158

Hunc librum habent omnes editiones, et illum Anselmo adjudicant omnia cum excusa tum manuscripta. Illius ipse meminit pluribus in locis infra citandis.

Hoc opus quo ordine et qua aetate scriptum sit, non ita constat. Illud post quatuor Dialogos, de quibus infra, scriptum innuere videtur Eadmerus (l. I. De Vita S. Anselmi, col. 63) , ex cujus fide idem caeteri censent, quintum locum huic operi concedentes. Verum hujusce libri mentio multa fit in primo capite primi horumce Dialogorum, dialogi videlicet De veritate . Unde confici videtur hunc librum hujusmodi dialogis non esse posteriorem. Pater Theophylus Raynaudus putat (in hujus libri syntaxi, p. 435) ista ex Monologio postea inserta sive attexta fuisse huic dialogo. Cui conjecturae favere videtur quod nomen Monologii, quo eo in capite liber iste vocatur, non fuerit ei praefixum nisi diu post editos hujusmodi Dialogos, ut infra dicetur. Nihilominus tamen fallit haec conjectatio. Nam hoc quod discipulus in eo primo capite adduxerat ex Monologio, id in decimo ejusdem dialogi capite magister ex industria [Col. 0016C] exponendum resumit, et bene positum sic demonstrat ut discipulus nihil ejus rationi posse objici respondeat. Totam igitur hujusce dialogi seriem attendenti, ista ex Monologio non fuisse huic dialogo adjecta liquet. Adde quod omnia mss. sic legunt. Nec Eadmerus hoc opus post dialogos editum asserit, sed postquam ab Anselmo scriptos fuisse hosce Dialogos dixit, subjungit: Fecit quoque libellum unum quem Monologion appellavit , quae verba non arguunt hunc librum non nisi post Dialogos prodiisse. Quod autem Monologii nomine liber iste proferatur in 1 et 10 [al. 11] capite istius dialogi, facile censuerim hoc appositum postquam Anselmus hujus operis titulum immutavit, et Monologium vocitari voluit. Constat ergo hoc opus ab Anselmo esse [Col. 0016D] compositum antequam dialogum De veritate scripserit.

Verum non scriptionis ordine duntaxat, sed et argumenti dignitate primum est. In eo enim pluribus et quidem necessariis rationibus sine Scripturarum auctoritate S. Anselmus in persona alicujus secum ratiocinantis probat quidquid fide de Dei existentia et essentia credimus. Hinc illud opus inscripserat. [Col. 0017A] Exemplum meditandi de ratione fidei , nullo auctoris nomine praeposito, ut praefert ms. Sagiense, quod propterea caeteris antiquius ducimus; deinde Monologium nuncupavit. Hugone vero Lugdunensi archiepiscopo jubente ut nomen suum illi praescriberet, ipse jam abbas Beccensis, illud Monologium, id est Soliloquium , nominavit. Haec ex ipso discere est in ejus prologo ad Proslogion et in capitibus 4 et 9 libri De fide Trin. et de incarn. Verbi , et in ejus epistola ad Hugonem, quae est 17 libri II, et in epistola ad Lanfrancum, quae est 63 libri I, et in epist. ad Mauricium, quae est 65 ejusdem libri primi.

Hunc autem librum instantibus suis monachis, et maxime Mauricio, Anselmus, tum Becci prior, scripsit, [Col. 0017B] et antequam evulgaret, corrigendum Lanfranco jam tum archiepiscopo misit, ut ipse suis ad eum epistolis testatur. Vide lib. IV, epist. 102, et lib. I, epist. 63.

Cum autem S. Anselmus eo in libro dixisset non proprie dici in Deo tres personas quomodo tres substantias, etc., inde a nonnullis reprehensus est, a quorum censura se vindicavit B. Augustini auctoritate, ut ipse adhuc prior scribit Rainaldo abbati in epistola quae est 74 l. I, et Lanfranco archiepiscopo in epist. quae est 68 lib. I.

Hujus libri argumentum et intitulationem discere quivis potest ab Eadmero in lib. I De vita S. Anselmi (col. 63), ex prologo hujusce libri, et ex [Col. 0017C] epist. 11 et 17 libri II. Hoc opus inter alia S. Anselmi exstat in omnibus editis ac mss. In editis quidem inscribitur Prosologion , sed per errorem: inscribendus enim est iste liber, Proslogion , ut habent mss. 464 et 2267 Bibliothecae Regiae et alia antiquiora, ut videre licet in castigationibus quas ad calcem Operum posuimus.

Quod Anselmus adhuc prior Becci, et quidem post Monologium, ipsum composuerit (ab ann. 1063 ad an. 1077), ex Eadmero loc. cit. palam est. Quae eo in opusculo de divina natura et ejus personis S. Anselmus edisseruit, ipse commendat in c. 4 libri De fide Trinitatis et de Incarnatione Verbi . Quae autem in eo de pleno beatitudinis gaudio elocutus est, Hugoni incluso legenda consulit in ep. 22 l. II. [Col. 0017D] Etsi libellus iste sententiarum ac subtilissimae contemplationis pondere magnus esset, ut ait Willelmus Gemmet. lib. VI Hist. Northman., c. 9, quidam tamen hujus libri ratiocinationem confutare aggressus est, de quo in sequentis opusculi censura dicemus.

Observandum hic superest quod cum S. Anselmus indubius sit hujusce opusculi auctor, ex quo maxima pars Manualis, quod S. Augustini operibus inseritur, conflata est, liquido constat Manuale istud non Augustini, sed magna ex parte Anselmi fetum esse, ut infra demonstrabimus in censura Meditationis 21, quae incipit: Eia nunc , etc., et ex isto opusculo toda excerpta est.

Cum Proslogium in manus cujusdam venisset, qui hanc Anselmi argumentationem, id quod majus cogitari nequit, est saltem in intellectu, ergo et necessario reipsa existet , non ratam esse putans, eam refellere gestiens, scriptum illud edidit, ut narrat Eadmerus lib. I De Vita S. Anselmi, col. cit. Hoc opus varias habet intitulationes, quas videre licet in variis hujusce libelli lectionibus ad calcem Operum positis. In hujus responsionis fine plurimum commendatur liber Proslogii.

Hujusce vero Responsionis quis auctor esset Anselmus adeo tacere voluit, ut eum non esse insipientem, sed Catholicum dixisse satis esse duxerit in prologo sui Apologetici, pag. 37. Unde hactenus [Col. 0018B] hujusce Respondentis nomen auditum non fuerat, quod nos declaravimus ex mss. fide quae Gaunilonem Majoris-Monasterii monachum hujus responsionis auctorem proclamant. Vide varias hujusce et sequentis opusculi lectiones. Abeat jam ergo procul Francisci Pici sententia hoc opus tribuentis Roberto Olkot, quem constat ducentis annis esse Anselmo juniorem. Is quidem et cum eo alii hanc S. Anselmi ratiocinationem, veluti quae in logicam peccaret, exploserunt; sed ausim dicere quod nec eam intellexerunt. Alius forte dabitur de ea disserendi locus.

Quidam S. Anselmi amicus ad eum misit Gaunilonis [Col. 0018C] responsionem, quam ut sanctus doctor consideravit, gavisus est, et eam, adjuncta confutatione, eidem amico remisit, ut testatur Eadmerus l. I De vita S. Anselmi, col. cit. Haec confutatio legitur in omnibus S. Anselmi tam excusis quam mss. codicibus. In mss. 142 bibliothecae Domus S. Petri, tract. 3, exstat sub hoc titulo: Contra insipientes . In mss. biblioth. aulae Pembroch., tract. 8, hunc praefert titulum: Contra respondentem insipientem . In ea spectabilis est Anselmi modestia, qui, ut refert Eadmerus loco cit., gratias agit suo reprehensori; quem non insipientem sed Catholicum ipse pronuntiat in suae responsionis prologo, et quem non malevolentia, sed benevolentia, quae ipsi infirma visa sunt, confutanda suscepisse censuit; ut ait in [Col. 0018D] hujusce Apologetici clausula. Haec S. Anselmum, dum Becci prior esset (circa an. 1070) scripsisse discimus ab Eadmero citato loco.

Hic liber exstat in omnibus sive mss. sive excusis sancti AnseImi exemplaribus; et quidem inventus est sic praenotatus: Liber sive epistola de fide , seu Liber de Inearnatione Verbi contra Judaeos , ut fidem facit hujusce libelli praefatio in editionibus Gothicis quae nec annum nec locum habent, et in quarum altera omittuntur haee verba, contra Judaeos ; quae et in subsequentibus postea editionious merito expuncta sunt. Irrepserant enim, ut conjicio, ex Trithemio, [Col. 0019A] qui in libro De eccl. script. censuit S. Anselmum librum De Trinitate , et quidem ab eo opere distinctum, contra Judaeos scripsisse; qui error ex variis hujus opusculi inscriptionibus ortus est. Nam in ms. 336 Bibliothecae Regiae hic liber sic inscriptus legitur: Anselmus de Trinitate . Nec immerito, quandoquidem Trinitatis fides in eo maxime explicatur. Unde et nos integrum titulum restituimus, De fide Trinitatis , etc.; nec enim eum duximus omittendum, qui magis operis argumentum indicat.

Sanctus Anselmus in c. 4 hujus operis commendat Monologion et Proslogion, quibus proinde posterius est; at in cap. 17 libri De processione Spiritus sancti meminit istius epistolae, quae propterea illum librum praecessit.

Eadmerus l. II De vita S. Anselmi (col. 84), et l. II Histor. novor., scribit hoc opus ab Anselmo initio sui archiepiscopatus fuisse compositum stylo epistolari et Urbano II papae destinatum; et ex eo S. pontificem in Barensi concilio errorem Graecorum firmius confutasse. Nihilominus tamen certum est, 1 ^o Anselmum adhuc abbatem primam huic operi manum admovisse, videlicet anno 1092: ipse enim in epistola ad Baldricum, quae est 51 libri II, significat se hunc librum inchoasse antequam in Angliam transfretaret. Cantuariam autem venit pridie Nativitatis B. V., et anno sequenti, qui ab Eadmero 1093 notatur, in archiepiscopum electus est: juxta ipsiusmet Eadmeri historiam, l. II De Vita sancti Anselmi (loc. cit.). Pridie , inquit, Nativitatis B. Dei [Col. 0019C] Genitricis et perpetuae virginis Mariae, Cantuariam venit . . . Rapitur et violenter in vicinam ecclesiam cum hymnis portatur. Acta sunt haec an. D. Incarnat . 1093, pridie Non. Martii .

Id insuper ex eo probatur quod, ut Anselmus indicat in c. 1 hujusce operis, incoeptum sit ante concilium Suessionense, quod Raynaldo Remensi archiepiscopo praeside celebratum est anno 1092 abeunte, vel ineunte anno 1093.

Certum est, 2 ^o , manum ultimam huic operi S. Anselmum dedisse anno 1094, videlicet post S. Anselmi inaugurationem anno 1093, pridie Non. Decemb., peractam, cum rege in Normanniam transvecto Anselmus studiis coelestibus vacaret, ut tradit Eadmerus [Col. 0019D] l. II De Vita sancti Anselmi; haec autem, eodem teste (loc. cit.), anno 1094 contigerunt.

Hunc autem librum sanctus Anselmus scripsit contra quemdam clericum, qui asserebat in Deo tres personas esse tres res, sicut tres angeli aut tres animae; quem cum resipuisse audiisset, et ipse suum opus dimiserat, quod non perfecit nisi postquam eum ficte suum errorem abjurasse didicerit. Haec ipse in c. 1 hujus libri proloquitur.

Porro clericus hic, contra cujus blasphemias calamum S. Anselmus exacuit, Roscelinus sive Ruzelinus vocatur in ms. 3 bibliothecae Thuanae, ut notant variae lectiones; et in ms. monasterii LongiPontis, in quo exstat hic liber eo titulo: De incarnatione Verbi contra blasphemias Rucelini Compendiensis . [Col. 0020A] Iste Rucelinus fuit Abailardi praeceptor, ut observat Horstius ad S. Bernardi epistolas, tom. V, p. 37, col. 1. Illius denique errores notantur a S. Anselmo l. II, ep. 35, 41 et 51; ab Abailardo ep. 21; ab Ivone Carn. ep. 7; et ab Annalium scriptoribus ad an. 1092 et 1094. Ea autem aetate plurimi ista difficultate tenebantur, ut ipse Anselmus tradit (col. 263).

Legitur hic liber in omnibus tum mss. tum excusis Operum sancti Anselmi voluminibus. Cantabrigae in ms. 235 collegii Sancti Benedicti tribuitur Augustino; per errorem haud dubie prioris litterae A , quae Augustinum pro Anselmo significavit.

Anselmum autem hoc opus edidisse licet non [Col. 0020B] expresse tradat Eadmerus in libris De ejus Vita (lib. II, col. 102), et ibi solummodo dicat Graecos ab Anselmo catholica disputatione fuisse confutatos, manifestum tamen fit ex eodem in lib. II Histor. novor., ubi ait quod ipse Anselmus post Barense concilium, quod anno 1098 coactum est, inde diligentius atque subtilius tractans, egregium opus scripsit, et per multa loca ab amicis suis rogatus direxit. Id etiam patet ex Anselmi libro seu epistola De azymo , in cujus cap. 1 docet se ad Walerannum misisse opusculum quod de processione Spiritus sancti ediderat. De eadem ista disputatione scribitur in ep. 53 et 160 libri III et in epist. 11 libri IV. Hic liber in editionibus Gothicis et in Coloniensibus inscribitur Epistola , etc., quod ex eo factum conjicio quod [Col. 0020C] Hildeberti instantia conscriptum Anselmus ad eum transmiserit, ut ex citatis epistolis liquet.

Hoc opus editum esse ante completum an. 1101, quo schisma exstinctum est, colligitur ex praefata epistola qua Waleranno in schismate stanti misisse se istud opusculum Anselmus scribit. Praeadducta quoque Eadmeri verba (l. II Hist. nov.) certam fidem faciunt illud non esse compositum nisi post concilium Barense, quod non anno 1097, ut conciliorum collectores falso computant, sed anno 1098 celebratum est. Anselmus enim anno 1097, feria V, quae fuit Idus Octobris, a curia discessit, et postera die ex Anglia Romam profecturus ad portum Dofris venit. Lugduni moratus est usque ad feriam [Col. 0020D] tertiam ante Dominicam Palmarum (anni proinde 1098), quo die Lugduno recessit, et post aliquot dies Romam pervenit, et prae nimia aestate in villam Schlaviam divertit; unde Barum cum Urbano II petiit, et concilio adfuit. Haec fuse narrat Eadmerus l. II Hist. novor., ex quibus fit evidens Barense concilium anno 1098 coactum esse, et librum De processione Spiritus sancti non editum esse nisi post hujus anno 1098 decursum. Mihi ergo probatur, 1 ^o ad id operis excitatum Anselmum ab Hildeberto Cenomanensi episcopo anno 1100, post mensem Angustum, quo rex Willelmus regnum cum vita deposuit, hoc est statim atque a carcere quo inclusus fuerat Hildebertus liberatus est, et quo Anselmus in Angliam reversus est : ibi enim tunc fuisse Anselmum [Col. 0021A] pon obscure innuit praefata Hildeberti ad Anselmum epistola quae est 160 l. III, his verbis: Felicem me, si meruissem vel praesens instrui. Hoc autem mihi locus invidet, nec aliter salutationis indulsit obsequia, nisi prius orbis dimidium consultarem: oportet enim maris et aeris explorare clementiam , etc.; in qua etiam se nondum in Angliam transfretasse indicat. Unde et colligo eam scriptam ante annum 1101, quo ineunte, videlicet paulo ante vernum tempus, in Angliam Hildebertus transivit, antequam Elias, urbe capta, Cenomanense castrum obsedisset, ut de Hildeberto observat D. de Bondonnet in libro De Vitis Cenom. pontificum.—2 ^o Mihi probatur hoc opus ab Anselmo compositum ab anno 1101 ineunte ad annum 1103, quo iterum ex Anglia Anselmus [Col. 0021B] exivit, et eo ipso tempore Anselmum illud Hildeberto ac Waleranno misisse.

In nullo ex his in quae incidi mss. reperitur iste libellus. Cum tamen in omnibus editis legatur sub Anselmi Cantuar. archiep. nomine, et in eo verba ac sententiae S. Anselmi deprehendantur, illum ad appendicem non duximus ablegandum. Equidem scio Anselmum Laudunensem de voluntate Dei eo saeculo disputasse, et ejus hac de re sententiam a Ruperto Tuitiensi acriter impugnatam non verbis modo, sed et scriptis, ut in Ruperti Apologia late disserui (in prolog. et in parte I, p. 10, 11, 12, 13, 16, 17, 43 et 81). Verum quidni et Anselmus Cantuariensis de eadem quaestione simul ac de concordia [Col. 0021C] praescientiae, etc., scripserit circa vitae finem, effervescentibus tunc animis circa hanc de Dei voluntate quaestionem, paucis videlicet annis antequam Rupertus cum Anselmo Laudunensi congrederetur. Nam adversus eum scripsit circa annum 1116, ut in ejus Apologia animadverti; Anselmus vero decesserat anno 1109.

Istius dialogi S. Anselmus ipse meminit in c. 17 libri I Cur Deus homo ; et in c. 5 libri De conceptu virginali , circa finem, et in c. 7 libri De concordia praescientiae , etc. Argumentum libri declaratur in prologo ad dialogum De veritate .

Hunc ut et alios tres S. Anselmus scripsit dum adhuc prior esset Becci, ut tradit Eadm. l. I De [Col. 0021D] ejus Vita, hoc est ab anno 1063, quo praepositus est, ad annum 1077, quo in abbatem est electus.

Observandum hic unum est quod tractatus De malo , de quo ipse scripsit ad Mauritium, non est nisi excerptum ex c. 11 dialogi istius, remota forma interlocutionis, ut facile advertet quisquis epistolam ad Mauritium, quae est 8 libri II, contulerit cum praefato capite 11 [al. 10]. Quapropter scriptum illud separatim non edidimus, cum et in eo capite, et in ista epistola uno contextu integrum habeatur.

Hoc opus in Anglia ad Bosonis instantiam S. Anselmus inchoavit, et in Capuana provincia, antequam cogeretur Barense concilium, perfecit, ut ipse testatur [Col. 0022A] in praefatione, et Eadmerus refert l. II De ejus vita. Inde consequi necesse est hoc opus prodiisse ante librum De processione Spiritus sancti , qui, ut probavimus, non nisi post Barense concilium scriptus est. Anno itaque 1094, postquam librum De incarnatione Verbi perfecit, hosce libros S.Anselmus aggressus est, dum per regis absentiam studiis sanctis totum se daret, juxta Eadm. l. II De ejus Vita (col. 84). Ipsos autem complevit in villa Schlaviam, quo diverterat anno 1098, et ubi remanere nimio calore compulsus est, donec instaret status dies concilii, videlicet Kal. Octob. istius anni 1098, et non anni 1097, ut ex Eadmero demonstravimus in libri De processione Spiritus sancti censura.

Hos libros Eadmerus ipse Beccensi Ecclesiae, [Col. 0022B] cujus erat filius, transcripsit, ut testatur S. Anselmus in epistola quae est 25 libri II. Ipsos etiam a monachis Cantuariae transcribi ad Paschalem II mittendos rogavit S. Anselmus, si ejus epistolae credimus, quae est 55 libri IV.

Advertendum etiam est quod in fine cap. 17 libri II dicat Anselmus voluntatem se habere scribendi de originali peccato; unde consequitur librum De conceptu virgin. et orig. pecc . esse isto posteriorem; quod etiam arguitur ex prologo et ex c. 22 istius libri, ubi meminit librorum Cur Deus homo .

Post Barense concilium Romanamque synodum [Col. 0022C] S. Anselmus, dum Lugduni moraretur, expletis libris Cur Deus homo , hoc opus scripsit ante meditationem De redemptione humana , ut fidem facit Eadmerus lib. II De ejus vita (col. 107). Liquet ergo librum hunc esse compositum anno 1099, quo conc. Rom. celebratum est sub Urbano II, in festo Apparitionis scilicet S. Michaelis, quod erat terminus induciarum quas in festo Nativitatis Domini post concilium Barense rex Angliae obtinuerat, juxta Eadmer. l. II Hist. novor. Huic enim synodo Romanae S. Anselmus interfuit, nec nisi ea peracta Lugdunum repetiit, ut ex Eadm. ibidem constat, nec Lugduno discessit nisi post regis obitum, qui an. 1100, mense Augusto, contigit, uno videlicet anno post mortem Urbani II, qui humana exuerat [Col. 0022D] mense Octobri [ corr . Julio] anni praecedentis, ut Eadmerus in fine lib. II, Hist. novor, observat.

Hic liber aliquando duntaxat inscribitur De conceptu virginali . Sic Cantabrigae in ms. 161 biblioth. publicae, et in ms. 217 collegii Caii, et in ms. 203 aulae Pembrochianae, et in aliis. Aliquando simpliciter, De originali peccato , sic Cantabrigae in ms. 235 collegii S. Benedicti, et aliis quae videre est in variis lectionibus. Hinc forte error Trithemii distinguentis librum De virginali conceptu , a libro De peccato originali .

In praefatione et in c. 22 istius opusculi S. Anselmus meminit librorum Cur Deus homo , qui proinde eo sunt antiquiores; illud vero praecessit librum [Col. 0023A] De concordia praescient., in cujus c. 7 mentionem habet opusculi istius.

Denique in epistola ad Theodoricum, quae est 42 lib. IV, de eo opere scribit, et illud cum libris Cur Deus homo transcribi mandat, ut eos omnes ad Pasch. II dirigeret. Vide epist 55 libri IV.

Etsi declaratio haec in mss. sancti Anselmi voluminibus non occurrat, in omnibus tamen illius operum editionibus reperitur. Illius occasionem et argumentum ex ipsamet discere licet. Verum de illius auctore et aetate non aliud scimus nisi quod cooetaneus fuerit S. Bernardo Claraevallensi, quem vocat sui temporis Spiritus sancti organum. Unde consectaneum [Col. 0023B] est hancce declarationem esse posteriorem Anselmo, qui decesserat anno 1109. Bernardus vero junior monachum induit anno 1113.

Sanctus Anselmus adhuc prior hunc dialogum scripsit, Eadmero teste l. I De ejus Vita (col. 62), eodem videlicet tempore quo dialogos De casu diaboli, De libertate et De grammatico . Vide sancti Anselmi prologum ad hunc dialogum, cujus adhuc ipse meminit in c. 5 libri De conceptu virginali . Eadem proinde sit dialogorum De libero arbitrio et De grammatico censura; si addideris quod in c. 4, quaest. 3 De concordia gratiae , etc., mentio fiat dialogi De libero arbitrio .

Sanctus Anselmus l. De concordia gratiae cum lib. arb ., c. 11, utcunque promisit, etsi infirmae admodum valetudinis, se aliquando dicturum de multiplici divisione voluntatis quae est usus. Id autem cum nullo in loco attigerit, non abs re conjicio ab eo paulo antequam decederet libellum hunc esse compositum, quem ex ms. Victor. Cd. 12 edidi; et quidem eo lubentius, quod non modo Anselmi nomen, sed et sententias habet.

Anglicanae Ecclesiae pace reddita, S. Anselmus circa vitae finem, hoc est anno 1109, hoc opus scripsit, juxta Eadmer. l. II De ejus Vita (col. 114).

Varia est hujusce operis distributio, ut in variis lectionibus notatum est; queis adde quod in ms. 142 domus sancti Petri in Anglia in duos tractatus iste liber dividitur: primus est de praescientia et praedestinatione; alter de gratia et libero arbitrio: at justius in ms. 203 aulae Pembroch. in tres partes distribuitur: 1 ^o de praescientia et libero arbitrio; 2 ^o de praedestinatione et libero arbitrio; 3 ^o de gratia et libero arbitrio. In ms. bibliothecae Villariensis in Brabantia dicitur Liber trium quaestionum . Dignus sane liber qui tanti viri vitam clauderet.

Librum hunc seu epistolam esse Anselmi protestantur omnia cum excusa tum mss. exemplaria: et ipse Dodechinus ad ann. 1094; sed et [Col. 0024A] ipse liber in c. 1 declarat se ab eo scriptum qui tractatum De processione Spiritus sancti ediderat, de quo supra diximus. In ms. 22 bibliothecae Lincolniensis, et in mss. 217 bibliothecae Caii, et in ms. 145 bibl. publicae Cantabrigensis, et in ms. Cisterciensi inscriptus est De sacrificio azymi et fermentati . In ms. Sancti Martini Torn. intitulatus est De pane sacrificii contra Graecos . Inter epistolas excusa fuit editione Colon. an. 1612; in aliis omnibus inter libros edita est sub eo titulo quem ei praefiximus. Vide varias lectiones.

Cum praefatus liber De processione , etc., cujus in c. 1 hujusce epistolae fit mentio, prodierit ab anno 1101 ad annum 1103, ut supra demonstratum, et haec epistola directa fuerit Waleranno Novemburgensi, [Col. 0024B] adhuc stanti in schismate, quod Guiberti morte, quae juxta Dodech. anno 1100 obtigit, exstingui coepit, certo certius est eam ab Anselmo scriptam non fuisse ante annum 1101, sed paulo post librum De processione Spiritus sancti , circa annum 1102: hanc enim protrahere usque ad annum 1106, sub cujus fine Anselmus in Angliam rediit, et quo Henricus IV imp. Leodii vita functus est, abs re diceretur, cum eo tempore schisma penitus desiisset, Henrico V jam imperante. Haec praecessit alteram De sacramentorum diversitate , in cujus fine auctor meminit istius.

Primam hujuscemodi epistolarum esse Waleranni, [Col. 0024C] alteram Anselmi Cantuar., inscriptiones praeseferunt in omnibus tam editis quam mss. Ideo autem Eadmerus istius sicut et praecedentis opusculi non meminit, quod inter epistolas ea recensenda duxerit: nos ea libris accensuimus, juxta omnes pene editiones, et pleraque mss. In ms. 22 bibl. Lincol., et in ms. 217 bibl. Caii, et in ms. 203 aulae Pembroch., et in ms. Cisterc., ac in editione Nuremberg. anno 1491 hic liber inscriptus legitur De sacramentis Ecclesiae . Quo eodem titulo illum citat S. Bonav. t. VII, parte IV, in c. 1 tertiae Responsionis Apologiae pauperum. Diversos alios titulos vide in variis lectionibus.

Qua autem aetate duae istae epistolae scriptae sint, [Col. 0024D] sic conjicimus. Anselmus Waleranno jam miserat epistolam de azymo, ut ipse in fine hujusce opusculi significat. Deinde ex c. ult. epistolae Waleranni et ex c. 1 epistolae sancti Anselmi constat quod tunc Walerannus Paschali II esset reconciliatus, et adeo ipsi familiaris, ut cardinalium jam tum esset consecretarius, ut refert Paulus Langius in Chronico Citizensi. Igitur scriptam censeo hanc sancti Anselmi epistolam anno 1102, quo Anselmus Ecclesiae bono totus invigilavit, priusquam ex Anglia Romam iterum pergeret, quo pervenit circa finem anni 1103. Et ita S. Anselmus per duos istos an. 1101 et 1102 scripsit librum De processione Spiritus sancti . Deinde librum De azymo , et tandem epistolam De sacramentorum differentiis .

Hic liber exstat Cantabrigae in ms. 235 collegii Sancti Benedicti, in ms. E 10 Corbeiensi, et in ms. S. Ebrulphi, ex quo ipsum edidimus. Is tamen non aliud est quam excerptum ex S. Anselmi epistola ad Guillelmum abbatem, quae est 56 l. I, ut utrumque legenti fit evidens. Hunc autem Guillelmum Dodechinus ad ann. 1094 ait fuisse abbatem Dersagiensem; sed abbas Hirsaugiensis dicitur in veteribus monimentis contra schismaticos a Sebastiano Tengnagel editis anno 1612, et mihi a doctissimo D. Baluzio communicatis, ubi haec epistola legitur. Quam falso libellus hic ascribatur Honorio Augustod. t. XII Bibl. PP. ex praefatis liquet.

In editione Coloniensi an. 1612 primum, quod sciam, excusus est hic liber, et quidem inter epistolas. Nos tamen ipsam, quia dogmatica est, aliis opusculis adjunximus. Anselmo autem Cantuariensi eam adjudicant inscriptio quae illius nomen praefert, Methodus inquirendi rationes eorum quae observamus , et sententia qua in c. 6 dicitur per Adam tota natura fuisse corrupta, quia tota tunc in ipso erat, et extra eum non erat: haec enim omnia Anselmi sunt.

Nec quem movere debet quod Anselmus c. 3 et 7 hujusce libri definiat matrimonium inter cognatos in sexto gradu posse contrahi, cum tamen in antiquioribus etiam Angliae conciliis, et in iis quibus ipse praefuit, prohibita sint connubia usque ad septimum gradum. Haec enim quae videtur dissonantia facile [Col. 0025C] concordat, si attendatur quod canones intra septimum gradum conjugia prohibuerint quoadusque parentela ex alterutra parte ad septimum gradum perveniat, ut exprimit synodus Londoniensis sub Lanfranco, anno 1075, adeo ut si ex una duntaxat parte sextus gradus attingitur, et ex altera septimus, tunc in sexto gradu matrimonium possit contrahi.

P. Raynaldus hunc nodum ut solveret, in sua Syntaxi censuit S. Anselmum eo loci gradus cognationis computasse non a fratre et sorore, sed a nepote et nepte, juxta concilii Salguastadiensis definitionem. Verum quae ratio Anselmo fuit alio ordine hic recensere hos gradus quam in libro De azymo et in canonibus quos ipse condidit in Londinensi conc. an. 1102?

Nihil ergo repugnat, sed omnia suadent hanc epistolam ab Anselmo scriptam fuisse. Sed cui, et qua aetate, non est unde conjiciam. Inscriptio ejus mutila est, nomen enim ejus cui scribitur non legitur, nec Anselmus archiepiscopus vocatur. Murierdarcho sive Murchertacho Hiberniae regi, ut cognatorum conjugia prohibeat, S. Anselmus scribit epistolam quae est 142 libri III, et ab eo rege ad S. Anselmum missas epistolas anno 1095 et 1096 pro consecratione cpiscopi Dublinensis et episcopi Wataferdiae, ab Eadmero in l. II Hist. nov. discimus. Unde ab Anselmo ad quemdam forte Hibernum eo tempore, scilicet circa annum 1096, scriptam fuisse hanc epistolam utcunque conjici potest.

(Vide ceusuram dialogi De casu diaboli , et dialogi De veritate .)

Quandoquidem pastoralis est muneris verbo Dei gregem pascere, Anselmum, qui facundia et zelo ad dicendum promptus semper ac paratus erat, sermonem ad populum frequenter habuisse non est unde quis dubitet. Eadmerus eum diversis in locis concionatum fuisse testatur.

Ex omnibus autem sancti Anselmi sermonibus sive homiliis paucissimae restant. In antiquis editionibus, videlicet duabus Gothicis, una Nurembergensi anno 1491, una et altera Parisiensi anno 1544 et 1549, una Veneta an. 1549, unica homilia exstat, quae [Col. 0026B] est in illud: Intravit Jesus , etc. Et in Colon. anno 1573 primum typis datae sunt enarrationes seu homiliae in aliquot evangelia, et in illud Eccli. XXIV: In omnibus requiem , etc. Anselmi Cantuar. archiep. nomen praeferentes.

Altera Coloniensis anno 1612, et Lugdun. anno 1630, easdem eodem nomine dederunt. Ipsas ergo ea fide, etsi nullo quod viderim ms. suffragante, nihilque de ipsis Eadmero proferente, edidimus; nihil tamen inde asserentes, sed quod accepimus, tradentes. Ordinem duntaxat immutavimus, eas disponendo juxta seriem locorum Scripturae, quae in his exponuntur.

Adnotasse sufficiat eodem stylo et sensu scriptas esse hujusmodi homilias quo et enarrationes in [Col. 0026C] Matth. quas Coloniensis editio in eodem volumine, Anselmi nomine praefixo, compegit. Id facile secundum me discernet quisquis pariter ea loca quae in utrisque explorata sunt invicem contulerit.

Oxoniae quidem in ms. 242 bibl. Merton. exstant homiliae B. Anselmi; sed quae et quot, discere non potui.

In ms. S 15 Sancti Ebrulphi una homilia legitur eo titulo: Anselmi sermo in «Videns Jesus turbas ,» etc., hanc ad nos transmissam ordine secundam caeteris inseruimus.

Unam quoque in illud Apostoli: Decebat enim , etc., adjecimus ex ms. Corb. S 596, hoc titulo: Secundum magistrum Anselmum super versum illum: [Col. 0026D] «Decebat enim », etc.

Ea porro quae est in illud: Intravit Jesus , etc., et quam nonam posuimus, in omnibus cum mss. tum editis etiam antiquioribus repetitur. In mss. nomen Anselmi praefert, et hunc titulum habet in ms. 1106 Bibl. Regiae: In assumptione B. Mariae, Anselmus in illud: «Intravit ,» etc. In ms. Corb. P 307, Sermo Anselmi in Assumptione, in illud: «Intravit ,» etc. In ms. 596 Corb., Ex dictis domini Anselmi archiepiscopi . In ms. Breviaro Ecclesiae Carcassonensis: Pro festo Assumptionis B. Mariae Virginis: «In illo tempore, intravit ,» etc. Homilia venerabilis Anselmi archiep . Consuie varias lectiones.

Hanc homiliam S. Anselmus a Guillelmo abbate Fiscanensi et ab Arnulfo Troarnensi abbate rogatus [Col. 0027A] scripsit, ut discimus ex ejus prologo quem ex ms. Corb. edidimus.

Quod eam scripserit nondum archiepiscopus, et proinde ante an. 1093, ipse satis indicat in prologo, ubi ait se ex obedientia illam scripto tradidisse, quam plus quam semel in conventu fratrum dixerat. Scripta itaque est ab anno 1088, quo Arnulphus electus est abbas Troarn. juxta Chronicon Goferni ab auctore piae Neustriae citatum in c. 2 De abbatia Troarnensi, ad annum 1093, quo Anselmus Ecclesiae Cantuariensi praefectus est.

Denique in ms. bibl. clar. V. D. Bigot exstat una homilia sic inscripta: Incipit homilia B. Anselmi super Joannem, de planctu Magdalenae ; haec ipsa est quae Origeni vulgo sed falso tribuitur. Quandoquidem [Col. 0027B] vero non plane mihi constat eam esse Anselmi, et pluribus aliis in locis edita habetur, ideo illam dimisimus.

Istas exhortationes seu sententias P. Theophilus, ut scio, primus emisit. Unde eas habuerit et quo jure eas sancta Anselmo ascripserit, nos sciremus si ipse docuisset; ea igitur quae ei debetur fide illas inter sancti Anselmi Opera edidimus.

Unum mihi constat, ipsas a monacho Benedictino conscriptas. Etenim plures ex sancti Benedicti regula collectae sunt; ut cum dicitur: Cur malis actibus tuis contristas Patrem piissimum qui te in filiorum numero dignatus est computare . Item: Ne irritatus Dominus malis tuis ut nequissimum servum [Col. 0027C] perpetuam tradat ad poenam , etc. Item: Aeterno Regi militaturus propriis abrenuntia voluntatibus , etc. Item: Age, dum vacat, quod in aeternum expediat . Quae omnia in S. regulae prologo expressa sunt. Et cum dicitur: Esto omni vilitate vel extremitate contentus . Item: Pronuntia te omnibus viliorem , quod in c. 5 regulae legitur. Et cum dicitur: Diem judicii time: actus vitae tuae omni hora custodi: fac te alienum ab actibus saeculi , etc., quae omnia in sanctae regulae c. 6 proposita sunt.

P. Theophilus eam primus publicam fecit ex ms. Bibl. Vatic. Quae tamen inde ad nos transmissa est, in aliquid ab ea discrepat, ut ex variis lectionibus ad operis calcem positis est evidens.

Haec autem admonitionis formula sic inscripta legitur in ms. bibl. S. Martini Tornac.: Tractatus B. Anselmi, quomodo debeat interrogari frater morti proximus, et quomodo respondere . Vide varias lectiones.

Qua aetate sanctus Anselmus hanc formulam praescripserit, non est unde conjiciam.

Coloniae anno 1573 primum typis excusum est carmen istud, sed mancum et mutilum. Integrum illum ex Sancti Victoris. Paris. bibliot. editum est ibidem an. 1612.

Exstat quidem in pluribus mss., cum quibus illud [Col. 0028A] contulimus, sed in nullo ex his nomen sancti Anselmi habet. Imo in ms. bibl. Aldenburg. carmen De contemptu mundi tribuitur Bernardo Cluniacensi. In ms. Gemmet. C. 70 duo sunt carmina De mundi contemptu: unum quod incipit: Cartula nostra tibi , etc., alterum est illud quod Anselmi oper bus adjectum, et intitulatur: Claudianus ad monachos . In ms. Becc. K 10 Rogerio Cadomo monacho Beccensi ascribitur. Unde quid juris Anselmus habeat in id operis, definire non audeo. Verum quidem est hunc S. doctorem nonnullos versus et hexametros et pentametros composuisse; at quid inde consequitur? Unum dixerim, carmen istud a monacho qui sanctam regulam est professus, compositum esse. In eo enim plura ad mentem regulae sancti Benedicti proferantur, [Col. 0028B] ut cum ad eos expresse loquitur qui morum conversionem promiserunt, et monachum hortatur ut Deum ubique et semper praesentem credat, etc.

Alia duo carmina in sola D. Picardi, qui ea primus dedit, fide subjecimus.

Is Anselmo tribuitur in ms. Lovaniensi, ex quo transumptum et ad nos transmissum edidimus: ecce ab Anselmi stylo et sensu abhorret.

Sanctum Anselmum orationes sive meditationes scripsisse testatur Eadmerus l. II. De ejus vita ( Col . 56); testatur et Durandus abbas Casae-Dei in epistola ad Anselmum, quae est 61 libri I, testatur [Col. 0028C] et ipse Anselmus in ep. 20 l. I et in ep. 51 l. II: testatur denique innumera pene mss.

Non una vero aetate, sed diversis temporibus illas scripsit, ut ex singularum censuris fiet manifestum, ex quibus etiam constabit quae et quot a sancto Anselmo vere prodierint.

Prologum a sancto Anselmo scriptum mecum censebit, qui in eo mecum deprehenderit et verba et mentem epist. qua sanctus Anselmus Gondulpho scribit (Ep. 20, lib. I) se suas rationes ideo paragraphis distinxisse ne prolixitas generaret fastidium, et ut eas lector incidat, hoc est ibi desinat vel incipiat ubi voluerit. Haec enim eadem in [Col. 0028D] prologo.

Eam P. Theophilus primus evulgavit inter sancti Anselmi Meditationes. A quibus vero illam acceperit, ipse non edicit.

In ms. Bibl. D. Bigot eam inter sancti Anselmi Meditationes haberi certos nos fecit R. P. D. Franciscus Pommeraye, illud prae manibus tenens.

Ipsa sane sancti Anselmi sententias habet. Quod enim in § 1 dicit mortuam magis quam dormientem esse animam quae ad Dei vocem non expergiscitur, idem in meditatione 2 sensit. Quod ibidem dicit animam ad hoc factam esse ad imaginem Dei ut meminerit, intelligat et amet summum bonum, id ipsum est quod in Monologio, Proslogio et alibi passim edocuit. [Col. 0029A] In § 3 dicit quod solus Deus vere est et est verum esse, sine quo nulli potestbene esse. Hocidem in Monologio et aliis pluribus in locis sanctus Anselmus exposuit.

Licet ergo in paucis ms. reperiatur haec meditatio, saltem sub Anselmi nomine, hanc tamen sancto Anselmo non possum abjudicare.

In omnibus editis haec exstat sic inscripta: Liber de miseria hominis . Exstat et in ms. omnibus, sed diverso sub titulo. In ms. D. Bigot intitulatur: De terrore extremi judicii . In ms, 2024 Bibl. Regiae, in ms. Cisterc. et in aliis inscribitur: Meditatio ad concitandum timorem . Consule varias lectiones. Illam ab Anselmi monachis se accepisse scribit Durandus [Col. 0029B] epist. 61, libri I. Ex qua et ex Anselmi responso liquet eam ab Anselmo esse editam antequam esset abbas, hoc est ante annum 1078. In illa enim Anselmus non ut abbas salutatur, nec in eo abbas inscribitur. Durandus autem hanc meditationem acceperat, dum esset abbas monasterii Casae-Dei, cujus regimen tenuit ab anno 1068 ad ann. 1078, quo in Claremont. Eccl. episc. electus est. Unde ab anno 1068 ad an. 1078, quo Anselmus Beccensis monasterii factus est abbas, eam scriptam esse fit manifestum.

Hanc citat S. Bonavent. c. 3 Soliloq., et eam integre describit S. Antoninus, p. II, tit. 16, c. 12, § 7.

Duo hic observo, 1. Inter S. Bernardi opera exstare librum qui eumdem titulum, De miseria hominis , praefert; sed qui ab isto omnino alius est; 2. Ipsam inter preces a Joanne abbate collectas haberi in cod. ms. Mettensi. Quod non levi argumento est preces istas ab eo magis exscriptas esse quam compositas, ut fusius infra demonstrabimus.

Haec in omnibus editis et mss. Meditationem S. Anselmi exemplaribus legitur: inscriptionum diversitatem vide in variis lectionibus.

Ipsam censeo ex illis esse contriti cordis opusculis quae praefatus Durandus accepisse se gratulatur in prae adducta epist.; unde et eadem aetate eam fuisse compositam qua praecedens edita est, [Col. 0029D] lubens concedo.

P. Theophilus in sua hujusce meditationis syntaxi agitat an sua sibi crimina suoque nomine S. Anselmus hic exprobret et describat; et negando concludit, ne plus aequo suae famae prodigus Sanctus hic doctor judicetur. Verum delicatior haec mihi visa est religio: Ut quid Anselmi conscientiam excutere. quem a pietatis studio recessisse ut sibi indulgeret, Eadmerus ipse scribit? Sat sit Anselmum suae juventutis delicta verae poenitentiae lacrymis diluisse

Plures hujusce meditationis sententias habet c. 39 libri Meditationum, qui S. Augustino falso tribuitur.

Inter S. Anselmi meditationes, eas habent omnia mss. cum quibus collatae sunt et ms. 2024, Bibl. Regiae, et ms. D. Bigot. Vide varias lectiones.

Eam Pater Raynaudus edidit compositam et diversis partibus quae in aliis orationibus leguntur quarum S. Anselmi est auctor indubius: nos, iis sepositis, illam dedimus illis duntaxat instructam quae ipsi sunt propria nec in aliis reperiuntur.

Primi duo hujusce meditationis paragraphi habentur in ms. S. Mart. Tornac., cujus transsumptum nobis missum est: duos alios in nullo ms. comperi, et in sola P. Theophili fide protuli, eo quidem libentius quod in eis mentem et linguam Anselmi [Col. 0030B] noverim.

Dissimulare hic nequeo duos priores paragraphos integros legi in libro De contritione cordis , qui exstat in Appendice tom. IX Operum S. Augustini. Verum id nihil juris S. Anselmo detrahit, cum liber iste nihil sit aliud quam excerptum ex variis meditationibus et orationibus quas Anselmi esse omni certo certius est. Id infra demonstrabimus in judicio libri de cordis contritione .

A. P. Theophilo primum edita est ex ms. Biblioth. Vatic. et in ea nihil occurrit S. Anselmo indignum.

Haec meditatio, quae incipit, Jesum Nazarenum , [Col. 0030C] etc., inter S. Anselmi Opera in omnibus excusis legitur sub hoc titulo: Speculum evangelici sermonis ; alias, Stimulus amoris . In ms. D. Bigot inscribitur: De humanitate ; in ms. Oratorii Paris. hunc titulum habet: Passio Domini nostri Jesu Christi, mundi Salvatoris, secundum B. Anselmum archiepisc . In tom. VII, Operum S. Bonav. unus exstat liber cui titulus: Stimulus amoris ; at totus ab isto distat. Fateor quidem inter S. Bernardi Opera occurrere hanc meditationem inscriptam: Sermo B. Bernardi de Passione Domini . At S. Bernardo eam abjudicant qui eam Bernardi stylo minime descriptam advertunt; nec ego eam Anselmo firmius asseram, cum in ea Anselmi verba non legam; in nullo tamen ejus doctrinae ac pietati repugnat, et nomen ejus [Col. 0030D] praefert in omnibus etiam antiquioribus excusis, et in aliquibus mss.

Ex ms. Vatic. eam P. Theophil. publici juris fecit; et mihi non est unde illam S. Anselmi non esse judicem.

In omnibus tam excusis quam mss. S. Anselmi meditationibus haec legitur. In ms. 22 biblioth. Lincoln. habet hunc titulum, De recreatione hominis . Diversos titulos vide in variis lectionibus.

Eadmerus l. II. De ejus Vita, testatur ipsam ab Anselmo Lugduni scriptam esse anno 1099, post librum De conceptu virqinali , etc.

