157
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA.—VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE.—MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR
PATROLOGIAE TOMUS CLVII.
1854
SAECULUM XII
ABBATIS VINDOCINENSIS
OPERA OMNIA
JUXTA EDITIONEM SIRMONDIANAM ACCEDUNT
SCRIPTA QUAE EXSTANT
INTERMISCENTUR
ARCHIEPISCOPORUM;
OPUSCULA, DIPLOMATA EPISTOLAE
ACCURANTE J.-P. MIGNE BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE
TOMUS UNICUS
VENIT 7 FRANCIS GALLICIS
1854
GOFFRIDUS ABBAS VINDOCINENSIS.
Epistolae.
Col.
33
Opuscula.
211
Sermones.
237
De ordinatione episcoporum et investitura laicorum.
281
THIOFRIDUS ABBAS EFTERNACENSIS.
Flores Epitaphii sanctorum.
297
Sermones duo.
405
Fragmenta Vitae S. Willibrordi.
411
PIBO EPISCOPUS TULLENSIS.
Diplomata.
413
SUAVIUS ABBAS S. SEVERI
Statuta pro S. Severi villa.
477
FOLCARDUS ABBAS LOBIENSIS.
Epistola ad Henricum imperatorem.
481
ADELGORIUS ARCHIEPISCOPUS MAGDEBURGENSIS.
Epistola ad episcopos Saxoniae, Franciae, etc., et omnes Christi fideles.
483
THEODORICUS ABBAS S. HUBERTI ANDAGINENSIS.
Epistola ad Leodienses.
487
HUGO LUGDUNENSIS ARCHIEPISCOPUS
Epistolae et privilegia.
507
PETRUS ALPHONSI EX JUDAEO CHRISTIANUS.
Disciplina clericalis.
671
GALTERUS AB INSULIS MAGALONENSIS EPISCOPUS, ET LIETBERTUS ABBAS S. RUFI.
Epistola Galteri ad Robertum praepositum Insulanum.
713
Diploma ejusdem pro monasterio Gellonensi.
715
Epistolae Lietberti.
715
WERNERUS ABBAS S. BLASII IN SILVA NIGRA.
Deflorationes SS. Patrum
721
S. ROBERTUS ABBAS MOLISMENSIS, ORDINIS CISTERCIENSIS FUNDATOR.
Epistolae.
1293
MATHILDIS COMITISSA.
Vita et diplomata.
1293
Notitia historica
[Col. 0009A] Goffridus I, quem Henrici domini du Lion d'Angers, quartogeniti Roberti Burgundi, filium autumat Menagius (Hist. de Sablé, pag. 105) , at certe claro et nobili apud Andegavos genere natus, Rainaldum Credonis dominum et Mauricium ejus filium consanguineos habuit, nutritorem vero Hamerium archidiaconum et Guillelmum magistrum. Prima aetate inter monachos monasterii Vindocinensis nomen dedit, nec multo post novitius adhuc et juvenis ac diaconus tantum, sed moribus maturus, forma modesta, corpore firmus, litterisque maxime instructus, et caeteris bonis ornatus, Bernone abdicante, abbas renuntiatus est XII Kalendas Septembris anno 1093. Tum ab Ivone Carnotensi episcopo inauguratus IX Kalendas mensis ejusdem, professionem ei exhibuit, quae dissidioli inter illos postea seminarium fuit. Primo ordinationis suae anno Romam ad Urbanum II Guibertinae factionis metu latitantem profectus, immortali pontificem beneficio devinxit, pecunia unde [Col. 0009B] Lateranum et turrim Crescentiam, hodie castellum Sancti Angeli dictam, redimeret quindecim diebus ante Pascha anni 1094 affatim collata. Quo nomine primus omnium pedem Urbano in sede pontificia cum Laterano restituta osculatus est, a quo presbyter sacratus, ecclesiam etiam beatae Priscae, unde vi a Guibertinis dejecti fuerant Vindocinenses, cum annexa cardinalis dignitate postliminio recepit. Reversus in Gallias, Salmurum ad Ligerim eodem ipso anno ab Hugone legato, ad Fulconis Rechini comitis expiationem accitus est. Tum sequenti mox anno ad celeberrimum apud Arvernos concilium ab Urbano vocatus interfuit, adfuturus etiam Lateranensi Paschalis II et Romano item Callixti II, a quibus pariter evocabatur, nisi alterum iter brevitas temporis, alterum hiemis asperitas exclusisset. Urbano quoad vixit unici filii instar charus fuit, quem etiam Vindocini octo dierum spatio hospitem habuit mense Februario anni 1096, a quo monasterii privilegia [Col. 0009C] confirmata, irrita et nulla declarata professio, quam Ivoni episcopo fecerat Goffridus, consecratumque altare sanctae crucis IV Kalendas Martii. Anno eodem ordinationis suae tertio Goffridus subscripsit litteris Aquitaniae ducis Vindocinensibus Sancti Georgii Oleronensis ecclesiam de mandato papae restituentis IV Idus Decembris, quae quidem restitutio confirmata fuit in concilio Sanctonensi anno 1097, cui interfuit Goffridus. Querelam habuit anno eodem cum Goffrido de Prulliaco comite, quam sedavit Ivo Carnotensis episcopus. Bullam accepit anno 1098 ab Urbano II ut abbates a quocunque benedicerentur episcopo, ut ecclesia Sancti Salvatoris apud Andegavum cum ecclesia Sancti Eutropii foret unita, in eademque confirmat ecclesiam Sanctae Priscae, ubi vidisse se ait fratres monasterii Vindocinensis religiose viventes. Anno 1101, a canonicis Sancti Mauricii [Col. 0010A] ad eligendum episcopum Andegavensem vocatus, Rainaldum de Martiniaco improbavit, eo quod invitis electoribus arreptus fuisset a vulgo, quicum postea in gratiam rediit. Paschalis II mitram, dalmaticam, sandalia, aliaque dignitatis cardinalitiae insignia Goffrido concessit anno 1102. Componit anno 1104 eum Alexandro abbate Talmundi pro medietate oblationum ecclesiae S. Hilarii de Castello. Paschalem papam per 11 dies Vindocini habuit anno 1107. Circa id tempus societatem iniit cum Cluniacensibus, quorum abbas Hugo concessit illi quandiu viveret, ut capitulo, mensae, totique Cluniacensi ordini vice illius absentis praeesset, mortuo vero fieret pro ipso ut pro abbate. Societatem quoque iniit cum monialibus Fontis Ebraldi anno 1114. Concordiam inter Vindocinenses et Sancti Albini monachos ab Urbano sancitam confirmavit Paschalis II bulla Goffrido data anno 1115. Huic anno 1117 comes Vindocinensis satisfecit nudis pedibus ante altare Dominicum. Bullam [Col. 0010B] obtinuit pro dignitate cardinalis et ecclesiae Sanctae Priscae anno 1119, a Calixto II, cui ex urbe Pictavorum Turonos venienti, noctuque a furibus nudato, Goffridus grisiam pelliceam, variasque pelles obtulit anno eodem. Adfuit adhuc dedicationi altaris monasterii Roncerei factae ab eodem papa annoque eodem. Fulco comes uxorque Aremburgis huic oblulerunt aquas et piscationes fluvii Meduanae a muro civitatis Andegavensis ad rupem Cancianensem anno 1124. Electo circa id tempus Honorio gratulatus est, sed ad eum ire obstitit corporis infirmitas ex nimio labore, multiplicique Romano itinere contracta: duodecies enim pro Romanae Ecclesiae utilitate Alpes transcenderat, terque ab ejus adversariis fuerat captus. Vocatus circa annum 1126 ab Humbaldo sedis apostolicae legato ad concilium Aurelianense, adesse renuit, quod privilegiis Romanorum pontificum interdictum esset, ne alodiarius beati Petri abbas Vindocinensis ab episcopo vel a quolibet sedis apostolicae legato ad concilium vocaretur. Placito de Ecclesia [Col. 0010C] Belismensi apud Cenomanos adfuit anno 1127. Bullam ab Honorio II obtinuit anno 1129. Concilio Remensi adfuit anno 1131, et subscripsit judicio lato ab episcopo Aletensi in gratiam Majoris Monasterii adversus monachos Sancti Jacuti. Denique, dum causa monasterii de Aquaria, quod paulo ante combustum fuerat, reaedificandi, fratribusque, qui inibi inerant, necessaria procurandi Andegavum venisset, corpus quod suum erat terrae commendavit, spiritus vero, ut credimus, ad coelestia transmigravit VII Kalendas Aprilis anno 1132, ut legitur in Chronico Vindocinensi. Caeterum Goffridus ingenio fuit acri et vivido, quod in sacris praecipue litteris canonibusque exercitatum omnia ejus opera testantur. Haec collecta habes a Sirmondo tomo IV, praeter Commentarium in psalmos.
Notitia litteraria
[Col. 0011A] 1 o Les lettres de Geoffroi sont partagées en cinq classes. La première classe en contient trente-une, qui sont adressées aux papes Urbain II, Pascal II, Calixte II, Honoré II, et aux légats de ces souverains pontifes; la plus grande partie a été écrite par notre auteur pour implorer la protection du saint-siége contre ceux qui attaquaient les priviléges de son abbaye et en enlevaient ou retenaient les biens; il appuie sa demande sur ce que les biens de son monastère étaient par sa fondation un aleu du saint-siége. C'est effectivement ce que portent la plupart des titres de l'abbaye de Vendôme, comme le remarque le P. Sirmond dans sa note sur la deuxième lettre. Il rapporte à ce sujet la charte par laquelle Geoffroi Martel, fondateur de cette abbaye, en cédant à Foulques, fils de sa soeur, le comté de Vendôme, excepte l'abbaye, qu'il déclare être un aleu et le patrimoine de l'Eglise Romaine [Col. 0011D] Beato principi apostolorum Petro et Romanae ejus Ecclesiae in alodium obtuli et patrimonium. Solummodo loci defensionem mihi et successoribus Andegavensis patriae principibus retinens. ; et ne se réserve pour lui et ses successeurs que la défense et la protection de ce monastère. On trouve dans [Col. 0011B] cette charte l'origine des comtes de Vendôme.
Dans la troisième, Geoffroi se plaint au pape Pascal de la comtesse de Vendôme, qu'il ne nomme point; de l'évêque du Mans, qui retenait un de ses religieux; de celui d'Angers, qui avait autorisé l'établissement d'une chapelle dans une paroisse de son diocèse appartenant à l'abbaye de Vendôme. Ce qui fait voir que les abbés prétendaient qu'on ne pouvait sans leur consentement élever des chapelles dans les terres de leur dépendance: cela est conforme à la bulle du pape Luce II en faveur de l'abbaye de Cluni.
La quatrième lettre est adressée à Pascal II, au nom de toute la communauté et de l'abbé, qui s'y plaignent des vexations qu'ils éprouvent de la part de l'évêque de Chartres. Dans la septième, Geoffroi exhorte Pascal II à révoquer le traité qu'il avait fait avec Henri V. Ce pape, ayant été surpris et arrêté dans Rome, l'an 1111, par l'empereur, lui accorda [Col. 0011C] les investitures pour sauver la ville et l'Italie de leur ruine et les prisonniers de la mort dont ils étaient menacés. Quoique la nécessité et les circonstances où s'était trouvé Pascal semblassent devoir porter à excuser sa démarche, elle fut néanmoins blàmée hautement et en particulier par l'abbé de Vendôme, qui lui écrivit sur ce sujet avec beaucoup de force. Après lui avoir remis devant les yeux les travaux des apôtres saint Pierre et saint Paul, le zèle avec lequel ils ont prêché la foi, le courage qu'ils ont montré en répandant leur sang pour sa défense, la gloire dont ils jouissent dans le ciel, où ils attendent leurs successeurs qui ne dégénéreront pas de leur courage, il ajoute que celui qui, étant assis sur leur siége, a renoncé à la glorieuse destinée de ces saints, par une conduite opposée à la leur, doit casser ce qu'il a fait et réparer sa faute en pleurant comme un autre Pierre [Col. 0011D] A quorum sorte beata, qui in eorum sede residens et aliter agens se privavit, factum suum ipse dissolvat, et velut alter Petrus lacrymando corrigat [Col. 0012D] quod fecit. . Si la faiblesse de la chair l'a fait tomber, dit-il, que la force de l'esprit le fasse [Col. 0012A] relever et qu'il ne rougisse point de se corriger, emendare non erubescat. Geoffroi réfute ensuite ce qu'on pouvait alleguer en faveur du pape, qui craignait pour la vie des prisonniers que l'empereur avait entre les mains, s'il lui refusait les investitures; et il soutient que la faute est inexcusable, et qu'en voulant l'excuser, on ne fait que l'augmenter: ainsi il faut, dit-il, la réparer promptement en renonçant à l'erreur, afin que notre mère spirituelle, qui semble être sur le point de rendre le dernier soupir, ne meure pas [Col. 0012D] Et quoniam haec culpa inexcusabilis nullatenus dubitatur, et excusando augeri potest, non minui; relicto errore scienter commisso sine dilatione corrigatur; ne mater nostra spiritualis, quae quasi novissimum spiritum trahit, omnino moriatur. . Notre auteur prétend que l'investiture est une hérésie, selon la tradition des SS. Pères; que celui qui l'approuve mérite d'être retranché, qu'il cesse d'être catholique et est hérétique. Après plusieurs traits aussi vifs que ceux que nous venons de rapporter contre ceux qui reçoivent l'investiture de la main des laïques, il ajoute qu'il parle de la sorte, parce que le prophète s'étant laissé corrompre par Satan, il est necessaire que l'ànesse sur laquelle il est monté lui reproche sa folie. Et [Col. 0012B] puisque nous avons vu de nos jours, dit-il encore, Lucifer tomber du ciel, ne dissimulons pas son impiété, afin de ne pas tomber avec lui dans l'abîme du désespoir. Il finit en disant que, s'il n'en a pas dit autant qu'il devait, on doit l'attribuer à l'ignorance; et que si, au contraire, il en a trop dit, on doit lui pardonner, parce qu'il ne l'a fait que par la haine de l'iniquité et par l'amour de l'équité. Nous ne croyons pas que personne puisse reprocher à Geoffroi d'être tombé dans la première faute.
