerent. Cum ergo huic dispensationi Blesensis abbas et si non libenter, tamen obedienter assensum praebuisset, Bonaevallensis abbas nec meo consilio voluit acquiescere nec judicio. In hoc vero negotio nullam potest idoneam causam praetendere, nisi forte illam poeticam, quia omnis potestas regni impatiens consortis erit (LUCAN. Phars., lib. I, vers. 92, 93) ; et nititur quodam novo et hactenus inaudito mandato, quod potius impugnat charitatem quam sequatur [Col. 0221B] auctoritatem ⁜ a . Quod tamen si inviolatum manet, plus proderit Blesensi quam Bonaevallensi abbati. Habuit namque Blesense monasterium partem decimarum et oblationum a multis praecedentibus annis pertinentium ad Ecclesiam de qua ista contentio orta est, sicut evidentia rei probat, et ipse abbas prodere poterit, cum ei necessarium fuerit. Hoc interim scripsi sollicitudini vestrae, ne desidiae, aut contemptui imputaretis, si nihil me inde tractasse audiretis. Vale.

De canonico Ecclesiae vestrae, qui contra prohibitionem [Col. 0221C] vestram matrimoniales tabulas sibi composuit (epist. 200) , nullam sententiam ad manum habeo, quam dilectio vestra ignoret, si scripta apud se reposita diligenter exploret. Verumtamen consilium quod mihi ipsi darem, si aliquem de commissis mihi fratribus uxoria (can. 16, 17, 18, dist. 81) compede astrictum deprehenderem, tutum esse intelligo, videlicet ut sacramentum conjugii maneat, clericus vero qui, postposita clericali continentia, de superiori ordine ad inferiorem descendit, stipendia militiae clericalis amittat. Novit enim vestra dilectio, quando de laica conversione in clericum [ al. conversatione in clerum] quis assumitur, non maritali exercitio, sed divinae tantum militiae dedicari. Unde ab [Col. 0221D] 93 ordinatoribus clericorum, in eorum ordinatione dicitur de eis: Haec est generatio quaerentium Dominum (Psal. XXIII) ; non dicitur quaerentium conjugium, sed quaerentium tantum Dominum, quia ut testatur doctrina apostolica: Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus, ut ei placeat cui se probaverit [al., probavit ] (II Tim. II) . Postquam ergo de inferiori laicorum gradu quis sortitus fuerit superiorem, id est militiam clericalem, et inde se praecipitaverit ad voluptatem conjugalem, nulla ratio sinit ut in illo casu positus, illius ordinis dignitate et utilitate potiatur, quam misera voluptate commutasse videtur. Ad hoc enim instituta est clericalis [Col. 0222A] militia, ut psalmodiae et hymnodiae quotidianum Deo offerat sacrificium: quod offerre jure non poterit, cui, ut plus placeat uxori quam Deo, lenocinante uxore et fallente carnis voluptate, operam dare necessarium erit. Cum enim secundum Apostolum non concedatur laicis orare, nisi eo tempore quo continent (I Cor. VII, relat. in c. 1, dist. 31) , quanto magis semper debent continere, qui tam pro suis quam pro aliorum delictis jubentur orare. Ad hoc quippe fidelium oblationes ⁜ b in stipendia clericorum deputatae sunt; ut et continenter vivant, et benefactorum suorum peccata sanctitatis intercessione detergere sufficiant, quatenus hi de quorum eleemosynis vivunt, hoc eorum meritis assequantur, quod assequi suis meritis non merentur. Quandiu ergo in [Col. 0222B] hoc agone positi, ab omnibus a quibus abstinendum est, se abstinent, merito stipendiis militiae suae habentur digni; cum autem ea servare [ al., cum ea probare] contempserint, eisdem judicantur indigni. Quibus ad depositionem eorum hoc solum sufficere videtur, quod et illicita praesumunt, et salutaribus episcoporum praeceptis obedire contemnunt, secundum illud Apostoli: Habentes in promptu ulcisci omnem inobedientiam (II Cor. X) . Praeterea qui honestam et utilem Ecclesiae consuetudinem quam pro lege habendam censet auctoritas, pertinaciter et superbe contemnit, manifeste canonicae institutionis violator existit, cui contemptui qui parcit, multos in discrimen adducit. In hunc modum Nicaeni canones (Nic. can. 3, 16, dist. 32) et Agatense concilium [Col. 0222C] prohibent clericum non tantum mulierum carnale sortiri consortium, sed etiam domesticum habere contubernium, exceptis illis personis quae non continent aliquod suspicionis argumentum (l. XIX, c. De episc. et cler. et c. 25 et 29, dist. 8) . In hanc sententiam consentiunt etiam sententiae sanctorum Patrum, Augustini, Hieronymi caeterorumque doctorum, qui de vita scripsere clericorum. Quae omnia breviter commemoro, quia nihil horum vos latere cognosco. Vale.

Ut Cypriani verbis utar, «si aliqua falsitas de me ad apostolicam sedem praecessit, oportet ut veritas subsequatur,» quae latrocinia noctis detegat (epist. 133) , et ordinem gestarum rerum lucide aperiat. Nuper enim litteras accepi a quodam adolescente, canonico Ecclesiae nostrae, charactere apostolico signatas, quas cum aperuissem et perlegissem, multis de causis suspectas habui, existimans eas aut esse furtivas, aut aliqua suggestione fallaci subreptas. Primo, quia praedictus adolescens infestus est mihi, quod eum non permitto contra canones et conciliorum edicta, per manum laicam in quadam [Col. 0223A] Ecclesia presbyterium usurpare (canon. sub caus. 16, q. 7) , et presbyteri oblationes presbytero ablatas suis usibus mancipare. Alter vero clericus qui cum adolescente fuit, et ipse mihi infestus est, qui in hoc negotio nullus est, quia canonicus non est, nec in conventu bonorum audiendus, qui a me suspensus est ab officio diaconi propter incestum patratum cum uxore consanguinei sui. Haec de personis interim dicta sint. Praeterea consuetudinem apostolicae sedis hactenus fuisse nec legimus nec audivimus, ut ad delationem unius personae, quamlibet splendidae, sententia daretur in absentem, praecipue qui nec auditus fuerat, nec vocatus. Cum ergo de hujusmodi jure possim conqueri et plurimum disceptare, malui tamen servare humilitatem obsequentis [Col. 0223B] quam mihi arrogare solertiam disserentis. Restat ergo ut excusem innocentiam meam, quae Deum testem habet, et meam conscientiam. Opponunt enim mihi litterae illae, cujuscunque sint, me dimidiam partem cujusdam praepositurae communitati canonicorum contulisse, et eamdem contra canones imminentia regiae potestatis eisdem canonicis abstulisse. Cui calumniae respondeo ex testimonio conscientiae meae, immerito dici ablatum esse quod canonice potest, vel a me vel ab aliquo eis fuisse collatum, nec esse restituendum quod probari non potest aliquando fuisse statutum. Dicam itaque paternitati vestrae quid dederim, et quid non dederim, et cur dederim, et qua de causa nihil ultra dare voluerim ⁜ a . Cum enim in quampluribus canonicorum [Col. 0223C] Carnotensium [clericorum ms. c. ] desuevisset disciplinae regularis observantia, ut de negligentibus facerem diligentes, de somnolentis vigiles [ al., vigilantes], de tardis assiduos [ sic v. c. antea, assuetos], ad frequentandas horas canonicas, deliberavi apud me ut darem eis dimidiam praeposituram, ut inde fieret quotidianus panis, quem acciperent assidui, amitterent tardi, ut ad quas [ al., quod] eos panis interni dulce lo non movebat, panis corporei refectio provocaret, quamvis eorum annua praebenda eis ad hoc sufficiens esse deberet. Certus tamen de praeteritis eorum negligentiis, et sollicitus de futuris, praecepi eis ut ad me mitterent duos de clero illo, quibus missis commisi praesentes illius anni fructus, [Col. 0223D] ut inde quotidianum panem praepararent, et tradito ordine, confratribus [ al., cum frat.] dispensarent. Novit Veritas quia nihil aliud dedi de reliquo nihil eis dans aut promittens, nisi ut in hoc modico fideles et assiduos invenirem, ut mihi bene placeret possessionem rei eis concedere, et legitima stipulatione firmare. Haec dispensatio intra tres menses [Col. 0224A] ita depravata est, ut nulla mihi voluntas, nulla ratio suaderet, et nullum coepiscoporum vel religiosorum virorum consilium approbaret, ut propter infructuosam rerum canonicalium amplificationem minuerem dignitatem episcopalem. Panes enim illos vendebant quidam de senioribus, ad ludum vero alearum dabant quidam de junioribus, et qui se videndum praesentabat [ unus v. ad videndum praebebat, ms. c. ] horis nocturnis, subtrahebat se diurnis; et qui audiebat missam catechumenorum, subterfugiebat missam sacramentorum. Talis exitus rei revocavit me ab intentione 94 mea, ut non auferrem eis quod non dederam, sed nec aggrederer quod proposueram. Quibus verbis liquet, quia de his quae eis contuli, nihil omnino imminentia regiae potestatis [Col. 0224B] abstuli, nec regem ad dispensationes ecclesiasticas vel causas invitavi vel admisi; qui eum meo multo labore et sudore et multis expensis a vexatione Ecclesiae, ab incendiis et direptionibus ecclesiasticorum bonorum procul feci. In hoc quippe negotio major pars Ecclesiae et sanior mecum fuit. Sed quidam talium actionum minus periti, intellexerunt rem aliter fuisse quam fuerit. Sed cum ante metropolitanum calumnia eorum dilata et ad ultimum delata fuisset, de hoc negotio certa diffinitio processit, et omnis controversia sopita est, et pacis osculo confirmata, et in plenario capitulo praeter eos qui non interfuerant [ al., non adfuerant], ab omnibus collaudata. Quibus suo ordine terminatis, [Col. 0224C] volui ex benevolentia mea, quae mihi multa gravamina intulit, praedictam partem praetaxatae praepositurae concedere duodecim presbyteris, si possent inveniri, qui ad hoc officium eligerentur, et suis temporibus ad sacerdotium promoverentur. Quod cum per decanum Ecclesiae et per me, et per litteras domni Richardi Albanensis episcopi, legati vestri, studiose quaesiissem, nec unus inventus est, qui vellet aut valeret ad hoc officium promoveri aut eligi. Consilio itaque ejusdem legati vestri, et pene totius Ecclesiae, nullo repugnante, nullo contradicente, prout melius potui, ne Ecclesia saepius inde perturbaretur, personaliter ordinavi, et honesto clerico et eidem rei administrandae et defensandae utili contuli [ al., concessi, ita ms. c. ]. Ad quam [Col. 0224D] ordinationem alium minime [neminem, ms. c. ] quaesiissem, nisi illum qui tenebat alteram partem, sed suspectus erat Ecclesiae tanquam per eum turbatio haec orta fuisset in Ecclesia. Isto vero ibi posito, et murmur sedatum est, et quievit Ecclesia. Ne ergo de caetero Ecclesia hac vana occasione perturbetur, flexis genibus cordis, paternae pietati supplicamus, [Col. 0225A] ut causam, quae semel decisa est, propter cupidorum et malevolorum delationem, non iteretis, et pacem quam nunc habet Ecclesia non tantum non concutiatis, sed etiam debito paternitatis affectu collaudetis, et de caetero senectutem meam propter superfluam et impunitam appellatorum licentiam vexari non permittatis. Dum enim premit nos a praelata potestate illata adversitas, regendi in nobis debilitatur auctoritas, cum ecclesiasticam in eos non audemus exercere disciplinam, qui eam adversum nos appellant, non confidentia justitiae, sed pro dilatione sententiae. Quod si juvenili vigore possemus adhuc peditare per ruinosas [rumosas ms. c. ] Alpium vias, equitare per praecipites praeterfluentium torrentium undas, et praecedere aut subsequi ad apostolicam [Col. 0225B] sedem delatores nostros, procul dubio refrenaret se murmurantium lingua, quae parum adhuc novit quid distet inter serenitatem charitatis, et caliginem cupiditatis. Si ergo aliquod temperamentum adversus haec incommoda non procuraveritis, et inveteratis dierum malorum et indisciplinatis juvenibus, qui vix sunt digni habere quae habent, nedum ambire quae non habent, vexandum me exposueritis, unum restat mihi tutum et totum consilium, assumptis pennis columbae (Psal. LIV) a molestiis inutilibus avolare, et in solitudine montis requiescere, ubi exspectem eum qui salvum me faciat a pusillanimitate mentis et inquietudine. Cum et ante episcopatum et in episcopatu semper voluntas mea [Col. 0225C] fuerit, magis in loco humili salvari quam in alto periclitari, et in domo Dei magis abjectum esse quam illis praeesse quibus non possem prodesse. Sed quia tantae sublimitatis aures ad fastidium verbis nolumus onerare, si qua minus de necessariis dicta sunt, isti fratres supplebunt, et si opus fuerit, probabunt. Vale.

De appellationis ordine quantum arbitror, nihil penes nos invenitur, quod penes vos similiter non inveniatur. Tamen ne fastidiosum videatur amico respondere, quod super hac re sentio, breviter dilectioni [Col. 0225D] vestrae rescribo. Primum igitur hoc intelligo, quia propter vocem appellantis, nunquam transibitis de Ecclesia ad Ecclesiam, vel de provincia ad provinciam, nisi primum appellator litteras invitatorias a judice ad quem appellatum est, deferat, in quibus judex diem et locum agendae causae constituat. Unde ait Felix papa (can. 15, caus. 3, q. 6, et epist. 172) : «neminem de provincia ad provinciam exhiberi oportet, nisi ad relationem judicis ad quem appellatum est.» Debet autem ipse appellator infra quinque dies litteras accipere a judice a quo appellatum est, dirigendas ad judicem ad quem appellatum est; quas qui accipere aut postulare neglexerit, [Col. 0226A] secundum statuta legum ab agendo removendus est. Quod si forte injuste appellaverit, sumptus quos expendit adversarius, dum appellationem sequeretur, solvere cogendus est. De caetero quod abbas a vobis exigit, ut communem rem fratrum vestra stipulatione quietam possideat, absurdum valde videtur ut a vobis exigatur quod juris vestri non esse manifeste probatur, canonum auctoritate prohibente (cap. Sine, caus. 12, q. 2) , videlicet ut nullus episcopus rem Ecclesiae sine conniventia [ duo v. c., convenientia] cleri alienet, commutet, aut donet. Unde in Decretis pontificalibus legitur: «causae quae legibus non continentur, a judicibus ecclesiasticis minime audiantur (idem epist. 119 et 241) .» Ad interrogata pauca rescribo, quia haec et meliora vos nosse non [Col. 0226B] dubito. Vale.

⁜ a De libero viro qui nesciens ancillam duxit uxorem, postea vero veritate cognita eam dimisit, et nunc aliam ducere, accepta a vobis licentia, disponit, quod sentio dilectioni vestrae respondeo. Si decreta Patrum et leges saeculi super hoc consulere volumus, reperiemus quia inter ingenuos et aequales tantum legitima constat esse conjugia, et ubi aliter per ignorantiam evenerit, licita fore divortia. Si vero divinum institutum et legem naturae consulimus, ubi neque servus est neque liber, non mihi potest facile persuaderi, ut propter conditionem quam natura [Col. 0226C] non habuit, nec divina 95 lex a lege conjugali excepit, lex humana posterius lata cassare possit conjugii sacramentum, quod veteri et evangelica lege constat esse confirmatum. Quod si vir propter conjugii charitatem noluerit subire servitutem, nec mulieri voluerit acquirere libertatem, ita rem modificandam puto, ut si per aliquam dispensationem permittimus cessare opera nuptiarum, non tamen ideo ⁜ b concedamus cassari conjugii sacramentum. Ita nec prorsus evangelii erimus violatores, nec legum humanarum contemptores. De proposita quaestione ita sentio, nec tamen a dicentibus meliora et firmiora, si cum Evangelio et Apostolo sentiant, dissentio. Valete.

Quoniam universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV) , non intelligimus Scripturas divinas inter se dissentire, cum alia Scriptura rigorem intendit justitiae, altera autem dispensationem sequitur indulgentiae. Quod interim omisso sensu allegoriae considerandum puto inter evangelicam sententiam, quae absolute consulit adulteram aut viro priori reconciliari (Matth. XIX) , aut manere innuptam (I Cor. VII) , et illam Veteris Testamenti quae [Col. 0227A] dicit adulteram dimissam a priore viro, et alteri per conjugium sociatam, si ab eo repudiata fuerit, nullatenus priori reconciliandam. Haec enim sententia quae reconciliationem adulterae prohibet, rigorem mihi videtur sequi justitiae, ne dum uni parcitur, multi in discrimen adducantur, et paucis indulta licentia, plurimorum faciat pullulare flagitia. Quod notabiliter habetur in ipsa legis sententia, ubi prohibitioni subinfertur: Ne peccare facias terram, quam Dominus Deus tuus tibi dedit possidendam (Deut. XXIV) . Evangelica vero sententia humanae infirmitati contemperata misericordiam magis vult quam judicium, quae legis temperat austeritatem, sine ulla exceptione consulens fieri adulterae mulieris reconciliationem; quam secuti sunt Patres nostri [Col. 0227B] post Evangelium, utiliorem intelligentes esse misericordiam in tali contractu quam judicium. Beatus vero Hieronymus honorans sacramentorum sanctitatem legalem more suo in hac sententia sequitur legis austeritatem, intelligens per hoc tutius posse muniri salutem. In hac igitur ambiguitate finem ponit auctoritas evangelica, contra quam nec personalis nec epistolaris valere debet sententia. Unde Leo quartus episcopis Britanniae ita scribit ⁜ a : «De libellis et commentariis quorumlibet non convenit aliquos judicare, et canonum atque decretorum regulas relinquere.» Beatus quoque Augustinus scripturas suas et sibi similium inter canonicas Scripturas in multis opusculis suis ⁜ b testatur non esse computandas. Quod si auctoritate Veteris Testamenti [Col. 0227C] me urgetis, breviter respondeo: haec et alia Veteris Testamenti praecepta quae ibi figurate sunt posita, in Ecclesia spiritualiter fuisse completa. Cum enim anima quaelibet per fidem Christo fuerit sociata, si per haereticam pravitatem a Christo recedens alteri viro, id est diabolo adhaeserit, cum forte ad priorem virum, id est ad Christum reverti voluerit, secundum diffinitionem antiquorum canonum usque ad exitum vitae non est societati ejus copulanda, id est ad communionem sacramentorum Christi et Ecclesiae admittenda, non quod vere poenitens debeat de indulgentia desperare, sed in hac separatione lapsum suum humiliter deplorare. Possem ea quae dixi multiplicibus sententiis confirmare, sed puto [Col. 227D] ad intelligendum id quod sentio ista sufficere. Valete.

Quoniam vinitoribus et agricultoribus comparat nos sermo divinus (Matth. XX; Luc. X) , guadere debemus in Domino, cum agricultioni [ duo v. c. agricolationi] nostrae gratia divina tales adhibet operarios, per quos vinea Domini Sabaoth palmites suos [Col. 0228A] latius extendat, et ager Dei feracior fiat. Quod cum ab initio nascentis Ecclesiae Domino dicente necessarium fuerit, maxime his diebus necessarium hoc esse videmus, cum manifesta novissimorum dierum signa prae oculis habemus, secundum quod praedictum est homines seipsos amantes (II Tim. III) , sua quaerentes, quae Dei sunt post dorsum ponentes, tam viros quam mulieres per omnia corporis sui membra ordinem naturae adulterantes, et in hunc modum plurima quae non tantum facere, sed turpe est etiam dicere. Quae quia per domnum Gulielmum [ al. Vuilelmum] Carnotensis monasterii S. Petri [ al. B. Petri] abbatem, fraternitati vestrae displicere audivimus, in Domino gavisi sumus, quia vos utile vas in domo Dei futurum esse credimus [credidimus]; [Col. 0228B] simul expetentes ut familiarem inter nos dilectionem confirmemus, et vicina ab invicem solatia atque praesidia pro eventuum et actionum ecclesiasticarum necessitate exspectemus. Praesentibus itaque litteris initia vestri episcopatus visitare decrevimus, ut amodo fraterna dilectione pro invicem sentiamus, onera nostra invicem portemus, quatenus secundum canonicam institutionem oppressores ecclesiasticorum pauperum gladio spiritus unanimiter persequamur, et a communione viventes, et a sepultura mortuos arceri faciamus. Habent enim parochiani nostri a nobis communione privati apud Musivum ⁜ c quosdam presbyteros et quosdam monachos, a quibus communionem petunt et accipiunt, qui etiam fluvium unde Musivus ⁜ d vicus ille dicitur [Col. 0228C] transeunt, et in quodam falso coemeterio [ v. c. cimiterio] corpora excommunicatorum sepulturae tradunt. Quod de caetero fieri prohibeat dilectio vestra, ne manente prava consuetudine contingat detestanda perversitas, si excommunicationis vilescat auctoritas, et sceleratorum insolescat impunitas. Adversus haec et hujusmodi det vobis Dominus spiritum consilii et fortitudinis, ut tanquam lucerna super candelabrum posita, in domo Dei luceatis, et necessarium lumen ignorantibus ministris. Vale.

[Col. 0228D] Frater iste praesentium portitor litterarum, cum litteris vestris ad nos veniens, quam inordinate vera celando, falsa profitendo, cum ordinandus examinaretur, ad sacerdotii culmen aspiraverit, lacrymabiliter nobis aperuit, consultius sibi aestimans ab inordinate accepto officio penitus cessare, quam in eodem periculose ministrare. De cujus cordis anxietate sollicita perquisitione quod sentio, et quod de canonicis Scripturis collegi, fraternitati vestrae rescribo, quia licet inordinate accesserit ad sacrum ordinem, sacramenti tamen accepit sanctitatem; sed [Col. 0229A] tamen quandiu in perversa intentione lucrorum temporalium perstitit, fictus et solo sacramento sacerdos fuit sibi ad perniciem, licet aliis ad salutem. Et si in eo rigor canonum servaretur, omni tempore ab inordinate accepto officio suspenderetur. Postquam vero mutata intentione quod deerat integritati sacerdotali ei gratia divina contulit, et sanctitati sacramenti novitatem vitae addidit, et impletum est in eo quod dicitur: Sacerdotes tui induantur justitiam (Psal. CXXXI) , non jam fictus nec solo sacramento sacerdos fuit, et non tantum salutem aliorum, sed etiam suam per sacerdotale ministerium potuit operari. Unde Augustinus in libro contra epistolam Parmeniani ⁜ a : «Hoc pene in omnibus talibus quaestionibus intelligendum admonemus, quia scilicet [Col. 0229B] omnia sacramenta, cum obsint, indigne tractantibus, prosunt tamen per eos digne sumentibus.» Item: «Spiritus sanctus in Ecclesiae proposito vel ministro sic inest ut si fictus non est, operetur per eum, et ejusdem mercedem in salutem sempiternam et eorum regenerationem vel aedificationem qui per eum sive consecrantur, sive evangelizantur. Si autem fictus est, desit quidem saluti ejus, et auferat se a cogitationibus ejus quae sunt sine intellectu; ministerium tamen non deserat, quod per eum salutem operatur aliorum.» His et hujusmodi palam est praesentem fratrem ad sacri ordinis ministerium misericorditer posse admitti, nisi aliud lateat, quod sacris canonibus obviare videatur. Verum ut tutius muniatur ejus conscientia, exspectanda est ad hoc [Col. 0229C] paterna obedientia, quatenus sanet hoc vera humilitas, quod vitiavit ambitiosa cupiditas. Vale.

De milite qui ante legitimas nuptias cum sorore uxoris suae concubuit, et culpam suam publice confessus est, hoc paternitati vestrae respondeo quod vos bene nostis, quia sibi publicam ingessit infamiam, et adversus honestam personam nec accusare de caetero potest, aut testificare. Verum, quia nemo criminiosus confessionem facere potest, nisi aut de flagitio aut de facinore, negare non possumus quin confessiones quas pro Dei timore et sua salute adversum [Col. 0229D] se faciunt poenitentes, recipiamus, et quin eis legitimas poenitentias injungamus; quas si eis denegaremus, invisibilium luporum faucibus eos devorandos objiceremus. Si vero hujusmodi accusatores sui leviter et impune transire permittimus, bonum conjugale quod natura et lege ab initio sancitum est, periculose violandum exponimus. Quia ergo omnis controversiae finis ecclesiasticae, secundum Apostolum, est juramentum (Hebr. XVI) , districtis sacramentis, et per probatas sex personas sive quae praesentes hoc flagitium cognoverint, sive quae fidei suae argumento rei veritatem astruere possint, confessio [Col. 0230A] illa approbanda [ al. comprobanda] est, quia nos cogunt nova genera morborum nova quaerere experimenta medicamentorum. Cum ergo confessio illa ita fuerit comprobata, jam constabit incestuosum fuisse conjugium: «Incestis autem conjunctionibus secundum canones (can. De incestis, caus. 35, q. 2) , nihil veniae reservamus, nisi cum flagitiosum conjugium separatione sanaverint.» Ipse autem conjugii violator et accusator (can. Concubuisti, caus. 32, q. 7) omni tempore velut viduus usque [ in aliis v. codd. vel ut minus usque] ad tempus peractae poenitentiae sine conjugio maneat; mulier autem pretium pudicitiae suae, dotem videlicet non amittat. Ita quidem et confessioni satisfaciemus, et conjugii bono in futurum utiliter providebimus. Haec [Col. 0230B] interim sine ullo ordinis nostri dispendio facere potest vestra dispensatio, donec suo tempore ad generale concilium, vel generalem conventum veniamus, in quo de his et hujusmodi, cum conniventia [ quidam convenientia] episcoporum tractare valeamus. Ego enim ita facio, si quid mihi aliquando tale contingit, et sic feci in hac praesenti Quadragesima de quodam milite, semper ad generalem audientiam reservans quid statuendum sit de talis conjugalis boni violatore. Valete

[Col. 0230C] Monachus praesentium portitor litterarum, fugam qua de monasterio vestro elapsus est, lacrymabiliter nobis confessus est, et ut a fraternitate vestra indulgentiam ei impetrem, multa instantia deprecatus est. Precibus itaque miseri hominis, misericordia motus opportune et importune rogo et moneo, ut ovis quae aberraverat a grege, et anxie reverti desiderat, cum digna satisfactione suscipiatis, edocti exemplo et verbo summi Pastoris, qui ovem perditam non solum revertentem recipit, sed etiam fugientem et errantem quaesivit, et ad ovile reduxit (Luc. XV) . Exemplo itaque illius ex misericordia judicium temperate, et misericordiam quam sibi quisque impendi vellet, si ita affectus esset, fraterna charitate [Col. 0230D] impendite. Possem in hanc sententiam plura vobis scribere, sed puto divinam lectionem quotidie frequentantibus ista sufficere. Valete.

Quoniam paternitatem vestram a civibus Babyloniae audivimus plusquam mille passus angariatam ⁜ b , intimo dolore congemuimus, et quia ad aliud non suffecimus, conditorem bonorum et dispositorem malorum, quantum [quam, ms. cod. ] intensa prece valuimus, interpellavimus, ut tantae procellae [Col. 0231A] fluctus in auram serenitatis converteret qui Petrum in fluctibus ambulantem ne mergeretur erexit (Matth. XIV) , et coapostolum ejus Paulum tertio naufragantem de profundo pelagi liberavit (I Cor. XI) . Non ergo dedignetur vestra sublimitas humilitatem nostram consolationis suae facere participem, ut quae praecordialiter compassa est in adversis, uberius gaudere valeat in prosperis. Non enim immemores sumus apostolicae doctrinae monentis: Cum patitur unum membrum, compatiuntur omnia membra; et cum gaudet unum membrum, congaudent omnia membra (I Cor. XII) . Quanto magis dolenti capiti debent omnia membra condolere, aut gaudenti omnia congaudere? De caetero si per quamcunque personam pervenerit ad aures vestras aliqua conquestio vel [Col. 0231B] suggestio de quadam praebenda, quam daturum me disposueram cuidam presbytero, nomine Guarino, nosse volo paternitatem vestram, quia sicut disposui, sic quantum in me est, perficere paratus sum et paratus [ un. v. c. operatus] fui, ea videlicet conditione ut Ecclesia scandalum hac de causa non patiatur; quae, sicut nostis, pacis et fraternae dilectionis magis compagae socianda est, quam alicujus scissurae dissensione saucianda. In hoc vero negotio tota pene Ecclesia cum decano in faciem mihi restitit (epist. 182) , et presbyterum petitorem praebendae, secundum morem Ecclesiae canonicari non permittit. Hac itaque de causa distuli facere quod proposueram, quia nec aliter aliquid illi presbytero, quidquid ipse dicat, me daturum promisi, [Col. 0231C] nisi cum pace Ecclesiae posset fieri. Haec ergo paternitas vestra indubitanter credat, et ne Ecclesia inde perturbetur, sapientia sibi divinitus collata provideat. Valete.