Primus, si bene scio, P. Raynaudus eas inter sancti Anselmi meditationes evulgavit: et eas in unico ms., quod est domini Bigot, S. Anselmus meditationibus accenseri didici. In duodecima phrasim Anselmi adverto, in tertia decima stylum video omnino disparem; utraque tamen piis mentibus sapit.

Hanc sancti Anselmi nomine P. Theophilus ex ms. codi e (collegii, ut puto, Viennensis) primus edidit; ipsa etiam inter S. Anselmi Meditationes occurrit in ms. D. Bigot; in aliis eam non legi.

Observandum autem est in ea contineri novem priora capitula libelli qui Manuale S. Augustini [Col. 0031B] vulgo dicitur. Unde istius libri, sicut et Meditationum, et libri De contritione cordis , crisim infra dabimus.

Unica in tres partes distributa exstat in editione Lugdunensi an. 1630, quam nos in tres meditationes divisimus. Huic P. Theoph. ex ms. primam lucem dedit, et eam ab Anselmo ad sororem suam directam scribit. Mihi quidem certo renuntiatum est tripartitam hanc meditationem ad sororem haberi in saepefato. ms. D. Bigot; ego vero me illam in nullo ms. legisse fateor.

De idarum auctore certum est: 1. eum fuisse fratrem illius virginis ad quam directae sunt; ipse enim in secunda declarat quod eos idem pater genuerit, [Col. 0031C] idem venter complexus est, eadem viscera profuderunt; 2. eum in juventutis vitia prolapsum, ut eodem loci ipsi fatetur; 3. ipsum tandem Dei misericordia a saeculo esse conversum; 4. quod illius soror in virginitatis proposito viveret, ut in his aperte significatur.

At S. Anselmus unicam sororem habuisse scitur, nomine Richeram, quae nupsit Burgondio, ex quo filium genuit cui Anselmi nomen impositum est. Id testantur plures epistolae ab Anselmo ad Burgondium, et ad Richeram et ad Anselmum nepotem scriptae. In earum una, quae est 67 l. III, sorori suae scribit neminem esse, excepto ejus viro, cujus salutem tantum nosse et audire ipsa desiderat quantum [Col. 0031D] suam et filii sui; quia ipse unicus ejus frater est, et ille unicus ejus filius: quae non obscure indicant non aliam fuisse S. Anselmi sororem; si qua enim fuisset, Anselmus non esset post maritum unicus qui cum nepote suo a Richera unice diligeretur. Id unum prohibet quin credam ab Anselmo scriptas esse istas meditationes.

Quidam eas S. Augustino ascripsere; et quidem in libello De vita eremit. ad sororem , c. 47, ad finem tres istae ex integro leguntur. Verum nec istius libelli Augustinus auctor est, sed aliquis sancto Benedicto et sancto Gregorio junior; illius enim meminit in c. 14 et 19, et istius in c. 46. Adjice quod in nullo ex antiquioribus sancti Augustini mss. id operis descriptum reperiatur.

Auctor hujus libelli in c. ult. fatetur se his mediationibus De divinis beneficiis , adjunxisse vivendi formam quam per 46 capitula ibi praescripsit; unde fit evidens unum esse et istius vivendi formulae et istarum meditationem auctorem.

Ex ms. collegii Viennensis P. Theophil., ut ait in praelatione ad Mantissam, hanc inter alias omnes, ut vocat, faculas, seu alloquia sancti Anselmi in lucem primus emisit. Hujus initium legitur in prima parte cap. 18 libri Meditationum qui inter sancti Augustini opera volvitur.

De illius auctore hoc unum scitur, quod viveret in socictate fratrum quibus praeerat; id enim ibi pluribus indicat. Nihil autem in ea est quod Anselmum [Col. 0032B] non sapiat, unde ab Anselmo, dum Beccense coenobium regeret, eam scriptam esse facile crediderim.

Primus eam ex ms. Vatican. edidit P. Raynaldus. Ipsam nos ex ms. S. Mart. Tornac. castigatam dedimus. Anselmo prorsus digna est.

Inter S. Anselmi orationes haec habetur in ms. 267 biblioth. Thuanae, ex quo ipsam typis dedimus. Haec sancti Anselmi doctrinam ac pietatem in omnibus exprimit.

Hanc non aliud censeo quam pietatis flores ex Proslogio sive ab ipso Anselmo, sive ab alio collectos; [Col. 0032C] et ita omni jure Anselmo ascribitur in pluribus mss. ac in P. Theophili editione,

A P. Rayn. ex ms. coll. Vien. primum evulgata est, nec eam in ullis sive excusis sive mss. comperi. Attamen ab Anselmi stylo non distat, et auctorem suum proposito et habitu religionis distinguit.

Ipsa in excusis etiam antiquiorihus exstat, quasi pars orationis, quae incipit; Deus meus, da cordi meo , etc. Nos eam ab illa non sejunximus, nisi ut eas quae compunctionem excitant, illis praemitteremus quae ad virtutes impenetrandas sunt compositae. [Col. 0032D] Capitula 5, 6, 7, 8 libri Meditationum, qui Augustino falso tribuitur, constant ex ista oratione, quae tamen in ms. et in omnibus excusis S. Anselmo ascribitur. Vide infra judicium istius libelli Meditationum.

Inter S. Anselmi orationes hae leguntur in mss. quae in variis lectionibus notavimus: quibus adde ms. D. Bigot, et ms. coll. Vien., ex quo eas P. Rayn. primus edidit. Quinta est. c. 34 praefati libri Meditationum.

In ms. biblioth. S. Martini Tornac. leguntur plures S. Anselmi lamentationes, hoc est meditationes, [Col. 0033A] inter quas haec habetur, quam ad nos transmissati, protulimus.

Oratio 9 eadem est ac 2, cujus vide censuram

Haec confecit quatuor priora capitula praefati libelli Meditationum. Attamen omnes etiam antiquio res Meditationum S. Anselmi editiones ipsam habent; nec non ms. Thuan. 267 et ms. colleg. Vienn.

Inter S. Anselmi orationes legitur haec in pluribus mss. in quibus diversos habet titulos, ut videre licet in variis lectionibus. In ms. D. Bigot haec oratio aliis duabus conjuncta est. Eam ex ms. Vatic. P. Raynaldi primus publicam fecit.

P. Theoph. ex ms. Vienn. primus eas inter S. Anselmi alloquia recensuit.

Exstat haec in omnibus excusis, et in ms. D. Bigot ac in ms. Thuan. et in ms. Vien. Ipsa tamen est c.9 saepe fati libelli Meditationum, cujus infra judicium dabimus.

Hanc inter S. Anselmi orationes habent ms. Corb. 160, ms. Vallis Luc., ms. San-Germ. et ms. Coll. Vien., ex quo eam P. Theoph. primus edidit.

Istae capita 36 et 37 praedicti libri Meditationum complent. Ipsa tamen, nec immerito, P. Rayn. ex ms. Coll. Vien. S. Anselmi alloquiis accensuit.

Hac oratione clauditur praefatus liber Meditationum: ipsa tamen inter S. Anselmi orationes legitur non solum in ms. quae in variis lectionibus designavimus, sed et in ms. S. Germani, in ms. Lovan. et in ms. Vienn. ex quo P. Rayn. eam S. Anselmi alloquiis primus adjunxit.

Ipsas ex ms. Vatic. accepit ac dedit P. Raynaudus. Reperiuntur quidem in libro De contritione cordis , ac in libro Meditationum, c. 10. At quam falso hi libri nomen Augustini praeferant, infra demonstrabimus.

Praeter ms. quae in variis lectionibus notata sunt ms. Lov., ms. Biblioth. Regiae, ms. Floriac., nec non mss. Vatican. et Collonien. Vien., ex quibus eas P. Theoph. deprompsit, eas esse Anselmi protestantur.

Cum fides mss. codicibus integra danda sit, ubi nulla alia suppetit judicandi ratio, et nihil aliunde repugnat hanc orationem nulli alii quam S. Anselmo adjudicandam censuimus. Eam enim in pluribus non ignobilioris notae codicibus mss. inter alias sancti hujusce doctoris orationes perlegimus: quos, cui libuerit, consulat in variis lectionibus notatos. Iis adjiciantur ms. 2024 Biblioth. Regiae, et aliud ms. D. Bigot. Stylo quoque Anselmi descriptam hanc [Col. 0034A] esse probe novit quisquis in ejus lectione versatus est. Quod autem haec inter Joannis abbatis Fiscanensis pia collectanea reperiatur in Metensi ms., quid consequens est, nisi abbatem hunc, qui ea adhuc aetate vigebat qua a S. Anselmo plurimi pias quas composuerat, orationes deposcebant, ab eo istam, accepisse et acceptam exscripsisse? Id infra sumus demonstraturi.

Has omnes P. Raynaud. ex ms. Vien. primus edidit tricesima tertia legitur etiam in ms. D. Bigot sub hoc titulo: Oratio apologetica sancti Anselmi . tricesima quarta vero exstat in ms. Thuan et in ms. Becc., ut in variis lectionibus indicavimus.

Ex ms. Corbeiensi 160 illas publici juris fecimus et Anselmo ascripsimus. Quae quadragesima est reperitur etiam in ms. Victor. KK. 16.

Harum prima in omnibus pene mss. inter S. Anselmi orationes legitur. Vide varias lectiones. Caeteras vero non ita firmus Anselmo asseruerim: licet eam quae quadragesima secunda est ex ms. Viennensi, et alias ex ms. Vatic. P. Raynaudus in lucem ediderit.

Pater Raynaudus has quatuor ad B. V. orationes ex ms. colleg. Vienn. primus typis expressit inter Anselmianas.

Hae habentur non modo in ms. colleg. Vien. et in ms. Vatic. et in San German., sed et in iis omnibus quae evolvi, ut in variis lectionibus signavi. Unde illas esse reor quas prolixiores composuisse se Anselmus nondum abbas scribit in epist. ad Gondulphum, quae est 20 lib. I. Unum hic observandum est, quod in antea editis orationes 40 et 50 abbreviatae quasi unam conficiunt sub hoc titulo: Invocatio Matris Virginis Mariae simul ac Filii ejus , et incipit: Sancta et inter , etc.

Ex ms. Vien, orationem 52, alias vero ex ms. Vatic. P. Raynaudus inter Anselmianas primus edidit.

Rhythmus hic inter sancti Anselmi orationes habetur in ms. Corbeiensi 160 et in ms. Vict. KK. 16, ex quibus illum praelo commisimus sancti Anselmi orationibus insertum.

Guillelmus Gemmeticensis, lib. VI, cap. 9, de Anselmo scribit quod librum orationum ad sanctos ediderit; et eas esse Anselmi non est unde quis dubitet, nisi omnem ms. codicibus fidem abnegavit. In aliquibus quidem oratio 64, quae est ad sanctum An dream; et oratio 68, quae est ad sanctum Laurentium et 71, quae est ad sanctum Dunstanum, desiderantur: sed cum prima in ms. Vien. et in ms. Th. et in ms. Sancti Germani legatur; altera vero in ms. [Col. 0035A] Th. et in ms. Vien tertia tandem in ms. Vien., ea satis sint faciendae hac in re fidei.

Advertendum superest: 1. In ms. codice Sancti Arnulphi Metensis, ex supra recentis sancti Anselmi Meditationibus et Orationibus plurimas (quarum specimina D. Mabillonius t. I Analectorum exhibuit) reperiri inter varia pietatis opuscula quae Joannes abbas Augustae nuncupavit. Ipsas autem non ab eo compositas, sed ex jam tum editisa sancto Anselmo Meditationibus sive Orationibus collectas inde arguitur, 1 ^o quod ex omnibus Orationum sancti Anselmi codicibus ms. quos viderim, et qui tam in proloquio quam in variis lectionibus denotantur, nullus sit qui istarum precum saltem quam plurimas sancto Anselmo non ascribat. Qua quaeso aequitatis lance tot ms. fidem [Col. 0035B] elevabit unicus codex ms. cui nulla alia suffragatur ratio?

2. Quod ex sancti Anselmi epistolis, quas in prima Meditationum censura indicavimus, et ex ipsiusmet Eadmeri testimonio (l. I De Vit S. Anselmi, col. 56) constet erationes ab Anselmo dum adhuc prior esset, hoc est ante ann. 1078, editas, et a pluribus exscriptas. Unde non leviter conjiciam ipsum etiam Joannem Fiscanensem Anselmo Beccensi viciniorem illas ab eo accepisse.

3. Quod inter eas illae passim descriptae legantur quas Anselmo asserunt ipsaemet Anselmi epistolae, videlicet tres orationes ad sanctam Mariam, quas ipse suas facit in epistola ad Gondulphum, quae est 20 lib. II, et meditatio, Terret me , etc. (Vide censuram Meditationis 2) cum aliis de cordis contritione, de quibus Durandus abbas Casae-Dei ei gratulatur in ejusdem libri epistola 61. Ex quibus conficitur, 1 ^o codicem hunc Metensem non esse descriptum nisi postquam sanctus Anselmus suas Meditationes sive Orationes edidit; 2 ^o Joannem hunc abbatem plures ab Anselmo compositas orationes exscripsisse, et exscriptas direxisse ad Augustam. 3 ^o Istarum proinde precationum hunc non auctorem, sed pium duntaxat collectorem habendum.

Porro nihil repugnat certo huic juri quod istas preces sancto Anselmo adjudicat. Quod enim praefatus Metensis codex optimae notae scriptus sit ad undecimi saeculi finem, et quod Joannes Fiscanensis vita cesserit anno 1078, quem tamen monasterium [Col. 0035D] rexisse usque ad annum 1082 auctor Neustriae Piae refert ex Orderico Vit., l. IV, ad ann. 1072, et l. II, ad ann. 1107, non modo nihil obstant, sed favent plurimum. Nam, ut supra jam tetigit, Anselmus dum Becci prior erat, plures orationes scripsisse certo scitur, et ab ann. 1063 hoc munere perfunctus ad an. 1078, quo in abbatem assumptus est.

Earum auctor homuncionem quidem se dicit. At cum non de corporis mole, sed ex animo de se humiliter sentientis ista prolata sint Joannem hunc, qui ex corporis exiguitate Joannellinus dicebatur, nihil juvant; sed Anselmum aperte produnt, cui frequens erat hujusce vocis homuncionis et homunculi usus, ut patet legenti tertiam meditationem et [Col. 0036A] orationem 69, quae nullo dubio Anselmi sunt, et in quibus homuncionem et homunculum ipse se nuncupat.

In alloquio 12, quod in nostra hac editione est meditatio, 181, auctor indicat se pastoris habere officium cujus onere pressus ingemiscebat. Et haec quidem Anselmo priori aptissime conveniunt, cujus sub praelationis istius pondere suspiria lacrymasque describit Eadmerus ( l . I De Vita S. Ans.) Cum , inquit, pro amissa status sui tranquillitate vehementissime fleret, ab onere praelationis, quod sibi fatebatur importabile, ut relevari mereretur, magnopere (Maurilium) archiepisc. Rothom, coepit rogare. Ipsi vero Maurilius praecepit ut praelationem quam habebat retineret .

Denique quod gratiam loca commissa ordinandi auctor orationum postulet, Joannem Fiscanensem, qui duo regebat monasteria, utquid arguit: quasi vero plures ecclesias regere credatur sacerdos quisquis in fine brevium litaniarum recitat orationem in qua haec verba loca nobis commissa expressa leguntur.

Uni igitur Anselmo Cantuariensi jure merito istas orationes asseruimus, quas non Fiscanensis modo, sed et Durandus Casae-Dei abbas ab anno 1068 ad annum 1078 et plures alii multa pietatis studio exceperunt et collegerunt.

Advertendum 2 ex orationibus quae nullo dubio sunt Anselmi, videlicet ex orat. ad S. Petrum, ad S. Paulum, ad S. Nicolaum, ad S. Benedictum, plurima [Col. 0036C] excerpta esse ex quibus magna ex parte compositi sunt liber De contritione cordis , et liber Meditationum, qui in t. IX Operum S. Aug. habentur, et de quibus propterea quid sentiendum sit infra pronuntiabimus; 3. orationem 69 minus recte inscriptam esse ad sanctum Martinum, cum ad S. Nicolaum eam se fecisse ipse Anselmus scribat in epist. ad Baldricum, quae est 51 lib. II, in qua etiam indicat eam paulo antequam in Angliam ipse transfretaret, esse compositam, videlicet circa idem tempus quo librum De Incarnatione Verbi contra Roscelinum inchoaverat. Exstat haec oratio sancti Nicolai nomine inscripta in ms. monasterii de Lira.

Illud D. Picardus primus in lucem misit, haud [Col. 0036D] dubie ex aliquo ms. quod sancti Anselmi nomen praefert. P. Rayn. nullum habuisse illius operis codicem ms. fatetur. Ego quidem incidi in duos, videlicet unum Victorinum, et alterum Floriacensem, in quibus hujusce Psalterii initium usque ad Completorium habetur: sed in utroque caetera desiderantur, et in neutro legitur nomen auctoris. Occurrit etiam mihi in nostrae biblioth. codice ms. 345 Psalterium B. V. et aliud etiam in ms. Bibliot. Regiae; sed duo hae prorsus alia sunt ab eo quod hic editum est, et ab eo quod S. Bonaventura composuit.

Primi capitis ultima pars, cum secundo capite, [Col. 0037A] tota ad verbum sumpta est ex postrema parte meditationis 2, quam S. Anselmus anno 1099 scripsit de humana redemptione.

Tertii capitis pars posterior, Qualem me fecisti , etc., et prior pars capitis 4, usque ad haec verba, Anima mea ante omnia , etc., decerptae sunt ex sancti Anselmi oratione ad S. Joann. Bapt. Altera pars istius Capitis 4, sunt autem haec , etc., transumpta est ex oratione 4 ad Deum, quae incipit: Altissime , etc. Ultima tandem pars ab his verbis, Quam tolerabilius , etc., et initium capitis sequentis usque ad ista Noli, Domine , etc., translata sunt ex secunda indubitataque S. Anselmi meditatione cujus initium est, Terret me , etc.

Ab istis autem verbis: Noli, Domine , etc., ad haec, [Col. 0037B] Parce peccatrici animae meae , etc., deprompta sunt ex ultima parte tertiae meditationis sancti Anselmi, quae est deploratio male amissae virginitatis.

Ab his quinti capitis verbis, heu! miser semper , etc., usque ad ista, perversum etiam , etc., emendicata sunt, inverso licet ordine ex S. Anselmi oratione tertia ad Deum. Ab istis autem, perversum etiam , etc., usque ad ista O peccata , etc., excerpta sunt, mutato tamen ordine, ex oratione ad S. Bened. quam esse sancti Anselmi constat.

Ab iis porro verbis O peccata , etc., usque ad haec Exaudi ergo , etc., quae sunt initium capitis 10, sumpta sunt ex oratione ad sanctum Nicolaum, quam ipse Anselmus se fecisse declarat in epist. 51, [Col. 0037C] l. II. Ab his, Exaudi ergo , etc., ad ista Sed unde Deus meus , etc., extracta pariter sunt ex praefata orat. ad S. Nic.

Ab istis Sed unde Deus , etc., ad haec Memento , etc., sunt ex tertia sancti Anselmi meditatione, quae est de virginitate male amissa.

Ab his Memento , etc., ad ista: Deus meus, in te pono , etc., deducta sunt ex fine orationis ad sanctum Nicolaum, et ex meditatione de male amissa virginitate.

Ista capitis ultimi, Peccare est Deum inhonorare , etc., sunt ex meditatione 11, quam sanctus Anselmus Lugduni composuit, et ex pluribus aliis ejus capitulis:

Haec ejusdem capitis, heu me! peccavi , etc., ad ista: Deus Dominus cujus , etc., exscripta sunt ex secunda sancti Anselmi meditatione. Haec tamen verba: Vae male agenti , etc., transumpta sunt ex oratione ad sanctum Paulum ex qua etiam decerpta sunt ista Deus cujus bonitas , etc., usque ad haec Scio quidem et fateor , etc.

Ex his autem omnibus fit evidens librum De contritione cordis , cujus auctor incertus fuit ipsis sancti Augustini censoribus fuisse compositum ab aliquo recentiore, qui sancti Augustini et sancti Anselmi sententias quae magis ad cordis contritionem movere possunt studiosissime collegit, et ex ipsis librum hunc aptissime concinnavit.

Duo Meditationum libri exstant in tom. IX Operum sancti Augustini: unus inter ejus Opera, alter in Appendice editus est. De secundo cui nihil cum Anselmi Meditationibus commune est, nihil hic statuimus, sed de primo quid sentiendum sit ut concludatur, duo praemittenda sunt.

1. Totus fere hic liber legitur in sancti Anselmi Meditationibus et Orationibus. Quatuor enim priora hujusce libri capitula conficiunt orationem 10, quae incipit, Domine Deus, da cordi , etc., usque ad haec: Quam magnas, Domine , etc. Quatuor autem sequentia capitula de verbo ad verbum redduntur in oratione 2, quae incipit: Invoco te .

Caput nonum istius libelli implet S. Anselmi orationem 14, Jam o divini amor , etc.

Cap. 10 est ipsa oratio 21, Scio, Domine , etc. Initium capitis 18 inchoat meditationem 18, omissis aliquot versibus quae huic praemittuntur.

Capita 22 et 23 plurima habent quae leguntur in § 5, 6 et 7 Meditationis 14, quae et Enchiridion dicitur.

Cap. 29 et 30 continentur in § 1 praefatae Meditationis 14.

Caput 34 est oratio integra quam quintam numeravimus.

Caput 35 conficit orationem 17.

Caput 36 dat orationem 16.

Caput 37 complet 18 et 19 orationes.

Caput 39 aliquas habet sententias quae sunt in oratione 62 aliquas quae occurrunt in medit. 3, aliquas quae leguntur in orat. 2, aliquas etiam quae in c. 1 Proslogii reperiuntur.

Denique caput 41 et ult. integram conficit orationem 20.

Ex his luce clarius est aut istas meditationes et orationes ex praefato libro esse descriptas, aut librum hunc ex istis maxime orationibus seu meditationibus non ab Anselmo sed alio juniore fuisse compositum. Utrum verum sit ut intelligatur, adverto: 1 ^o Proslogion et alias saltem ex his orationibus quae eadem habent ac iste liber, indubitata esse sancti Anselmi opuscula. Unde consectaneum magis est ex [Col. 0038D] sancti Anselmi orationibus librum hunc esse transumptum quam ex eo libello, cujus auctor nullus ante Anselmum certo scitur, et qui non nisi in mss. recentioribus legitur, istas orationes fuisse ab Anselmo descriptas. Nec enim is erat sancti Anselmi animus.

Adverto 2 ^o librum hunc Meditationum nihil aliud esse quam centones nonnunquam minus apte assutos. In orationibus vero sancti Anselmi sententiae sententiis et partes partibus magis cohaerent. Potius itaque ille ex istis, quam istae ex illo, compositus est.

Hunc librum non esse Augustini constat: 1 ^o ex eo quod in antiquioribus ms. non legatur, 2 ^o ex [Col. 0039A] ipsius prologo, ubi auctor praefatur se ex elegantioribus dictis SS. Patrum Manuale hoc collegisse, 3 ^o ex eo quod sex ultima hujusce libri capitula verbatim sancti Anselmi Proslogio transumpta sint.

An vero hic liber sit Anselmi non est unde definiam. [Col. 0040A] Aequius tamen censuerim id operis nec ab Augustino, nec ab Anselmo prodiisse, sed ab aliquo ipsis recentiore, qui ex diversis et maxime S. Augustini et sancti Anselmi sententiis et capitulis hunc librum con. sarcinavit.

Oxoniae in ms. 223 bibl. Mertonensis liber iste sic inscriptus legitur: Liber qui vocatur Elucidarius B. Anselmi . Cantabrigae in ms. 123, colleg. Bened., Elucidarium Anselmi . In pluribus aliis mss. exstat, [Col. 0039B] sed sine nomine auctoris. In ms. cujusdam bibliothecae Anglicanae exstat etiam hoc opus Gallice scriptum, ut certo mihi ab amico, prae cujus manibus erat, renuntiatum est.

Hunc librum Anselmi nomine insignitum Espencaeus prelo primus commisit Parisiis an. 1560, unde postea inter sancti Anselmi Opera excusum est Coloniae an. 1573. Quandoquidem vero in eo plurima vana, inepta, et sancti Anselmi doctrinae adversa deprehenduntur, indignum prorsus quod illius Operibus adnumeraretur, judicatum est. Quae enim de luctu Adam, Abel occiso, dicuntur in l. I, c. 15 et de miraculis qui Domino nascente contigisse narrantur in eod. l., c. 19, nec theologo, nec sano capite digna sunt: Et cum arbitrium definitur (l. III, [Col. 0039C] c. 3) «libertas eligendi bonum vel malum,» ab Anselmi doctrina receditur: cujus etiam sententiae repugnat quod l. II, c. 15, de seminis immunditia pronuntiatur. Deinde sanctus Anselmus in prologo ad dialogum De veritate ipse quatuor a se compositos dialogos scribens et enumerans, hujus non meminit. Nec quis dicat ea aetate dialogum hunc nondum ab eo editum fuisse; nam ex Elucidarii praefatione liquet ipsum ab aliquo qui in scholis adhuc ageret, et nondum esset praelatus, esse compositum: Anselmo autem Beccensis coenobii regimen jam tum obtigerat cum ad suos dialogos prologum scripsit.

Honorio Augustodunensi id operis ascripsit Trithemius l. De Eccl. script. Guillelmo Conventriensi Carmelitae, qui vixit circa an. 1360, P. Theophilus [Col. 0039D] in Eromatis adjudicavit: cujus tamen sententiam P. Labbe confutat ex ms. codice coll. Clarom., qui hujusce Carmelitae aetatem superat. Neutri ego illud opus asseram, sed cuidam sancti Anselmi studioso qui ex ipsius maxime sententiis hanc Christianae, ut ait, theologiae summam concinnavit.

Exstat hic dialogus in ms. 519 bibl. Thuan sub hoc titulo: Planctus beatae Mariae V. ad Anselmum, de passione Christi . Exstat et in omnibus editis. Nihilominus tamen hunc non esse S. Anselmi mihi constat, 1 ^o ex prologo, ubi haec leguntur: Beatus Anselmus , etc.; 2 ^o quia is non est ex quatuor dialogis quos a se compositos Anselmus ipse recenset in praefatione ad dial. De veritate ; 3 ^o quia de eo Eadmerus nihil loquitur; 4 ^o et maxime prae fabulis et puerilibus nugis quibus dialogus iste oppletus est.

In omnibus quidem, etiam antiquioribus, excusis S. Anselmi Operibus liber iste legitur. Verum cum [Col. 0040B] in nullis reperiatur mss. et auctor in cap. 5 Bernardum citet, palam est eum esse Anselmo posteriorem, qui anno 1109 decesserat, antequam Bernardus vel monachum induisset. Quod etiam de merito ex condigno loquitur in c. 1, indicat hoc opus non prodiisse ante saeculum decimum tertium.

Hujusce tractationis fragmenta cum hac epigraphe, De conceptu virginali passivo , primus edidit P. Raynaudus, qui totus contendit huncce tractatum a S. Anselmo esse compositum. Equidem ipse scio in ms. 271 bibl. Merton. in Anglia, ante tractatum De excellentia B. Mariae hunc legi sic inscriptum: Anselmus de conceptione B. Mariae : et in ms. 22 bibl. Lincol. inter alia S. Anselmi opera illud haberi [Col. 0040C] De Conceptione B. Virginis . Cantabrigae in ms. 338 colleg. S. Benedict. post Eadmeri Opera pariter occurrit tractatus De conceptione S. Mariae . Sed et in ms. Cluniac. legitur: Tractatus B. Anselmi de conceptione B. Mariae Virg . Et in ms. Corb. inter sancti Anselmi Opera hic etiam tractatus reperitur, De conceptione B. Virg. Mariae ex quibus duobus ms. huncce tractatum integrum edidimus. Non tamen inter sancti Anselmi Opera quandoquidem horum mss. quae pauciora sunt, et alios quam sancti Anselmi tractatus continent, fidem penitus abrogant alia innumera Operum S. Anselmi mss. quae in Regia, Victorina, Thuana, et pluribus aliis bibliothecis in Gallia, in Anglia et in Belgio asservantur. In his enim omnibus ne fragmentum quidem istarum [Col. 0040D] tractationum reperire est. Sed nec scio quis tractatus ille sit, quem tres Anglicani isti codices inscribunt: De conceptione B. Virginis; hic enim titulus libro De conceptu virginali ab exscriptoribus praefigi potuit.

Insuper sancto Anselmo hunc librum falso ascribi tota ipsius doctrina reclamat, ut novit quisquis ejus librum II Cur Deus homo , et maxime c. 16 et 17, legit ut intelligeret. P. Raynaudus in sua hujusce libelli Syntaxi vult Anselmum eo loci, sicut et alios PP. locutum de prima conceptione quae in paterni seminis susceptione consistit, et unde incurritur debitum contrahendi peccatum originis. Verum his totus adversatur Anselmus citatis maxime in locis, ubi probat nullam esse in semine immunditiam quae [Col. 0041A] mundatione egeat; et ubi suo Bosoni demonstrat necesse fuisse Deum hominem fieri ut beata Virgo mundaretur, ipsamque a Spiritu sancto per Christum esse mundatam. Opponunt alii sanctum Anselmum in enarrationibus suis in sancti Pauli Epistolas eadem sensisse quae in isto libro deducit. In ista enim Apostoli verba, de peccato damnavit peccatum (Rom. VIII) , sic ait: Maria ex Adam mortua nisi divinitus exempta fuisset , etc.; et ista: Omnes mortui sunt (II Cor. V) , sic explanat: Omnes itaque mortui sunt in peccatis, nemine prorsus excepto, dempta Matre Dei, sive originalibus, sive etiam voluntate additis .

Ad quid haec? non enim istas enarrationes scripsit Anselmus, sed Hervaeus Burgidolensis, ut ipsi Bellarminus [Col. 0041B] et Labbe in l. De script. eccl. observant, et nobis constat ex codice ms. qui penes nos est, et ex cujus etiam fide certo liquet has clausulas, nisi divinitus exempta fuisset , et dempta Matre Dei , esse ab alio insertas ut Estius fuerat jam subodoratus. Haec enim in ms. minime leguntur.

Non est ergo unde concilietur secum pugnans sancti Anselmi doctrina, si liber iste ab eo sit editus; unde magis eum Anselmo supponi, quam Anselmum sibi non constare non inique censuerim. Hoc eodem argumenti genere Angelus Rocca, Augustinianus, cum sancti Bonaventurae Opera Romae excudi curaret, sermonem secundum de beata Maria, qui eadem exponit ac iste liber, ad marginem (t. III, in serm. de sanctis, p. 389 edict. Rom) , concludit hunc sermonem [Col. 0041C] S. Bonaventurae non esse, cum ipse multis aliis in locis opinionem in l . III Sent. affirmatam omnino et constanter defendat .

Baronius ipse in notis ad Martyrol. observat quod an tractatus De concep. B. V. sit Anselmi merito ducitur in controversiam, cum multa habeat quae eidem auctori repugnent, ut notat Joan. Turrecrem. in tract. De concept. B. V., parte XII, c. 3. Hoc ipsius Baronii judicium.

Ipse quoque tractatus, hic suae integritati ac puritati jam redditus, se non nisi post Anselmi tempora editum protestatur. Etenim ab ipso sermonis exordio declaratur, 1. quod multis in locis jam tum festiva erat solemnitas Conceptionis B. Mariae; [Col. 0041D] 2. quod priscis temporibus frequentiori usu celebraretur, dum pura simplicitas vigebat; 3. quod perspicacia et examinatio modernorum quorumdam, qui saeculari et ecclesiastica auctoritate, divitiarumque abundantia praeeminebant, hanc solemnitatem quasi ratione vacantem de medio sustulerit et redegerit in nihilum; 4. quod charitas simplicium de tantae festivitatis abolitione tum gemeret.

At ista cum Anselmi aetate stare nequeunt; sicut nec commentum illud quo ista festivitas dicitur ab Anselmo instituta dum Lugduni moraretur. Quandoquidem de iis plane siluit Eadmerus, qui singula, vel minutissima, quae Lugduni ab Anselmo gesta sunt, accuratissime describit tam in libris de ejus Vita quam in Historia novorum. Nec ullus de istius [Col. 0042A] festivitatis institutione aut abolitione eo tempore scripsit, cum tamen hujusce aetatis gesta tot Scritores nobis tradiderint. Denique qui dici potest priscis temporibus instituta festivitas, praevalente contra charitatem simplicium auctoritate quorumdam qui ecclesiastica dignitate praeeminebant, abolita esse ipsa aetate Anselmi, qui post priorem suum e civitate Lugdunensi (ubi ab eo instituta fertur) reditum vix decem annos impleverit?

Non ergo Anselmi, sed Bernardi aetas haec tulit. Ea siquidem tempestate, videlicet circa ann. 1140, Lugdunensis Ecclesia festivam recolere voluit beatae Virginis conceptionem. Quod cum sanctus Bernardus et plures alii minus aeque ferrent, graves inde controversiae motae sunt, iis contendentibus, 1. quod nulla [Col. 0042B] esset hanc conceptionem specialiter recolendi ratio; 2. quod si ante Christi partum B. Virgo decessisset, originalis peccati sortem non evasisset, ut refert ipse auctor hujusce libri. His autem subindicari prae caeteris ac redargui videtur Potho Prumiensis, qui anno 1151 in lib. III De statu domus Dei (t. XII, part. I, Bibl. PP.) , sub finem, ait maxime absurdum videri quod festum Conceptionis sanctae Mariae fuerit de novo inductum, nec tamen se devotioni fidelium derogare, si hujus festivitatis rationem quaerat. Ubi Potho sensum ac verba profert sancti Bernardi in epist. 174 ad canonicos Lugdunenses.

Advertendum quoque est quod in ea epistola sanctus Bernardus dicat se jam antequam eam scriberet, hunc (verba ejus sunt) errorem apud aliquos [Col. 0042C] comperisse; sed dissimulando pepercisse simplicium devotioni, quem iniquiori animo tulit in sapientibus viris et in insigni Ecclesia. Ex quibus fit manifestum, 1. hoc sancti Bernardi tempore, qui post Anselmum floruit, aliquos duntaxat simpliciores, de quibus in praefato tractatu dictum est, beatae Mariae conceptionem fuisse veneratos; 2. nec dum publice ac solemniter ab Ecclesiis recoli solitam; 3. et proinde hanc festivitatem ab Ecclesia Lugdunensi, non ex Anselmi instituto, nec ejus aetate fuisse celebratum, cum sanctus Bernardus illius Ecclesiae canonicos hujus celebritatis redarguerit statim atque eam deprehendit. Superstitione , inquit, deprehensa , etc. Eam autem non ignorasset si ab Anselmi tempore esset instituta in ea Ecclesia, cujus ipse, ut ibi ait, [Col. 0042D] specialiter erat filius. Cum ergo haec quae in eo tractatu de festivitatis illius institutione et abolitione scripta legimus, sancti Anselmi temporibus minime congruant, tractatus hic non ab Anselmo, sed ab alio recentiore compositus est.

Pater Raynaudus sermonem hunc ex ms. monasterii Sancti Ragueberti Jurensis edidit sic inscriptum: Epistola sancti Anselmi de conceptione beatae Mariae .

Anselmus Cantuariensis archiepiscopus et Anglorum pastor coepiscopis suis et omnibus B. Mariae [Col. 0043A] mysteria colentibus, salutem et perpetuam in Christo benedictionem .

Verum fictitiam esse hanc epistolam suadent plurima, 1. inscripto haec non est Anselmi; nusquam enim in epistolis ipse se Anglorum pastorem nuncupat, quo forte non levem sibi invidiam fecisset; 2. sanctus Anselmus coepiscopos non fuisset allocutus his verbis: Dilectissimi fratres, dilectio vestra , absque ulla dignitatis ac paternae reverentiae nota, quam in caeteris semper adhibuit; 3. epistolae non clauduntur his vocibus: praestante Domino nostro Jesu Christo Filio ejus, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per infinita saecula saeculorum. Amen; 4. nullus ex historiae Anglicanae scriptoribus refert a Guillelmo Conquestore in Daniam [Col. 0043B] missum Elsinum, qui utrum classis, ut fama erat, in Angliam dirigenda pararetur, sagaciter exploraret. Imo tradunt omnes Guillelmum, statim atque in Angliae regem sacratus est, in Northmanniam transfretasse, et aliquanto post Danorum potentissimam classem in Angliam irrupisse. Cum quibus profecto male cohaeret prima istius epistolae sive sermonis narratio. Si enim Elsinus paratam classem renuntiasset Guillelmo, vel ipse ex Anglia non exiisset, vel saltem Dani eam eo imparato non invasissent. S. Elsinus, Anglice Aiegelsin , non fuit in abbatem Ramesiensem electus nisi an. 1080, ut habetur in Registro de Ramsey, fol. 218. Fabula igitur est coenobii Ramesiensis abbatem Elsinum a Guillelmo I accersitum directumque fuisse in Daniam statim [Col. 0043C] atque Angliam suae ditioni subjecit, hoc est anno 1066.

Elsinus hic in ecclesia Sancti Augustini aliquando resedisse dicitur in altera narratione. Et quidem Guillelmus Torne in Chronicis abbatem Sancti Augustini Cantuar. ad ann. 1059 inter eos abbates bene recenset Egelsinum; et de eo inter caetera scribit quod, ipso et Stigando archiepiscopo Cantuariensi ducibus, populus Cantiorum anno 1066 Guillelmo occurrerunt; et quod pacto inter eos foedere abbas iste in Daniam navigaverit, sed profugus ut iram Guillelmi declinaret, non ut ejus legatus aut explorator, ut fingit fabula. Denique quod non solum non fuerit ad ecclesiam Ramesiensem promotus, sed quod nusquam ex eo tempore comparuerit Egelsinus iste, adeo ut in ejus locum rex alium suffecerit [Col. 0043D] nomine Scotlandum, cujus instantia a rege mandatum est ea omnia bona coenobio Sancti Augustini restitui, quae abbas iste Egelsinus, quem rex ipse in suo rescripto vocat fugitivum, vel concesserat vel abripi permiserat. Non ergo is Elsinus est qui a rege in Daniam missus est, et qui re cum Danis facta in Angliam redeunti facta sit praefata revelatio. Nec enim is fuit unquam Ramesiensis coenobii Pater, nec ad Danos transivit, nisi profugus; unde nec uspiam reversus est.

Sed nec abbas Ramesiensis ad id muneris a rege deligi potuit, cum Elsinus hic abbatem non nisi anno 1080 sit electus, et nusquam in Daniam transmigraverit, [Col. 0044A] maxime ad exploranda Danorum consilia qui paulo post in Angliam irrupere.

Quis ergo iste Elsinus seu Egelsinus est, cui ex Dania redeunti tanta revelata sunt mysteria? Dixerim hunc nec Ramesiensem, nec Cantuariensem, sex ex utroque confictum qui et in Daniam transfretaret, quo abiit Cantuariensis; et qui Ramesiense coenobium regeret, ne exsul aut profugus etiamnum in Dania crederetur: sic seipsa concidit male texta narratio.

6. Elsinus iste naufragio proximus adeo scrupulose inquirit non solum de die, sed et festivitatis officio, ut arte composita haec narratio facile credatur.

7. Adeo varie descripta est haec epistola, ut mendacio [Col. 0044B] in incerto fluctuanti quam veritati quae sibi constat, propior sit. In ea quam edidit Pater Yenez in appendice tom. VII Chron. ord. S. Bened., edicitur quod sanctus Nicolaus sit infulatus hic qui Elsino naufragandi succurrit, nec nisi una apparitio in ea narratur. In ea quae hic edita est, duae aliae eodem stylo adjectae sunt narrationes. Illa tandem quam ex ms. Gemmet. subjeci eo titulo: Miraculum de conceptione B. Mariae , partim rhythmis, partim soluta oratione composita est, et unicam duntaxat apparitionem enuntiat. Denique revelationem hanc factam abbati in naufragio constituto Durandus ipse Mimatensis episcopus (1296), l. VII De divin. offic. , concludit non esse authenticam nec approbandam.

8. Non magis veri speciem habet quod de quodam [Col. 0044C] diacono Hungariae regis germano narratur. Hunc volunt (IVION I. II. Ligni vita) esse Fridericum, quadragesimum tertium Aquileiensis Ecclesiae patriarcham, quem Caroli Calvi filium et monachum Fuldensem fingunt, deinde ab eo in archiepiscopum assumpto institutam fuisse hanc festivitatem. Ughellus in tom. V Italiae Sacrae, quae Romae edita est, hanc fabulam rejicit et confutat ex eo quod iste archiepiscopus inter Caroli filios non recenseatur in stemmate Carolingorum: neque in epitaphio quod ejus sepulcro incisum est, ulla de iis habeatur mentio; nec de eo Christophorus Browerus ullam mentionem habet in libro Antiquitatum Fuldensium ubi de praestantia, doctrina et pietate illustrium Fuldensium monachorum diserte agit. Denique nullus [Col. 0044D] scitur Aquileiensis patriarcha fuisse regis Hungariae germanus. Nec de festivitate recens inducta Bernardus, Potho et alii circa annum 1140 causati fuissent, si in Italiae sede patriarchali ab anno 884, quo iste Aquileiensis archiepiscopus electus est, vel paulo post, cum octavis fuisset celebrata.

9. Impoenitentiae finali, quae illud peccatum est quod neque in futuro saeculo remittetur, nimium favet tertia hujusce epistolae narratio; et Scripturae dicenti quod ubi arbor ceciderit, ibi manebit; Ecclesiaeque profitenti quod in inferno nulla est redemptio, nimis repugnat ut fidem mereatur.

10. Haec ratio quod ideo extolli debeat B. M. conceptio, [Col. 0045A] sicut et ejus nativitas, quia nisi illa conciperetur, non nasceretur, a S. Bernardo refertur ac refellitur (epist. 174) : quod argumento est fabulam hanc ea aetate fuisse confictam.

11. Auctor in eos qui hanc festivitatem celebrare abnuebant, tanquam in insanos et insensatos invehitur. Quod quam ab Anselmi modestia ac mansuetudine alienum sit, novit quisquis ejus scripta vel cursim evolvit.

Circa miraculum de conceptione S. Mariae quod ex ms. Gemmet. c. 40, idem censeto quod de epistola praecedente.

His autem in omnibus id unum egi ut hasce tractationes non esse sancti Anselmi demonstrarem, nihilque ad Conceptionis festivitatem ac mysterium [Col. 0045B] attigi, de quibus semper id sentiam quod Ecclesiae judicio stabit.

D. Joannes Picardus hanc historiam, si historia dicenda est, ex ms. biblioth. Victorinae primus edidit, et sancto Anselmo ascripsit. Ipsam tamen vix Anselmo digna judicavimus, quia in ea leguntur multa quae vero minime similia sensatis visa sunt, et quae risum magis excutere quam ad pietatem movere possunt.

Nihil sancto Anselmo indignum habet; nec dissonat ab iis quae sanctus Anselmus Lanzoni scripsit in epistola quae est 29 libri I.

Disputationis istius auctorem et argumentum aperte indicat epistola quae loco prologi praemittitur. Hactenus inedita fuerat, etsi in pluribus ms. reperitur, videlicet in ms. bibl. Elnon., bibl. Longi Pontis, bibl. ecclesiae cathed. Tornac., et bibl. Sancti Lamberti; praeter ms. bibl. S. Remigii Rem., bibl. Vict. et bibl. San-Germanensis; ex quibus illam juris publici fecimus.

Dialogum hunc, qui a quingentis annis et amplius in bibliothecarum scriniis delituerat, e Laetiensi feliciter deprompsimus. A Ruperto Tuitiensis coenobii abbate Annulum hunc esse compositum, et tribus [Col. 0045D] libris quasi totidem gemmis distinctum ab ipsomet discimus in ejus prologo ad libros De glorificatione S. Trinitatis et processione Spiritus sancti , ubi se hunc Annulum, expetente Cunone quondam abbate Syngebernensi, tum Ratisponensi episcopo, post completos tredecim libellos De gloria Filii hominis , et ante susceptos libros De glorificatione , etc. (hoc est circa an. 1127) conscripsisse se praefatur. De his plura disserui in Apologia pro Ruperto.

Ea P. Rayn. ex mss. bibl. Vatic. primus in lucem misit: et haec quidem Anselmum sapiunt. Nonnulla ex ms. Corbeiensi his subjunximus, quae nec ab Anselmo aliena sunt.

De homilia autem in illud, Decebat enim , etc., quid censendum sit dixi in aliarum homiliarum censura.

In ms. San-Germanensi 608 duo haec miracula a sancto Anselmo edita dicuntur. Unde ne quid Operum quae ipsi ascribuntur, in hoc volumine desideraretur, ea, quantumvis fabulosa et nulla fide digna, adjecimus. Ejusdem generis haec sunt cujus et praefati tractatus De conceptione, et miraculum abbatissae quae angelis obstetricantibus partum edidit.