La huitième lettre, adressée à Pascal II, regarde un différend qu'il avait avec l'abbé de Saint-Aubin d'Angers. Il y parle de son attachement pour le saint-siége, et des marques efficaces qu'il en avait données à Urbain par les services qu'il lui avait rendus. Dans la neuvième, adressée au même pape, il se justifie sur quelques accusations formées contre lui: on accusait cet abbé de communiquer avec le persécuteur de l'Eglise et avec Guillaume, comte de Poitiers, [Col. 0012C] qui avait été excommunié plusieurs fois. Il prie le pape de ne point ajouter foi aux faux bruits que ses ennemis faisaient courir contre lui. Ce qui le met dans la nécessité de dire des choses qu'il voudrait taire touchant son monastère, qui est le mieux réglé qu'il y ait en France, et les services qu'il a rendus au saint-siége. Il espère qu'à cette considération Pascal vondra bien le rétablir en possession de l'église de Sainte-Prisque, que ses prédécesseurs Alexandre II et Grégoire VII avaient accordée aux abbés de Vendôme. Alexandre II avait donné en 1062 à Ordric, abbé de Vendôme, pour lui et pour ses successeurs à perpétuité, l'église de Sainte-Prisque au mont Aventin, avec le titre de cardinal. Grégoire VII avait confirmé ce privilége en 1079. L'abbé de Vendôme en ayant été dépouillé du temps du schisme de Guibert. Urbain II l'avait rétabli; mais comme la restitution que ce pape en fit à Geoffroi n'eut peut-être pas tout son effet, cet abbé [Col. 0013A] la poursuivit auprès de Pascal II, successeur d'Urbain, et il l'obtint enfin de Callixte II. Honorius II confirma, en 1129, ce qu'avait fait son prédécesseur en faveur de Geoffroi. Les successeurs de cet abbé en furent encore dépouillés dans la suite; Innocent III la rendit à Hamelin avec quelque exception. Depuis ce temps jusqu'an concile de Constance, les abbés de Vendôme demeurèrent en possession du titre de cardinal qu'ils ont perdu depuis, ainsi que l'église de Sainte-Prisque.
Les quatre lettres suivantes sont adressées à Calliste II, avec lequel Geoffroi avait été lié d'amitié avant qu'il fût élevé sur le siége de saint Pierre. La quatorzième et la quinzième, à Honorius II: il se plaint dans la dernière de l'évêque d'Angers, qui en agissait mal à son égard; mais c'est sans s'écarter de la charité qui défend de mentir et ordonne de dire la vérité, soit qu'il s'agisse d'un ami, soit qu'on parle d'un ennemi. Dans la seizième, à Pierre, cardinal diacre, légat, il lui témoigne la part qu'il prend à sa [Col. 0013B] maladie et lui fait offre de ses services, le priant de s'adresser à lui comme à un ami, pour toutes les choses dont il pourrait avoir besoin; il lui dit que l'amitié n'est véritable qu'autant qu'on en donne des marques par les services qu'on se rend réciproquement dans le besoin [Col. 0013] Praeterea nuda, imo nulla est amicitia quam mutua et maxime in necessitate non probant obsequia. .
La dix-septième est adressée à Richard, cardinal, évêque d'Albane, légat du saint-siége; Geoffroi se jsutifie des accusations que Radulphe, archevêque de Tours, avaient portées contre lui. La dix-huitième est adressée à Conon, cardinal, évêque de Préneste, légat de Pascal II. Dans la dix-neuvième, adressée à Girard, évêque d'Angoulême, légat du saint-siége, il implore sa protection contre les violences qu'on exerçait contre son monastère. Dans la vingtième, au même Girard, il témoigne sa surprise de ce qu'un prélat aussi prudent a avancé contre lui des choses qu'il n'aurait pas même dû penser, ne pouvant être regardées que comme des calomnies inventées par ses [Col. 0013C] ennemis. Les suivantes, jusqu'à la vingt-septième, sont encore adressées à Girard d'Angoulême; la vingt-huitième à Hugues, archevêque, légat du saint-siége, qui est, selon le P. Sirmond, l archevèque de Lyon de ce nom, qui fut légat du pape Urbain II. La vingt-neuvième est écrite à Umbauld, archevêque de Lyon, qui l'avait invité à un concile; Geoffroi lui répond qu'en vertu d'un privilége accordé par les papes aux abbés de Vendôme, il ne peut ni ne doit assister à un concile convoqué par un évêque ou par un légat du saint-siége. Les deux dernières lettres du premier livre sont adressées, l'une, à Radulphe, archevêque de Tours; l'autre, à Renaud, archevêque de Reims, le même qui avait été élu évêque d'Angers l'an 1101, et à l'élection duquel Geoffroi s'était opposé.
Le second livre contient trente-deux lettres, dont dix-neuf sont adressées à Yves de Chartres, et les autres à Geoffroi, successeur d'Yves. Notre auteur [Col. 0013D] y défend avec beaucoup de fermeté et de respect les priviléges de son abbaye contre l'évêque de Chartres, qui, en lui donnant la bénédiction, avait exigé de lui une profession qui y était contraire et qui fut cassée par les papes Urbain II et Pascal II. Les auteurs de la nouvelle Gaule chrétienne (t. VIII, p. 1368) disent que cette profession fut dans la suite cause d'un petit différend entre Yves et Geoffroi, quae dissidioli inter illos postea seminarium fuit. Il paraît néanmoins, par les lettres de Geoffroi et par celles d'Yves de Chartres, que ce differend fut porté assez loin; les récriminations de l'évêque et de l'abbé en sont la preuve. Dans la dix-neuvième, Geoffroi prétend qu'on ne doit point réitérer l'onction des malades; il blâme mème et taxe d'erreur considérable l'usage de ceux qui la réitèrent: il desire cependant savoir [Col. 0014A] là-dessus le sentiment d'Yves, qui lui fit une réponse par laquelle il confirma celui de l'abbé de Vendôme, en s'appuyant sur ce que disent saint Augustin et saint Ambroise de la pénitence publique, qui ne se réitérait pas. Raisonnement frivole, dit le P. Sirmond (Not. in ep. 19 l. II, in ep. 20, p. 699 et 700) . Il est vrai qu'on ne réitérait pas la pénitence publique; mais cela ne regarde pas l'onction des malades, qui n'appartient point à la pénitence publique, et qui, n'étant point du nombre des sacrements qui impriment caractère, peut se réitérer non-seulement en différentes maladies, mais encore dans la même, lorsqu'après quelque intervalle la maladie se renouvelle et le malade retombe dans un nouveau danger. Le P. Sirmond aurait pu remarquer une autre chose qui n'est pas moins singulière, c'est que ces deux auteurs ne paraissent pas avoir la même idée de l'extrême-onction que nous en donnent nos catéchismes, qui nous enseignent que c'est un sacrement institué par Jésus-Christ, ainsi que les [Col. 0014B] autres. Geoffroi, au contraire, semble ne pas regarder l'extrême-onction comme un sacrement proprement dit, et croire qu'elle a été insituée par le saint-siége: cum ab apostolica sede sacramentum vocetur, secundum apostolicae sedis institutum, genus est sacramenti. Le lecteur peut voir la lettre 255 d'Yves de Chartres à Radulphe abbé, qui était malade, dans laquelle il l'avertit de ne point réitérer l'onction des malades.
Les douze lettres suivantes du second livre, adressées à Geoffroi, successeur d'Yves sur le siége de Chartres, ont la plupart le même objet que les précédentes. Dans les unes (Ep. 21, 22, 24, 26, 32) notre abbé a recours au prélat contre les vexations de la comtesse de Vendôme, des religieux de Marmoutiers, etc. Dans d'autres (Ep. 27, 28, 30) il défend les priviléges et l'exemption de son monastère contre le prélat lui même: «Nous ne sommes point pour cela acéphales, dit l'abbé de Vendôme en répondant [Col. 0014C] dans une de ses lettres (Ep. 27) aux reproches de l'évêque de Chartres; nous avons Jésus-Christ pour chef, et après lui le pontife romain. Notre monastère a toujours eu ce chef depuis sa fondation, et l'aura, avec le secours de Dieu, jusqu'à la fin des siècles.» Quelque zèle, au reste, que Geoffroi ait fait paraître pour la défense des priviléges de son monastère, il a toujours témoigné un profond respect pour les évêques contre lesquels il les défendait. Il proteste qu'il n'a jamais rien voulu enlever à l'Eglise de Chartres; qu'il vent seulement conserver à l'abbaye de Vendôme la possession de ce qui lui fut accordé lors de sa fondation, et qu'il rendra à l'évêque de Chartres tout ce qu'il s'était réservé alors dans cette abbaye.
Le troisième livre des lettres de Geoffroi en contient quarante-trois écrites à différents évêques, particulièrement aux évêques d'Angers et du Mans. La première est écrite à Geoffroi, évêque d'Angers, [Col. 0014D] qui se retira à Cluni l'an 1101. Dans la seconde, adressée à Renaud de Martigné, successeur de Geoffroi, il l'exhorte à défendre l'Eglise contre le comte d'Anjou. Il lui dit que celui qui craint l'exil et la mort, et fait quelque chose de contraire à l'équité par la crainte de la mort ou de l'exil, n'est pas un véritable évêque. Les suivantes, jusqu'à la dixième, sont adressées au même Renaud d'Angers. Dans la huitième l'abbé de Vendôme parle d'un moine de Saint-Nicolas qui avait répondu aux accusations formées contre lui par son abbé, en se servant, non de la langue latine, parce qu'il était laïque et qu'il ne l'avait point apprise, mais de sa langue naturelle: ad cujus objecta monachus, quia laicus est, non Latina, quam non didicit, lingua, sed materna respondet. Cela fait voir que dès le douzième siècle [Col. 0015A] le latin n'était plus la langue vulgaire, et que les laïques en avaient une autre qui s'appelait la langue maternelle. Cela peut servir encore à expliquer pourquoi nous avons quelques sermons de saint Bernard à la fois en latin et en français.
L'évêque d'Angers ayant ordonné à un moine de Saint-Nicolas, nommé Savaric, de retourner dans son monastère, Geoffroi lui écrivit à ce sujet (Ep. 9) ; il loue la bonne intention du prélat, mais il lui représente qu'un moine accusé par son abbé ne doit pas être laissé sous sa conduite à discrétion, et que cela est contraire aux canons [Col. 0015D] Hoc dicimus inusitatum, et in toto canonum corpore non invenitur, ut quilibet sub illius manere debeat potestate a quo de crimine accusatur. .