Quaerit fraternitas tua quomodo inter se conveniant prophetica sententia, quae dicit: In quacunque hora peccator conversus ingemuerit, salvus erit (Ezech. XVIII) , et synodalis, quae crimina sua confitentes aliquandiu a corporis et sanguinis Christi communione suspendit; repugnare enim tibi videtur dissentire [Col. 0231D] sententiam [ ita v. c.; antea, Rep. tibi videntur dissentireque sententia, ita ms. c. ] capitis et corporis, ut quos caput, id est Christus celeriter a peccato liberat, eos corpus Christi, id est Ecclesia sub poena peccati diu ligatos retineat. Quae quaestio facile solvitur, si interni judicis animadversio et humanae fragilitatis consideratio diligentius attendatur. Cum enim criminalis culpa delinquentem separet a capite et a corpore, rationis ordo hoc exigit ut internus judex tanto remittat celerius quanto solus magis videt interius; Judex vero qui tantum videt in facie, usque adeo delinquentes sub peccati poena detineat, donec per manifestum poenitentiae fructum, qui sit [Col. 0232A] poenitentis affectus intelligat. Per internum enim gemitum satisfit interno judici, et idcirco indilata datur ab eo peccati remissio, cui manifesta est interna conversio. Ecclesia vero, quia occulta cordis ignorat, non solvit ligatum, licet suscitatum nisi de monumento elatum, id est publica satisfactione purgatum. Hinc est quod Ecclesia sua crimina confitentes a sacramentorum communione suspendit, et in cinere et cilicio positos ab introitu ecclesiarum statuto tempore excludit, ut per hoc experiatur, si jam sunt intus vivificati, cum fuerint longa poenitentiae maceratione probati. Si haec attendat fraternitas tua, videbis non dissentire propheticam et synodalem sententiam, cum illa deferat quod suum est capiti, et ista concedat quod suum est corpori. [Col. 0232B] In discretione tamen episcoporum est secundum affectum poenitentiae tempus adbreviare vel prolongare, dicente beato Augustino (Enchiridio, c. 65, et can. 83, De poen. dist. 1) : «In actione poenitentiae, pro qua reus ab altari separandus est, non adeo consideranda est mensura temporis ut doloris, quatenus enim agnoscis, eatenus Deus agnoscit, juxta illud Psalmistae: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo consolationes tuae laetificaverunt animam meam (Psal. XCIII) .» De proposita quaestione ista satisfaciant [ al. sufficiant]. Vale.

[Col. 0232C] De conjugio mulieris de qua me ex vestra parte consuluit domnus Stephanus, quae ante conjugium rem dicitur habuisse cum consanguineo ejus quem nunc habet maritum, hoc legum fretus auctoritate respondeo, quia corruptor ejus etiam si verum sit quod dicit, eam accusare non potest, dicente apostolico decreto (c. Nemini, caus. 15, q. 3; et epist. 196) : «Nemini de se confesso credi oportet super crimen alienum;» et alibi (c. Incerta, caus. 30, q. 5) : «Neminem reum esse judicandum, nisi judiciario ordine convincatur,» id est nisi ipse in quem crimen intenditur, aut sponte se reum esse fateatur, aut per innocentes testes in aliquo saeculari judicio vel ecclesiastico reus esse comprobetur. Quod vero accusator propter improbitatem suam testes adhibet [Col. 0232D] qui factum non viderunt, quamvis vera dicant, non sunt tamen audiendi, cum leges contineant testes adversus reum non esse admittendos, nisi de his quae sub praesentia eorum facta esse noscuntur. Si vero mulier consulens famae suae adversus hanc infamiam purgare se voluerit, Romanorum pontificum Xisti et Leonis exemplo edocti consulimus prudentiae vestrae (epist. 206) , ut secundum quod fama crebrescit, quinta manu mulieris vel septima purgationem ⁜ b ejus accipiatis, quatenus sic et legibus vim non faciatis, et conscientiae vestrae et sedando rumori consulatis. De caetero apud dilectionem vestram [Col. 0233A] excusatum me esse volo, videlicet quod Carnoti me absente facta est separatio Guidonis cujusdam parochiani vestri, et Mathildis cujusdam parochianae nostrae, quae 98 fratri ejus prius fuerat desponsata, ego tamen quomodocunque res se habeat, super parochianum vestrum nec judicium dedi nec dari feci. Ipsi sponte sua consilio quorumdam clericorum inter se divortium quaesierunt; ipsi causas divortii me nesciente jurejurando probaverunt. Quae res, si perperam facta est, vos melius scitis quam ego; et si inde in parochianam nostram [ al. parochia nostra] aliqua calumnia emerserit, quantum in me est quod ratio et lex suaserit judicabo. Valete.

Quoniam a principio conditionis humanae naturali institutione conjugium constat esse sancitum, nullum credo posse fieri divortium, nisi causa interveniat quam lex admittit, aut Evangelium. Adhuc enim vigebant Judaeorum et gentilium, secundum legem naturalem, sociata conjugia, et nulla vel rarissima erant Christianorum connubia, quando apostolis interrogantibus - Si licet homini uxorem dimittere quacunque ex causa, responsum est a Domino, nullum conjugatorum fieri posse divortium excepta fornicationis causa (Matth. V; XXXII) . Sed, quia secundum [Col. 0233C] apostolicam doctrinam thorum immaculatum et honestum connubium oportet esse in omnibus (Hebr. XIII) , crescente religione Christiana ad causas divortii additus est incestus; qui si in aliqua copula repertus fuerit, non potest probari thorus esse immaculatus et honestus. Hoc ergo mihi considerandum videtur de muliere quae relicto Judaismo convolavit ad baptismum, utrum consanguinea fuerit prioris mariti, an non. Quod si repertum fuerit, credo secundum legem Christianam quam professa est, a priori marito posse dissolvi, et nubere cui velit in Domino; alioquin vir cui nupserit adulter erit, et ipsa adultera; «baptismus enim secundum Innocentium papam (c. Gaudemus, tit. 19; De divort. l. IV Decret. et in c. 10; Si quis, dist. 34) peccata [Col. 0233D] dimittit, non conjugia solvit.» Hoc de proposita quaestione sentio, sine melioris sententiae praejudicio. Valete.

Quaesivit a parvitate mea prudens diligentia et diligens prudentia vestra, quid mihi significare videatur calicis elevatio et ejusdem repositio, quid significant illae consignationes quae fiunt super calicem et intra, et extra, quae praetermissa videntur in libello ⁜ a [Col. 0234A] quem composui De convenientia veteris et novi sacerdotii. Quae ideo praetermissa mihi quia ad illam convenientiam de qua in opusculo illo agebatur parum aut nihil pertinere videbantur. Cum vero per se ista considerantur, mysticum aliquid continere videntur, praeter [ un. v. c. propter] illas consignationes quae distincte ante istas in tribus locis frequentantur. In his enim specialiter intenditur ut illa dona quae jam vocantur sacrificia, in Christi corpus et sanguinem commutentur, vel commutata salutaria nobis efficiantur. Cum autem panis et calix adhibito diacono elevatur, exaltatio Christi corporis in cruce commemoratur; quod vero cum hostia jam consecrata, intra vel supra calicem signum crucis imprimitur a latere calicis orientali [Col. 0234B] usque ad occidentalem, et a septentrionali usque ad australem, hoc figurari intelligimus, quod ante passionem Dominus discipulis suis praedixit in commendationem suae passionis: cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum (Joan. XII) . Hostia quoque, quae juxta calicem consignatur sic debe esse posita ut sua et calicis positione dextrum Christi latus repraesentet, de quo manavit sanguis redemptionis et aqua baptismatis, quae utraque in calice contineri prudentia vestra non ignorat. At cum cooperante diacono calix deponitur, et hostia in suo loco reponitur, et corporali palla cooperitur ⁜ b , hoc commemoratur quod Joseph et Nicodemus, accepta licentia a Pilato, corpus Christi de cruce deposuerunt, [Col. 0234C] et venerabiliter sepulturae mandaverunt. Haec de iis sentio, non respuens si quis de eis altiora et secretiora [ al. sacratiora] ex auctoritate vel divina inspiratione dicere valuerit. De monacho qui in ignem cadendi juveni causa fuit non voluntate, sed casu, non videtur mihi esse criminale quod fecit, testante beato Augustino et dicente: «Peccatum adeo est voluntarium, ut si non sit voluntarium, constet non esse peccatum.» Unde si ad tempus monachus ille ab officio est suspensus, vel ab aliqua promotione dilatus, congruum mihi videretur ut et levitas ejus impunita non remaneret, et exemplum a simili levitate cavendi consortibus fieret. Ex sola ergo prudentia vestra pendet, ut secundum qualitatem vitae et scientiae [ al. et conscientiae] aut eum [Col. 0234D] omnino suspendatis, aut in sacris eum ordinibus ministrare concedatis. De caetero si monachi illius transgressionem qui se propter epilepsiam curandam eunuchizavit, secundum rigorem canonum animadvertere vultis, nec ad altiorem gradum promoveri poterit, nec in eo in quo erat ordine ministrabit, quod, sicut bene nostis, ei non interdiceretur si esset sectus a medicis. Si enim secundum Nicaenos canones illi ab ecclesiasticis officiis removentur qui se abscindunt [ vett. cod. abscidunt] obtentu servandae castitatis, multo magis illi removendi sunt qui se eunuchizant causa curandae corporalis aegritudinis. [Col. 0235A] Verum quia sicut rigor commissus est rectoribus ad servandum pro necessitate locorum et temporum, aut pro consideratione appetendorum commodorum, aut vitandorum incommodorum, sic dispensationes eisdem permissae sunt, quae Ecclesiae Dei non generent scandalum pro honestate personarum, aut pro utilitate rerum publicarum ⁜ a . In quibus omnibus adhibenda est rectorum diligentia, ut nec nocitura concedant, nec profutura prohibeant. Sicut enim aegroti aliquando servatis legibus medicinae minime curantur, qui remissis competenter legibus sanarentur, ita in curandis morbis animarum considerandum est quibus prosit rigor disciplinae, et quibus moderatio indulgentiae. In quibus omnibus summa consilii est, quam habemus a Patre Augustino dicente [Col. 0235B] in tractatu De disciplina ecclesiastica: «Habe charitatem, et fac quidquid vis; si parcis, parce cum charitate; si corripis, corripe cum charitate.» Haec breviter ad proposita vestra pro intellectu meo respondi, quia, veniente ad nos portitore litterarum vestrarum, ego aliquantulum aegrotabam, et portitor litterarum ad reditum festinabat. Vale.

De viro qui antequam uxorem duceret, circa maritalia loca matrem ejusdem uxoris exteriori pollutione maculavit, nihil sanius respondere valeo, quam quod papa Urbanus respondit Hugoni Gratianopolitano [Col. 0235C] episcopo consulenti eum de simili negotio ⁜ c . Respondit enim ex consulto, propter tale flagitium legitimum solvendum non esse matrimonium. Consuluit tamen diligentissimis et districtissimis examinationibus esse perquirendum, utrum in tali turpitudine contigerit aliqua carnis commistio, per quam fierent in commistione seminum una caro, propter quam fieri debet male initi vel violati matrimonii disjunctio. Audivi enim quod vir ille de quo agitur, de objecto crimine examinatione igniti ferri se purgaverit (epist. 74, 205, 252 et 280) , et a laesione ignis illaesus repertus sit. Quod si ita est, et hoc in sacramento purgationis suae posuit quod nunquam cum matre uxoris suae una caro fuerit, contra divinum testimonium nullum ulterius [Col. 0235D] investigandum intelligo esse judicium. Valete.

De investituris Ecclesiarum quas laici faciunt, [Col. 0236A] sententiam praecedentium Patrum Gregorii et Urbani (c. Si quis, et c. Quoniam, caus. 16, q. 7) , quantum in me est laudo atque confirmo (epist. 60) . Quocunque autem nomine talis pervasio proprie vocetur, eorum sententiam qui investituras laicorum defendere volunt, schismaticam judico. Nec ista contra domnum papam dico ⁜ d , quia quibusdam litteris mihi scripsit se coactum fecisse quod fecit, et adhuc se prohibere quod prohibuit, quamvis quaedam nefanda quibusdam nefandis scripta permiserit. Et quia verenda patris debemus potius velare quam nudare (Gen. IX) , familiaribus et charitatem redolentibus litteris admonendus mihi videtur, ut se judicet, aut factum suum retractet. Quod si fecerit, referamus Deo gratias, et gaudeat nobiscum [Col. 0236B] omnis Ecclesia, quae graviter languet dum caput ejus laborat tanta debilitatum molestia. Si autem in hoc languore insanabiliter aegrotaverit, non est nostrum judicare de summo pontifice (epist. 236) . Habemus enim evangelicam sententiam, quae securos hos facit ( unus v. c. nos, ms. c. reddit): Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei, quae dicunt servate et facite, secundum vero opera eorum nolite facere (Matth. XXIII) . Vult enim haec sententia praecepta praesidentium ad cathedram pertinentia obedienter impleri (etiamsi tales sint quales erant Pharisaei) non eos factiosa conspiratione a suis sedibus removeri. Si vero ea praecipiant quae sint contra doctrinam evangelicam vel apostolicam, ibi eis non esse obediendum exemplo docemur Pauli apostoli ⁜ e , qui [Col. 0236C] Petro sibi praelato non recte incedenti ad veritatem Evangelii in faciem restitit, non tamen eum abjecit. Ubi enim succumbunt humana judicia, divina est expetenda misericordia, quatenus insitorum conservata pace ramorum, et ipsi qui praecisi sunt unitati Ecclesiae studeant reformari ⁜ f et insitorum ramorum societate laetari. Alioquin nec praecisi inserentur, nec inserti fructificare aut florere in tanta turbinum concussione permittentur. Haec de proposita quaestione respondeo majorum sententiis non praejudicans, quae paci Ecclesiae consulant et aedificationi. Vale.

Quod «concordia parvae res crescant, discordia autem maximae res dilabuntur (SALUSTIUS, Jug. 10) ,» experimento didicisse credo fraternitatem vestram. Unde cum arca Noe Ecclesiae figuram praeferens, cum per singulas dimensiones multis fuisset cubitia dilatata, in uno tamen est cubitu [ al. cubito; ita [Col. 0237A] ms. c. ] consummata (Gen. VI) , quatenus hac praefiguratione tunc intelligeretur Ecclesiae forma perfecta, cum ab inferioribus membris praelatis suis plena fuerit obedientia exhibita; quam quia multo tempore non exhibuistis (epist. 235) , prout debuistis, non est mirandum dilectioni vestrae si a vobis exigitur quod debetur ( un. v. c. quod non deb.; ita ms. c. ), videlicet ut metropolitano vestro obedientiam debitam et ore promittatis, et data dextera confirmetis. Sic a Petro Domino interrogante exacta est trina confessio (Joan. XXI) , quia eo timente praecesserat trina negatio (Matth. XXVI) . Sic Petrus a Paulo et Barnaba dextram accepit societatis ut apostolatum sibi commissum non usurparent, sed Paulus in gentibus, Petrus in circumcisione Evangelium praedicaret (Gal. II) . [Col. 0237B] In hunc modum, si vobis libet, satis licet, ut quod debetis et corde tenetis, ore promittatis, et manu confirmetis [de sacramento per manum], quia non major mihi videtur obligatio manus quam oris, dicente Apostolo: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) . Sed aliquando cogunt nos invenire nova genera medicamentorum, nova incrementa morborum. Et si enim, quod absit! exigatur hoc quod dictum est ex aliqua vana occasione, cum tamen non obsit fidei et bonis moribus, acquiescendum est vobis causa reformandae pacis ex debita humilitate. Sic Paulus contra propositum suum Lystris permisit circumcidi Timotheum propter scandalum Judaeorum (Act. XVI) , quamvis sciret et praedicaret sacramentum circumcisionis [Col. 0237C] Christianae religioni non esse necessarium. Exemplo ergo suo nos docuit, quod ibi dispensatio admittenda est, ubi rigor periculosus est. Possem plura scribere in hunc modum, sed quia prudentibus loquor, haec pauca sufficiant. Vale.

Audivi et gavisus sum quod vicini episcopi Cenomanensis et Andegavensis pacem reformare studeant inter metropolitanam sedem vestram et fratres Majoris Monasterii, 100 et ad hoc unum solum restare, quod abbas id quod profitetur ore, non vult [Col. 0237D] data dextera confirmare. Sed haec dissentio, quantum fuerit illi monasterio sumptuosa, vobis autem laboriosa, melius me novit prudentia vestra. Unde consulendum excellentiae vestrae, ut paci et unanimitati [ al. et unitati] studeatis, quatenus et monasterium debitam [vobis subjectionem exhibeat, et aetatis vestrae gravitas reliquos dies vitae suae in pace et quiete perficiat. Si enim debitam subjectionem abbas ore professus fuerit, cum [etiam, ms. c. ] ad obtinendam salutem sufficiat professio oris cum fide cordis, credo quia cum hoc in audientia Ecclesiae testificatus fuerit, promissionem suam irritam non faciet, quod in infamiam eum truderet, et damnationi [Col. 0238A] obnoxium faceret. Uti enim se habet simplicitas hominum, plus horret hoc abbas facere, quia est insolitum, quam quia sit illicitum. Et cum dicat Apostolus: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) , quod sufficit ad salutem, sufficere mihi posse videtur ad promittendam subjectionem. Plura scripsissem, sed sapienti satis dictum est. Vale.

[Col. 0238B] Jure primatus vestri invitastis nos ad concilium apud Ansam celebrandum, in quo tractare disposuistis de fide et investituris laicorum (epist. 233) , ad quod venire minime contemnimus, sed terminos quos posuerunt patres nostri, terminos antiquos transgredi formidamus. Nusquam enim reverenda Patrum sanxit auctoritas, nusquam hoc servare consuevit antiquitas, ut primae sedis episcopus episcopos extra provinciam propriam positos invitaret ad concilium, nisi hoc aut apostolica sedes imperaret, aut una de provincialibus Ecclesiis pro causis quas intra provinciam terminare non poterat, primae sedis audientiam appellaret. Quod non de corde nostro prophetamus, sed apostolica auctoritate muniti, [Col. 0238C] irrefragabilibus sententiis approbamus. Unde scribit papa Nicolaus in haec verba Radulfo Aquitaniarum primati [ al. Rodulfo Bituricensi archiepiscopo] ultra jus primatis aliqua sibi usurpanti (cap. Conquestus est, caus. 9, q. 3) : «Conquestus est apostolatui nostro frater noster Sigebodus archiepiscopus Narbonnensis, quod clericos suos eo invito ad judicium venire compellas, et de rebus ad Ecclesiam suam pertinentibus eo inconsulto quasi jure patriarchatus tui disponas, cum hoc nec antiquitas cui Patres sanxere reverentiam habeat, et auctoritas sanctorum et canonum penitus interdicat, nisi forte pro causis, quae apud se terminari non possunt, ad te quasi ad patriarcham suum provocaverint, vel si episcopus suus decesserit, res Ecclesiae suae judicio [Col. 0238D] tuo dispensare voluerint. Primates enim vel patriarchas nihil privilegii habere prae caeteris episcopis, nisi quantum sacri canones concedunt, et prisca consuetudo illis antiquitus contulit, diffinimus, ita ut secundum Nicaenas regulas sua privilegia serventur Ecclesiis.» Huic sententiae concordant Clemens et Anacletus, qui post apostolos ordinaverunt in quibus civitatibus essent primae sedes, in quibus metropolitanae (c. Urbes, et c. In illis, dist. 80) , statuentes ita demum judicium episcoporum ad primates esse referendum, si ad eorum audientiam fuerit appellatum. His auctoritatibus muniti, nolumus Ecclesiis vestris [nostris, ms. c. ] inauditam novitatem [Col. 0239A] inducere, vel jura earum antiquitus instituta permutare. Praeterea quia in hoc concilio de investi turis laicorum, quas quidam inter haereses computant ⁜ a , tractare disponitis, potius pudenda patris vestri [ al. nostri] nudabitis (Gen. IX) , quae publicanda non essent in Geth, nec in compitis Ascalonis (II Reg. I) , deridenda exponetis quam post dorsum ea velando benedictionem paternam vobis acquiratis (Gen. IX) . Quod enim propter vitandam populi stragem paterne in se admisit summus pontifex ⁜ b , coegit necessitas, non approbavit voluntas. Quod inde constat, quia postquam evasit periculum, sicut ipse quibusdam nostrum scripsit, quod jusserat jussit, quod prohibuerat prohibuit, quamvis quibusdam nefandis urgente periculo quaedam nefanda [Col. 0239B] scripta permiserit. Sic Petrus trinam negationem (Matth. XXVI) trina confessione (Joan. XXI) purgavit, et apostolus mansit. Sic Marcellinus papa deceptus a profanis (can. Nunc autem, dist, 21) coram fano ( un. cod. coram profano], thurificavit et tamen a fratribus minime judicatus post paucos dies martyrio coronari promeruit. Sic Aaron in eremo moram faciente Moyse, in monte propter importabilem populi seditionem vitulum fusilem fieri permisit, quem populus insipiens adoravit (Exod. XXXII) , cum tamen non esset seductus a populo, ut Deum esse crederet, vel divinae culturae reverentiam ei exhiberet. Meruit tamen veniam tantus excessus, et Domino jubente per manum Moysi ad summum sacerdotium est sublimatus (Lev. VIII) . Sic Moyses ipse, [Col. 0239C] qui cum Domino loquebatur sicut ad amicum amicus (Num. XII) , Deum tamen offendit, cum propter murmur populi dicentis: Nunquid poterit nobis ejicere [al. eicere] aquam de petra hac? (Num. XX.) Dubitare coactus est, et aquam cum disceptatione a Domino postulare (ibid.) . Sic doctor gentium qui in synagogis publice clamabat: Circumcisio nihil est, et Christus nihil vobis proderit, si circumcidamini (Gal. V) , propter scandalum Judaeorum circumcidi permisit Timotheum, ut hac condescensione Judaeos lucrifaceret (Act. XVI) . Haec infirma probabili necessitate vel provida dispensatione passi sunt summi et sancti viri, Deo bene utente malis nostris, ut per hoc doceret eos seipsos agnoscere, quatenus discerent, infirma sua sibi ascribere, et bona sibi [Col. 0239D] collata ad Dei gratiam referre. Nec ad hoc ista scripta sunt ut in exemplum vivendi ducantur, sed ut ex lapsu majorum discant timere minores, ne similes lapsus incurrant, et si forte ceciderint, summa celeritate resurgant. Quod si papa adhuc in Teutonicum regem (Henricum IV) debitam severitatem non exercet, credimus quia consulte differt secundum quorumdam doctorum judicia [ al. doctorum consilium], qui consulunt quaedam admittenda pericula ut possint vitari majora. Unde dicit Augustinus in tertio libro contra Parmenianum Donatistam (lib. III, c. 2) : «Hoc sanitas observat Ecclesiae, ut cum quisque fratrum, id est Christianorum, intus in Ecclesiae societate constitutorum, in aliquo tali peccato fuerit deprehensus, ut anathemate dignus habeatur, fiat hoc ubi periculum schismatis nullum est, atque id cum eo dilectione fiat, de qua ipse Apostolus alibi praecipit dicens: Ut inimicum eum non existimetis, sed corripite ut fratrem (II Thess. III) . 101 Ubi satis ostendit quod, cum metus iste non subest, sed omnino de frumentorum certa stabilitate certa securitas manet; id est quando ita cujusque [ al. uniuscujusque] crimen notum est et omnibus exsecrabile apparet, ut vel nullos prorsus, vel non tales habeat defensores per quos possit schisma contingere, non dormiat severitas disciplinae. In [Col. 0240B] qua tanto est efficacior emendatio pravitatis quanto diligentior conservatio charitatis. Tunc autem hoc sine labe pacis et unitatis, et sine laesione frumentorum fieri potest, cum congregationis Ecclesiae multitudo ab eo crimine quod anathematizatur, aliena est. Nec [neque, ms. c. ] enim potest esse salubris a multis correptio, nisi cum ille corripitur qui non habet sociam multitudinem. Cum vero idem morbus plurimos occupaverit, nihil aliud bonis restat quam dolor et gemitus, ut per illud signum quod Ezechieli sancto revelatum est [revelatur, ms. c. ], illaesi evadere ab illorum vastatione mereantur (Ezech. IX) . Si quis enim frater in aliquo caeteris dissimili crimine nominatur, et revera si contagio peccandi multitudinem invaserit, divinae disciplinae severa misericordia [Col. 0240C] necessaria est. Nam consilia separationis et inania sunt, et perniciosa, atque sacrilega, quia et impia et superba fiunt, et plus turbant [perturbant, ms. c. ] infirmos bonos, quam corrigant [ al. corrigunt] animosos malos.» Ad hoc [ al. ad haec] non videtur nobis utile consilium, ad illa (haec, ms. c. ) concilia ⁜ c convenire, in quibus non possumus eas personas contra quas agitur, condemnare vel judicare, quia nec nostro, nec ullius [vel alicujus] hominum probantur subjacere judicio (epist. 233) . Unde nos constat esse immunes, si facta eorum oris gladio ferire formidamus, cum ipse Mediator obedire eis praecipiat etiamsi tales sint quales erant Pharisaei, si ea quae ad cathedram pertinent, recta [Col. 0240D] praecipiant, ea vero minime faciant (epist. 61 et 233) . Ex quibus omnibus hoc constare videtur, quatenus feminalia sacerdotalia pudendis superponamus, ne verecunda [ al. veneranda] nostra deridenda insidiatoribus nostris exponamus, et unde quaerimus reformare Ecclesiae fortitudinem, in majorem incurramus debilitatem. Haec dicentes non instruimus prudentiam vestram, sed excusamus innocentiam nostram, quia et principales Ecclesiae claves nolumus potestate sua privare, quaecunque persona vices Petri habeat, nisi manifeste ab evangelica veritate discedat ⁜ d . Haec dicentes non tollimus [Col. 0241A] quin possint quique metropolitani episcopos, secundum jus antiquum, convocare provincialem synodum, salva reverentia Romanae Ecclesiae celebrare (c. Nec licuit, et c. Multis, dist. 17) . Quae si ad praesens non potest Satanam sternere sub pedibus suis, non obviabit tamen salubribus dispositionibus vestris, in quibus secundum quod in praetaxato libro ⁜ a legitur, quisquis vel quod potest arguendo corrigit, vel quod corrigere non potest, salvo pacis vinculo excludit, vel quod salvo pacis vinculo excludere non potest, aequitate improbat, firmitate supportat, hic est pacificus, et ab isto maledicto quod Scriptura dicit: Vae his qui dicunt quod nequam bonum est, et quod bonum est, nequam; qui ponunt lucem tenebras, et tenebras lucem: qui [Col. 0241B] ponunt quod amarum est dulce, et quod dulce est amarum! (Isai. L.) Omnino liber, prorsus securus, penitus alienus. His catholicorum Patrum terminis contenti, quae possumus secundum decreta Patrum salvo vinculo pacis corrigere volumus; quae autem corrigere non possumus, usque ad messem, si necesse sit, Domino docente tolerare decrevimus. His verbis excusatos nos credimus, quod a laceratione domni papae linguas nostras reprimimus, et si quid contra sententiam suam suorumque praedecessorum (Gregorii septimi, et Urbani secundi) de remissis Germanico [Germanicorum, ms. c. ] regi investituris fecisse videtur, filiali charitate excusamus. Non enim praevaricator est legis, qui delinquit in lege aliqua fallente subreptione vel impellente necessitate, [Col. 0241C] sed qui legem impugnat studiose, et delictum suum non curat agnoscere. Unde hunc excessum ejus non tantum non accusamus, sed dictante ratione approbamus (epist. 233) , si, imminente strage populi, paterna charitate cum nonnullo vulnere suo se tantis periculis voluit objicere, ut majoribus morbis (epist. 190) posset sincera charitate subvenire. Nec ipse primus nec solus factus est dispensator Dominicorum praeceptorum, quia Mediator Dei et hominum, cujus vita in terris disciplina fuit morum, primo praecepit discipulis ut non ferrent sacculum neque peram (Matth. X) , quia tunc nulla necessitas urgebat. Imminente vero tempore passionis suae, sciens eos penuriam panis passuros cum transirent de loco ad locum, temperavit praeceptum, [Col. 0241D] dans eis licentiam ut ferrent peram et sacculum (Luc. XXII) , non jam imperans cupiditati ⁜ b , sed indulgens necessitati. Ita cum haereses diversi generis pullularent per diversas partes mundi, ut catholici territi severitate sententiae haereticorum seductiones caverent, severissime praeceptum est ut revertentes ab haeresi vel clerici non fierent, vel clerici non manerent. Pro cujus rigore decreti cum Ecclesia maxima damna pateretur, prudens discretio religiosorum voluit et docuit mutandam esse [Col. 0242A] sententiam, et ab haeresi revertentes, et catholicam unitatem profitentes, fraterne suscepit, et in honoribus suis manere concessit, judicans melius esse ut fieret aliquod vulnus in cortice matris arboris quod charitas sanaret, quam Ecclesia de omnibus quos posset sua membra non colligeret. Postremo quod quidam investituram haeresim vocant (epist. 237) , cum haeresis non sit nisi error in fide, sicut enim fides cordis est ad justitiam, oris autem confessio ad salutem, ita haeresis error est ad impietatem, professio vero ejusdem erroris est ad perniciem. Et fides et error ex corde procedunt, investitura vero illa de qua tantus est motus, in solis est manibus dantis et accipientis (epist. 60) , quae bona et mala agere possunt, credere vel errare in fide [Col. 0242B] non possunt. Ad haec si investitura haec haeresis esset, ei renuntians sine vulnere ad eam redire non posset. Videmus autem, in partibus Germaniarum et Galliarum, multas honestas personas purgato isto naevo per quamlibet satisfactionem, pastorales virgas reddidisse, et per manum apostolicam refutatas investituras recepisse. Quod summi pontifices minime fecissent, si in tali investitura haeresim et peccatum in Spiritum sanctum latere cognovissent. Cum ergo ea quae aeterna lege sancita non sunt (epist. 60) sed honestate et utilitate Ecclesiae instituta vel prohibita, pro eadem occasione ad tempus remittuntur pro qua inventa sunt, non est institutorum damnosa praevaricatio, sed laudabilis et saluberrima dispensatio. Quod cum multi minus studiosi [Col. 0242C] minime attendant, ante tempus judicant spiritus mobilis et spiritus immobilis (quidam cod. stabilis, ita ms. c., epist. 288) non intelligentes differentiam. Si quis vero laicus ad hanc prorumpit insaniam, ut in datione et acceptione virgae putet 102 se tribuere posse sacramentum vel rem sacramenti ecclesiastici ⁜ c , illum prorsus judicamus haereticum, non propter manualem investituram, sed propter praesumptionem diabolicam. Si vero congrua volumus rebus nomina dare, possumus dicere quod manualis illa investitura per laicos facta, alieni juris est pervasio et sacrilega praesumptio; quae pro libertate Ecclesiae et honestate, salvo pacis vinculo, si fieri potest, funditus abscindenda [Col. 0242D] [ vett. codd. abscidenda] est. Ubi ergo sine schismate auferri potest, auferatur; ubi sine schismate auferri non potest, cum discreta reclamatione differatur. Nihil enim tali pervasione demitur sacramentis ecclesiasticis, quominus sancta sint (epist. 73) , quia apud quoscunque sint [ipsa sunt, ms. c. ], sive apud eos qui intus, sive apud eos qui foris sunt, eadem ipsa sunt. Haec scripsimus dilectioni vestrae, parati refelli sine contumacia, si melius his quae scripsimus nos docuerit prudentia vestra, quod munitum sit scriptura canonica. Valete.