In ms. Cambronensi hic liber exstat sic inscriptus: Incipit liber domini Anselmi de sacramento altaris . Sub eodem titulo legitur in ms. Atrebat. [Col. 0046B] Quandoquidem vero eo in opere aliqua redarguuntur quae legimus in libris De divinis officiis, quos Rupertus Tuitiensis anno 1111 scripsit, Anselmus vero humanis exemptus sit anno 1109, liquet illud opus ab Anselmo non prodiisse. Quod et in Ruperti Apologia fusius exposui. Hunc itaque librum suo auctori, Guillelmo Sancti Theodorici, cujus nomen praefert in ms. Longi-Pontis et in aliis, dimittentes, ipsum hic excudendum minime censuimus, cum inter Guillelmi abbatis S. Theodorici Opera in Bibliotheca Cisterciensi editus habeatur.

Hic liber in tom. IV operum S. Augustini inscriptus legitur, De essentia Divinitatis; et in tom IX. Operum S. Hieronymi est epistola 15, De iis quae de [Col. 0046C] Deo in Scripturis sanctis attribuuntur : exstat etiam inter S. Bonaventurae opuscula. Unde, licet in prioribus editis sancti Anselmi operibus habeatur, cum in nullo ms. cod. Anselmi nomen obtineat, illum dimisimus.

Hoc opus exstat in ms. 14 bibl. collegii Ovialensis, sic inscriptum: Epilogus mappae mundi per eumdem (Petrum de Alliaco Cameracensem). In ms. 12 collegii Corporis Christi, inter Hugonis Opera, De imagine mundi libri duo . In ms. 7 colleg. Sanctae Trinitatis: Liber Henrici Huntingdon, qui dicitur Imago Dei . In ms. 367 collegii S. Benedicti: Imago mundi composita per H. canonicum . Ibid in ms. 32: Imago [Col. 0046D] mundi cum prologo doctoris clarissimi Anselmi super librum cujus auctor est Greg. Huntingdon . In ms. 280 Biblioth. Regiae: Incipit prologus beati Anselmi episcopi super librum qui dicitur: Imago mundi . In ms. 512 nostrae biblioth. San-German. exstat liber intitulatus: Speculum vel Imago mundi, editus a fratre Vincentio ordinis Fr. Praed .; sed is alius est ab eo qui inter S. Anselmi Opera fuit editus. In ejusdem bibl. ms. 513 alius liber legitur eo titulo: Speculum vel imago mundi , nullo auctoris nomine; sed nec is est idem cum aliis.

In omnibus vero, etiam antiquioribus, excusis sancti Anselmi Operibus exstant hi duo libri.

Attamen ab isto volumine ipsos exclusimus, nec quidem in Appendice eis dedimus locum, utpote quos [Col. 0047A] Anselmi esse non constat, et quos alibi, videlicet, inter Hoaorli Angustodunensis Opera expressos legimus in tom. XII Bibliothecae PP.

In ms. biblioth. Claraevall. S. Ebrulphi, Longi Pontis et S. Martini Tornac. huic libro sancti Anselmi nomen praefixum est. Verum in ms. Corb. E. 10 et in ms. Bec. Eadmero ascribitur, et simul exstat cjus ad Guillelmum monachum epistola quae simul cum prologo enarrat describendi hujusce libelli rationem, et Eadmerum ejus auctorem aperte denuntiat. Plura etiam ex eo proferuntur in l. De similitudinibus a c. 47 ad c. 71. Nomen autem S. Anselmi non immerito praefert in pluribus mss. cum sermo sit quem sanctus Anselmus Cluniaci habuit, [Col. 0047B] et quem individuus ejus comes Eadmerus in libri forma descripsit.

Liber hic in ms. Lirano et in ms. aulae Pembroch. inscribitur: De moribus humanis; inter S. Anselmi opera exstat in omnibus excusis et in pluribus mss. Unde S. Thomas, S. Bonav., sanctus Antoninus et alii ipsum S. Anselmo adjudicavere. Unus Pater Theophylus id opus inter notha recensuit; nec injuria. Hunc enim librum ab Anselmo non esse compositum convincitur, 1. ex septem capitulis 186-192, quae in antea editis postrema sunt; sed eis cum ex ms. S. Germani tum ex ms. Beccensi, duo subjunximus quae in prioribus excusis non legebantur. In iis autem septem capitulis auctor de S. Anselmo loquitur; [Col. 0047C] unde necessario consequitur eum a S. Anselmo alium esse. Nec quis ea dicat adjecta fuisse, sicut revera in editione Nuremberg. non habentur, in omnibus enim mss. ea leguntur, et unum ipsorum sub Anselmi etiam nomine a S. Bonav. citatur.

Hinc autem error natus est quod liber iste compositus sit ex similitudinibus quas S. Anselmus ad mores facile componendos adhibere consueverat: unde liber Similitudinum Anselmi recte dici potuit, vel inscribi S. Anselmi Similitudines . Quam plurimas enim ex iis quibus S. Anselmus usus est, Eadmerus profert in l. De ejus Vita: nempe similitudinem Ursarii, col. 58; Cerae, 59; Plantae, 67; Vivarii, 76; Bubonis, 83; Molendini, 85; Leporis, 91; Aviculae, 92.; Militis solidarii, col. 94; quas [Col. 0048A] easdem in isto Similitudinum libro simul collectas legimus. Quod, sicut et totus istius libri contextus, certo mihi argumento est ipsum ab eodem Eadmero esse compositum ex iis quas simul collegit, S. Anselmi non similitudinibus modo sed et sententiis, maxime de voluntate, de humilitate ac de beatitudine et miseria. Unde una illius pars nonnunquam inscripta reperitur: Liber de triplici voluntate; altera De monte humilitatis; et tertia, de quatuordecim beatitudinibus et totidem miseriis .

In editione Nurembergensi non exstat hic liber; in aliis tamen, etiam Gothicis, legitur inter sancti Anselmi Opera: hunc vero ex ms Becc. E 10 Eadmero restituimus, cujus stylo conscriptus est.

Hunc librum Pater Raynaudus primus edidit et S. Anselmo adjudicavit. Quandoquidem vero in nullis mss. aut antea editis sancti Anselmi operibus illum compererim, in eo tamen sancti Anselmi sententiae deprehendantur, maxime ubi de Dei potentia agit, adeo et verbis et sensu libro praecedenti affinis mihi visus est, ut et Eadmeri, qui S. Anselmi placitis firmiter constanterque adhaesit, partum esse non leviter conjiciam: ipsius tamen nomen huic operi hac una ratione praefigere non ausus sum.

In mss. bibl. Alnensis exstat tractatus inscriptus: Anselmus de duplici stola . In ms G. 6 bibliothecae Bodleianae inter sancti Anselmi Opera occurrit liber De stola duplici post resurrectionem . Hujus operis ut [Col. 0048C] aliquod haberem exemplar, in me non fuit; sed nec ab Anselmo Cantuariensi illud compositum censeo, cujus Eadmerus aut alius quis non meminit.

De Antichristo liber unus Anselmo tribuitur in ms. 122 et 134 bibl. coll. S. Bened. Cantabrigae; et in ms. 203 aulae Pembroch. Hunc librum conjicio excerptum ex c. 30 et seq. Elucidarii, quod Anselmo ascribitur, etsi falso.

Librum etiam De bona occupatione Anselmo ascribunt ms. 134 praefati collegii S. Bened. et ms. 16 bibl. collegii Magdalen. Oxoniensis.

De quibus vero hic liber agat rescire non potui. Ipsum denique, ut et alios qui Anselmi nomen praeferunt, fetus tanto Patri suppositos judico, quibus recensendis non aequum est diutius immorari.

Quoniam multas et antecessorum nostrorum temporibus insolitas rerum mutationes nostris diebus in Anglia accidisse et coaluisse conspeximus, ne mutationes ipsae posterorum scientiam penitus laterent, quaedam ex illis succincte excerpta [ al ., excepta], litterarum memoriae tradidimus. Sed quoniam opus ipsum in hoc maxime versatur, ut ea quae inter reges Anglorum et Anselmum archiepiscopum Cantuarium facta sunt, inconcussa veritate designet, quaeque omnibus puram illorum historiam scire volentibus tunc temporis innotescere potuerunt, licet inculto, plano tamen sermone describat. Nec adeo quidquam in se contineat, quod ad privatam conversationem, vel ad morum ipsius Anselmi qualitatem, aut ad miraculorum exhibitionem pertinere videatur, [Col. 0049B] placuit quibusdam familiaribus meis me ad hoc sua [Col. 0050A] prece perducere ut, sicut descriptione notarum rerum posteris, ita designatione ignotarum satagerem [ al ., satageremus] tam futuris quam et praesentibus aliquod officii mei munus impendere. Quos eo quod offendere summopere cavebam, dedi operam voluntati eorum pro posse morem gerere. Opus igitur ipsum de vita et conversatione Anselmi archiepiscopi Cantuariensis titulatum, taliter, Deo adjuvante, curavi disponere, ut quamvis aliud opus quod praesignavimus ex majori parte de ejusdem viri conversatione subsistat; ita tamen in sua materia integrae narrationis formam praetendat, ut nec illud istius, nec istud illius pro mutua sui cognitione multum videatur indigere. Plene tamen actus ejus scire volentibus, nec illud sine isto, nec istud sine illo sufficere [Col. 0050B] [ al. omit .] posse pronuntio.

De Divinitatis essentia, per meditationis modum, non Scripturae auctoritate, sed rationum momentis hic disserit Anselmus. Nihil dixit quod SS. PP. et maxime beati Augustini scriptis non cohaereat. Cum dixit cap . 76 Trinitatem posse dici tres substantias, hoc est tres personas, cum Graecis locutus est .

Quidam fratres saepe me studioseque precati [Col. 0143A] sunt ut quaedam quae illis de ⁜ 2 meditanda Divinitatis essentia, et quibusdam aliis huie meditationi cohaerentibus ⁜ 3 , usitato sermone colloquendo protuleram, sub quodam ⁜ 4 eis meditationis exemplo describerem. Cujus scilicet scribendae meditationis magis secundum suam voluntatem, quam secundum rei facilitatem ⁜ 5 aut meam possibilitatem, hanc mihi formam praestituerunt ⁜ 6 : quatenus auctoritate Scripturae penitus nihil in ea persuaderetur; sed quidquid per singulas investigationes finis assereret, id ita esse plano stylo et vulgaribus argumentis ⁜ 7 , simplicique disputatione, et rationis necessitas breviter cogeret, et veritatis claritas ⁜ 8 patenter ostenderet. Voluerunt etiam ut nec simplicibus peneque fatuis ⁜ 9 , objectionibus mihi occurrentibus obviare contemnerem. [Col. 0143B] Quod quidem diu tentare recusavi, atque mecum reipsa comparans, multis me rationibus excusare tentavi: quanto enim id quod petebant usu sibi optabant facilius, tanto mihi illud actu injungebant difficilius. Tandem tamen victus, tum precum modesta importunitate, tum studii eorum non contemnenda honestate; invitus quidem propter rei difficultatem, et ingenii mei imbecillitatem, quod precabantur incoepi; sed libenter propter eorum charitatem, quantum potui secundum ipsorum ⁜ 10 diffinitionem effeci. Ad quod cum ea spe sim adductus, ut quidquid facerem illis solis ⁜ 11 a quibus exigebatur, esset notum, et paulo post idipsum ⁜ 12 ut vilem rem fastidientibus, contemptu esset ⁜ 13 obruendum: scio enim me in eo non tam precantibus satisfacere [Col. 0143C] eisdem potuisse, quam ⁜ 14 precibus me prosequentibus finem posuisse. Nescio tamen quo pacto sic ⁜ 15 praeter spem evenit, ut non solum praedicti fratres, sed et plures alii Scripturam ipsam, quisque eam sibi transcribendo in longum ⁜ 16 memoriae condemnare satagerent: quam ego saepe retractans ⁜ 17 nihil potui invenire me in ea dixisse, quod non catholicorum Patrum, et maxime beati Augustini, scriptis cohaereat. Quapropter, si cui videbitur quod in eodem opusculo aliquid protulerim, quod aut nimis novum sit, aut a veritate dissentiat, rogo ne statim me aut praesumptorem ⁜ 18 novitatum, aut falsitatis assertorem exclamet; sed prius libros praefati doctoris Augustini ⁜ 19 de Trinitate diligenter perspiciat [Col. 0144A] ⁜ 20 , deinde secundum eos opusculum meum dijudicet. Quod enim dixi summam Trinitatem posse dici tres substantias, Graecos secutus sum, qui confitentur tres substantias in una ⁜ 21 essentia ⁜ 22 , eadem fide, qua nos tres personas in una substantia. Nam hoc significant in Deo per substantiam, quod nos per personam. Quaecunque autem ibi dixi ⁜ 23 , sub persona secum sola cogitatione disputantis et investigantis ea, quae prius non animadvertisset, prolata sunt: sicut sciebam illos velle quorum petitioni obsequi intendebam. Precor autem et obsecro vehementer, si quis hoc opusculum voluerit transcribere, ut hanc praefationem in capite libelli ante ipsa capitula 4 studeat praeponere. Multum enim ⁜ 24 prodesse puto ad intelligenda ea quae legerit ibi, si quis [Col. 0144B] prius, qua intentione, quove modo disputata sint, cognoverit. Puto etiam quod si quis hanc ipsam praefationem viderit prius, non temere judicabit, si quid contra ⁜ 25 suam opinionem prolatum invenerit.

CONSPECTUS CAPITIS.—Unam summam naturam existere, sibi sufficientem, et a cujus omnipotenti bonitate omnia alia sint, pluraque alia quae de Deo credimus, sola ratio magna ex parte persuadere potest. Modus autem investigandi summam naturam promptissimus hic est. Non appetimus nisi quae bona putamus: et plurima bona esse ratione discernimus. Certissimum est autem quia quaecunque dicuntur aliquid, ita ut ad invicem magis aut minus aut aequaliter dicantur, per aliquid dicuntur [Col. 0144C] quod non aliud et aliud, sed idem intelligitur in diversis quae in eo uno conveniunt. Ergo necesse est ut omnia sint bona per aliquid quod unum idem sit in diversis bonis. Ergo datur unum quid per quod cuncta sunt bona, et in quo bona diversa conveniunt. Quis autem dubitet illud ipsum, per quod cuncta sunt bona, esse magnum bonum, et esse bonum per seipsum? Ergo omnia alia bona sunt per aliud; et ipsum solum est per seipsum. At quod per aliud est, minus est eo quod per se est bonum. Ergo illud quod est per se bonum, est summe bonum, et summum omnium quae sunt: nam quod est summe bonum, est summe magnum. Est igitur unum aliquid summe magnum et summe bonum, id est summum omnium quae sunt.

Si quis unam naturam summam omnium quae sunt, solam sibi in aeterna beatitudine sua sufficientem ⁜ 28 omnibusque rebus aliis hoc ipsum quod aliquid sunt, [Col. 0145A] aut quod aliquo ⁜ 29 modo bene sunt, per omnipotentem bonitatem suam dantem et facientem, aliaque perplura, quae de Deo, sive de ejus creatura necessario credimus, aut non audiendo, aut non credendo ignorat, putat quia ea ipsa ex magna parte, si vel mediocris ingenii ⁜ 30 est, potest ipse sibi ⁜ 31 saltem sola ratione persuadere. Quod cum multis modis facere possit, unum ponam, quem illi aestimo esse promptissimum. Etenim cum omnes frui solis his appetant, quae bona putant; in promptu est, ut aliquando mentis oculum convertat ad investigandum illud, unde sunt ⁜ 32 bona ea ipsa, quae non appetit, nisi quia judicat esse bona, ut deinde ratione ducente et illa prosequente ⁜ 33 ad ea, quae irrationabiliter ignorat, rationabiliter proficiat. In quo ⁜ 34 tamen si quid dixero, quod major non monstret ⁜ 35 auctoritas, sic [Col. 0145B] volo accipi: ut quamvis ex rationibus, quae mihi videbuntur, quasi necessarium concludatur, non ob hoc tamen omnino necessarium, sed tantum sic interim videri posse dicatur. Facile est igitur ut aliquis sic secum ⁜ 36 tacitus dicat: Cum tam ⁜ 37 innumerabilia bona sint, quorum tam multam diversitatem et sensibus corporeis experimur, et ratione mentis discernimus, estne credendum esse unum aliquid, per quod unum sint ⁜ 38 bona quaecunque bona sunt; an sunt bona ⁜ 39 alia per aliud. Certissimum quidem et omnibus est volentibus advertere perspicuum quia quaecunque dicuntur aliquid, ita ut ad invicem magis aut minus aut aequaliter dicantur ⁜ 40 per aliquid dicuntur, quod non aliud et aliud, sed ⁜ 41 idem intelligitur in diversis, sive in illis aequaliter sive inaequaliter [Col. 0145C] consideretur. Nam quaecunque justa dicuntur ad invicem, sive pariter sive magis vel minus, non possunt intelligi justa nisi per justitiam, quae non est aliud et aliud in diversis. Ergo cum certum sit quod omnia bona, si ad invicem conferantur, aut aequaliter, aut inaequaliter sint ⁜ 42 bona, necesse est ut omnia ⁜ 43 sint per aliquid bona, quod intelligitur idem in diversis bonis ⁜ 44 , licet aliquando videantur bona dici alia per aliud. Per aliud enim videtur dici bonus equus, quia fortis est; et per aliud bonus equus, quia velox est. Cum enim videatur dici bonus per fortitudinem, et bonus per velocitatem, [Col. 0146A] non tamen idem videtur esse velocitas et fortitudo. Verum si equus, quia est fortis et velox, idcirco bonus ⁜ 45 est; quomodo fortis et velox latro malus est? Potius igitur quemadmodum fortis et velox latro ideo malus est quia ⁜ 46 noxius est; ita fortis et velox equus idcirco bonus est, quia utilis est. Et quidem nihil solet putari bonum, nisi aut propter utilitatem aliquam, ut bona dicitur salus, et quae saluti prosunt; aut propter quamlibet honestatem, sicut pulchritudo aestimatur bona, et quae pulchritudinem juvant. Sed quoniam jam perspecta ratio ⁜ 47 nullo potest dissolvi pacto, necesse est omne quoque utile vel honestum, si vere bona sunt, per idipsum esse ⁜ 48 bona per quod necesse est cuncta esse bona, quidquid illud sit. Quis autem dubitet illud ipsum, per quod cuncta sunt bona esse magnum bonum? [Col. 0146B] Illud igitur est bonum per seipsum; quoniam omne bonum est per ipsum. Ergo consequitur ut omnia alia bona sint per aliud quam quod ipsa sunt ⁜ 49 et ipsum ⁜ 50 solum per seipsum. At nullum bonum quod per aliud est, est aequale aut majus eo bono quod per se est bonum. Illud itaque solum est summe ⁜ 51 bonum, quod solum est per se bonum. Id enim summum ⁜ 52 est, quod sic supereminet aliis, ut ⁜ 53 nec par habeat, nec praestantius. Sed quod est summe bonum, est etiam summe magnum. Est igitur unum aliquid summe magnum, et summe bonum, id est summum omnium quae sunt.

CONSPECTUS CAPITIS.—Sicut est unum aliquid summe [Col. 0146C] bonum, quia cuncta bona per unum aliquid sunt, quod est bonum per se; ita existit unum aliquid summe magnum; quia quaecunque magna sunt, per unum aliquid magna sunt, quod magnum est per seipsum. Magnum intelligo, non spatio, ut est corpus, sed sapientia; quod melius et dignius est.

Quemadmodum autem inventum est aliquid esse summe bonum, quoniam cuncta bona per unum aliquid ⁜ 54 sunt bona, quod est bonum per seipsum; sic ex necessitate colligitur aliquid esse summe magnum, quoniam quaecunque magna sunt, per unum aliquid magna sunt, quod magnum est per seipsum. Dico autem non magnum spatio, ut est corpus aliquod; [Col. 0147A] sed quod quanto majus, tanto melius est aut dignius ⁜ 55 , ut est sapientia. Et quoniam non potest esse summe magnum, nisi id quod est summe bonum, necesse est aliquid esse maximum et optimum, id est summum omnium quae sunt.

CONSPECTUS CAPITIS.—Omne quod est, aut per aliquid, aut per nihil. Non per nihil; ergo per aliquid est. Illud autem per quod cuncta sunt, aut est unum, aut plura: si plura, haec plura sunt singula per se: et ita est una ratio seu vis qua plura haec habent ut sint per se. Ergo est unum aliquid per quod sunt quaecunque sunt: et illud solum est per se. Nulla enim, neque ea qua referuntur, [Col. 0147B] neque ipsae relationes, sunt per invicem. At quod per aliud est, minus est eo quod per se est. Est igitur unum aliquid quod solum maxime 5 et summe omnium est, summeque bonum et summe magnum existit; utpote per quod est, quidquid bonum et magnum et aliquid est.

Denique non solum omnia bona per idem aliquid sunt bona, et omnia magna per idem aliquid sunt magna; sed quidquid est, per unum aliquid videtur esse. Omne namque quod est, aut est per aliquid ⁜ 57 , aut per nihil; sed nihil est per nihil. Non enim vel cogitari potest ut sit aliquid ⁜ 58 non per aliquid. Quidquid igitur est, non nisi per aliquid est. Quod cum ita sit, aut est unum, aut sunt plura, per quae sunt cuncta quae sunt. Sed si sunt plura, aut ipsa ⁜ 59 referuntur ad unum aliquid, per quod sunt; aut eadem [Col. 0147C] plura singula sunt per se; aut ipsa per se invicem sunt ⁜ 60 . At si plura ipsa sunt per unum, jam non sunt omnia per plura; sed potius per illud unum ⁜ 61 , per quod haec plura sunt ⁜ 62 . Si vero ⁜ 63 ipsa plura singula sunt per se, utique est una aliqua vis vel natura existendi per se, qua habent ut per se sint ⁜ 64 . Non est autem dubium quod per idipsum ⁜ 65 unum sint, per quod habent ut sint per se. Verius ergo per ipsum unum cuncta sunt, quam per plura, quae sine eo uno esse non possunt: ut vero plura per se invicem sint, nulla patitur ratio; quoniam irrationalis cogitatio est ut aliqua res sit per ⁜ 66 illud cui dat esse: nam nec ipsa relativa sic sunt per se invicem ⁜ 67 . Nam cum dominus et servus referantur ad invicem, [Col. 0148A] et ipsi homines qui referuntur, omnino non sunt per invicem; et ipsae relationes quibus referuntur, non omnino sunt per se invicem, quia eaedem sunt per subjecta ⁜ 68 . Cum itaque ⁜ 69 veritas omnimodo excludat plura esse, per quae cuncta sunt ⁜ 70 , necesse est unum illud esse, per quod sunt cuncta quae sunt. Quoniam ergo cuncta quae sunt, sunt per ipsum unum; procul dubio et ipsum unum est per seipsum. Quaecunque igitur alia sunt, sunt per aliud et ipsum solum per seipsum. At quidquid est per aliud, minus est quam illud per quod cuncta sunt alia, et quod solum est per se. Quare illud quod est per se, maxime omnium est. Est igitur unum aliquid, quod solum maxime et summe omnium est: quod autem maxime omnium est ⁜ 71 , et per quod est [Col. 0148B] quidquid est bonum vel magnum, et omnino quidquid aliquid est, id ⁜ 72 necesse est esse summe bonum, et summe magnum, et summum omnium quae sunt. Quare est aliquid quod sive essentia, sive substantia, sive natura dicatur, optimum et maximum est, et summum omnium quae sunt.

CONSPECTUS CAPITIS.—Non omnes naturae sunt pares dignitate; sed aliae aliis sunt meliores. Ergo una datur quae caeteris sic supereminet, ut non habeat se superiorem: alioquin naturarum multitudo nullo fine clauderetur, quod est absurdum. Superior autem natura aut est sola, aut plures sunt aequales. Si plures, aequales non sunt, nisi per aliquid idem quod ipsa sit earum essentia: [Col. 0148C] si enim per aliud essent aequales, essent illo minores; nec proinde summa essent ac caeteris superiores. Est igitur una quaedam natura seu essentia, quae est summum omnium quae sunt; quae per se bona et magna; quae per se est id quod ipsa est, et per quam est quidquid aut bonum aut magnum aut aliquid est.

Amplius ⁜ 74 : Si quis intendat rerum naturas, velit, nolit, sentit non eas omnes contineri una dignitatis paritate ⁜ 75 ; sed quasdam earum distingui graduum imparitate. Qui enim dubitat quod in natura sua ligno ⁜ 76 melior sic equus, et equo praestantior homo, is profecto non est dicendus homo. Cum igitur naturarum aliae aliis negari non possint ⁜ 77 meliores, nihilominus persuadet ratio aliquam in eis sic supereminere, [Col. 0149A] ut non habeat se superiorem. Si enim hujusmodi graduum ⁜ 78 distinctio sic est infinita, ut nullus sit ⁜ 79 ibi gradus superior, quo superior alius non inveniatur; ad hoc ratio ⁜ 80 deducitur, ut ipsarum multitudo naturarum nullo fine claudatur. Hoc autem nemo non putat absurdum, nisi qui nimis est absurdus. Est igitur ex necessitate aliqua natura, quae sic est alicui vel aliquibus superior, ut nulla sit cui ordinetur inferior. Haec vero natura quae talis est, aut sola est, aut plures hujusmodi et aequales sunt: verum si plures sunt et aequales, cum ⁜ 81 aequales esse non possint ⁜ 82 , per diversa quaedam, sed per idem aliquid, illud unum, per quod aequaliter tam magnae sunt, aut est idipsum quod ipsae sunt, id est, ipsa rerum essentia ⁜ 83 , aut aliud quam quod [Col. 0149B] ipsae sunt. Sed si nihil est aliud quam ipsa earum essentia, sicut earum essentiae non sunt plures, sed una; ita et naturae non sunt plures, sed una. Idem namque naturam hic intelligo, quod essentiam. Si vero id, per quod plures ipsae naturae tam magnae sunt, aliud est quam quod ipsae sunt, pro certo minores sunt, quam id per quod magnae sunt. Quidquid enim per aliud est magnum, minus est quam id per quod est magnum. Quare non sunt sic magnae, ut illis nihil aliud sit majus. Quod si nec per hoc quod sunt ⁜ 84 , nec per aliud possibile est tales esse plures naturas, quibus nihil sit praestantius ⁜ 85 ; nullo modo possunt esse naturae plures hujusmodi ⁜ 86 . Restat igitur unam et solam naturam aliquam esse, quae sic est aliis superior, ut nulli sit [Col. 0149C] inferior; sed quod tale est, maximum et optimum est omnium quae sunt ⁜ 87 . Est igitur quaedam natura, quae est summum omnium quae sunt. Hoc autem ⁜ 87 esse non potest, nisi ipsa sit per se id quod est; et cuncta quae sunt, sint per ipsam id quod sunt. Nam cum paulo ante ratio docuerit id quod per se est, et per quod alia cuncta sunt, esse summum omnium [Col. 0150A] existentium; aut e converso id quod est summum, est per se, et cuncta alia per illud; aut erunt plura summa. Sed plura summa non esse ⁜ 88 manifestum est. Quare est quaedam natura, vel substantia, vel essentia, quae est per se bona et magna ⁜ 89 , et per se est id quod est ⁜ 90 , et per quam est quidquid vere aut bonum, aut magnum, aut aliquid ⁜ 91 est, et quae est summum bonum, summum magnum, summum eus sive subsistens ⁜ 92 , id est, summum omnium quae sunt.

Quoniam itaque placet ⁜ 93 quod inventum est, juvat indagare utrum haec ipsa natura et cuncta quae aliquid sunt, non sint nisi ex ipsa ⁜ 94 , quemadmodum [Col. 0150B] non sunt nisi per ⁜ 95 ipsam. Sed liquet posse dici ⁜ 96 quia quod est ex aliquo, est etiam per id ipsum; et quod est per aliquid, est etiam ex eo ipso: quemadmodum quod est ex materia ⁜ 97 et per artificem, potest etiam dici esse per materiam et ex artifice; quoniam per utrumque, et ex utroque, id est ab utroque habet ut sit, quamvis aliter sit per materiam et ex materia, quam per artificem et ex artifice. Consequitur ⁜ 98 ergo ut quomodo cuncta quae sunt, per summan naturam sunt id quod sunt; et ideo illa est per se ipsam, alia vero per aliud; ita omnia quae sunt, sint ex ⁜ 99 eadem summa natura: et idcirco illa sit ex ⁜ 100 seipsa, alia autem ex illa.

CONSPECTUS CAPITIS.—Quomodo summa natura per se esse dicenda est? Quidquid enim per aliquid est, aut per efficiens, aut per materiam, aut per instrumentum esse videtur. Quod autem aliquo ex his modis est, per aliud est, et proinde minus eo per quod habet ut sit; summa vero natura nec [Col. 0151A] per aliud est, nec minor aut posterior seipsa, aut aliqua re. Ergo summa natura nec a se nec ab alio fieri potest; nec ipsa sibi aut aliquid aliud materia fuit, unde fieret; aut aliqua res ipsam, ut esset, adjuvit. Sed nec intelligi potest ut quod aliquid est, sit per nihil. Si igitur summa natura est ex nihilo, aut per se, aut per aliud est ex nihilo. Non per se, alioquin ipsa esset seipsa prior: non per aliud, alioquin ipsa non esset summa, sed inferior eo per quod est. Deinde, si summa natura per aliquid est nihilo, id quod causa tanti boni fuit, magnum bonum est. Nullum autem bonum intelligi potest ante illud bonum sine quo nihil est bonum, hoc est, ante summam naturam. Ergo nec intelligi potest res ulla praecedere, per quam summa natura sit ex nihilo. Item: Si haec est aliquid ex nihilo, aut per nihil, vel ipsa non est ex se et per se 6 , vel ipsa est nihil. Ergo ipsa nullatenus est per nihil, aut ex nihilo, sed ipsa per se et ex seipsa est; eo modo quo lux lucere [Col. 0151B] et lucens esse per seipsam et ex seipsa intelligitur.

Quoniam igitur non semper habet eumdem sensum quod dicitur esse per aliquid, aut esse ex ⁜ 103 aliquo, quaerendum est diligentius quomodo per summam naturam, vel ex ipsa sint omnia quae sunt: et quoniam id quod est per seipsum, et id quod est per aliud, non eamdem suscipiunt existendi rationem. Prius separatim videamus de ⁜ 104 ipsa summa natura quae per se est; postea de his, quae per aliud sunt. Cum igitur constet quia illa est per seipsam quidquid est, et omnia alia sunt per illam id quod sunt, quomodo ipsa est per se? Quod enim dicitur ⁜ 105 esse per aliquid videtur esse aut per efficiens, aut per materiam, aut per aliquod aliud adjumentum [Col. 0151C] velut per instrumentum ⁜ 106 . Sed quidquid aliquo ex his tribus ⁜ 107 modis est, per aliud est; et posterius, et aliquo modo minus est eo, per quod habet ut sit: at summa natura nullatenus est per aliud; nec est posterior, aut minor seipsa, aut aliqua alia re. Quare summa natura nec a se, nec ab alio fieri potuit; nec ipsa sibi, nec aliquid aliud illi materia ⁜ 108 , unde fieret, fuit; nec ipsa se aliquo modo, aut aliqua res ipsam, ut esset quod non erat, adjuvit. Quid igitur? Quod enim non est a quo faciente, aut ex qua materia, aut quibus ⁜ 109 adjumentis ad esse pervenerit, id videtur aut esse nihil; aut, si aliquid est ⁜ 110 , per nihil esse, et ex nihilo. Quae licet ex iis ⁜ 111 , quae rationis luce de summa jam animadverti [Col. 0151D] substantia, putem nullatenus in illam posse cadere; non tamen negligam hujus rei probationem contexere. [Col. 0152A] Quoniam namque ad magnum et delectabile quidam me ⁜ 112 subito perduxit haec mea meditatio, nullam vel simplicem peneque fatuam objectionem mihi disputanti occurrentem, negligendo ⁜ 113 , volo praeterire: quatenus et ego nihil ambiguum in praecedentibus relinquens, certior valeam ad sequentia procedere; et si forte cui, quod speculor, persuadere voluero, omni, vel modico, remoto obstaculo quilibet tardus intellectus ad audita facile possit accedere ⁜ 114 . Quod igitur illa natura, sine qua nulla est natura, sit nihil, tam falsum est; quam absurdum erit si dicatur ⁜ 115 quidquid est nihil esse: per nihil vero non est, quia nullo modo intelligi potest, ut quod aliquid est sit per nihil. At si quo modo ⁜ 116 est ex nihilo, aut per se, aut per aliud, aut per nihil est ex nihilo; sed constat quia nullo modo aliquid [Col. 0152B] est per ⁜ 117 nihil. Si igitur est aliquo modo ex nihilo; aut per se, aut per aliud est ex nihilo ⁜ 118 . Per se autem nihil potest esse ex nihilo; quia si quid est ex nihilo per aliquid necesse ⁜ 119 est ut id, per quod est, prius sit. Quoniam igitur haec essentia prior seipsa non est, nullo modo est ex nihilo ⁜ 120 per se. At si dicitur per aliquam naturam aliam exstitisse ex nihilo, non est summa omnium, sed aliqua inferior ⁜ 121 ; nec est per se hoc quod est, sed ⁜ 122 per aliud. Item: Si per aliquid est ⁜ 123 ipsa ex nihilo; id, per quod est, magnum bonum fuit, cum causa boni fuit. At nullum bonum potest intelligi ante illud bonum, sine quo nihil est bonum: hoc autem bonum, sine quo nullum est ⁜ 124 bonum, satis liquet hanc esse summam naturam, de qua agitur. Quare res nulla vel [Col. 0152C] intellectu ⁜ 125 praecessit, per quam ista ex nihilo esset. Denique si haec ipsa natura est aliquid aut per nihil, aut ex nihilo, procul dubio aut ipsa non est per se et ex se quidquid est; aut dicitur ipsa nihil: quod utrumque superfluum est exponere quam falsum sit. Licet igitur summa substantia non sit per aliquid efficiens, aut ex aliqua materia, nec aliquibus adjuta sit causis, ut ad esse perduceretur ⁜ 126 : nullatenus tamen est per nihil, aut ex nihilo; quia per seipsam, et ex seipsa est quidquid est. Quomodo ergo tandem esse intelligenda est per se et ex se; sic nec ipsa se fecit, nec ipsa sibi materia exstitit, nec ipsa se quolibet modo, ut quod non erat esset, adjuvit ⁜ 127 , nisi forte [Col. 0152D] eo modo intelligendum videtur, quo dicitur ⁜ 128 quia lux lucet, vel lucens est per seipsam, et ex [Col. 0153A] seipsa. Quemadmodum enim sese habent ad invicem lux, et lucere, et lucens; sic sunt ad se invicem ⁜ 129 essentia, esse, et ens, hoc est existens, sive subsistens. Ergo summa essentia, et summe esse, et summe ens, id est summe existens, sive summe subsistens non dissimiliter sibi convenient, quam lux, et lucere, et lucens.

CONSPECTUS CAPITIS.—Utrum cuncta sint per summam illam naturam, ut causam efficientem, vel ex illa, tanquam ex materia, sic inquiritur: Quatuor elementa sine suis formis, quas conspicimus in rebus formatis, intelligi possunt. Haec informis seu confusa eorum natura unde est? 1. Si ex aliqua materia est, vel est ex summa natura, vel ex seipsa, vel ex aliqua tertia essentia, quae nulla est. [Col. 0153B] Non ex se; tum quia haec non per se sed per aliud est, tum quia cum nihil sit posterius seipso, nihil est materialiter ex seipso: non ex materia summa naturae; alioquin ex ipsa aliquid minus ipsa fieret, et proinde ipsa mutaretur et corrumperetur: quod nefas est dicere. 2. Non est bonum, per quod mutatur vel corrumpitur summum bonum. At quidquid est, per summam essentiam est. Ergo si quid est ex summi boni materia, summam essentiam corrumpitur et mutatur summum bonum. Et ita summum bonum, nullatenus est bonum: quod est inconveniens. Ergo nulla minor natura est materialiter ex summa natura. Ergo elementorum essentia ex nulla materia est. Ergo summa essentia tantam rerum molem sola per seipsam produxit ex nihilo.

Restat nunc de rerum earum universitate, quae per aliud sunt, discutere quomodo sint per summam [Col. 0153C] substantiam, utrum quia ipsa fecit universa, aut quia materia fuit universorum. Non enim opus est quaerere utrum ideo sint ⁜ 132 universa per ipsam; quia alio faciente, aut alia materia existente, illa tantum quolibet modo, ut res omnes essent, adjuverit ⁜ 133 cum repugnet his quae jam supra patuerunt, si secundo loco et non principaliter sint per ipsam, quaecunque sunt. Primum itaque mihi quaerendum esse puto utrum universitas rerum, quae per aliud sunt, sit ex aliqua materia. Non autem dubito omnem hanc ⁜ 134 mundi molem, cum partibus suis, sicut videmus, formatam constare ex terra et aqua, et aere et igne: quae, scilicet, quatuor ⁜ 135 elementa, aliquo modo intelligi possunt ⁜ 136 sine his formis quas conspicimus in rebus formatis, ut eorum informis [Col. 0153D] aut etiam confusa natura videatur esse materia omnium corporum suis formis discretorum; non inquam, hoc dubito; sed quaero, unde haec ipsa ⁜ 137 , [Col. 0154A] quam dixi, mundanae molis materia sit. Nam si hujus materiae est aliqua materia, illa verius ⁜ 138 est corporeae universitatis materia. Si igitur universitas rerum, seu visibilium, seu invisibilium est ex aliqua materia, profecto non solum non potest esse, sed nec dici potest esse ex alia ⁜ 139 materia, quam ex summa natura, aut ex se ipsa, aut ex aliqua tertia ⁜ 140 essentia; quae utique nulla est. Quippe nihil omnino vel cogitari potest esse praeter illud summum omnium, quod est per seipsum; et universitatem eorum quae non per se, sed per idem summum sunt: quare quod nullo modo aliquid est, nullius rei materia est. Ex sua vero natura rerum universitas, quae per se non est, esse non potest; quoniam si hoc esset, aliquo modo esset per se et per aliud, quam [Col. 0154B] per id per quod sunt cuncta, et non esset solum id per quod cuncta sunt: quae omnia sunt falsa ⁜ 141 . Item, omne quod ex materia est, ex alio est ⁜ 142 , et posterius est eo; quoniam igitur nihil est aliud a seipso, vel posterius seipso, consequitur ut nihil sit materialiter ex seipso. At si ex ⁜ 143 summae naturae materia potest esse aliquid minus ipsa, summum bonum mutari et corumpi potest: quod nefas est dicere. Quapropter, quoniam omne quod aliud est quam ipsa, minus est ipsa; impossibile est aliquid aliud hoc modo esse ex ipsa ⁜ 144 . Amplius: Dubium non est quia nullatenus est bonum, per quod mutatur vel corrumpitur summum bonum. Quod si qua minor natura est ex summi boni materia, cum nihil sit undecunque ⁜ 145 nisi per summam essentiam, mutatur [Col. 0154C] et corrumpitur summum bonum ⁜ 146 per ipsam: quare summa essentia, 7 quae est ipsum summum bonum, nullatenus est bonum; quod est inconveniens. Nulla igitur minor natura materialiter est ex summa natura. Cum igitur eorum essentiam, quae per aliud sunt, constet non esse velut ex materia, ex summa essentia, nec ex se, nec ex alio ⁜ 147 , manifestum est quia ex nulla materia est. Quare, quoniam quidquid est per summam essentiam est, nec per ipsam aliquid aliud esse potest nisi ea aut faciente aut materia existente, consequitur de necessitate, ut praeter eam nihil sit, nisi ea faciente, et quoniam nihil aliud est vel fuit, nisi illa, et quae facta sunt ab illa, nihil omnino facere potuit per aliud, vel instrumentum, vel adjumentum, quam per seipsam. [Col. 0154D] At omne ⁜ 148 quod fecit, sine dubio aut fecit ex aliquo, velut ex materia; aut ex nihilo. Quoniam igitur certissime patet quia essentia omnium, quae [Col. 0155A] praeter summam essentiam sunt, ab eadem summa essentia facta est, et quia ex nulla materia ⁜ 149 est; procul dubio nihil apertius quam quia illa summa essentia tamen rerum molem, tam numerosam multitudinem, tam formose formatam, tam ordinate variatam, tam convenienter diversam, sola per seipsam produxit ex nihilo.

CONSPECTUS CAPITIS.—Ipsum nihil non potest esse causa alicujus quod est: et vox omnium est, nihil de nihilo. Unde videtur quod quidquid fit, fiat ex aliquo. Quod si verum est, corruunt omnia quae supra posita sunt de summa essentia, quae omnia fecit ex nihilo. Tribus quidem modis substantia dici potest facta ex nihilo: 1. ita ut penitus [Col. 0155B] non facta intelligatur: sic de tacente dicitur, de nihilo loquitur. 2. Cum sic facta ex nihilo, quasi ex aliquo significatur: et haec significatio semper est falsa. 3. Cum sic facta ex nihilo dicitur, ut facta non ex aliquo intelligatur. Eo sensu cuncta, praeter summam essentiam, facta ex nihilo dicuntur: hoc est, quae prius nihil erant, nunc sunt aliquid: sicut quis dicitur dives fieri ex paupere, sanus ex infirmitate. Et hic est sensus, qui pauper vel aeger erat, nunc est dives vel sanus.

Sed occurrit quaedam dubitatio de nihilo ⁜ 152 . Nam ex quocunque fit aliquid, id causa est ejus ⁜ 153 quod ex se fit ⁜ 154 , et omnis causa necesse est aliquod ad essentiam effecti ⁜ 155 praebeat adjumentum. Quod sic omnes tenent experimento, ut etiam nulli ⁜ 156 rapiatur contendendo, et vix ulli ⁜ 157 subripiatur decipiendo. Si ergo ⁜ 158 factum est ex nihilo aliquid, ipsum [Col. 0155C] nihil fuit causa ejus, quod ex ipso factum est. Sed quomodo id quod nullum habebat esse, adjuvit aliquid ⁜ 159 ut perveniret ad esse? Si autem nullum adjumentum de nihilo provenit ad aliquid, cui aut qualiter persuadeatur quia ex nihilo aliquid efficiatur? Praeterea ⁜ 160 , nihil aut significat aliquid, aut non significat aliquid. Sed si nihil est aliquid, quaecunque facta sunt ex nihilo, facta sunt est aliquo. Si vero nihil non est aliquid: quoniam intelligi non potest ut ex eo ⁜ 161 quod penitus non est, fiat aliquid, nihil fit ex nihilo; sicut vox omnium est quia nihil de nihilo. Unde videtur consequi ut quidquid fit, fiat ex aliquo: aut enim fit de aliquo, aut de nihilo. Sive igitur nihil ⁜ 162 sit aliquid, sive nihil non sit [Col. 0156A] aliquid; consequi videtur ut quidquid factum est, factum sit ex aliquo. Quod si verum esse ponitur, omnibus, quae supra disposita sunt ⁜ 163 , opponitur. Unde quoniam quod erat nihil, aliquid erit; id quod maxime aliquid erat, nihil erit ⁜ 164 . Ex eo namque quod quamdam substantiam maxime omnium existentem inveneram, ad hoc ut omnia alia sic facta essent ab ea, ut nihil ⁜ 165 esset unde facta essent, ratiocinando perveneram. Quare si illud unde facta sunt, quod putabam esse nihil, est aliquid; quidquid inventum aestimabam de summa essentia, est nihil. Quid igitur intelligendum est de nihilo? nam nihil quod videam posse objici, vel pene fatuum ⁜ 166 , jam statui in hac meditatione negligere. [al., Cap. 8.] ⁜ 167 Tribus itaque, ut puto, modis, quod ad praesentis [Col. 0156B] impedimenti sufficit expedimentum, exponi potest, si qua substantia dicitur esse facta ex nihilo. Unus quidem modus est, quo volumus intelligi penitus non esse factum quod dicitur ex nihilo esse ⁜ 168 : cui simile est, cum quaerenti de tacente, unde loquatur, respondetur de nihilo, id est, non loquitur. Secundum quem modum de ipsa summa essentia, et de eo quod penitus nec fuit, nec est, quaerenti unde factum sit, recte responderi potest, de nihilo, id est, nequaquam factum est: qui sensus de nullo eorum, quae facta sunt, intelligi potest. Alia significatio est, quae dici quidem potest, vera tamen esse non potest ⁜ 169 : ut, si dicatur aliquid sic esse factum ⁜ 170 ex nihilo, ut ex ipso nihilo ⁜ 171 , id est, ex eo quod penitus non est, factum sit: quasi ipsum nihil sit aliquid [Col. 0156C] existens ⁜ 172 , ex quo possit aliquid fieri: quod quoniam semper falsum est; quoties esse ⁜ 173 ponitur, impossibilis inconvenientia consequitur. Tertia interpretatio, qua dicitur aliquid esse factum de nihilo, est cum ⁜ 174 intelligimus esse quidem factum, sed non esse aliquid, un de sit factum. Per similem significationem ⁜ 175 dici videtur, cum homo contristatus sine causa, dicitur contristatus de ⁜ 176 nihilo. Secundum igitur ⁜ 177 hunc sensum si intelligatur, quod supra conclusum est, quia praeter summam essentiam cuncta, quae sunt ab eadem, ex nihilo facta sunt, id est, non ex aliquo: sicut ipsa conclusio praecedentia convenienter consequetur ⁜ 178 , ita ex eadem conclusione nihil inconvenieus subsequetur; [Col. 0157A] quamvis non inconvenienter et sine omni repugnantia, ea quae facta sunt a creatrice ⁜ 179 substantia dici possint esse ex nihilo ⁜ 180 facta; eo modo quo dici solet dives factus ex paupere, et recepisse quis sanitatem ex aegritudine: id est, qui prius pauper erat, nunc est dives, quod antea non erat; et qui prius habebat aegritudinem, nunc habet sanitatem quam antea non habebat. Hoc igitur modo non inconvenienter intelligi potest, si dicatur creatrix essentia universa fecisse de nihilo, sive quod universa per illam facta sint ⁜ 181 de nihilo: id est, quae prius nihil erant nunc sunt aliquid. Hac ipsa quippe voce qua dicitur, quia illa fecit, sive, quia ista ⁜ 182 facta sunt; intelligitur quia cum illa fecit, aliquid fecit ⁜ 183 ; et cum ista facta sunt, non nisi aliquid facta sunt ⁜ 184 . [Col. 0157B] Sic enim ⁜ 185 aspicientes aliquem de valde humili fortuna, multis opibus, honoribusve ⁜ 186 ab aliquo exaltatum, dicimus: Ecce ille fecit istum de nihilo, aut factus est ille ab isto de nihilo: id est, ipse qui prius quasi nihilum reputabatur ⁜ 187 , nunc illo faciente vere aliquid aestimatur.