Renaud s'étant plaint à Hamelin que Geoffroi avait traversé son élection (Ep. 11) , notre abbé lui écrivit encore sur cela une lettre dans laquelle il lui dit sans détour que ce qui est contraire aux règles et aux constitutions des SS. Pères lui avait déplu, et qu'il ne serait pas le serviteur de Jésus-Christ, mais du diable, s'il n'avait pas été affligé de voir [Col. 0015B] fermer l'unique porte de la sainte Eglise pour ouvrir, en foulant aux pieds la doctrine des apôtres et le saint Evangile, celle par laquelle les voleurs et les larrons entrent dans la bergerie. Geoffroi ajoute que Renaud a tort de lui faire un crime personnel de s'être opposé à ce qu'il appelle son élection, puisque tous s'y opposèrent; et que ce fut moins une élection qu'une conspiration du peuple, dans laquelle on n'eut aucun égard aux saintes règles. Il lui reproche encore d'avoir reçu l'investiture des mains d'un laïque, et la traite d'hérésie et de simonie. Notre abbé prétend qu'il n'est personne qui ne doive s'élever contre une si détestable impiété; et que si on n'a pas l'autorité de prélat, on le doit en qualité de chrétien [Col. 0015D] Et nemo est qui contradicere palam non debeat et possit. Nam si praelati non habeat autoritatem, habet tamen Christiani vocem . . . . Quod si fuerit vitiosus, vel quolibet alio crimine infamis factus, non ideo silere debet; quoniam unicuique peccatori communem Ecclesiae fidem, quam suam esse credit et confitetur, defendere et contra ejus adversarios libere pugnare licet. . Quand mème on serait coupable de quelque crime qui rendrait infâme, ce n'est pas une raison de garder le silence, comme on le voit par l'exemple du bon larron, parce que tout pécheur peut défendre la foi commune de l'Eglise, dont il fait profession, contre [Col. 0015C] ceux qui l'attaquent.
Renaud, à qui cette lettre est adressée, ayant été transféré sur le siége de Reims, on élut pour son successeur, sur celui d'Angers, Ulger, qui renouvela le différend de ses prédécesseurs avec les abbés de Vendôme touchant le rachat des autels, condamné par Urbain II comme un pacte simoniaque dans le concile de Clermont, l'an 1095. C'est ce qui fait le sujet de la douzième lettre de Geoffroi, adressée à Ulger. Les dix-sept lettres suivantes sont écrites à Hildebert, évèque du Mans. Dans la treizième et la quatorzième il est question de l'élection irrégulière de Renaud, évêque d'Angers, à laquelle Hildebert s'était opposé. Dans la quinzième, Geoffroi se plaint des vexations de la comtesse de Vendôme. La seizième roule sur le même sujet, ainsi que quelques autres. Les vingt-quatrième, vingt-cinquième, vingtneuvième et trentième sont écrites au sujet d'un religieux fugitif de l'abbaye de Vendôme, que l'évêque [Col. 0015D] du Mans retenait, quoiqu'il eût promis de le renvoyer à l'abbé qui le redemandait. Dans la vingt-sixième et la vingt-septième il reproche modestement à Hildebert de lui avoir manqué de parole en n'exécutant pas la promesse qu'il lui avait faite, parce que le clergé de Tours s'y opposait. Geoffroi regarde [Col. 0016A] cette opposition comme un attentat contre la dignité d'Hildebert, et une insulte faite à l'Eglise du Mans de la part de ces clercs qui, au mépris de toutes les règles, se sont élevés au dessus d'un évêque, qu'il ne leur est même pas permis de reprendre, sinon dans le cas où il s'écarterait de la foi. L'archevêque de Tours, lui-mème, ajoute notre abbé, quoique supérieur de ces clercs, n'aurait aucun droit de vous empêcher de me faire la grâce que je vous suppliais de m'accorder; et s'il avait voulu vous en empècher, vous n'auriez point dû lui obéir. On doit à la vérité obéir à son supérieur, non toutefois dans toutes les choses qu'il ordonne, mais seulement dans celles que Dieu commande. Car si les supérieurs ordonnent quelque chose de contraire à ce que Dieu ou les Pères ont prescrit, ils perdent l'autorité de commander et on ne doit point leur obéir: comme les apôtres nous l'apprennent par leur exemple. Ils avaient assurément appris les règles de l'obéissance [Col. 0016B] d'un bon maître, qui leur avait donné cette instruction en parlant des Scribes et des Pharisiens: Faites tout ce qu'ils vous diront. Cependant lorsque dans la suite ces mêmes Scribes et Pharisiens leur défendirent de prècher au nom de Jesus-Christ, ils évitèrent sagement de tomber dans le piége d'une fausse obéissance, en répondant qu' il faut obéir à Dieu plutôt qu'aux hommes [Col. 0015D] Praelato quidem obediendum est, non tamen in omnibus quae ipse suggerit, sed in his tantum [Col. 0016D] quae Deus praecipit. Nam si quid contra constitutionem Dei vel Patrum praelati praecipium, statim auctoritatem praecipiendi amittunt, et in illa re nullatenus est eis obediendum, exemplo videlicet apostolorum. Ipsi certe a bono Magistro formam acceperunt obedientiae, in qua eis de Scribis et Pharisaeis dictum est: Quaecunque dixerint vobis, servate et facite (Matth. XXIII, 3) . Sed cum illis praecipientibus ne in nomine Jesu loquerentur, postea audierunt; quod sibi sub nomine obedientiae fallaciter imperatum fuerat, sapienter vitaverunt dicentes: Oportet obedire Deo magis quam hominibus (Act. V, 19) . . Le lecteur sent qu'il ne faut pas prendre à la lettre ce que dit notre auteur, que les supérieurs qui ordonnent quelque chose de contraire à ce que Dieu et les Pères ont prescrit perdent l'autorité de commander. Ces paroles signifient seulement que, dans un tel cas, les supérieurs n'ont point d'autorité pour commander ce qui est contraire à la loi de Dieu, puisqu'ils ne l'ont reçue que pour enseigner la vérité et faire observer la loi de Dieu; et qu'ainsi, lorsqu'ils font des commandements par lesquels ils s'en écartent, on ne doit point leur obéir, in illa re, quoique d'ailleurs ils conservent [Col. 0016C] l'autorité qu'ils ont reçue pour l'édification, et non pour la destruction; autorité à laquelle on est obligé de se soumettre, lorsque ceux qui en sont revètus en font le légitime usage pour lequel ils l'ont reçue.
Parmi les lettres qui suivent, il y en a sept adressées à Ranulphe, évëque de Saintes, et à Pierre, son successeur. Le P. Sirmond conjecture que la quarante-deuxième est écrite à Geoffroi de Chartres, et la quarante-troisième à Renauld d'Angers, qui ne sont désignés l'un et l'autre que par la première lettre de leurs noms.
Dans la trente-neuvième, adressée à Pierre, évêque de Saintes, notre abbé prie le prélat d'empecher un duel entre un clerc et un moine; ce qu'il dit n'etre point permis par les lois et avoir été condamné par les sacrés canons. L'éditeur, dans une note curiense sur cette lettre, rapporte trois exemples de ces sortes de combats; le premier entre Haimeric, [Col. 0016D] vicomte de Thouars, et Thierry abbé de Saint-Aubin, au sujet d'une redevance exigée par le vicomte et refusée par l'abbé, comme n'étant point due. Le duel n'eut pas lieu, le vicomte s'étant relâche de sa demande. Dans le second exemple, le combat se livra en présence d'Hamelin, évêque de [Col. 0017A] Rennes, du comte Conan, de Robert de Vitré, alors excommunié, etc. La querelle ne se décida point par le combat, mais elle fut accommodée. Enfin dans le troisième exemple le duel s'exécuta entre Etienne, le champion du comte d'Angoulême, et un nommé Guillaume, qui était celui d'une femme accusée de maléfices. Etienne fut victorieux, et alla rendre grâces à Dieu au tombeau de saint Eparchius, où il avait passé la nuit précédente. Guillaume fut emporté du champ de bataille le corps tout brisé des coups qu'il avait reçus. Ces duels, dont le P. Sirmond ne rapporte pas la date, paraissent fort postérieurs au temps de Geoffroi. Ainsi le zèle que témoigne cet abbé contre un usage si contraire à la loi de Dieu n'eut pas l'effet qu'il scrait à souhaiter qu'il eût eu. Eh! plût à Dieu qu'il eût été tellement aboli qu'il n'en fùt resté aucune trace dans les siècles suivants, ou que du moins il n'en restât aucune dans le nôtre.
[Col. 0017B] Le quatrième livre contient cinquante lettres écrites à des abbés ou à des moines. La plus remarquable est la quarante-septième, adressée à Robert d'Arbrisselles, devenue célèbre par les efforts que quelques disciples du pieux instituteur de Fontevraud ont faits pour prouver qu'elle n'est point de l'abbé de Vendôme. Le succès n'a pas été heureux; mais s'ils n'ont point réussi à prouver la supposition de cette lettre, elle leur a du moins procuré l'occasion de se faire connaître dans la république des lettres. Le P. de la Mainferme, plein de zèle pour l'honneur de son saint patriarche, a publié un ouvrage sous le titre de Bouclier de l'ordre naissant de Fontevraud, dont le but principal est de justifier Robert des reproches que lui fait Geoffroi, en tâchant de prouver que cette lettre n'est point de l'abbé de Vendôme, mais de l'hérétique Roscelin. Il était aisé au P. de la Mainferme de justifier la mémoire du B. Robert, et de détruire tous les faux [Col. 0017C] bruits qui ont donné occasion aux lettres de Geoffroi de Vendôme et de Marbode de Rennes. Si l'apologiste de l'instituteur de l'ordre de Fontevraud en fùt demeuré là, il aurait pu se flatter d'avoir tout le succès qu'il désirait. Mais voulant aller plus loin, et entreprenant de prouver que ces lettres sont supposées, il s'est donné une peine inutile. Toutes les conjectures qu'il allégue sont trop faibles pour pouvoir faire seulement douter que cette lettre ait été écrite par celui dont elle porte le nom. Elle se trouve parmi les lettres de Geoffroi non seulement dans le manuscrit de la Couture du Mans, sur lequel le P. Sirmond l'a publiée, mais encore dans deux anciens manuscrits, l'un de la bibliothèque de Christine, reine de Suède, l'autre de la bibliothèque de Sainte-Croix de Florence, qui sont du temps même de Robert d'Arbrisselles. C'est le jugement qu'en porte le P. Mabillon (Mus. Ital. t. I, p. 54, p. 164) , qui a vu et examiné ces manuscrits, dont il fait mention dans la relation de son voyage d'Italie. Le P. Pagi [Col. 0017D] (ad an. 1117, n. 22) témoigne aussi avoir lu la lettre de Geoffroi dans le manuscrit de Sainte-Croix de Florence, qui est un monastère de son ordre. Enfin elle se trouve encore en partie dans le manuscrit de Vendôme parmi les lettres de Geoffroi. Celui qui a arraché le feuillet où était le commencement de la lettre, a respecté le feuillet suivant, et a laissé une suite qui trahit sa fausse précaution, et constate l'authenticité de la pièce qu'il voulait faire disparaître. Ce qui en reste démontre qu'elle y était autrefois et y faisait, comme dans l'imprimé, la quarante-septième du quatrième livre. Nous ne parlons pas du style de la lettre qui est le même que dans [Col. 0018A] les autres, en sorte qu'il n'est pas possible d'en méconnaître l'auteur. Qu'oppose-t on à des preuves si convaincantes? De frivoles conjectures, qui les laissent subsister dans toute leur force, sans y donner la moindre atteinte. Aussi le dernier apologiste de Robert, qui a publié, l'an 1701, à Anvers, une dissertation contre ce que Bayle a dit de lui dans son Dictionnaire, avoue-t-il de bonne foi que la lettre en question est véritablement de l'abbé Geoffroi, et qu'elle se trouve dans le manuscrit de Vendôme. En vain le P. de la Mainferme (Clyp. t. I. p. 7) , les Bollandistes (ad diem XXV Feb., p. 600) , et le P. Dubois de l'Oratoire dansson Histoire de Paris (DUB. ep. 11, c. 3. n. 5) , etc., voudraient-ils la faire passer pour une production de l'hérétique Roscelin qui publia, selon le témoignage d'Abaylard, une lettre remplie de calomnies contre Robert d'Arbrisselles. Ces critiques n'ont point pris le sens d'Abaylard. Car Abaylard ne dit point que Roscelin eût écrit [Col. 0018B] une ou deux lettres sous le nom d'autrui, pour décrier Robert d'Arbrisselles, mais qu'il avait fait une lettre contre lui et contre saint Anselme (DUP. Bib., saec. XII, p. II) . Ce qui n'a aucun rapport avec la lettre de Geoffroi. D'ailleurs l écrit de Roscelin contre Robert était un véritable libelle diffamatoire, selon l'idée que nous en donne le théologien de Paris, qui réfuta les erreurs de cet hérétique (Conc. t. X, p. 487) . Or c'est ce qui ne convient point à la lettre de l'abbé de Vendôme, qui, quoique prévenu par les faux bruits qu'on répandait dans le public contre Robert, ne laisse pas dans sa lettre de témoigner beaucoup de respect pour sa personne, et se recommande instamment à ses saintes prières: Et nos tuarum sanctarum precum, suppliciter precamur, participes effice. En un mot, la lettre de Geoffroi de Vendôme ne peut et ne doit être regardée que comme la lettre d'un ami à un ami qui l'avertit librement et charitablement des bruits désavantageux qui courent [Col. 0018C] sur son compte, afin qu'il se corrige si ce qu'on dit de lui est vrai [Col. 0017D] Haec idcirco, venerabilis frater, proposuimus, quia te talia egisse et adhuc agere, fama discurrente sinistra, audivimus; quae si vera sunt, ut nulla excusatione illa defendas, sed cum omni festinatione corrigas, tuam simplicitatem germanae charitatis visceribus [Col. 0018D] commonemus. . Il ne paraît pas même qu'il ajoute foi à ces bruits, car bien loin d'en parler affirmativement, il ne le fait qu'en doutant [Col. 0018D] Hoc si modo agis, vel aliquando egisti, novum et inauditum, sed infructuosum genus martyrii invenisti. . Une telle lettre peut-elle être prise pour un libelle diffamatoire, tel qu'était l'écrit de Roscelin? Nous ne nous étendrons pas davantage sur ce point de critique, qui paraît si évidemment décidé, qu'il est étonnant qu'on puisse former là-dessus quelques difficultés. S'il en restait cependant encore quelquesunes, on les trouvera entièrement levées par deux solides réflexions que D. Rivet a faites sur ce sujet dans l'article de Roscelin. Le P. Pagi (Ad an. 1117, p. 400, col. 2.) avance que le P. Sirmond, éditeur des ouvrages de Geoffroi, a cru que cette lettre était supposée. Cependant le P. Sirmond l'a mise parmi les lettres de l'abbé, sans témoigner aucun doute qu'elle fût de lui. Le P. de la Mainferme lui en a même fait un crime. Il est vrai que les Bollandistes [Col. 0018D] ( ad diem XXV Febr.) ont prétendu depuis que le P. Sirmond s'était repenti de l'avoir publiée, et qu'il avait dessein d'en rendre un témoignage public dans une seconde édition. Mais Ménage, qui était très-lié avec le P. Sirmond et avait eu avec lui des entretiens particuliers sur cette lettre, assure dans son Histoire de Sablé que jamais le P. Sirmond n'a eu ce dessein et qu'il ne s'est jamais repenti d'avoir donné cette lettre.