⁜ a Quoniam sapienti pauca sufficiunt, fraternitatem tuam paucis convenire decrevimus, et quia in multiloquio peccatum non deerit (Prov. X) , multitudinem verborum evitantes ad prolixitatem tuam qua potuimus brevitate respondere curavimus. Quaedam itaque proposuisti, in quibus partim personam nostram de praesumptuosa [ ita v. c.; al. praesumpta] elatione notare, partim Lugdunensis Ecclesiae dignitati derogare, partim vero in totius Ecclesiae corpus inexpiabilem naevum inducere velle videris. Primum ergo est, ut nosmetipsos expurgantes ad [Col. 0243B] caetera liberiores et expeditiores accedamus. Placuit enim discretioni tuae ut nobis imponeres quod te extra provinciam ad concilium apud Ansam (epist. 236) celebrandum invitaremus, ad agendum de fide et investituris laicorum, et ad judicandum eas personas ⁜ b de quibus non est nobis fas judicare. Testem itaque Deum, et conscientiam nostram adhibemus, nos neque extra provinciam, neque ad judicandum de illis personis fraternitatem tuam trahere voluisse, sed simpliciter dilectionis tuae praesentiam ad colloquendum et consulendum de diversis perturbationibus quae in Ecclesia Dei ortae sunt, adsciscere studuisse, ut laborem et meritum ac praemium laboris ac meriti tecum et cum aliis religiosis viris participaremus. Si quidem cum prima Lugdunensis [Col. 0243C] provincia sit, nihilominus secunda et tertia Lugdunensis provincia est. Cum ergo primae sedis Lugdunensis praesul pro suis aut illorum necessitatibus secundae vel tertiae provinciae praesules vocat, non ad alienam provinciam trahit, sed rationabili et justo ordine servato inferiora membra ad caput revocat, ut ei vel de adversitate condoleant, vel de prosperitate congaudeant. Nec prudentiam tuam [ al. vestram] latere credimus, quoslibet metropolitas provincialia concilia intra suos fines convocandi jus habere. Qua autem habitudine suffraganei ad suos metropolitas se habent, eadem metropolitae ad suos primates se habere noscuntur, ut videlicet causae quae apud inferiores terminari nequeunt, apud superiores diffiniantur [definiantur, ms. c. ], [Col. 0243D] nisi ad Romanam audientiam appellatum fuerit, salvis tamen singularum Ecclesiarum privilegiis. Utinam igitur, charissime frater, serio dixisses te nolle aut non audere antiquos terminos a Patribus positos transgredi. Terminos vero Lugdunensis Ecclesiae ac Senonensis ab antiquis Patribus positos universa pene novit Latinitas. Mirari autem non sufficimus, quare plures personas ab ecclesiastico judicio exclusas esse notaveris, nisi forte et omnes episcopos in eadem emunitate comprehendi volueris. Quod si reges aut imperatores a pontificali judicio eximere tentaveris, recurre ad magnum imperatorem [Col. 0244A] Constantinum, qui in Nicaeno concilio, praesente papa Sylvestro hujusmodi verba legitur habuisse (append. can. 4, caus. 11, q. 1) . «Vos, inquit, episcopi, a solo Domino judicandi estis.» Non ait, ego et vos a solo Domino judicandi sumus. Cum enim solos excludit episcopos, se procul dubio, et omnes reges ecclesiastico subdit judicio. Nunquid culpas factum clarissimi doctoris Ambrosii, qui Theodosium imperatorem ob suam culpam excommunicavit? Nunquid incusas Gregorium septimum, qui regem Henricum ob sua scelera damnavit? Addidisti te vereri ne forte patris nostri pudenda in colloquio nostro revelarentur. Timuisti certe ubi non erat timor. Malumus enim absque dubio cum pietate verecundorum filiorum benedici, [Col. 0244B] quam cum inverecundia irreverentis filii maledici. Atque utinam ipse pater pudenda (ut dicis) ista pro voluntate nostra contegi pateretur! Causatus es praeterea periculosa tempora, causatus es adversariae partis robur ac multitudinem, causatus es nostrae partis debilitatem ac paucitatem. Et profecto quanto periculosiora sunt tempora, tanto fortius servis Dei est adnitendum (epist. 18) ne cum abundante iniquitate refrigescit charitas multorum, refrigescat etiam charitas paucorum. Nonne recordaris quid paucis discipulis Christus dixerit: Confidite, inquit, quia ego vici mundum (Joan. XVI) . Si ergo doces diffidendum, victoriam mundi praedicas, et Christi victoriam prosternis. Novum et inauditum [Col. 0244C] philosophandi genus, hortari contra fortes timidos, contra importunos desides, fieri in bello fugaces, in pace vero audaces, in periculo securos, in securitate providos. Intestabilis magister navis, qui in tranquilla serenitate artis suae fastigium exercet, in tempestate vero clavum et caetera armamenta remittit. Ne verearis, frater, bonum semen seminavit Christus in agro suo. Noli superseminare zizania, quae ultro crescunt, et honum semen suffocare nituntur (Matth. XIII) . Multiplicatur numerus malorum, abundant filii diffidentiae; sed potens est Christus suos confortare et adversarios prosternere. Quid enim ait Apostolus? Omnia, inquit, possum in eo qui me confortat Christo (Philip. IV) . Nunquid in solo Paulo erat Christus? Nunquid in eo solo omnia [Col. 0244D] poterat? Credimus et confitemur quia in omnibus et singulis fidelibus omnia potest. Ecce ego, inquit, vobiscum sum omnibus diebus (Matth. XXVIII) . Quod autem eos arguis, qui investituras ecclesiasticarum dignitatum per laicas factas inter haereses computant, non satis efficaciter facere videris. Quamvis enim sicut catholica fides in corde, ita et haereticus error in corde maneat; tamen, sicut ex catholicis operibus catholicum sentimus, ita ex haereticis operibus haereticum cognoscimus. A fructibus eorum, inquit Dominus, cognoscetis eos (Matth. VII) ; et unaquaeque arbor ex fructu suo cognoscitur. Et licet exteriores investituras per laicos factas non [Col. 0245A] satis proprie haeresis nomine censeamus ⁜ a ; sentire tamen ac defendere fieri debere, indubitata haeresis est. Quod autem nonnullis indultum esse dicis, quod 103 de laicorum manibus investituras acceperint, quasi ad palpandum et extenuandum hoc crimen noveris scriptum esse, quia quod lex in praesenti indulget, in posterum vetat (epist. 203) . Unde constat, quia omnis indulgentia praeteritorum criminum, futurorum cautela est et prohibitio. Sed et forsan formidas quod jura tui praesulatus annullare velimus. Nihil ad tuum sive Ecclesiae tuae jus pertinens usurpare volumus; solam obedientiam quam metropolitanus primati suo debet, a te charitative requirimus. Obsecundare tibi sicut charissimo fratri, et invicem obsequium tuum recipere parati sumus. Meminisse [Col. 0245B] potes quia ex quo amicitiam et familiaritatem Lugdunensis Ecclesiae recuperasti, gratulanter te vidit, et exsultanter recepit, quanta potuit affectione honoravit. Noli, frater, omni spiritui credere. Sensimus olim procellam istam, sed Deo favente aliquandiu [ al. aliquantulum] resedit, et ipso faciente quievit. Extra provinciam te trahere noluimus, sed nec volumus. Credebamus enim et credimus convenientius esse ut secundarum provinciarum praesules ad primam provinciam pro causarum necessitate invitentur, quam primarum sedium pontifices ad secundas pro quibuslibet causis trahantur provincias. Alioquin quomodo stabit quod in sacris canonibus cautum est, ut majores causae ad suos referantur primates? Id enim non esset causas ad [Col. 0245C] primates referri, sed primates ad singularum provinciarum causam reduci. Postremo si primae sedis pontifex ad secundam vel tertiam, vel forte quartam provinciam progrediens, provinciam non excedit, profecto secundae, vel tertiae, vel quartae metropolitanus ad primam vocatur, ad alienam provinciam non trahitur. Nullum enim causarum forum secundarum provinciarum praesulibus convenientius est quam sua prima provincia. Haec tuae dilectioni sub brevitate rescripsimus, adversus quae si quid parare volueris sive cominus sive eminus, audire et respondere parati sumus. Vale.

Novit paternitas vestra, quia regnum Francorum prae caeteris regni sedi apostolicae semper fuit obnoxium: et idcirco quantum ad ipsas regias personas pertinuit, nulla fuit divisio inter regnum et sacerdotium [ un. v. c. et summum sacerdotum, ita ms. c. ] Quod ergo hactenus cum pace et utilitate Ecclesiae observatum est, humiliter petimus ut de caetero observetur, et regni Francorum pax et summi sacerdotii nulla subreptione dissolvatur. Quod idcirco praelibamus, quia audivimus clericos Tornacenses ad apostolicam sedem venisse, petituros ut apostolica [Col. 0246A] praeceptione proprium possint habere episcopum, et Noviomensis Ecclesiae frustrare privilegium. Quod ne fiat, sicut filii et fideles rogamus et consulimus, ut statum Ecclesiarum, qui quadringentis ferme annis duravit, inconcussum manere concedatis, ne hac occasione ⁜ b schisma quod est in Germanico regno adversus sedem apostolicam, in Galliarum regno suscitetis. Nec in hoc resistimus, quin possit sedes apostolica parochiarum amplitudinem [ duo v. c. multitudinem] minorare, aut brevitatem dilatare, si utilitas populi Dei ita exigat, et nullum inde schisma contingat. Quia ergo rex Francorum (Ludovicus Crassus), utpote homo simplicis naturae, erga Ecclesiam Dei est devotus, et sedi apostolicae benevolus, petimus et consulimus, ut a benevolentia ejus [Col. 0246B] nulla vos subreptio subtrahat, nulla persuasio disjungat. Novit enim paternitas vestra, quia cum regnum et sacerdotium inter se conveniunt, bene regitur mundus, floret et fructificat Ecclesia. Cum vero inter se discordant, non tantum parvae res non crescunt, sed etiam magnae res miserabiliter dilabuntur. Ad hoc [ al. Ad haec, et epist. 241; ita ms. c, ] quod petimus cum coepiscopis nostris non est contra majestatem sedis apostolicae, non est contra utilitatem, ut non dicam dignitatem Tornacensis Ecclesiae, servare terminos antiquos quos Patres eorum posuerunt, et longa antiquitate servaverunt. Praeterea cum dignitas episcopalis paupertatem his diebus honeste ferre non valeat, providendum est ne ista divisione uterque episcopus fiat pauper: quod testantur [Col. 0246C] Noviomenses, qui utriusque Ecclesiae experti sunt facultates. De caetero si causa Milonis et filiae comitis Stephani ad aures vestras pervenerit, sciat vestra paternitas quia Milo priorem uxorem canonice non dimisit, et filiam comitis Stephani, sicut judicio episcoporum probatum est, canonice non accepit. Valete.

Quod fama vulgante audivimus, hoc ex litteris vestrae excellentiae certius didicimus, videlicet quod neptem Flandrensis comitissae, puellam aetate nubilem, genere nobilem, honestis moribus ut [Col. 0246D] dicitur laudabilem, in uxorem ducere disponatis. Quod nos et Deo placitum esse credimus, et hominibus vestrae famae honestatem, et regni vestri soliditatem sincere diligentibus gratum esse cognoscimus. Cum enim bene viventium tres professiones Domino docente didicerimus, conjugatorum videlicet, continentium et rectorum ecclesiasticorum, quicunque in aliqua harum professionum repertus non fuerit, ante tribunal aeterni Judicis proscriptus aeterna haereditate carebit. Cum enim Dominus de distinctione electorum et reproborum loqueretur, ait: si fuerint in medio eorum Noe, Daniel, [Col. 0247A] et Job, ipsi quidem salvi erunt, filii autem eorum non liberabunt animas suas (Ezech. XV) , in Job fidelium conjugatorum gradum intelligens, in Daniel vitam continentium, in Noe professionem praelatorum. His ergo documentis instructi, quotidianis precibus pro honestate vestra et salute, Dei clementiam imploramus, ut in manu vestra Francorum regnum dirigat, et in electorum numero vos ascribat. Praeterea, quod monuimus instanter monemus, ut propositum vestrum, quatenus [ al. quantum; ita ms. cod. ] in vobis est, ad exitum perducere studeatis, ne antiquus hostis aliqua fraudulenta subreptione etiam per amicos vos impediat, et a bono proposito, et ita ab electorum numero vos excludat. Ad haec, si Spiritus Dei in vobis est, sicut utilitati vestrae, ita [Col. 0247B] stabilitati regni, et paci Ecclesiarum providere debetis ⁜ a . Quae omnia, si sine successore de hac vita migraveritis, in multas scissuras dividentur, et fiet quod Dominus dicit. Omne regnum in seipsum divisum 104 desolabitur, et domus super domum cadet (Matth. XII) . Quae ruina quanta sit futura, quamque miserabilis, nec lingua potest dicere, nec hamanus animus sufficit cogitare. Ut ergo haec omnia vitentur incommoda, ad ineundum vitae conjugalis ordinem nolite moras innectere, ne de eo quod saepe proposuistis et saepe distulistis, cadat in vos hostilis illa irrisio [ al. derisio]. Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare (Luc. XIV) . Festinate ergo ut de lumbis vestris exeat qui vanam spem tot ambitiosorum hominum destruat, et ad unius spem [Col. 0247C] mobilitatem reducat. Quae res et illicitos motus carnis compescet, et detractores vestros atque irrisores in conspectu vestro silere faciet. Valeat celsitudo vestra, et non desistat a bono proposito.

Cum omnis castae religionis professor visceribus charitatis abundare debeat, ut tam saluti proximorum quam suae providere studeat, necesse est ut haec duo principaliter appetat, puram conscientiam et bonam famam, conscientiam propter se, famam propter proximum. Qui enim negligit famam suam crudelis est; occidit enim proximum quantum in se est (AUGUST., serm. 52, et can. Nolo c. 12, q. 2) . [Col. 0247D] Qui ergo vult famam suam conservare [enim negligit famam suam conservare, ms. c. ] non tantum debet quae bona sunt facere, sed etiam quae probabiliter fingi possunt mala evitare. Haec Paulus in se considerans confidenter dicebat: Pro minimo est ut a vobis judicer, aut ab humano die, sed neque me ipsum judico, nihil enim mihi conscius sum (I Cor. IV) . Nos itaque quamvis sanctitati Pauli longe impares simus, tamen quantum Dei gratia donante possumus, cum bona conscientia famam nostram conservare studeamus, ne caeco et infirmo fratri offendiculum aut scandalum ponamus, et pereat secundum [Col. 0248A] Apostolum, infirmus in conscientia nostra frater (I Cor. VIII) . Quod evenire aliquando solet, cum vicini curiosi corrosores vitae nostrae, desidiosi autem correctores [ al. correptores] vitae suae, simplicia facta nostra inspiciunt, quae in utramque partem verti possunt, adhibitis conjecturis, quibus aliquando credi oportet, aliquando non oportet. Unde infirmitati fraternae consulentes ea facere non debemus in oculis infirmorum, quibus tanquam argumento utantur ad velandam suam perversitatem, vel ad infuscandam mentis nostrae serenam simplicitatem. Quod quia periculosum est, vitanda est a nobis omnis occasio maledicti, ut is qui ex adverso stat, occasionem quaerens non inveniat, sed bono exemplo informatus correctus ad se redeat. Haec [Col. 0248B] tibi, dilectissime, ex amore fraterno direxi, non docens, sed commonefaciens prudentiam tuam, ut sicut es custos vitae tuae, ita sis famae tuae. Habes enim fratres infirmos quos scandalizas frequenti et familiari collocutione cujusdam devotae mulieris, quae incompetentibus horis et locis, aspectibus eorum frequenter occurrit (epist. 208) , cum quibus vult curiose et otiose verba miscet. Quae res tibi et illis apud aemulos occasio est detrahendi, et tibi interruptio Sabbati tui. Praeterea si tu tibi in teipso construxisti castra pudicitiae, non debet ista tua securitas his qui extra ista castra sunt causa esse ruinae. Quod enim sancta animalia ante et retro oculos habere describuntur (Ezech. I; Apoc. IV) , sicut [Col. 0248C] nosti, hoc intelligitur, quia sanctorum vita debet esse circumspecta, quatenus sic quisque se diligat ut amorem ejus qui supra se est, non postponat; sic eum qui supra [se, ms. c. ] est diligat, ut eum qui juxta se est non contemnat. Haec est vera et ordinata charitas, sine qua quantalibet corporalis exercitatio non est vera religio, sed sub velamine religionis vana superstitio (epist. 192) , quam a nobis avertat omnipotens misericordia et misericors omnipotentia. Vale.

[Col. 0248D] Sententiarum multitudine, quas mitti vobis postulastis, possemus auditorum aures officiose onerare, si ad manum tales haberemus, quae negotio vestro forent necessariae. Quas ad manum idcirco non habemus, quia calumniatorum vestrorum propositiones, et quibus eas confirment rationes prorsus ignoramus. Intendere autem [ al. vero] arcum et mittere sagittas quae hostem [ al. hostes] non feriant, risus est intuentium, non defensio dimicantium, Praeterea non est vobis pugna necessaria, quia causa vestra jam est apostolica falce praecisa. Quam si coram clericis et laicis inconsulto summo pontifice [Col. 0249A] retractaveritis, majestatem apostolicam offendetis, et a causa vestra quae nunc in tuto est, jure cadetis. Si autem comes per hominium suum vos cogit ad retractandam causam ecclesiasticam, contra fidelitatem quam vobis debet facit, qui in periculum ordinis vestri vos impingit. Quod autem ante judicem saecularem, causam ecclesiasticam tractare non debeatis (can. sub tit. Utrum clericus ante civil. judic. caus. 11, q. 1) ex canonibus et decretis pleniter invenietis. Habetur enim in decretis (Fabiani papae c. 3, caus. 3, q. 6) : «Pulsatus ante suum judicem causam dicat: ante non suum judicem, si voluerit, taceat,» Hoc et Julius papa in haec verba confirmat: «Nullus episcopus (c. 1, caus. 5, q. 4) nisi in legitima synodo, et suo tempore, apostolica [Col. 0249B] auctoritate convocata, super quibusdam criminationibus pulsatus audiatur, vel judicetur, vel damnetur. Si aliter praesumptum a quibusdam fuerit, in vanum deducetur [ al. deducatur, ita ms. c. ] quod egerint, nec intra ecclesiastica ullo modo reputabitur [ al. reputetur].» Ad hoc canonibus manifeste, prohibetur (epist. 200) , ut causae quae legibus non continentur, a judicibus ecclesiasticis non audiantur. Legibus autem non continetur, imo prohibetur, ut episcopus a judice saeculari ad eausam ecclesiasticam vocetur, vel cincti [ al. vel laici] judicis sententiae subjiciatur, ut in duarum civitatum ecclesiis clericus conscribatur, in Calcedonensi concilio prohibetur (c. 10, et Grat. sub caus. 21, q. 1) , quanto magis si episcopus alterius civitatis in Ecclesia alterius [Col. 0249C] provinciae praeficiatur? Quamvis ergo ad exstinguendam praesentem controversiam haec pauca sufficere videantur, tamen si calumniatores vestri pertinaciter instare voluerint, appellate judicium metropolitani vestri et coepiscoporum vestrorum, ut secundum ordinem rerum gestarum, quantum salva reverentia apostolica fieri poterit, causa vestra ibi accipiat finale judicium. Vale.

Scripsit mihi dilectio vestra vos audiisse a quibusdam, quod dirimerem conjugia liberorum et ancillarum, [Col. 0249D] et e converso (epist 221; Grat. caus. 29, q. 2; Greg. lib. IV, tit. 9) , et hoc vobis videri quod sit contra sententiam evangelicam, qua dicitur: Non licet viro dimittere uxorem, nisi causa fornicationis (Marc. X; Matth. XIX) . Ad quod dilectioni vestrae respondemus, quia contra hanc sententiam scienter nihil agimus, vel agere volumus. Si enim divortium facimus inter liberum et ancillam, non conjugium solvimus, sed contubernium male conjunctorum dissolvimus et dissociamus. Unde scribit Leo papa (epist. 9, et c. 12, caus. 32, q. 2) Rustico Narbonensi [ male antea, Rotrico Narb.] episcopo: «Non omnis mulier viro juncta, uxor est, nuptiarum [Col. 0250A] quippe foedera inter ingenuos sunt legitima et inter aequales.» Cum ergo separamus eos qui non sunt hac lege conjuncti, non dicimus esse conjugium. quod non continet Christi et Ecclesiae sacramentum. Quod minime continere videtur illa copula viri et mulieris, in qua non servatur praeceptum dilectionis. Non enim verum est inter eas personas veram esse dilectionem, quarum altera alteram suo contubernio redigit in servitutem. Cum ergo principale praeceptum sit evangelicum, ut diligamus invicem, et ne facias alteri quod tibi non vis fieri (Matth. XVII) , constat a Deo non esse conjunctos, quos potius contra praeceptum evangelicum videmus esse corporaliter sociatos, nec esse verum conjugium quod contra Dei legem constat esse praesumptum. Quod etiam [Col. 0250B] legibus saeculi cautum habemus, quas catholici reges composuerunt, et ex auctoritate Romanae Ecclesiae catholicis populis servandas tradiderunt. Unde Justinianus in codice Novellarum (nov. 12, De nuptiis, c. 2, § Si vero, et c. 2, extra. De conjug. serv.) : «Si quis per errorem ancillam mulierem duxerit uxorem, liberam esse eam putans, vel e contrario, si libera mulier servo per errorem juncta sit, postea quam veritas reperta fuerit, dicendum est omnino nuptias non constitisse. Inter liberum enim et ancillam, servum et liberam mulierem nuptiae contrahi non possunt.» In tali ergo contractu quod lex damnat, non homo, sed justitia separat. Quia quod contra leges praesumitur (c. Vides, dist. 10, et epist. seq.) , per leges dissolvi meretur. Si [Col. 0250C] quis autem liber ancillam in matrimonium duxerit, non habebit licentiam dimittere eam, si prius scientes conditionem suam et consentientes matrimonium contraxerunt, quia conjugium consensus facit, non coitus. Ubi ergo bona fide conjugia contracta sunt, ibi valet quod Deus conjunxit, homo non separet (Gen. II) ; et: Non licet viro dimittere uxorem, nisi causa fornicationis (Matth. XIX) . Ubi vero humana deceptio foedus nuptiarum vitiaverit, tales nuptias non facit Deus, sed homo; earum autem separationem facit Deus, non homo. De his possemus multipliciter rationibus agere, et authenticas sententias inde proferre, sed credo ista sufficere prudentiae vestrae. De caetero scripsistis quosdam clericos cum [Col. 0250D] litteris nostris ad vos venisse, qui auctoritate earumdem litterarum peterent se ab acolytho usque ad diaconatum promoveri, sed ego hoc omnino ignoravi, quia cum hoc saltu nullum clericum ordinavi, nec ordinandum alicui transmisi. Vale

Nuper cum essemus apud castrum Militonense, narravit mihi dominus Stephanus cancellarius ⁜ a quasdam nuptias fuisse celebratas in episcopatu vestro contra placitum vestrum, inter quemdam [Col. 0251A] puerulum et quamdam puellulam, cum adhuc pene in cunis essent ⁜ a . Quae nuptiae cum sint sine fide, sine prole, sine consensu, sine omni bono conjugali, sollicite quaesivit utrum possint legitime dissolvi. Cui secundum tramitem legum breviter respondi, quia quod contra leges praesumitur (c. Vides. dist. 10) , per leges dissolvi meretur. Unde et scribit papa Nicolaus ⁜ b : «Conjugium facit consensus, non coitus. Qui consensus si forte solus in nuptiis defuerit, caetera omnia cum ipso coitu celebrata frustrantur.» Quibus auditis rogavit me ut scriberem vobis, quatenus tales nuptias aut fieri non permitteretis, aut factas dissolvi praeciperetis. Non enim ignota vobis sunt quae scribimus, et ideo de hac re tam pro legum observatione quam pro ejus amore, [Col. 0251B] quod ad officium vestrum pertinet, facere vos monemus, quatenus hoc exemplo caeteri doceantur ne imaginariis, imo falsis nuptiis de caetero copulentur. Quae sint personae de quibus agitur, a praetaxato cancellario vobis notificabitur. Valete.