⁜ (50)

⁜ 188

CONSPECTUS CAPITIS.—Nihil rationabiliter ab aliquo fit, nisi in ipso praecedat rei faciendae forma. Erat igitur in ratione summa naturae quid, aut qualia, aut quomodo futura essent universa, priusquam fierent. Ergo antequam essent, non erant nihil; nec ex nihilo sunt, quando sunt, quantum ad rationem facientis.

Verum videor mihi videre quiddam quod non negligenter ⁜ 189 discernere cogit, secundum quid ea quae facta sunt, antequam fierent, dici possint ⁜ 190 fuisse nihil. Nullo namque pacto fieri potest aliquid rationabiliter ⁜ 191 ab aliquo, nisi in facientis ratione praecedat aliquod rei faciendae quasi exemplum, sive (ut aptius ⁜ 192 dicitur) forma, vel similitudo, aut regula. Patet itaque quoniam priusquam fierent universa, erat in ratione ⁜ 193 summae naturae, quid aut qualia aut quomodo futura essent: quare cum ea quae facta sunt, clarum sit nihil fuisse antequam fierent, quantum ad hoc, quia non erant quod nunc sunt, nec erat ex quo fierent; non tamen nihil erant, quantum ad rationem facientis, per quam et secundum quam fierent.

CONSPECTUS CAPITIS.—Forma rerum in mente divina est earum quadam in ipsa ratione locutio. 8 Sic faber opus, quod facturus est, intra se dicit. Rem unam autem tripliciter loqui possumus: 1. Sensibiliter, sensibilibus signis utendo; 2. insensibiliter, haec signa insensibiliter intra nos cogitando; 3. nec sensibiliter nec insensibiliter, non signa sed res ipsas mente dicendo. His tribus locutionis generibus singula verba conveniunt. Tertia locutionis verba sunt naturalia, et proinde eadem apud omnes. Haec ubi sunt, nullum aliud verbum est necessarium ad rem cognoscendam: et ubi haec esse non possunt, omne aliud verbum est inutile ad rem demonstrandam. Verba naturalia sunt veriora, quia rebus sunt magis similia. Unde verbum naturale est maxime proprium et [Col. 0158B] principale rei verbum. Haec ergo locutio fuit, qua summa essentia dixit omnia, antequam essent, ut per illam fierent.

Illa autem forma rerum, quae in ejus ratione res creandas praecedebat, quid aliud est quam rerum quaedam in ipsa ratione locutio; veluti cum faber facturus aliquod suae artis opus, prius illud intra se dicit mentis conceptione? Mentis autem ⁜ 197 sive rationalis locutionem ⁜ 198 hic intelligo, non cum voces rerum singnificativae cogitantur; sed cum res ipsae, vel futurae, vel jam existentes acie cogitationis in mente conspiciuntur ⁜ 199 . Frequenti namque usu cognoscitur quia rem unam tripliciter loqui possumus. Aut enim res loquimur signis sensibilibus, id est, quae sensibus corporeis sentiri possunt, sensibiliter [Col. 0158C] utendo; aut eadem signa, quae foris sensibilia sunt, intra nos insensibiliter cogitando ⁜ 200 ; aut nec sensibiliter, nec insensibiliter his ⁜ 201 signis utendo, sed res ipsas, vel corporum imaginatione, vel rationis intellectu, pro rerum ipsarum diversitate, intus in nostra mente dicendo. Aliter namque hominem dico, cum eum hoc nomine, quod est, homo, significo; aliter cum idem nomen tacens cogito; aliter cum eum ipsum hominem mens, aut per corporis imaginem, aut per rationem intuetur; per corporis quidem imaginem, ut cum ejus ⁜ 202 sensibilem figuram imaginatur: per rationem vero, ut cum universalem ejus essentiam, quae est, animal rationale mortale, cogitat. Hae vero tres loquendi varietates singulae verbis sui generis constant; sed illius, [Col. 0159A] quam tertiam et ult mam posui, locutionis verba, cum de rebus non ignoratis ⁜ 203 sunt, naturalia sunt, et apud omnes gentes sunt eadem. Et quoniam omnia alia verba propter haec sunt inventa; ubi ista sunt, nullum aliud verbum est necessarium ad rem cognoscendam; et ubi ista esse non possunt, nullum aliud est utile ad rem ostendendam. Possunt etiam non absurde dici tanto veriora, quanto magis rebus, quarum sunt verba, similia sunt, et eas expressius significant ⁜ 204 , exceptis namque rebus illis, quibus ipsis utimur pro nominibus suis ad easdem significandas, ut sunt quaedam voces, velut A vocalis: exceptis, inquam, his, nullum aliud verbum sic videtur rei ⁜ 205 simile, cujus est verbum, aut sic eam exprimit, quomodo illa similitudo quae [Col. 0159B] in acie mentis rem ipsam cogitantis exprimitur ⁜ 206 . Illud igitur jure dicendum est maxime proprium et principale rei verbum. Quapropter si nulla de qualibet re locutio tantum propinquat rei, quantum illa quae hujusmodi verbis constat; nec aliquid aliud tam simile rei vel futurae ⁜ 207 , vel jam existenti in ratione alicujus potest esse: non immerito videri potest apud summam ⁜ 208 substantiam, talem rerum locutionem et fuisse, antequam essent, ut per eam fierent; et esse, cum facta sunt, ut per eam sciantur.

CONSPECTUS CAPITIS.—Summi artificis et fabri dissimilitudo est: 1. in eo quod summus artifex formam [Col. 0159C] non aliunde compingat; 2. in eo quod summus artifex nullam exigat materiam ex qua praeconceptum opus perficiat; 3. in eo quod creatricis substantiae opera non sunt aliquid nisi quod sunt per illam: quae vero a fabro fiunt, penitus non essent nisi essent aliquid quod non sunt per ipsum.

Sed quamvis summam substantiam constet prius in se quasi dixisse cunctam creaturam, quam eam secundum eamdem, et per eamdem suam intimam locutionem conderet; quemadmodum faber prius mente concipit, quod postea secundum inentis conceptionem opere perficit. Multam tamen in hac similitudine intueor dissimilitudinem. Illa namque nihil omnino aliunde assumpsit, unde vel eorum quae factura erat ⁜ 211 , formam in se ipsa compingeret, [Col. 0159D] vel ea ipsa, id quod sunt ⁜ 212 , perficeret; faber vero penitus nec mente potest aliquid corporeum [Col. 0160A] concipere imaginando, nisi id quod aut totum simul, aut per partes, ex aliquibus rebus aliquo modo jam didicit; nec opus mente conceptum perficere, si desit aut materia, aut aliquid ⁜ 213 , sine quo ⁜ 214 opus praecogitatum fieri non possit: quanquam enim homo tale aliquod animal possit cogitando vel pingendo, quale nusquam sit, confingere; nequaquam tamen hoc facere valet, nisi componendo in eo partes, quas ⁜ 215 ex rebus alias cognitis ⁜ 216 in memoriam attraxit. Quare in hoc differunt ab invicem illae in creatrice substantia, et in fabro suorum operum faciendorum intimae locutiones, quod illa nec assumpta, nec adjuta aliunde, sed prima, et sola causa sufficere potuit ⁜ 217 suo artifici ⁜ 218 ad suum opus perficiendum; ista vero nec prima, nec sola, nec [Col. 0160B] sufficiens est ad suum incipiendum. Quapropter ea quae per illam creata sunt, omnia non sunt quod non sunt per illam ⁜ 219 . Quae vero per istam fiunt ⁜ 220 , penitus non essent, nisi essent aliquid ⁜ 221 quod non sunt per ipsam ⁜ 222 .

CONSPECTUS CAPITIS.—Summa substantia per semetipsam omnia fecit. Per naturalem autem et intimam locutionem omnia fecit. Ergo naturalis haec locutio est ipsa summa substantia.

Sed cum pariter ratione docente sit certum quia quidquid summa substantia fecit, non fecit per aliud ⁜ 225 quam per semetipsam; et quidquid fecit, per suam intimam ⁜ 226 locutionem fecit, sive singula [Col. 0160C] singulis verbis, sive potius uno verbo simul omnia dicendo; quid magis necessarium videri potest, quam hanc summae essentiae locutionem non esse aliud quam summam essentiam? Non igitur negligenter praetereundam hujus locutionis considerationem puto: sed priusquam de illa possit tractari, diligenter ejusdem summae substantiae proprietates ⁜ 227 aliquas studiose investigandas existimo.

CONSPECTUS CAPITIS.—Sicut omnia quae sunt, per unum aliquid sunt, quod solum est per seipsum; ita omnia per unum aliquid vigent, quod solum viget per seipsum. Ergo sicut nihil factum est nisi per creatricem essentiam, ita nihil viget nisi per [Col. 0160D] eamdem servatricem praesentiam.

Constat ergo per summam naturam esse factum, [Col. 0161A] quidquid non est idem illi. Dubium autem nonnisi rationali menti esse potest, quod cuncta, quae facta sunt, eodem ipso sustinente vigent et perseverant esse quandiu sunt, quo faciente de nihilo habent esse quod sunt. Simili namque per omnia ratione, qua collectum est omnia, quae sunt, esse per unum aliquid, unde ipsum solum est per seipsum, et alia per aliud; simili, inquam, ratione potest probari quia quaecunque vigent per unum aliquid vigeant ⁜ 230 : unde illud solum viget per seipsum, et alia per aliud. Quod quoniam aliter esse non potest, nisi ut ea, quae sunt facta, per aliud vigeant, et id a quo facta sunt, vigeat per seipsum, necesse est ut sicut nihil factum est nisi per creatricem praesentem essentiam, ita nihil vigeat, nisi per ejusdem servatricem [Col. 0161B] praesentiam ⁜ 231 .

CONSPECTUS CAPITIS.—Ex quo consequitur ut ibi ipsa non est, nihil sit. Ubique igitur, et per omnia, et in omnibus est. Cum enim creatum nullatenus valeat exire creantis et foventis immensitatem, creans vero et fovens excedere possit omne quod creatum est, liquet quod summa essentia ipsa est quae cuncta alia portat, superat, claudit et penetrat; et ipsa in omnibus est et per omnia; et ipsa, et per ipsam, et in ipsa sunt omnia.

Quod si ita ⁜ 235 est, imo quia ex necessitate sic est, consequitur ut ubi ipsa non est, nihil sit. Ubique igitur est, et per omnia, et in omnibus. At quoniam [Col. 0161C] ⁜ 236 absurdum est, ut, scilicet, quemadmodum nullatenus aliquid creatum potest exire creantis et foventis immensitatem; sic creans et fovens nequaquam valeat aliquo ⁜ 237 modo excedere factorum universitatem; liquet quoniam ⁜ 238 ipsa est quae cuncta alia portat et superat, claudit ⁜ 239 et penetrat. Si igitur haec illis, quae superius sunt inventa, jungantur, eadem est quae in omnibus est, et per omnia, et ex qua, et per quam, et in qua.

CONSPECTUS CAPITIS.—Nullum in creatis relativum est substantiale illi de quo relative dicitur. Ergo quod de summa natura relative dicitur, v. g. quod major sit omnibus, non significat ejus essentiam. [Col. 0161D] Ipsa enim per se et non per aliud aut ad aliud est quidquid est. Praeter relativa quidquid est, aut ipsum melius est quam non ipsum; aut non ipsum [Col. 0162A] in aliquo melius est quam ipsum. Ipsum non ipsum intelligitur, ut verum non verum, corpus non corpus, et alia hujusmodi. Ipsum, ut sapiens, est simpliciter melius quam non ipsum, seu non sapiens. Non ipsum, ut, non aurum, est in aliquo melius quam ipsum, sive aurum. Summum non est omnino et simpliciter melius quam non summum; quia relativum est. Non summum non est in aliquo melius quam summum. Neutrum designat summae naturae essentiam. Summa natura est quidquid omnino melius est quam non ipsum: ipsa enim sola est qua nihil melius, et quae omnibus est melior. Ergo ipsa non est corpus, nec aliquid corporeum; nam est aliquid corpore melius, scilicet mens rationalis. Ergo ipsa est vivens, sapiens, potens, vera, justa, beata, aeterna, et quidquid absolute melius est quam non ipsum.

Jam non immerito valde moveor quam studiose possum inquirere quid omnium, quae de aliquo dici [Col. 0162B] possunt, huic tam admirabili naturae queat convenire substantialiter. Quanquam enim mirer si possit in nominibus vel verbis, quae aptamus rebus factis de nihilo, reperiri ⁜ 243 quod digne dicatur de creatrice universorum substantia; tentandum tamen est ad quid hanc indagationem ratio perducet ⁜ 244 . Itaque de relativis quidem nulli dubium quia nullum eorum substantiale est illi, de quo relative dicitur. Quare si quid de summa natura dicitur relative, non est ejus significativum substantiae ⁜ 245 . Unde hoc ipsum quod summa ⁜ 246 omnium ⁜ 247 sive major omnibus quae ab illa facta sunt, vel aliud aliquid similiter ⁜ 248 relative dici potest, manifestum est quoniam non ejus naturalem designat essentiam. Si enim nulla earum rerum unquam esset, quarum relatione summa et major [Col. 0162C] dicitur; ipsa nec summa, nec major intelligeretur: nec tamen idcirco minus bona esset, aut essentialis suae magnitudinis in aliquo detrimentum pateretur. Quod ex eo manifeste cognoscitur, quoniam ipsa quidquid boni vel magni est, non est per aliud quam per seipsam. Si igitur summa natura sic potest intelligi ⁜ 249 non summa, ut tamen nequaquam sit major aut minor, quam cum intelligitur summa omnium: [ al. omit . m. e. q. s.] manifestum est quoniam summum ⁜ 250 non simpliciter significat illam essentiam ⁜ 251 , quae omnino major et melior est, quam quidquid non est quod ipsa ⁜ 252 est. Quod autem ratio docet de summo, non dissimiliter invenitur in similiter relativis. Illis itaque, quae relative dicuntur, omissis, quia nullum eorum simpliciter demonstrat [Col. 0162D] alicujus essentiam, ad alia discutienda se convertat intentio. Et quidem si quis singula diligenter [Col. 0163A] intueatur, quidquid est praeter relativa, aut tale est, ut ipsum omnino melius sit, quam non ipsum; aut tale, ut non ipsum in aliquo melius sit, quam ipsum. Ipsum autem et non ipsum, non aliud hic intelligo, quam verum non verum, corpus non corpus, et his similia. Melius quidem est omnino aliquid quam non ipsum: ut, sapiens quam non ipsum sapiens, id est, melius est sapiens quam non sapiens ⁜ 253 . Quamvis enim justus non sapiens melior videatur, quam non justus sapiens, non tamen melius simpliciter est, non sapiens quam sapiens: omne enim non sapiens, simpliciter inquantum non sapiens, est minus quam sapiens; quia omne non sapiens melius esset, si esset sapiens. Similiter omnino melius est verum quam non ipsum, id est, quam non verum; et justum quam non justum; et vivit quam [Col. 0163B] non vivit. Melius autem est in aliquo non ipsum quam ipsum, ut non aurum quam aurum. Nam melius est homini esse non aurum quam aurum; quamvis forsitan melius esset alicui aurum esse quam non aurum ⁜ 254 esse, ut plumbo. Cum enim utrumque, scilicet, homo et plumbum sit non aurum, tanto melius aliquid est homo quam aurum, quanto inferioris naturae esset, si esset aurum: et plumbum tanto vilius est quanto pretiosius esset, si aurum esset. Patet autem ex eo quod summa natura sic intelligi potest non summa, ut nec summum omnino melius sit quam non summum; nec non summum alicui melius quam summum: multa relativa esse, quae nequaquam hac contineantur divisione. Utrum [Col. 0163C] autem aliqua contineantur, inquirere supersedeo, cum ad propositum ⁜ 255 sufficiat quod de illis notum est, nullum, scilicet, eorum simplicem summae naturae substantiam designare. Cum igitur quidquid aliud est, si singula dispiciantur, aut ipsum sit melius ⁜ 256 quam non ipsum, aut non ipsum in aliquo sit melius quam ipsum: sicut nefas est putare quod substantia summae naturae ⁜ 257 sit aliquid, quo melius sit aliquo modo non ipsum; sic necesse est ut sit quidquid omnino melius est quam non ipsum. Illa enim sola est, qua penitus nihil est melius; et quae melior est omnibus, quae non sunt quod est ipsa. Non est igitur corpus, vel aliquid eorum quae corporei sensus discernunt. Quippe his omnibus melius est aliquid quod non est quod ipsa sunt. Mens enim [Col. 0163D] rationalis, quae nullo corporeo sensu quid, vel qualis, vel quanta sit percipitur; quanto minor esset, si esset aliquid ⁜ 258 eorum quae corporeis sensibus subjacent, [Col. 0164A] tanto major est, quam ⁜ 259 quodlibet eorum. Penitus enim ipsa summa essentia tacenda est esse aliquid eorum, quibus est aliquid, quod non est quod ipsa sunt, superius: et est omnino, sicut ratio ⁜ 260 docet, dicenda quodlibet eorum, quibus est omne, quod non est quod ipsa sunt, inferius. Quare necesse est eam esse viventem, sapientem, potentem et omnipotentem, veram, justam, beatam, aeternam, et quidquid similiter ⁜ 261 absolute melius quam non ipsum. Quid ergo quaeratur amplius quid summa illa sit natura, si manifestum est quid omnium sit, aut quid omnium non sit ⁜ 262 ?

CONSPECTUS CAPITIS.—Summa natura non per aliud sed per se est quidquid est; ipsa autem est justa, et quidem per justitiam. Ergo ipsa summa natura est ipsa sua justitia; et cum per justitiam justa dicitur, per se justa intelligitur. Deinde si quaeratur quid sit summa natura, quid verius respondetur quam justitia? Ergo de summa natura non proprie dicitur quod habet justitiam, sed quod existit justitia: et cum dicitur existens justitia, non dicitur qualis sed quid est. Ergo cum dicitur justa, non dicitur qualis sit, sed quid ipsa sit: et idem est ac si diceretur, ipsa est justitia. Sic intellige et de caeteris quae de Deo similiter dicuntur. Porro quodlibet bonum summa natura sit, summe illud est. Illa igitur est summa essentia, summa vita, summa ratio, summa justitia, etc., quod non est aliud quam summe ens, summe vivens, summe [Col. 0164C] rationale, summe justum, etc.

10 Sed fortasse cum dicitur justa, vel magna, vel aliquid similium ⁜ 266 , non ostenditur quid sit, sed potius ⁜ 267 qualis, vel quanta sit. Per qualitatem quippe, vel quantitatem, quodlibet horum ⁜ 268 dici videtur. Omne namque quod justum est, per justitiam justum est; et alia hujusmodi ⁜ 269 similiter. Quare ipsa summa natura non est justa, nisi per justitiam. Videtur igitur participatione qualitatis, justitiae scilicet, justa dici summe bona substantia: quod si ita est, per aliud est justa, non per se. At hoc contrarium est veritati perfectae; quia bona, vel magna, vel subsistens, quod est omnino, per se est, non per aliud. Si igitur non est justa, nisi per justitiam, nec justa esse potest ⁜ 270 nisi per se: [Col. 0164D] quid magis conspicuum, quid magis necessarium, quam quod eadem natura, est ipsa justitia: et cum dicitur esse justa per justitiam ⁜ 271 , idem est quod [Col. 0165A] per se; et cum justa per se dicitur esse, non aliud intelligitur quam per justitiam. Quapropter, si quaeratur quid sit ipsa summa natura de qua agitur; quid verius respondetur quam justitia? Videndum igitur quomodo intelligendum sit quando illa natura, quae est ipsa justitia ⁜ 272 , dicitur justa. Quoniam enim homo non potest esse justitia, justitiam autem habere potest; non intelligitur justus homo existens justitia, sed habens justitiam. Quoniam igitur de summa natura non proprie dicitur ⁜ 273 quia habet justitiam, sed existit justitia: cum dicitur justa, proprie ⁜ 274 intelligitur existens justitia, non autem habens justitiam. Quare si, cum dicitur existens justitia, non dicitur qualis est sed quid est; consequitur ut, cum dicitur justa, non dicatur qualis sit, [Col. 0165B] sed quid sit. Deinde, quoniam de illa suprema essentia idem est dicere quia est justa, et quia est existens justitia: et cum dicitur, est existens ⁜ 275 justitia, non est aliud quam est justitia: nihil differt in illa, sive dicatur, est justitia, sive est justa ⁜ 276 . Quapropter cum quaeritur de illa quid est, non minus congrue respondetur justa, quam justitia: quod vero in exemplo justitiae ratum esse conspicitur, hoc de omnibus, quae similiter de ipsa summa natura dicuntur, intellectus sentire per rationem constringitur. Quidquid igitur eorum de illa dicatur, non qualis, vel quanta; sed magis quid sit monstratur. Sed palam est quia quodlibet bonum summa natura sit, summe illud est. Illa igitur est summa essentia, summa vita, summa ratio, summa salus, summa [Col. 0165C] justitia, summa sapientia, summa veritas, summa bonitas, summa magnitudo, summa pulchritudo, summa immortalitas, summa incorruptibilitas, summa immutabilitas, summa beatitudo, summa aeternitas, summa potestas, summa unitas; quod non est aliud quam summe ens, summe vivens: et alia similiter ⁜ 277 .

CONSPECTUS CAPITIS.—Omne compositum indiget his ex quibus componitur, illis debet quod est, et per illa est quidquid est; quod autem illa sunt, per illud non sunt: et proinde summum non est. Haec autem de summa natura dicere nefas est. [Col. 0165D] Ergo illa non est composita. Et cum ipsa tot bona sit, vita, ratio, bonitas, justitia, etc., quae de Deo [Col. 0166A] dicuntur, necesse fit ut haec omnia bona non plura sed unum sint. Ergo unum illorum est idem quod omnia, sive simul, sive singula. Et cum summa natura una consideratione sit quidquid est, quia essentialiter est hoc totum quod ipsa est: nihil de illa dicitur in eo quod qualis vel quanta; sed in eo quod quid sit.

Quid ergo, si illa summa natura tot bona est, eritne composita tam pluribus ⁜ 280 bonis; an potius non sunt plura bona, sed unum bonum tam pluribus nominibus significatum? Omne enim compositum, ut subsistat, indiget his ex quibus componitur; et illis debet quidem quod ⁜ 281 est, quia quidquid est, per illa est; et illa quod sunt, per illud non sunt: et idcirco penitus summum non est. Si igitur natura ⁜ 282 illa composita est ex pluribus bonis, haec omnia, quae omni composito insunt, in illam incidere [Col. 0166B] necesse est: quod nefas falsitatis aperta ratione ⁜ 283 destruit et obruit tota, quae supra patuit, necessitas veritatis. Cum igitur illa natura nullo modo composita sit et tamen omnimodo tot illa bona sit, necesse est ut ⁜ 284 illa omnia non plura, sed unum sint. Idem igitur est quodlibet unum illorum, quod omnia, sive simul ⁜ 285 , sive singula; ut cum dicitur justitia, vel essentia, idem significat ⁜ 286 , quod alia, vel omnia simul, vel singula. Quemadmodum itaque unum est, quidquid essentialiter de summa substantia dicitur; ita ipsa uno modo una consideratione est, quidquid est essentialiter. Cum enim aliquis homo dicitur et corpus ⁜ 287 , et rationalis, et homo; non uno modo vel consideratione haec tria dicitur. Secundum aliud est enim corpus, et [Col. 0166C] secundum aliud rationalis ⁜ 288 , et singulum horum non est totum id ⁜ 289 quod est homo. Illa vero summa essentia nullo modo sic est aliquid, ut illud idem secundum alium modum, aut secundum aliam considerationem non sit; quia quidquid aliquo modo essentialiter est, hoc est totum quod ipsa est. Nihil igitur ⁜ 290 quod de ejus essentia, vere dicitur, in eo quod qualis, vel quanta; sed in eo quod quid sit, accipitur. Quidquid enim est, vel quale, vel quantum, est etiam aliud ⁜ 291 in eo quod quid est, unde non simplex ⁜ 292 , sed compositum est.

CONSPECTUS CAPITIS.—Si summa substantia principium [Col. 0166D] habet, aut ex se, aut ex alio, aut ex nihilo habet. Non ex alio, aut ex nihilo habet: cum probatum [Col. 0167A] sit eam non esse ex alio, aut ex nihilo. Non etiam ex se vel per se initium habet: sic enim est ex se vel per se, ut non alia sit essentia quae est per se et ex se, et alia per quam et ex qua est: alioquin jam non esset per se, sed per aliud. Summa igitur natura non incoepit per se vel ex se. Sed nec finem habebit. Si enim finem habitura est: 1. Non est summe vita, seu immortalis et incorruptibilis; 2. aut volens aut nolens deficiet: non volens, quia non est simplex bonum cujus voluntate perit summum bonum; si vero nolens, non est summe potens; 3. non esset aeterna; 4. veritas principium vel finem habere nequit cogitari. Nunquam enim non verum fuit quia futurum erat aliquid; et nunquam non verum erit quia praeteritum est aliquid.

Ex quo igitur haec tam simplex natura creatrix et vigor omnium fuit, vel usquequo futura est? An [Col. 0167B] potius nec ex quo, nec usquequo est; sed sine principio et sine fine ⁜ 295 est? Si enim principium habet, aut ex se vel per se hoc habet; aut ex alio vel per aliud; aut ex nihilo vel per nihil ⁜ 296 . Sed constat per veritatem jam perspectam quia nullo modo ex alio, vel ex nihilo, vel per aliud, vel per nihil est. Nullo igitur modo per aliud, vel ex alio, aut per nihil, vel ex nihilo initium sortita est. Ex seipsa vero, vel per se initium habere non potest, quanquam ex seipsa, et per seipsam sit. Sic enim est ex se et per se ⁜ 297 , ut nullo modo sit alia essentia, quae est per se et ex se, et alia per quam et ex qua est. Quidquid autem ex aliquo vel per aliquid incipit esse, non est omnino idem illi ex quo, vel per quod incipit esse. Summa igitur natura non incoepit per se, vel ex se. [Col. 0167C] Quoniam igitur nec per se, nec ex se, nec per aliud, nec ex alio, nec per nihil, nec ex nihilo habet principium, nullo modo habet principium. Sed neque finem habebit. Si enim finem habitura est, non est summe immortalis et summe incorruptibilis; sed constat quia est summe immortalis et incorruptibilis: non habebit igitur finem. Amplius: Si finem habitura est, aut volens, aut nolens deficiet. Sed pro certo non est simplex bonum, cujus voluntate perit summum bonum: at ipsa est verum et simplex bonum; quare sua sponte non deficiet ipsa, quam certum est esse summum bonum. Si vero nolens ⁜ 298 peritura est, non est summe potens, nec omnipotens; sed rationis necessitas asseruit eam summe potentem esse et omnipotentem. Non ergo nolens deficiet. [Col. 0167D] Quare si nec volens, neque nolens [ al. omit .] summa natura finem habebit, nullo ⁜ 299 modo 11 finem habebit. Amplius: Si illa summa natura finem habet ⁜ 300 , vel principium, non est vera aeternitas: [Col. 0168A] quod esse supra inexpugnabiliter inventum ⁜ 301 est. Deinde cogitet, qui potest, quando incoepit, aut quando non fuit hoc verum; scilicet, quia futurum erat aliquid: aut quando desinet, et non erit hoc verum; scilicet, quia praeteritum erit aliquid. Quod si neutrum horum cogitari potest, et utrumque hoc verum sine veritate esse non potest; impossibile est vel cogitare quod veritas principium vel finem habeat. Denique si veritas habuit principium, vel habebit finem; antequam ipsa inciperet, verum erat tunc quia ⁜ 302 non erat veritas; et postquam finita erit quia ⁜ 303 non erit. Atqui ⁜ 304 verum non potest esse sine veritate: erat igitur veritas, antequam esset veritas; et erit veritas, postquam finita erit veritas; quod inconvenientissimum est. Sive igitur [Col. 0168B] dicatur veritas habere, sive intelligatur non habere principium vel finem, nullo claudi potest veritas principio vel fine: quare idem sequitur de summa natura, quia ipsa summa veritas est.

CONSPECTUS CAPITIS.—Duplex est sensus hujus pronuntiationis: Nihil fuit ante summam essentiam. 1. Est, priusquam summa essentia esset, fuit, cum erat nihil; 2. Est, ante summam essentiam non fuit aliquid. Primo sensu falsa est; secundo sensu est vera. Duplex sensus pariter est cum dicitur: Post summam essentiam nihil est futurum.

Sed ecce iterum insurgit nihil, et quaecunque hactenus ratio veritate ⁜ 306 et necessitate concorditer [Col. 0168C] attestantibus, disseruit, asserit esset nihil. Si enim ea, quae supra digesta sunt, necessariae veritatis munimine firmata sunt, non fuit ⁜ 307 aliquid ante summam essentiam, nec erit aliquid post ⁜ 307 eam: quare nihil fuit ante eam, et nihil erit post eam. Nam aut aliquid ⁜ 308 , aut nihil necesse est praecessisse, vel subsecuturum esse. Qui autem dicit quia nihil fuit ante ipsam, et nihil erit post ipsam, id pronuntiare videtur. Quia fuit ante ipsam, quando nihil erat; et erit post ipsam, quando nihil erit. Quando ergo nihil erat, illa non erat; et quando nihil erit, illa non erit. Quomodo ergo non incoepit ex nihilo, aut quomodo non deveniet ⁜ 309 ad nihilum: si illa nondum erat, cum jam erat nihil ⁜ 310 ; [ al. omit .] et eadem jam non erit, cum adhuc erit nihil? [Col. 0168D] Quid ergo ⁜ 310 molita est tanta moles argumentorum, si tam facile demolitur nihilum molimina eorum? Si namque ⁜ 311 constituitur ut summum esse nihilo et praecedenti succedat, et subsequenti decedat ⁜ 312 [Col. 0169A] quidquid supra statuit verum, necesse destituitur ⁜ 313 per inane nihilum. An potius repugnandum est nihilo, ne tot structurae necessariae rationis a nihilo expugnentur; et summum bonum, quod lucerna veritatis quaesitum et inventum est, amittatur pro nihilo. Potius igitur asseratur, si fieri potest, quia nihil non fuit ante summam essentiam, nec erit post illam; quam, cum locus datur ante vel post illam nihilo, per nihilum reducatur ad nihilum illud esse, quod per seipsum conduxit id quod erat nihil, esse ⁜ 314 . Duplicem namque una pronuntiatio gerit sententiam, cum dicitur quia nihil fuit ante summam essentiam. Unus enim est ejus sensus, quia, priusquam summa essentia esset, fuit, cum erat nihil. Alter vero ejus est intellectus, quia ante summam [Col. 0169B] essentiam non fuit aliquid ⁜ 315 , veluti si dicam, nihil docuit me volare: aut hoc sic ⁜ 316 exponam, quia ipsum nihil, quod significat non ⁜ 317 aliquid, docuit me volare; et erit falsum: aut quia non me docuit aliquid volare ⁜ 318 , quod est verum. Prior itaque sensus est, quem sequitur supra tractata inconvenientia, et omnimoda ratione pro falso repellitur. Alter vero est, qui superioribus perfecta cohaeret ⁜ 319 convenientia et tota illorum contexione verus esse compellitur. Quare cum dicitur quia nihil ⁜ 320 fuit ante illam, secundum posteriorem intellectum accipiendum est; nec sic est exponendum, ut intelligatur aliquando fuisse, quando illa non erat, et nihil erat; sed ita ut intelligatur quia ante illam non fuit aliquid. Eadem ratio est duplicis [Col. 0169C] intellectus si nihil dicatur post illam esse futurum. Si ergo haec interpretatio, quae facta est de nihilo, diligenter discernitur, verissime nec aliquid nec nihil summam essentiam aut praecessisse aut subsecuturum esse, et nihil fuisse ante vel post illam esse secuturum ⁜ 321 concluditur, et tamen nulla jam constitutorum soliditas nihili inanitate concutitur.

CONSPECTUS CAPITIS.—Creatrix essentia ubique et semper est, 1. quia nunquam incoepit aut desinet esse; 2. quia summa natura aut ubique et semper est, aut tantum alicubi et aliquando, aut nusquam et nunquam. At repugnat, 1 ut quod verissime [Col. 0169D] et summe est, id nusquam et nunquam sit; 2. ut ullum bonum vel aliquid sit sine ipsa [Col. 0170A] creatrice essentia, sine qua nusquam vel nunquam est aliquid. Denique quia nec determinate est alicubi et aliquando; ubi enim ipsa non est, ibi nulla est essentia: nec determinate per se in uno loco et tempore; in caeteris vero per suam potentiam; nam potentia ejus est ipsius essentia. Ergo ubique et semper est.

Quanquam autem supra conclusum sit, quia creatrix haec natura ubique, et in omnibus, et per omnia sit: et ex eo, quia nec incoepit, nec desinet esse ⁜ 323 consequatur quia semper fuit, et est ⁜ 324 , et erit, sentio tamen quiddam ⁜ 325 contradictionis submurmurare ⁜ 326 ; quod me cogit diligentius, ubi et quando illa sit, indagare. Itaque summa essentia, aut ubique et semper est, aut tantum alicubi et aliquando, aut nusquam et nunquam: quod dico, aut [Col. 0170B] in omni loco et tempore ⁜ 327 ; aut determinate ⁜ 328 in aliquo, vel in nullo. Sed quid videtur repugnantius, quam ut quod verissime et summe est, id nusquam et nunquam sit ⁜ 329 . Falsum est igitur nusquam vel nunquam illam esse ⁜ 330 . Deinde, quoniam nullum ⁜ 331 bonum, nec penitus aliquid est sine ea: si ipsa nusquam vel nunquam est, nusquam vel nunquam aliquod bonum est, et nusquam vel nunquam omnino aliquid est. Quod quam falsum ⁜ 332 sit, nec dicere opus est: falsum igitur est et illud, quod illa nusquam aut nunquam ⁜ 333 sit. Aut est ergo determinate alicubi et aliquando; aut ubique et semper. At si determinate ⁜ 334 est in aliquo loco vel tempore; ibi et tunc tantum, ubi et quando ipsa est, potest aliquid [Col. 0170C] esse. Ubi vero et quando ipsa non est, ibi et tunc penitus nulla est essentia, quia sine ea nihil est: unde consequetur ⁜ 335 ut sit aliquis locus et aliquod tempus, ubi et quando omnino nihil est. Quod quoniam est falsum; ipse namque locus et tempus ipsum aliquid est; non potest esse summa natura alicubi, vel aliquando determinate ⁜ 336 . Quod si dicitur quod determinate ipsa ⁜ 337 per se alicubi et aliquando est; sed per potentiam suam est ubicunque, vel quandocunque aliquid est; non est verum: quoniam enim potentiam ejus nihil aliud quam ipsam esse manifestum est; nullo modo potentia ejus sine ipsa est. Cum ergo non sit alicubi vel aliquando determinate, necesse est ut sit ubique et semper, [Col. 0170D] id est in omni loco et tempore.

CONSPECTUS CAPITIS.—A summa natura valde alienum est habere compositionem partium vel divisionem. Ergo ipsa non ita est tota in omnibus locis et temporibus, ut per partes sit in singulis. Utrum sit tota simul in singulis locis et temporibus sic inquiritur: Si tota est simul in singulis locis, per singula loca sunt singulae totae. Nam quod totum est in aliquo loco, nihil est ejus extra istum locum; sed de quo nihil est extra istum locum, nihil ejus est simul in alio loco. Ergo unum totum non potest esse simul in diversis locis totum. Ergo per singula loca, singula sunt tota. Ergo si summa natura est tota simul in singulis locis, quot singula loca esse possunt, tot singulae sunt naturae summae. Ergo ipsa non est tota simul in omnibus locis. Sic nec ipsa est tota simul in omnibus temporibus; cum ipsa tempora [Col. 0171B] non simul sint: nec est tota simul distincte in singulis temporibus; alioquin ejus aeternitas, quae est ipsa ejus essentia, haberet partes, praesens, praeteritum ac futurum. Ergo nullo modo est in omni loco vel tempore. Sed quoniam aliquid sine ea nec usquam nec unquam est, necesse est illam esse ubique et semper

12 Quod si ita est, aut tota est in omni loco vel tempore, aut tantum quaelibet pars ejus, ut altera pars sit extra omnem locum et tempus. Si vero partim est, et partim non in omni loco vel tempore, partes habet: quod falsum est. Non igitur partim est ubique et semper. Tota autem quomodo est ubique et semper? [ al. omit . T. a. q. e. u. e. s.] ⁜ 339 Aut enim sic est intelligendum, ut tota simul sit ⁜ 340 in omnibus locis vel temporibus, et per partes in singulis; [Col. 0171C] aut sic, ut tota sit etiam ⁜ 341 in singulis. Verum si per partes est in singulis, non effugit partium compositionem et divisionem: quod valde alienum a summa natura inventum est. Quapropter non est ita tota in omnibus locis et temporibus, ut per partes sit in singulis. Restat altera pars discutienda, scilicet, qualiter summa natura sit tota in omnibus, et singulis locis et temporibus ⁜ 342 . Hoc nimirum esse non potest, nisi aut simul, aut diversis temporibus. Sed quoniam ratio loci, aut ratio temporis, quas hactenus simul progressas eisdem vestigiis una potuit indagare prosecutio ⁜ 343 , hic ab invicem ⁜ 344 digredientes ⁜ 345 disputationem videntur diversis quasi fugere anfractibus, singillatim suis investigentur discussionibus. Primum ergo videatur [Col. 0171D] si summa ⁜ 346 natura tota possit esse in singulis locis, aut simul aut per diversa tempora. Deinde idipsum in temporibus inquiratur. Si igitur tota est simul in [Col. 0172A] singulis locis, per singula loca sunt singulae totae. Sicut enim locus a loco distinguitur ut singula loca sint, ita id quod totum est in uno loco, ab eo quod eodem tempore totum est in alio loco distinguitur, ut singula tota sint. Nam quod totum est in aliquo loco, nihil ejus est quod non sit in ipso loco. At de quo nihil est quod non sit in aliquo loco, nihil est de eo quod sit eodem tempore extra eumdem locum. Quod igitur totum est in aliquo loco, nihil est ejus quod eodem tempore sit extra ipsum locum. Sed de quo nihil est extra quemlibet locum, nihil ejus est eodem tempore in alio loco. Quare quod totum est in quolibet loco, nihil ejus est simul in alio ⁜ 347 loco. Quod igitur totum ⁜ 348 est in aliquo loco, quomodo totum quoque simul est ⁜ 349 in alio loco, si nihil de eo [Col. 0172B] potest esse in alio loco? Quoniam igitur unum totum non potest esse simul in diversis locis totum, consequitur ut per singula loca, singula sint tota, si in singulis locis simul aliquid est totum. Quapropter si summa natura tota est uno tempore in singulis omnibus locis, quot singula loca esse possunt, tot singulae sunt naturae summae, quod irrationabile est opinari. Non est igitur tota uno tempore in singulis locis. At vero si diversis ⁜ 350 temporibus tota est in singulis locis, quando est in uno loco, nullum bonum et nulla essentia est interim in aliis locis, quia sine ea prorsus aliquid non existit. Quod absurdum esse vel ipsa loca probant, quae nonnihil, sed aliquid sunt. Non est itaque summa natura tota in singulis locis, diversis temporibus. Quod si nec eodem [Col. 0172C] tempore, nec diversis temporibus ⁜ 351 tota est in singulis locis, liquet quia nullo modo est tota in singulis omnibus locis. Nunc igitur est ⁜ 352 indagandum si eadem summa natura sit tota in singulis temporibus, aut simul, aut distincte per singula tempora. ⁜ (51) ⁜ 353 Sed quomodo est aliquid totum simul in singulis temporibus, si ipsa tempora simul non sunt? Si vero separatim et distincte tota est in singulis temporibus, quemadmodum aliquis homo totus est heri, et hodie, et cras; proprie dicitur quia fuit, et est, et erit. Ergo ejus aetas, quae nihil aliud est quam ejus aeternitas, non est tota simul; sed est partibus extensa per temporum partes. At ejus aeternitas nihil aliud est, quam ipsa. Summa igitur essentia ⁜ 354 erit divisa per partes, secundum temporum distinctiones. [Col. 0172D] Si enim ejus aetas per temporum cursus producitur, habet cum ipsis temporibus praesens, praeteritum et futurum. Quid autem aliud est eius aetas, vel existendi [Col. 0173A] diuturnitas, quam ejus aeternitas? Ergo cum ejus aeternitas nihil aliud sit quam ejus essentia, sicut supra digesta ratio indubitabiliter probat: si ejus aeternitas habet praeteritum, praesens et futurum, consequenter quoque ejus essentia habet praeteritum, praesens, et futurum. At quod praeteritum est, non est praesens vel futurum; et quod praesens est, non est praeteritum, nec futurum ⁜ 355 ; et quod futurum est, non est praeteritum, vel praesens ⁜ 356 . Quomodo ergo stabit quod supra rationabili et perspicua necessitate claruit, scilicet, quia illa summa natura nullo ⁜ 357 modo composita, sed summe simplex et summe incommutabilis, si aliud ⁜ 358 et aliud est in diversis temporibus, et per tempora distributas habet partes; aut potius, si illa vera sunt; [Col. 0173B] imo quia liquido ⁜ 359 vera sunt, quomodo haec possibilia sunt? Nullo igitur modo creatrix essentia, aut aetas, aut aeternitas ejus recipit praeteritum vel futurum. Praesens enim quomodo non habet, si vere est? sed fuit, significat praeteritum; et erit, futurum. Nunquam igitur illa fuit, vel erit; quare non est distincte ⁜ 360 , sicut nec simul tota in diversis singulis temporibus. Si igitur, sicut discussum ⁜ 361 est, nec sic est tota in omnibus locis vel temporibus, ut semel sit tota in omnibus, et per partes in singulis; nec sic, ut tota sit in singulis, manifestum est quia non est ullo modo in omni loco vel tempore tota. Et quoniam similiter pervisum est ⁜ 362 quia nec sic est in omni loco vel tempore, ut pars sit in omni, et pars sit extra omnem locum vel tempus, impossibile [Col. 0173C] est ut sit ubique et semper. Nullatenus enim potest intelligi esse ubique et semper, nisi aut tota, aut pars. Quod si nequaquam est ubique et semper, aut erit determinate in aliquo loco vel tempore, aut in nullo; determinate autem eam in aliquo non posse esse, jam discussum est. In nullo igitur vel tempore, id est, nusquam et nunquam est ⁜ 363 . Non enim potest esse, nisi aut in omni, aut in aliquo. Sed rursus cum constet inexpugnabiliter non solum quia est per se, et sine principio, et sine fine; sed quia aliquid sine ea nec usquam nec nunquam est, necesse illam esse ⁜ 364 ubique et semper.

CONSPECTUS CAPITIS.—Haec tam contraria secundum prolationem, et necessaria secundum probationem, inter se conveniunt: siquidem unum totum non posse simul esse in diversis locis vel temporibus, verum est duntaxat de iis quae sic [Col. 0174A] sunt in loco et tempore, ut loci spatium vel temporis diuturnitatem non excedant. Illius enim duntaxat rei est locus, cujus quantitatem locus circumscribit ac continet: et illius solum rei est aliquod tempus, cujus diuturnitatem metiendo terminat. At summa natura nullis terminis clauditur; sed ejus potentia, quae est ipsius essentiae, omnia sub se concludit. Ergo ipsam nulla loci vel temporis cohibitio includit, et cum nullam localis vel temporalis distensionis magnitudinem vel parvitatem sicut nec partem, suscipiat; nullo loco aut tempore circumscribitur. At tamen necessitas exigit summam essentiam totam nulli loco vel tempori deesse: et nulla lex loci aut temporis prohibet eam omni loco et tempori simul totam adesse. Ipsa igitur tota simul omnibus et singulis locis et temporibus praesens est. Ideo enim in loco vel tempore esse dicitur, non quia continetur; sed quia praesens est. Aptius tamen haec diceretur esse cum loco et tempore, quam in loco et tempore; [Col. 0174B] quia esse in loco vel tempore, proprie intelligitur contineri. Itaque in omni loco et tempore summa natura est, quia nulli abest; et in nullo loco vel tempore est, quia nulla clauditur, nec loci aut temporis legibus subjicitur.