Le cinquième livre des lettres de Geoffroi en contient vingt-huit. Dans la seizième, notre auteur donne des leçons sur la nécessité de la confession, à Guillaume, qui avait été son maître. Ce Guillaume prétendait qu'il n'y avait que quatre sortes de péchés [Col. 0019A] que l'on était obligé de confesser; et que, pour tous les autres, Dieu les remet sans confession; il s'appuyait même d'un passage du Vénérable Bède (lib. V Expos.) pour prouver son sentiment. Mais le disciple, plus éclairé et plus habile que son maître, lui apprend quel est le véritable sens des paroles de Bède, et lui soutient que la confession et la pénitence sont nécessaires pour tous les crimes, et que rien n'est plus certain [Col. 0019D] Certum est, nihil hoc certius, omnia peccata vel crimina confessione indigere et poenitentia. .
On voit dans la dix-huitième un trait remarquable de la fermeté de Geoffroi et de son zèle pour le bon ordre, qui le faisait passer par-dessus tout respect humain. Guillaume, duc d'Aquitaine, lui ayant demandé qu'il renvoyât un moine nommé Rainaud, dans une obédience dont il l'avait retiré, et dans laquelle il était utile au duc et nécessaire à la maison, Geoffroi lui fit réponse que cette demande, étant contraire à la règle de Saint-Benoît, il ne pouvait lui obéir. A l'égard des raisons qu'alléguait [Col. 0019B] le duc d'Aquitaine, Geoffroi lui marqua que l'àme de ce religieux, dont il rendrait compte au jour du jugement, devait lui être plus chère que tous les intérêts temporels; il finit en le priant de ne point se mêler de ce qui regarde le salut des âmes confiées à ses soins [Col. 0019D] De cura animarum nobis commissarum vos intromittere nolite. . Le nombre des lettres de notre auteur est de cent quatre-vingt-quatre, auxquelles il faut en ajouter une, dont le P. Sirmond n'a pas eu connoissance, qui est adressée aux religieux de Cluni. D. Mabillon l'a publiée dans le troisième tome de ses Analectes (p. 481), et on l'a depuis insérée dans la collection des ouvrages du P. Sirmond, au troisième tome, où sont les ouvrages de l'abbé de Vendôme (t. III, praef., n. 3) .
2 o Les lettres de Geoffroi sont suivies de plusieurs opuscules, où il traite, avec assez d'ordre et de lumière, divers points de doctrine et de discipline ecclésiastique.
Dans le premier traité, qui est Du corps et du [Col. 0019C] sang de Jésus-Christ, l*auteur établit de la manière la plus claire la présence réelle dans l'Eucharistie. «On met d'abord, dit-il, du pain et du vin sur l'autel; mais, de même qu'avant la consécration il n'y a que du pain et du vin, ainsi, après la consécration, il ne reste rien du pain et du vin que la saveur, l'apparence et l'odeur, et cela à cause de la faiblesse et de l'infirmité de l'homme; car si la chair glorieuse de Jésus-Christ et son sang sacré paraissaient dans leur nature propre, les hommes n'en pourraient pas soutenir l'éclat et n'auraient pas le mérite de la foi . . . Croyons donc fermement, et sans aucun doute, que ce que les chrétiens reçoivent à l'autel, après la consécration, n'est autre chose que ce que la Vérité elle-même déclare en disant: Recevez, ceci est mon corps; . . . c'est cette même, unique et véritable chair qui a été conçue par l'opération du Saint-Esprit, qui est née de la Vierge Marie, qui a été attachée à la croix, qu'il a [Col. 0019D] ressuscitée par la toute-puissance de sa divinité, etant Dieu lui-même. Les méchants le reçoivent; mais comme ils le reçoivent mal, ils en deviennent plus méchants. Les bons qui le reçoivent, ayant la charité dans le coeur, en deviennent meilleurs.» Ce traité, dans sa brièveté, renferme tout ce que l Eglise enseigne aux fidèles touchant l'auguste mystère de nos autels, et renverse toutes les hérésies des novateurs des derniers siècles qui ont osé l'attaquer.
3 o Le second traité, sur l'ordination des évêques et l'investiture des laïques, est adressé à Pierre de Léon, cardinal. Geoffroy y enseigne que l'élection et la consécration sont aussi essentielles pour faire un [Col. 0020A] évêque que l'invocation du Saint-Esprit et l'eau le sont pour faire un chrétien; de même l'élection sans la consécration, ou la consécration sans élection, ne suffit pas pour être fait évêque. Quand notre auteur parle d'élection, il veut qu'on entende une élection canonique, qui doit précéder et est absolument nécessaire. Un évêque dont l'élection n'est pas canonique est un arbre sans racine qui, quoique revêtu de feuilles, ne peut porter de fruits. C'est faire injure à l'Eglise et la couvrir d'opprobre que de lui donner des ministres dont l'élection ne soit pas canonique, et de mettre des personnes sans lumières, sans piété, sans moeurs, dans des places qui sont dues au mérite, à la science et à la vertu. Relativement à l'investiture donnée par la main des laïques, Geoffroi renvoie au premier article du concile tenu par Grégoire VII pour savoir ce que l'Eglise catholique enseigne et ce qu'elle a décidé sur ce sujet. Il soutient que l'investiture (ou plutôt l'opinion que les [Col. 0020B] laïques peuvent la donner) est une hérésie comme la simonie, et même encore pire que la simonie, parce que celle-ci se fait ordinairement dans le secret, au lieu que l'investiture est toujours publique; qu'elle a été interdite aux laïques par Jésus-Christ et par les apôtres. La raison pour laquelle l'abbé de Vendôme traite d'hérésie l'opinion de ceux qui pensaient que les laïques peuvent donner l'investiture, c'est qu'il regardait l'investiture comme un sacrement, et il lui en donne même le nom, prétendant qu'elle est un signe sacré par lequel l'évêque est distingué des autres hommes et est établi sur le troupeau de Jésus-Christ pour en avoir soin; qu'ainsi il ne peut recevoir l'investiture que des mains de celui de qui il reçoit la consécration. De plus l'hérésie de l'investiture est encore une simonie; car la puissance séculière ne serait pas si jalouse de ce droit si elle n'y trouvait un intérêt temporel, soit en extorquant de l'argent, soit en s'assujettissant, [Col. 0020C] ce qui est encore plus grave, la personne de l'évèque. Les laïques doivent recevoir les sacrements de la main des ecclésiastiques, mais ils n'ont pas le droit de les leur administrer. L'anneau et le bâton sont des sacrements de l'Eglise, comme le sel, l'eau, les saintes huiles, le chrème, lorsqu'ils sont donnés par ceux qui en ont le pouvoir et avec les cérémonies requises. En conséquence, Geoffroi prononce hardiment que celui qui reçoit l'investiture par une main laïque n'est point membre du pasteur qui a donné sa vie pour ses brebis; mais qu'il est un voleur, un ravisseur et un loup, qui ne vient que pour voler, piller et massacrer.
4 o Le troisième opuscule, adressé au pape Callixte Il, traite encore de l'investiture laïque, qu'il attaque avec les mêmes arguments; il exhorte le souverain pontife à la combattre en toute occasion.
5 o Dans le quatrième notre auteur continue de parler de la même matière. Il commence par dire [Col. 0020D] que les empereurs et les rois ne doivent pas trouver mauvais ce qu'il avance, ni s'attribuer, en vertu de la coutume, ce que la Vérité elle-même, en parlant par la bouche de ses apôtres, a déclaré ne leur point appartenir. Toutefois Geoffroi, en soutenant que la puissance séculière ne peut donner l'investiture par l'anneau et le bâton pastoral, avoue que les princes peuvent donner aux évêques l'investiture des biens temporels que l'Eglise possède. «Autre chose, dit-il [Col. 0019D] Alia utique est investitura quae episcopum perficit; alia vero quae episcopum pascit. Illa ex [Col. 0020D] divino jure habetur; ista ex jure humano. Subtrahe jus divinum, spiritualiter episcopus non creatur. Subtrahe jus humanum, possessiones amittit quibus ipse corporaliter substentatur. Non enim possessiones haberet Ecclesia, nisi sibi a regibus donarentur, etc. , est l'investiture qui fait l'évêque, autre chose est celle qui le fait subsister. La première est de droit divin, la seconde est de droit humain. Otez le droit divin, vous ne faites plus d'évêque; ôtez le [Col. 0021A] droit humain, il perd les biens temporels qui le font vivre: car l'Eglise n'aurait point de possessions si elle ne les avait reçues des rois.» Ce qu'il confirme par l'autorité de saint Augustin (tr. VI in Joan. ); puis il ajoute: «Les rois peuvent donc, après l'éléction canonique et la consécration, donner à l'évêque l'investiture des biens ecclésiastiques et lui accorder leur protection. N'importe par quel signe ils le fassent: cela ne fait tort ni aux princes, ni à l'évêque, ni à la foi catholique. Jésus Christ a voulu que le glaive spirituel et le glaive temporel fussent employés à la défense de l'Eglise. Que si l'un émousse l'autre, c'est contre sa volonté. C'est là ce qui bannit la justice de l'Etat et la paix de l'Eglise; ce qui cause des scandales et des schismes, et la perte des âmes: cette division de l'empire et du sacerdoce met l'un et l'autre en danger.» Notre auteur avertit ici qu'il faut, en défendant la liberté de l'Eglise, se conduire avec beaucoup de sagesse et de prudence, [Col. 0021B] afin de ne pas briser le vase dont on veut ôter la rouille. Il cite à ce sujet le célèbre passage de saint Augustin (qu'il appelle bonus et discretus ) dans sa lettre à Parménien, où ce saint docteur dit qu'il ne faut point excommunier celui qui a la multitude pour lui, parce qu'il vaut mieux épargner un seul homme que d'occasionner un schisme qui en ferait périr plusieurs. M. Fleuri dit que cet écrit est le premier où l'on observe l'allégorie des deux glaives, pour marquer les deux puissances, la spirituelle et la temporelle, devenue si célèbre dans la suite.
6 o le quatrième opuscule est adressé, comme le précédent, au pape Callixte II, et a du rapport avec la matière des investitures. Geoffroi y établit les règles qu'on doit suivre dans l'Eglise sur les dispenses: «Il faut, dit-il, accorder quelquefois des dispenses dans l'Eglise, non par intérêt et par faveur, mais par une pieuse condescendance, en permettant pour un temps quelque chose de moins parfait, [Col. 0021C] plutôt que de mettre la foi en péril, avec intention de rétablir la règle dans un temps convenable.» C'est ainsi qu'en ont agi les bienheureux apôtres saint Pierre et saint Paul, pour ne point scandaliser les Juifs; et qu'ils ont quelquefois observé, en différentes occasions, les cérémonies légales, quoiqu'ils fussent persuadés de leur inutilité. Leur conduite en cela était une pieuse condescendance, et non une dissimulation trompeuse. «On peut aussi, continue Geoffroi, changer par dispense les coutumes des Eglises et des monastères, mais pour établir un plus grand bien à la place d'un moindre . . . . . Celui qui dispense autrement dans l'Eglise, contredit la raison et la vérité; non-seulement il n'a point sa lampe allumée, mais il éteint celle des autres; et il n'est point un véritable vicaire de Jésus-Christ, mais un aveugle qui conduit d'autres avengles.»