Domnus Hubertus Silvanectensis episcopus, creatio vestra, lacrymabiliter conqueritur se a quibusdam clericis suis personis ut dicit infamibus, de venditione sacrorum ordinum (can. sub caus. 2, q. 1) , apud metropolitanum suum injuste fuisse accusatum, [Col. 0251C] et quibusdam coepiscopis suis factum sibi fuisse praejudicium, unde sentiens se gravatum appellavit ad apostolicam sedem, apud quam et per quam solent hujusmodi gravamina materna pietate relevari, et in statum [ un. v. c. stateram] rectitudinis justitiae lance reformari. Unde supplicamus beatitudini vestrae, quatenus audita et cognita accusantium et testificantium causa sic compensetis ex misericordia judicium ut et justitia non periclitetur, et judicialis ordo causarum minime perturbetur; nullus enim locus remanebit innocentiae, si liceat quibuscunque personis sua quaerentibus, contra legum sanctiones cujuscunque innocentis vitam maculare. Cujus enim sit vitae, et cujus famae, et quibus de causis accusent [Col. 0251D] eum praedicti adversarii, idem episcopus praesens vestrae paternitati referet, et publicam eorum infamiam veridica assertione retexet. Valete.

Audivimus et cognovimus quod Hierosolymam profecturus militiae Christi te 106 ipsum devovisti, illam evangelicam arrepturus militiam, qua cum [Col. 0252A] decem millibus secure pugnatur adversus cum qui cum viginti millibus adversum nos pugnaturus occurrit (Luc. XIV) . Denarius enim qui est secunda unitas, propter Decalogum integritatem, et soliditatem figurat virtutum; vigenarius vero qui est duplus ad denarium, duplicitatem et mollitiem significat vitiorum. Plura enim sunt vitia quam virtutes, quia non tantum vitia virtutibus patenter sunt opposita, sed etiam sunt quaedam vitia virtutum specie palliata. Unde, secundum Apostolum, angelus Satanae transfigurat se in angelum lucis (II Cor. XI) , cum circumiens et quaerens quem devoret (I Petr. V) , molitur quosdam fallere per vitia virtutibus similia, quos impellere non valuit ad manifesta flagitia vel facinora. Videtur enim aliquando suadere justitiam, [Col. 0252B] ut [et, ms. c. ] sub specie justitiae introducat [introducere, ms. c. ] saevitiam, suadet quibusdam largiri propria, ut nudatos propriis im ellat ad diripienda aliena, cum melius sit non habere quod tribuas, quam male acquirere quod des. Suadet quibusdam jejunia, non ut ament continentiam, sed ut venentur vanam gloriam; suadet quibusdam non reddere debitum conjugale uxoribus suis, ut sub velamine castitatis mittat eos ad stupra illicita, vel uxores eorum ad perpetranda adulteria. In hunc modum occurrunt multa vitia pro virtutibus quibus tanquam laqueis occultis simplex anima decipitur; cujus vita licet videatur honesta, non tamen satis est circumspecta. Haec tibi, charissime, ausu charitatis scripsi, ut propositum tuum ita circumspicias, quatenus, sicut [Col. 0252C] videtur laudabile in oculis hominum, ita in oculis Dei videatur acceptum, et sic impleas vota voluntaria, ut non omittas legitima. Duxisti uxorem, quod lex naturae initiavit, et lex evangelica atque apostolica subsecuta firmavit ⁜ c . Dicit enim vetus lex: Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una (Gen. II) . Et Evangelium: Quod Deus conjunxit, homo non separet (Matth. XIX) . Et Apostolus: Unusquisque habeat uxorem suam propter fornicationem; et vir reddat debitum uxori, et uxor similiter viro; nisi forte ex consensu, ad tempus, ut vacetis orationi, ne tentet vos Satanas propter incontinentiam vestram (I Cor. VII) . Hic autem consensus ita debet esse voluntarius, [Col. 0252D] ut nulla vi sit extortus, vel aliqua simulatione palliatus. Alioquin si absque consensu uxoris servas castimoniam, etiam si pro Deo fiat, non servas conjugalem copulam, nec sacrificium offers de tuo, sed de alieno. Non enim, secundum Apostolum, vir habet potestatem sui corporis, sed mulier; nec mulier habet potestatem sui corporis, sed vir (ibid.) . Quae enim voventur de alieno, non placent Altissimo (tit. De convers. conjug. et can. Agathosa, cum seq. cau. 27, q. 2) . Oportet ergo, ut in hoc [Col. 0253A] proposito tuo sic tibi provideas, quatenus ista novissima vota impleas, ut statuta naturalia et legitima non frangas. Vale.

Noverit dilectio vestra, quia conjugium Petri filii Gervasii et filiae Waleranni Brituliensis [ al. Galeranni Britollensis, vel Brutalensis] nunquam laudavi, neque ut fieret consilium dedi vel assensum, imo per Drogonem clericum Waleranno [ al. Galeranno] consulenti me, dissuasi ne fieret, quia tale conjugium stare non posset, si esset qui concuteret. Addidi et sententiam legis, quia unus maritus duas sorores [Col. 0253B] non posset habere in conjugium, sicut nec una mulier cum duobus fratribus legitimum posset inire matrimonium ⁜ a . Sinegundis quippe soror hujus juvenculae quam nunc habet praetaxatus Petrus in conjugium, uxor fuit ejusdem Petri non solum legitime desponsata, sed etiam sacerdotali benedictione conjuncta. Quod si objicitis non fuisse conjugium, ubi constat non subsecutum fuisse carnale commercium, ex auctoritate Patrum respondeo, quia conjugium ex eo insolubile est, ex quo pactum conjugale firmatum est. Unde beato Joseph ab angelo dicitur: Noli timere, accipere Mariam conjugem tuam (Matth. I) . Conjugem Joseph vocabat, quam carnis commistione non noverat, nec aliquando cogniturus erat. [Col. 0253C] Unde Ambrosius ad virginitatis Exhortationem libro secundo: «Desponsata viro, conjugis nomen accepit, cum enim initiatur conjugium, tunc conjugii nomen assumitur; non enim defloratio virginitatis facit conjugium, sed pactio conjugalis. Denique cum jungitur puella conjugium est; non cum viri admistione cognoscitur.» Item Isidorus Etymologiarum libro nono: «Conjuges verius appellantur a prima desponsationis fide, quamvis adhuc inter eos ignoretur conjugalis concubitus.» Quod vero vir sororem sibi prius desponsatae in conjugium habere non possit, sicut nec frater desponsatam fratris uxorem, cum de paribus idem sit judicium, in concilio Triburiensi continetur capitulo 5 (in can. Quidam, caus. 27, q. 8; l. v, c. De incest. nupt.) : «Quidam desponsavit [Col. 0253D] uxorem et dotavit. Cum ea coire non potuit, quam frater ejus clanculo corrupit, et gravidam reddidit. Decretum est igitur, ut quamvis nupta esse non potuerit legitimo viro, desponsatam tamen fratri, frater habere non possit.» Ut enim esset honestum connubium et thorus immaculatus, diligentissime praecaverunt patres nostri, ut desponsata fratri, alteri fratri non nuberet, vel confoederatus uni sorori, alteram in uxorem non duceret, quia per hanc licentiam fallente diabolo possent multa inhonesta et incestuosa provenire conjugia, quae cessant servata [Col. 0254A] prohibitione legitima. Pauca scripsi dilectioni vestrae, quae mecum novit prudentia vestra, et servare consuevit vestra diligentia. De caetero commendo paternitati [ al. fraternitati] vestrae fratres nostros clericos beati Quintini ⁜ b , qui apud vos morantur, ut patrocinium vestrum eis impendatis, et a Deo retributionem exspectatis. Vale.

Clerici nostri nuper ad nos revertentes (epist. 248) , qui causae comitis Theobaldi Aurelianis interfuerunt, retulerunt nobis quod quidam miles domni Radulphi [ al. donni Radulfi] quemdam militem comitis ad monomachiam [Col. 0254B] provocaverit, et hanc provocationem Ecclesia vestra judicio confirmaverit et diem peragendae monomachiae constituerit. Quod audientes valde mirati sumus, 107 cum monomachia vix aut nunquam sine sanguinis effusione transigi valeat; judicium vero sanguinis servanda Patrum auctoritas clericos agitare prohibeat, et Romana Ecclesia in legem eam non assumat, dicente papa Nicolao in causa Lotharii contra Theobergam reginam: «Monomachiam in legem non assumimus, quam antecessores nostros minime accepisse cognoscimus.» Quomodo enim Ecclesia judicare debet fundendum sanguinem alienum, quae a primo ortu suo jussa est fundere sanguinem proprium? (cap. His a quibus, caus. 23, q. 8, et tit. Ne clerici vel mon. saecul. negot. lib. III Decretal.) [Col. 0254C] Faciant haec cincti [ al. cuncti., ms. c. ] Judices, qui ad malorum vindictam gladium materialem portant non qui contra nequitias spirituales gladio spiritus pugnant, ut cum unumquodque membrum Ecclesiae officium non usurpaverit alienum, laudes mereatur quae sponsae Christi cantantur in Canticis canticorum: Pulchra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata (Cant. I) . Alioquin si alieni ordinis usurpatores fuerimus, nec nostri officii quod postposuimus, nec alieni quod usurpavimus, meritum obtinebimus, sed tanquam capite deorsum posito, et pedibus erectis thymelicorum [ un v. c. temulentorum] incessum imitabimur. Praeterea si ex vestro judicio forte periculum mortis incurrerit, perpetes [Col. 0254D] inimicitias et periculum vestri ordinis incurrere poteritis. Dico haec ex dilectione fraternitati vestrae, quatenus salubri consilio judicium hoc retractetis, et provida dispensatione, si aliter fieri non potest, majora vitando pericula, minora potius subeatis. Vale.

Mandavit mihi serenitas tua quod nostrum velles habere colloquium, vel per litteras in praesenti necessitate salubre consilium; de praesenti quippe negotio [Col. 0255A] tuo scripsi Aurelianensi episcopo (epist. 247) , quod illi et tibi utile mihi visum est, a quo poteris audire quid de hoc conflictu inter te et comitem (Theobaldum) sentiam, et pro tempore consulam. Tamen interim petitioni tuae respondeo, ut quaecunque pactio inter te fuerit et comitem, semper honorem ei deferas, et notam ei infamiae non opponas. Sic enim dicit Apostolus: Cui honorem, honorem; cui timorem, timorem (Rom. XIII) . Et alibi: Omnis anima potestatibus sublimioribus sit subdita (ibid.) . Sic David, quamvis rex futurus, Saul perfido regi honorem detulit, et cum aliquando nactus esset opportunitatem occidendi [ sic tres vett. codd; in aliis, aliquando esset ei opportunitas eum occid.], oram tantummodo chlamidis ejus incidit ⁜ a , et de hoc tantillo [Col. 0255B] poenitentia ductus cor suum percussit. Et quamvis eum persequeretur, semper honoravit vivum, ei planxit defunctum. A talibus ergo exemplum accipe, et ea quae sunt pacis et fidelitatis erga dominum imitare. Si quam vero ab eo injuriam expostulas, rationibus utere, verba probrosa et contumeliosa dimitte, ne verba superba interminabile odium generent, cum superbia humiliet, humilitas exaltet. Vale.

Cum actum et consensum pari poena (cap. Omnes, cau 17, q. 4) condemnet Apostolus (Rom. I) et per innocentes testes crimina comprobanda sint, non [Col. 0255C] mihi videntur testes sufficere ad convincendam moecham, quam vivente adultero, timore vel amore publicare vel accusare noluerunt. Quorum etiam quidam lenonicia turpitudinis adulterae ministraverunt et ita sicut ipsi nunc testantur, consentientes procul dubio fuerunt, et ideo sicut scitis, de se confessis non est credendum super crimen alienum (epist. 229) . Si tamen in aliis honesti sunt, et ex corum accusatione fama crebrescit et foedus rumor infirmorum conscientias percutit, cogenda est mulier ut ad arbitrium praesidentium de objecto crimine probatarum personarum testimonio se expurget. Vel, si id facere non poterit, candentis ferri examinatione innocentiam suam comprobet ⁜ b . Si haec causa apud [Col. 0255D] me ita ventilaretur, ita eam vellem tractari, ita rei veritatem investigari, nihil praejudicans sententiae aliorum, qui forsitan aliter sentiunt, et talia negotia saepius discutiunt. Vale.

Quoniam in oculis apostolicae majestatis aliquam [Col. 0256A] pie praesumo habere me gratiam, ea praesumptione aliquando cum aliqua spe peto ab eadem sede apostolica etiam ea quae videntur esse contra rigorem apostolicum, sed non contra honorem apostolicum, quia non est indecens sedi apostolicae cantare Deo misericordiam et judicium. Cum ergo opportunum est, securus pulso ad thronum justitiae (epist. 46) ; cum ratio exigit, cum pia praesumptione pulso ad thronum misericordiae. Judicium sine ulla disceptatione debet omnis judex, de misericordia vero deliberandum est, utrum expediat an non expediat. Haec non ignorantibus scribo, sed ad hoc [ al. ad haec] ista praemitto, ut in quamcunque harum partium se vertat postulatio mea, aut petenti justitia non negetur, aut pie pulsanti misericordiae janua [Col. 0256B] non claudatur. Quod bene discernere poterit vestra paternitas, cum summam nostrae petitionis audieritis, et per praesentes legatos, adventus sui causam cognoveritis novit enim [ al. novit autem] vestra paternitas quanto tempore post mortem bonae memoriae Anselmi archiepiscopi Cantuariensis ⁜ c Ecclesia pastore viduata languerit, quomodo rex Anglorum bona episcopalia in usus saeculares usurpaverit, quanto studio episcopalem electionem ibi fieri non permiserit; nunc vero post increpationes vestras, post multas episcoporum dioecesanorum admonitiones praetaxata Ecclesia consensu episcoporum, rege tandem connivente, elegit sibi in archiepiscopum Radulfum Rofensem episcopum, virum religiosum et honestum, scientia et moribus clarum. Hic in propria [Col. 0256C] persona sedem apostolicam visitare secundum majorum instituta, deliberavit ⁜ d . Sed eum partim corporis debilitas impedivit, partim periculum Romani itineris deterruit. Mittit itaque praedicta Ecclesia vice electi sui religiosas personas, et dictis et scriptis obnixe postulantes, ut praedictum electum Cantuariensi episcopatui confirmetis, et dignitatem ei pallii ⁜ e 108 concedatis. Ego quoque affectu fraternae charitatis et ausu paternae dilectionis consulendo rogo, et rogando consulo, ut etiamsi aliter fieri non potest, cum aliqua tamen dispensatione ⁜ f languenti Ecclesiae subveniatis, et propter Ecclesiae necessitatem, deinde propter utilitatem et honestatem personae, petentium supplicationibus aurem misericorditer [Col. 0256D] inclinetis. Nisi enim medicinalis manus cito subveniat, praedicta Ecclesia in veteres ruinas relabetur, et vox dilatoria potentium sine modo ultra modum protelabitur. Cum enim Dominus noster, qui institutor erat Sabbati, misericordiae opera faceret in Sabbato, et redargueretur a Pharisaeis quod solveret Sabbatum, spicas discipulis vellentibus, eorum murmurationi respondit: Si intellexissetis: Misericordiam volo et non sacrificium (I Reg. XV) nunquam condemnassetis innocentes; (Matth. XII) et alibi: An nescitis quia Filius hominis Dominus est etiam Sabbati? (Marc. II) per hoc doctores informans, quia tunc possunt legum rigorem propter necessitates Ecclesiasticas temperare (epist. 214) , quando ipsa legum remissio nihil continet contra fidei veritatem, vel morum honestatem. His exemplis admoniti secure pulsamus ad januam [thronum, epist. 258] misericordiae, credentes non esse indignum si apostolicus praeceptum mittentis sequatur aut exemplum. Postremo quantum potest mens humana de alieno corde pensare, sanum nobis esse videtur consilium, ut eum paterne suscipiatis, quatenus vos liberalem filium et fidelem vobis adoptasse gaudeatis. Valete.

Quaesitum est nuper a parvitate mea ex parte abbatissae Jotrensis monasterii, utrum deliquerint presbyteri, qui cuidam aegroto ex consuetudine post prandium vomenti viaticum (c. Si quis, de cons.) dare non fuerunt ausi, eodem aegroto consulente ut differrent in crastinum, quatenus hoc sacramentum jejunus acciperet (c. Legimus, de cons, dist. 2) et ei sacramento debitam reverentiam pro viribus exhiberet [ al. exerceret] quo audito languentis pietatem laudavi, et presbyterorum diligentem negligentiam in quo reprehenderem non inveni. Pius fuit [Col. 0257C] in hoc languentis timor, pia fuit medicinae dilatio [ sic v. c.; antea laudatio]. In utroque ergo non fuit culpabilis negligentia, sed salubris et cauta diligentia, ubi nec medicus suo defuisse videtur officio, nec moriens divino caruisse beneficio. Unde Augustinus de acceptione Eucharistiae ita scribit (l. De eccl. dogm., c. 53, et c. Quotidie, de consec. dist. 2) : «Faciat unusquisque quod secundum fidem suam pie credit esse faciendum. Neque enim litigaverunt inter se, aut quisquam se alteri proposuit Zachaeus et ille centurio, cum alter eorum gaudens in domo sua suscepit Dominum (Luc. XIX) , alter dixerit: Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum (Matth. VIII) , ambo Salvatorem honorificantes, quamvis non uno modo, ambo peccatis miseri, ambo [Col. 0257D] misericordiam consecuti.» Moneo itaque dilectionem vestram, ut rei veritatem investigetis, et si ita se veritas habet, nullum inde scandalum in Ecclesia faciatis, ne aut nimiae imputetur simplicitati, aut alicui occultae cupiditati. Valete.

Ausu charitatis mitto paternitati vestrae praesensentium latorem canonicum beati Quintini, bonae spei fratrem, ut pro Dei amore et nostro negotium, propter quod paternitatem vestram visitavit, diligenter attendatis, paterne dirigatis, quantum salva [Col. 0258A] justitia fieri potest auxilio et consilio sustentetis; habet enim praesens frater sororem quamdam conjugatam, quam per conjecturas suspectam habet maritus suus de adulterio, non in adulterio deprehensam, non testibus convictam, nec ab aliquo accusatam. Cum ergo ita res se habeat, maritus tamen hujus mulieris horum conjugii deseruit, et debitum conjugale subtraxit. Quod audiens pater generum suum convenit, et causam cur hoc faceret, diligenter inquisivit. Qua audita voluit filiam suam de objecto crimine jurejurando purgare, et insuper praecipiti voluntate et sine consilio addidit, quod mulier examinatione candentis ferri (epist. 280) parata esset comprobare quod nunquam fuerit cum praedicto viro una caro, de quo orta erat tam flagitiosa [Col. 0258B] suspicio. Paulo post ventilata est haec causa ante judices ecclesiasticos, quorum quidam dicebant quod in hujusmodi causa non esset admittenda talis examinatio, in qua nulla judiciario ordine facta praecessisset accusatio. Alii vero aliis ita dissentientibus judicaverunt, quod juxta esset ista examinatio quam mulier obtulerat ex suo judicio, non attendentes quia nemo debet tentare Deum suum, quandiu habet quid faciat (cf. epist. 74) . Tunc enim tentat homo Deum suum, quando postposito ordine judiciario per examinationem candentis ferri vel aquae ferventis divinum requirit testimonium. Unde Stephanus papa Litberto Magontino episcopo: «Ferri candentis vel aquae ferventis examinatione confessionem extorqueri a quolibet sacri non censent canones; [Col. 0258C] et quod sanctorum Patrum documento sancitum non est, superstitiosa adinventione non est praesumendum; spontanea enim confessione vel testium approbatione publicata delicta habito prae oculis Dei timore commissa sunt regimini judicare, occulta vero et incognita illius sunt judicio relinquenda, qui solus novit corda filiorum hominum.» Non negamus tamen quin ad divina aliquando recurrendum sit testimonia quando, praecedente ordinaria accusatione (cf. epist. 249) , omnino desunt humana testimonia; non quod lex hoc instituerit divina, sed quod exigat incredulitas humana, sicut de juramentis habemus in Evangelio: Non jurabis omnino. Sit autem sermo vester, est, est, non, non, quod amplius est, a malo est, non jurantis, sed jurare cogentis [Col. 0258D] (Matth. V) . Cum ergo ita omne juramentum prohibeat praeceptum evangelicum, Paulus tamen negotia ecclesiastica ita terminari permittit in Ecclesia, ut propter infirmitatem litigantium, juramentum finis sit in omni controversia (Hebr. VI) . Non scribo talia ignoranti, sed commonefacio, ut quod novit prudentia vestra perficiat in hoc litigio, et in omni proposito sibi negotio. Valete.

Domnus Godefridus Ambianensis episcopus, vir religiosus et honestus, nuper Belvaci hospitatus, ad [Col. 0259A] colloquium nostrum pro humilitate sua venit, importabiles miserias suas et angustias, quibus a violatoribus pacis vexatur, lacrymabiliter nobis aperuit, et consilium quomodo tanta mala mitigare posset, a me anxie quaesivit. Quod cum excederet vires meas, quia consilium sine fortitudine inutile esse solet, hoc unum mihi prae caeteris occurrit, quatenus eum monerem, ut regiam majestatem adiret, apud quam et consilium inveniri, et auxilii fortitudo valeat sociari. Ex jure ergo fidelitatis et dilectionis monemus et rogamus regiam majestatem vestram, quatenus lacrymabiles ejus conquestiones intenta aure perpendatis, et cor vestrum aculeis doloris ejus suggerente pietate compungatis. Decet enim regiam majestatem vestram, ut pactum pacis quod [Col. 0259B] Deo inspirante in regno vestro confirmari fecistis, nulla lenocinante amicitia vel fallente desidia violare permittatis, ne si uni in hoc maxime principio parcere volueritis, multos in discrimen adducatis, cum e contrario dicat Scriptura: Pestilente flagellato sapiens sapientior erit (Prov. XIX) ; et: Intelligens gubernacula possidebit [un. v. c. tabernacula poss. ] (Prov. I) . Si ergo poena malorum utilis est sapienti, multo magis impunitas malorum nocitura est insipienti. Faciat itaque gladius regalis officium suum ad vindictam malorum, ut sicut pios colligit mansuetudine, sic impios coerceat justa severitate. Sic devotio pauperum pro vestra salute Dominum [Deum, ms. cod. ] orabit, et quod a Salvatore postulaverit impetrabit. Valete.

Pluribus de causis cogit me charitas frequenter pulsare aures vestrae paternitatis, ut mea admonitio vel petitio utilis fiat his qui sedi apostolicae minus sunt noti, nobis autem bene cogniti. Non ergo gravet serenitatem paternam per litteras tantum frequens visitatio quam praesentia corporalis libentius exhiberet, nisi difficultas montium imbecillitatem meae senectutis impediret. Quae verba praelibavimus, ut importunitatem nostram excusemus, et opportunitatem paterni auditus impetremus. Rogamus enim [Col. 0259D] paternam discretionem vestram pro domno Gaudrido Rothomagensi archiepiscopo, qui tunc tandem impetravit a principe suo rege Anglorum, ut posset in propria persona sedem apostolicam visitare, quam tamen non distulit visitare suis temporibus in persona aliena. Non ergo existimamus imputandum contemptui sedis apostolicae quod necessitas imperavit, non torpor dissuasit, non neglectus retinuit, pro eo enim secure intercedimus, quia personam utilem et honestam ab adolescentia sua et ab aliis didicimus, et per nos [ al. et nos] experti sumus. Quia ergo ad altiorem locum in mensa Domini sui [Col. 0260A] vocatus est (Luc. IV) , et gratias Deo referimus, et eum ut columnam immobilem in domo Dei confirmare praeoptamus, et apostolicam discretionem nostris desideriis non sine ratione occurrere flagitamus. Valete.

Jam a longo tempore audivimus languorem tuum, et tam humanitatis intuitu quam pietatis affectu condoluimus, et si possemus competenter medicinae remedia adhibere, pro competentia locorum et temporum opportunitate ⁜ a , si curabilem sciremus morbum, libenter studeremus aliqua remedia procurare. [Col. 0260B] Verum quia intervalla locorum et innumerabilium onera negotiorum ⁜ b nos ad hoc vacare non sinunt, cum ipsa praesentia corporalis ad chronicas passiones curandas vix sufficiat, tutius nobis videtur medicinam non dare quam eam inutiliter vel perniciose ministrare. Consilium ergo damus ut corporales molestias patienter supportes, quas pro igne purgatorio severa Dei misericordia tibi contulit ad purgationem vitiorum, custodiamque virtutum. Neque enim credimus tibi timendum esse alium ignem purgatorium, si hunc patienter sustinueris et in gratiarum actione permanseris. De caetero si videris in regimine monasterii te non posse sufficere, non consulo ut tanquam arbor infructuosa occupes terram, sed des locum alicui de fratribus, quem [Col. 0260C] congregatio regulariter elegerit, qui et monasterium regat, et tibi in quieto loco, quandiu vixeris, filiali charitate serviat. Unctionem vero quam semel accepisti, non aestimo repetendam ⁜ c , quia, secundum institutum apostolicae sedis, genus est sacramenti. Qui autem sacramenta Christi et Ecclesiae repetit, injuriam ipsis sacramentis ingerit. Unctio enim infirmorum publicae poenitentiae est sacramentum, quam non esse repetandam sicut nec baptismum testatur Augustinus, testatur Ambrosius ⁜ d . Augustinus in epistola ad Macedonium: «Caute salubriterque provisum est, ut locus illius humillimae poenitentiae semel in Ecclesia concedatur, ne medicina vilis minus utilis esse aegrotis videatur, quae tanto magis [Col. 0260D] salubris est, quanto minus contemptibilis fuerit.» Ambrosius in secundo libro De poenitentia (c. Quamvis, dist. 50, et cod. De poenit. dist. 3) : «Sicut est unum baptisma, ita et una poenitentia, quae tamen publice agitur. Nam quotidie nos debet poenitere peccati; sed haec, delictorum leviorum, illa, graviorum.»

Novit dilectio tua quia primitivae Ecclesiae formam sequi desiderans, ut prudens Nazaraeus (Jud. XVI) [Col. 0261A] in Ecclesia beati Joannis Baptistae professus es sanctitatem, professus communiter vivendi societatem, et tanquam aliqua [ al. alia] 110 lucerna in domo Dei ad incrementum propositi tui lumen verbi minus doctis ministrare coepisti. Nunc vero, ut audio, nescio quo spiritu fascinante, derelicta sociali vita non sine scandalo infirmorum ad eremum convolare deliberas, ubi tantum offeras sacrificium turturum, postposita oblatione columbarum. Qua in re pensare debet prudentia tua quod Christus caput tuum, quem sequi debent membra cohaerentia (quia sicut ipse ambulavit, nos ambulare praecepit [I Joan. II ]) de secreto suo processit ad publicum nostrum, ut charitatem suam nobis commendaret, et suo nos informans exemplo per vitae vias [Col. 0261B] ad amissam beatitudinem reduceret. Tu vero postposito hoc exemplo communem vitam, cui te devovisti fugere desideras, in qua, nullo vento vanitatis impediente, solidam gloriam poteris conservare, et in solitudine cordis [solitudinem mentis, epist. 219] ascensiones in corde disponere, multisque prodesse verbo et exemplo, et in secretis locis vitam tuam spectabilem magis quam utilem praebere, quod est gloriam tuam in pulverem deducere (Psal. VII) . Quod si feceris, a voto tuo, a professione tua ex parte cecidisti; et qui tanquam duobus pedibus, id est sanctitate et communiter vivendi societate, per geminam charitatis viam coeperas repedare ad patriam, praeciso uno pede, et praeclusa una charitatis via, dum quasi claudus requiris [ al. quaeris] [Col. 0261C] religionis augmentum, timeo ne incurras lamentabile detrimentum. Haec dicens non condemno vitam anachoretarum (epist. 192) , sed praefero vitam communiter viventium, qui non tantum sua reliquerunt, sed etiam propriis voluntatibus renuntiaverunt, et ita semetipsos secundum evangelicam admonitionem abnegaverunt (Matth. XVI; Luc. IX) . Qui si etiam ex objectu visibilium aliquibus tentationibus afficiuntur, vel non inventa solitudinis opportunitate, vel ecclesiasticorum studiorum occupatione, facile ab hujusmodi suggestionibus liberantur. Vita vero solitaria ideo inferior est, quia voluntaria et importunis cogitationibus plena, quae tanquam muscae minutissimae de limo surgentes [Col. 0261D] volant in oculos cordis et interrumpunt sabbatum mentis. Quare punctionibus misera mens cruentata perdit decorem illum de quo dicit Psalmista: Omnis gloria ejus filiae Regis ab intus (Psal. XLIV) , cum currens per phantasias et vanas imaginationes [ al. imagines, ut ep. 10] suas aliquando ita superatur, ut si opportunitas se offerret, facile in tentationis suae laqueum laberetur. Nec hoc ex conjecturis dicimus, sed ab his qui experti sunt vera esse didicimus, quos aliquando in communi conversatione hominum vidimus vixisse laudabiliter, sed quando ad solitariam vitam se transtulerunt, ipsos, eisdem [ al. ipsis] confitentibus, novimus fuisse [Col. 0262A] lamentabiliter lapsos. Quod si esum carnium culpas, qui aliquando adhibetur [ al. admiscetur] mensis communiter viventium, considerare debes quia laudabilior abstinentia est sine foeda concupiscentiae flamma lautioribus cibis uti et non repleri, quam cum foeda gulae flamma vilibus cibis ingurgitari (S. AUG., c. 1, 4, dist. 41) . Sic Joannes Baptista delectabilibus cibis utens carnibus locustarum et melle silvestri laudatus est a Domino ⁜ a de abstinentia (Matth. III; Marc I) ; Esau vero vili cibo lenticula videlicet ingurgitatus, culpatus est de gulae concupiscentia (Gen. XXV) . Haec dicens non te doceo, sed commonefacio uti bonum tuum ita dispenses, ut cum perfectioni intendis, ne fias scandalum infirmis, quia satius est aliquando infirma tolerare [Col. 0262B] quam summa cum schismate facere [ al. quam firma cum schism. f.]. Possem tibi multa in hunc modum scribere. Sed haec, et alia charitati convenientia satis novit prudentia tua. Vale.