Quomodo ergo convenient haec tam necessaria secundum prolationem, et tam necessaria secundum probationem? Fortasse quodam modo est summa natura in loco vel tempore, quo non prohibetur sic esse simul tota in singulis locis vel temporibus ⁜ 367 , ut tamen non sint plures totae, sed una sola tota; nec ejus aetas, quae non est nisi vera aeternitas, non sit distributa in praeteritum, praesens et futurum. Non enim videntur hac lege loci ac temporis cogi, nisi ea quae sic sunt in loco vel tempore, ut loci spatium vel [Col. 0174C] temporis diuturnitatem non excedant. Quare, sicut de his quae hujusmodi sunt, unum idemque totum simul non posse esse totum in diversis locis vel temporibus ⁜ 367 omni veritate asseritur; ita in his quae hujusmodi non sunt, idipsum nulla necessitate concluditur. Jure namque dici videtur, quod tantum ejus rei sit aliquis 13 locus, cujus quantitatem locus circumscribendo continet, et continendo circumscribit, et quod ejus rei solum sit aliquod tempus, cujus diuturnitatem tempus metiendo aliquo modo terminat, et terminando metitur. Quapropter cujus amplitudini, aut diuturnitati, nulla meta vel a loco vel a tempore opponitur; ulli nullum esse locum vel tempus vere proponitur. Quoniam namque nec locus illi facit, quod locus; nec tempus, quod tempus: [Col. 0174D] non irrationabiliter dicitur quia nullus locus est ejus locus, et nullum tempus est ejus tempus. Quod vero nullum locum aut tempus habere conspicitur, id profecto nullatenus loci aut temporis legem subire convincitur. Nulla igitur lex loci aut temporis [Col. 0175A] naturam ullam ⁜ 368 aliquo modo cogit, quam nullus locus aut tempus ⁜ 369 aliqua continentia claudit. Quaenam autem rationalis ⁜ 370 consideratio omnimoda ratione non concludat ⁜ 371 , ut creatricem summamque omnium substantiam, quam necesse est alienam esse et liberam a natura et jure omnium, quae ipsa fecit de nihilo, nulla loci ⁜ 372 cohibitio vel temporis includat, cum potius ejus potentia, quae non est ⁜ 373 aliud quam ejus essentia, cuncta a se facta sub se continendo concludat. Quomodo quoque non est impudentis imprudentiae dicere ⁜ 374 quod summae veritatis aut locus circumscribat quantitatem, aut tempus metiatur diuturnitatem: quae nullam penitus localis vel temporalis distensionis ⁜ 375 magnitudinem suspicit vel parvitatem? Quoniam itaque loci haec [Col. 0175B] est vel temporis conditio ⁜ 376 , ut tantummodo quidquid eorum metis clauditur, nec partium fugiat rationem, vel qualem suscipit locus ejus secundum quantitatem, vel qualem patitur tempus ejus secundum diuturnitatem; nec ullo modo possit totum a diversis locis vel temporibus simul contineri: quidquid vero loci vel temporis continentia nequaquam coercetur, nulla locorum vel temporum lege ad partium multiplicitatem cogatur; aut praesens esse totum simul pluribus locis aut temporibus prohibeatur; quoniam, inquam, haec est conditio loci aut temporis, procul dubio summa substantia, quae nulla loci vel temporis continentia cingitur, nulla eorum lege constringitur. Quare quoniam summam essentiam totam et inevitabilis necessitas exigit [Col. 0175C] nulli loco vel tempori deesse, et nulla ratio loci aut temporis prohibet omni loco vel tempori simul totam adesse, necesse est eam simul totam omnibus et singulis locis et temporibus praesentem esse. Non enim, quia huic loco vel tempori praesens est, idcirco prohibetur illi vel illi loco, aut tempori simul et similiter praesens esse; nec quoniam fuit, aut est, aut erit, ideo aeternitatis ejus aliquid ⁜ 377 evanuit a praesenti tempore cum praeterito ⁜ 378 , quod jam non est; aut transit cum praesenti, quod vix est; aut venturum est cum futuro, quod nondum est. Nullatenus namque cogitur vel prohibetur lege ⁜ 379 locorum vel temporum, alicubi aut aliquando esse vel non esse, quod nullo modo intra locum vel tempus claudit suum esse. Nam, si ipsa summa essentia [Col. 0175D] dicitur esse in loco aut tempore, quamvis de illa et [Col. 0176A] de localibus sive temporalibus naturis una sit prolatio, propter loquendi consuetudinem, diversus tamen est intellectus, propter rerum dissimilitudinem ⁜ 380 . In illis namque ⁜ 381 duo quaedam eadem prolatio significat, id est, quia ⁜ 382 praesentia sunt locis et temporibus, in quibus esse dicuntur; et quia continentur ab ipsis. In summa vero essentia unum tantum praecipitur, id est ⁜ 383 , quia praesens est; non etiam quia continentur. Unde, si usus loquendi admitteret, convenientius dici videretur esse cum loco vel tempore, quam in loco vel tempore. Verius enim ⁜ 384 significatur contineri aliquid, cum dicitur esse in alio, quam cum dicitur esse cum alio. In nullo itaque loco vel tempore proprie dicitur esse, quia omnino a nullo alio continetur: [Col. 0176B] et tamen in omni loco vel tempore suo quodam modo dici potest esse; quoniam quidquid aliud est, ne in nihilum cadat, ab ea praesente sustinetur: in omni loco et tempore est, quia nulli abest; et in nullo est, quia nullum locum aut tempus habet, nec in se recepit distinctiones locorum aut temporum; nec hic vel illic ⁜ 385 , vel alicubi, vel tunc, vel nunc, vel aliquando; nec secundum labile praesens tempus quo utimur, est ⁜ 386 aut secundum praeteritum, vel futurum, fuit, vel erit, quoniam haec circumscriptorum et mutabilium propria sunt; quod illa non est. Et tamen haec de ea quodammodo dici possunt; quoniam sic est praesens omnibus circumscriptis et mutabilibus, ac si illa circumscribatur eisdem locis, et mutetur temporibus. [Col. 0176C] Patet itaque, quantum ⁜ 387 satis est ad dissolvendam, quae insonabat, contrarietatem; qualiter summa omnium essentia ubique et semper, et nusquam et nunquam, id est, in omni et in nullo loco ⁜ 388 , aut tempore sit, juxta diversorum intellectuum ⁜ 389 concordem veritatem.

CONSPECTUS CAPITIS.—Cum localia verba ( ubi, ibi , etc.) saepe irreprehensibiliter attribuantur rebus quae nec loca sunt, nec circumscriptione locali continentur, ut cum dicitur ibi esse intellectus in anima, ubi est rationalitas: summa natura ubique, id est in omnibus quae sunt, esse aptius dicitur, quam esse in omnibus locis. Non enim velut quae contineatur, sed quae penetrando [Col. 0176D] cuncta contineat in omnibus est.

Verum cum constet eamdem summam naturam non magis esse in omnibus locis, quam in omnibus quae sunt, non velut quae contineatur, quae penetrando cuncta contineat: cur non dicatur esse ubique, hoc sensu, ut potius intelligatur esse in omnibus quae sunt, quam tantum in omnibus locis, cum hunc intellectum et rei veritas exhibeat, et ipsa localis verbi proprietas nequaquam prohibeat. Solemus namque localia verba saepe irreprehensibiliter attribuere rebus, quae nec loca sunt, nec circumscriptione locali continentur, velut si dicam ibi esse intellectum in anima, ubi est rationalitas. Nam cum ibi, et ubi, adverbia localia sint ⁜ 391 ; non tamen locali circumscriptione aut anima continet aliquid, aut intellectus aut rationalitas continetur. Quare [Col. 0177B] summa natura secundum rei veritatem, aptius dicitur ubique ⁜ 392 esse secundum hanc significationem, ut intelligatur esse in omnibus quae sunt, quam si intelligatur tantum in omnibus ⁜ 393 locis. Et quoniam, sicut supra expositae rationes docent, aliter esse non potest; necesse est eam sic esse in omnibus quae sunt, ut una eademque perfecte tota simul ⁜ 394 sit in singulis.

CONSPECTUS CAPITIS.—Summa natura non habet principium aut finem, nec praesens, praeteritum aut futurum, quae sunt temporales differentiae; quoniam aeternitas ejus, quae nihil aliud est quam ipsa, immutabilis et sine partibus est. Cum ergo vox semper, [Col. 0177C] magis proprie significet aeternitatem, et tempus dicat varietatem, magis congrue summa natura dicitur semper esse, quam esse in omni tempore. Et cum aeternitas sit interminabilis vita simul perfecte tota existens, soli huic naturae summae convenit, quae principio et fine et omni termino caret.

Eamdem quoque summam substantiam constat sine principio et sine fine esse; nec habere praeteritum, aut futurum, nec temporale, hoc est, labile praesens, quo nos utimur, quoniam aetas sive aeternitas ejus quae nihil aliud est quam ipsa, immutabilis et sine partibus est. Nonne ergo semper quod videtur designare totum tempus, multo verius (si de illa dicitur) intelligitur significare aeternitatem, quae sibi ipsi nunquam est dissimilis, quam temporum varietatem, quae sibi ipsi semper est in aliquo non [Col. 0177D] similis. Quare si dicitur semper esse, quoniam idem est illi esse et vivere; nihil melius intelligitur, quam aeterne esse vel vivere, id est, interminabilem [Col. 0178A] vitam simul perfecte totam obtinere. Videtur enim ⁜ 396 ejus aeternitas 14 esse interminabilis vita simul perfecte tota existens. Cum enim supra jam satis liqueat quod eadem substantia non sit aliud quam vita sua, et aeternitas sua; nec sit aliquo modo terminabilis ⁜ 397 , nec nisi simul et perfecte tota, quid aliud est vera aeternitas, quae soli illi convenit, quam interminabilis vita simul et perfecte tota existens? Nam vel hoc solo, veram aeternitatem soli inesse illi substantiae, quae sola non facta, sed factrix esse inventa est, aperte percipitur; quoniam vera aeternitas principii finisque meta carere intelligitur: quod nulli rerum creatarum convenire, eo ipso quod de nihilo factae sunt, convincitur.

CONSPECTUS CAPITIS.—Accidentia alia mutationem efficiunt: alia, ut relationes, nullam mutationem inducunt. Summa autem natura, quia simplex est, non subest accidentibus quae mutationem faciunt. Ergo nec susceptibilis est ullius accidentis: accidentia enim improprie dicuntur, quae rem non mutant. Igitur nullo prorsus modo summa essentia mutabilis est; cum semper sit eadem substantialiter. et nullo unquam modo diversa sit accidentaliter.

Sed haec essentia ⁜ 398 , quam patuit omnimode sibi esse eamdem substantialiter, nonne est aliquando ⁜ 399 a se diversa vel accidentaliter. Verum quomodo est summe incommutabilis, si per accidentia [Col. 0178C] potest, non dicam esse, sed vel intelligi variabilis? Et econtra quomodo non est particeps accidentis; cum et hoc ⁜ 400 ipsum, quod major est omnibus aliis naturis, et quod illis ⁜ 401 dissimilis est ⁜ 402 , illi videatur accidere? Sed quid repugnant ⁜ 403 quorumdam, quae accidentia dicuntur, susceptibilitas, et naturalis incommutabilitas; si ex eorum assumptione nulla substantiam consequatur ⁜ 404 variabilitas? Omnium quippe quae accedentia dicuntur, alia non nisi cum aliqua participantis variatione adesse et abesse posse intelliguntur, ut omnes colores, alia omnino nullam vel accidendo vel recedendo mutationem circa id de quo dicuntur, efficere noscuntur, ut quaedam relationes. Constat namque quia homini post annum praesentem nascituro, nec [Col. 0178D] major, nec minor, nec aequalis sim, nec similis. Omnes autem relationes has, utique cum natus fuerit, sine omni mei mutatione, ad illum habere [Col. 0179A] potero et amittere, secundum quod crescet ⁜ 405 , vel per qualitates diversas mutabitur. Palam itaque fit quia eorum quae accidentia dicuntur, quaedam aliquatenus attrahant commutabilitatem, quaedam vero nullatenus subtrahant incommutabilitatem ⁜ 406 . Sicut igitur summa natura accidentibus mutationem efficientibus nunquam in sua simplicitate locum tribuit; sic secundum ea, quae nullatenus summae incommutabilitati repugnant ⁜ 407 , aliquando dici aliquod non respuit, et tamen aliquid ejus essentiae ⁜ 408 , unde ipsa variabilis intelligi possit, non accidit. Unde hoc quoque concludi potest, quia nullius accidentis susceptibilis est: quippe quemadmodum illa accidentia, quae mutationem aliquam accedendo vel recedendo faciunt, ipso suo effectu ⁜ 409 vere accidere [Col. 0179B] rei, quam mutant, perpenduntur; sic illa, quae a simili effectu deficiunt, improprie dici accidentia deprehenduntur. Sicut igitur semper sibi est ⁜ 410 omnimodo eadem substantialiter, ita nunquam est a se diversa ullo modo, vel accidentaliter. Sed quoquo modo sese habeat ratio de proprietate nominis accidentium, illud sine dubio verum est, quia de summe incommutabili natura nihil potest dici, unde mutabilis possit intelligi.

CONSPECTUS CAPITIS.—Cum summa natura nullius mutationis aut accidentis sit susceptibilis, non dicitur substantia nisi substantia dicatur pro essentia: [Col. 0179C] sed ipsa est et extra et supra omnem substantiam; quia ipsa sola per se est. Itaque non habet nisi nomen commune cum creaturis.

Sed si ratum est quod de hujus naturae simplicitate perspectum ⁜ 412 est, quomodo substantia est? Nam cum omnis substantia admistionis differentiarum, vel mutationis accidentium sit susceptibilis, hujus immutabilis ⁜ 413 sinceritas omnimodae admistioni, sive mutationi est inaccessibilis; quomodo ergo ⁜ 414 obtinebitur eam esse quamlibet substantiam, nisi dicatur substantia pro essentia, et sic sit extra, sicut est supra omnem substantiam? Nam quantum illud esse, quod per se est quidquid, et de nihilo facit omne aliud esse, diversum est ab eo esse, quod per aliud fit de nihilo quidquid est ⁜ 415 ; tantum omnino distat summa substantia ab his quae non [Col. 0179D] sunt idem quod ipsa. Cumque ipsa sola omnium ⁜ 416 naturarum habeat a se, sine alterius naturae auxilio, [Col. 0180A] esse quidquid est; quomodo non est singulariter, absque suae creaturae consortio, quidquid ipsa est? Unde si quando illi est cum aliis nominis alicujus communio, valde procul dubio intelligenda est diversa significatio.

CONSPECTUS CAPITIS.—Omnis substantia aut est, universalis, hoc est pluribus communis, aut est individea, quae cum aliis communem habet. Summa vero natura nec in plures substantias se dividit, nec cum alia se essentia communione colligit. Ergo non includitur in communi substantiarum tractatu. Quia tamen summe existit, ideo maxime [Col. 0180B] substantia dici potest: et quia dignior est, ideo non corpus, sed spiritus est; et quidem individuus, quia nec partibus constat, nec differentiis aut accidentibus est mutabilis, nec proinde ulla ratione divisibilis.

Constat igitur quia illa substantia nullo communi tractatu substantiarum includitur, a cujus essentiali communione omnis natura excluditur. Nempe, cum omnis substantia tractetur aut esse universalis, quae pluribus substantiis essentialiter communis est, ut, hominem esse, commune est singulis hominibus; aut esse individua, quae universalem essentiam communem habet cum aliis, quemadmodum singuli homines commune habent cum singulis, ut homines sint; quomodo aliquis summam naturam in aliarum substantiarum tractatu contineri intelligit, [Col. 0180C] quae nec in plures substantias se dividit, nec cum aliqua alia per essentialem communionem se colligit? Quoniam tamen ipsa non solum certissime existit, sed etiam summe omnium ⁜ 418 existit, et cujuslibet rei essentia dici solet substantia; profecto, si quid digne ⁜ 419 dici potest, non prohibetur dici substantia. Et quoniam non noscitur dignior essentia quam spiritus aut corpus ⁜ 420 ; et ex his dignior est spiritus quam corpus: utique eadem asserenda est esse spiritus, non corpus ⁜ 421 . Quoniam autem nec ullae partes sunt ejusdem spiritus, nec plures esse possunt ejusmodi spiritus, necesse est ut sit omnino individuus spiritus. Quoniam enim, sicut supra constat, nec partibus est compositus, [Col. 0180D] nec ullis differentiis vel accidentibus intelligi potest esse mutabilis, impossibile est ut qualibet sectione sit divisibilis.

CONSPECTUS CAPITIS.—Summus spiritus propter incommutabilem aeternitatem nullo modo dici potest, quia fuit aut erit, sed simpliciter est. Caetera vero, quia mutabilia sunt, secundum aliquid aut fuerunt aliquando aut erunt quod non sunt, et hoc quod sunt vix est: insuper de non esse veniunt ad esse non per se, sed per aliud: et ita redeunt ad non esse, nisi sustineantur per aliud. Solus ergo summus spiritus simpliciter vere perfecte et absolute est; caetera aut non sunt, aut vix sunt: non tamen omnino non sunt; nam de nihilo aliquid facta sunt ab eo qui solus absolute est.

15 Videtur ergo consequi ex praecedentibus quod iste spiritus, qui sic suo quodam mirabiliter singulari [Col. 0181B] et singulariter mirabili modo est, quadam ratione solus sit; alia vero quaecunque videntur esse huic collata, non sint. Si enim diligenter intendatur, ille solus videbitur simpliciter et perfecte et absolute esse; alia vero omnia fere non esse ⁜ 424 , et vix esse, quoniam namque idem spiritus, propter incommutabilem aeternitatem suam, nullo modo secundum aliquem motum dici potest quia fuit, aut erit; sed simpliciter, est: nec mutabiliter est aliquid, quod aliquando aut non fuit, aut non erit; neque non est quod aliquando fuit, aut erit; sed quidquid est, semel et simul, et interminabiliter est. Quoniam, inquam ⁜ 425 , hujusmodi est esse ejus; jure ipse simpliciter et absolute et perfecte dicitur esse. Quoniam vero omnia alia secundum aliquid mutabiliter aliquando aut [Col. 0181C] fuerunt, aut erunt quod non sunt; aut sunt quod aliquando non fuerunt, vel non erunt: et quoniam hoc quia fuerunt, jam non est; illud autem, scilicet quia erunt, nondum est; et hoc quia ⁜ 426 in labili brevissimoque et vix existente praesenti sunt, vix est. Quoniam ergo tam mutabiliter sunt, non immerito negantur simpliciter et perfecte et absolute esse; et asseruntur fere non esse, vix esse. Deinde, cum omnia, quaecunque aliud sunt quam ipse ⁜ 427 , de non esse venerint ad esse, non per se, sed per aliud; et cum de esse redeant ad non esse, quantum ad se, nisi sustineantur per aliud, quomodo illis simpliciter convenit, aut perfecte sive absolute esse, et non magis fere vix non esse? Cumque esse solius ejusdem ineffabilis Spiritus intelligi [Col. 0181D] nullo modo possit, aut ex non esse incoeptum ⁜ 428 , aut aliquem pati ⁜ 429 posse, ex eo quod est in non esse, defectum; et quidquid ipse est, non sit per aliud [Col. 0182A] quam per se, id est, per hoc quod ipse est, nonne hujus esse merito solum intelligitur simplex perfectumque et ⁜ 430 absolutum? Quod vero sic simpliciter et omnimoda ratione solum est perfectum, simplex et ⁜ 431 absolutum, id nimium quodammodo jure dici potest solum esse: et econtra ⁜ 432 , quidquid per superiorem rationem, nec simpliciter, nec perfecte, nec absolute esse; sed vix esse, aut fere non esse cognoscitur; id utique aliquo modo recte, non esse dicitur. Secundum hanc igitur rationem ille solus creator Spiritus est, et omnia creata, non sunt; nec tamen omnino ⁜ 433 non sunt, quia per illum qui solus absolute est, de nihilo aliquid facta sunt.

CONSPECTUS CAPITIS.—Summus Spiritus nihil fecit nisi per seipsum; quidquid autem fecit, per suam locutionem fecit. Ergo ejus locutio seu verbum non est aliud quam ipse summus Spiritus. Deinde ista locutio per quam factum est quidquid creatum est, non est creatura, sed est omni creatura prior. Ergo ipsa est creans Spiritus. Rursus: Ista locutio est summi Spiritus intelligentia; summa autem natura, cum sit simplex, est ipsa sua intelligentia. Ergo summa natura est ipsa sua locutio; et haec est illi consubstantialis, quia ipse individuus est Spiritus.

Jam vero ⁜ 435 his quae de proprietatibus hujus summae naturae ad praesens mihi ducem rationem sequenti [Col. 0182C] occurrerunt ⁜ 436 perspectis, opportunum existimo ut de ejus locutione, per quam facta sunt omnia, si quid possim, considerem. Etenim cum omnia quae de illa supra potuit animadvertere, rationis robur inflexibile teneant, illud me maxime cogit de illa diligentius discutere, quia id ipsum, quod ipse summus spiritus est, probatur esse. Si enim ille nihil fecit, nisi per seipsum, et quidquid ab eo factum est per illam est factum, quomodo illa est aliud quam quod est idem ⁜ 437 ipse? Amplius: asserunt utique inexplicabiliter ea quae jam inventa sunt, quia nihil omnino potuit unquam aut potest subsistere praeter creantem spiritum et ejus creaturam. Hanc vero spiritus ejusdem locutionem impossibile est ⁜ 438 inter creata contineri: quoniam quidquid creatum subsistit [Col. 0182D] ⁜ 439 , per illam factum est; illa vero per se fieri non potuit. Nihil quippe per seipsum fieri potest, quia quidquid fit, posterius est eo per quod fit; et [Col. 0183A] nihil est posterius seipso. Relinquitur itaque ut haec summi spiritus locutio, cum creatura esse non possit, non sit aliud quam summus spiritus. Denique, haec ipsa locutio nihil aliud potest intelligi quam ejusdem spiritus intelligentia, qua cuncta intelligit. Quid enim est aliud illi rem loqui aliquam, hoc loquendi modo, quam intelligere? Nam non, ut homo, non semper dicit ⁜ 440 quod intelligit. Si igitur summe simplex natura non est aliud quam quod est sua intelligentia, quemadmodum est idem quod est ⁜ 441 sua sapientia, necesse est ut similiter non sit aliud quam quod est sua locutio. Sed quoniam jam manifestum est summum spiritum unum tantum esse, et omnimode individuum, necesse est ut sic illi haec sua locutio sit consubstantialis ⁜ 442 , ut non sint duo, sed [Col. 0183B] unus spiritus.

CONSPECTUS CAPITIS.—Cum ista locutio sit consubstantialis summae naturae quae simplex et una est, pariter simplex et una est, nec pluribus proinde constat verbis, sed est unum Verbum.

Cur igitur dubitem quod supra dubium dimiseram, scilicet, utrum haec locutio in pluribus verbis an in uno verbo consistat? Nam si sic est summae naturae consubstantialis, ut non sint duo, sed unus spiritus, utique sicut illa ⁜ 444 summe simplex est, ita et ista. Non igitur constat pluribus verbis; sed est unum ⁜ 445 Verbum, per quod facta sunt omnia.

CONSPECTUS CAPITIS.—Verbum quo dicuntur et per quod facta sunt omnia est consubstantiale summae incommutabilitati, quia consubstantiale est summae naturae quae est ipsa sua incommutabilitas. Ergo Verbum illud non est vera similitudo mutabilium, quae tamen ad illius exemplum facta sunt. Verum cum illius essentia summe sit, et sola vere sit, ipsum est existendi veritas, caetera vero non sunt nisi illius imitatio. Unde creatura tanto magis est, et tanto praestantior, quanto similior est illi Verbo quod summe est, et summe magnum. Hinc naturae viventes praestant non viventibus, sentientes non sentientibus, rationales non rationalibus. Hinc etiam liquet quia illa magis sunt quam ista: nam [Col. 0183D] illa natura magis est quae similior est summae essentiae. Quae autem plura participat, similior est seu in pluribus est similis summae essentiae; illa vero plura participat, cui plura possunt saltem cogitatione auferri. Porro cum omnis essentia eo [Col. 0184A] ipso magis sit et praestantior, quo similior est illi essentiae quae summe est et summe praestat, manifestum est quia Verbum non est creaturae similitudo, sed vera essentia; et in creatis non est absoluta essentia, sed verae essentiae imitatio: sicque ipsa creata eo magis vel minus sunt vera, quo magis vel minus illi appropinquant.

Sed ecce videtur ⁜ 447 mihi suboriri nec facilis nec ullatenus sub ambiguitate relinquenda quaestio. Etenim omnia hujusmodi verba, quibus res quaslibet mente dicimus, id est cogitamus, similitudines et imagines sunt rerum quarum verba sunt; et omnis similitudo, vel imago ⁜ 448 , tanto magis vel minus est vera, quanto magis vel minus imitatur rem cujus est similitudo. Quid igitur ⁜ 449 tenendum est de Verbo, quo dicuntur et per quod facta sunt omnia? Erit, an [Col. 0184B] non erit ⁜ 450 similitudo eorum quae per ipsum facta sunt? Si enim ipsum est vera mutabilium similitudo, non est consubstantiale summae incommutabilitati: quod falsum est. Si autem non omnino ⁜ 451 vera, sed qualiscunque similitudo mutabilium est, non est Verbum summae veritatis omnino verum: quod absurdum est. At si nullam mutabilium habet similitudinem, quomodo ad illius exemplum facta sunt? Verum forsitan nihil hujus remanebit ⁜ 452 ambiguitatis, si 16 quemadmodum in vivo homine veritas hominis esse dicitur, in picto vero similitudo sive imago illius veritatis, sic existendi veritas intelligitur ⁜ 453 in Verbo, cujus essentia sic summe est, ut quodammodo illa sola sit, in his vero quae in ejus comparatione quodammodo non sunt, et tamen per [Col. 0184C] illud et secundum illud facta sunt aliquid, aliqua imitatio ⁜ 454 illius summae essentiae perpendatur. Sic quippe Verbum summae veritatis, quod et ipsum est summa veritas, nullum augmentum vel detrimentum sentiet, secundum hoc quod magis vel minus creaturis sit simile; sed potius necesse erit omne quod creatum est tanto magis esse et tanto esse praestantius, quanto similius est illi quod summe est, et summe magnum est. Hinc etenim fortasse, imo non fortasse, sed pro certo, hinc omnis intellectus ⁜ 455 judicat naturas quolibet modo viventes praestare non viventibus, sentientes non sentientibus, rationales irrationalibus. Quoniam enim summa ⁜ 456 natura suo quodam modo singulari ⁜ 457 non solum est, sed et vivit, et sentit, et [Col. 0184D] rationalis est, liquet quoniam omnium quae sunt ⁜ 458 , id quod aliquo modo ⁜ 459 vivit magis est illi simile, quam id quod nullatenus vivit; et quod modo quolibet vel corporeo sensu cognoscit aliquid, magis [Col. 0185A] quam quod ⁜ 460 nihil omnino sentit; et quod rationale est, magis quam quod rationis ⁜ 461 capax non est. Quoniam vero simili ratione quaedam naturae magis minusve sunt quam aliae ⁜ 462 , perspicuum est. Quemadmodum enim natura illud praestantius est, quod per naturalem essentiam propinquius est praestantissimo, ita utique illa natura magis est, cujus essentia similior est summae essentiae. Quod sic quoque animadverti facile posse existimo. Nempe si cuilibet substantiae, quae et vivit, et sensibilis, et rationalis est, cogitatione ⁜ 463 auferatur quod rationalis est, deinde quod sensibilis, et postea quod vitalis, postremo ipsum nudum esse, quod remanet; quis non intelligat quod illa substantia quae sic paulatim destruitur, ad minus et minus ⁜ 464 esse, et ad ultimum [Col. 0185B] ad non esse gradatim perducitur? Quae autem singulatim ⁜ 465 assumpta quamlibet essentiam ad minus et minus esse deducunt, eadem ordinatim assumpta, illam ad magis et magis esse perducunt ⁜ 466 . Patet igitur quia magis est vivens substantia quam non vivens, et sensibilis quam non sensibilis, et rationalis quam non rationalis. Non est itaque dubium quod omnis essentia eo ipso magis est, praestantiorque est, quo similior est illi essentiae quae summe est et summe praestat. Satis itaque manifestum est in Verbo, per quod ⁜ 467 facta sunt omnia, non esse eorum similitudinem, sed veram simplicemque essentiam; in factis vero non esse simplicem absolutamque essentiam, sed verae illius essentiae vix aliquam imitationem. Unde necesse est non idem Verbum, [Col. 0185C] secundum rerum creatarum similitudinem, magis vel minus esse verum, sed omnem ⁜ 468 creatam naturam eo altiori gradu essentiae dignitatisque consistere, quo magis illi propinquare videtur.

CONSPECTUS CAPITIS.—1. Summus spiritus est ipsa summa sapientia: summa sapientia se ipsam aeterne et summe intelligit, et idem est dicere quod intelligere. Ergo summus spiritus aeterne se dicit, et proinde habet Verbum coaeternum. 2. Cum mens rationalis se et ipsam summam sapientiam intelligat, summus spiritus, qui est aeternus, principaliter aeterne se intelligit. At si se aeterne intelligit, aeterne se dicit; si aeterne se dicit, aeterne est Verbum ejus apud ipsum. Et ita etiam si nulla alia existeret essentia, necesse foret Verbum illius [Col. 0185D] esse illi coaeternum.

Sed cum ita sit ⁜ 470 , quomodo illud quod simplex est ⁜ 471 veritas potest esse Verbum eorum quorum [Col. 0186A] non est similitudo? cum omne verbum quo aliqua res sic mente dicitur, similitudo sit rei ejusdem; et, si non est verbum eorum quae facta sunt per ipsum, quomodo constabit quia sit Verbum? Nempe omne verbum alicujus rei verbum est. Denique si nunquam creatura ⁜ 472 esset, nullum ejus esset verbum. Quid igitur? An concludendum est quia si nullo modo esset creatura, nequaquam esset Verbum illud, quod est summa et nullius indigens essentia; aut fortasse ipsa summa ⁜ 473 essentia, quae Verbum est, essentia quidem esset aeterna, sed Verbum non esset, si nihil unquam per illam fieret? Ejus enim quod non fuit, nec est, nec futurum est, nullum ⁜ 474 verbum esse potest. Verum secundum hanc rationem, si nunquam ulla ⁜ 475 praeter summum spiritum esset [Col. 0186B] essentia, nullum omnino esset verbum in illo. Si nullum in illo verbum esset, nihil apud se diceret ⁜ 476 , si nihil apud se diceret, cum idem sit illi ⁜ 477 , sic dicere aliquid quod est intelligere, non aliquid intelligeret; si nihil intelligeret, ergo summa sapientia, quae non est aliud quam idem spiritus, nihil intelligeret: quod absurdissimum est. Quid igitur? Si enim nihil intelligeret, quomodo esset summa sapientia? Aut si nullo modo esset aliquid praeter illam, quid illa intelligeret? Sed nunquid seipsam non intelligeret? At quomodo ⁜ 478 vel cogitari potest quod summa sapientia se aliquando non intelligat; cum mens ⁜ 479 rationalis possit non solum suimet, sed et illius summae sapientiae reminisci; et illam ⁜ 480 , et se intelligere ⁜ 481 ? Si enim mens humana nullam ejus aut sui habere [Col. 0186C] memoriam aut intelligentiam ⁜ 482 posset, nequaquam se ab irrationalibus creaturis, et illam ab omni creatura, secum sola tacite disputando, sicut nunc mens mea facit, discerneret. Ergo summus ille spiritus, sicut est aeternus; ita aeterne sui memor est, et intelligit se ad similitudinem mentis rationalis; imo non ad ullius similitudinem, sed ille principaliter, et mens rationalis ad ejus similitudinem. At si aeterne se intelligit, aeterne se dicit. Si aeterne se dicit, aeterne est Verbum ejus apud ipsum. Sive igitur ille cogitetur nulla alia existente essentia, sive aliis existentibus, necesse est Verbum illius coaeternum illi esse cum ipso.

CONSPECTUS CAPITIS.—Verbum, quo seipsum summus [Col. 0187A] Spiritus dicit, est idipsum quod summus spiritus, ut supra demonstratum est. Verbum etiam, quo dicit ea quae facta sunt, est ipse summus spiritus, ut supra pariter est probatum. Ergo unum est sibi consubstantiale Verbum quo summus spiritus se dicit, et quo ea dicit quae facit. Praeterea Verbum, quo se dicit summa sapientia, convenientissime dici potest Verbum ejus, quia perfectam ejus tenet similitudinem: Verbum enim est imago rei ex cogitatione formata; et ideo tanto verius est verbum, quanto verius rem mens cogitat. Iterum, mens rationalis, cum se cogitando intelligit, imaginem suam seu verbum sui producit quod a se non nisi ratione potest separari. Ergo et summa sapientia, cum se dicendo intelligit, gignit consubstantialem sibi similitudinem suam, id est Verbum suum. Verbum istud dici potest et imago et figura et character ejus: Verbum autem quo creaturam dicit, verbum, aut imago, aut figura [Col. 0187B] creaturae dici non potest; quia est principalis ejus essentia. Ergo summus spiritus creaturam non dicit Verbo creaturae, sed suo. Ergo quidquid dicit, Verbo suo dicit. Ergo unico eodemque Verbo dicit seipsum et cuncta quae fecit.

Sed ecce quaerenti mihi de Verbo quo Creator dicit omnia quae facit, obtulit se Verbum quo seipsum dicit qui omnia facit. An ergo alio verbo dicit seipsum, et alio ea quae facit ⁜ 484 ; aut potius eodem ipso Verbo quo dicit seipsum, dicit quaecunque facit ⁜ 485 ? Nam hoc quoque Verbum, quo seipsum dicit, necesse est idipsum esse quod ipse est ⁜ 486 , sicut constat de Verbo illo quo dicit ea quae facta sunt a se. Cum enim, etiamsi nihil unquam aliud esset nisi summus ille spiritus, ratio tamen cogat ⁜ 487 Verbum illud quo se dicit ex necessitate esse, quid verius ⁜ 488 [Col. 0187C] quam hoc Verbum ejus non esse aliud quam quod ipse est? Ergo si et seipsum, et ea quae facit ⁜ 489 , consubstantiali sibi Verbo dicit, manifestum est quia Verbi quo se dicit, et Verbi quo creaturam dicit, una substantia est. Quomodo ergo, si una substantia ⁜ 490 est, duo verba sunt? Sed 17 forsitan non cogit identitas substantiae Verbi unitatem admittere ⁜ 491 . Nam idem ipse qui his verbis loquitur, eamdem cum illis ⁜ 492 habet substantiam, et tamen Verbum non est. Sed utique verbum, quo se dicit summa sapientia, convenientissime dici potest Verbum ejus secundum superiorem rationem, quia ejus perfectam tenet similitudinem. Nam nulla ratione negari potest, cum mens rationalis seipsam cogitando intelligit imaginem ipsius nasci in sua cogitatione: [Col. 0187D] imo ipsam cogitationem sui esse suam [Col. 0188A] imaginem ⁜ 493 , ad ejus similitudinem ⁜ 494 , tanquam ex ejus impressione formatam. Quamcunque enim rem mens, seu per corporis imaginationem seu per rationem cupit veraciter cogitare, ejus utique similitudinem, quantum valet, in ipsa sua cogitatione ⁜ 495 conatur exprimere. Quod quanto verius facit, tanto rem ipsam verius cogitat; et hoc quidem, cum cogitat aliquid aliud quod ipsa non est, et maxime cum aliquod cogitat ⁜ 496 corpus. clarius perspicitur. Cum enim cogito notum mihi hominem absentem, formatur acies cogitationis meae in talem imaginem ejus qualem illam per visum oculorum in memoriam attraxi; quae imago in cogitatione, verbum est ejusdem hominis, quem cogitando ⁜ 497 dico. Habet igitur mens rationalis, cum se cogitando [Col. 0188B] intelligit, secum imaginem suam ex se natam, id est cogitationem sui ad suam similitudinem, quasi sua impressione formatam, quamvis ipsa se a sua imagine, non nisi ratione sola, separare possit, quae imago ejus verbum ejus est. ⁜ (53) ⁜ 498 Hoc itaque modo, quis neget summam sapientiam, cum se dicendo intelligit ⁜ 499 , gignere consubstantialem sibi similitudinem suam, id est Verbum suum? Quod Verbum, licet de re tam singulariter eminenti proprie aliquid satis convenienter dici non possit, non tamen inconvenienter, sicut similitudo, ita et imago, et figura ⁜ 500 et character, ejus dici potest. Verbum autem quo creaturam dicit, nequaquam similiter est verbum creaturae, quia non est ejus similitudo, sed principalis essentia. Consequitur igitur ut [Col. 0188C] ipsam creaturam non dicat verbo creaturae. Cujus ergo verbo eam dicit, si non dicit eam verbo ejus? Nam quod dicit, verbo dicit; et verbum alicujus est verbum, id est similitudo. Sed si nihil aliud dicit quam se aut creaturam nihil dicere potest, nisi aut suo, aut ejus verbo. Si ergo nihil dicit verbo creaturae, quidquid dicit, Verbo suo dicit. Uno igitur eodemque Verbo dicit seipsum, et quaecunque fecit.

CONSPECTUS CAPITIS.—Ipse est summa ratio, in qua sunt omnia quae facta sunt. Ergo cum dicit seipsum, dicit omnia quae facta sunt. Creaturae autem in seipsis sunt essentia mutabilis; in ipso sunt ipsa prima essentia, et prima existendi veritas.

Sed quomodo tam differentes res, scilicet creans [Col. 0189A] et creata essentia, dici possunt uno Verbo, praesertim cum Verbum ipsum sit dicenti coaeternum; creatura autem non sit illi coaeterna? Forsitan quia ipse est ⁜ 504 summa sapientia et summa ratio, in qua sunt omnia quae facta sunt; quemadmodum opus, quod fit secundum aliquam artem, non solum quando fit, verum et antequam fiat, et postquam dissolvitur, semper est in ipsa arte non aliud quam quod est ars ipsa. Idcirco cum ipse summus Spiritus dicit seipsum, dicit omnia quae facta sunt. Nam et antequam fierent, et cum jam facta sunt, et cum corrumpuntur, seu aliquo modo varientur, semper in ipso sunt, non quod sunt in seipsis, sed quod est idem ipse ⁜ 505 . Etenim in seipsis sunt essentia mutabilis ⁜ 506 , secundum immutabilem rationem ⁜ 507 creata; in ipso [Col. 0189B] vero sunt ipsa prima essentia, et prima existendi veritas cui, prout magis utcunque illa similia sunt ⁜ 508 , ita verius et praestantius existunt. Hoc itaque modo non irrationabiliter asseri potest quia, cum seipsum dicit summus ille Spiritus, dicit etiam quidquid factum est uno eodemque Verbo.

CONSPECTUS CAPITIS.—Omnia quae sunt in summo Spiritu, eadem et eodem modo sunt in Verbo ejus, quia ipsum est illi consubstantiale. Ergo omnia sunt in Verbo vita et veritas. Et quandoquidem scire est idem illi quod dicere, sicut omnia sunt in Verbo vita et veritas, ita sunt in scientia ejus.

Verum cum constet quia Verbum ⁜ 510 ejus consubstantiale [Col. 0189C] est illi et perfecte simile, necessario consequitur ut omnia quae sunt in illo, eadem et eodem modo sint in Verbo ejus. Quidquid igitur factum est, sive vivat, sive non vivat, aut quomodocunque ⁜ 511 sit in se, in illo est ipsa vita et veritas. Quoniam autem idem est summo Spiritui scire quod intelligere, sive dicere, necesse est ut eodem ⁜ 512 modo sciat omnia quae scit quod ea dicit aut intelligit. Quemadmodum igitur omnia sunt in Verbo ejus vita et veritas, ita sunt in scientia ejus.

CONSPECTUS CAPITIS.—Cum res in nostra scientia sint non secundum earum essentiam, sed secundum similitudinem; verius sunt in ipsis, quam in nostra [Col. 0189D] scientia. Et tamen constat quod tanto verius sint in [Col. 0190A] Verbo, quam in seipsis; quanto verius existit creatrix, quam creata essentia. Quod humana scientia comprehendere non potest.

Qua ex re ⁜ 513 manifestissime comprehendi potest quomodo dicat idem Spiritus, vel quomodo sciat ea quae facta sunt, ab humana ⁜ 514 scientia comprehendi non posse ⁜ 515 . Nam nulli dubium creatas substantias ⁜ 516 multo aliter esse in seipsis, quam in nostra scientia. In seipsis namque sunt per ipsam suam essentiam; in nostra vero scientia non sunt earum essentiae ⁜ 517 sed earum similitudines. Restat igitur ut tanto verius sint in seipsis ⁜ 518-519 , quam in nostra scientia; quanto verius sunt alicubi per suam essentiam, quam per suam similitudinem. ⁜ (55) ⁜ 520 Cum ergo et hoc constet, quia omnis creata substantia [Col. 0190B] tanto verius est in Verbo, id est in intelligentia ⁜ 521 Creatoris, quam in seipsa; quanto verius existit creatrix quam creata essentia: quomodo comprehendat humana mens, cujusmodi sit illud dicere et illa scientia, quae sic longe superior et verior est creatis substantiis; si nostra scientia tam longe superatur ⁜ 522 ab illis, quantum earum similitudo distat ab earum essentia.

CONSPECTUS CAPITIS.—Summus Spiritus per Verbum fecit omnia. Ergo et ipsum Verbum fecit eadem omnia: quod enim summus Spiritus per Verbum facit per se facit; et Verbi summique Spiritus una est essentia, quae sola est creatrix et principium [Col. 0190C] omnium quae sunt. Quidquid ergo summus Spiritus est ad creaturam, hoc et Verbum ejus est: et proinde sicut ille est creator, ita et istud; nec tamen sunt duo, sed unus creator et unum principium.

Verum cum manifeste rationes superiores doceant summum Spiritum per Verbum suum fecisse omnia, nunquid non et ipsum Verbum fecit eadem omnia? Quoniam enim illi est consubstantiale, cujus est Verbum, necesse est ut sit summa essentia. Summa autem essentia non est nisi una, quae sola creatrix et solum principium est omnium quae facta sunt. Ipsa namque sola fecit, non per aliud quam per se, omnia ex nihilo. Quare quaecunque summus Spiritus facit, eadem et Verbum ejus facit, et similiter ⁜ 525 . Quidquid igitur 18 summus spiritus est ad creaturam; hoc et Verbum [Col. 0190D] ⁜ 526 ejus est et similiter. Nec tamen ambo simul [Col. 0191A] pluraliter, quia non sunt plures creatrices summae essentiae. Sicut igitur ille creator est rerum et principium; sic et Verbum ejus: nec tamen sunt duo, sed unus creator, et unum principium.

CONSPECTUS CAPITIS.—Quidquid summus Spiritus et Verbum sunt in essentia et ad creaturam, nempe quod sit veritas, et quod sit creator, hoc unicuique et utrique sic convenit; ut tamen non sint duo, aut duae veritates, aut duo creatores; sed unum sint. Ille tamen, cujus est Verbum, non potest esse verbum suum: nec verbum potest esse ille, cujus est verbum. Ergo in eo solo quod ille non est ex isto, hoc autem est ex illo, admittitur pluralitas. Constat ergo quod sint duo; sed [Col. 0191B] exprimi non potest quid duo sint: non enim sunt duo spiritus, nec duo creatores, nec duo verba, nec duae imagines.