7 o Dans le sixième écrit, adressé encore à Callixte II, Geoffroi traite de trois propriétés spécialement attachées à l'Eglise. Elle doit être catholique [Col. 0021D] libre et chaste. Comme catholique, elle ne peut être ni vendue ni achetée. Comme libre, elle ne doit point être soumise à la puissance séculière. Comme chaste, elle ne doit point être corrompue par les présents. Ces trois qualités sont essentielles à l'Eglise pour être l'épouse de Jésus Christ. Ce bon pasteur cherche une épouse fidèle, et ne veut point d'une infidèle; il s'unit à celle qui est libre, et rejette l'esclave: il aime une épouse chaste, et a horreur de celle qui est corrompue.
8 o Le septième opuscule renferme des explications allégoriques de l'arche d'alliance et du tabernacle. Il est adressé à deux religieux nommés Hamelin et André, pour lesquels Geoffroi avait une affection particulière. C'est pour leur consolation qu'il leur adresse ce petit écrit, qui contient des instructions très-solides sur les vertus chrétiennes et religieuses.
9 o Dans le huitième, Geoffroi explique quels sont [Col. 0022A] dans une âme chrétienne les effets du baptême, de la confirmation, de l'onction des malades. Dans le baptême, on reçoit la rémission de ses péchés par la vertu du Saint-Esprit. Dans la confirmation, on invoque le Saint-Esprit afin qu'il vienne faire sa demeure dans l'habitation qu'il a sanctifiée, qu'il la défende et la protége. Ce sacrement est conféré par l'évêque, pour marquer qu'il donne la dernière perfection; on le reçoit sur le front, parce que ce sont les parfaits qui font une profession ouverte du nom de Jésus-Christ. Les apôtres, avant que d'avoir reçu cette onction, avant que d'avoir été confirmés par le Saint-Esprit, n'étaient point parfaits, ils étaient timides, ils ne portaient point sur le front le nom de Jésus-Christ. Dans l'onction des malades, on reçoit la rémission des péchés par la vertu du Saint-Esprit, afin que la miséricorde du Seigneur ne manque point aux chrétiens ni pendant la vie ni à la mort. Enfin dans la communion du corps et du sang de [Col. 0022B] Jésus-Christ, l'âme chrétienne est guérie de la maladie de ses vices et rétablie dans un état de salut éternel, et fait un même corps avec Jésus-Christ.
10 o Dans le neuvième écrit, Geoffroi traite de la réitération des sacrements. Il répète ce qu'il a déjà dit ailleurs, comme nous l'avons remarqué, que l'onction des malades, étant un sacrament, ne peut pas être réitérée. Il y reconnaît que ce sacrement, ainsi que tous les autres, viennent de la tradition apostolique; puis il ajoute qu'il est défendu de réitérer aucun sacrement; ce qui est évidemment faux. Geoffroi s'entendait-il lui-même, lui qui savait fort bien qu'on reçoit plusieurs fois la pénitence, l'eucharistie et même le mariage?
11 o Le dixième écrit est sur les promesses que les abbés faisaient aux évêques, sous le nom de profession, lorsqu'ils recevaient d'eux la bénédiction. Geoffroi traite cette profession de simonie.
12 o Le onzième est un règlement de discipline monastique, [Col. 0022C] qui prescrit aux religieux la manière dont ils doivent s'accuser et se défendre dans le chapitre.
13 o Dans le douzième il parle de trois vertus nécessaires aux pasteurs de l'Eglise pour travailler utilement au salut des âmes qui leur sont confiées, et même pour subvenir aux besoins des corps. Ces vertus sont la justice, la discrétion et la prévoyance. Si l'une ou l'autre de ces vertus manque à un pasteur, il ne fera aucun bien. S'il est équitable dans ses jugements et indiscret dans ses commandements, son indiscrétion détruira le bien qu il pourrait attendre de l'équité de ses jugements.
14 o Le treizième est un entretien entre Dieu, qui reproche au pécheur ses crimes et son ingratitude, et le pécheur qui, reconnaissant sa faute, implore la miséricorde de celui qu'il a offensé.
15 o Le quatorzième est aussi en forme d'entretien. Dieu y exhorte le pécheur à reconnaître ses crimes et à en faire pénitence; il lui remet devant les yeux les bienfaits dont il l'a comblé; la patience [Col. 0022D] avec laquelle il a attendu qu'il revînt à lui; la bonté avec laquelle il a a recherché et rappelé lorsqu'il s'éloignait de lui. Le pécheur avoue ses crimes, et prie le Seigneur de ne pas permettre qu'il périsse, mais de lui faire la grâce de se reconnaître véritablement pécheur, et de satisfaire à sa justice par de dignes fruits de pénitence avant que de mourir. Il le prie de lui inspirer une tendre compassion pour ses frères, afin qu'il les reprenne dans leurs fautes avec douceur et charité, et qu'il les corrige sans haine et sans hauteur.
16 o Le quinzième est une concession et un gémissement du pécheur, qui déplore son état en exposant toutes ses misères, se représentant tout ce que Dieu a fait pour lui. Après avoir confessé ses crimes, et reconnu l'impossibilité où il est d'en sortir par lui-même, il se rassure par la vue de la toutepuissance et de la miséricorde de Dieu, qui ne permettent pas à un pécheur pénitent de désespérer de [Col. 0023A] son salut; il espère qu'en confessant humblement sa misère et son impuissance, et s'appuyant fermement sur la toute-puissance de Dieu, il obtiendra le pardon que Madeleine pénitente obtint par ses larmes.
17 o Une courte prière à Jésus-Christ pour implorer sa miséricorde.
18 o Une prière à la sainte Vierge en forme d'hymne ou de prose.
19 o Trois hymnes ou proses sur la pénitence de Madeleine, qui paraissent avoir été destinées à faire partie de l'office de cette sainte, à Vêpres, à Matines et à Laudes.
20 o Les opuscules de Geoffroi sont suivis de onze sermons; savoir, quatre sur la naissanee de Jésus-Christ, un sur la Résurrection, un sur l'Ascension, un sur la Purification, un pour toutes les fêtes de la sainte Vierge (dans lequel le prédicateur fait usage de l' Histoire de Théophile. Voy. l'article MARBODE), [Col. 0023B] un sur Marie-Madeleine, que notre auteur confond, comme la plupart des autres écrivains depuis S. Grégoire le Grand, avec la femme pécheresse; un sur le non larron, un sur la fête de S. Benoit. C'est moins un sermon que l'abrégé de la vie de ce saint. Mais l'auteur y fait un grand éloge de sa règle, et la regarde comme beaucoup plus parfaite que tout ce qui avait précédé en ce genre.
21 o Le dernier ouvrage de Geoffroi est un traité adressé au cardinal Pierre de Léon sur l'ordination des évêques et l'investiture. Le P. Sirmond avait d'abord eu dessein de le supprimer, parce que cet écrit lui avait paru n'être qu'une répétition de ce qui est dit sur cette matière dans les opuscules 2, 3, 4, 5 et 6 du même auteur. Mais ayant fait réflexion que ce traité était dans les deux manuscrits des ouvrages de Geoffroi, que d'ailleurs c'est celui dont s'est servi François Turrian, et qu'il contient des additions considérables, il n'a pas cru devoir retrancher un écrit dont on ne peut douter que [Col. 0023C] l'abbé de Vendôme ne soit auteur.
22 o On conserve, dans l'abbaye de Saint-Germain des Prés, un gros manuscrit où se trouve un commentaire sur les cinquante premiers psaumes de David, sous le nom de Geoffroi, abbé de Vendôme: Goffridi abbatis Vindocinensis Expositio super L psalmos (MONS., Bibl. bibl., p. 1126, n. 191) . Ce manuscrit, qui a appartenu autrefois à l'abbaye de Vendôme, paraît être de l'auteur; le caractère, de forme carrée, est certainement du commencement du XII e siècle. En comparant ce commentaire avec les autres écrits de Geoffroi, on y trouve certaines expressions qui lui sont particulières. Toutes ces circonstances réunies ensemble semblent persuader que c'est une production de la plume de cet abbé.
L'ouvrage est plutôt une glose assez étendue qu'un commentaire en forme. L'auteur y donne différentes interprétations morales de certains mots [Col. 0023D] sans s'astreindre à une explication suivie des versets. C'était le génie du siècle. Il cite quelquefois les Pères, et plus souvent saint Augustin que les autres. Il fait aussi usage des auteurs profanes, mais très rarement. Térence, Horace, Juvénal, Lucain s'y trouvent cités.
L'explication du premier psaume est précédée d'une préface où il commence par donner la définition de la prophétie en général. C'est, dit-il, une inspiration divine, Prophetia est divina inspiratio; il en distingue trois espèces par rapport au présent, à l'avenir et au passé. Il la divise encore en prophétie, exprimée par paroles, par vision ou en songe et par action. Le Psautier est une prophétie de l'avenir exprimée par paroles.
Il considère dans ce livre, selon la méthode des philosophes: 1 o La matière, l'intention et la fin. [Col. 0024A] Deux corps, dont le premier a Jésus-Christ pour chef, et l'autre le diable, sont, selon notre commentateur, la matière du Psautier. Ces deux corps se font une guerre continuelle. Celui qui a Jésus-Christ pour chef veut le salut des hommes, l'autre ne cherche qu'à les perdre.
2 o L'intention de l'auteur des psaumes est de délivrer le genre humain de trois genres de mort désignés dans l'Evangile par la mort de la jeune fille ressusci ée dans la maison, par celle du jeune homme qu'on portait hors la ville de Naïm, et par celle de Lazare. La mort de la jeune fille est une image de ceux qui pêchent par pensées: la mort du jeune homme représente ceux qui joignent l'action mauvaise à la pensée; enfin Lazare est la figure de ces pécheurs invétérés qui ont vieilli dans le crime. A l'occasion de la résurrection de Lazare, notre auteur établit de la manière la plus précise la nécessité de confesser ses péchés au prêtre. Il n'est pas moins [Col. 0024B] exact lorsqu'il parle de l'eucharistie, du péché originel, de la différence des deux alliances, de la force et de la gratuité de la grâce, de la bonné volonté que Dieu donne par miséricorde, etc.
3 o La fin de l'auteur du Psautier est de nous faire arriver à Jésus-Christ, pour demeurer éternellement en lui. Geoffroi est persuadé que David a composé les psaumes, sans leur donner aucun titre ni aucun ordre, et que c'est Esdras qui leur a donné les titres qu'ils portent aujourd'hui et les a rangés dans l'ordre où nous les voyons [Col. 0023D] Sciendum est quod Propheta psalmos inordinatos, intitulatos, inemendatos dimisit; Esdras [Col. 0024D] propheta et sacerdos eos emendavit, intitulavit et ordinavit. .
D. Mabillon, dans son Commentaire sur l'Ordre Romain (Mus. ital., t. II, p. 9) , parle d'un ancien manuscrit de l'abbaye de Vendôme, qu'il dit être de l'abbé Geoffroi et que cet abbé apporta peut-être lui-même de Rome, du temps du pape Urbain II Ainsi on peut regarder cet ancien manuscrit de l'Ordre Romain, qui, au jugement de D. Mabillon, serait d'une grande utilité pour corriger les imprimés, comme un monument du zèle de Geoffroi pour [Col. 0024C] les cérémonies de l'Eglise.
L'abbé Geoffroi a toujours été regardé avec raison comme une des lumières de son siècle. Les écrits que nous avons de lui donnent une idée très-avantageuse de sa capacité. On y reconnaît aisément qu'il était versé dans la lecture de l'Ecriture et des Pères, et très-habile dans le droit canon. Il était d'un courage ferme et intrépide, sans respect humain, zélé pour la foi, le bon ordre et la discipline, toujours prèt à en prendre la défense contre quiconque y donnait atteinte. Les qualités du coeur répondaient en lui à celles de l'esprit, et la piété égalait ou surpassait même la science. Il était bienfaisant, libéral, vrai ami, ennemi du vice, de la flatterie et de la dissimulation. Il s'acquit par là l'estime des papes, des cardinaux, des princes et des princesses, des prélats et de tous les grands hommes de son siècle, avec lesquels il fut en relation, [Col. 0024D] comme on le voit par ses lettres. Il y en a quelques-unes de fort vives, même parmi celles qui sont adressées à des papes et à des évéques. Telle est la lettre qu'il écrivit à Pascal II après que celuici eut accordé les investitures à l'empereur Henri V. Telles sont plusieurs autres lettres adressées à Renaud d'Angers et à Gérard d'Angonlême. Mais on doit regarder cette vivacité comme l'effet de son zèle et de l'horreur qu'il avait de tout ce qui lui paraissait contraire à l'équité, au bon ordre et aux saintes règles. Il y a plus de grandeur d'âme et de noblesse dans les écrits de Geoffroi que d'élégance et de politesse. Toutefois si la diction n'en est pas pure, elle est naturelle, et l'auteur s'exprime avec une facilité qui le fait lire avec plaisir, surtout dans ses lettres.