Gratias referimus liberalitati vestrae, quod memor beneficentiae vestrae, dissensionem quae inter domnum Odonem Ecclesiae S. Georgii priorem, et quosdam fratres sibi commissos orta fuerat per Beati Quintini Ecclesiam regulariter sedare voluistis, et eosdem dissentientes ad praedictam Ecclesiam [Col. 0262C] transmisistis. Sic enim a paternitate vestra [ sic v. c.; antea a parvitate mea] et Ecclesia vobis commissa institutum est, ut Ecclesia Sancti Georgii a vobis ecclesiastica et temporalia beneficia cum debita humilitate recognoscat, ab Ecclesia autem Beati Quintini regularia instituta suscipiat. Factum est itaque ut imperastis. Venerunt quidam ex dissentientibus fratribus adversus praelatum suum disceptaturi, et sententiam debitam pro meritis accepturi. Nos autem scientes quia «concordia parvae res crescunt, discordia autem maxumae dilabuntur» (SALLUST. Jug. 10) , paci et unanimitati studuimus. Et quia sine eorum culpa tanta discordia fieri non potuit, persuasimus illis ut a praelato suo pro commissis veniam peterent, et indulgentiam postularent. [Col. 0262D] Quo facto, facta est pax inter domnum Odonem et praesentes fratres, et condicta ⁜ b inter praesentes et absentes, ita ut qui cum eo remanere vellet, remaneret cum subjectione debita. Qui autem remanere nollet, fraterna charitate servata transiret ad Ecclesiam Beati Quintini, vel ad aliquam Ecclesiam eidem adjacentem cum assensu domni Odonis, et dispensatione domni Radulfi abbatis. Reformata itaque pace, noluimus pati ut alius in labores domni Odonis intraret, qui ibi diu cum [ al. qui ibi dudum cum, ita ms. c.; sed cum deest ] multo labore et sudore congregavit quae potuit, et pro scientia sua fideliter dispensavit. Si autem zelus domus Dei in [Col. 0263A] nimiam zelotypiam eum excitavit, monuimus etiam ut [ al. eum ut] temperet zelum suum, et, secundum Apostolum, fiat infirmis infirmus, et omnibus omnia ut multos lucrifaciat (I Cor. IX) . Remisimus itaque eum sub tuitionem vestram et Ecclesiae vestrae, ut vobis humiliter et obedienter serviat, et a vobis in necessitatibus ecclesiasticis paternum auxilium fiducialiter petat. Quod postulo a pater nitate vestra, postulo a filiis vestris, Reinaldo praeposito et archidiaconis vestris, Petro, Drogone, Joscelino, Simone, Odone camerario, ut pauperem Ecclesiam verbo consolentur, auxilio tueantur. Vale.

Quoniam apud sedem apostolicam viget misericordia et justitia, a quibuslibet oppressis humiliter ad eam recurrendum est, ut ibi unusquisque accipiat aut justum pro rerum veritate judicium, aut pium pro apostolica 111 moderatione solatium. Unde flexis genibus cordis supplicamus excellentiae vestrae, quatenus causam domni Huberti Silvanectensis episcopi, soli audientiae vestrae reservetis (epist. 244 et 103) , ubi eum temeraria multitudo non terreat, nulla principum violentia cogat, sed sola veritas secundum testimonium conscientiae suae prolata et probata defendat. Novimus enim quia praeteritis annis cum domnus Richardus Albanensis episcopus apostolica legatione fungeretur, quia Trecis [Col. 0263C] ab eodem legato concilium celebratum est, in quo a malevolis et aemulis personis crimen venditionis sacrorum ordinum eidem episcopo objectum est, sed propter insufficientiam accusantium personarum consentientibus in hoc episcopis, minime probatum est. Sed praedictus episcopus tanti criminis infamiam cupiens evitare, ad arbitrium legati vestri, sicut testantur qui affuerunt, spontaneus [ unus v. c. spontaneis] de objecto crimine se purgavit, et innocentiam suam jurejurando comprobavit. Quo facto intelligimus causam istam judiciario ordine fuisse decisam, et, secundum tenorem regum, non esse ulterius iterandam. Sed quia finitiva episcoporum judicia ad apostolicam sedem sunt [Col. 0263D] referenda, finem causae suae impositurus, et quae dixerit per honestas personas confirmaturus, ad thronum misericordiae (epist. 250) per nos et per alios sibi benevolos humiliter pulsat, quatenus sic erga eum observetur justitia, ut non periclitetur innocentia; quod sine nostra intercessione sedem apostolicam facturam speramus. Sed voluntaria oris nostri (Psal. CXIX) approbari ab ea desideramus. Valete.

Praecepit sublimitas vestra Radulfo abbati Sancti Quintini Belvacensis in virtute obedientiae, ut visis [Col. 0264A] litteris vestris infra quindecim dies exsequeretur judicium ab episcopo Ambianensi [ sic v. c.; antea Albianensi] de molendino Beati Quintini factum. Abbas ad hoc respondet se nullum judicium de hoc negotio audiisse vel subterfugisse; quod tamen si factum fuisset non esset legi consentaneum, cum, lex debeat esse justa, possibilis, loco temporique conveniens (epist. 189), quae omnia defuisse huic negotio manifeste probat ratio. Non enim justum est ut incommoditatem quam sibi infert negligentia abbatis, aut pervicacia, alter reformet, cum abbas studio subterfugiat munire ripas fluvii juxta prata, de quibus controversia est, praeterfluentis. Quae si munitae fuissent sicut eas vidimus et saepe pertransivimus, de aqua quae redundat in pratis nulla esset controversia. [Col. 0264B] Item justum non est, ut quod ab omnibus molendinis Belvacensis Levae [ alius v. c. leugae] committitur, totum in molendinum Beati Quintini reflectatur. Quae si ad statum suum pristinum redigerentur, tota haec controversia sopiretur. Abbas enim et quidam monachi Sancti Luciani adversus Ecclesiam Beati Quintini veteres exercent inimicitias, qui quandiu habuit tutorem et defensorem, ab istis inquietationibus quievit, et per quadraginta quinque annos in quiete possedit. Praeterea omnis obedientia possibilis debet esse, et sicut dictum est, tempori et loco congrua. Haec autem vestra obedientia praedicto abbati cum tanto rigore injuncta, etiamsi per eum juste esset adimplenda, propter rigorem hiemis et [Col. 0264C] loca palustria nullo modo valet ad praesens impleri, quia nullus operarius in locis palustribus et aquosis hoc tempore praevalet operari. Si ergo per aliquam importunitatem vel subreptionem aliquid a vobis extortum est, rogamus paternitatem vestram, ut considerata rerum et temporum opportunitate cum discretione temperetis sententiam, ut et Ecclesia Beati Quintini non cogatur molendinum suum ita debilitare ut molendi officium perdat, et monasterium Sancti Luciani, sub illis judicibus qui negotium ordine judiciario tractant, jus suum non amittat. Vale.

Nuper Aurelianis rediens domnus Galterius Carnotensis archidiaconus intimavit mihi fluctuationes cordis tui, et quomodo anima tua tabescat in malis, quaerens quid potissimum de sibi propositis eligat, aut fugiat; simulque addidit, ut secundum audita dilectioni tuae responderem, et consilium quod, Deo inspirante, sentirem sanius esse, prudentiae tuae rescriberem. Quibus auditis nihil utilius tibi consulere possum quam ut jactes cogitatum tuum in Domino (Psal. LIV) , quia ipse te ab omni fluctuatione liberabit, et tranquillitatem cordis in te reformabit. Hoc tamen unum consilium praecipue tibi do, ut voluntatem tuam voluntati Dei nunquam praeponas, sed vocanti te ad agriculturam suam humiliter acquiescas, [Col. 0265A] et dicenti tibi in loco humili posito: Ascende superius (Luc. XIV) , minime contradicas. Quid enim scis, si ille omnipotens medicus hac via honesta te velit eruere de luto fecis, et confirmare in petra suae dilectionis ⁜ a ? Non enim terrere te debet, et a bono proposito removere, quod domnus papa non absolute respondit petitionibus tuis, sive de retinendis honoribus tuis cum episcopatu Parisiensi, sive de Belvacensi Ecclesia, ut aliter non transferatur ad eam domnus Gualo [ al. Vualo, ita ms. c. ep. 144], nisi eum repetat eadem Ecclesia. Novi enim consuetudinem Romanae Ecclesiae, quia non solet neque vult decretis suis patenter obviare. Solet autem dispensatorie [ al. dispensatione] multa infirma tolerare postquam patrata sunt, tam pro locorum necessitate, [Col. 0265B] quam pro personarum utilitate et honestate (can. Sententiam, can. 35, q. 9; epist. 231) . Neque aliter cogendus est summus pontifex contraria sibi scribere vel facere, ne cogatur dicere illud apostolicum: si quid [ quod, ms. c.] destruxi, iterum aedifico, praevaricatorem me constituo (Gal. II) . Haec attendens fiducialiter ascende superius, quia cum ascenderis, tolerantiam, quam nunc absolute non impetras, tum pro tua strenuitate, tum pro multorum te diligentium mediatione [ duo v. c.; al. meditatione; epist. 180 eo mediante], quantum res temperari poterit, salva honestate Romanae Ecclesiae quod quaeris, ut credimus, impetrabis. Vale.

Quoniam fama vulgante gloria vestra longe lateque diffusa est, oportet, ut quod de liberalitate vestra fama praedicat, rerum veritas in se contineat. Sic enim verum possidebitis regnum, si et vos ipsum bene regatis, et subditos vestros virga justitiae ab iniquitate revocetis. Haec est enim vera gloria regum, sequi formam summi Regis, cui per Psalmistam dicitur: Virga directionis, virga regni tui; dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem (Psal. XLIV) . Haec idcirco praelibavi excellentiae vestrae, quoniam audivi vos quamdam filiam vestram cuidam nostro [ ita ex v. c., male, antea vestro] parochiano, Hugoni videlicet, [Col. 0265D] filio Gervasii, desponsasse ⁜ b . Quos quidem parentes eorum gradu consanguinitatis esse testantur genitos, ut inter se nuptias contrahere non possint, nisi incestuosas, et ideo illicitas. Quod minime decet regiam majestatem, culpam videlicet in se admittere quam in aliis debet legum severitate punire. Unde pro reverentia et dilectione vera magnitudinem vestram [ al. vestra] praemonitam et praemunitam esse cupimus, ut honeste, dum fieri potest, tales nuptias fieri non permittatis, ne tale conjugium si contra leges praesumatur, per leges dissolvi mereatur. Quod [Col. 0266A] enim dicimus, non ex conjecturis facimus, quia prae manibus habemus scriptam genealogiam, quam scribi fecerunt nobiles viri de eadem tribu progeniti, et parati sunt ante judices ecclesiasticos eamdem genealogiam in tuto loco computare, et secundum legum instituta probare. Misi itaque vobis eamdem genealogiam a trunco suo inchoatam, et usque ad praeta xatas personas computando descriptam, quatenus ea perspecta rei veritatem discutiatis, et prudenti consilio ab illicita copulatione praedictas personas desistere faciatis. Non enim poterimus a legum tramite deviare, si viderimus parochianum nostrum maxime in pacto conjugali aliquod nefarium perpetrare, dicente apostolica sententia: «Incestis conjunctionibus nihil veniae reservamus, nisi cum incestum separatione [Col. 0266B] sanaverint (epist. 225) .» Cum enim revereamur temporalium regum potentiam, magis nos revereri oportet aeterni Regis omnipotentiam, ut sic reddamus quae sunt Caesaris Caesari, et quae Dei sunt Deo (Matth. XXII) . Genealogia autem ut dicitur sic se habet: Gonnors et Seufria sorores fuerunt. Ex Gonnors exivit Richardus. Ex Richardo, Robertus. Ex Roberto, Gulielmus [ al. Vuilelmus] rex. Ex Gulielmo, Henricus rex. Ex hoc rege ista quae datur filio Gervasii. Item ex Seufria exivit Joscelina. Ex Joscelina, Rogerius de monte Gummeri ⁜ c . Ex Rogerio, Mabilia soror Roberti Bellimensis. Ex Mabilia, Mabilia uxor Gervasii. Et ex ista Mabilia, Hugo filius Gervasii cui ista datur.

Quaesivit a me tanquam divinorum secretorum diligenti scrutatore diligens dilectio vestra, cur inter verba sacramentorum in consecratione Dominici calicis positum sit mysterium fidei, cum Dominus inter mystica coenae verba dans discipulis corpus et sanguinem suum haec verba non posuerit, nec aliquis evangelistarum evangelicis verbis a se dictatis haec interseruerit. Nunc ergo cur in canone haec verba posita sint videamus; deinde utrum ab evangelistis praetermissa sint, vel alicubi aequipollenter admissa, manifeste considerare poterimus. Scandalizati [Col. 0266D] sunt enim, et adhuc scandalizantur multi infirmi ⁜ d , quomodo sub specie elementorum sumatur corpus et sanguis Christi, cum sensus humani nihil aliud renuntient nisi colorem et saporem panis et vini, propter quorum dubietatem positum esse credo in canone mysterium fidei, tanquam dicatur: Sacramenta quae vides in altari, aestimanda sunt non specie, sed fide. Aliud enim renuntiant oculi exterioris hominis, aliud tibi affirmant mentis oculi. Sic cum Dominus dixisset discipulis suis aliquanto tempore antequam celebrasset novissimam coenam cum apostolis: [Col. 0267A] Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI) , multi ex discipulis abierunt retro dicentes: Durus est hic sermo (ibid.) , putantes quod praeciperentur carnes ejus sumere aut elixas in lebetibus, aut assas in verubus et sanguinem cruentum sorbere in calicibus. Dominus itaque ne hic error offenderet omnes, alios qui remanserant his verbis instruxit, qualiter intelligendum esset quod dixit: Verba quae locutus sum vobis spiritus et vita sunt (ibid.) ; tanquam si diceret: Verba quae locutus sum vobis, spiritualiter intelligere debetis [intelligenda sunt. ms. cod. ]. Cibus de quo loquor vobis, non est esca ventris, sed cibus mentis. Si haec verba Domini diligenter attendamus, mysterium fidei quod in consecratione [Col. 0267B] calicis Domini positum est, eamdem sententiam continere videbimus, nec aliunde canoni inserta, nisi ex verbis Dominicis assumpta, cognoscemus. De prima quaestione vestra respondi quod sentio, sine melioris sententiae praejudicio. De caetero, Melchisedech commemoratum inter sacra mysteria non alium intelligo quam ipsum regem Salem, cujus sacerdotium commendat Apostolus (Hebr. VII) , quia antequam institutum fuisset Leviticum sacerdotium, in oblatione panis et vini praemonstravit nobis novi sacerdotii formam, sicut in Abel sacrificio praefiguratam videmus innocentiam, et in oblatione Abrahae commendatam videmus obedientiam, quorum omnium commemoratio ad hoc valere probatur, ut sicut praetaxati Patres Deo placuerunt per fidem futurorum, [Col. 0267C] ita nos placere studeamus per fidem exhibitorum, et ita probetur una esse fides legis et Evangelii, umbrae et veritatis, licet aliis et aliis praesignata sint figuris, cum essent futura; manifestis comprobata documentis, cum essent praeterita. Possent haec latioribus verbis explicari, sed haec pauca sufficere videntur sapienti. Collectiones canonum ⁜ a quos a me postulatis, et opuscula mea quae his addi voluistis, in monumentum dilectionis per domnum Ernaldum modo monachum vestrum olim clericum nostrum, transmisi vobis. Vale.

Recitata in medium vestrae calamitatis epistola ⁜ b , nobis ex materia litterarum materies orta est lacrymarum. Siccis enim oculis legere non potuimus exsilium vestrum, infestationes Burgensium, domorum spoliationem, terrarum invasionem; in quibus omnibus fuit impetus non ratio, et praevaluit aemula clericorum laicalis praesumptio. Cessare quidem a divinis ⁜ c juste vel injuste, quid ad regem pertineat non videmus. Excessus enim clericorum si contigerit, non est vindicandus potestate saeculari, sed [Col. 0268A] canonico judicio puniendus est, et censura episcopali, cum tamen in hujusmodi interdicto nullus sit excessus, nihil praepropere factum, nihil videatur esse praesumptum. Vos ergo, fratres charissimi, quia scriptum est: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V) , nolite turbari, nolite terreri. Deus enim in cujus conspectu intrat gemitus compeditorum (Psal. LXXVIII) , Ecclesiam suam etsi tribulari permittit, tamen non dimittit. Videte igitur, dilectissimi, videte ne pro amissione rerum vestrarum, quod valde timemus, deficiatis. Amor enim pecuniae parit defectum, defectus opprobrium; quod nullatenus evadere potestis, si laicorum pedibus colla supponatis. Et si honor Ecclesiae per vos periclitatur, si rigor justitiae per vos adnihilatur, [Col. 0268B] exemplum erit omnibus vobis quidem dedecorosum, aliquibus vero periculosum. Absit autem ut Ecclesia Belvacensis quae floruit inter alias, tanti dedecoris nota decoloretur! Absit ut libertas Ecclesiae per vos in servitutem redigatur! Nos quidem indubitanter, fratres charissimi, nos quidem pro facultate nostra et pro voluntate vestra in omnibus et per omnia vobiscum sumus, et nos et nostra vobis offerimus, et rebus consequimini [consequemini] si vultis quod voce promittimus. Valete. Angelus pacis vobiscum.

[Col. 0268C] Quoniam regiam sublimitatem [ al. potestatem] libram convenit tenere pietatis et justitiae, sic oportet condiri justitiam ex pietate, ut nec indiscreta pietas in subditis nutriat insolentiam, nec nimius justitiae rigor [ un. v. c. nec nimis erectus justitiae rigor] opprimat innocentiam. Sic enim constat antiquorum regum floruisse et viguisse potentiam, ut aliquando peccata humilium subditorum dissimularent, aliquando tanquam filiorum ferula corrigerent: contumaces vero erectos districta animadversione punirent [ al. ferirent], quatenus poena redderet subjectos, quos impunitas et patientia faciebat erectos. Quibus praelibatis supplico excellentiae vestrae flexis genibus cordis, ut in hoc appareat me obtinere gratiam [Col. 0268D] in oculis regiae majestatis, quatenus pro Dei amore et nostro ita et clerum et populum Belvacensem (epist. 263) pro temeritate interfecti hominis tractare studeatis, ut et innocentia non gravetur, et temeritas incauta per subreptionem diabolicam concitata non superbientium ultione feriatur, sed poenitentium virga corrigatur. Non enim decet, sicut dictum est, regiam moderationem aequo modo tractare subjectos [ et erectos, ms. c. ], ne sub specie correptionis subrepat furor crudelitatis, et immoderatus terror dispergat in omnem ventum populum [Col. 0269A] hactenus dilectum, a quo potest regia majestas [ al. regia potestas] prae caeteris urbibus Galliarum honestum habere servitium. Quod si in hoc non acquiescit consilio meo et precibus meis vestra sublimitas, hoc saltem a majestate vestra impetrare satagit humilitas mea, ut consilium vestrum communicetis ecclesiasticis et honestis personis, quae absque malevolentia et amore ultionis velint et valeant sanum dare vobis consilium, non ad dispergendum et conterendum populum, quod crudelitati ascribatur, et post tempus factum vestrum poenitentia comitetur. Si qua vero adversus decanum vel clerum vobis est controversia, moneo et consulo, ut unamquamque personam juxta ordinem suum examinari faciatis, et sub judicibus ecclesiasticis causam cujusque [Col. 0269B] terminetis. Ita enim regia majestas in nullo minuetur, et cuique personae suum jus conservabitur. De divino autem servitio, a qua mater (epist. 266) Belvacensis Ecclesia suspensa est, consilium sanum mihi minime videtur, quia iste rigor alibi minime servandus est, nisi ubi culpa sacrilegii, vel violatae pacis aliter vindicari non potest (epist. 50.) . Valete.

Suggestum est excellentiae vestrae quod clerici Carnotensis Ecclesiae jus praepositorum suorum minuant, et quod longo usu possederunt eis auferant. [Col. 0269C] Unde suadeo serenitati vestrae, ne credatis omni spiritui, maxime sua quaerenti, et non quae sunt Jesu Christi. Non enim minuitur aliquid de jure praepositorum vel aufertur, sed apostolica auctoritate interdicuntur eis illicitae angariae (epist. 271) , et pauperum vexationes, quas non tantum clericis, sed nec laicis licet exercere vel exigere. Quod cum ex relatione clericorum more ecclesiastico perventum sit ad aures apostolicas, ne illicitae angariae amplius in pauperes ecclesiasticos fiant, papa (Paschalis) sub anathematis vinculo prohibuit (epist. 271) , et quod prohibuit scripto firmavit. Non potest igitur decretum apostolicum inconsulto apostolico vel a me, vel ab aliqua persona, sine periculo ordinis sui destrui, [Col. 0269D] mutari vel minui. Unde flexis genibus cordis supplico excellentiae vestrae, ut super admonitione vestra congruas mihi et Ecclesiae detis inducias, donec transacto fervore canicularium dierum possint legati Carnotensis Ecclesiae ad sedem apostolicam mitti, et permittente sede apostolica conservata justitia et remota pauperum oppressione, sine periculo Ecclesiae vestra voluntas adimpleri. Interim autem rogo et moneo regiam majestatem vestram, ut cum Ecclesia pacem habeatis, nec de peccato alieno peccatum vestrum cumuletis. Decet enim regiam majestatem regiam viam tenere, nec cupidorum ambitionibus aures aut linguam inclinare ⁜ a . Sciatis enim quia [Col. 0270A] 114 de jure praepositorum nihil volo minui, ubi eis justitia et quieta possessio legitime poterit suffragari. Valeat et vivat per longa tempora virtus et gloria vestra.

Sicut visito praesentiam vestram per legatum et litteras, sic visitarem propria persona, nisi adhuc detineret me ex longa infirmitate contracta debilitas. In primis itaque suggero simpliciter incedenti vestrae sollicitudini, ut non credatis omni spiritui. Suasit enim Hugo filius Gervasii (epist. 261) propter violatam pacem se esse injuste excommunicatum, et [Col. 0270B] terrae patris sui injuste divinum officium esse interdictum (epist. 264) , quia dicit ea die qua vocatus erat ad justitiam, se a domino rege suo fuisse detentum. Quae excusatio adversus pacem violatam apud nos nullius momenti est, quia rex et princeps hanc licentiam dederunt militibus suis, ut absolutam fidelitatem jurarent paci et justitiis pacis infra septem dies, quibus moniti essent se venturos ad justitiam, nisi eos detineret aut proprii corporis invaletudo, aut propriae personae violenta detentio, nec rege excepto nec domino. Unde si praetaxatum Hugonem sine satisfactione absolverem, haberent me parochiani mei sicut ethnicum et publicanum, et illo cujus bona diripuit, usque ad novissimum quadrantem totum quod amisit a me repeteret, et de me et [Col. 0270C] de meis quam gravius posset talionem exigeret. De caetero supplico sanctae sollicitudini vestrae, ut ad terminandam causam quam tertio Kalendas Septembris inter me et abbatem Majoris Monasterii statuistis (epist. 267 et 268) , latus vestrum muniatis prudentibus et religiosis personis, quae nec falli quaerant nec fallere, nec pretio vinci nec precibus. In hoc enim monachi confidunt, quod multis multa et magna promittunt. Ut autem hujus rei noveritis veritatem, breviter vobis aperiam, latius vobis dicturus vel scripturus, si Deus dederit opportunitatem. Haec enim Ecclesia in municipio quod Curvavilla dicitur sita, a fundatore suo in honore sancti Nicolai canonico ordini fuit deputata, et haec praedicti [Col. 0270D] fundatoris devotio, episcopali auctoritate, et anathematis severitate roborata. Defuncto autem fundatore successor ejus nomine Jerogius ascivit quosdam monachos caementarios, quorum monasterio promisit se daturum praedictam Ecclesiam, si muro munirent praetaxatum municipium. Quod audientes monachi Majoris Monasterii, qui in vicina quadam cella morabantur, nolentes habere alterius monasterii monachos sibi vicinos, inconsulta Carnotensi Ecclesia, cujus juris est praetaxata Ecclesia, non tantum canonicali [amonicali, ms. c. ] jure, sed etiam parochiali acceptis a Jerogio duabus praebendis, Ecclesiam illam contradicentibus clericis loci illius [Col. 0271A] invaserunt; nec amen communionem canonicorum, nisi quorumdam assentatorum habere potuerunt. Unde quidam ex illis religiosus et litteratus nomine Robertus, cum quibusdam aliis domnum Hugonem Diensem episcopum adiit qui tunc erat sedis apostolicae (papae Gregorii septimi) legatus (epist. 274) , et in auribus ejus privatim et publice clamorem de hac invasione ventilavit; qui acceptis litteris a legato domum rediens, praedictis monachis praedictae Ecclesiae invasionem per has litteras interdixit. Illi vero infra praescriptum terminum Ecclesiam dimiserunt, et de caetero per triginta et duos annos aut eo amplius absque synodali reclamatione quietam reliquerunt. Nunc vero cum ordinem canonicum non dissipare, sed in melius in ipsa Ecclesia consensu clericorum [Col. 0271B] studerem promovere, monachi daemoniaca invidia moti voluerunt in alienam messem falcem mittere, et me episcopali jure privare ⁜ a . Quod vero dicunt hanc Ecclesiam ab antecessore meo (epist. 1 et 2) eis fuisse concessam; quidquid dicant, Carnotensis Ecclesia cujus ipsa membrum est, ignoravit, et quod ibi invaserunt, illo minime reclamante vel adjuvante, amiserunt. Haec breviter scripsi, ut ad defendendam veritatem arctius vos accingatis, et clericalis ordinis in quo estis (epist. 36) , quantum potestis, ruinas relevetis. Valete.

[Col. 0271C] Invitavit me sollicitudo vestra ad agendam causam vel per me vel per vicarios meos de ecclesia Sancti Nicolai adversus monachos Majoris Monasterii, quae sita est in municipio quod Curvavilla dicitur, quam aliquando contra jura Ecclesiastica occupare praesumpserunt. Sed secundum legum tramitem [can. Vides, dist. 11], quod ab eis contra leges praesumptum est, praecipiente legato apostolico domno Hugone Diensi episcopo ⁜ b per leges dissolutum est. Hanc igitur causam idcirco tractandam suscepi, quia in propria persona me eam posse tractare putavi. Nunc vero quia adhuc equitare vel vehiculum aliquod sustinere non valeo, supplico sanctitati vestrae, quatenus ita sincere tractari faciatis causam istam, ut propter insufficientiam vicariorum nullum praejudicium patiatur [Col. 0271D] absentia mea, sed potius, si necessarium fuerit, secundum tenorem canonum, congruo loco vel tempore exspectetur praesentia mea. Quidquid enim monachi dicant, si praesens essem, probarem irrefragabiliter nihil monachos illos in praedicta Ecclesia habuisse nisi per invasionem, partim clericis de loco suo expulsis, partim comminationibus territis, partim graviter percussis (epist. 268 et 274) , nec firmamenta chartarum habere sive de apostolica manu, sive de episcopali, nisi extorta per subreptionem ⁜ c . [Col. 0272A] Sic ergo in hac causa sollicitudini vestrae providete, ut cum fama hujus rei longe lateque sonuerit, honor sit Dei et sanctae Romanae Ecclesiae. Valete.