Studiose itaque attendendum est quiddam, quod, valde insolitum aliis rebus, in summo Spiritu et Verbo ejus videtur evenire. Nam certum est sic unicuique ⁜ 528 singulatim, et utrisque ⁜ 529 simul inesse quidquid sunt in essentia, et quidquid sunt ad creaturam, ut et singulatim perfectum ⁜ 530 sit ambobus, et tamen pluralitatem non admittat in duobus. Licet enim singulatim et ille perfecte sit summa veritas et Creator, et verbum ejus sit summa veritas et creator; non tamen ambo simul sunt duae veritates, aut duo creatores. Sed cum haec ita sint, miro tamen modo apertissimum est quia nec ille, cujus est Verbum, potest esse Verbum suum; nec Verbum potest [Col. 0191C] esse iste cujus est ⁜ 531 Verbum, ut in eo quod significat vel quid sint substantialiter, vel quid sint ad creaturam semper individuam teneant unitatem. In eo vero, quod ille non est ex isto: hoc autem est ⁜ 532 ex illo; ineffabilem admittant pluralitatem: ineffabilem certe; quamvis enim necessitas cogat ut sint duo, nullo tamen modo exprimi potest quid duo sint ⁜ 533 . Nam etsi forte ⁜ 534 duo pares aut aliquid aliud similiter adinvicem possint dici, in his ipsis tamen relativis si quaeratur quid sit illud de quo dicuntur, non potest dici ⁜ 535 pluraliter, quemadmodum dicuntur duae pares lineae, aut duo homines similes. Quippe nec sunt duo ⁜ 536 pares spiritus, nec duo pares creatores, nec duo aliquid, quod significet [Col. 0191D] eorum aut essentiam aut habitudinem ad creaturam; sed nec duo aliquid, quod designet propriam habitudinem [Col. 0192A] alterius ad alterum, quia nec duo verba, nec duae imagines. Verbum namque hoc ipsum quod Verbum est, aut imago, ad alterum est; quia non nisi alicujus Verbum est aut imago; et sic propria sunt haec alterius, ut nequaquam alteri coaptentur. Nam ille, cujus ⁜ 537 est Verbum aut imago nec imago, nec Verbum est. ⁜ (56) Constat igitur quia ⁜ 538 exprimi non potest quid duo sint, summus Spiritus et Verbum ejus, quamvis quibusdam singulorum proprietatibus cogantur esse duo. Etenim proprium unius est esse ex altero, et proprium est alterius alterum esse ex illo ⁜ 539 .

CONSPECTUS CAPITIS.—Verbum summi Spiritus sic [Col. 0192B] ex eo est, quasi idem ipsum de eodem ipso. Et ita perfectam ejus, quasi proles parentis, tenet similitudinem. Ergo non convenientius cogitari potest ex illo esse, quam nascendo. Et quidem congruentius de illo nasci dicitur; quam multa dicantur nasci de aliquo a quo habent ut sint, sed cum quo nullam habent similitudinem: ut capilli qui de capite nasci dicuntur.

Quod ipsum nullo ⁜ 540 utique verbo videtur familiarius posse proferri, quam si dicatur proprium esse unius nasci ex altero; et proprium alterius, nasci alterum ex ipso. Certum namque jam constat ⁜ 541 quia Verbum summi Spiritus non sic est ex eo, quemadmodum ea quae ab illo facta sunt; sed quemadmodum Creator de Creatore ⁜ 542 , summum de summo. Et ut plena brevitate omnimoda absolvatur similitudo ⁜ 543 , penitus idem ipsum est de eodem ipso, et ita [Col. 0192C] ut nullatenus sit nisi ex eo. Cum igitur pateat Verbum summi Spiritus sic esse ex ipso solo, ut perfectam ejus quasi proles parentis teneat similitudinem: nec si esse ex ipso ut ⁜ 544 fiat ab eo, profecto nullo modo convenientius cogitari potest ex illo esse quam nascendo. Nempe si innumerabiles res indubitanter dicuntur nasci ex his ex quibus habent ut sint; cum nullam eorum, de quibus nasci dicuntur, teneant similitudinem sicut proles parentis. Dicimus enim capillos nasci de capite et poma ex arbore, licet nec illi capitis, nec ista arboris similia sint. Si, inquam, multa hujusmodi non absurde dicuntur nasci, tanto congruentius dici potest Verbum summi Spiritus ex illo existere ⁜ 545 , nascendo; quanto perfectius, quasi [Col. 0192D] proles parentis, trahit ejus ⁜ 546 similitudinem ex illo existendo.

CONSPECTUS CAPITIS.—Tanto verius ille parens, et istud proles dicitur: quanto magis ille ad hanc generationem solus sufficit, et istud similitudinem ejus exprimit nulla admista dissimilitudine. Ergo illius proprium est, verissimum esse parentem: istius vero, esse verissimam prolem.

Quod si convenientissime dicitur nasci, et tam simile est illi de quo nascitur ⁜ 549 , cur aestimetur simile, quasi proles parenti; non potius asseratur quia tanto verior est ille parens, et istud proles ⁜ 550 , quanto magis et ille ad hujus ⁜ 551 nativitatis perfectionem solus sufficit, et quod nascitur ejus similitudinem exprimit? Namque in rebus aliis, quas parentis prolisque certum est habitudinem habere, nulla [Col. 0193B] sic gignit ut omnino nullius indigens sola per se ad gignendam prolem sufficiat; nulla sic gignitur, ut nulla admista dissimilitudine omnimodam similitudinem parentis exhibeat. Si ergo Verbum summi Spiritus sic est omnino ex ipsius sola essentia, et sic singulariter est illi simile ut nulla proles sic sit omnino ex sola parentis essentia, aut sic similis parenti, profecto nullis rebus tam convenienter videtur aptari habitudo parentis et prolis, quam summo Spiritui et Verbo ejus. Quapropter illius est proprium verissimum ⁜ 552 esse parentem, istius vero verissimam ⁜ 553 esse prolem.

CONSPECTUS CAPITIS.—Ergo summi Spiritus est verissime gignere, et Verbi ejus verissime gigni.

At hoc ⁜ 556 constare non poterit, nisi pariter ille verissime gignat; et istud verissime gignatur. Sicut igitur illud est perspicuum, ita hoc esse certissimum necesse est. Quare summi Spiritus est verissime gignere, et Verbi ejus verissime gigni.

CONSPECTUS CAPITIS.—Ergo hic Pater, hoc Filius est, non vero hic mater, et hoc filia dici debet: non quod sit ulla in his sexus differentia; nec quod validior sit ut plurimum sexus masculinus: sed potius quia Patris nomen magis quam matris huic convenit, cui ad gignendum nulla alia causa sociatur: et nomen Filii magis quam filiae huic [Col. 0193D] congruit, qui similior est Patri: cum Filius semper sit Patri similior, quam filia quae est disparis sexus.

Vellem jam quidem ⁜ 557 , et forte possem, illum esse verissime Patrem; hoc vero verissime esse Filium concludere. Sed nec hoc negligendum 19 existimo, an Patris et Filii, et an matris ⁜ 558 et filiae magis illis apta sit appellatio, cum in eis nulla sit sexus discretio. Nam si idcirco convenienter est ille Pater, et proles ejus Filius, quia uterque est Spiritus: cur non pari ratione alteri convenit esse matrem. alteri filiam, quia uterque est veritas et sapientia? An quia in his naturis, quae sexus habent differentiam, melioris sexus est patrem esse vel filium; minoris vero, matrem vel filiam? Et hoc quidem ⁜ 559 naturaliter in pluribus; in quibusdam vero econtrario, ut in quibusdam avium generibus, in quibus femineus ⁜ 560 sexus semper major et validior [Col. 0194B] est; masculinus vero minor et infirmior. Aut certe idcirco magis convenit summo Spiritui dici Patrem quam matrem, quia prima et principalis causa prolis semper est in patre. Nam si maternam causam quolibet modo semper paterna praecedit, nimis est incongruum ut illi parenti adaptetur ⁜ 561 nomen matris, cui ad gignendam profem nulla alia causa aut sociatur, aut praecedit. Verissimum est igitur summum Spiritum Patrem esse prolis suae. Quod si filius semper similior est patri quam filia; nihil autem similius est alteri quam summo Patri proles sua; verissimum est hanc prolem non esse filiam, sed Filium. ⁜ (59) ⁜ 562 Sicut igitur proprium est illius verissime gignere, istius vero gigni, sic proprium est illius esse verissimum gignitorem, istius vero [Col. 0194C] verissimum esse genitum ⁜ 563 . Et sicut alter est verissimus parens, alter verissima proles; sic alter est verissimus Pater, alter verissimus Filius.

CONSPECTUS CAPITIS.—Ita impossibile est eumdem esse qui gignit, et eum qui gignitur; ut tamen necesse sit idem esse illum qui gignit, et eum qui gignitur: et ita alius est genitor, alius genitus; ut non aliud sit genitor, quam quod est genitus. Itaque patet quia duo sunt, sed quid duo sunt latet: nec enim sunt duo Spiritus, nec duo Patres, nec duo Filii. Sic enim solis relationibus oppositi sunt, ut alter nunquam suscipiat, quod est proprium alterius: et sic concordes natura, ut alter semper teneat alterius essentiam. Unde nec Pater [Col. 0194D] unquam dicitur Filius, nec Filius unquam dicitur Pater; sed in Patre est essentia Filii, et in Filio est essentia Patris.

Inventis tot et tantis ⁜ 564 singulorum proprietatibus, quibus mira quaedam tam ineffabilis quam inevitabilis in summa unitate probatur esse pluralitas, valde mihi videtur delectabile retractare saepius tam impenetrabile secretum. Ecce enim cum sic impossibile sit ⁜ 565 eumdem esse qui gignit, et eum qui gignitur; atque eumdem esse parentem et prolem: ut necesse sit alium esse genitorem, alium genitum; et alium esse Patrem, alium Filium: sic tamen necesse ⁜ 566 est idem esse illum qui gignit, et illum qui gignitur, nec non parentem et prolem, ut impossibile sit aliud esse genitorem ⁜ 567 , quam quod est genitus; aliud esse Patrem, quam quod est Filius. ⁜ (61) ⁜ 568 Et cum ita sit alius ille, et alius ille, ut omnino pateat quod duo sint ⁜ 569 ; sic tamen unum [Col. 0195B] et idem ipsum ⁜ 570 est, id quod est ille et ille, ut penitus lateat qui duo sint. Nam sic est alius Pater, alius Filius, ut, cum ambos dixerim, videam me duos dixisse; et sic est idipsum quod est, et Pater et Filius, ut non intelligam quid duos dixerim. Quamvis namque singulus Pater sit perfecte summus Spiritus, et singulus Filius sit perfecte summus Spiritus; sic tamen unum idemque ⁜ 571 est Spiritus ⁜ 572 Pater et Spiritus Filius, ut Pater et Filius non sint duo Spiritus, sed unus Spiritus: ut sicut singula propria singulorum non recipiunt pluralitatem, quia non sunt duorum; ita id quod commune est amborum, individuam teneat unitatem, quamvis totum sit singulorum. Nam sicut non sunt duo patres, aut duo filii; sed unus Pater, et unus Filius, quoniam [Col. 0195C] singula sunt singulorum propria; ita non sunt duo, sed unus Spiritus; quamvis et singuli Patris, et singuli Filii, sit perfectum esse Spiritum. Sic sunt oppositi relationibus, ut alter nunquam suscipiat proprium alterius; sic sunt concordes natura ut alter ⁜ 573 semper teneat essentiam alterius. ⁜ (62) ⁜ 574 Sic enim diversi sunt, per hoc quod alter est Pater, et alter Filius ⁜ 575 , ut nunquam dicatur aut Pater Filius, aut Filius Pater; et sic idem sunt per substantiam, ut semper sit in Patre essentia Filii, et in Filio essentia Patris. Est enim non diversa, sed eadem; non plures, sed una utriusque essentia.

CONSPECTUS CAPITIS.—Alter alterius essentia recte [Col. 0196A] dici potest ut summa unitas simplicitasque commendetur communis naturae. Non tamen dicitur Pater essentia Filii, et Filius essentia Patris; quasi alter non per se, sed per alterum existat: summa enim essentia semper est per se, sicut summa sapientia semper sapit per se. Unde Pater per se est, et pariter Filius per se est; quia Pater est summa essentia, et pariter Filius est summa essentia. Filius quidem est essentia nata de Patris essentia, et sapientia de sapientia; sed non idcirco minus perfecta est, nihilominus enim ipsa per se est, et per se sapit. Nec repugnat quod Filius et per se subsistat, et de Patre habeat esse. Nam a Patre habet ut per se sit et per se sapiat; alioquin non esset idem esse Patris et Filii. Denique utrique non aliud est habere essentiam, quam essentiam esse. Ergo sicut habet alter alterius essentiam; ita alter est alterius essentia, hoc est, idem esse est alteri, quod est alteri.

Unde etiam si ⁜ 576 alter alterius dicatur essentia, non erratur a veritate; sed summa unitas simplicitasque commendatur communis naturae. Non enim quemadmodum intelligitur sapientia hominis, per quam homo sapiens est, qui per se non potest esse ⁜ 577 sapiens; ita intelligi potest, si dicatur Pater essentia Filii, et Filius essentia Patris, ut eo modo ⁜ 578 sit Filius existens per patrem, et Pater per Filium, quasi non possit alter existens esse nisi per alterum; sicut homo non potest esse sapiens, nisi per sapientiam. Sicut namque summa sapientia ⁜ 579 semper sapit per se; ita summa essentia semper est per se. Est autem perfecte ⁜ 580 summa essent a Pater, et perfecte summa essentia Filius; pariter ergo perfectus Pater per se est, et pariter perfectus [Col. 0196C] ⁜ 581 Filius per se est, sicut uterque sapit per se. Non enim idcirco minus perfecta est essentia vel sapientia Filius, quia est essentia nata de Patris essentia, et sapientia de sapientia; sed tunc minus perfecta essentia vel sapientia esset, si non esset per se aut non saperet per se. Nequaquam enim repugnat ut Filius et per se ⁜ 582 subsistat, et de Patre habeat esse. Sicut enim Pater habet essentiam, et sapientiam, et vitam in semetipso; ut non per alienam, sed per suam essentiam sit, per suam sapientiam sapiat, per suam vitam vivat; ita gignendo, dat Filio essentiam habere, et sapientiam et vitam in semetipso; ut non per extraneam, sed suam essentiam, sapientiam et vitam subsistat, sapiat et vivat; [Col. 0196D] alioquin non erit idem esse Patris et Filii, nec erit [Col. 0197A] par Patri Filius: quod quam falsum ⁜ 583 sit liquidissime superius pervisum est. Quare non repugnat Filium et subsistere per se, et esse de Patre; quia hoc ipsum, id est, per se ipsum posse subsistere, necesse est illum de Patre habere ⁜ 584 . Nam si quis sapiens suam me ⁜ 585 sapientiam, cujus prius expers essem, doceret, utique hoc ipsa ⁜ 586 sapientia ejus facere non incongrue diceretur, sed quamvis mea sapientia ab illius sapientia haberet esse et sapere; tamen cum jam esset, nonnisi sua essentia esset ⁜ 587 , nec saperet nisi seipsa ⁜ 588 . Multo igitur magis aeterni Patris coaeternus Filius, qui sic habet a Patre esse, ut non sint duae essentiae, per se subsistit, sapit et vivit. Non igitur sic intelligi potest quod Pater Filii, aut Filius Patris sit essentia; quasi alter non [Col. 0197B] possit subsistere per se sed per alterum; sed ad significandum ⁜ 589 quam habent communionem summe simplicis, summeque unius essentiae, sic congrue ⁜ 590 dici et intelligi potest quia sic est ⁜ 591 alter idipsum quod alter, ut alter habeat essentiam alterius. Hac itaque ratione, quoniam utique non aliud est habere essentiam, quam essentiam 20 esse: sicut habet alter alterius essentiam, ita est alter alterius essentia, id est, idem esse est alteri, quod alteri.

CONSPECTUS CAPITIS.—Magis tamen congruit Filium dici essentiam Patris, quam Patrem dici essentiam Filii: cum enim Filius habeat essentiam a Patre, dici potest habere essentiam Patris, et proinde esse essentia Patris. Sic Filius dicitur Patris virtus, sapientia, veritas, justitia, etc., quia haec habet a Patre.

Quod licet secundum perspectam rationem verum sit, valde tamen magis congruit Filium dici essentiam Patris, quam Patrem essentiam Filii, quoniam namque Pater a nullo habet essentiam nisi a seipso, non satis apte dicitur habere essentiam alicujus nisi suam; quia vero Filius essentiam suam habet a Patre, et eamdem quam habet ⁜ 593 Pater, aptissime dici potest habere essentiam Patris. Quare quoniam neuter ⁜ 594 aliter habet essentiam, quam [Col. 0197D] existendo essentia; sicut aptius intelligitur habere [Col. 0198A] Filius Patris essentiam quam Pater Filii, ita convenientius dici potest Filius Patris essentia quam Pater Filii. Nam haec una si fiat prolatio, satis acuta brevitate commendat Filium non solum eamdem essentiam habere cum Patre, sed hanc ipsam habere de Patre: ut hoc sit ⁜ 595 , Filius est essentia Patris, quod est, Filius est non differens essentia de Patris essentia, imo de Patre essentia ⁜ 596 . Similiter ergo est Filius Patris virtus, et sapientia, seu ⁜ 597 veritas et justitia; et quidquid summi Spiritus convenit essentiae

CONSPECTUS CAPITIS.—Filius dici etiam potest intelligentia et sapientia, scientia et cognitio Patris; [Col. 0198B] quia intelligit, scit et novit ipsam Patris essentiam. Veritas etiam Patris eo sensu dici potes. quia non est imperfecta imitatio, sed integra veritas et ipsa essentia paternae substantiae, et non est aliud quam quod est Pater.

Videntur tamen ⁜ 599 quaedam, ex his quae sic proferri et intelligi possunt, aliam quoque non incongruam sub hac ipsa pronuntiatione intelligentiam suscipere. Liquet enim Filium esse verum Verbum, id est perfectam intelligentiam, sive perfectam totius paternae substantiae cognitionem, et scientiam, et sapientiam, id est, quae ipsam Patris intelligit essentiam, et cognoscit, et scit, et sapit. Si igitur hoc sensu dicatur Filius Patris intelligentia, et sapientia, et scientia, et cognitio, sive notitia; quoniam [Col. 0198C] intelligit, sapit, scit et novit Patrem, nequaquam a veritate disceditur. Veritas quoque Patris aptissime dici potest Filius, non solum eo sensu, quia est eadem Filii veritas quae est et Patris, sicut jam perspectum est; sed etiam hoc sensu ut in eo intelligatur non imperfecta quaedam imitatio, sed integra veritas paternae substantiae, quia non est aliud quam quod est Pater.

CONSPECTUS CAPITIS.—Id patet, quia Filius est intelligentia, et scientia, et sapientia, et veritas paternae substantiae, quae ipsa est intelligentia, et scientia, et sapientia, et veritas.

At si ipsa substantia ⁜ 600 Patris est intelligentia, [Col. 0199A] et scientia, et sapientia, et veritas, consequenter colligitur quia sicut Filius est intelligentia, et scientia, et sapientia, et veritas paternae substantiae; ita est intelligentia intelligentiae, scientia scientiae, sapientia sapientiae, et veritas veritatis.

CONSPECTUS CAPITIS.—Verbum rei est ipsa cogitatio ad ejus similitudinem ex memoria formatae. Ergo Verbum ex memoria nascitur. Ergo sicut Filius dictur Verbum; sic Pater, ex quo gignitur, dici potest memoria. Ergo sicut Filius est intelligentia et sapientia Patris, ita est intelligentia et sapientia paternae memoriae. Et quia Filius quidquid sapit et intelligit, ejus et meminit; Filius est memoria Patris, et memoria memoriae, id est memoria memor Patris [Col. 0199B] qui est memoria de nullo nata; Filius vero est memoria nata de memoria, hoc est de Patre.

De memoria vero quid sentiendum est? an aestimandus est Filius intelligentia memoriae, sive memoria Patris, aut memoria memoriae? Equidem cum summa sapientia sui memor esse negari non possit, nihil competentius quam in memoria Pater, sicut in Verbo Filius intelligitur; quoniam de memoria nasci Verbum videtur, quod clarius in nostra mente percipitur. Quoniam namque mens humana non semper se cogitat, sicut sui semper meminit, liquet, cum se cogitat, quia verbum ejus ⁜ 602 nascitur de memoria. Unde apparet quia si semper se cogitaret, semper verbum ejus de memoria nasceretur. Rem [Col. 0199C] etenim cogitare, cujus memoriam habemus, hoc est mente eam dicere; verbum vero rei, est ipsa cogitatio ad ejus similitudinem ex memoria formata. Hinc itaque liquido animadverti potest de summa sapientia, quae sic semper se dicit, sicut semper sui memor est, quia de aeterna memoria ejus coaeternum ⁜ 603 Verbum nascitur. Sicut igitur Verbum congrue intelligitur proles; ita memoria, parentis nomen aptissime suscipit. Si ergo proles, quae omnino de solo summo Spiritu nata est, proles est memoriae ejus; nihil consequentius ⁜ 604 , quam quia memoria sua est ⁜ 605 idem ipse. Quippe non in eo ⁜ 606 quod sui memor est, sic est in sua memoria ⁜ 607 , velut alia res in alia; quemadmodum ea quae sic sunt in humanae mentis memoria, ut non sint [Col. 0200A] ipsa nostra ⁜ 608 memoria; sed sic est memor sui, ut ipse memoria sua sit. Consequitur itaque ut quomodo Filius est intelligentia sive sapientia Patris, ita sit et paternae memoriae. At quidquid Filius sapit, aut intelligit; ejus similiter et meminit. ⁜ (65) ⁜ 609 Est igitur Filius memoria Patris, et memoria memoriae, id est, memoria memor Patris, qui est memoria, sicut est sapientia Patris, et sapientia sapientiae, id est, sapientia sapiens Patrem sapientiam: et Filius quidem memoria nata de memoria, sicut sapientia nata de sapientia; Pater vero de nullo nata memoria vel sapientia.

CONSPECTUS CAPITIS.—Summus Spiritus, sicut sui [Col. 0200B] memor est et se intelligit, ita se amat. Nam et ipsa mens rationalis se et illum amare posse convincitur ex eo quod se et illum possit intelligere.

Sed ecce dum ⁜ 610 hujus Patris Filiique proprietates communionemque delectabiliter intueor, nihil delectabilius in illis contemplandum invenio quam ⁜ 611 mutui amoris affectum. Quam enim ⁜ 612 absurde negetur summus Spiritus se amare, sicut sui memor est, et se intelligit! cum et mens ⁜ 613 rationalis et se et illum amare posse convincatur ex eo, quia sui et illius memor esse, et se et illum intelligere potest: otiosa namque, et penitus inutilis est memoria et intelligentia cujuslibet rei; nisi, prout ratio exigit, res ipsa ametur aut reprobetur. Amat ergo seipsum summus Spiritus; sicut sui meminit, et se intelligit.

CONSPECTUS CAPITIS.—Patet autem summi Spiritus amorem ex eo procedere quia sui memor est et se 21 intelligit: nulla enim res amatur sine ejus memoria et intelligentia. Ergo amor ille procedit a Patre qui est memoria, et a Filio qui est intelligentia.

Palam certe est rationem habenti, eum non idcirco ⁜ 615 sui memorem esse aut se intelligere, quia se amat, sed ideo se amare, quia sui meminit, et se intelligit; nec eum se posse amare, si sui non sit memor, aut se non intelligat ⁜ 616 . Nulla enim res amatur, sine ejus memoria aut intelligentia ⁜ 617 ; et multa tenentur memoria et intelliguntur quae non amantur. [Col. 0201A] Patet igitur amorem summi Spiritus ex eo procedere, quia sui memor est, et se intelligit. Quod si in memoria summi Spiritus intelligitur Pater, in intelligentia Filius manifestum est quia a Patre pariter et a Filio ⁜ 618 , summi Spiritus amor procedit.

CONSPECTUS CAPITIS.—Summus Spiritus se amat. Ergo Pater se amat, et Filius se amat; et alter aiterum amat: summus enim et individuus Spiritus est Pater et Filius, et ambo simul sunt unus spiritus. Uterque etiam se et alterum intelligit, quia sui et alterius meminit. Et quoniam in utroque quod amat idipsum est quod amatur, uterque pari amore se et alterum diligit.

Sed si se amat summus Spiritus, procul dubio se amat Pater, amat se Filius, et alter alterum; quia [Col. 0201B] singulus Pater est summus ⁜ 620 Spiritus, et singulus Filius, summus Spiritus; et ambo simul, unus spiritus. Et quia uterque pariter sui et alterius meminit, et se et alterum intelligit: et quoniam omnino idipsum est quod amat, vel amatur in Patre ⁜ 621 , et quod in Filio necesse est ut pari amore uterque diligat se et alterum.

CONSPECTUS CAPITIS.—Id constat quia tantus est amor iste, quantum ille se intelligit; tantum autem intelligit, quantus est.

Quantus ergo est amor iste summi ⁜ 623 Spiritus, sic communis Patri et Filio! Sed si se tantum diligit, [Col. 0201C] quantum sui meminit et se intelligit: tantum autem sui memor est et intelligit se, quanta est ejus essentia, quod aliter esse non potest: profecto tantus est amor ejus, quantus ipse est.

CONSPECTUS CAPITIS.—Nihil potest esse par summo Spiritui nisi summus Spiritus. Cum ergo amor iste tantus sit, quantus est summus Spiritus, liquet quia iste amor est summus Spiritus. Deinde etsi nihil unquam existeret quam summus Spiritus, Pater et Filius nihilominus seipsos et invicem diligerent. Ergo amor iste non est aliud quam quod est Pater et Filius, quod est summa essentia. [Col. 0201D] Denique summae essentiae plures esse nequeunt. Ergo utriusque amor una est cum Patre et Filio summa essentia. Ergo amor ipse est summa sapientia, summa veritas, summum bonum, et quidquid de summi Spiritus substantia dici potest.

Verum quid potest esse par summo Spiritui, nisi summus Spiritus? Iste itaque ⁜ 625 amor est summus [Col. 0202A] Spiritus. Denique si nulla unquam creatura, id est si nihil unquam aliud esset quam summus Spiritus, Pater et Filius nihilominus seipsos et invicem Pater et Filius diligerent. Consequitur itaque hunc amorem non esse aliud quam quod est Pater et Filius, quod est summa essentia. At quoniam summae essentiae plures esse non possunt, quid magis necessarium quam Patrem et Filium, et utriusque amorem unam esse summam essentiam? Est igitur idem amor summa sapientia, summa veritas, summum bonum, et quidquid de summi Spiritus substantia dici potest.

CONSPECTUS CAPITIS.—Amor iste non eo procedit in quo Pater et Filius plures sunt, sed ex eo in quo sunt unum. Non enim procedit ex relationibus, quae plures sunt, cum alia sit relatio Patris, et alia relatio Filii; sed ex ipsa sua essentia, quae pluralitatem non admittit, Pater et Filius emittunt tantum bonum; sic tamen, ut totus a Patre et totus a Filio et totus ab utroque unus idemque procedat; quia a Patre, qui singulus et summus Spiritus, non procedit nisi summus Spiritus, et a Filio qui singulus pariter est summus Spiritus, non procedit nisi summus Spiritus; et a Patre et Filio, qui non duo sed unus sunt Spiritus, non procedere potest nisi unus summus spiritus.

Intuendum est diligenter utrum sint duo amores, unus a Patre procedens, alter a Filio: an unus, non totus ab uno procedens, sed partim a Patre, partim a Filio: an nec plures, nec unus partim procedens [Col. 0202C] a singulis, sed unus totus a singulis, et idem totus a duobus simul. Sed hujusmodi dubitationis certitudo hinc indubitanter cognoscitur, quia non ex eo procedit, in quo plures sunt Pater et Filius, sed ex eo in quo unum sunt. Nam non ex relationibus suis, quae plures sunt, alia est enim relatio Patris, alia Filii; sed ex ipsa sua essentia, quae pluralitatem non admittit, emittunt Pater et Filius tantum pariter bonum. Sicut ergo singulus Pater est summus Spiritus et singulus Filius est summus Spiritus et simul Pater et Filius non duo, sed unus ⁜ 627 spiritus; ita a singulo Patre manat totus amor summi Spiritus et a singulo Filio totus; et simul a Patre et Filio non duo toti, sed unus idemque totus.

CONSPECTUS CAPITIS.—Amor tamen iste nec Patris nec Verbi, a quibus procedit, est Filius, quia ex quo ab illis procedit, non refert eorum similitudinem: licet omnino idem sit quod est Pater et Filius. Deinde si proles eorum est, aut alter eorum [Col. 0203A] erit pater ejus, alter mater, quod repugnat; cum non aliter a Patre quam a Filio procedat: aut uterque pater sive mater ejus est: nulla autem natura admittit duo aliqua quae singula perfectam et omnino eamdem ad aliquid unum, patris et matris habeant habitudinem.

Quid ergo? cum hic amor pariter habeat esse a Patre et Filio, et sic similis sit ambobus ut nullatenus dissimilis sit illis, sed omnino idem sit quod illi: nunquid Filius eorum, aut proles, aestimandus est? Sed sicut Verbum, mox ut consideratur ⁜ 629 , se prolem esse ejus, a quo est, evidentissime probat, promptam praeferendo ⁜ 630 , parentis imaginem; sic amor aperte se prolem negat; quia dum a Patre et Filio procedere intelligitur, non statim tam perspicuam exhibet se contemplanti ejus, ex quo est, similitudinem, [Col. 0203B] quamvis ipsum considerata ratio doceat omnino idipsum esse, quod est Pater et Filius. Denique si proles eorum est, aut alter eorum erit pater ejus, alter mater; aut uterque pater, sive mater est: quae omnia veritati repugnare videntur. Quoniam namque nullatenus aliter a Patre procedit, quam a Filio; nulla veritas patitur ut dissimili vocabulo ad illum Pater et Filius referantur: non est igitur alter pater ejus, alter mater. Ut autem duo aliqua sint, quae singula perfectam, et nulla consideratione differentem habeant pariter ad aliquid unum, patris aut matris habitudinem, nulla natura aliquo monstrari concedit exemplo. Ergo non est uterque, scilicet Pater et Filius, pater aut mater amoris a se manantis. Nequaquam itaque videtur veritati convenire, ut [Col. 0203C] idem amor eorum filius sit aut proles.

CONSPECTUS CAPITIS.—Ergo amor iste non potest proprie dici genitus, sicut Verbum: sed nec 22 omnino ingenitus dicendus est; quia non omnino non est ab alio. Hoc itaque soli Patri convenit, quod sit genitor et ingenitus; soli Verbo, quod sit genitum; soli amori, quod nec proprie genitus nec omnino ingenitus, sed procedens sit; quia nec proles est nec omnino non est ab alio.

Sed videtur tamen amor idem, nec omnino, secundum communis locutionis usum ⁜ 632 , dici posse ingenitus; nec ita proprie, sicut Verbum, genitus. [Col. 0203D] Solemus enim saepe dicere aliquid gigni ex ea re de qua existit: ut cum dicimus splendorem aut calorem gigni ab igne, seu aliquod effectum ⁜ 633 ex causa sua. Secundum hanc igitur rationem, amor a summo Spiritu exiens, non omnino asseri potest ingenitus; ita vero proprie, sicut Verbum, dici genitus non [Col. 0204A] potest; quia Verbum verissimam esse prolem, et verissimum filium; amorem vero nullatenus filium aut prolem esse, manifestum est. Potest itaque, imo debet dici solus ille, cujus Verbum est, genitor et ingenitus; quia solus est Pater et parens, et nullo modo ab alio est: solum autem Verbum genitum, qui solum filius et proles est. Solus vero amor utriusque, nec genitus, nec ingenitus, quia nec filius est, nec proles est ⁜ 634 , nec omnino non est ab alio.

CONSPECTUS CAPITIS.—Cum amor iste una eademque [Col. 0204B] sit cum Patre et Filio summa essentia, quae sola a nullo facta, per se omnia fecit; necesse est sicut Pater et Filius, ita et iste amor sit increatus et creator: et iste tres, non plures, sed unus sint increatus et unus creator. Patrem itaque nullus facit, sive creat, aut gignit. Filium Pater solus gignit, sed non facit. Pater et Filius non faciunt aut gignunt, sed spirant suum amorem, quia ab eis procedit non discedendo a summa illa essentia, sed existendo ex illa. Hinc summae essentiae Spiritus recte potest appellari. Communio etiam Patris et Filii dici potest, tum quia nomen habet commune Patri et Filio tum quia ipse illud ipsum omnino est, quod Pater et Filius.

Quoniam autem idem amor singulus est summa essentia, sicut Pater et Filius, et tamem simul Pater, et Filius, et utriusque amor non plures ⁜ 636 , sed una summa essentia, quae sola a nullo facta, non per [Col. 0204C] aliud quam per se omnia fecit. Necesse est ut quemadmodum singulus Pater, et singulus Filius est increatus et creator; ita et amor singulus sit increatus et creator, et tamen omnes tres simul, non ⁜ 637 plures, sed unus increatus et unus creator. Patrem itaque nullus facit, sive creat, aut gignit; Filium vero Pater solus gignit, sed non facit ⁜ 638 : Pater autem pariter et Filius non faciunt, neque gignunt; sed quodamnodo, si sic dici potest, spirant suum amorem: quamvis enim non nostro modo ⁜ 639 spiret summe incommutabilis essentia, tamen ipsum suum amorem ⁜ 640 a se ineffabiliter procedentem, non discedendo ab illa, sed existendo ex illa, forsitan non alio modo videtur posse dici aptius ex se emittere quam spirando. Quod si dici potest, sicut Verbum [Col. 0204D] summae essentiae Filius est ejus; ita ejusdem amor satis convenienter appellari potest Spiritus ejus: ut cum essentialiter ipse sit spiritus, sicut Pater et Filius, illi non putentur alicujus spiritus; quia nec Pater ab ullo alio est, nec Filius a Patre [Col. 0205A] quasi spirante nascitur; iste autem aestimetur Spiritus utriusque; quia ab utroque, suo quodam inenarrabili modo, spirante mirabiliter procedit. Qui etiam ex eo quia est communio Patris et Filii, non absque ratione quasi proprium assumere posse videtur aliquod nomen, quod Patri Filioque commune sit; si proprii nominis exigit indigentia. Quod quidem si ⁜ 641 fiat, scilicet, ut ipse amor nomine Spiritus, quod substantiam pariter Patris et Filii significat, quasi proprio designetur: ad hoc quoque non inutiliter valebit, ut per hoc idipsum esse, quod est Pater et Filius, quamvis ab illis esse suum habeat, intimetur.

Potest quoque quemadmodum Filius est substantia, et sapientia, et virtus Patris, eo sensu quia habet ⁜ 643 eamdem essentiam, et sapientiam, et virtutem, quam Pater; ita utriusque Spiritus intelligi essentia, vel sapientia, vel virtus Patris et Filii, quia habet omnino eamdem quam habent illi

CONSPECTUS CAPITIS.—Hi tres sunt una eadem summa essentia, quae nec sine se, nec extra se, nec major vel minor seipsa esse potest. Ergo hi tres sunt in se invicem; ita ut nullus alium excedat. [Col. 0205C] Deinde memoria summae essentiae tota est in ejus intelligentia et amore, et intelligentia in ejus memoria et amore, et amor in memoria et intelligentia ejus. Ergo totus Pater qui est memoria, est in Filio, qui est intelligentia, et in Spiritu, qui est amor: et totus Filius est in Patre et Spiritu, et totus Spiritus in Patre et Filio: et unus illorum non potest esse sine aliis.

Jucundum est intueri in Patre, et Filio et utriusque Spiritu, quomodo sint in se invicem tanta aequalitate ut nullus alium excedat. Praeter hoc enim, quia unusquisque eorum sic est perfecte summa essentia, ut tamen omnes tres simul non sint nisi essentia una summa, quae nec sine se vel extra se, nec major vel minor seipsa esse potest: per singulos tamen idipsum non minus valet probari. Est etenim [Col. 0205D] totus Pater in Filio et communi Spiritu; et Filius in Patre, et eodem Spiritu; et idem Spiritus in Patre et Filio; quia memoria summae essentiae tota est in ejus intelligentia et in amore, et intelligentia ⁜ 645 in memoria et in amore, et amor in memoria et in intelligentia. Totam quippe suam ⁜ 646 memoriam summus intelligit Spiritus, et amat; et totins intelligentiae [Col. 0206A] meminit, et totam amat; et totius amoris meminit, et totum intelligit. Intelligitur autem in memoria Pater; in intelligentia Filius; in amore, utriusque Spiritus. Tanta igitur Pater et Filius, et utriusque Spiritus, aequalitate sese complectuntur, et sunt in se invicem ut eorum nullus alium excedere aut sine eo esse probetur.

CONSPECTUS CAPITIS.—Nec tamen nullus eorum alio indiget sive ad memorandum, sive ad intelligendum, sive ad amandum. Cum enim quisque sit summa essentia, singulus quisque per se est memoria, [Col. 0206B] intelligentia et amor; et ita singulus quisque per se meminit, per se intelligit, et per se amat; sicut per se est.

Sed in his nullatenus negligenter memoriae commendandum, quod intuenti mihi occurrit, existimo. Sic enim necesse est ut Pater intelligatur memoria, Filius intelligentia, Spiritus amor; ut nec Pater indigeat Filio, aut communi Spiritu, nec Filius Patre vel eodem Spiritu, sive idem Spiritus Patre aut Filio ⁜ 648 ; quasi Pater per se meminisse solum possit, intelligere autem nonnisi per Filium, et amare nonnisi per suum Filiique Spiritum; et Filius per se intelligere tantum queat, per Patrem autem memor sit, et per Spiritum suum amet; et idem Spiritus per se non aliud quam amare ⁜ 649 valeat, sed Pater [Col. 0206C] illi sit memor, et Filius illi intelligat. Nam cum in his tribus, unusquisque singulus sit summa essentia et summa sapientia sic perfecta, ut ipsa per se memor sit et intelligat, et amet, necesse est ut nullus horum trium ⁜ 650 alio indigeat, 23 aut ad memorandum, aut ad intelligendum, aut ad amandum. Singulus enim quisque essentialiter est et memoria, et intelligentia, et amor, et quidquid summae essentiae necesse est inesse ⁜ 651 .

CONSPECTUS CAPITIS.—Quamvis autem Pater sit intelligentia et amor, non tamen est Filius, aut [Col. 0206D] alicujus Spiritus; quia non est intelligentia genita, nec amor ab aliquo procedens. Et licet Filius sit memoria et amor, non tamen est Pater. aut Spiritus alicujus; quia non est memoria gignens, nec amor ab alio procedens, sicut Spiritus. Sic etsi Spiritus est memoria et intelligentia, non tamen Pater, aut Filius, quia non est memoria gignens, nec intelligentia genita. Unus itaque in summa essentia Pater, unus Filius, unus Spiritus: [Col. 0207A] et non tres Patres, nec tres Filii; nec tres Spiritus.

Quamdam hic video quaestionem occurrere. Nam si Pater ita est intelligentia et amor, sicut est memoria, et Filius sic est memoria et amor, quomodo est intelligentia; et utriusque Spiritus non minus est memoria et intelligentia, quam amor: quomodo non est Pater, Filius, et alicujus ⁜ 653 Spiritus; et quare non est Filius, Pater et alicujus Spiritus, et cur non est idem Spiritus, alicujus Pater, et alicujus Filius? sic quippe intelligebatur quod memoria esset Pater, Filius intelligentia, utriusque Spiritus amor. Verum haec quaestio non difficile solvitur, si ea quae jam ratione inventa sunt considerentur. Idcirco enim non est Pater Filius, aut alicujus Spiritus ⁜ 654 , licet sit [Col. 0207B] intelligentia et amor; quia non est intelligentia genita, aut amor ab aliquo procedens; sed quidquid est, gignens est tantum, et a quo procedit alius. Filius quoque ideo non est Pater, aut alicujus Spiritus; quamvis seipso et memor ⁜ 655 sit, et amet; quia non est memoria gignens, aut amor ab alio, ad similitudinem sui Spiritus, procedens; sed quidquid existit, tantum gignitur, et est a quo Spiritus procedit. Spiritum quoque non cogit esse Patrem aut Filium, hoc, quia contentus est memoria aut intelligentia sua, cum non ⁜ 656 sit memoria gignens, aut intelligentia genita, sed solum, quidquid est, procedat ⁜ 657 . Quid igitur prohibet concludi quia unus tantum est in summa essentia Pater, unus Filius, unus Spiritus; et non tres Patres, aut Filii, aut Spiritus?

CONSPECTUS CAPITIS.—Cum singulus quisque illorum trium se et alios intelligat, ac proinde dicat, videtur quod singulus quisque producat suum Verbum seu Filium: et quod proinde plures sint Filii.

Sed ne forte repugnet huic assertioni quod intueor: nam dubium esse non debet quia Pater, et Filius, et eorum Spiritus, unusquisque seipsum et alios ambos dicit; sicut se, et alios intelligit. Quod si ita est, quomodo non sunt in summa essentia tot verba quot sunt dicentes, et quot sunt qui dicuntur? Si enim plures homines unum aliquid cogitatione dicant, tot ejus videntur esse verba quot sunt cogitantes; [Col. 0207D] quia in singulorum cogitationibus verbum ejus est. Item, si unus homo cogitat aliqua plura, tot verba sunt in mente cogitantis quot sunt res cogitatae. Sed in hominis cogitatione ⁜ 659 , cum cogitat [Col. 0208A] aliquid quod extra ejus mentem est, non nascitur verbum cogitatae rei ex ipsa re; quia ipsa absens est a cogitationis intuitu, sed ex rei aliqua similitudine vel imagine, quae est in cogitantis memoria, aut forte quae tunc, cum cogitat, per corporeum sensum ex re praesenti in mentem attrahitur. In summa vero essentia sic sibi semper ⁜ 660 sunt praesentes Pater, et Filius, et eorum Spiritus: est enim, sicut jam perspectum est, unusquisque non minus in aliis quam in seipso; ut cum invicem se dicunt, sic videatur idem ipse, qui dicitur, gignere verbum suum, quemadmodum cum a seipso dicitur. Quomodo ergo nihil gignit Filius, aut ejus Patrisque Spiritus; si unusquisque eorum verbum gignit suum, cum a seipso dicitur vel ab alio ⁜ 661 ? Quot autem [Col. 0208B] verba probari possunt de summa nasci substantia, tot eam necesse est, secundum ⁜ 662 superiorem considerationem, filios gignere, et tot emittere spiritus.

CONSPECTUS CAPITIS.—Attamen cum nec plures sint dicentes, nec plura sint quae dicuntur, sed una sit essentia quae intelligit et intelligitur, constat quia neque sunt plures patres, nec plura verba, nec plures filii; sed unus est dicens, seu Pater, et unum Verbum, seu unus Filius. Licet ergo Pater, Verbum, et Spiritus pariter se et ambos alios dicant, unum solum ibi est Verbum, quod nec ullatenus omnium trium, sed duntaxat unius ipsorum, scilicet Patris, Verbum dici potest. Non enim imago [Col. 0208C] aut Filius est suimet, aut a se procedentis Spiritus. Nam nec ex seipso, nec ex procedente a se nascitur; nec seipsum, aut procedentem a se, existendo imitatur. Restat igitur hoc solum Verbum illius solius esse de quo nascendo habet esse, et ad cujus omnimodam similitudinem existit.

Hac itaque ratione ⁜ 663 videntur in illa esse non solum multi patres, et filii, et procedentes, sed et aliae necessitudines; aut certe Pater, et Filius, et eorum Spiritus, de quibus jam certissimum est quia vere existunt, non sunt tres dicentes, quamvis singulus quisque sit dicens; nec sunt plura, quae dicuntur, cum unusquisque seipsum, et alios duos dicit. Sicut enim summae sapientiae inest scire et intelligere; ita utique aeternae incommutabilisque scientiae et intelligentiae naturale est, id semper [Col. 0208D] praesens intueri, quod scit et intelligit. Nihil autem aliud est summo spiritui hujusmodi dicere ⁜ 664 , quam quasi cogitando intueri: sicut nostrae mentis locutio nihil aliud est ⁜ 665 quam cogitantis inspectio. Certissimum [Col. 0209A] autem jam consideratae rationes reddiderunt, quidquid summae naturae inest essentialiter, id perfecte convenire Patri, et Filio, et eorum Spiritui, singulatim; et tamen idipsum, si simul dicatur de tribus, non admittere pluralitatem. Cum ergo constet quia sicut pertinet ad ejus essentiam scientia et intelligentia, sic ejus scire et intelligere non est aliud quam dicere ⁜ 666 , id est semper praesens intueri quod scit et intelligit: necesse est ut quemadmodum singulus Pater, singulus ⁜ 667 Filius, et singulus eorum Spiritus est sciens et intelligens, et tamen hi tres simul non sunt plures scientes aut intelligentes, sed unus sciens, et unus ⁜ 668 intelligens; ita singulus quisque sit dicens; nec tamen sint tres dicentes simul ⁜ 669 , sed unus dicens. Hinc illud quoque liquide [Col. 0209B] cognosci potest quia, cum hi tres dicuntur, vel a seipsis, vel ab invicem, non sunt plura quae dicuntur. Quid namque ibi dicitur, nisi eorum essentia? Si ergo illa una sola est ⁜ 670 , unum solum est, quod dicitur: ergo si unum solum est ⁜ 671 in illis, quod dicit, et unum, quod dicitur; una quippe sapientia est, quae in illis dicit, et una substantia quae dicitur: consequitur non ibi esse plura verba, sed unum. Licet igitur unusquisque seipsum, et omnes invicem se dicant, impossibile tamen est in summa essentia esse verbum aliud praeter illud, de quo jam constat quod sic nascitur ex eo cujus est Verbum, ut et vera ⁜ 672 ejus dici possit imago, et vere Filius ejus sit. In quo mirum quiddam et inexplicabile video. Ecce enim cum manifestum sit unumquemque, [Col. 0209C] scilicet Patrem, et Filium, et Patris Filiique Spiritum, pariter se et ambos alios dicere, et unum solum ibi esse Verbum; nullatenus tamen ipsum Verbum videtur posse dici Verbum omnium trium, sed tantum unius eorum. Constat enim ipsum esse ⁜ 673 imaginem et Filium ejus cujus est Verbum: et patet quia ⁜ 674 nec imago, nec Filius suimet, aut a se ⁜ 675 procedentis Spiritus congrue dici potest. Nam nec ex seipso, nec ex procedente a se, nascitur: nec seipsum, aut procedentem a se, existendo imitatur. Seipsum quippe non imitatur, nec a se trahit existendi similitudinem; quia imitatio et similitudo non est in uno solo, sed in pluribus; 24 illum vero non imitatur nec ad ejus similitudinem existit, quia iste non habet ab illo [Col. 0209D] esse, sed ille ab isto ⁜ 676 . ⁜ (68) Restat igitur hoc solum Verbum illius solius esse, de quo nascendo habet esse, et ad cujus omnimodam similitudinem [Col. 0210A] existit. Unus ergo Pater, non plures patres; unus Filius, non plures filii, unus procedens Spiritus, non plures procedentes spiritus, sunt in summa essentia. Qui cum ita tres sint, ut nunquam Pater sit Filius, aut procedens Spiritus; nec Filius aliquando sit Pater, aut Spiritus procedens; nec unquam Spiritus Patris et Filii ⁜ 677 sit Pater, aut Filius, et singulus quisque sic sit perfectus ⁜ 678 , ut nullo indigeat: id tamen quod sunt, sic est unum; ut sicut de singulis pluraliter dici non potest, ita nec tribus simul. Et cum pariter unusquisque seipsum, et omnes invicem se dicant; non tamen sunt ibi plura verba, sed unum: et ipsum non singulorum, aut omnium simul, sed unius tantum.