C'est aux soins de Jacques Sirmond que nous [Col. 0025A] sommes redevables de l'édition des oeuvres de Geoffroi de Vendôme, que ce Père publia l'an 1610 sur deux manuscrits, l'un de l'abbaye de la Couture au Mans, l'autre de celle de la Trinité de Vendôme. L'éditeur a joint aux lettres des notes très-importantes qui servent non seulement à faire connaître les personnes auxquelles elles sont écrites, mais qui répandent encore beancoup de lumière sur les lettres mêmes, en donnant des éclaircissements sur les matières qui y sont traitées. Cette édition parut l'an 1610, en un volume in-8 o , à Paris, chez Jean Nivelle pour Sébastien Cramoisy; elle a été insérée dans le recueil des ouvrages du P. Sirmond imprimé à Paris et à Venise. On a mis dans la préface, qui est à la tête du troisième tome de ce recueil, une lettre de l'abbé Geoffroi aux religieux de Cluni, et quelques faits concernant cet abbé, qui avaient échappé au P. Sirmond dans la première édition, ou dont il n'avait point eu connaissance. [Col. 0025B] Les oeuvres de Geoffroi se trouvent encore dans le second tome du supplément de la Bibliothèque des Pères, de l'édition de Paris, page 487; et dans le vingt et unième tome de celle de Lyon. Il n'y a pas d'autres éditions des ouvrages de Geoffroi, si ce n'est de quelques lettres ou écrits particuliers, qui ont été imprimés séparément dans d'autres collections. C'est ainsi que Melchior Goldast a fait imprimer à Hanovre, l'an 1611, le traité De l'ordination des évêques et de l'investiture des laïques, à la suite de l'Apologie de l'empereur Henri IV. Avant même l'édition du P. Sirmond, François Juret avait inséré dans ses notes sur les lettres d'Yves de Chartres des fragments considérables du traité De l'ordination et de l'investiture.
Pour ne pas laisser imparfait l'article de Geoffroi, nous nous croyons obligé de le laver d'un reproche injuste qui lui a été fait par deux critiques modernes, au sujet d'un canon du concile de Clermont en Auvergne, quoique les auteurs du Nouveau traité [Col. 0025C] de diplomatique aient si solidement détruit l'accusation calomnieuse formée contre cet illustre abbé, qu'il semble que nous pourrions nous dispenser de prendre cette peine; mais c'est ici le lieu de le faire. Commençons par mettre le lecteur au fait de ce qui donna occasion au canon du concile tenu l'an 1095 à Clermont en Auvergne, afin qu'il sache l'état de la question, que les accusateurs de Geoffroi paraissent n'avoir entendue ni l'un ni l'autre. (Vide SIRM., not. in ep. 12 ad Ulger., lib. III; FLEUR. Hist. ecclés. t. XIII, liv. LXIV, n. 29, p. 609.) On sait que toutes les églises sont, par le droit commun, sous la puissance des évèques et à leur disposition. Lors donc qu'on offrait des églises aux monastères pour les posséder, il était nécessaire d'avoir l'agrément des prélats, qui, en les accordant aux moines, exigeaient qu'ils leur payassent un droit ou une certaine somme d'argent en des temps marqués, c'est-à-dire à toutes les mutations de ceux qui [Col. 0025D] desservaient ces églises. Ce droit se nommait rachat, à l'imitation du rachat des fiefs aux mutations de seigneurs, et on les nommait rachat d'autels, redemptio altarium, parce qu'on distinguait l'église et l'autel; on appelait église, les dîmes et autres revenus fixes; et autels, les oblations et le casuel, que les laïques laissaient ordinairement à ceux qui desservaient l'église. Le concile de Clermont condamna ce rachat d'autel comme une simonie détestable, conservant toutefois aux monastères les autels ou les dimes dont ils étaient en possession depuis 30 ans: sauf le cens annuel aux évêques, c'est-à-dire, dit Fleury, l'ancienne redevance nommée synodique ou cathédratique. Après le concile de Clermont (SIRM. ibid.) , il y eut des évêques qui, à la place du rachat des autels, qui ne se payaient que dans un intervalle de plusieurs années, voulurent exiger un tribut ou droit annuel. De ce nombre furent Yves de Chartres et Ranulfe de [Col. 0026A] Saintes, auxquels Pascal II écrivit a ce sujet. Ulger, évêque d'Angers, voulut faire la même chose (lib. III, ep. 12) et prétendit que le concile de Clermont avait ordonné que les évèques tireraient des moines un tribut annuel pour le rachat des autels. L'abbé de Vendôme s'opposa à Ulger et lui écrivit une lettre dans laquelle il dit qu'il sait ce qui s'est passé dans ce concile, y ayant assisté; que le rachat des églises, qu'on appelle ordinairement autels, y a eté condamné comme une simonie par l'autorité apostolique. Il ajoute que si le rachat des autels, qui ne se payait que dans trente ans, dans quarante, et quelquefois même dans soixante, a été regardé et condamné par le pape comme une vraie simonie, il n'a pas permis que les évêques exigeassent un droit annuel; qu'autrement il aurait condamné une simonie qui ne se commettait qu'une fois dans la vie, pour y en substituer une autre qui se commettrait tous les ans.
Baluze (p. 499), dans ses notes sur le décret de Gratien, [Col. 0026B] est le premier qui ait pris occasion de cette lettre de Geoffroi pour l'accuser de témérité, prétendant qu'il a retranché cette clause du canon du concile de Clermont: salvo utique episcoporum censu annuo, quem ex eisdem altaribus habere soliti sunt. Il faut avouer que la qualification de témérité n'aurait rien de trop dur si Geoffroi était véritablement coupable du crime dont on l'accuse. Mais rien n'est plus aisé que de prouver son innocence et de détruire les faibles raisons sur lesquelles Baluze s'appuie. Il faut d'abord remarquer que Baluze était jeune lorsqu'il fit ses notes sur Gratien et n'avait pas alors les lumières qui ont depuis rendu son nom si célèbre dans la république des lettres. Ce critique a donc supposé qu'il y avait deux éditions du concile de Clermont, l'une générale commune où se trouve la clause en question, et l'autre propre à l'abbaye de Vendôme où elle a été retranchée. Il etablit son système, 1 o sur le cartulaire de Vendôme, où, selon lui, le canon sur le rachat des autels fut en même [Col. 0026C] temps transcrit et falsifié; 2 o sur la lettre de Pascal II, tronquée par rapport à cette clause essentielle. A l'egard de la prétendue falsification du canon de Clermont, dans le cartulaire de Vendôme, Baluze n'avait point vu ce cartulaire, il ne cite ni témoin ni auteur qui dépose en sa faveur. Comment donc a-t-il pu avancer que le canon sur le rachat des rentes a été en même temps transcrit et falsifié? D'où l'a-t-il appris? Peut-être a-t-il conclu que Geoffroi avait falsifié ce canon, parce qu'il en envoya copie à l'évèque d'Angers. Mais, pour parler avec les auteurs du Nouveau traité de diplomatique, quand Geoffroi n'aurait eu ni conscience ni honneur, était-il assez dépourvu de bon sens pour soutenir ses droits vis-à-vis d'un évêque, à la faveur de la falsification qu'il aurait faite au canon d'un concile dont la mémoire était toute récente? Mille bouches se seraient élevées contre cette imposture manifeste. Il faudrait donc au moins, que Baluze eût produit un cartulaire [Col. 0026D] de Vendôme d'où la clause favorable aux éveques fût retranchée, pour étayer une prétention si étrange. Mais c'est ce qu'il n'a point fait, et ce que personne ne fera jamais. Nous donnons hardiment sur cela le défi à tous les critiques.
Pour ce qui est de la lettre de Pascal II, dans laquelle Baluze a prétendu que la clause avait été supprimée, nous avons en main de quoi confondre l'accusateur, en détruisant sans ressource le fondement de l'accusation. D. Martène, en cherchant par toute la France des mémoires pour le Gallia Christiana, pour ses grandes collections et pour l'édition des lettres des papes, a copié sur le cartulaire de Vendôme celle de Pascal II avec l'exactitude la plus scrupuleuse; nous l'avons sous les yeux, cette lettre, et nous y lisons expressément ces paroles, salvo utique episcoporum synodali censu. La voilà done dans le cartulaire de Vendôme, cette fameuse clause, qu'on accuse Geoffroi d'avoir supprimée, et ce qui [Col. 0027A] mérite une attention particulière, elle ôte l'équivoque d' annuo censu, en y substituant synodali.
Que deviennent à présent l'accusation de Baluze et la déclamation de Simon? Une accusation de faux contre un abbé de l'ordre de Saint-Benoît, quelque distingué qu'il fût par ses lumières, sa droiture, son intégrité, sa piété, était trop du goût de Simon, si connu par ses emportements pour ne pas l'adopter sans examen. «Peut-on rien de plus hardi, s'écriet-il (Lett. crit. ed. de Basle, p. 134) , que l'action de Geoffroi, abbé de Vendôme, qui, pour exempter ses moines d'une certaine somme d'argent qu'ils payaient aux évêques, qu'on nommait le rachat des autels, falsifia le canon du concile de Clermont où il était fait mention de ce rachat? . . . . Geoffroi avait ôté du canon de ce concile de Clermont cette clause, salvo utique, etc. Geoffroi est suffisamment justifié par ce que nous avons dit contre une telle accusation; il reste seulement à savoir si cet abbé a prétendu que le troisième canon du concile de Clermont ait fait [Col. 0027B] perdre aux évêques leur cens annuel sur les cures des monastères.
Les évêques étaient depuis longtemps en possession de lever sur ces cures un cens annuel appelé synodal ou cathédratique (Nouv. traité de Dipl., p. 209) . Mais en France cette exaction fut accompagnée d'une autre, condamnée comme simoniaque par un canon du concile de Clermont. A chaque mutation des curés ou vicaires chargés de desservir les églises paroissiales, surtout lorsque des mains des séculiers elles passaient dans celles des réguliers (SIRM., not. in ep. 12, lib. III) , les évêques exigeaient une somme qu'on nommait le rachat des autels. Après la condamnation même de cet abus, plusieurs s'avisèrent d'augmenter leur cens annuel d'une [Col. 0028A] somme pareille à celle que le canon leur avait fait perdre, en la répartissant sur un certain nombre d'années. Mais si la somme exigée à chaque mutation de prêtre était simoniaque, la répartition qu'on en faisait sur plusieurs années ne l'était pas moins. Tel est l'abus contre lequel s'éleva Geoffroi dans sa lettre à Ulger, évêque d'Angers. Le pape Pascal II, successeur immédiat d'Urbain II, s'était déjà déclaré contre le même abus dans une lettre à Yves de Chartres et à Ranulphe de Saintes, où il traite cette fausse interprétation du canon du concile de Clermont d'artifice inventé pour pallier la simonie, et leur ordonne d'exécuter le décret du concile, les faisant même souvenir qu'ils y ont assisté. Il est visible par là que Geoffroi, bien loin de s'écarter de ce qui avait été décidé et réglé à Clermont, s'y conformait au jugement du pape; et qu'au contraire les évêques qui exigeaient un cens annuel des moines méprisaient et violaient la décision de ce concile, [Col. 0028B] puisque Pascal l'oppose à l'exaction des prélats. Estil quelqu'un, après cela, qui puisse penser que Geoffroi ait falsifié le canon du concile de Clermont? Si Baluze avait fait ces réflexions, jamais il n'aurait formé, contre un abbé aussi respectable que Geoffroi de Vendôme, une pareille accusation. Disons plus, s'il avait compris l'état de la question, qui a été si bien éclaircie par le P. Sirmond dans ses notes sur la lettre de Geoffroi à Ulger, il ne serait point tombé dans cet excès: et il y a lieu d'être surpris qu'ayant eu occasion de reconnaître et de désavouer une si grande méprise, surtout lorsqu'il a publié l'ouvrage de M. de Marca, De la concorde du sacerdoce et de l'empire, il n'ait pas rendu à l'abbé Geoffroi la justice qu'il lui devait.