Cum secundum decretales paginas et scita canonum omnes controversiae ecclesiasticae in locis, in quibus ortae sunt, primo sint 115 discutiendae, et nisi appellatum fuerit terminandae, abbas Majoris Monasterii postposito ordine judiciario (epist. 267 et 274) , contempta fraterna charitate, et injustum [Col. 0272B] et inordinatum clamorem de me detulit ad sedem apostolicam, qui nullam feceram ei injuriam, imo judicio Ecclesiae mihi commissae, praesente Gualterio [ al. Gautero] archidiacono et Hugone subdecano ⁜ d cum pluribus aliis omnem obtuleram justitiam. Unde in auribus domni cardinalis et vestris et totius hujus conventus hanc primitus expostulo injuriam. Qua de re si dilata vel denegata mihi fuerit justitia, ut res non ad ordinem redigatur, longe lateque clamabo dictis et scriptis, quia aegrotanti et impetum monachorum ferre non valenti, infertur violentia. Haec enim causa praecepto domni Hugonis Diensis episcopi, quondam sedis apostolicae legati, in concilio Exolidunensi (epist. 181) me praesente et audiente cum quibusdam aliis Carnotensibus clericis [Col. 0272C] praecisa est. Et ideo si in causa non essemus, cum caeteris episcopis canonice judicaremus quia ulterius repetenda non est. Quod autem dico, honestarum personarum testimonio comprobari potest, quae clamorem canonicorum Ecclesiae de qua agitur, in pluribus conciliis audierunt, et judicium de removendis ab Ecclesia monachis certissime cognoverunt. Hujus remotionis testis est etiam tricennalis quieta possessio, in qua toto hoc tempore canonici canonicis in praedicta Ecclesia successerunt, nec recedentes nec accedentes aliquam canonicam calumniam a monachis audierunt. Ego quoque toto hoc tricenario nullum clamorem canonicum apud antecessorem meum (Gaufridum, epist. 266) , de cujus [Col. 0272D] concessione confidunt, super hoc factum cognovi, et in viginti quinque annis, quibus in episcopatu moratus sum, calumniam canonicam vel apud me, vel apud concilia provinciarum, vel generalia aliquando factam audivi. Quidquid ergo monachi dicant, haec sicut a me dicuntur, si necesse sit [ al. si necesse fuerit, ita p., ita ms. c. ], probabuntur. Quibus possem multa addere, sed ista credo ad defendendam justitiam meam prudentiae vestrae posse sufficere. Ordo autem rerum gestarum diffusius in litteris cardinali missis continetur, quarum [Col. 0273A] exemplar vestrae sollicitudini transmisi, ut ex eis veritas certius possit agnosci. Valete.

Quoniam divina gratia fratrem praesentium portitorem praevenit in benedictionibus dulcedinis, ut eundo de virtute in virtutem arduas vias Patrum studeat sequi, et post longam coenobiticae conversationis experientiam solitariae quietis dulcedine desideret perfrui, et in solitudine mentis (epist. 219) [Col. 0273B] [et cordis] (ep. 256) Dominum dominorum in Sion contemplari, non nobis fraudandus [esse ms. c. ] a desiderio suo videtur, sed confovendus et promovendus, ut non frigescat, aut tepescat in eo divini amoris tam pia devotio. Monemus ergo ut in hoc boni fratris proposito nulla mentes nostras titillet invidia, neque ejus tanta promotio fraternae famae videatur esse diminutio, tanquam placere et se praeferre studeat in oculis hominum, qui in hoc proposito soli contendit placere Patri luminum. Unde etsi non est datum omnibus imitari, nolite tamen adversari, neque exstinguere in eo spiritum ardentem et lucentem, et talia desideria suggerentem. Vale.

Quoniam cum patitur unum membrum debent compati omnia membra, auditis tribulationum vestrarum angustiis, compassus sum et condolui. Certum tamen vobis consilium dare non audeo, quod sine offensione alicujus potestatis vos sequi posse non video. Cogit enim vos ex una parte legatio apostolicae sedis, ut praeceptis ejus obediatis; urget vos ex altera regia potestas, ut resistatis. Cum igitur [Col. 0273D] sibi invicem adversentur praecepta apostolica et regalia, sanum consilium nemo vobis dare potest aliud quam quod Susanna dictante Spiritu sancto sibi dedit: Melius est mihi incidere in manu hominum quam derelinquere legem Dei mei (Dan. XIII) , videlicet, ut aut apostolicae sedi in legatis suis plenarie obediatis, aut principaliter ad sedem apostolicam vicarios vestros mittatis, qui ibi pro vobis satisfacient, et gratiam sedis apostolicae vobis restituant. Alioquin anathematis vinculum rumpere potestis, solvere [ al., solvere autem; ita ms. c. ] non potestis. In his omnibus ambiguitatibus det vobis Dominus Spiritum [Col. 0274A] consilii et fortitudinis, ut et sana sapiatis, et eadem fortiter impleatis. Valete.

Gratias referimus summae ⁜ b paternitati vestrae, quod per praesentium latorem perspectis litteris nostris, confirmastis optatum privilegium communi clero Carnotensis Ecclesiae contra rapacitatem praepositorum (epist. 265) , ad compescendam oppressionem [Col. 0274B] ecclesiasticorum pauperum (l. II, c. De episc. et cler.) . Adversus quod duo ex praepositis, quos praesentium lator celsitudini vestrae nominabit, pertinaciter se erexerunt, et regiae potestati ad diminutionem sui regni hoc privilegium factum esse suggesserunt ⁜ c , et ita in apostolicam sedem, si animadvertere velit, ad perpetuam infamiam suam graviter deliquerunt. Unde pro ipso clero et cum ipso clero flexis genibus cordis supplico excellentiae vestrae, quatenus repetitis scriptis decretum vestrum corroboretis, et qua poena feriendi sint praesentialiter isti apostolici decreti contemptores, manifeste et sine ambiguitate verborum, Ecclesiae Carnotensi cum terribili gladio ex utraque parte inobedientiam feriente dirigatis. Isti enim ad hoc regem (Ludovicum, epist. 265) seduxerunt quomodo voluerunt et valuerunt, ut minaces litteras adversus clerum mihi mitteret, continentes cum minis quod bona clericorum sibi accepturus sit ubicunque poterit, nisi privilegium vestrum destruatur, et rapacitas praepositorum in pace concedatur. Has itaque litteras excellentiae vestrae misi, quibus visis, in suggestores eorum severam 116 sententiam dictetis, quatenus infamiae semper subjaceant, nisi ii qui hac occasione res suas amiserint, eas ex integro recipiant. Ita enim et oppressionem pauperum relevabitis, et caeteros a simili praevaricatione compescetis. De precariis vero (can. 4, 5 et 6; caus. 10, q. 2) , quas jam bis in Carnotensi Ecclesia vetuistis, similiter obnixe precamur, ut nunquam mutetur vestra sententia, sed [Col. 0274D] magis confirmetur; quia quando personaliter accipiebantur, oriebantur inde illicita emptio et venditio inter accipientes et non accipientes, et foeda contentio, irae, rixae, aemulationes, inimicitiae, et multa illicita, quae radicitus evellenda esse ab Ecclesia sancire debet vestra excellentia. De caetero et ego et clerus celsitudini vestrae supplicamus de hoc praesentium latore, ut si quid adversitatis ipsi causa hujus negotii contigerit, apostolicam manum et vindicem et adjutricem sentiat. Nam cum ante hoc negotium in pace esset, nunc et a rege et a comite Carnotensi sub obtentu aliarum occasionum minis [Col. 0275A] atque odiis circumvenitur, nec tamen et se et sua pro Ecclesia et pro pauperibus devote et misericorditer impendere desistit. Deprecamur etiam, si quid de hoc negotio postulaverit quod praesenti paginula non contineatur, ut ipsum tanquam nos in hac re audiatis. Vale.

Cum nobis sacerdotibus ad hoc Dominici ovilis cura commissa sit, ut oves nobis commissas per pascua vitae ducere studeamus, non oportet ut ovem [Col. 0275B] errantem ita ab unitate gregis irrevocabiliter separemus (epist. 279) , quatenus eam devorandam luporum faucibus exponamus. Exigit enim cura nobis commissa ut potius ovem errantem per devia sequamur, et cum scarificatione et cruentatione ⁜ a laterum, si necesse sit, per dumeta et spineta nos coarctemus, ut eam ovili suo restituere valeamus. Quae verba dilectioni vestrae praelibavimus, quia pro quadam parochiana vestra, nomine Mathilde, rogare sollicitudinem vestram ab domno Gaufrido dilecto nobis, cujus consanguinea est, rogati sumus, quatenus errores et lapsus ejus ita misericorditer et discrete attendatis, ut postposita omni simultate, deleto omni rancore, consilium vitae quaerentem non abjiciatis, sed exemplo summi Pastoris, qui peccatricem [Col. 0275C] lacrymantem suscepit (Luc. VII) , vulnera ejus sanare, et ad viam salutis et honestatis eam reducere studeatis. Cum enim vita Domini Jesu disciplina morum fuerit super terram (epist. 279) , tunc recte per vias vitae incedimus, cum ea vitamus quae eum vitasse cognoscimus, vel ea facimus [ al. imitamur] quae eum fecisse didicimus. Plura diceremus, sed prudentiam vestram multiloquii fastidio onerare formidamus.

Novit vestra sollicitudo, quia vaccae quae arcam portabant, relictis fetibus domi Bethsamis ibant et [Col. 0275D] [tamen, ms. cod. ] cum pro fetibus mugientes retro aspiciebant, non [nec ms. c. ] tamen a via exorbitabant (I Reg. VI) . Quod attendere debet sollicitudo vestra, quia licet ab obedientia sedis apostolicae nulla ratione dissentire velimus, tamen aliquando fraternae compassionis affectu, pro fratribus in tribulatione positis, sedem apostolicam, vel vicarios ejus compellare compellimur, ut moderato rigore justitiae, amicis et familiaribus nostris aliquod consolationis remedium impetremus. Unde pro Bajocensi [Col. 0276A] episcopo justis de causis nobis amicissimo sollicitudini vestrae supplicamus (epist. 270) , quatenus excommunicationem in episcopos Northmanniae intentatam ita in eo temperetis, pro amore Dei et nostro, et caeterorum pro eo supplicantium, ut si episcopale officium ei concedere non potestis, saltem introitum ecclesiae ad tempus non negetis. Sub alieno enim jure tanquam sub torculari positus ⁜ b dolet et gemit se nihil plus posse quam permittitur. Unde iterum et iterum supplicamus, ut apud vos pro eo nostra valeat intercessio, quam a nobis non extorquet nisi sola fraternae charitatis affectio. Valete.

Causae, quam inter me et abbatem Majoris-Monasterii coram Praenestino episcopo sedis apostolicae legato fieri praecepistis (epist. 267 et 268) , praepediente corporis infirmitate interesse non potui, responsales tamen meos et litteras meas calumniosis monachorum ⁜ c objectionibus obviantes eidem legato vestro et episcopis, quos ad hanc causam tractandam convocaverat, transmisi. Quarum litterarum veritatem cum monachi nullo judiciario ordine infirmare valuissent, nondum aliquo judicio praegravati, vel aliqua in eos data sententia, non confidentia justitiae, sed causa afferendae morae, absentem et aegrotantem me ad apostolicam sedem invitaverunt (epist. 219) , cum ego per responsales meos [Col. 0276C] obstringere me vellem ad ea infirmanda quae mihi objecerant, et ea judiciario ordine comprobanda, quae litteris meis injustis eorum objectionibus responderam, si infirmitati meae indulgeretur locus opportunus et tempus opportunum. Ut autem summam veritatis breviter concludam, noverit vestra sanctitas [sancta paternitas, ms. cod. ], quia nullam investituram illius Ecclesiae de qua controversia est, nec in toto, nec in parte habuerint, nisi per invasionem aut subreptionem. Quae invasio cum ad aures domni Hugonis Diensis episcopi delata fuisset, qui tunc temporis legatus erat papae Gregorii (septimi, Regist. lib. IX, epist. 15 et seq.) , missis litteris praedictam Ecclesiam a monachorum invasione [Col. 0276D] liberavit, et canonicis ibidem servientibus apostolica auctoritate quietam reliquit. Ab eo ergo tempore eadem Ecclesia nullam inquietudinem, nullum clamorem legitimum, vel in capitulo Carnotensi, vel in synodo provinciali, vel in concilio generali sustinuit, sed sub suo episcopo clericis vicissim [ al. viritim] sibi succedentibus per triginta aut eo amplius annos in clericali ordine militavit. Nunc vero cum vellem eorumdem clericorum vitam vel [et] ordinem ad meliorem statum erigere, monachi adversus me surrexerunt, et propositum [Col. 0277A] 117 meum injustis calumniis [ ita v. c., antea, meum multis cal.] impedierunt. Et cum eis nullam justitiam denegassem, praepostero saltu et postposito ordine judiciario ad aures apostolicas injuriosam calumniam detulerunt. Flexis igitur genibus cordis supplico sanctitati vestrae, ut hanc injuriam meam vestram reputetis, et intra provinciam nostram sub judicibus a paternitate vestra ordinatis causam hanc in loco vicino, in quo possim meam exhibere praesentiam, et tractari terminari jubeatis, aut monachos cognito ordine rerum ab injusta calumnia cessare faciatis. Misi itaque paternitati vestrae litteras quas scripsi legato vestro [Cononi, ex epist. 267] , et episcopis quos ad hanc causam idem legatus convocaverat, ut in eis veritatem quam probare paratus [Col. 0277B] eram in loco opportuno liquide cognoscatis, et ita propulsandae injustitiae, et defendendae justitiae melius providere valeatis. Quaecunque enim de hac causa ibidem continentur, paratus sum canonice probare, si imbecillitati meae indulgeatur locus opportunus et tempus opportunum. Consulat igitur beatitudo vestra famae suae, ut nullum praejudicium apud vos fieri permittat senectuti et imbecillitati meae, vel demembrationem Ecclesiae mihi commissae. De caetero obsecro per viscera paternae misericordiae, ut si aliquis clericorum Carnotensium aliqua subreptione a vobis impetrare voluerit ut ei geminetur honor ecclesiasticus, non acquiescatis ne praevaricationi imputetur, et perniciosa consuetudo, quae abolita fuerat redintegretur. Sub eisdem precibus [Col. 0277C] commendo paternitati vestrae Ecclesiam Beati Joannis Baptistae, et ejusdem Ecclesiae abbatem praesentium portitorem, ut quod pro necessitate pusilli gregis sibi commissi postulaverit obtineat, unde religio loci sibi commissi crescat et vigeat. Valete.

Nuper accepi litteras vestras, continentes excommunicationem eorum qui Nivernensem comitem ceperunt, vel captioni ejus interfuerunt, vel de spoliis ejus aliquam partem acceperunt, vel auxilium [Col. 0277D] in hoc dederunt excepta sola persona Theobaldi [ al. Tebaldi] comitis, cui inducias usque ad octavas Omnium Sanctorum donastis. Et tamen, nisi interim comitem Nivernensem reddat, ex tunc eum eidem excommunicationi subjecistis. Has itaque litteras Theobaldo [ al. Tebaldo] comiti legi et exponi feci, ut audito rigore ecclesiastico forte apud se cogitaret, vel Deus ei inspiraret, ut praedictum comitem reddat, et terrae turbatae, et gravius turbandae, pacem restituat. Quibus auditis et intellectis miratus est valde quod rex apud judices ecclesiasticos clamorem de eo fecerit ⁜ a , qui nullam ei, cum dominus ejus sit, justitiam denegaverit. Offert itaque [Col. 0278A] se ad omnem justitiam ante judices pacis eo ordine quo rerum gestarum ordo postulaverit, in omni loco ad quem securus suas possit, et in quo securus suas ( sic ) possit exercere [ al. exerere] actiones, et probare, exacturus tamen prius injuriam sibi factam, quod praepropere et inordinate milites sui excommunicati sint, qui vel nihil inpactum pacis deliquerunt, vel nullam inde justitiam denegaverunt. Auditis itaque ejus responsionibus consilium mihi fuit, ut reverendas personas religioni vestrae transmitterem, qui verba comitis et haec et alia vobis referrent, ut de his cum domino rege tractetis, et inter eum et comitem pacem componere studeatis. Ita enim comes verbis defendit suam innocentiam, et regis et comitis Nivernensis exaggerat injuriam, ut justam causam [Col. 0278B] habere videatur, nisi judiciario ordine et invincibili ratione convincatur. Sciat autem vestra prudentia quia in propria persona me his actionibus praesentassem, si imbecillitas corporis me permitteret equitare, et laborem itineris sustinere. Communicato itaque consilio cum episcopis et judicibus pacis, ita hanc controversiam sedare studete, ut qui ex adverso stat non habeat quod reprehendat et pax Ecclesiarum et quies pauperum in sua stabilitate permaneant. Dicit enim comes quod libenter reddet aut recredet comitem Nivernensem, si, auditis ejus rationibus, judices pacis in hoc consenserint, et, dictante justitia, judicaverint. Valete.

Quoniam sedes apostolica omnium pie pulsantium necessitatibus occurrit, ab omnibus filiis suis tribulationem patientibus tanquam ad materna viscera consolationis concurritur, ut ab ea lac parvulis, solidus cibus adultis, pro cujusque necessitate ministretur. Unde Eboracensis Ecclesia in partibus occidentis posita, diu pastore desolata, tam per filios quam per familiares suos ad aures matris suae pie pulsat, ut in tribulatione posita maternae misericordiae viscera inveniat. Elegit enim praetaxata Ecclesia venerabilem virum, nomine Tustinum [ fort. [Col. 0278D] Turstinum, vel Turstanum] in archiepiscopum: qui, quantum ad personam pertinet, continentis est vitae et honestae famae, et utilis, quantum humana conscientia de alterius vita potest indicare, sanctae Dei Ecclesiae. Hujus consecratio studiose dilata est, propter indebitam consuetudinem, et contra ejusdem Ecclesiae privilegia, quae exigit ab eo Cantuariensis Ecclesia. Sed, quia paternae discretionis est Ecclesiarum contentiones sedare, et pacem inter eas reformare; quamvis ex abundanti facere videamur, paternitati vestrae tamen supplicamus, ut praedictae Ecclesiae jus suum defendatis, et manentibus in sua stabilitate apostolicis privilegiis electum ejusdem [Col. 0279A] Ecclesiae, in ea dignitate ad quam vocatus est, prout dignus est paterne confirmetis. Valete.

Quoniam, secundum verba Sapientiae, meliora sunt vulnera diligentis, quam fraudulenta oscula blandientis (Prov. XXVII) , moneo fraternitatem tuam, ut verba mea non graviter accipias, 118 licet aliquantulum caustica et mordacia, quoniam intendunt correptioni non criminationi, purgationi, non invectioni [ al. non impugnationi]. Placet equidem mihi temporalis tua provectio, si non sit ab aeternitate dejectio, si non illud Psalmistae in te impleatur: [Col. 0279B] Dejecisti eos, dum allevarentur (Psal. LXXII) . Audivi enim de te, quae mihi sunt dolori et horrori. Quae si vera sunt, non poteris populo praebere regimen, sed augere discrimen. Dicunt enim quidam de majoribus Cenomannensis Ecclesiae, qui anteactam vitam tuam se nosse testantur, quod ultra modum laxaveris frena pudicitiae, in tantum ut post acceptum archidiaconatum accubante lateribus tuis plebe muliercularum, multam genueris plebem puerorum et puellarum. Tu autem nosti, quod probatae debeat esse castitatis, qui sublimatur ad fastigium curae pastoralis. Alioquin post sacrum ordinem lapsus non solum non debet ad majorem gradum conscendore, sed nec in eo in quo lapsus est ordine ministrare. [Col. 0279C] Unde beatus Gregorius scribit Januario episcopo Caralitano (c. Pervenit dist. 50) : «Qui post acceptum sacrum ordinem in peccato carnis lapsus fuerit, sacro ordine ita careat ut ad ministerium altaris ulterius non accedat.» Nosti etiam quod qui in officium pastoris assumitur ⁜ b . pro peccatis populorum Dei supplicaturus, Dei et hominum mediator efficitur. Dicit autem beatus Gregorius in Moralibus: «In gravibus peccatis quis positus, dum suis premitur, aliena non diluit.» Idem in Pastorali: «Cunctis liquet quia, cum is qui displicet, ad intercedendum mittitur, procul dubio irati animus ad deteriora provocatur.» Addunt quoque huic calumniae praetaxatae personae, quod nec earum consilio fueris electus, nec consensu. Quae omnia si ita sunt, periculosa [Col. 0279D] tibi sunt, dilectissime frater, et infinitum laborem, quantum aestimo, paritura. Unde consule tibi secundum testimonium conscientiae tuae, ut vel honeste et caute coepta perficias, vel saluti tuae consulens sponte ipse deficias ⁜ c . Jucundus enim debet esse defectus, in quo salutis speratur effectus. Vale, et de me quantum de amico per omnia justa et honesta confide.

Quanto de remotiori provincia vicinior fuit vestrae munificentiae parvitatis nostrae memoria, tanto amplior a nobis eidem dilectioni referenda est gratia, quae memoriam humilitatis nostrae nullo merito nostro praecedente pura mente concepit, et operis exhibitione probavit. Unde, si qua nobis divinitus collata est gratia, quae utilis esse possit aut vobis aut vestris, quod voce promit affectus Deo donante in rei exhibitione probabit effectus. Si ergo aliquod servitium nostrum placet benevolentiae vestrae, per alumnos vestros apud nos morantes, quos tam pro sua honestate quam pro vestra charitate diligimus, nobis scribite, ut illis mediantibus voluntati vestrae pro [Col. 0280B] viribus satisfaciamus, et charitatis vestrae affectum circa nos arctius astringamus. Interim autem mutuas orationum manus nobis invicem porrigamus, quatenus emenso procelloso hujus vitae salo, in tuto aeternitatis portu sedem collocare mereamur. Valete

Praesentium portitor litterarum ad nos veniens vulnus suum tanquam medico detexit, sed medicinae remedium tanquam per nos minime curandus non accepit. Dedimus tamen ei consilium, qualis ei utilis [Col. 0280C] esset medicina, et a quo sulubriter expetenda. Objecit itaque verbis meis se hoc totum fecisse, et a paternitate vestra secundum regularem disciplinam se modum poenitentiae expetisse; sed impediente quorumdam simultate se invenisse non remedium curationis, sed severitatem sectionis. Unde supplico dilectioni vestrae, quatenus aut eum in Ecclesia cum regularis disciplinae satisfactione recipi jubeatis, aut ei in alia regulari Ecclesia Deo militandi licentiam impetretis. Non enim conveniens est ut ovis ab ovili suo expulsa luporum faucibus exponatur (epist. 272) , et nimia severitate afflicta, abundantiori tristitia absorbeatur. Recogitandus est nobis ille bonus pastor qui, cum malediceretur, non maledicebat; cum [Col. 0280D] percuteretur, non comminabatur, sed patientiam suam proponebat nobis in exemplum, cujus vita nobis proposita est ad eruditionem morum (epist. 272) . Ad cujus ovile minime pertinebit, qui formae vitae ejus imprimi contempserit. Quod si tanquam ovem morbidam eum abjiciendum judicatis, quae totum gregem contaminet, diligenter examinanda est vobis vita ejus et conversatio ne viventem mortificetis, aut mortuum vivere aestimetis (Ezech. XIII) . Sed quia non est meum aut Minervae sapientiam instruere, aut Mercurii facundiam exornare, summa est petitionis meae, quatenus sic ex misericordia [Col. 0281A] judicium temperetis, ut nec judicium conterat, nec misericordia insolentiam pariat.

Archidiaconus vester filius domni Nivelonis Petrofungensis ad nos veniens cum quibusdam honestis fratribus diligenter consuluit parvitatem nostram, qualiter consultis legibus liberare posset sororem suam de infamia quam ei odiose objicit Suessionensis comes maritus suus. Quibus auditis visum est mihi quod non eam judiciario ordine pulsat, nec ad legitimam purgationem provocat. Dicunt enim instituta [Col. 0281B] legum Novellarum (JUSTINIANUS, Novel. 117. Ut liceat matri et aviae, cap. 15) , quas commendat et servat Romana Ecclesia, non prius ad poenam tradendum vel esse convictum, quem maritus suspectum habet, quod velit illudere pudori uxoris suae, nisi per tres idoneos testes eum ter contestatus fuerit, ut nullum familiare colloquium habeat cum uxore sua in domo sua vel aliena. Quod postquam factum fuerit, si eos de caetero cum tribus 119 idoneis testibus colloquentes in privato loco invenerit, tunc primum potest eos vel ad judicium provocare, vel poenam debitam inferre. Alioquin de conjecturis aliquem reum fieri, nec leges mundanae concedunt nec divinae, et bene novit prudentia vestra quia inoffensus debet esse affectus accusatorum [Col. 0281C] et testium, ut nihil per simultatem fiat, nec ipse accusator inde reprehesibilis sit unde alium accusat. Quod vero comes eam ad examinationem ferri candentis provocat (ep. 252) , quia hoc eam sponte obtulisse testatur, vel ad monomachiam, leges ecclesiasticae potius hoc prohibent quam jubent. Unde Stephanus Luitberto episcopo Mogontino: «Ferri candentis vel aquae ferventis examinatione confessionem extorqueri a quolibet, sacri non censent canones; et quod sanctorum Patrum documento sancitum non est, superstitiosa adinventione non est praesumendum Spontanea enim confessione vel testium approbatione publicata delicta, habito prae oculis Dei timore, commissa sunt regimini judicare; [Col. 0281D] occulta vero et incognita, illius sunt judicio reservanda, qui solus novit corda filiorum hominum.» Inde etiam dicit Nicolaus I papa (ep. 50 ad Car. reg., tom. III Epist. sum. pontif.) : «Monomachiam vero in lege non assumimus, quam praeceptam fuisse non reperimus, quam licet quosdam inisse legamus, sicut sanctum David et Goliam sacra prodit Historia, nusquam tamen ut pro lege teneatur alicubi divina sanxit auctoritas, cum hoc et hujusmodi sectantes Deum solummodo tentare videantur.» His et hujusmodi sententiis liquet quia praedictus [Col. 0282A] comes non potest uxorem suam nisi legitimo testium numero de adulterio convincere, praesertim cui nec charitatem conjugii exhibuit, vel vix debitum conjugii reddidit. Possem multa in hunc modum rescribere, sed, quia scienti legem scribo, puto ista sufficere. Vale.

Audivimus quia canonici S. Petri Belvacensis inferunt calumniam canonicis B. Quintini, qui illam terram absque omni contradictione possederunt tempore domni Widonis episcopi praedecessoris vestri, et subsequentium episcoporum usque ad tempora vestra. Sciatis quod, si certum et conveniens tempus [Col. 0282B] prescriptum fuerit, in quo vobis in capitulo vestro possim me praesentare, paratus sum alicui vice mea facto, probare quod ego interfui capitulo canonicorum vestrorum, et vidi et audivi quia ipsi concesserunt canonicis supradictae Ecclesiae terram, de qua locutus sum, perpetuo jure quiete possidendam, nullo contradicente. Videte ergo ne temporibus vestris Ecclesia paupercula possessionibus suis minuatur, non faciente justitiam ad quem ecclesiasticarum rerum gubernatio pervenit Dei providentia, ne nos et alii ejusdem Ecclesiae amatores cogamur illas sibi injurias ad majorem audientiam deferre. Valete.