CONSPECTUS CAPITIS.—Hoc certissime sic esse mens humana cognoscat, etiam si penetrare nequeat quomodo sit. Incomprehensibile est quomodo summa sapientia sciat ea quae fecit. Ergo multo minus potest explicari quomodo sciat aut dicat seipsam.

Videtur mihi hujus tam sublimis rei secretum transcendere omnem intellectus aciem humani: et idcirco conatum explicandi qualiter hoc sit, continendum puto. Sufficere namque debere existimo rem incomprehensibilem indaganti, si ad hoc ratiocinando pervenerit ut eam certissime esse cognoscat; etiamsi penetrare nequeat intellectu, quomodo ita sit: nec idcirco minus his adhibendam [Col. 0210C] fidei certitudinem, quae probationibus necessariis, nulla alia repugnante ratione asseruntur; si suae naturalis altitudinis incomprehensibilitate explicari non patiantur. Quid autem tam incomprehensibile, tam ineffabile, quam ⁜ 680 id quod supra omnia est? Quapropter si ea, quae de summa essentia hactenus disputata sunt, necessariis rationibus sunt asserta, quamvis sic intellectu penetrari non possint, ut et verbis valeant explicari; nullatenus tamen certitudinis eorum nutat soliditas. Nam, si superior consideratio rationabiliter comprehendit incomprehensibile esse, quomodo eadem summa sapientia sciat ea quae fecit, de quibus tam multa nos scire necesse est: quis explicet quomodo sciat aut dicat seipsam, de qua aut nihil, aut vix aliquid ab homine sciri [Col. 0210D] possibile est? Ergo si non eo quod seipsam dicit ⁜ 681 , generat Pater, et generatur Filius: Generationem ejus quis enarrabit? (Isa. LIII, 8.)

CONSPECTUS CAPITIS.—Hoc autem licet ineffabile sit secundum proprietatem, nihil prohibet verum esse quod hactenus de summa natura disputatum est per aenigmata, imaginem ac similitudinem. Quaecunque nomina, quae de illa natura dicuntur, non tam illius proprietatem innuunt, quam similitudinem: significant enim quod in rebus factis concipimus: nec tamen falsum est quod per verba de ipsa intimatur vel aestimatur. Quod de ipsa cognoscitur, verum est; licet non totum cognoscatur quod ipsa vere est.

Sed rursum, si ita ⁜ 682 se ratio ineffabilitatis illius habet, imo quia sic est: quomodo stabit quidquid de illa ⁜ 683 secundum Patris, et Filii, et Spiritus procedentis habitudinem disputatum est? Nam si vera [Col. 0211B] illud ratione explicitum est ⁜ 684 , qualiter est illa ineffabilis? Aut si ineffabilis ⁜ 685 est, quomodo est ita, sicut disputatum est? An quodantenus ⁜ 686 de illa potuit explicari: et ideo nihil prohibet esse verum quod disputatum est. Sed quia penitus non potuit comprehendi, idcirco est ineffabilis. Sed ad illud quid responderi poterit, quod jam supra in hac ipsa disputatione constitit; quia sic est summa essentia supra et extra omnem aliam naturam, ut si quando de illa dicitur aliquid verbis, quae communia sunt aliis naturis, sensus nullatenus sit communis? Quem enim sensum in omnibus his verbis, quae cogitavi, intellexi nisi communem et usitatum? Si ergo usitatus sensus verborum alienus est ab illa ⁜ 687 ; quidquid ratiocinatus sum, non pertinet ad illam. [Col. 0211C] Quomodo igitur verum est inventum esse ⁜ 688 aliquid de summa essentia; si quod est inventum, longe diversum est ab illa? Quid ergo? An quodammodo inventum est aliquid de incomprehensibili re; et quodammodo nihil perspectum est de ea? Saepe namque multa dicimus, quae proprie sicut sunt non exprimimus; sed per aliud significamus id quod proprie aut nolumus, aut ⁜ 689 non possumus depromere, ut cum per aenigmata loquimur. Et saepe videmus aliquid, non proprie ⁜ 690 quemadmodum res ipsa est; sed per aliquam similitudinem aut imaginem, ut cum vultum alicujus ⁜ 691 consideramus in speculo. Sic quippe unam eamdemque rem dicimus et non dicimus; videmus et non videmus: dicimus et videmus per aliud; non dicimus et non videmus [Col. 0211D] per suam proprietatem ⁜ 692 . ⁜ (70) Hac itaque ratione nihil prohibet et verum esse quod disputatum est hactenus de summa natura; et ipsam tamen nihilominus [Col. 0212A] ineffabilem persistere: si nequaquam illa putetur per essentiae suae proprietatem expressa; sed utcunque per aliud designata. Nam, quaecunque nomina de illa natura dici posse videntur, non tam mihi eam ostendunt per proprietatem quam per aliquam innuunt similitudinem. Etenim cum earumdem vocum significationes cogito, familiarius concipio mente quod in rebus factis conspicio, quam id quod omnem humanum intellectum transcendere intelligo: nam valde minus aliquid, imo longe aliud in mente mea sua significatione constituunt, quam sit illud ad quod intelligendum per hanc tenuem significationem mens ipsa mea conatur proficere. Nam, nec nomen sapientiae mihi sufficit ostendere illud, per quod omnia facta sunt de nihilo, et servantur [Col. 0212B] a nihilo; nec nomen essentiae mihi valet exprimere illud, quod per singularem altitudinem longe est supra omnia, et per naturalem proprietatem valde est extra omnia. Sic ergo illa natura et ineffabilis est; quia per verba, sicuti est nullatenus valet intimari: et falsum non est, si quid de illa, ratione docente, per aliud velut in aenigmate potest aestimari.

CONSPECTUS CAPITIS.—Nihil itaque de illa natura potest percipi per proprietatem, sed per aliud. Ergo tanto altius creatrix essentia cognoscitur, quanto per propinquiorem ipsi creaturam indagatur. Sicut itaque sola mens rationalis ad ejus investigationem [Col. 0212C] assurgere valet, ita eadem sola est, per quam maxime ipsamet ad ejus inventionem proficere queat: quia haec illi propinquat. Unde quanto studiosius mens ad se discendum intendit, tanto efficacius ad illius summae essentiae cognitionem ascendit: et quanto se intueri negligit, tanto a creatricis essentiae speculatione et intuitu descendit.

Cum igitur pateat quia ⁜ 694 nihil de hac natura possit percipi per suam proprietatem, sed per aliud, certum est quia per illud magis ad ejus cognitionem ⁜ 695 acceditur, quod illi magis ⁜ 696 per similitudinem propinquat. Quidquid enim inter creata constat illi esse similius, id necesse est esse natura praestantius. Quapropter id et per majorem similitudinem plus juvat mentem indagantem summae veritati propinquare; et per excellentiorem creatam essentiam plus docet quid de creante mens ipsa debeat [Col. 0212D] aestimare. Procul dubio itaque tanto altius creatrix essentia cognoscitur, quanto per propinquiorem sibi creaturam indagatur. Nam quod omnis [Col. 0213A] essentia, inquantum est, intantum sit similis summae essentiae, ratio jam supra considerata dubitare non permittit. Patet itaque quia sicut sola est mens rationalis inter omnes creaturas, quae ad ejus investigationem assurgere valeat; ita nihilominus eadem sola est, per quam maxime ipsamet ad 25 ejusdem inventionem proficere queat. Nam, jam cognitum est quia haec illi maxime per naturalis essentiae propinquat similitudinem. Quid igitur apertius, quam quia mens rationalis quanto studiosius ad se discendum intendit; tanto efficacius ad illius cognitionem ascendit: et quanto seipsam intuerit negligit, tanto ab ejus speculatione descendit?

CONSPECTUS CAPITIS.—Quoniam sola mens et sui et hujus summae essentiae memor et intelligens et amans esse potest: ideo ea sola vera est imago illius essentiae, quae per sui memoriam, intelligentiam, et amorem, in Trinitate ineffabili consistit. Maxime autem in hoc mens est similis summae essentiae quod possit reminisci, intelligere et amare id quod optimum et maximum est, hoc est, summam essentiam.

Aptissime igitur ⁜ 698 ipsa sibimet esse velut speculum dici potest, in quo speculetur, ut ita dicam, imaginem ejus quam facie ad faciem videre nequit. Nam, si mens ipsa sola ex omnibus quae facta sunt, sui memor et intelligens et amans esse potest, non video cur negetur esse in illa vera imago illius essentiae, quae per sui memoriam, et intelligentiam, [Col. 0213C] et amorem in Trinitate ineffabili consistit. Aut certe ⁜ 699 inde verius esse illius se probat imaginem; quia illius potest esse memor, illam intelligere et amare. In quo enim major est et illi similior, in eo verior illius esse imago cognoscitur. Omnino autem cogitari non potest rationali creaturae naturaliter esse datum aliquid tam praecipuum, tamque simile summae sapientiae quam hoc, quia potest reminisci, et intelligere, et amare id quod optimum et maximum est omnium. Nihil igitur aliud est inditum alicui creaturae quod sic praeferat imaginem Creatoris.

CONSPECTUS CAPITIS.—Ergo mens rationalis nihil tantum studere debet, quam hanc imaginem naturaliter [Col. 0213D] sibi impressam, per voluntarium effectum exprimere. Ergo cum praecipuum quod potest, si reminisci et intelligere, et amare summum bonum, id praecipue debet velle: quae enim meliora [Col. 0214A] sunt in potestate, ea magis esse debent in voluntate. Deinde non aliud est esse rationalem, quam posse discernere justum a non justo, verum a non vero, bonum a non bono, magis bonum a minus bono. Frustra autem ista potest nisi quod discernit, amet vel reprobet, secundum verae discretionis judicium; magis videlicet vel minus amando quod magis vel minus bonum esse judicat. Ergo rationalis creatura ad hoc facta est, ut summam essentiam, quae est summum bonum, amet super omnia bona; imo ut nihil amet nisi illam, quia illa est bona per se, et nihil est bonum nisi per illam.

Consequi itaque ⁜ 700 videtur quod rationalis creatura nihil tantum debet studere, quam hanc imaginem sibi per naturalem potentiam impressam, per voluntarium effectum exprimere. Etenim praeter hoc, quod creanti se debet hoc ipsum quod est: hinc [Col. 0214B] quoque ⁜ 701 , quia nihil tam praecipuum posse, quam reminisci et intelligere et amare summum bonum, cognoscitur, nimirum nihil tam praecipue debere velle convincitur. Quis enim neget quaecunque meliora sunt in potestate, ea magis esse debere in voluntate? Denique rationali naturae non est aliud esse rationalem, quam posse discernere justum a non justo, verum a non vero, bonum a non bono, magis bonum a minus bono ⁜ 702 : hoc autem posse omnino inutile est illi et supervacuum, nisi quod discernit amet vel reprobet secundum verae discretionis judicium ⁜ 703 . ⁜ (72) Hinc itaque satis patenter ⁜ 704 videtur omne rationale ad hoc existere, ut sicut ratione discretionis aliquid magis, vel ⁜ 705 minus bonum sive non bonum judicat; ita magis aut minus id amet, [Col. 0214C] aut respuat. Nihil igitur apertius ⁜ 706 quam rationalem creaturam ad hoc esse factam, ut summam essentiam amet super omnia bona, sicut ipsa est summum bonum: imo ut nihil amet nisi illam, aut propter illam; quia illa est bona per se, et nihil aliud est bonum nisi per illam. Amare autem eam nequit, nisi ejus reminisci, et eam studuerit intelligere. Clarum est ergo rationalem creaturam, totum suum posse et velle ⁜ 707 ad memorandum, et intelligendum, et amandum summum bonum impendere debere, ad quod ipsum esse suum se cognoscit habere.

CONSPECTUS CAPITIS.—At anima humana est rationalis creatura. Ergo ad hoc facta est ut amet summam essentiam, et quidem sine fine. Nefas enim est aestimare quod summa sapientia ad hoc [Col. 0215A] fecerit ut aliquando vel sponte vel violenter hunc amorem amittat. Restat igitur eam esse ad hoc factam, ut sine fine amet summam essentiam. At hoc facere non potest, nisi semper vivat. Sic igitur est facta ut semper vivat, si semper velit facere ad quod facta est. Deinde Deo bono non convenit ut quod fecit esse ad se amandum, id faciat non esse, quandiu vere amaverit; et quod sponte dedit non amanti, ut semper amaret, id auferat vel auferri permittat amanti, ut ex necessitate non amet: cum dubitari non debeat quod ipse omnem naturam se vere amantem amet. Ergo liquet humanae naturae nunquam auferri suam vitam, si semper studeat amare summam vitam. Sed absurdum est ut aliqua natura semper amando illum qui est summe bonus et omnipotens, semper misere vivat. Ergo anima humana, quia rationalis est, ad hoc est facta ut si servet id ad quid facta est, aliquando secura a morte et ab omni molestia beate vivat.

Dubium autem non est animam humanam esse rationalem creaturam: ergo necesse est eam esse factam ad hoc ut amet summam essentiam. Necesse est igitur eam esse factam aut ad hoc, ut sine fine amet; aut ad hoc, ut aliquando vel sponte, vel violenter hunc amorem amittat. Sed nefas est aestimare summam sapientiam ad hoc eam fecisse, ut aliquando tantum bonum, aut contemnat, aut volens tenere aliqua violentia perdat. Restat igitur eam esse ad hoc factam, ut sine fine amet summam essentiam. At hoc facere ⁜ 709 non potest nisi semper vivat. Sic igitur est facta ut semper vivat, si semper velit facere ad quod facta est. Deinde inconveniens nimis est summe bono, summeque sapienti, et omnipotenti [Col. 0215C] Creatori, ut quod fecit esse ad se amandum, id faciat non esse, quandiu vere amaverit; et quod sponte dedit non amanti, ut semper amaret, id auferat vel auferri permittat amanti, ut ex necessitate non amet; praesertim cum dubitari nullatenus debeat quod ipse omnem naturam se vere amantem amet. Quare manifestum est humanae animae nunquam auferri suam vitam, si semper studeat amare summam vitam. Qualiter ergo vivet? Quid enim magnum est longa vita, nisi sit a molestiarum incursione vere secura? Quisquis enim dum vivit, aut timendo, aut patiendo molestiis subjacet, aut falsa securitate fallitur, quid nisi misere vivit? Si quis autem ab his liber ⁜ 710 vivit, beate vivit. Sed absurdissimum est ut aliqua natura semper amando [Col. 0215D] illum, qui est summe bonus et omnipotens, semper misere vivat. Liquet igitur humanam animam hujusmodi esse, ut si servet id ad quod est, aliquando vere secura ab ipsa morte et omni alia molestia beate vivat.

CONSPECTUS CAPITIS.—Repugnat eum, qui justissimus est, non discernere inter amantem et contemnentem id quod summe amari debet: et eum non amare amantem se, aut nihil prodesse ab eo amari. Ergo repugnat eum nihil retribuere amanti se. At hujus amoris, quo rationalis creatura aliis eminet, nihil potest esse praemium nisi quod supereminet in omnibus naturis: bonus enim quod sic se amari exigit, non minus se desiderari cogit. Nihil ergo summa bonitas retribuere potest amanti ac desideranti se, nisi seipsam. Si enim vult amari ut aliud retribuat, non vult amari propter se, sed propter aliud; et ita non se, sed aliud vult amari. Constat ergo quia is qui illam, 26 ut debet, desideraverit, summa perfruetur beatitudine; et quod illam nunquam amittet, quia nec illam poterit [Col. 0216B] non amare, nec illa amantem se poterit deserere. Ergo aeterne beata erit.

Denique nullatenus verum videri potest, ut justissimus et potentissimus nihil retribuat amanti se perseveranter; cui non amanti tribuit essentiam ⁜ 713 , ut amans esse posset. Si enim nihil retribuit amanti, non discernit justissimus inter amantem, et contemnentem id quod summe amari debet ⁜ 714 , nec amat amantem se, aut non prodest ab illo amari: quae omnia ab illo dissonant: retribuit igitur omni se amare perseveranti. Quid autem retribuit? Si nihilo dedit rationalem ⁜ 715 essentiam ut amans esset, quid dabit amanti, si amare non cesset? Si tam grande est quod amori famulatur, quam grande [Col. 0216C] est quod amori recompensatur? Et si tale est amoris fulcimentum, quale est amoris emolumentum? Nam, si rationalis creatura, quae sibi inutilis est sine hoc amore, si eminet in omnibus creaturis: utique nihil potest esse praemium hujus amoris, nisi quod supereminet in omnibus naturis. Etenim ipsum idem bonum, quod sic se amari exigit, non minus se ab amante desiderari cogit ⁜ 716 . Nam quis sic amet justitiam, veritatem, beatitudinem, incorruptibilitatem ut his frui non appetat? Quid ergo summa bonitas retribuet amanti et desideranti se nisi seipsam? Nam quidquid aliud tribuat, non retribuit; quia nec compensatur amori, nec consolatur amantem, nec satiat desiderantem. Aut si se vult amari et desiderari, ut aliud retribuat, non se vult ⁜ 717 amari et [Col. 0216D] desiderari propter se, sed propter aliud; et sic non vult se amari, sed aliud: quod cogitare nefas est ⁜ 718 . Nihil ergo verius quam quod omnis anima rationalis, si, quemadmodum debet, studeat amando desiderare summam beatitudinem, aliquando illam ad fruendum percipiat, ut quod nunc videt ⁜ 719 quasi per speculum et in aenigmate tunc videat facie ad faciem [Col. 0217A] ⁜ (73) ⁜ 720 . Utrum autem ea sine fine fruatur, dubitare stultissimum est; quoniam illa fruens nec timore torqueri poterit, nec fallaci securitate decipi, nec ejus indigentiam ⁜ 721 jam experta; illam poterit non amare; nec illa deseret amantem se, nec aliquid erit potentius, quod eas separet invitas. Quare quaecunque anima summa beatitudine semel frui coeperit, aeterne beata erit.

CONSPECTUS CAPITIS.—Econtrario qui summi boni amorem contemnet, aeterne miser erit: nam vel desinet esse, vel in aeterna erit miseria. Non sufficit autem ad poenam, quod non sit; esset enim post culpam id quod ante culpam fuit; et sic justitia non discerneret inter id quod nullum bonum potest, et nullum malum vult, et id quod maximum [Col. 0217B] bonum potest, et maximum malum vult. In aeterna ergo erit miseria, si summam essentiam amare contemnat.

Hinc utique consequenter ⁜ 722 colligitur, quod illa, quae summi boni amorem contemnit, aeternam miseriam incurret ⁜ 723 . Nam si dicitur quod pro tali contemptu sic justius puniatur, ut ipsum esse, vel vitam perdat; quia se non utitur ad id ad quod est facta; nullatenus hoc admittit ratio, ut, post tantam culpam, pro poena recipiat esse quod ⁜ 724 erat ante omnem culpam. Quippe antequam esset, nec culpam habere, nec poenam sentire poterat. Si ergo anima contemnens id ad quod facta est, sic moritur, ut nihil sentiat, aut ut omnino ⁜ 725 nihil sit; similiter se habebit, et in maxima culpa, et sine ⁜ 726 omni [Col. 0217C] culpa; nec discernet ⁜ 727 summe sapiens justitia ⁜ 728 inter id quod nullum bonum potest, et nullum malum vult; et id quod maximum bonum potest, et maximum malum vult. At hoc satis patet quam inconveniens sit ⁜ 729 . ⁜ (75) Nihil igitur videri potest consequentius, et nihil credi debet certius, quam hominis animam sic esse factam, ut si contemnat amare summam essentiam, aeternam patiatur ⁜ 730 miseriam: ut sicut amans aeterno gaudebit praemio, ita contemnens aeterna poena doleat: et sicut illa sentiet immutabilem sufficientiam, ita ista sentiat ⁜ 731 inconsolabilem ⁜ 732 indigentiam.

CONSPECTUS CAPITIS.—Verum nec aeterne beata, nec aeterne misera esset anima, si esset mortalis. Ergo immortalis est. Omnes autem animae sunt ejusdem naturae: ergo omnes sunt immortales, cum saltem aliquae immortales sint. Porro omne quod vivit, aut nunquam, aut aliquando erit vere securum ab omni molestia: ergo omnis anima humana aut semper misera erit, aut erit aliquando vere beata.

Sed nec amantem ⁜ 733 animam necesse est aeterne beatam esse; nec contemnentem, miseram, si sit mortalis. Sive igitur amet, sive contemnat id ad quod amandum creata est, necesse est eam immortalem esse. Si autem aliquae sunt animae rationales, quae nec amantes, nec contemnentes judicandae sint, [Col. 0218B] sicut esse videntur animae infantum, quid de his sentiendum est? Sunt mortales, an immortales ⁜ 734 ? Sed procul dubio omnes humanae animae ejusdem naturae sunt. Quare, quoniam constat quasdam esse immortales, necesse est omnem humanam animam esse immortalem. Verum, cum omne ⁜ 735 quod vivit aut nunquam, aut aliquando sit vere securum ab omni molestia; nihilominus est necesse omnem humanam animam ⁜ 736 aut semper miseram esse, aut aliquando vere beatam.

CONSPECTUS CAPITIS.—Quae autem sint animae sic amantes, ut aliquando beatae; aut sic contemnentes, [Col. 0218C] ut aliquando miserae futurae sint, comprehendi non potest ab homine. Sufficiat quod summe justus neminem injuste privet summo bono. Ad illud itaque omni homini toto corde, tota anima, tota mente amando et desiderando nitendum est.

Quae vero animae incunctanter judicandae sint ⁜ 738 , sic amantes id ⁜ 739 , ad quod amandum factae sunt, ut illo quandoque frui; quae autem sic contemnentes, ut illo semper indigere mereantur, aut qualiter, quove merito illae, quae nec amantes nec contemnentes dici posse videntur, ad beatitudinem aeternam miseriamve distribuantur, aliquem mortalium disputando posse comprehendere, procul dubio vel [Col. 0219A] difficillimum vel impossibile existimo. Quod tamen a ⁜ 740 summe justo summeque bono Creatore rerum nulla eo bono, ad ⁜ 741 quod facta est, injuste privetur, certissime est ⁜ 742 tenendum; et ad idem ipsum bonum est omni homini toto corde, tota anima, tota mente amando et desiderando nitendum.

CONSPECTUS CAPITIS.—Ad illud vero tendere nemo potest, si ad illud se posse pervenire desperet. Ergo praeter amorem necessaria est spes

Sed in hac intentione humana anima nullatenus se poterit exercere, si desperet quo intendit se posse pervenire. Quapropter quantum illi est utile studium adnitendi ⁜ 744 , tantum necessaria est spes pertingendi.

CONSPECTUS CAPITIS.—Amare autem aut sperare non potest, quod non credit. Ergo et fides necessaria est qua non modo summam essentiam et ea sine quibus amari non potest, credat; sed qua credendo tendat in illam. In illam enim credere est credendo tendere in illam. Ergo non credit in illam qui, per hoc quod credit, non ad illam tendit. Qui vero credendo in illam tendit, ad illam sic perveniet ut intra illam permansurus sit. Unde aptius dicitur credendum et tendendum esse in illam, quam credendum aut tendendum esse ad illam.

Amare autem ⁜ 745 , aut sperare ⁜ 746 non potest quod non credit. Expedit itaque eidem humanae animae summam essentiam, et ea sine quibus illa amari non [Col. 0219C] potest, credere, ut illam credendo ⁜ 747 , tendat in illam. Quod idem apte breviusque significari posse ⁜ 748 puto, si pro eo quod est credendo tendere in summam essentiam, dicatur credere in summam essentiam. Nam, si quis dicat se credere in illam, satis videtur ostendere, et per fidem quam profitetur, ad summam se tendere essentiam, et illa se credere, quae ad hanc pertinent intentionem: nam, non videtur credere ⁜ 749 in illam, sive qui credit quod ad tendendum in illam non pertinet, sive qui per hoc quod credit, non ad illam tendit ⁜ 750 . ⁜ (78) Et fortasse indifferenter dici potest, credere in illam, et ad illam: sicut pro eodem accipi potest credendo tendere in illam et ad illam, nisi quia quisquis tendendo [Col. 0219D] ad illam pervenerit, non extra illam remanebit, sed intra illam permanebit. Quod expressius et familiarius significatur, si dicitur tendendum [Col. 0220A] esse in illam, quam si dicitur ad illam. Hac itaque ratione puto congruentius posse dici credendum esse in illam quam ad illam.

CONSPECTUS CAPITIS.—Sic credendum est, quia ipsi tres et singulus eorum est una summa essentia; in quam solam omnis homo debet credere, sicut haec sola est unicus finis quem in omni cogitatu, actuque suo homo per amorem debet intendere. Quemadmodum autem in illam tendere, nisi credat illam, nullus potest, ita illam credere, nisi tendat in illam, nulli prodest.

Credendum igitur est pariter in Patrem, et Filium, et eorum Spiritum, et in singulos, et simul in tres; quia et singulus Pater, et singulus Filius, et singulus [Col. 0220B] eorum Spiritus est summa essentia: et simul Pater, et Filius, cum suo Spiritu sunt una eademque summa essentia, in quam solam omnis homo debet credere; quia est solus finis, quem in omni cogitatu actuque solo per amorem debet intendere. Unde manifestum est quia sicut in illam tendere, nisi credat illam, nullus potest; ita illam credere, nisi tendat in illam, nulli prodest.

CONSPECTUS CAPITIS.—Ergo fides sine dilectione inutilis est, et quasi mortuum aliquid. Fides vero cum dilectione non est otiosa: nam quod summam justitiam diligit, nihil justum contemnere, nihil valet injustum admittere. Ergo et operosa fides vivit, quia habet vitam dilectionis sine qua non [Col. 0220C] operaretur; et otiosa fides non vivit, quia caret vita dilectionis, cum qua non otiaretur. Ideo autem fides mortua dicitur quia non habet vitam, quam semper habere debet. Porro viva fides ea dicitur quae credit in id, in quod credi debet; mortua vero fides, ea quae credit tantum id, quod credi debet

Quapropter quantacunque certitudine credatur tanta res, inutilis erit fides, et quasi mortuum aliquid, nisi dilectione valeat et vivat. Etenim nullatenus fidem illam, quam competens comitatur dilectio, si se opportunitas offerat ⁜ 753 operandi, otiosam esse, sed magis se quadam ⁜ 754 operum exercere frequentia, quod sine dilectione facere non posset, ⁜ 755 vel hoc solo probari potest; quia quod summam justitiam diligit, nihil justum contemnere, nihil valet [Col. 0220D] injustum admittere. Ergo, quoniam quod aliquid operatur, inesse sibi vitam, sine qua operari non valeret, ostendit: non absurde dicitur et operosa [Col. 0221A] ⁜ 756 fides vivere, quia habet vitam dilectionis sine qua non operaretur, et otiosa fides ⁜ 757 non vivere ⁜ 758 , qui caret vita dilectionis, cum qua non otiaretur. Quare, si caecus dicitur, non tantum qui perdidit visum; sed qui cum debet habere ⁜ 759 , non habet: cur non similiter potest dici fides sine dilectione, mortua ; non quia vitam suam, id est, dilectionem perdiderit; sed quia non habet quam semper habere debet? Quemadmodum igitur illa fides, quae per dilectionem operatur , viva esse cognoscitur; ita illa, quae per contemptum otiatur, mortua esse convincitur. Satis itaque convenienter dici potest viva fides credere in id, in quod credi ⁜ 760 debet; mortua vero fides credere tantum id, quod credi debet.

CONSPECTUS CAPITIS.—Omni homini expedit ut credat in trinam unitatem, et unam Trinitatem; unam propter essentiam; trinam, propter tres nescio quid. Dici enim non potest quid sint tres personae, quo ipsae plures fiant. Nec enim sunt tot substantiae, quot personae, ut in hominibus, qui quot personae, tot individuae sunt substantiae. Itaque in summa essentia sicut non sunt plures substantiae, ita nec plures personae. Sola ergo indigentia nominis, quo pluralitas in essentia una significetur, dicitur esse tres personas sive substantias in una summa essentia seu natura. Individua maxime substant accidentibus: unde magis proprie nomen substantiae suscipiunt: et ita summa essentia, quae nullis subest accidentibus, non potest proprie dici substantia, nisi substantia ponatur pro essentia. Hac ratione irreprehensibiliter illa summa et una Trinitas dici potest una [Col. 0221C] essentia, et tres personae, sive tres substantiae.

Ecce patet omni homini expedire ut credat in quamdam ineffabilem trinam unitatem, et unam Trinitatem: unam quidem et unitatem, propter unam essentiam; trinam vero et trinitatem, propter tres, nescio quid. Licet enim possim dicere Trinitatem, propter Patrem, et Filium, et utriusque Spiritum, qui sunt tres; non tamen possum ⁜ 762 proferre uno nomine, propter quid tres; velut si dicerem propter tres personas; sicut dicerem ⁜ 763 unitatem, propter unam substantiam. Non enim putandae sunt tres personae; quia omnes plures personae sic subsistunt separatim ab invicem, ut tot necesse sit esse substantias, quot sunt personae: quod in pluribus hominibus, qui quot personae, tot [Col. 0221D] individuae sunt substantiae, cognoscitur. Quare in summa essentia, sicut non sunt plures substantiae; [Col. 0222A] ita nec plures personae. Si quis itaque inde velit alicui loqui quid tres, dicet esse Patrem, et Filium, et utriusque Spiritum, nisi forte indigentia nominis proprie convenientis coactus elegerit, aliquod ex illis ⁜ 764 nominibus, quae pluraliter in summa essentia dici non possunt ⁜ 765 ad significandum ⁜ 766 id quod congruo nomine dici non potest: ut si dicat illam admirabilem Trinitatem esse unam essentiam, vel naturam; et tres personas, sive substantias. Nam haec duo nomina aptius eliguntur ad significandam ⁜ 767 pluralitatem in summa essentia, quia persona non dicitur, nisi de individua rationali natura; et substantia principaliter dicitur de individuis, quae maxime in pluralitate subsistunt ⁜ 768 . Individua namque maxime substant, id est, subjacent accidentibus: [Col. 0222B] et ideo magis proprie nomen substantiae suscipiunt. Unde jam supra manifestum est summam essentiam, quae nullis subjacet accidentibus, proprie non posse dici substantiam; nisi substantia ponatur pro essentia. Potest ergo hac necessitatis ratione irreprehensibiliter illa summa et una Trinitas, sive trina unitas, dici una essentia, et tres personae, sive tres substantiae.

CONSPECTUS CAPITIS.—Huic soli summae essentiae, quae omnibus dominatur et omnia regit, proprie nomen Dei assignatur. Dei enim nomine non intelligitur nisi substantia quae est supra omnem naturam [Col. 0222C] ab hominibus veneranda propter dignitatem, et exoranda propter imminentem quamlibet necessitatem. Sicut autem a summe bono, summeque sapiente Spiritu facta sunt omnia; ita ipse omnibus dominatur, et omnia regit. Ergo non ab alio, nec casu cuncta reguntur. Is ergo solus est quem omnis alia natura debet diligendo venerari, de quo solo prospera sunt speranda, ad quem solum ab adversis est fugiendum, cui soli pro quavis re supplicandum. Hic ergo solus vere est et dicitur Deus, ineffabiliter trinus et unus.

Videtur ergo ⁜ 769 , imo incunctanter asseritur quia nec nihil ⁜ 770 est id quod dicitur Deus; et huic soli summae essentiae proprie nomen Dei assignatur. Quippe omnis qui Deum esse dicit, sive unum sive plures, non intelligit nisi aliquam substantiam, quam censet supra omnem naturam, quae Deus non est, ab [Col. 0222D] hominibus et venerandam, propter ejus eminentem dignitatem, et exorandam sibi propter quamlibet ⁜ 771 [Col. 0223A] imminentem necessitatem ⁜ 772 . ⁜ (80) Quid autem tam pro sua dignitate venerandum et pro qualibet re deprecandum, quam summe bonus et summe potens Spiritus, qui dominatur omnibus et regit omnia? Sicut enim constat quia omnia per summe bonam, summeque sapientem omnipotentiam ejus facta sunt et vigent, ita nimis inconveniens est ⁜ 773 , si aestimetur quod rebus a se factis ipse non dominetur; sive quod factae ab illo, ab alio minus potente, minusve bono, vel sapiente; aut nulla penitus ratione, sed sola casuum inordinata volubilitate regnantur: cum ille solus sit, per quem cuilibet, et sine quo nulli [Col. 0224A] bene est, et ex quo, et per quem, et in quo sunt omnia . Cum igitur solus sit ipse, non solum bonus Creator, sed et potentissimus Dominus et sapientissimus rector omnium: liquidissimum est hunc solum esse, quem omnis alia natura, secundum totum suum posse, debet diligendo venerari, et venerando diligere; de quo solo prospera sunt speranda, ad quem solum ab adversis ⁜ 774 fugiendum, cui soli pro quavis re supplicandum. Vere igitur hic est non solum Deus, sed solus Deus, ineffabiliter trinus et unus ⁜ 775 .

Uno argumento in hoc opusculo intendit probare quia Deus est, et quaecunque de Deo credimus. Difficultas operis. Auctor scribit sub persona comtemplantis Deum et quaerentis intelligere quod credit. Huic opusculo hunc titulum dederat: Fides quaerens intellectum. Deinde Proslogion, id est Alloquium hoc opus nuncupavit .

Postquam opusculum quoddam ( Monologion ), velut exemplum meditandi de ratione fidei, cogentibus me precibus quorumdam fratrum, in persona alicujus tacite secum ratiocinando quae nesciat investigantis ⁜ 777 edidi: considerans illud esse multorum concatenatione contextum argumentorum, coepi mecum quaerere si forte posset inveniri unum argumentum, quod nullo alio ad se probandum, quam [Col. 0223C] se solo indigeret; et solum ad astruendum quia Deus vere est, et quia est summum bonum nullo alio indigens, et quo omnia indigent ut sint et bene ⁜ 778 sint; et quaecunque credimus de divina substantia, sufficeret. Ad quod cum saepe studioseque cogitationem converterem ⁜ 779 atque aliquando mihi videretur jam capi posse quod quaerebam, aliquando [Col. 0224B] mentis aciem omnino fugeret, tandem desperans volui cessare, velut ab inquisitione rei, quam inveniri esset impossibile. Sed cum illam cogitationem, ne mentem meam frustra occupando, ab aliis, in quibus proficere possem ⁜ 780 , impediret, penitus a me vellem excludere; tunc magis ac magis, nolenti ⁜ 781 et defendenti se coepit cum importunitate quadam ingerere. Quadam igitur die, cum vehementer ejus importunitati resistendo fatigarer, in ipso cogitationum conflictu sic se obtulit quod desperaveram, ut studiose cogitationem amplecterer, quam sollicitus repellebam. Aestimans igitur quod me gaudebam invenisse, si scriptum esset alicui legenti placiturum, de hoc ipso et de quibusdam ⁜ 782 aliis, sub persona conantis erigere mentem ⁜ 783 suam ad contemplandum [Col. 0224C] Deum, et quaerentis intelligere quod credit, subditum scripsi opusculum. Et quoniam nec istud nec illud, cujus supra memini, dignum libri nomine, aut cui auctoris ⁜ 784 praeponeretur nomen, judicabam; nec tamen eadem sine ⁜ 785 aliquo titulo, quo aliquem, in cujus manus venirent, quodammodo ad se legendum invitarent, dimittenda putabam, [Col. 0225A] unicunque suum dedi ⁜ 786 titulum ut prius exemplum meditandi de ratione fidei, et sequens ⁜ 787 fides quaerens intellectum, diceretur. Sed cum jam a pluribus cum his titulis ⁜ 788 utrumque transcriptum ⁜ 789 esset, coegerunt me plures, et maxime reverendus archiepiscopus Lugdunensis, Hugo nomine, fungens in Gallia legatione apostolica, qui mihi hoc ex apostolica praecepit ⁜ 790 auctoritate, ut nomen meum illis praescriberem. Quod ut aptius fieret, illud quidem Monologium, id est Soliloquium ; istud vero Proslogion ⁜ 791 , id est Alloquium nominavi.

Excitatio mentis ad contemplandum Deum.—Abjicit curas et omnia praeter Deum excludit ut Deum quaerat. Homo ad videndum Deum factus est. [Col. 0225B] Homo peccans perdidit beatitudinem ad quam factus est; et invenit miseriam propter quam factus non est. Bonum non custodivit, cum facile posset. Sine Deo male est nobis. Labores et conatus nostri sunt irriti sine Deo. Deum homo quaerere non potest, nisi ipse doceat; nec invenire, nisi ipse se ostendat. Deus hominem creavit ad imaginem suam, ut sui memor sit, ipsum cogitet et ipsum amet. Homo fidelis non quaerit intelligere ut credat; sed credit, ut intelligat: quia, nisi crediderit, non intelliget .

Eia nunc homuncio, fuge paululum occupationes tuas, absconde te modicum a tumultuosis cogitationibus tuis. Abjice nunc onerosas curas, et ⁜ 792 postpone laboriosas distensiones ⁜ 793 tuas. Vaca aliquantulum Deo, et requiesce aliquantulum in eo. Intra in cubiculum mentis tuae; exclude omnia praeter Deum, et quae te juvent ⁜ 794 ad quaerendum eum, et, [Col. 0225C] clauso ostio, quaere eum. Dic nunc, totum cor meum, dic nunc Deo: Quaero vultum tuum; vultum tuum, Domine, requiro (Psal. XXVI, 8) . Eia nunc ergo, tu, Domine Deus meus, doce cor meum ubi et quomodo te quaerat, ubi et quomodo te inveniat. Domine, si non es hic, ubi te quaeram absentem? Si autem ubique ⁜ 795 es, cur non video te praesentem ⁜ 796 ? Sed certe habitas lucem inaccessibilem. Et ubi est lux inaccessibilis, aut quomodo accedam ad lucem inaccessibilem? Aut quis me ducet, et inducet ⁜ 797 in illam; ut videam te in illa? Deinde, quibus ⁜ 798 signis, qua facie te quaeram? Nunquam te vidi, Domine Deus meus; 30 non novi faciem tuam. Quid faciet, altissime Domine, quid faciet iste tuus ⁜ 799 [Col. 0225D] longinquus exsul? Quid faciet servus tuus anxius amore tui, et longe projectus a facie tua? Anhelat videre te et nimis abest illi facies tua. Accedere ad te [Col. 0226A] desiderat, et inaccessibilis est habitatio tua. Invenire te cupit, et nescit locum tuum. Quaerere te affectat, et ignorat vultum tuum. Domine, Deus meus es, et Dominus meus es; et nunquam ⁜ 800 te vidi. Te me fecisti et refecisti, et omnia mea bona tu mihi contulisti, et nondum novi te. Denique ad te videndum factus sum; et nondum feci propter quod factus sum. O misera sors hominis, cum hoc perdidit, ad quod factus est. O durus, et dirus casus ille! Heu! quid perdidit, et quid invenit? quid abscessit, et quid remansit? Perdidit beatitudinem ad quam factus est, et invenit miseriam propter quam factus non est: abscessit, sine quo nihil felix est ⁜ 801 , et remansit, quod per se nonnisi miserum est. Manducabat tunc homo panem angelorum, quem nunc esurit; manducat nunc panem dolorum, quem tunc nesciebat. [Col. 0226B] Heu! publicus luctus hominum, universalis planctus filiorum Adae! Ille ructabat saturitate, nos suspiramus esurie. Ille abundabat, nos mendicamus. Ille feliciter tenebat, et misere deseruit; nos infeliciter egemus, et miserabiliter desideramus; et heu! vacui remanemus! Cur non nobis custodivit, cum facile posset, quo tam graviter careremus? ⁜ 802 Quare sic nobis obseravit lucem, et obduxit nos tenebris? Ut quid abstulit nobis vitam, et inflixit mortem? Aerumnosi, unde sumus expulsi, quo sumus impulsi? Unde praecipitati? Quo obruti? A patria in exsilium, a visione Dei in caecitatem nostram, a jucunditate immortalitatis in amaritudinem et horrorem mortis. Misera mutatio de quanto bono in quantum malum! Grave damnum, gravis dolor, grave totum. Sed heu [Col. 0226C] me miserum, unum de aliis miseris filiis Evae, elongatis a Deo! Quid incoepi? Quid effeci? Quo tendebam? Quo deveni? Ad quid aspirabam? In quibus suspiro? Quaesivi bona, et ecce turbatio. Tendebam in Deum, et offendi in meipsum. Requiem quaerebam in secreto meo, et tribulationem ⁜ 803 et dolorem inveni in intimis meis. Volebam ridere a gaudio mentis meae, et cogor rugire a gemitu cordis mei. Sperabatur laetitia, et ecce unde densentur suspiria. Et o tu, Domine, usquequo? Usquequo, Domine, oblivisceris nos, usquequo avertis faciem tuam a nobis? Quando respicies et exaudies nos? Quando illuminabis oculos nostros, et ostendes nobis faciem tuam? Quando restitues te nobis? Respice, Domine; [Col. 0226D] exaudi, illumina nos, ostende nobis teipsum. Restitue te nobis ut bene sit nobis; sine quo tam male est nobis. Miserare labores ⁜ 804 et conatus nostros [Col. 0227A] ad te, qui nihil valemus sine te. Invitas nos ⁜ 805 ; adjuva nos. Obsecro, Domine, ne desperem suspirando; sed respirem sperando. Obsecro, Domine, amaricatum est cor meum sua desolatione; indulca ⁜ 806 illud tua consolatione. Obsecro, Domine, esuriens incoepi quaerere te, ne desinam jejunus de te: famelicus accessi, ne recedam impastus. Pauper veni ad divitem, miser ad misericordem, ne redeam vacuus et contemptus. Et si antequam comedam suspiro, da, vel post suspiria, quod comedam. Domine, incurvatus non possum nisi deorsum aspicere; erige me ut possim sursum intendere. Iniquitates meae supergressae ⁜ 807 caput meum, obvolvunt me; et sicut onus grave, gravant me. Evolve me, exonera me ne urgeat puteus earum os suum super me: liceat mihi [Col. 0227B] suspicere lucem ⁜ 808 tuam, vel de longe, vel de profundo. Doce me quaerere te, et ostende te quaerenti; quia nec quaerere te possum, nisi tu doceas, nec invenire, nisi te ostendas. Quaeram te desiderando, desiderem quaerendo, inveniam amando, amem inveniendo. Fateor, Domine, et gratias ago, quia creasti in me hanc imaginem tuam, ut tui memor sim, te cogitem, te amem: sed sic est abolita attritione vitiorum, sic est offuscata fumo peccatorum, ut non possit facere ad quod facta est, nisi tu renoves et reformes eam. Non tento, Domine, penetrare altitudinem tuam; quia nullatenus comparo illi intellectum meum, sed desidero aliquatenus intelligere veritatem tuam, quam credit et amat cor meum. Neque enim ⁜ 809 quaero intelligere, ut credam; sed [Col. 0227C] credo, ut intelligam. Nam et hoc credo quia nisi credidero, non intelligam.

Quod vere sit Deus, etsi insipiens dixit in corde suo: Non est Deus.