Epistola dedicatoria
Quo tempore, princeps illustrissime, Vindocinensis principatus codicillos regis optimi patris tui liberalitate adeptus es, non magis ille, ut equidem sentio, qua in te esset indulgentia, quam singularem erga Vindocinenses ipsos providentiam benignitatemque declaravit. Hoc agens nimirum, ut quibus gloriosum atque auspicatum ipsius et majorum imperium fuerat, idem per te ac posteros tuos continuaretur: et novo quasi exortu clarissimum Borboniae domus sidus, quo radiante diutissime floruerant, iterum illis te duce affulgeret. Habui sane Vindocinum, ex quo ad Odonem Burgundum, ne altius repetam, dotali Adelae conjugis, Fulconis Nerrae Andegavorum comitis filiae, donatione translatum est, egregios semper ac rebus gestis inclytos principes, Fulcones, [Col. 0029] Burchardos Goffridos, Joannes, Hugones et alios: sed nunquam neque nobiliores, neque armorum aut pietatis gloria illustriores, quam Borbonios: ut tanto scilicet caeteris laudibus praecellerent, quanto regii praerogativa sanguinis anteibant. Unde non sine divino quodam consilio factum videtur, ut Vindocinensis honor, regiae quondam haereditatis portio, cum dominos antea saepe mutasset, ac per singula fere comitum suorum capita familias alternasset, in hac tandem ut sibi honorifica et fortunata regali stirpe conquierit: cum ab Joanne Borbonio Marchiae comite, qui abavi tui abavus fuit, per quem comitum Vindocinensium familia in Borboniam inserta est, ad Henricum usque IV, patrem tuum, regum fortissimum et clementissimum, Borboniorum Vindocini principum stemma recta et nusquam interrupta serie decurrat: quos omnes aut summi in Gallia gesti magistratus, administrataeque provinciae, aut triumphales devictis hostibus adoreae, aut parta denique vel externa vel avita regna nobilitarunt. Ex quo quidem praesaga jam mente sentiunt Vindocinenses tui, quo te majorum tuorum decora vocent: quid sibi ex paterno de te judicio spondere debeant; quid posteris tuis Vindocini futuris ducibus: quibus ut novam familiam ducis, novum etiam, quod eximia haec indoles tua pollicetur, ad immortalem nominis famam iter ostendes. Goffridus vero noster, si ad vitam rediret, quantopere sibi operibusque suis te potissimum duce lucem redditam gratularetur? aut cujus illa auspiciis in publicum exire mallet, quam tuis, in cujus ipse tutela et patrocinio, si viveret, versaretur? Sed tibi praeterea debebantur. Nam si fundi dominum fructus sequuntur, quis non intelligat, quod in Vindocinensi olim agro satum, natumque sit, tibi uni deberi, ad quem integra Vindocini possessio pleno ac solido jure transfusa est? Hoc ergo majore jam fiducia, quo justiore obsequio, ad te cum proxeneta suo nunc venit: rogantque pariter; ipse, ut hunc ejus ingenii fetum ipsius vice foveas, et quod jurati olim comites Vindocinenses monasterio suo praesidium spoponderunt, id ratum ac perpetuum esse velis; ego, ut tenue hoc specimen officii, ad deditissimi animi auctoramentum placidus excipias; familiamque ordinis nostri universam, paterni haeres exempli, qua ipsum vides, benignitate, clementiaque tueare.
Illustrissimae A. T.
Deditissimus, Jacobus Sirmondus, Societatis Jesu.
Ad lectorem
[Col. 0029A] Goffridi abbatis, quod jure mireris, neque apud illorum temporum historicos, neque apud eos qui nostra vel avorum memoria illustrium scriptorum indices texuerunt, ulla usquam est mentio. Huic nos silentio ut aliqua ex parte mederemur, vitae breviarium ex ejus ipsius epistolis collegimus: tum aliquot deinceps ejusdem aevi de illo testimonia, indito etiam Francisci Torrensis nostri elogio; cujus diligentiae πολυστορίαν Goffridi Opera, quae caeteros fugisse videbantur, minime latuerunt. In editione porro adornanda binis exemplaribus antiquae et probae utroque notae usi sumus. Nam praeter Cenomannicum, quod e S. Petri de Cultura coenobio nacti jam eramus, alterum nobis e monasterio suo suppeditavit prolixa et singularis D. Michaelis Subleti abbatis Vindocinensis [Col. 0029B] humanitas. Cui quidem opuscula duo, XIII nempe, ac XVIII debemus, quae in altero desiderabantur. [Col. 0030A] Epistolas ab opusculis et sermonibus sejunximus. Permista enim et confusa in utroque erant omnia. Sed in epistolis, quia in codice Vindocinensi perpaucae erant, Cenomannensem secuti sumus; ordine etiam intacto, nisi quod epistolas aliquot, quae extra ordinem, utpote post primam, opinor, collectionem a Goffrido scriptae, inter alios tractatus et sermones sparsae legebantur (quibus et asteriscos in indice, ut tui quoque sint judicii, praefiximus) suis quasque locis ad caeteras adjecimus: totumque utrarumque corpus levandi fastidii gratia in libros quinque partiti sumus: cum lectoribus plerumque idem quod iter facientibus evenire soleat, quibus, ut Numatianus ait:
Vita Goffridi
[Col. 0029B] Goffrido patria fuit in Andegavis: genus clarum in primis ac nobile, quod indicat ejus epistola 2 et aliae, in quibus Rainaldum Credonis dominum, et Mauricium ejus filium consanguineos suos vocat. Educatus a Guarnerio archidiacono Andegavensi, [Col. 0030B] magistroque usus Guillelmo, ad quem libro IV scribit; prima aetate inter monachos Vindocinensis monasterii, quod Goffridus Martellus comes paucis ante annis in Carnutum finibus fundarat, nomen dedit. Nec multo post, novitius adhuc et juvenis, ac [Col. 0031A] diaconus tantum, Bernone mortuo, quintus ejusdem coenobii abbas renuntiatus est. Tum ab Ivone Carnotensi episcopo inauguratus, Romamque ab Urbanum II, Guibertinae factionis metu latitantem, profectus, immortali pontificem beneficio devinxit, pecunia unde Lateranum, et turrim Crescentiam redimeret, affatim collata. Quo nomine primus omnium pedem Urbano in sede pontificia cum Laterano restituta osculatus est. A quo et presbyter sacratus, Ecclesiam etiam B. Priscae, unde vi a Guitbertinis dejecti fuerant Vindocinenses, cum annexa cardinalis dignitate postliminio recepit. Reversus in Gallias Salmurum ad Ligerim eodem ipso anno, qui fuit Christi 1094, ab Hugone legato ad Fulconis Rechini comitis expiationem accitus est. Tum sequenti mox anno [Col. 0031B] ad celeberrimum apud Arvernos concilium ab Urbano vocatus interfuit, adfuturus etiam Lateranensi Paschalis II, et Romano item Callisti II, a quibus pariter evocabatur, nisi alterum iter brevitas temporis, alterum hiemis asperitas exclusisset. Urbano sane, quoad vixit, unici filii instar charus fuit: quem etiam Vindocini, ac postea Paschalem undenum dierum spatio hospitem habuit. Callisto autem veteri necessitudine conjunctus, et, quod utriusque mutuae epistolae ostendunt, intimus fuit. Quo praeterea in numero apud Ludovicum VI regem Goffridi nomen fuerit, hoc declarat, quod a rege delectus est inter [Col. 0032A] arbitros controversiae, quae de majoratu et senescalcia Franciae ab Andegavorum comite movebatur. Monasterium summa cura et vigilantia rexit, ita ut nullum illo tota Gallia, quod non uno loco praedicat, ea aetate ordinatius haberetur; et quanquam nonnullis asperior videbatur, ipse tamen se ad indulgentiam natura proniorem fuisse scribit. Proventus vero atque opes externas sic amplificavit, ut monasterium duplo quam acceperat, locupletius copiosiusque reliquerit. Sed multae illi, ut mos est, dum antiqua illius jura et possessiones tueretur cum vicinis episcopis, abbatibus et principibus viris subeundae molestiae et contentiones fuerunt. Ingenio fuit acri et vivido; quod in sacris praecipue litteris canonibusque exercitatum omnia passim opera cum singulari [Col. 0032B] ejus pietate testantur: libertatem vel unica ad Paschalem de investituris ab eo concessis epistola: fidem ac studium erga sedem apostolicam, cujus speciatim filii sunt abbates Vindocinenses, tum impensae, quas pro ea maximas fecit, tum susceptorum itinerum labores: in quibus Alpes pro Ecclesiae Romanae utilitate duodecies transcendit, ter etiam ab ejus adversariis captus est. De obitu nihil compertum, ad extrema Honorii II tempora pervenisse, Honorii ipsius ad Goffridum litterae, anno 1129 scriptae fidem faciunt.
Testimonia veterum
Hugo Lugdunensis archiepiscopus, apostolicae sedis legatus, dilectissimis in Christo fratribus archiepiscopis. episcopis, abbatibus, et omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus, salutem. Communi orthodoxorum omnium notitiae tradere dignum judicavimus, qualiter ex praecepto domini nostri papae Urbani pro causa Fulconis Andegavensium comitis usque ad fines Andegavorum veniendi obedientiam suscepimus, ut eum a vinculo anathematis quo diutino tempore innodatus erat pro captione fratris sui Gaufridi, quem in bello publico ceperat, absolveremus: cum tamen ipse comes rationem reddere, aut satisfacere, aut judicium subire non subterfugeret: imo semper paratus esset: et ut virorum probabilium [Col. 0031D] clericorum et laicorum relatione cognovimus, praefatus frater ejus, tempore quo captus fuit, a Stephano cardinale Romanae sedis legato pro multimoda injuria, quam inferebat Turonensi Ecclesiae, et abbati S. Martini Majoris Monasterii, excommunicatus erat, et Fulconi huic principatus Andegavensis comitatus ab ipso legato ex parte sancti Petri donatus erat, quem quidem et ab avunculo suo Gauffrido concessum fuisse, virorum probabilium de nobilibus suis veraci cognovimus relatione. Nos [Col. 0032C] igitur hac suscepta legatione, ut vigor apostolicae obedientiae majori a nobis tractaretur auctoritate, venerabilem fratrem nostrum Bituricensem archiepiscopum exsecutionis hujus adhibuimus socium: et sic simul positi fratrem comitis, quem captum audiebamus, consulto adivimus, quem ita desipientem, invenimus, ut ferebatur ab omnibus; ut prorsus inutile et vanum videretur regendae ei patriae committere principatum, qui sibi et omnibus stultitia sua factus fuisset inutilis: usque adeo, ut nec per manus nostras a captione vellet eripi. Venimus itaque ad coenobium S. Florentii, et in die nativitatis S. Joannis Baptistae, virorum religiosorum episcoporum et abbatum, qui invitati advenerant, Fulconem comitem paratum satisfacere aut rationem reddere, unanimi omnium voto et laude absolvimus: acceptis ab eo securitatibus, ut si frater ejus melioritatem sensus reciperet, ex praecepto domini nostri papae, vel nostro, aut concordiam faceret cum eo, [Col. 0032D] aut judicium subire paratus esset: nec uxorem duceret, de quarum numerositate culpabatur, absque nostro consilio, cujus rei gestae seriem vobis pandere judicavimus. Religiosorum autem, qui adfuerunt, nomina haec sunt: Aldebertus venerabilis Bituricensium archiepiscopus. Ouveldus Cenomanensis episcopus. Guillelmus abbas S. Florentii. Bernardus abbas Majoris Monasterii. Bernardus abbas SS. Sergii et Bacchi. Girardus abbas S. Albini. Nualdus abbas S. Nicolai. Baldricus abbas Burguliensis. [Col. 0033A] Gaufridus abbas Vindocinensis. Actum est anno ab Incarnatione Domini 1094 apud abbatiam S. Florentii, die festo S. Joannis Baptistae.
Ivo. humilis Ecclesiae Carnotensis minister, Gaufrido Vindocinensis monasterii abbati, cum dilectione salutem. Item Epistola 57, 92, 93 et 94.
Rex Ludovicus requisivit Fulconem comitem, ut de guerra ista eum juvaret. Comes vero respondit quod nullomodo ei servire debebat. Eum namque ex majoratu et Senescalcia exhaereditabat. Tunc rex Ludovicus per Amalricum de Monte-Forti, avunculum [Col. 0033B] Fulconis comitis, et per Gaufridum abbatem Vindocinensem, et Radulphum de Balgen iaco mandavit comiti, de omnibus istis et majoribus aliis istorum consilio se versus comitem emendaturum.
Callistus episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo in Christo filio suo Gaufrido Vindocinensi abbati, salutem et apostolicam benedictionem. Et tuae in Romanam Ecclesiam devotionis, etc. Vide in Callixto II.