Cum ea quae xenodochiis, ptocotrophiis vel aliis religiosis domibus devotio fidelium ⁜ c pro redemptione animarum suarum dare consuevit, ad sustentationem eorum qui ibi (epist. 183) commorantur, non jam in humanis rebus computanda sunt, quia Dei sunt, oportet rectores Ecclesiarum ut ea tanquam divina patrimonia in defensionem Ecclesiae suscipiant, et exerto gladio spiritus pervasores eorum et distractores tanquam Dei contemptores canonica severitate ferire non differant. Quod ego IVO Ecclesiae Carnotensis minister pio affectu considerans, omnia quae Ptocotrophio [ al. procot.] quod situm est in Castroduno [ duo v. c. Castrodumo.] prope ecclesiam Beatae Mariae Magdalenae a fidelibus collata sunt, vel [Col. 0282D] in futurum Deo donante conferenda sunt, in tuitionem sanctae Carnotensis ecclesiae et nostram paterne suscipimus, et pervasores eorum atque distractores ante tribunal aeterni Judicis terribiliter condemnandos esse denuntiamus, et in hac temporali Ecclesia, sine cujus communione ad illam aeternam perveniri non potest, eos a corpore et sanguine Domini et ejusdem Ecclesiae communione sequestramus, donec resipuerint, et Christi patrimonium reformare humili satisfactione studuerint. Conservantibus autem et idem Christi patrimonium amplificantibus benedictio [Col. 0283A] et pax a Domino Jesu Christo, qui, cum dives esset pro nobis pauper et infirmus factus est, ut nos ditaret sua paupertate, et sanaret sua infirmitate.

Cum de ea quae religiosis locis devotio fidelium pro redemptione animarum suarum dare consuevit, ad sustentationem eorum qui ibi commorantur, non jam in humanis rebus computanda sunt, quia Dei sunt, oportet rectores Ecclesiarum, ut ea tanquam divina patrimonia in defensionem Ecclesiae suscipiant, et exerto gladio spiritus pervasores eorum et distractores tanquam Dei contemptores, canonica severitate [Col. 0283B] ferire non differant. Quod ego IVO Carnotensis Ecclesiae humilis minister pio affectu considerans, praesentis scripturae monumento notum facio omnibus orthodoxis Ecclesiae filiis, tam praesentibus quam futuris, quod Rotrocus nobilis et strenuus Mauritaniae comes humilitatis nostrae praesentiam adierit, postulans ut consecraremus cujusdam coenobii coemeterium, quod situm est super fluvium qui Tiron vocatur, ad usum quorumdam religiosorum monachorum, qui in eodem loco eremiticam vitam ducere elegerant, et monasterium ibi pro loci et temporis opportunitate construxerant. Nos itaque tanti viri piae petitioni assensum praebentes, praetaxatum locum in usum coemeterii, ea duntaxat conditione [Col. 0283C] consecravimus, ut nulla ibi de caetero saecularis potestas aliquas saeculares consuetudines accipiat, nullas exactiones extorqueat. Cui conditioni praetaxatus comes benigne assentiens, rem cumulatius quam peteretur, exhibuit, praedictae libertati addens, ut quidquid de feudo ejus eidem loco concederetur, eadem immunitate potiretur. Nos igitur ad conservandam tranquillitatem servorum Dei, praedictum locum cum appendiciis ejus ad petitionem praedicti comitis in tuitionem sanctae 120 Carnotensis Ecclesiae et nostram paterne suscipimus, et pervasores eorum atque distractores ante tribunal aeterni Judicis terribiliter condemnandos esse denuntiamus, et in hac temporali Ecclesia, sine cujus communione ad illam aeternam perveniri non potest, eos a corpore et [Col. 0283D] sanguine Christi et ejusdem Ecclesiae communione sequestramus, donec resipuerint, et Christi patrimonium reformare humili satisfactione studuerint. Conservantibus autem et idem Christi patrimonium amplificantibus benedictio et pax a Domino Jesu Christo, qui, cum dives esset, pro nobis pauper et infirmus factus est (II Cor. VIII) , ut nos ditaret sua paupertate, et sanaret sua infirmitate.

Quoniam dispositiones rerum ecclesiasticarum episcopali curae faciendas decretorum et canonum [Col. 0284A] paginae concedunt, oportet ipsos episcopos vigilanter attendere, ut qualiscunque disceptatio sit inter homines ut fidelis quis inveniatur, ipsi sibi bene conscii pio affectu et sincero intuitu disponant quae disponenda sunt; illis praecipue manum extendentes, qui renuntiaverunt mundi actibus, et nudam Christi crucem nudi secuti sunt. Si enim, ut dicit regula Patrum, «exigente charitate episcopus servus est plebis, non dominus,» multo magis oportet ut eorum quibus mundus crucifixus est, minister sit et servus. Quod ego IVO, humilis Carnotensis Ecclesiae minister attendens, notum facio cunctis Ecclesiae fidelibus, tam futuris quam praesentibus, quod vir religiosus Bernerius Bonaevallensis monasterii abbas (epist. 226 et 269) humilitatem nostram adierit supplicans, [Col. 0284B] mediante Gauslino ejusdem loci archidiacono, ut ecclesiam Beati Petri, in Castrodunensi sitam, quam per pecunias a manu laici occupaverant quidam clerici incircumcisi, Bonaevallensi monasterio concederemus. Cujus petitioni, quia saluti animarum convenire mihi visa est, assensum praebens, praesente et concedente ipso laico Odone nomine, qui eam hactenus occupaverat, praetaxatam ecclesiam Bonaevallensi monasterio concessimus eo tenore, ut clerici praebendas suas in vita habeant, si caste vixerint, et in ipsa ecclesia, sicut decet, Deo servierint. Post obitum vero eorum usibus suis monachi eas retineant, illis profuturas qui in eadem ecclesia sub monastica religione Deo servierint. Si autem praediti [Col. 0284C] clerici criminaliter deliquerint, aut ecclesiae servire noluerint, episcopali judicio ab ecclesia eliminentur, et praebendae usibus monachorum mancipentur. Adjecimus etiam ut quidquid hactenus de casamento Carnotensis Ecclesiae concessione possidentium et praesidentium per annum et diem quiete possederint, de caetero nostra concessione quiete possideant, salvo legum tramite et salvo in omnibus jure Carnotensis Ecclesiae. Confirmamus etiam eis capellam Sancti Innocentii [ un. v. c. Vincentii] quae Carnoti sita est juxta portam Cinerosam, quam dedit ei Hugo vicecomes

Quoniam dignum est commendari scripturae quae [Col. 0284D] posterorum sunt transmittenda cognitioni et memoriae, ego IVO, gratia Dei Carnotensis Ecclesiae, licet indignus, episcopus, cum consensu et astipulatione fratris nostri Odonis archidiaconi, praecepi in hac describi paginula quod de ecclesia Sancti Nigasii, apud Mellentinum sita, in perpetua haberi volo notitia. Erat autem haec ecclesia Sancti Nigasii a saecularibus clericis per manum laici, comitis videlicet Melletensis intrantibus inhabitata et possessa, donec placuit domino Roberto comiti Melletensi cum beneplacito clericorum in praedicta ecclesia intitulatorum, ipsam ecclesiam in meliores usus commutare, [Col. 0285A] et ut ibi Deo regulariter serviretur elaborare. Tradidit itaque ipse comes Robertus cum consensu et beneplacito praedictorum clericorum illam ecclesiam Sanctae Mariae Beccensis monasterii, ut ab ipso monasterio, secundum quod opportunum sit, monachi in praedicta ecclesia Sancti Nigasii ordinentur, Deoque regulariter famulentur; hanc autem traditionem a praefato Roberto comite factam, frater Guillelmus Beccensis abbas cum quibusdam sui monasterii fratribus ad praesentiam nostram detulerunt, humiliter deprecantes ut noster assensus praedictam donationem corroboraret. Et quia digna videbatur eorum postulatio, salvo jure et reverentia Carnotensis Ecclesiae, illis saepedictam Sancti Nigasii ecclesiam concessimus, ut ibi monachos ordinent qui [Col. 0285B] Deo regulariter serviant, et per librum ⁜ a ipsam ecclesiam fratri Guillelmo Beccensi abbati dedimus, praesente et assensum dante fratre nostro Odone archidiacono, praesentibus quoque Hilduino cantore, Ansello cancellario, Ernoldo archidiacono, Guaslino praeposito, Geraldo capellano.

Non est epistola sed instrumentum fundationis monasterii S. Joannis in valle Carnotensi. Vide infra inter diplomata Ivonis. )

Litteras fraternitatis tuae nuper accepi; neque [Col. 0285C] enim domi eram quando ad Ecclesiam nostram perlatae sunt, Lugdunum profectus occasione cujusdam ecclesiastici negotii. Quaerit autem in litteris illis fraternitas tua utrum Dominus noster Jesus Christus in coena quam fecit cum discipulis ante passionem suam dederit eis corpus suum passibile, cum nos illud de mensa altaris accipiamus impassibile. Ad quam quaestionem si tibi respondeatur, discipulos Christi corpus tale accepisse quale tunc erat, nos vero tale accipere quale nunc est, non video quae auctoritas contradicat, non video quae rationis violentia me urgeat: imo, si aliter dicerem, repugnantem mihi viderem rationem et auctoritatem. Nam corpus illud quod tunc discipulis suis Dominus commendabat, adhuc fuisse passurum, [Col. 0285D] nemo est qui abnuat; sicut tu ex auctoritate Dominica in litteris tuis posuisti: «Hoc corpus quod pro vobis tradetur.» Passibile autem fuisse quod passurum erat, quis deneget? Impassibile vero nunc esse quod sumimus, tu ipse bene ex auctoritate Apostoli [ al. apostolica] confirmasti, quod Christus resurgens ex mortuis «jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI) .» Quomodo enim si figulus daret mihi vas fictile ante fornacem crudum et infirmum, post fornacem vero redderet idem coctum et firmum et humanae utilitati commodum, [Col. 0286A] quam utilitatem habere non posset nisi coctum prius esset: sic Christi corpus ante passionem quale erat datum est discipulis passibile, quod per passionem transiturum erat ad impassibilitatem. Nec cuiquam profuisset ad salutem infirmitas illa passibilis corporis, nisi subsecuta fuisset glorificatio impassibilis et immortalis. Quomodo enim posset mihi dicere figulus, Vas quod tibi do ante ignem inutile et infirmum, hoc statim reddam post ignem utile et firmum [ al. et robustum]: ita Dominus noster Jesus Christus signanter dixit: Hoc corpus, quod pro vobis tradetur, accipite; et subsequenter adjunxit: Hoc facite (Luc. XXII) . 122 Hoc dixit, non aliud: alterum tamen futurum esse non negavit, quatenus relinqueret intellectui nostro, [Col. 0286B] corpus quod de Dominica mensa sumimus, ejusdem esse substantiae [ al. essentiae]; quod exemplo suae transfigurationis et documento suae auctoritatis praesignaverat suis discipulis futurum esse alterius gloriae. Nec praetereundum est ad hujus rei discussionem, quod cum dixisset, hoc facite, addidit, in meam commemorationem. Quae autem sit illa commemoratio, beatus apostolus exponit dicens: «Quotiescunque enim panem Domini accipimus, et calicem ejus bibimus, mortem Domini annuntiamus donec veniat.» Sicut ergo impassibilis corporis assumptio, Dominicae mortis praeteritae est commemoratio, sic passibilis illius corporis acceptio, ejusdem Dominicae mortis adhuc futurae fuit praenuntiatio. Nec refert quale tunc acceptum fuerit vel [Col. 0286C] modo accipiatur, sed qua utilitate acceptum sit vel accipiatur. Et cum utriusque acceptionis unus finis reperiatur, de qualitate rei quae sumitur, omnis dubitatio sopiatur. Sicut enim cum esurio panis meus qualis sit non exquiro, mollis an durus, frigidus an calidus: vinum quoque meum cum sitio, non curo sapa sit an carenum ⁜ b ; sed hoc attendo, ut ruinas ventris reficiat, et indigentiae meae satisfaciat: sic Christi corpus qualecunque sumptum sit a discipulis, vel nunc sumatur a Christicolis, nil mea interest; tantum utilitati satisfaciat propter quam statutum est a Domino, ut illud populus fidelis accipiat. Item dixisti te haerere in quibusdam verbis beati Augustini ⁜ c conantis determinare verba Domini duodecim apostolos instruentis qui remanserant, [Col. 0286D] septuaginta ferme retro abeuntibus. Sunt autem haec verba: «Non hoc corpus quod videtis, manducaturi estis; neque bibituri illum sanguinem, quem fusuri sunt illi qui me crucifigent. Quod sic convenienter intelligi potest, quia ipsum est, et non ipsum. Ipsum quidem materiali essentia, sed non visibili forma. Unde et subditur: Etsi necesse est illud visibiliter celebrari, necesse est tamen invisibiliter intelligi.» Ipsi enim qui recesserunt, putabant quod carnes Domini viventis bestiali more essent in frusta scissuri, et aut elixas [Col. 0287A] vel assas in verubus comesturi. Quod si nollent, non possent ejus esse discipuli. Nos autem sic immolatum Christum manducamus et bibimus, ut integrum eum ad dexteram Patris manere credamus. Et cum semel in distinctione membrorum suorum, in manifestatione corporis sui se obtulerit hostiam viventem, passibilem et mortalem, quotidie tamen sub velamento panis et vini a sancta Ecclesia immolatur, et non in partes scissum neque cruentum corpus ejus fidelium ore percipitur, et hoc est quod dicitur, non hoc corpus quod videtis manducaturi estis. Neque enim quod de altari sumimus, beatus Augustinus verum corpus esse negaret, qui hoc in plerisque tractatuum suorum locis evidenter affirmat. Unde dicit in quodam sermone de verbis Evangelii: [Col. 0287B] «Quod videtis in altari panis est et calix, quod etiam oculi renuntiant; quod autem fides postulat instruenda, panis est corpus, calix est sanguis.» Et interpositis quibusdam: «Quomodo panis est corpus, vel quod habet calix quomodo est sanguis? Ista fratres, ideo dicuntur sacramenta, [Col. 0288A] quia aliud videtur, aliud intelligitur.» Idem in sermone ad neophytos. «Hoc accipite in pane, quod pependit in cruce, hoc accipite in calice, quod manavit de Christi latere.» De hac item invisibili corporis Christi assumptione dicit Eusebius Emissemus ⁜ a : «Cum reverendum altare cibis spiritualibus satiandus ascendis, sacrum Dei tui corpus et sanguinem fide respice, honora, mirare, mente continge, manu cordis suscipe, et maxime totum haustu interioris hominis assume.» Possem quidem de Scripturis in hanc sententiam plura [ al. plurima] colligere, sed nunc ista sufficiant fraternitati tuae. Vale.

Charitas fratres, etc.

( Exstat inter epistolas S. Bernardi, n. 397, al. 387.)

A Gaufrido quondam episcopo. Idem Urbanus, epist. 2 ad Richerium, dicit Carnotensem Ecclesiam multas pro isto Gaufrido molestias sustinuisse, et plures querelas inde fuisse delatas ad apostolicam sedem; quod etiam probatur verbis Gregorii septimi, ubi appellatur Gotfredus, qui in aliis codicibus Galfridus. Verba subjicere operae pretium est historiae illustrandae causa, ex Regesti lib. V, epist. 17: «Gotfredus Carnotensis episcopus, quia non invitatus et absens judicatus fuerat episcopali officio a nobis restitutus est, hoc quidem tenore, quod causa sua ante legatum nostrum debeat retractari atque diffiniri.» Ejusdem meminit lib. IX, epist. 15 ad H. Diensem episcopum: quae littera singularis Hugonem ibi significat, ut alii ejusdem Gregorii loci subindicant, itemque Ivo, epist 274, et Lisiardus in Vita sancti Arnulphi Suessionensis episcopi, cap. 26, qui meminere [Col. 0297B] Hugonis Diensis episcopi et legati Gregorii septimi. Illa igitur epistola 15 dicit Parisiensem episcopum cum Carnotensi episcopo Romam venisse, et clamorem fecisse quod in Carnotensem episcopum [Col. 0298A] Hugo praejudicium fecisset, et non canonice accusatum excommunicationis ac depositionis sententiae subdidisset. Demum jubet ut iis interim Romae exspectare jussis, ipse aut veniat, aut nuntium mittat. Idem epist. 16 ad clerum et populum Carnotensem, ait ipsum Gotfredum episcopum se purgasse Romae suspicione Simoniacae pravitatis, dato sacramento super corpus beati Petri. Tum monet proprio pastori obediant.

Verum mortuo Gregorio, cum postea Gaufridi crimina plane innotuissent apostolicae sedi, et purgare se non valens virgam pastoralem et annulum reddidisset: Urbanus Gregorii successor, quia nullus dissimulandi locus supererat, eumdem deposuit ut Ivonis scripta probant, qui appellat hunc caprum emissarium, et affirmat damnatum fuisse propter adulteria, perjuria et proditiones per omnem ferme Latinam Ecclesiam publicatas, in epist. 8 ad Richerium. De eodem intelligit quod ait in fine epist. 6 [Col. 0298B] paedagogum ab officio pastoris et nomine procul pulsum, jam non habere unde lac et lanas ovium perditarum diripiat, nisi quod in Northmannia praeposituram quamdam Ecclesiae Carnotensis sibi usurpabat auxilio comitis.

[Col. 0299A] 127 Animi vestri voluntatem praevenientes, etc., canonice secundum nostra monita elegistis. Idem Urbanus infra epist. 21 ad Richerium, dicit se Carnotensibus dedisse licentiam eligendi hunc Ivonem: quemadmodum etiam ipsemet Ivo scribens ad Paschalem papam epist. 104, testatur Galonem in episcopum electum fuisse a clero Belvacensi, praecedente consilio ejusdem papae. Unde colligitur tunc temporis cum eligendi essent antistites Galliae, Romanos pontifices solitos intervenire, et clero commendare quos existimarent sibi benevolos atque profuturos.

Variat inscriptio in manuscriptis, sunt enim qui praeferunt: Commonitio Urbani papae ad Ivonem presbyterum Carnutensi Ecclesiae consecratum episcopum. In aliis est, edictum vel dictum, quod dat pontifex episcopo cui benedicit. Apud Baronium tomo XI Annal. dictio sive oratio Urbani papae [Col. 0299B] ad Ivonem.

Populus Carnotensis Ecclesiae. Ita melius ex non nullis veteribus schedis, quam ut antea, populus civitatis illius.

Absque morbo vel macula. Expressa est lectio omnium nostrorum codicum. Idem Bar. edit, absque morbo et mancha simulque in ora addita varietas macula: dubium an illud mancha sit ex aliquo prisco exemplari.

Ex charitatis affectu. Sic constanti scriptura in vett. codd., nisi quod in paucis, Karitatis. Male in vulgatis aliorum auctorum editionibus inveterata sed erronea consuetudine passim cuditur cum aspirationibus nota, quod hic semel monuisse sufficiet, ne quis sine causa factum putet.

Domnum Gauterium. Quidam codex donnum: vox est mediae aetatis, frequens scriptoribus ecclesiasticis, unde etiam domnionis nomen S. Hieronymo [Col. 0299C] deformatum fuisse volunt, et domnulae Salviano Massil. in epist. Vide notata infra ad epist. 28.

Ex utraque linea descendens, nobilitatem generis. Veteres appellabant hanc nobilitatem, aequam prosapiam, ut Cyprianus in Vita S. Caesarii. «Sanctus ac beatissimus Caesarius Arelatensis Episcopus, territorii Cabilonensis fertur fuisse indigena. Cujus parentes aequa prosapia, quod est illustre et praecipuum nobilitatis exemplum, prae cunctis civibus suis fide et moribus floruerunt.» Ubi fallitur editor putans locum mendosum esse et adnotans pro aequa, legendum egregia.

Sicut Lugduni. Est vetus exemplar, in quo scriptum Lucduni, quod nonnulli probant a Lucii Planci nomine, qui eam urbem incendio consumptam in melius restauravit. Sed alii prisci auctores a luce [Col. 0299D] deductum nomen voluerunt; qua in sententia Hericus Benedictinus monachus lib VI De Vita S. Germani Autissiodorensis. «In Lugdunenses aequis processibus arces vexit Arar, Rodano sese sub moenibus abdens. Lucduno celebrant Gallorum famine nomen impositum quondam, quod sit mons lucidus idem.» Contra nebulae Lugdunenses et dies matutina caligine obstructi vix meridiano fervore reserari exprobrantur Sidonio Apollinari, cui amicus gratulatur quod aliquando videat solem, quem bibitor araricus raro aspexerat, lib. I, epist. 8.

Roscelino. Ita in nostris vett. codd. scriptum a neotericis quibusdam dicitur Rozelinus, vel Rucelinus. Vetustus et anonymus historicus in fragmento historico Francorum a Roberto ad mortem Philippi primi: «In dialectica quoque hi potentes [Col. 0300A] exstiterunt sophistae, Joannes qui eamdem artem sophisticam vocalem esse disseruit, Robertus Parisiacensis, Roscelinus Compendiensis, Arnulfus Laudunensis.» Aventinus lib. VI Annal, Boiorum: «His quoque temporibus fuisse reperio Rucelinum Britannum, magistrum Petri Abelardi novi lycaei conditorem, qui primus scientiam vocum sive dictionum instituit, novam philosophandi viam invenit. Eo namque auctore duo Aristotelicorum, Peripateticorum genera esse coeperunt: unum illud vetus, locuples in rebus procreandis, quod scientiam rerum sibi vindicat, quamobrem reales vocantur; alterum novum quod eam distrabit, nominales ideo nuncupati, quod avari rerum, prodigi nominum atque notionum, verborum videntur esse assertores. In hisce duobus generibus discidium et bellum civile est. Illius Thomas Aquinas, Italus, et Joannes Duns Scotus, hujus Willelmus Occomensis Anglus antesignani,» etc. Ivo quidem subindicat hunc Roscelinum insanas suas sententias super quibusdam [Col. 0300B] Christianae fidei articulis defendisse, sed non exprimit quales illae fuerint. Verum id illustrari potest verbis Anselmi abbatis Becci qui tunc florebat. nam scribens ad Fulconem Belvacensem episcopum (cujus verba profero ex manuscripto exemplari quia nondum edita fuerant): «Audio, quod tamen absque dubietate credere non possum, quia Roscelinus clericus dicit in Deo tres personas esse tres res ab invicem separatas, sicut sunt tres angeli, ita tamen ut una sit voluntas et potestas, aut Patrem et Spiritum sanctum esse incarnatum, et tres Deos vere posse dici, si usus admitteret, in qua sententia asserit venerabilis memoriae archiepiscopum Lanfrancum fuisse, et me esse. Quapropter dictum est concilium a venerabili Remensi archiepiscopo Rainaldo colligendum esse in proximo: quoniam ergo puto reverentiam vestram ibi praesentem futuram, volo ut instructa sit quid pro me respondere debeat, si ratio exegerit.» Et paulo post addit: [Col. 0300C] «Quicunque blasphemiam quam supra posui me audisse a Roscelino dici pro veritate asseruerit, sive homo, sive angelus, anathema est, et confirmando dicam, quandiu in hac perstiterit pertinacia, anathema sit, omnino enim Christianus non est,» etc. Quae verba faciunt ad interpretationem alterius loci ejusdem Anselmi postea facti Cantuariensis archiepiscopi, qui scribens ad Urbanum papam, refert se cum in Becci monasterio esset abbas, praesumptam fuisse a quodam clerico in Francia talem assertionem; si in Deo tres sunt personae, una tantum res, et non sunt tres res: ergo Patrem cum Spiritu sancto cum Filio esse incarnatum. Et paulo post addit illum in concilio a venerabili Remensi archiepiscopo Rainaldo errorem suum abjurasse; audisse tamen postea praefatae novitatis auctorem in sua perseverantem sententia dicere, se non aliud abjurasse 128 quod dicebat, nisi quia a populo interfici timebat: hac igitur causa Anselmum [Col. 0300D] scripsisse librum De Incarnatione Verbi. Ubi non exprimit concilii locum, sed ex hac Ivonis epistola palam est intelligi debere de Suessionensi.

Ethici tractatoris. Superior editio, ethnici, ut habent pauci codices, et ad oram adnotata varietas ethici, quae postrema lectio sequenda, quam plures et meliores libri manu exarati referunt. Pro tractatoris autem, male quidam vetus, tractatoris: tractatorem enim accipit pro auctore, ut aliquoties solent prisci scriptores. S. Hieronymus adversus Helvidium: «quae non solum omnes pene Graeciae tractatores in suis voluminibus reliquerunt.» S. Augustinus libro De speculo: «divinorum librorum veterum et novorum catholici tractatores hoc intenderunt.» Cassiodorus in praefatione lib. I De div. lectione: «Tractatores vobis doctissimos indicasse sufficiat.» Sidonius Apollinaris lib. II epist. IX, de Origene loquens: «sermocinabamur cur a quibusdam protomystarum tanquam scaevus cavendusque [Col. 0301A] tractator improbaretur.» Alcimus Avitus lib. De virginitate ad sororem:

Palinodiam scribas. Male vetus codex S. Germ, palidoniam, et alter, psalmodiam.

Diligi et colligi. Irrepserat in prima editione, et coli, sed omnes manuscripti habent rectius, et colligi. Simili notione id verbi positum epist. 65, «Ut eum materna pietate colligatis,» et epist. 159: «Eadem frequenter colligit materna pietate,» et epist. 160. «Intra ovile a quo aberraverat colligatis.» Item epist 253: «pios colligit mansuetudine.» Anselmus abbas Becci epist ad Henricum: «Intra gregem in quo lactatus et nutritus est omnino recolligi [Col. 0301B] cupit.» Caeterum Bar. tomo XII Annal., postquam hanc transcripsit epistolam addit huc usque Ivonis epistolam absque salutatione praemissam, vel consuetam bonam benevalendi in fine ipsius imprecationem appositam, quod ad haereticum scriberet: sed sane in aliquot membranis plures sunt Ivonis epistolae ad alios scriptae etiam non haereticos, in quarum calce similis precatio abest, ut negligentia potius librarii fuisse videri possit, quam auctoris voluntas.

Richerio Dei gratia Senonensi archiepiscopo. Baronius tomo XI Annal. ait constanti animo redargutum fuisse Richerium ab Ivone, qui litteras istas sapientia plenas rescripserit: ex quarum tantum titulo et salutatione instrui ac resipiscere si saperet, valuisset.