Ergo, Domine, qui das fidei intellectum, da mihi, ut, quantum scis expedire, intelligam quia es, sicut credimus; et hoc es, quod credimus. Et quidem credimus te esse aliquid, quo nihil majus cogitari possit. An ergo non est aliqua talis natura, quia dixit insipiens in corde suo: Non est Deus? (Psal. XIII, 1.) Sed certe idem ipse insipiens ⁜ 810 , cum audit hoc ipsum quod dico, aliquid quo majus nihil cogitari potest; intelligit quod audit, et quod intelligit in intellectu ejus est; etiamsi non intelligat illud esse. [Col. 0227D] Aliud est enim ⁜ 811 rem esse in intellectu; aliud intelligere rem esse. Nam cum pictor praecogitat quae facturus est, habet quidem in intellectu; sed nondum [Col. 0228A] esse intelligit quod nondum fecit. Cum vero jam pinxit, et habet in intellectu, et intelligit esse ⁜ 812 quod jam fecit. Convincitur ergo etiam insipiens ⁜ 813 esse vel in intellectu aliquid, quo nihil majus cogitari potest; quia hoc cum audit, intelligit; et quidquid intelligitur, in intellectu est. Et certe id, quo ⁜ 814 majus cogitari nequit, non potest esse in intellectu solo. Si enim vel in ⁜ 815 solo intellectu est, potest cogitari esse et in ⁜ 816 re: quod majus est. Si ergo id, quo majus ⁜ 817 cogitari non potest, est in solo intellectu, idipsum, quo majus cogitari non potest, est quo majus cogitari potest: sed certe hoc esse non potest. Existit ergo procul dubio aliquid, quo majus cogitari non valet, et in intellectu, et in re.

Quod Deus non possit cogitari non esse.—Deus est id quo majus cogitari non potest. Id quod potest cogitari non esse, non est Deus .

Quod utique sic vere est, ut nec cogitari possit non esse. Nam potest cogitari esse aliquid quod non possit cogitari non esse; quod majus est, quam quod non esse cogitari potest. Quare si id, quo majus ⁜ 818 nequit cogitari, potest cogitari non esse: idipsum quo majus cogitari nequit, non est id quo majus cogitari nequit: quod ⁜ 819 convenire non potest. Sic ergo vere est aliquid quo majus cogitari non potest, ut nec cogitari possit non esse: et hoc es tu, Domine Deus noster. Sic ergo vere es, Domine, Deus meus, ut nec cogitari possis non esse; et merito. Si enim [Col. 0228C] aliqua mens posset cogitare aliquid melius te, ascenderet creatura super Creatorem, et judicaret de Creatore: quod valde est absurdum. Et quidem quidquid est aliud praeter solum te, potest cogitari non esse. Solus igitur verissime omnium, et ideo maxime omnium habes esse; quia quidquid aliud est, non sic vere est, et idcirco ⁜ 820 minus habet esse. Curitaque dixit insipiens in corde suo: Non est Deus? (Psal. XIII, 1) cum tam in ⁜ 821 promptu sit rationali menti, te maxime omnium esse. Cur, nisi quia stultus et insipiens?

Quomodo insipiens dixit in ⁜ 822 corde suo, quod cogitari non potest.—Duobus modis res cogitatur . 1. Cum vox eam significans cogitatur . 2. cum ipsa res intelligitur. [Col. 0228D] Secundum vocem, Deus potest cogitari non esse; secundum rem, non potest .

Verum quomodo dixit insipiens in corde suo ⁜ 823 [Col. 0229A] quod cogitare non potuit; aut quomodo cogitare 31 non potuit, quod dixit in corde? cum idem sit dicere in corde, et cogitare. Quod si vere, imo quia vere et cogitavit ⁜ 824 , quia dixit in corde; et non dixit in corde, quia cogitare non potuit; non uno tantum modo dicitur aliquid in corde vel cogitatur ⁜ 825 . Aliter enim cogitatur res, cum vox eam significans cogitatur; aliter cum idipsum, quod res est, intelligitur. Illo itaque modo potest cogitari Deus non esse; isto vero, minime. Nullus quippe intelligens id quod ⁜ 826 sunt ignis et aqua, potest cogitare ignem esse aquam secundum rem; licet hoc possit, secundum voces. Ita igitur nemo intelligens id quod Deus est, potest cogitare quia Deus non est; licet haec verba dicat in corde, aut sine ulla, aut cum aliqua extranea significatione. Deus enim est id quo majus [Col. 0229B] cogitari non potest. Quod qui bene intelligit, utique intelligit idipsum sic esse, ut nec cogitatione queat non esse. Qui ergo intelligit sic esse Deum, nequit eum non esse cogitare. Gratias tibi, bone Domine, gratias tibi; quia quod prius credidi, te donante, jam sic intelligo, te illuminante; ut si te esse nolim credere, non possim non intelligere.

Quod Deus sit quidquid melius est esse, quam non esse; et solus existens per se, omnia ⁜ 827 faciat de nihilo .

Quid igitur ⁜ 828 es, Domine Deus, quo nihil majus valet cogitari? Sed quid es, nisi id quod ⁜ 829 summum omnium solum existens per seipsum, omnia alia fecit de nihilo? Quidquid enim hoc non est, [Col. 0229C] minus est quam quod cogitari ⁜ 830 possit; sed hoc de te cogitari non potest. Quod ergo bonum deest summo bono, per quod est omne bonum? Tu es itaque justus, verax, beatus, et quidquid melius est esse quam non esse: melius namque est esse justum, quam non justum; beatum, quam non beatum.

Quomodo Deus sit ⁜ 831 sensibilis, cum non sit corpus.—Deus est sensibilis, omnipotens, misericors, impassibilis: quia melius est haec esse quam non esse. Non inepte dicitur aliquo modo sentire qui aliquo modo cognoscit .

Verum cum melius sit te esse sensibilem ⁜ 832 , omnipotentem, misericordem, impassibilem, quam non [Col. 0229D] esse; quomodo es sensibilis, si non es corpus; aut omnipotens, si non omnia potes ⁜ 833 aut misericors [Col. 0230A] simul et impassibilis? Nam si sola corporea ⁜ 834 sunt sensibilia; quoniam sensus circa corpus, et in corpore sunt; quomodo es sensibilis, cum non sis corpus; sed summus Spiritus, qui corpore melior est. Sed si sentire non est nisi cognoscere, aut nonnisi ad cognoscendum; qui enim sentit, cognoscit secundum sensuum proprietatem, ut per visum colores, per gustum sapores: non inconvenienter dicitur aliquo modo sentire, quidquid aliquo modo cognoscit. Ergo, Domine, quamvis non sis corpus; vere tamen eo modo summe sensibilis es, quo summe omnia cognoscis; non quo animal corporeo sensu cognoscit.

Quomodo sit omnipotens, cum multa non possit.—Corrumpi aut mentiri posse, non potentia est, sed [Col. 0230B] impotentia. Deus potest nihil per impotentiam, et nihil potest contra ipsum .

Sed et omnipotens quomodo es, si non omnia potes? Aut si non potes corrumpi, nec mentiri, nec facere verum esse falsum: ut, quod factum est, non esse factum, et plura ⁜ 835 similiter: quomodo potes omnia? aut haec posse ⁜ 836 , non est potentia; sed impotentia. Nam qui haec potest, quod sibi non expedit, et quod non debet, potest; quae quanto magis potest, tanto magis adversitas et perversitas possunt in illum, et ipse minus contra illas. Qui ergo sic potest, non potentia potest, sed impotentia. Non enim ideo dicitur ⁜ 837 posse, quia ipse possit; sed quia sua impotentia facit aliud in se posse, sive aliquo ⁜ 838 genere loquendi, sicut multa improprie [Col. 0230C] dicuntur, ut cum ponimus esse pro non esse , et facere pro eo quod est non facere , aut pro nihil facere . Nam saepe dicimus ei, qui rem aliquam esse negat: Sic est, quemadmodum dicis esse: cum magis proprie videatur dici: Sic non est, quemadmodum dicis non esse . Item dicimus: Iste sedet, sicut ille facit : aut, iste quiescit sicut ille facit: cum sedere sit quiddam non facere, et quiescere sit nihil facere. Sic itaque cum quis dicitur habere potentiam faciendi aut patiendi quod sibi non expedit, aut quod non debet; impotentia intelligitur per potentiam; quia quo plus habet hanc potentiam, eo adversitas et perversitas in illum sunt potentiores, et ille contra eas impotentior. Ergo, Domine Deus, inde verius es omnipotens, [Col. 0230D] quia potes nihil per ⁜ 839 impotentiam, et nihil potest contra ⁜ 840 te

Quomodo sit misericors et impassibilis.—Deus est misericors secundum nos, qui sentimus misericordis effectum. Deus non est misericors secundum se; qui non sentit compassionis affectum .

Sed et misericors simul et impassibilis quomodo es? Nam si es impassibilis, non compateris; si non compateris, non est tibi miserum cor ex compassione miseri; quod est esse misericordem. At si non es misericors, unde miseris est ⁜ 841 tanta consolatio? Quomodo ergo es, et non es misericors, Domine, nisi quia es misericors secundum nos, et non es secundum te? Es quippe secundum sensum nostrum, et non es secundum tuum. Etenim cum tu respicis nos miseros, nos sentimus misericordis effectum ⁜ 842 ; tu non sentis affectum. Et misericors es igitur, [Col. 0231B] quia miseros salvas, et peccatoribus tuis parcis; et misericors non es, quia nulla miseriae compassione afficeris ⁜ 843 .

Quomodo totus justus, et summe justus ⁜ 844 parcat malis, et quod juste misereatur malis.—Melior est qui bonis et malis bonus est, quam qui bonis tantum. Cum Deus sit summe justus, latet unde sit misericors. Deus ideo est summe misericors, quia summe justus est. Justos salvat, justitia comitante: peccatores liberat, justitia dominante. Deus parcit malis ex justitia: quia justum est ut Deus, quo nemo melior aut potentior, etiam malis bonus sit, et de malis bonos faciat. Si Deus non debet misereri, injuste miseretur: quod dicere nefas est. Ergo Deus juste miseretur .

Verum malis quomodo parcis; si es totus justus, et summe justus ⁜ 845 . Quomodo enim totus justus et [Col. 0231C] summe justus ⁜ 846 facis aliquid ⁜ 847 non justum? Aut quae justitia est, merenti mortem aeternam dare vitam sempiternam? Unde ergo, bone Deus, bone bonis et malis, unde tibi salvare malos; si hoc non est justum, et tu non facis aliquid non justum ⁜ 848 ? An quia bonitas tua est incomprehensibilis, latet hoc in luce inaccessibili quam inhabitas? Vere in altissimo et secretissimo bonitatis tuae latet fons unde manat fluvius misericordiae tuae. Nam cum totus et summe justus sis, tamen idcirco etiam malis benignus es, quia totus summe bonus es. Minus namque bonus esses, si nulli malo esses ⁜ 849 benignus. Melior enim est qui et bonis et malis bonus est, quam qui bonis tantum est bonus; et melior est, qui malis et puniendo et parcendo est bonus, quam qui puniendo [Col. 0231D] tantum. Ideo ergo misericors es, quia totus et [Col. 0232A] summe bonus es. Et cum forsitan videatur cur bonis bona, et malis mala retribuas: illud certe penitus est mirandum, cur tu totus et summe justus ⁜ 850 , et nullo egens, malis et reis tuis bona tribuas. O altitudo bonitatis tuae, Deus, et videtur unde sis misericors, et non pervidetur! Cernitur unde flumen manat, et non perspicitur ⁜ 851 fons unde nascatur ⁜ 852 . Nam et de plenitudine bonitatis est, quia peccatoribus tuis pius es; et in altitudine bonitatis ⁜ 853 tuae latet, qua ratione hoc es. Etenim licet bonis bona, et malis mala, ex bonitate retribuas; ratio tamen justitiae hoc postulare videtur. Cum vero malis bona tribuis, et scitur quia summe bonus hoc facere voluit, et mirum est cur summe justus hoc velle potuit. O misericordia, de quam ⁜ 854 opulenta dulcedine, [Col. 0232B] et dulci opulentia nobis profluis! 32 O immensitas bonitatis Dei, quo affectu amanda es peccatoribus! Justos enim salvas, justitia comitante; istos vero liberas, justitia dominante ⁜ 855 . Illos, meritis adjuvantibus; istos, meritis repugnantibus. Illos, bona quae dedisti cognoscendo; istos, mala ⁜ 856 quae odisti ignoscendo. O immensa bonitas, quae sic omnem intellectum excedis, veniat super me misericordia illa, quae de tanta opulentia tui procedit! Influat in me, quae profluit ⁜ 857 de te. Parce per clementiam, ne ulciscaris ⁜ 858 per justitiam. Nam etsi difficile sit intelligere quomodo misericordia tua non absit a tua justitia; necessarium tamen est credere quia nequaquam adversatur justitiae, quod exundat ex bonitate, quae nulla est sine justitia, imo [Col. 0232C] vere concordat justitiae. Nempe si misericors non es, nisi quia es ⁜ 859 summe bonus; et summe bonus non es, nisi quia es summe justus: vere idcirco es misericors, quia summe justus es. Adjuva me, juste ⁜ 860 et misericors Deus, cujus lucem quaero; adjuva me, ut intelligam quod dico. Vere ergo ideo misericors es, quia justus. Ergone misericordia tua nascitur ex justitia tua? Ergone parcis malis ex justitia? Si sic est, Domine, si sic est, doce me quomodo est. An quia justum est te sic esse bonum, ut nequeas intelligi melior; et sic potenter operari, ut non possis cogitari potentior? Quid enim hoc justius? Hoc utique ⁜ 861 non fieret; si esses bonus, tantum retribuendo, et non parcendo; et si faceres ⁜ 862 de non bonis tantum bonos, et non etiam de malis. [Col. 0232D] Hoc itaque modo justum est ut parcas malis, et [Col. 0233A] ut facias bonos de malis. Denique, quod non juste fit, non debet fieri; et quod non debet fieri, injuste fit. Si ergo non juste malis misereris, non debes misereri. Et si non debes misereri, injuste misereris. Quod si nefas est dicere, fas est credere te juste misereri malis.

Quomodo juste puniat, et juste parcat malis.—Deus parcendo malis justus est secundum se, quia facit quod convenit suae bonitati: sed non est justus secundum nos, quia non reddit debitum supplicium .

Sed et justum est ut malos punias: quid namque justius quam ut boni bona, et mali mala recipiant? Quomodo ergo et justum est ut malos punias, et justum est ut malis parcas? An alio modo juste punis [Col. 0233B] malos, et alio modo juste parcis malis? Cum enim punis malos, justum est, quia illorum meritis convenit; cum vero parcis malis, justum est; non quia illorum meritis, sed quia bonitatis tuae condecens est. Nam parcendo malis ita justus ⁜ 863 es secundum te, et non secundum nos; sicut misericors es secundum nos, et non secundum te; quoniam salvando nos, quos juste perderes, sicut misericors es, non quia tu sentias affectum, sed quia nos sentimus effectum; ita justus es, non quia nobis reddas debitum, sed quia facis quod decet te summe bonum. Sic itaque sine repugnantia juste punis, et juste parcis.

Quomodo universae viae Domini misericordia et veritas; [Col. 0233C] et tamen justus Dominus in omnibus viis suis.—Capi nullatenus potest cur de malis, hos magis salvet quam illos, per summam bonitatem: et illos magis damnet quam istos, per summam justitiam .

Sed nunquid etiam non est justum secundum te, Domine, ut malos punias? Justum quippe est, te sic esse justum, ut justior nequeas cogitari ⁜ 864 : quod nequaquam esses, si tantum bonis bona, et non malis ⁜ 865 mala redderes. Justior enim est qui et bonis et malis, quam qui bonis tantum merita retribuit. Justum igitur est secundum te, juste et benigne Deus, et cum punis, et cum parcis. Vere igitur universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV, 10) ; et tamen justus Dominus in omnibus viis suis (Psal. CXLIV, 17) . Et utique sine repugnantia; [Col. 0233D] quia quos vis punire, non est justum salvari; et quibus vis parcere, non est justum damnari. Nam id solum justum est, quod vis; et non justum, quod non vis. Sic ergo nascitur de justitia tua misericordia tua; quia justum est te sic esse bonum, ut et parcendo sis bonus: et hoc forsitan est, cur summe justus potest velle bona malis? Sed si utcunque capi ⁜ 866 potest cur malos potes velle salvare: illud certe nulla ratione comprehendi potest, [Col. 0234A] cur de similibus malis hos magis salves, quam illos, per summam bonitatem; et illos magis damnes, quam istos, per summam justitiam? Sic ergo vere es sensibilis, omnipotens, misericors et impassibilis; quemadmodum vivens. sapiens, bonus, beatus, aeternus; et quidquid melius est esse quam non esse.

Quod Deus sit ipsa vita qua vivit; et sic de similibus .

Sed certe quidquid es, non per aliud es quam per teipsum. Tu es igitur ipsa vita, qua vivis; et sapientia, qua sapis; et bonitas ipsa, qua bonis et malis bonus es: et ita de similibus.

Quomodo solus sit incircumscriptus et aeternus; cum [Col. 0234B] alii spiritus sint incircumscripti, et aeterni.—Nullus locus et tempus Deum cohibent. Sed ipse ubique et semper est. Solus sicut non desinit, ita non incipit esse .

Sed omne quod clauditur aliquatenus loco aut tempore, minus est quam quod nulla lex loci aut temporis coercet ⁜ 867 . Quoniam ergo majus te nihil est, nullus locus aut tempus te cohibet, sed ubique et semper es: quod quia de te solo dici potest: Tu solus incircumscriptus es et aeternus. Quomodo igitur dicuntur et alii spiritus incircumscripti et aeterni? Et quidem solus es aeternus; quia solus omnium sicut non desinis, sic non incipis esse. Sed quomodo solus es incircumscriptus? An creatus spiritus ad te collatus, est ⁜ 868 circumscriptus; ad corpus vero, incircumscriptus. Nempe omnino circumscriptum [Col. 0234C] est, quod cum alicubi totum est, non potest simul esse alibi: quod de solis corporeis cernitur. Incircumscriptum, vero, quod simul est ubique totum: quod de te solo intelligitur. Circumscriptum autem simul et incircumscriptum est, quod cum alicubi sit totum, potest simul esse totum alibi, non tamen ubique: quod de creatis spiritibus cognoscitur. Si enim non esset anima tota in singulis membris sui corporis, non sentiret tota in singulis. Tu ergo, Domine, singulariter es incircumscriptus et aeternus; et tamen et alii ⁜ 869 spiritus sunt incircumscripti et aeterni.

Quomodo, et cur videtur, et non videtur Deus a quaerentibus [Col. 0234D] eum .

An invenisti, anima mea, quod quaerebas? Quaerebas Deum, invenisti eum esse quiddam summum omnium, quo nihil melius cogitari potest; et hoc esse vitam ipsam, lucem, sapientiam, bonitatem, aeternam beatitudinem et beatam aeternitatem; et hoc esse ubique et semper. Nam si non invenisti Deum tuum, quomodo est ille hoc, quod invenisti, et quod illum tam certa veritate et vera certitudine intellexisti? Si vero invenisti, quid est quod non [Col. 0235A] sentis quod invenisti? Cur non te sentit, Domine Deus, anima mea, si invenit te? An non invenit, quem invenit esse lucem ⁜ 870 et veritatem? Quomodo namque intellexit hoc, nisi videndo lucem et veritatem? Aut potuit omnino aliquid intelligere de te, nisi per lucem tuam et veritatem tuam? Si ergo vidit lucem et veritatem, vidit te: si non vidit te, non vidit lucem nec veritatem. An et veritas et lux est, quod vidit; et tamen nondum te vidit, quia vidit te aliquatenus ⁜ 871 ; sed non vidit ⁜ 872 te, sicuti es? Domine Deus meus, formator et reformator meus, die desideranti 33 animae meae, quid aliud es quam quod vidit, ut pure videat quod desiderat. Intendit se, ut plus videat; et nihil videt ultra hoc quod vidit, nisi tenebras. Imo non videt ⁜ 873 tenebras, [Col. 0235B] quae nullae sunt in te; sed videt se non plus posse videre, propter tenebras suas. Cur hoc, Domine, cur hoc? Tenebratur oculus ejus ⁜ 874 infirmitate sua, aut reverberatur fulgore tuo? Sed certe et tenebratur in se, et reverberatur a te. Utique et obscuratur sua brevitate, et obruitur tua immensitate. Vere et contrahitur angustia sua, et vincitur amplitudine tua. Quanta namque est lux illa, de qua micat omne verum, quod rationali menti lucet ⁜ 875 ? Quam ampla est illa veritas, in qua est ⁜ 876 omne quod verum est; et extra quam nonnisi nihil et falsum est? Quam immensa est, quae uno intuitu videt quaecunque facta sunt, et a quo, et per quem, et quomodo de nihilo facta sunt? Quid puritatis, quid simplicitatis, quid certitudinis, et [Col. 0235C] splendoris ubi est? Certe plus quam a creatura valeat intelligi.

Quod major sit, quam cogitari possit .

Ergo, Domine, non solum es quo majus cogitari nequit; sed es quiddam majus quam cogitari possit. Quoniam namque valet cogitari esse aliquid hujusmodi; si tu non es hoc ipsum, potest cogitari aliquid majus te: quod fieri nequit.

Quod haec sit inaccessibilis, quam inhabitat .

Vere, Domine, haec est lux inaccessibilis, in qua habitas; vere enim non est aliud, quod hanc lucem [Col. 0235D] penetret ⁜ 877 , ut ibi te pervideat. Vere ideo hanc non video, quia nimia mihi est; et tamen quidquid video per illam video, sicut infirmus oculus, quod videt, per lucem solis videt, quam in ipso sole nequit aspicere. Non potest intellectus meus ad illam, nimis fulget, non capit illam, nec suffert oculus [Col. 0236A] animae meae diu intendere in illam. Reverberatur fulgore, vincitur amplitudine, obruitur immensitate, confunditur capacitate. O summa et inaccessibilis lux! O tota, et beata veritas, quam longe es a me, qui tam prope tibi sum! Quam remota es a conspectu meo, qui sic praesens, sum conspectui tuo! Ubique es tota ⁜ 878 praesens, et non te video. In te moveor et in te sum, et ad te non possum accedere. Intra me et circa me es, et non te sentio.

Quod in Deo sit harmonia, odor, sapor, levitas ⁜ 879 , pulchritudo, suo ineffabili modo .

Adhuc lates, Domine, animam meam in luce et beatitudine tua; et idcirco versatur illa adhuc in tenebris, et miseria sua. Circumspicit enim et non [Col. 0236B] videt pulchritudinem tuam. Auscultat, et non audit harmoniam tuam. Olfacit, et non percipit odorem tuum. Gustat, et non cognoscit saporem tuum. Palpat, et non sentit levitatem tuam. Habes enim ⁜ 880 haec, Domine Deus, in te, tuo ineffabili modo, qui ea dedisti rebus a te creatis, suo sensibili modo; sed obriguerunt, sed obstupuerunt, sed obstructi sunt sensus animae meae vetusto languore peccati.

⁜ 881 Quod Deus sit vita, sapientia, aeternitas, et omne verum bonum.—Quidquid est partibus junctum, non est omnino unum; actu vel intellectu dissolvi potest. Sapientia, aeternitas , etc., non sunt in Deo partes, sed unum, et ipsum totum quod est Deus seu ipsa unitas, ne quidem intellectu divisibilis .

Et iterum ecce turbatio; ecce iterum obviat moeror, et luctus quaerenti gaudium et laetitiam. Sperabat jam anima mea satietatem, et ecce iterum obruitur egestate. Affectabam jam comedere, et ecce magis esurio ⁜ 882 . Conabar assurgere ad lucem Dei, et recidi in tenebras meas. Imo non modo cecidi in eas, sed sentio me involutum in eis. Ante cecidi quam conciperet me mater mea. Certe ⁜ 883 in illis conceptus sum, et cum earum obvolutione natus sum. Certe ⁜ 883 in illo omnes cecidimus, in quo omnes peccavimus. In illo omnes perdidimus, qui facile tenebat, et male sibi et nobis perdidit, quod cum volumus quaerere, nescimus; cum quaerimus, non invenimus; cum invenimus, non est quod quaerimus. Adjuva [Col. 0236D] me, tu, propter bonitatem tuam; Domine, quaesivi vultum tuum; vultum tuum, Domine, requiram ⁜ 884 , ne avertas faciem tuam a me (Psal. XXVI, 8) . Revela me de me ⁜ 885 ad te. Munda, sana, acue, illumina oculum mentis meae ut intueatur te. Recolligat vires suas anima mea, et toto intellectu iterum intendat [Col. 0237A] ⁜ 886 in te, Domine. Quid es, Domine, quid es, quid te intelliget cor meum? Certe vita es, sapientia es, veritas es, bonitas es, beatitudo es, aeternitas es, et omne verum bonum es. Multa sunt haec: non potest angustus intellectus meus tot uno ⁜ 887 simul intuitu videre, ut omnibus simul delectetur. Quomodo ergo, Domine, es omnia haec? An sunt partes tui, an potius ⁜ 888 unumquodque horum totum est quod es? Nam quidquid est partibus junctum, non est omnino unum, sed quodammodo plura, et diversum a seipso; et vel actu, vel intellectu dissolvi potest: quae aliena sunt a te, quo nihil melius cogitari potest. Nullae igitur partes in te sunt, Domine, nec es plura; sed sic es unum quoddam, et idem tibi ipsi; ut in nullo tibi ipsi sis dissimilis: [Col. 0237B] imo tu es ipsa unitas, nullo intellectu divisibilis. Ergo vita, et sapientia, et reliqua, non sunt partes tui, sed omnia sunt unum; et unumquodque horum est totum quod es ⁜ 889 , et quod sunt reliqua omnia. Quomodo ergo nec ⁜ 890 tu habes partes; nec tua aeternitas, quae tu es, nusquam et nunquam est pars tua aut aeternitatis tuae: sed ubique totus es, et aeternitas tua tota est semper.

Quod non sit in loco aut tempore, sed omnia sint in illo .

Sed si per aeternitatem tuam fuisti, et es, et eris; et fuisse, non est futurum esse; et esse, non est fuisse vel futurum esse: quomodo aeternitas tua tota est semper? An de aeternitate tua nihil praeterit, [Col. 0237C] ut jam non sit; nec aliquid futurum est, quasi nondum sit? Non ergo fuisti heri, aut eris cras; sed heri, et hodie, et cras es: imo nec heri ⁜ 891 , nec hodie, nec cras es; sed ⁜ 892 simpliciter es extra omne tempus. Nam nihil aliud est heri, et hodie, et cras, quam in tempore; tu autem, licet nihil sit sine te, non es tamen in loco aut tempore, sed omnia sunt in te: nihil enim te continet, sed tu contines omnia.

Quod sit ante et ultra omnia etiam aeterna.—Dei aeternitas est ipsi tota praesens: caetera de sua aeternitate nondum habent quod futurum est, et jam non habent quod est praeteritum ,

Tu ergo imples et complecteris omnia; tu es ante et ultra omnia. Et quidem ante omnia es; quia, antequam fierent, tu es. Ultra omnia vero quomodo es? Qualiter enim ⁜ 893 es ultra es quae finem non habebunt? An quia illa sine te nullatenus esse possunt; [Col. 0238A] tu 34 autem nullo modo minus es; etiamsi illa redeant in nihilum? Sic enim ⁜ 894 quodammodo es ultra illa. An etiam quia illa cogitari possunt habere finem; tu vero nequaquam? Nam sic illa quidem ⁜ 895 habent finem quodammodo; tu vero nullo modo. Et certe quod nullo modo habet finem, ultra illud est, quod aliquo modo finitur. An hoc quoque modo transis omnia etiam aeterna, quia tua et illorum aeternitas tota tibi praesens est; cum illa nondum habeant de sua aeternitate quod venturum est, sicut jam non habent quod praeteritum est? Sic quippe semper es ultra illa; cum semper ibi sis praesens, seu cum illud semper sit tibi praesens, ad quod illa nondum pervenerunt.

[Col. 0238B] An hoc sit saeculum saeculi, sive saecula saeculorum.—Dei aeternitas continet ipsa saecula temporum: et dici potest saeculum saeculi, sive saecula saeculorum .

An ergo hoc est saeculum saeculi, sive saecula saeculorum? Sicut enim saeculum temporum continet omnia temporalia; sic tua aeternitas continet etiam ipsa saecula temporum. Quae saeculum ⁜ 896 quidem est, propter indivisibilem unitatem; saecula vero, propter interminabilem immensitatem. Et quamvis ita sis magnus, Domine, ut omnia sint te plena, et sint in te; sic tamen es sine omni spatio, ut nec medium, nec dimidium, nec ulla pars sit in te.

Quod solus sit quod est, et qui est.—Omnia Deo indigent ut sint, et ut bene sint .

Tu solus ergo, Domine, es quod es; et tu es qui es. Nam quod aliud est in toto, et aliud in partibus; et in quo aliquid est mutabile, non omnino est quod est. Et quod incoepit ⁜ 897 a non esse, et potest cogitari non esse; et nisi per aliud subsistat, redit in non esse: et quod habet fuisse, quod jam non est; et futurum esse, quod nondum est, id non est proprie et absolute. Tu vero es quod es, quia quidquid aliquando, aut aliquo modo es hoc totus et semper es. Et tu es qui proprie et simpliciter es; quia nec habes fuisse, aut futurum esse; sed tantum praesens esse, nec potes cogitari ⁜ 898 aliquando [Col. 0238D] non esse. Sed et vita ⁜ 899 es, et lux, et sapientia ⁜ 900 , et beatitudo, et aeternitas, et multa hujusmodi bona; et tamen non es nisi unum et summum bonum, tu tibi omnino sufficiens, et nullo ⁜ 901 indigens; quo omnia indigent ut sint, et ut bene sint.

Quod hoc bonum sit pariter Pater, et Filius, et Spiritus sanctus; et hoc sit unum necessarium quod est ⁜ 902 omne, et totum, et solum bonum.—Verbum cum sit verax et ipsa veritas, nihil est in Patre dicente quod non fit in Verbo quo seipsum dicit. Nec amor a Patre et a Filio procedens, est impar Patri aut Filio, quia tantum Pater et Filius amant se, quantum bonum sunt Pater et Filius. Ex summa simplicitate non potest nasci aut procedere, quam quod est hoc de quo nascitur aut procedit .

Hoc bonum es, tu ⁜ 903 Deus Pater; hoc est Verbum tuum, id est, Filius tuus. Etenim non potest aliud, quam quod es, aut aliquid majus vel minus te, esse in Verbo, quo ⁜ 904 teipsum dicis; quoniam Verbum tuum sic est verum, quomodo tu es verax ⁜ 905 . Et idcirco est ipsa veritas sicut tu; non alia quam ⁜ 906 [Col. 0239B] tu; et sic es tu simplex, ut de te non possit nasci aliud quam quod tu es. Hoc ipsum est amor unus et communis tibi et Filio tuo ⁜ 907 , id est, sanctus Spiritus, ab utroque procedens. Nam idem amor non est impar tibi, aut Filio tuo; quia tantum amas te et illum, et ille te et seipsum; quantus es tu, et ille; nec est aliud a te et ab illo quod dispar non sit tibi ⁜ 908 et illi; nec de summa simplicitate potest procedere aliud quam quod est hoc de quo ⁜ 909 procedit. Quod autem est singulus quisque, hoc est tota Trinitas simul, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus; quoniam singulus quisque non est aliud quam summe simplex unitas, et summe una simplicitas; quae nec multiplicari, nec aliud et aliud esse potest. Porro unum est necessarium. Porro hoc [Col. 0239C] est illud unum necessarium, in quo est omne ⁜ 910 bonum; imo quod est omne, et unum totum ⁜ 911 , et solum bonum.

Conjectatio quale et quantum sit hoc bonum ⁜ 912 .—Si bona est vita creata, quam bona est vita creatrix

Excita nunc, anima mea, et erige totum intellectum tuum, et cogita quantum potes quale et quantum sit illud bonum. Si enim singula bona delectabilia sunt, cogita intente quam delectabile sit illud bonum, quod continet jucunditatem omnium bonorum; et non qualem in rebus creatis sumus experti, sed tanto differentem quanto differt Creator a creatura. Si enim bona est vita creata, quam bona est vita creatrix! Si jucunda est salus facta, quam jucunda [Col. 0239D] est salus quae fecit omnem ⁜ 913 salutem! Si amabilis est sapientia in cognitione rerum conditarum, quam amabilis est sapientia, quae omnia condidit ex nihilo! Denique, si multae et magnae delectationes sunt in rebus delectabilibus, qualis et quanta [Col. 0240A] delectatio est in illo qui fecit ipsa delectabilia!

Quae et quanta bona sint fruentibus eo.—Gaudium in beatis multiplicabitur ex beatitudine et gaudio aliorum .

O qui hoc bono ⁜ 915 fructur! Et quid illi ⁜ 916 erit, et quid illi non erit? Certe, quidquid volet, erit; et quod nolet, non erit. Ibi quippe erunt bona corporis et animae, qualia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec cor hominis (Isa. LXIV, 4; I Cor. II, 9) cogitavit. Cur ergo per multa vagaris, homuncio, quaerendo bona animae tuae et corporis tui? Ama unum bonum in quo sunt omnia bona, et sufficit. Desidera simplex bonum quod est omne bonum, et satis est. Quid enim amas, caro mea; quid desideras, anima [Col. 0240B] mea? Ibi est, ibi est quidquid amatis, quidquid desideratis. Si delectat pulchritudo, fulgebunt justi sicut sol (Matth. XIII, 43) . Si velocitas, aut fortitudo, aut libertas corporis, cui nihil obsistere possit, erunt similes angelis Dei , quia seminatur corpus animale, et surget corpus spiritale (I Cor. XV, 44) , potestate utique, non natura. Si longa et salubris vita, ibi sana est aeternitas, et aeterna sanitas; quia justi in perpetuum vivent (Sapient. V, 16) , et, salus justorum a Domino (Psal. XXXVI, 39) . Si satietas, satiabuntur cum apparuerit gloria Dei ⁜ 917 (Psal. XVI, 15) . Si ebrietas, inebriabuntur ab ubertate domus Dei (Psal. XXXV, 9) . Si melodia, ibi angelorum chori concinunt sine fine Deo. Si quaelibet non immunda sed munda voluptas, torrente voluptatis suae potabis ⁜ 918 eos, Deus [Col. 0240C] (Ibid) . Si sapientia, ipsa Dei sapientia ostendet eis seipsam. Si amicitia, diligent Deum plus quam seipsos, et invicem tanquam seipsos; et Deus illos, plusquam illi seipsos; quia illi illum, et se, et invicem per illum; et ille se, et illos per seipsum. Si concordia, omnibus illis erit una voluntas, quia nulla illis erit, nisi sola Dei voluntas. Si potestas, omnipotentes erunt suae voluntatis, ut Deus suae. Nam, sicut poterit Deus, quod volet, per seipsum; ita poterunt illi, quod volent, per illum; quia, sicut illi non aliud volent, quam quod ille; ita ille volet quidquid illi volent; et quod ille volet, non poterit non esse. Si honor et divitiae, Deus servos suos bonos et fideles supra multa constituet (Luc. XIII, 42) ; imo filii Dei, et dii vocabuntur; et ubi ⁜ 919 erit [Col. 0240D] Filius ejus, ibi erunt et illi, haeredes ⁜ 920 quidem Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII, 17) . Si vera securitas, certe ita certi erunt nunquam et nullatenus ista, vel potius istud bonum sibi defuturum: sicut certi erunt se non sua sponte illud amissuros, [Col. 0241A] nec dilectorem Deum illud dilcctoribus suis invitis ablaturum, nec aliquid Deo potentius invitos Deum et illos separaturum. Gaudium vero quale, aut quantum est, ubi tale ac ⁜ 921 tantum bonum est! Cor humanum, cor indigens, cor expertum aerumnas, imo obrutum aerumnis, quantum 35 gauderes, si his omnibus abundares! Interroga intima tua si capere possint gaudium suum de tanta beatitudine sua. Sed certe si quis alius, quem omnino sicut teipsum diligeres, eamdem beatitudinem haberet, duplicaretur gaudium tuum, quia non minus gauderes pro eo quam pro teipso. Si vero duo vel tres vel multo plures idipsum haberent, tantumdem pro singulis, quantum pro teipso gauderes; si singulos, sicut teipsum, amares. Ergo [Col. 0241B] in illa perfecta charitate innumerabilium angelorum beatorum, et hominum, ubi nullus minus diliget alium quam seipsum, non aliter gaudebit quisque pro singulis aliis, quam pro seipso. Si ergo cor hominis de tanto suo bono vix capiet gaudium suum, quomodo capax erit tot et tantorum gaudiorum? Et utique, quoniam quantum quisque diligit aliquem, tantum de bono ejus gaudet: sicut in illa perfecta felicitate unusquisque plus amabit sine comparatione Deum quam se et omnes alios secum; ita plus gaudebit absque aestimatione de felicitate Dei quam de sua et omnium aliorum secum. Sed si Deum sic diligent toto corde, tota mente, tota anima; tu tamen totum cor, tota mens, tota anima non sufficiat dignitati dilectionis; profecto [Col. 0241C] sic gaudebunt toto corde, tota mente, tota anima ; ut totum cor, tota mens, tota anima, non sufficiat plenitudini gaudii.

An hoc fit gaudium plenum quod promittit Dominus. ⁜ 923 —Beati tantum gaudebunt quantum amabunt: tantum amabunt, quantum cognoscent .

Deus meus, et Dominus meus, spes mea, et gaudium cordis mei, dic animae meae, si hoc est gaudium, [Col. 0242A] de quo nobis dicis per Filium tuum: Petite, et accipietis, ut gaudium vestrum sit plenum (Joan. XVI, 24) . Inveni namque gaudium quoddam plenum, et plusquam plenum. Plenum quippe corde, plena mente, plena anima, pleno toto homine gaudio illo, adhuc supra modum supererit gaudium. Non ergo totum illud gaudium intrabit in gaudentes; sed toti gaudentes intrabunt in gaudium. Dic, Domine, dic servo tuo intus in corde suo, si hoc est gaudium, in quod intrabunt servi tui, qui intrabunt in gaudium Domini sui. Sed gaudium illud certe, quod gaudebunt electi tui, nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (Isa. LXIV, 4; I Cor. II, 9) . Nondum ergo dixi, aut cogitavi, Domine, quantum gaudebunt illi beati tui. Utique tantum [Col. 0242B] gaudebunt, quantum amabunt; tantum amabunt, quantum cognoscent. Quantum te cognoscent, Domine, tunc; et quantum te amabunt! Certe nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit in hac vita, quantum te cognoscent et amabunt in ⁜ 924 illa vita. Oro, Deus, cognoscam te, amem te ut gaudeam de te. Et si non possum in hac vita ad plenum, vel proficiam ⁜ 925 in dies, usque dum veniat illud ad plenum; proficiat hic in me notitia tui ⁜ 926 et ibi fiat plena; crescat amor tuus, et ibi sit plenus ut hic gaudium meum sit in spe magnum et ibi sit in re plenum. Domine, per Filium tuum jubes, imo consulis, petere; et promittis accipere ut gaudium nostrum sit plenum. Peto, Domine, quod consulis per admirabilem consiliarium nostrum; [Col. 0242C] accipiam quod promittis per veritatem tuam, ut gaudium meum plenum sit. Deus verax, peto; accipiam ut gaudium meum plenum sit. Meditetur interim inde mens ⁜ 927 mea; loquatur inde lingua mea. Amet illud cor meum; sermocinetur os meum. Esuriat illud anima mea, sitiat caro mea, desideret tota substantia mea, donec intrem in gaudium Domini, qui es trinus et unus Deus, benedictus in saecula ⁜ 928 . Amen ⁜ 929 .

37 Quoniam non me ⁜ 1040 reprehendit in his dictis ille insipiens, contra quem sum locutus in meo opusculo ⁜ 1041 ; sed quidam non insipiens ⁜ 1042 , et catholicus, pro insipiente, sufficere mihi potest respondere catholico.

Generatim refellitur adversarii ratiocinatio; et ostenditur id quo majus cogitari non potest, esse reipsa .

Dicis quidem ⁜ 1043 (quicunque es qui dicis haec posse dicere ⁜ 1044 insipientem) quia non est in intellectu aliquid, quo majus cogitari ⁜ 1045 non possit, aliter quam quod secundum veritatem cujusque rei nequit saltem cogitari: et quia non magis consequitur ⁜ 1046 hoc, quod dico, quo majus cogitari non possit, ex eo quia est in intellectu, esse et in re, quam perditam ⁜ 1047 insulam certissime existere ex eo quia cum ⁜ 1048 describitur verbis, audiens eam non ambigit in intellectu suo esse. Ego vero dico: Si, quo majus cogitari non potest, non intelligitur, vel cogitatur, nec est in intellectu vel cogitatione; profecto [Col. 0249B] Deus aut non est quo majus cogitari non possit, aut non intelligitur ⁜ 1049 vel cogitatur, et non est in intellectu vel cogitatione. Quod quam falsum sit, fide et conscientia tua pro firmissimo utor argumento. Ergo quo majus cogitari non potest, vere intelligitur et cogitatur, et est in intellectu et cogitatione. Quare, aut vera non sunt quibus contra conaris ⁜ 1050 probare, aut ex eis non consequitur quod te consequenter opinaris concludere ⁜ 1051 . Quod autem putas ex eo, quid intelligitur ⁜ 1052 aliquid quo majus cogitari nequit, non consequi illud esse in intellectu; nec si est in intellectu, ideo esse in re: certe ego dico ⁜ 1053 : si vel cogitari potest esse, necesse est illud esse ⁜ 1054 . Nam quo majus cogitari nequit, non potest cogitari esse, nisi sine initio. [Col. 0249C] Quidquid autem potest cogitari esse, et non est ⁜ 1055 : per initium potest cogitari esse. Non ergo quo majus cogitari nequit, cogitari potest esse, et non est ⁜ 1056 . Si ergo potest cogitari esse, ex necessitate ⁜ 1057 est. Amplius. Si utique vel cogitari potest, neccsse est illud esse. Nullus enim negans aut dubitans esse aliquid, quo majus cogitari non possit, negat vel dubitat quia si esset, nec actu nec intellectu posset non ⁜ 1058 esse. Aliter namque non esset [Col. 0250A] quo majus cogitari non posset ⁜ 1059 ; sed quidquid cogitari potest, et non est; si esset, posset ⁜ 1060 , vel actu vel intellectu non esse. Quare si vel cogitari ⁜ 1061 potest, non potest non esse quo majus cogitari nequit. Sed ponamus non esse, si vel cogitari valet: at quidquid ⁜ 1062 cogitari potest, et non est; si esset, non esset quo majus cogitari non possit. Si ergo esset quo majus cogitari non possit, non esset quo majus cogitari non possit: quo [quod] nimis ⁜ 1063 est absurdum. Falsum est igitur non esse aliquid, quo majus eogitari non possit ⁜ 1064 si vel cogitari potest: multo itaque magis, si ⁜ 1065 intelligi aut in intellectu ⁜ 1066 esse potest. Plus aliquid dicam: procul dubio quidquid alicubi aut aliquando non est, etiamsi est ⁜ 1067 alicubi aut aliquando; potest tamen [Col. 0250B] ⁜ 1068 cogitari nunquam et nusquam ⁜ 1069 esse, sicut non est alicubi aut aliquando. Nam quod heri non fuit, et hodie est: sicut heri non fuisse intelligitur; ita nunquam esse subintelligi potest: et quod hic non est, et alibi est, sicut non est hic ⁜ 1070 , ita potest cogitari nusquam esse. Similiter cujus partes singulae non sunt ubi aut quando sunt aliae partes ejus; omnes partes, et ideo ipsum totum, possunt cogitari nunquam aut nusquam esse. Nam etsi dicatur tempus semper esse, et mundus ⁜ 1071 ubique; non tamen illud totum semper, aut iste totus est ⁜ 1072 ubique: et sicut singulae partes temporis non sunt, quando aliae sunt; ita possunt nunquam esse cogitari ⁜ 1073 ; et singulae mundi ⁜ 1074 partes, sicut non sunt ubi aliae sunt; ita subintelligi possunt nusquam [Col. 0250C] esse: sed et quod ⁜ 1075 partibus conjunctum est ⁜ 1076 , cogitatione dissolvi, et non esse potest. Quare quidquid alicubi aut aliquando totum non est, etiamsi est, potest cogitari non esse: at quo majus ⁜ 1077 cogitari nequit, si est, non potest ⁜ 1078 cogitari non esse, alioquin si est, non est quo majus ⁜ 1079 cogitari non potest: quod ⁜ 1080 non convenit. Nullatenus ergo alicubi ⁜ 1081 , aut aliquando totum non est; sed semper et ubique totum est. Putasne ⁜ 1081 aliquatenus [Col. 0251A] posse cogitari vel intelligi, aut esse in cogitatione vel intellectu ⁜ 1082 , de quo haec intelliguntur? Si enim non potest, non possunt haec intelligi de eo ⁜ 1083 . Quod si dicis ⁜ 1084 non intelligi et non esse in intellectu, quod non penitus intelligitur; dic quia qui non potest intueri purissimam lucem solis, non videt lucem diei, quae non est nisi lux solis. Certe vel hactenus intelligitur, et est in intellectu ⁜ 1085 , quo majus cogitari nequit; ut haec de eo intelligantur ⁜ 1086 .