Prostratus quisquis Apostolicis voluerit contraire aecretis. In tribus vetustis exemplaribus scriptum [Col. 0301C] compendiose, quisque, quod valet quisgue, ut in codd. Remensi S. Vict. et S. Germ. codex Regius habet, quisquis, in lib. Serv. quicunque. Vetustiores dixerunt quisque pro quisquis, quod plerique non observantes, saepe mutarunt et corruperunt in auctoribus contra fidem priscarum membranarum. Antiqua inscriptio: «quisque hoc monumentum sive vendiderit, sive donationis causa dederit, inferet.» Aesopus manuscriptus in Vita Alexandri: «Quisque te consuluerit, veridicentiae tuae non refragatur.» S. Hilarius in fragmento De synodis: «Sed quisque haec delata non damnat, necesse est eorum sese studiis socium profiteatur.» Tertulianus in carmine de Jona:

Cumque clericis petentibus et pulsantibus nullum diem consecrationis meae velletis praefigere. Urbanus supra epist. 2 huic Richerio pariter objicit quod licet ipsomet papa flagitante, tamen Ivoni manum imponere recusasset. In generali autem synodo sub Innocentio secundo Romae celebrata, cap. 28 relato in cap. obeuntibus dist. 63, prohibitum fuerat ultra tres menses vacare Ecclesiam. Leo quoque papa in epist, 82 ad Anastasium episcopum, jusserat nihil morae aut difficultatis afferre in ordinatione episcopi rite celebranda, ne gregibus Domini diutius deesset cura pastorum, quod etiam relatum in cap. De persona, dist. 65. Sed et Stephanus papa olim rescripserat Gualberto Patriarchae, ut desineret [Col. 0302A] cujuspiam zelo protelare Lintuardum Cumensis Ecclesiae antistitem, qui fuerat electus a clero, et expetitus a populo, minatus si protelaret, et interim electus Romam veniret, ab ipso papa fore consecrandum: quod se facturum adjicit, quia praerogativa apostolica possit de qualibet Ecclesia clericum ordinare, quamvis nolit alicujus Ecclesiae privilegium infringere, qui locus integer refertur ab Ivone decreti parte V, cap. 13, et decurtatus ab eodem epist. 61, et a Gratiano in cap. nunc vero, cau. 9, q. 3. Sed et Gregorius septimus in simili causa episcopi Carnotensis, hunc Richerium pridem admonuerat, ut caveret moras adhibere in ordinando illo qui canonice fuerat electus in episcopum, interminatus privationem honoris. Exstant enim in Registro litterae. lib. IV, epist. 15. Facilis igitur excusatio, si Richerio male affecto et tergiversante, ac nolente suo munere fungi. Ivo Romam profectus a papa consecratus fuerit. Favebat [Col. 0302B] 129 enim Richerius Gaufrido exauctorato et discincto ab eodem Urbano propter sua crimina, infatuatus nimirum consilio Parisiensis episcopi, et duorum parilis vecordiae episcoporum, si verum est quod scribit IVO ad Urbanum epist. 12, quem sane mentitum non arbitror: negari autem potest quin auctor, si quis alius eo saeculo, canonicae litteraturae fuerit peritissimus, qui nihil tale aggressus vel passus fuisset, si vetusti canones repugnassent. Haec obiter adnotata sunt, quia nonnulli proxime reprehenderunt factum Ivonis, et scripserunt peccasse in jura Gallicanae Ecclesiae quae molitus fuerit transferre in manum pontificis Romani: quemadmodum, inquiunt, eodem tempore Anselmus Cantuariensis archiepiscopus, papae omnimodis addictissimus, totis viribus conabatur spoliare regem Angliae jure regalium. Sed longe diversa ratio utriusque Anselmus enim Anglia excedens vel exsulans, et Romae ut plurimum degens, tandem pertinaci studio effecit ut rex Angliae (a quo archiepiscopatum habuerat) [Col. 0302C] discederet ab inveterata consuetudine investiendi episcopos sui regni: quod Ivonem tentasse nusquam legitur, qui suo regi plurimum detulit, et investituras Ecclesiarum a principibus factas maluit sustinere concordiae publicae gratia, quam schismati causam praebere et adversus regem insurgere; ut ostenditur epist. 60. Sed et levis suspicio voluisse privare suum metropolitanum Senonensem debito jure consecrandi: quia passim inculcat, sua jura singulis Ecclesiis illibata servari oportere, nec transcendi debere patrum terminos; quemadmodum liquet ex disputatione adversus archiepiscopum Lugdunensem, papae legatum, epist. 60 et epist. 61, qua dicit exempla episcoporum aliqua necessitate cogente a comprovincialibus non consecratorum, minime tamen debere praejudicium facere legi et consuetudini communi: quin etiam epist. 12 profitetur se nolle interesse nuptiis Philippi regis cum Bertreda, nisi Remensis archiepiscopus earum sit consecrator et auctor, quoniam [Col. 0302D] id competat juri Ecclesiae Remensis ex antiqua regni consuetudine et apostolica auctoritate. Denique epist. 83 ad episcopos Remensis dioecesis, scribit canonicae auctoritatis ariete repellendos esse impetus metropolitani, qui in Ecclesiis comprovincialibus absque consensu episcoporum qui eis praesunt, clericos judicabat, vel ab officio suspendebat, et quidquid voluerat imperabat. Haec si accurate observassent Ivonis reprehensores, poterant minus conqueri. Nulla autem causa est cur quis suspicetur ambitione motum fuisse, ut consecratus ab Urbano liberius episcopatu frueretur. Saepius enim conqueritur sibi invito et reluctanti nec tale quid cogitanti delatam fuisse dignitatem a Carnotensibus et papa, epist. 25 et 289, qua quidem dicit parum abesse quin propterea maledictis Urbanum persequatur. Cujus quidem dignitatis oneribus se obrui passim deplorat, et ad pristinam mentis tranquillitatem postliminio redire desiderat epist. 17.

[Col. 0303A] Et inde cum virga pastorali a rege mihi intrusa ad Ecclesiam Carnotensem adductus. Hujus virgae meminit epist. 60, ubi dicit variis modis Ecclesias concedi solitas, manu, nutu, lingua, virga. Et epist. 236 ait multos reddidisse pastorales virgas; et paulo post, laïcum non tribuere rem sacramenti in datione atque acceptione virgae. Alio loco pastoralem baculum appellat, nempe epist. 157. Osbernus in epistola manuscripta ad Anselmum Cantuar. archiep.: «Quid aut ad affectum dulcius, aut ad innocentiam praestantius, quam te ante lectum aegrotantis violenter pertractum, dextram aliorum dextris impudenter de sinu extractam, sinistram ne sororem juvaret fortiter retentam virgam caeteris digitulis pertinaciter occlusis pollici atque indici crudeliter impactam, post haec toto corpore e terra te elevatum episcopalibus brachiis, ad Ecclesiam deportatum, ibique adhuc te reclamante et importunis minis obsistente, te Deum laudamus esse cantatum?» Otto Frising. De gestis [Col. 0303B] Friderici I, lib. II, cap. 6, scribit Episcopatum conferri ab imperatore per sceptrum, et cap. 5, regna per gladium, et provincias per vexillum. Hac autem virga significabatur potestas data pontifici. Quibus affinitate rei adjici potest quod Sugerius abbas in Vita Ludovici Crassi et post eum continuator Aimoini hist. lib. V, cap. 50, ait Ludovico Crasso regi consecrato datum fuisse sceptrum et virgam, et per haec Ecclesiarum defensionem. Honoris etiam signum illa fuit. Inde est quod in palatio regis Gothorum, cura palatii (is erat architectus) solebat incedere cum aurea virga, quemadmodum indicant verba Cassiodori Variar. lib. VII, formula 5. Paulus quoque Diaconus De gest. Longobard., lib. VI, cap, 3, refert Felicem grammaticum adeo fuisse carum regi Heriberto, ut ab illo donaretur baculo auro argentoque decorato. His conjungenda sunt quae notantur ad epist. 1, 7, de baculo pastorali.

Filio uteri vestri consulite. Ita restitui secutus [Col. 0303C] plures et castigatiores membranas; antea cusum, filio vestro consulite. Infra hac eadem epist. ut iterum in inscriptione epist. 19, appellat se filium specialem papae Urbani, ut pariter initio epist 44, uterinum filium Romanae Ecclesiae. Eo significatu vocat cardinales filios uterinos papae, epist. 53. Fridericus Imperator primus epist. ad Adrianum pontificem apud Radevicum lib. II, cap. 16: «Decentissimum est sanctam Romanam Ecclesiam, tanquam matrem omnium Ecclesiarum, filios qui sunt fructus ventris aggregare, et aggregatos ad decorem domus Dei per domos et familias distribuere; quibus etiam nostrum imperium, tanquam ab utero et gremio matris nostrae progredientibus, debeat et velit congruum honorem impendere.»

Altaria a me redimere volunt sub nomine personae. In nullo exemplari variat ista lectio: aetate Ivonis, hac de re saepius actum in synodis Gallicanis. Nam in canone septimo synodi Claromontensis, anno Dom. [Col. 0303D] 1094, mense Decembri, apud Baronium tomo X: «Ut altaria congregationibus canonicorum vel monachorum per personas data, mortuis personis libera redeant in manus episcoporum, nisi fuerint illis per eorum scripta vel privilegia confirmata.» Sed et in can. Quaesitum, can. I, q. 3, referuntur verba concilii Arvernensis sub Urbano papa, in Galliis inolevisse ecclesias vel decimas (quas vulgo altaria nuncupabant) monasteriis datas vendi ab episcopis, et redimi a monachis post mortem vel 130 mutationem clericorum, quos personas vocabant; quod ibi prohibitum salvo episcoporum censu annuo. Urbanus papa in epistola ad Ingeliannum episcopum Laudunensem: «Quanto familiarius ab Ecclesia Romana diligeris, tanto charius quos ipsa diligit, fovere debueras et amplecti. Idcirco ab infestatione fratrum beati Remigii fraternitas tua cesset, et altare quod in villa quae Corbiniacus dicitur, iidem fratres habuisse noscuntur, eis restituat. Et si enim personas removimus, [Col. 0304A] non tamen antiquae possessionis jus monasteriis abstulimus. In illa siquidem personarum mutatione avaritiae renovatio, et ecclesiasticarum rerum distractio contingebat. Porro altaria quae per quadraginta seu triginta annos monasteria possederunt, sicut in synodo constitutum est, immota eis permanere volumus. Nulla igitur de caetero eisdem fratribus de supradicto altari molestiam inferas, salva tua episcopali justitia.» Quae epistola exstat in codice manuscripto Ant. Loiselli, et nondum, quod sciam, ab aliis edita fuerat. Joannes Salesberiensis Policratici lib. VII, cap. 17: «Utique et insignis prudentia si quis tot quocunque modo conquirit altaria, ut quasi ritu memphitico quotidianas hostias novis possit altaribus immolare: nolunt tamen sacerdotio dominari, aut servire altario qui de altario vivunt, ne, ut populus arguit, dicam luxuriantur, sed personatus quosdam induxerunt, quorum jure ad alium onera, ad alium referantur emolumenta.» Huc etiam spectat quod scribit Goffridus Vindocinensis [Col. 0304B] abbas in epistola 12 libri III, ad Andegavensem episcopum, qui se testatur interfuisse dicto Claromontensi concilio, et interpretatur quid significet altarium redemptio (Patrologiae tom. CLVII, col. 118) . Idem in epist. ad G. apostolicae sedis legatum (Vide ibid., lib. I, epist. 27) , qua de episcopo Andegavensi conqueritur: «Decretum illud, inquit, quod idem dominus papa Urbanus in Arvernensi concilio statuit contra simoniam, quae sub nomine vicariorum Dei fieri solebat ab episcopis, annullare machinatur. Redemptionem etiam ecclesiarum quae in illo magno concilio haeretica pravitas vocata est, ab apostolica sede damnata, licet in pluribus annis non nisi semel per vicarios fieret, nunc sub nomine annui census a simplicitate nostra extorquere conatur. Et quia ego et fratres nostri hoc esse scelus putamus, et ideo refutamus, divinum ecclesiis nostris interdixit officium. Ex quibus pendet interpretatio verborum Gregorii septimi, lib. IV, epist. 7 ad Hugonem [Col. 0304C] Diensem episcopum: «Illud vero commune malum pene totius terrae, videlicet quod altaria venduntur, et quod iste etiam in officio sui archidiaconatus se fecisse non denegat, ne deinceps fiat, tam huic, quam caeteris omnibus interdicito.» Loquitur autem de Gerardo Cameracensi, et de congreganda synodo episcoporum Franciae.

Nuptiis quas facere disponebat de Bertreda dicta conjuge comitis Andegavensis. Veteres codices Ivonis Bertredam scriptum exhibent, sed in aliis auctoribus Bertrada appellari solet. Hanc Philippo nupsisse auctor indicat epist. 15, qui etiam variis locis suppresso nomine reginam dictam nuncupat, nempe epist. 66 et 68, de hac etiam agitur ad epist. 28 et 144.

Quoniam id competit juri Ecclesiae vestrae. Post tempora auctoris, quia res pendebat a regum arbitrio hac parte saepe variatum est. Non enim semper [Col. 0304D] Remis vel a Remensi episcopo uxores regum benedici et consecrari solebant. Chronologus Autissiodorensis ad annum Dom. 1154: «Hoc anno Ludovicus Francorum rex filiam imperatoris Hispaniae feminam morum honestate praecipuam accepit in conjugem apud Aurelianis urbem, ibique nuptiis quam solemniter celebratis ab Hugone Senonensi archiepiscopo uncta est in reginam. Quod Sanson Remensis archiepiscopos aegre tulit, dicens sui esse juris ubicunque fuerint reges Francorum et reginae, eos a se consecrari debere: cum hoc nec approbet ratio, nec suffragetur exemplum. Quod quidem Ivo Carnotensis, decretorum ac legum peritissimus in epistolis suis tam rationibus astruit quam exemplis, dicens, nullo unquam scripto vel exemplo probari posse, Remensem archiepiscopum, regem Francorum extra Belgicam provinciam unxisse aut coronasse. Ac proinde cum eadem potestas sit cujusque metropolitani in metropoli sua, injuriosum videtur [Col. 0305A] si unus in proprium jus ambiat vindicare, quod multorum constat esse commune.» Idem ad annum 1160: «Ipsoque anno mortua est regina Franciae, filia imperatoris Hispaniae, femina vitae 131 laudabilis, actibus clara, moribus perornata. Rex vero Ludovicus consilio procerum suorum accepit in conjugem filiam bonae memoriae venerabilis comitis Theobaldi, quam postmodum praedictus Hugo Senonensis archiepiscopus Parisius in reginam unxit, ipsamque cum domino suo Ludovico ipsa die praesentibus tribus cardinalibus Othone videlicet et Villelmo Papiensi atque Henrico Pisano in ecclesia B. Mariae coronavit, et in eadem ecclesia ipsis cardinalibus et multis aliis praesentibus missae officium solemniter celebravit, quod factum valde displicuit et Remensi archiepiscopo, et ejus episcopis.» Priscus scriptor in Vita. Ludovici regis VIII, loquens de Margareta filia Comitis Provinciae, ad annum 1224: «Hanc rex apud Senonensem urbem in uxorem ducens [Col. 0305B] legitimam, ut Francorum dominam et reginam a Gualtero civitatis Senonensis archiepiscopo inungi et regali diademate fecit solemniter coronari.» Guillermus de Nangis in Gestis Philippi tertii, quem Audacem quidam cognominant, agens de Maria filia Henrici ducis Brabantiae ex filia Hugonis ducis Burgundiae; «Anno Domini 1275 congregatis apud Parisios fere totius regni Franciae baronibus ac praelatis Maria regina Franciae fuit ibidem per manum Petri tunc Remensis archiepiscopi solemniter coronata et uncta, sicut mos est reginas Franciae coronari.» Et paulo post: «Ibidem tunc Gillo Senonensis archiepiscopus coram legato Romanae curiae domino Simone Sanctae Ceciliae presbytero cardinali, qui praesens aderat, querimoniam detulit, dicens quod in prejudicium Ecclesiae suae fuerat regina in eodem loco a Remensi archiepiscopo coronata, quia sicut legitur in quadam epistola Ivonis quondam episcopi Carnotensis, ad episcopum sedis Belgicae quae est Remis, non pertinet extra provinciam suam [Col. 0305C] inunctio regum, vel etiam reginarum. Sed ex parte regis sic allegatum fuit, quod non erat unde posset conqueri Senonensis archiepiscopus, quoniam capella regis Parisiis exempta erat, et ideo ratione loci ad ipsum inunctio non spectabat.» Epistola autem Ivonis cujus illi scriptores meminerunt, illa est quae in hac editione exstat numero 189.

Et uxorem vestram legitimam intervenisse divortium. Bertam appellat continuator Aimoini hist. Franc. lib. 5, cap. 50. «Rex Philippus suggestione diabolica Bertam reginam repudiavit, et ei suam praesentiam subtrahens, ad castrum quod dicitur Monsteriolum, supra mare situm, quo illam dotaverat, eam destinavit.» Vetus et anonymus auctor in fragmento historiae a Roberto ad mortem Philippi: «Rex Philippus repudiata Berta matre Ludovici, accepit aliam conjugem Bertradam, etc.» Itaque videndum ne sit error in editione vulgata Lisiardi [Col. 0305D] episcopi Suessionensis, qui coaetaneus Ivonis fuit, ubi Bertrada nuncupatur, non vero Berta; cujus verba proferenda sunt quia digna observatione. Ille igitur in Vita sancti Arnulphi episcopi Suessionensis, capite 18, commemorat praedictum illi fuisse ab Arnulpho ut tandem a Philippo marito extruderetur: «Eo abbate ocius instituto derepente advolat supradictus ille Pontius, vesanus monastici ordinis temerator, ducens secum reginam Bertradam, quae auctoritate regia Geraldum expelleret, et Pontium contra fas in sancti loci administrationem intruderet: id ubi rescivit Christi servus Arnulfus, e cella egreditur, reginam furibundam blanditer appellat, submisse rogat, ut licet regina sit, memor tamen muliebris conditionis, memor divinorum judiciorum, contra leges ecclesiasticas venire formidet, ab injuria tanti viri verecunde sibi temperet: cum autem ea prae regio fastu et tumore viri sancti monita non admitteret, prophetico spiritu dixit ei; Crede [Col. 0306A] si lubet, o regina fratri Arnulpho imo potius crede Spiritui sancto. Nam si tu fratrem Geraldum hinc ejeceris, Deo vindice, tu quoque ante obitum tuum a regno extruderis, contemptaque et aerumnosa morieris. Eam viri Dei prophetiam, luce clarius est completam esse, quando omnes norunt, reginam illam post annos aliquot regis animum adeo offendisse, ut conciliari prorsus nollet, amotamque a regni consortio, et in pagum Pontium translatam, post diuturnam calamitatem illic plebeio more defunctam et sepultam.» Idem scriptor cap. 27, iterum Bertradam vocat, et illi praedictum fuisse ab eodem Arnulpho narrat nasciturum ex ipsa Ludovicum qui Philippo Francorum regi succederet.

Ut Parisium cum uxore vestra veniam. Ita superior editio, quae lectio etiam exstat in quibusdam manuscriptis libris ut Thuani, Loyselli et aliorum eamque alibi retinui: at complures libri vetusti uno consensu hoc loco habent, Parisius, quod licet videatur [Col. 0306B] minus convenire regulae grammaticorum, tamen auctoris saeculo frequens erat eo nomine uti absolute, quod infinitis prope exemplis probari potest, ut Vincentii Bellovacensis, Petri Blesensis, chronicorum, etc. Vetus scriptor in Vita S. Philiberti abbatis Gemmeticensis cap. 9: «Inciderat quandoque discordia quaedam cujus causa propere Parisius se contulit.» Sic habet v. c. Nic. Fabri, ubi editor mutavit, Lutetiam se contulit.

Opus est huic patrono. Rex enim infestus erat Ivoni, quia nolebat approbare conjugium illius cum Bertreda pellice, ut indicat epist. 17.

Ut conjugium ejus quod ante factum ratione resistente non laudastis. Hinc elici volunt regem, licet non dissoluto legitimo matrimonio uxoris Bertae, attamen duxisse Bertredam suam concubinam: postquam scilicet audentior factus est responso Rogerii cardinalis et legati papae, qui Sylvanectis consultus [Col. 0306C] responderat posse pellicem licite nubere suo adultero: quod probabile est, nam Ivo, epist. 13, caeteros episcopos admonet ut convocati regalibus nuptiis se subtrahant. Nec futilis conjectura hunc legatum corruptum fuisse muneribus, quales illo tempore passim notantur in historiis. Nam et auctor eumdem libere reprehendit, quia solverat anathematis vinculo Simonem Nielphensem, qui vivente conjuge adulteram superducebat, ut probat epist. 18.

Et judicium comprovincialium episcoporum. Bertholdus in Rebus gestis Urbani papae secundi, anno 1094: «In Galliarum civitate quam vulgariter Ostionem dicunt, congregatum generale concilium a venerando Hugone Lugdunensi archiepiscopo, et sedis apostolicae legato, cum archiepiscopis, episcopis et abbatibus diversarum provinciarum XVII Kal. Novemb. in quo concilio rex Galliarum Philippus excommunicatus, 132 eo quod vivente uxore sua alteram superinduxerit.»

[Col. 0306D] Caritas cleri. Antea cusum cum aspirationis nota, charitas, sed in antiquis exemplaribus, illa plane abest: quam etiam scripturam toto hoc opere retinui, quamvis aliter vulgo invaluerit.

Quia nuptiis ejus dicto et scripto calumniam quam debui feci. In solo cod. Put, quia initiis ejus, sed perperam, quod hic debitam calumniam nuptiis facere dixit, alio Ioco dicit illicito conjugio contradicere epist. 19, qua quidem agit de eisdem nuptiis Philippi regis cum Bertrada. Calumniam igitur accipit in bonam partem: quomodo canonicam calumniam appellat epist. 268. Contra, pejore significatu, calumniosum conjugium nuncupat epist. 45: saepe autem id verbi accipit pro jurgio, sive forensi lite ut epist. 76: «Veniat ad Ecclesiam cui calumniam facit;» et epist. 179: «Si quae adversus Ecclesiam calumnia est, justitiam habeatis.» Item epist. 184: «Laicorum adversus Belvacensem Ecclesiam ortam esse calumniam;» et epist, 219: «Ante metropolitanum [Col. 0307A] calumnia eorum dilata;» rursus epist. 229: «Si inde in parochiam nostram aliqua calumnia emerserit.» Arnulfus episcopus Lexoviensis epist. 32: «Nuntiatur vero nobis te in Anglia nihil nisi lites et calumnias exercere.» In veteribus instrumentis seu chartis Ecclesiasticis innumera sunt hujusce sermonis exempla: sic calumniatorem pro auctore sive petitore accipit Ivo epist. 212 et 241.

Absens vero excepto. Quidam cod. tanquam praesens vero; alius, praesens vero spiritu exopto.

Raro etiam canonicum pensum determinatis horis solvere praevalemus. Quod hic pensum vocat, prisci quidam scriptores cursum appellabant. Cujus nominis ignorantia fecit ut nonnulli loci depravati et interpolati fuerint, quod obiter notare non ingratum erit. Bandomina De vita Radegundis reginae [Col. 0307B] lib. II, cap. 18: «Stabat quandoque nocte ante cellulam suam, corde et ore cursum decantans.» Sic habet vetus codex Nic. Fabri. Sed qui edidit illum auctorem, de suo sensu substituit, corde et ore preces canonicas decantans. Idem effecit in Wandelberto diacono auctore Vitae S. Goaris. Nam quo loco idem vetus codex praefert: «Videntes quod quotidie ab ortu lucis cum cursum suum haberet completum, et missas inde celebrans, postea cum perigrinis et pauperibus qui ad se venissent charitatem faceret:» illemet editor obtrusit, «Ab ortu lucis psalmodiae laudes Christo persolvens et missas inde celebrans;» et mox, pro charitatem faceret, substituit, pranderet. Deinde ubi sequitur: «In Dei laudibus pernoctans, orta prima luce quod diebus agebat, cursu suo completo, missarum solemnia exorsus implevit,» idem longiore verborum circuitu cudit, «Quod diebus agebat psalmodiae et orationum vota Deo persolvere coepit: tum demum ubi id peregit, missarum, etc.» Sane cum Vitas sanctorum [Col. 0307C] ex antiquis membranis in lucem ederet vir ille de ecclesiastica historia optime meritus, consultius fecisset si nihil mutasset. Sed ut ipsemet fatetur, saepe verba et locutiones limavit et expolivit, nulla tamen mentione facta veteris scripturae. Quod factum est ut multae prisci saeculi dictiones ignorentur, quae antiquariis non ingrati forent, si nonnulli religiosiores fuissent in suis editionibus. Vetus etiam auctor in Vita S. Eligii episcopi Noviomensis lib. I, cap. 10: «Diu noctuque in ejus camera cum omni studio solemniter canonicum ademplere studebant cursum.» In cujus loci editione ad oram recte scholiastes notat, canonici cursus nomine significari preces horarias sive canonicas. Quare proculdubio glossema est quod inculcavit contextui lib. II, cap. 21, ubi legitur: «Quadam ex causa interdixit, ne cursus, id est, preces canonicae et sacrificium celebrarentur in basilica quadam.» Non enim ita scripsit auctor. Caeterum quod Ivo conqueritur, ob [Col. 0307D] infinitas publicorum negotiorum occupationes sibi vix licere statutis horis canonicum pensum absolvere, idem facit Hildebertus Cenomanensis episcopus in quadam epist.: «Occursant inimica spiritui meo negotia quae me sibi totum vindicant, quae secretum furantur orationum, quae suis temporibus ecclesiastica defraudant officia,» etc. Quo referri potest quod alii recitant ex Petro Cluniacensi in epist. ad Desiderium Casinensem abbatem de beato Severino Coloniensi episcopo celebris famae, scilicet post mortem apparuisse clerico ardentem et dixisse, nihil in se ultione plectendum praeter hoc, quia dum in aula imperialibus consiliis implicaretur, canonicae synaxis officia per distincta horarum spatia non persolverit: mane enim omnia coacervans simul tota die negotiis ingruentibus secura libertate vacabat. Ob hanc itaque negligentiam horarum ardoris ferre supplicium: ea narratione quae multis fabula videtur, potuit idem metuere Rogerius episcopus [Col. 0308A] Saresberiensis qui fuit a secretis Henrico primo regi Anglorum cancellarius, et mox episcopus, vir prudens et integerrimae famae: nam occupatus multis saecularibus negotiis, inter haec tamen ecclesiastica officia non negligens quotidie omnia mane honeste persolvere solebat, ut expeditius et tutius caeteris posset accedere, uti scribit Willelmus Malmesburiensis monachus De gestis reg. Angl. lib. V. Priscus auctor in Vita sancti Huberti episcopi Leodiensis: «Ipse consuetudo [ f. consueto] orationum operi constanter insistebat, sacrumque officium, septeno numero dicatum, antequam lux diurna fieret, Domino persolvebat.» Innocentius papa tertius in diplomate de sancto Homobono Cremonensi: «Missae quoque officium et alias horas cum summa devotione frequentans, ita assiduis orationibus insistebat, ut in certis horis aut incessanter oraret, aut horas ipsas aliquando praeveniret: nisi forte ipsum justa causa in aliis operibus misericordiae detineret.»

[Col. 0308B] Totiens hoc facere conatus est quotiens. Ea scriptura v. c. Antea toties, et quoties. Quod tamen etiam rectum est: in antiquis autem monumentis eadem scriptura frequens. Veteres enim saepe n inter e et s posuisse ut mollius id proferrent, alii observarunt.

Guerram se facturos. Variant hic codices. Puteani liber habet, incendium se facturos; unus manuscriptus Nic. Fabri, Werram se facturos quae scriptura aliis auctorum locis occurrit. Abbas Urspergensis in 133 imp.: «Si liber homo ingenuus ministerialis vel cujuscunque conditionis fuerit, incendium commiserit pro werra propria, pro amico, pro parente,» Ubi aliud exemplar habet, pro guerra, et in historia anglica Matthaei Paridis in Vita Willelmi secundi: «Vicinos werris et exactionibus assiduis provocabat.» Idem in Vita Henrici primi: «Werrae leges contra eum ferro simul et incendio constanter exercuit.» [Col. 0308C] Vox minus Latina, sed usitatissima auctoris saeculo, infra epist. 168: «adversum se guerram facere.»

Qua laudabiliter functus es tempore praedecessoris tui beatae memoriae papae Gregorii. Hujus nominis septimi scilicet, ut constat ex ejusdem Gregorii epist. 30 et 32, lib. IX. Sigebertus quoque ad annum Dom. 1080, meminit Hugonis Lugdun. archiep. et legati sub eodem papa, et ad annum 1098, notat eadem legatione functum sub Urbano secundo, quem etiam intelligit Ivo epist. 30 et 109, licet illis locis nomen non exprimat. Willielmus Malmesburiensis lib. I De gestis pontificum Anglorum: «Lugdunensis (inquit) archiepiscopus Hugo legatus apostolicus in Gallia, magni nominis et potentiae, nec religionis egenus.» Petrus Venerabilis abbas Cluniac. lib. I Mirac., c. 22, scribit hunc Hugonem multa morum probitate et religiosa conversatione a papa Urbano cunctarum fere Galliarum constitutum legatum. [Col. 0308D] Cum tamen synodo indicta Placentiae anno 1095 vocatus non venisset, et legatum cum canonica excusatione illuc pro se non direxisset, ab officio archiepiscopi suspensus fuit a dicto Urbano, ut refert Bertoldus in Chronico. Idem ad annum 1083 notat hunc Hugonem episcopum Lugdunensem, Gregorio septimo necessarium fuisse, non mirum igitur si dictus Gregorius morti proximus hortatus fuerat episcopos, ut eligerent illum in pontificem Romanum, ut scribit Leo Marsicanus chron. Casinensis lib. III, cap. 64: sed id frustra. Victor autem qui dicto Gregorio successit hunc valde reprehendit, quia pro fastu et ambitione sedis apostolicae ad quam inhiabat, dolis atque injuriis adversus ipsum ageret, a quo tamen postulaverat et acceperat legationem in partibus Galliarum, itaque Victor jussit ab illius communione abstineri, ut habetur dicti Chron. lib. IV, cap. 71. Sane in hoc Hugone fastum apostolicae legationis reprehendit Ivo epist. 60, cui [Col. 0309A] tamen legationem in Galliis deferendam scribit Paschali epist. 109.