Dicere autem plebem aliquando elegisse episcopos, aut posse modo, ad haeresim de investitura ecclesiastica a laicis accepta pertinere potest, quam Romana synodus Gregorio VII pontifice damnavit, et hoc nomine affecit, ut etiam Goffridus Vindocinensis abbas vetus auctor, et va de in Scripturis sanctis eruditus, in libro De ordinatione episcop. et [Col. 0034B] investitura laicorum ad Petrum cognomento Leonem Ecclesiae Romanae cardinalem scripsit, et in epistola 7, ad Pascalem pontificem de pacto inito cum rege Teutonico.
Epistolae
Domino charissimo ac venerabili papae Urbano, Goffridus suus, reverentiam cum purae dilectionis obsequio.
1 Sanctitatem vestram visitare cupiens Romam venire disposueram; sed quae adhuc valde me cruciat febris quartana, detinuit invitum. Et quia velle adjacet mihi, si quando Deus posse donaverit, venire usque ad vos non pigritabor, beata visione vestra satiari non mediocriter optans. Interim, Pater dulcissime, apud pietatem vestram obtineat servus vester litteris vestris benedici pariter et salutari. Santonensi episcopo [Col. 0033D] Santonensi episcopo. Rannulfo, ad quem de eodem Eblone scribit lib. III, epist. 31. , humiliter quaeso, praecipiatis, ne Eblonem, qui vobis semper inobediens [Col. 0034C] exstitit, aliqua occasione 2 absolvat, nisi prius nobis satisfecerit de invasione terrae nostrae, et de redditibus, quos per quatuor annos injuste habuit. Praesentium litterarum portitorem virum religiosum, amatorem justitiae et veritatis, et, ut videtur, per omnia zelum Dei habentem, bonitas vestra nullatenus dubitet. Hic est enim qui in partibus nostris, quasi primus et maximus, cum Prophe a clamare non cessat: Quis consurget mihi adversus malignantes, aut quis stabit mecum adversus operantes iniquitatem? (Psal. XCIII, 16.) Pater benigne, nuper canones relegens, quamdam sententiam inveni, quae Paschali papae [Col. 0033D] Paschali papae. Id nominis primo. Exstat hic canon apud Ivonem Decreti p. II, cap. 84, cujus etiam meminerunt glossographi editionis Romanae decretorum Gratiani I, q. 1, Quisquis, sed Paschali II tribuunt, cum primi dicere debuerint Primi etenim fuisse vel hic Goffridi locus ostendit, cum ad Urbanum II scribat, qui Paschalem II antecessit. inscribitur, ubi neophytum factum episcopum [Col. 0033D] Neophytum factum episcopum. Neophytus hoc loco non novitius Christianus, quo sensu Apostolus neophytum fieri vetat episcopum I ad Timoth. III, et synodus Nicaena can. 2, sed novitius clericus, ex laicorum coetu in sacrum ordinem recens ascriptus, [Col. 0034D] et novus adhuc, ut Gregorii Magni verbis utar, in sancta conversatione. Nam et hos quoque neophytos dici Gregorius voluit, et ab episcopali gradu una cum Simoniacis anathemate arceri. Lib. IV, epist. 5, ad Virgilium, et lib. VII, epist. 112, ad Syagrium et alios. Et si enim primis saeculis propter Ecclesiae necessitatem creati utriusque generis episcopi fuerant non pauci, et in quibusdam praeclare successerat, ut in Philogonio Antiochiae, et Nectario Constantinopoli, et Ambrosio Mediolani, et Sidonio nostro apud Arvernos, et in aliis; postea tamen, sublata necessitate, interdici, ambitumque hominum ad sacros honores repente prosilientium coerceri placuit. Synodus sane Arvernensis II, nondum edita, [Col. 0035B] (Edita deinde tom. II Conc. Galliae p. 389) , Aurelianensem V imitata, paulo ante Gregorii aetatem, unius anni spatium neophytis praefixerat can. 9, his verbis. Ut nullus ex laicis absque anni conversatione praemissa episcopus ordinetur, ita ut intra anni spatium a doctis et probatis viris disciplinis et regulis spiritualibus plenius instruatur. At Gregorii sententiam et verba secutus est suo canone Paschalis. Sed quod in eo scriptum est neophytos istos, si episcopi fiant, haereticos a Gregorio appellari, cum apud Gregorium nusquam legatur, subdititium videtur. Quae causa fortasse cur de canone illo ambigat Goffridus. Neophytorum tamen haeresin etiam Ivo nuncupat epist. 149. haereticum vocat; et sicut Simoniacum, [Col. 0035A] ita et neophytum a sancta Ecclesia debere separari docet et praecipit. Haec autem sententia utrum inter canonicas recipi debeat, satis non video. Sed quod minus inde percipio, paternitate vestra edocente scire desidero. Valeat majestas vestra.
Dilectissimo domino ac venerabili papae Paschali, Goffridus per omnia suus, cum dilectione debitam servitutem.
Ad vos venire, optime Pater, paraveram: quod quanto desiderio explere cupiebam, si etiam lingua mea sileret, testis est mihi paratus ipse quem feceram. Sed dum prompta voluntas veniendi adfuit, [Col. 0036A] inopinata necessitas non defuit, quae meae voluntati penitus 3 obstitit. Sunt enim in partibus nostris quidam satis nobiles [Col. 0035B] Quidam satis nobiles. Praepositi Olarionis Santonum insulae, ubi has consuetudines exigebant. Lib. III, epist. 38, et lib. V, epist. 20. genere, sed multum ignobiles actione, mihi quidem carne propinqui, at moribus et vita longinqui. Hi de rebus monasterii, cujus, licet indignus, curam gerere videor, perversas quasdam exactiones sive consuetudines extorquere laborant, quas praedecessores eorum longe ante per violentiam rebus ipsis impresserant. Quos cum per ecclesiasticam censuram a sua impietate revoc re minime potuissem, coepi laborare, si quo modo flecti potuissent per principis potestatem [Col. 0035B] Principis potestatem. Guillelmi Aquitaniae ducis lib. V, epist 20 et 21. Vindocinense coenobium fundarunt quidem Goffridus Martellus comes Andegavensis, [Col. 0035C] et Agnes ejus uxor: verum Agnes antea nupserat Guillelmo comiti Aquitano, Guillelmi Caput-stuppae filio, ex eoque conjugio prognatus Guido Guillelmi hujusce principis avus. Ejus igitur proavia fuerat Agnes fundatrix. Monasterii porro Vindocinensis defensores erant comes Pictavensis una cum Andegavensi et Vindocinensi. Urbanus II, in diplomate anni 1098: Praeterea statuimus ut Andegavensis, Pictavensis, ac Vindocinensis, comites omni tempore sint defensores et adjutores ejusdem loci ad honorem apostolicae sedis. : cujus videlicet antecessores monasterium fundaverunt, et beato Petro in patrimonium et alodium [Col. 0035C] In patrimonium et alodium. Hoc multis locis repetitur a Goffrido. Passim etiam in diplomatis pontificis, aliisque Vindocinensis monasterii monimentis, ut in tabulis fundationis, et in iis quibus Goffridus comes fundator testatur se, cum Vindocinensem comitatum Fulconi sororis suae filio donaret, de monasterio excepisse, cavisseque ne a potestate Andegavensium comitum subtraheretur: quas quidem [Col. 0035D] integras potius hoc loco subjiciam, tum quia breviores sunt, tum quia originem indicant paucis vulgo notam comitum Vindocinensium; sic igitur habent. «In nomine Salvatoris Dei, et Domini nostri Jesu Christi. Ego Goffridus divina miseratione Andegavorum comes, notum facio omnibus sanctae Ecclesiae fidelibus, quod monasterium in honorem sanctae et individuae Trinitatis in quadam possessione mea, quae jure haereditario apud Castrum Vindocinum mihi contingebat, pro salute animae meae parentumque meorum sumpto meo fundavi, et juxta possibilitatem meam rebus propriis exstruxi, monachorumque congregationem sub regula et abbate viventium divina operante clementia constitui. Monasterium autem ipsum et res illius universas ab omni consuetudine, [Col. 0036B] sive exactione quietas auctoritate et assertione domini mei regis Francorum Henrici, Theodorici etiam Carnotensis episcopi consilio, beato principi apostolorum Petro, et Romanae ejus Ecclesiae in alodium obtuli et patrimonium. Solummodo loci defensionem mihi et meis successoribus Andegavensis patriae principibus retinens, ad apostolicae sedis honorem scilicet, et ad perpetuam animae meae et successorum meorum salutem. Cum vero nepoti meo Fulconi honorem Vindocinensem, quem Patri ejus Bodoni cuidam Burgundioni pater meus Fulco cum filia sua sorore mea Adela sine mea concessione et assensu ante contulerat, donavissem; abbatiam cum omnibus quae tunc habebat et habitura erat ipso nepote meo concedente retinui, et ut abbatiam ipsam et omnes res ejus, pro Dei amore, et nostro deligeret et conservaret, nec aliquo in tempore a potestate Andegavorum comitum subtraheret, diligenter admonui. Quod ille multum suppliciter suscepit, et spontanea voluntate hoc se mihi obtulit juraturum. [Col. 0036C] Unde habito cum Baronibus meis consilio, me suscepturum sacramentum respondi. Venimus itaque ad ecclesiam Beatae Trinitatis, ibique super textum Evangeliorum extrinsecus de auro fabricatum et super ipsum altare mihi juravit, quod abbatiam et cunctas res ejus ad honorem Dei et beati Petri quanto melius posset conservaret; nec abbatem loci vel monachos se sciente qualibet occasione molestaret; nec aliquam consuetudinem vel violentiam rebus eorum inferret: nec unquam ab ipsa Vindocinensi abbatia Andegavensis comitis expelleret potestatem, etiamsi pro aliquibus rebus comes Andegavensis sibi guerram moveret. Concessit etiam ut quidquid ab hominibus suis in toto comitatu suo monasterium venditum esset vel datum, quatenus illud monachi Vindocinenses absque sua vel successorum suorum contradictione seu consuetudine pacifice possiderent, et quidquid inde pro utilitate monasterii agere vellent, liberam facultatem haberent. [Col. 0036D] Actum est apud Castrum Vindocinum in Ecclesia sanctae Trinitatis, anno ab Incarnatione Christi millesimo quinquagesimo, indict. III, regnante Henrico Francorum rege, anno imperii sui nono decimo. Isti sunt qui adfuerunt: «Ego Goffridus Andegavorum comes, Fulco nepos meus, Eblo de Blasone, Rainaldus de Malolebrario, Nichardus de monte Aureo, Landricus de Balgentiaco, Hubertus de Munitione, Fulcherius de Turre, Robertus de Monte Cantorio, Robertus de Burgodio, Goffridus de Pruliaco, Adelardus de Castro Gonterii, Harduinus de Rupibus, Salomon de Lavarzino, Nivelo de fracta valle, Ingelbaldus Brito, Gothardus Budellus, et alii multi. «Signum † Goffridi comitis Andegavensis. «Signum † Fulconis comitis Vindocinensis.» Groffrido Martello sorores duae fuerunt: Hildegardis ex qua et Alberico Vastinensium comite orti sunt Groffridus et Fulco Rechinus, posterique eorum comites [Col. 0037C] Andegavenses: quod prodit inter alios Ordericus Vitalis lib. IV Historiae ecclesiast.; et Adela, quam Fulco Nerra pater, ut hae tabulae declarant, Bodoni, seu, quod verius putem, Odoni uxorem dedit cum comitatu Vindocinensi. Ex Odone porro et Adela satus Hugo, fons et caput familiae comitum Vindocinensium. Et alodium obtulerunt. Alodium olim dicebant fundum liberum nullius juri obnoxium. Unde et nos praedium liberi alodii nunc etiam dicimus, quod nec [Col. 0037D] fidem nec pensitationem debet, in quo differt a feudo, quod fidem et dominium debet. Ivo Carnot., epist. 168: Emit comes Rotrocus partem illius fundi quae alodium erat, id est quae liberi juris erat: pars enim altera fundi libera non erat, ut pote in beneficium data. Dare igitur in alodium, est transferre in jus proprium. At dare in feudum non item, quia fundi feudalis proprietas manet penes superiorem dominum; ususfructus tantum vassallo conceditur: cui proinde quod est feudum, id ipsum domino est alodium. Retinent hodieque priscum alodii vocabulum vici aliquot in Gallia, quos quia liberae conditionis erant, alodia et alodos appellabant. Nam alodos etiamnum vocant Andegavi, quos Adela comitissa S. Albino dedit, et Pictavi monasterium S. Mariae de Alodiis, quod in ejus nominis vico situm est.
Dilectissino ac venerabili Patri suo Paschali papae, Goffridus Vindocinensis coenobii minister indignus, debitam cum dilectione obedientiam.
[Col. 0037B] Alodium beati Petri, Vindocinense videlicet monasterium, cujus gubernandis rebus humilitas nostra 4 praeesse dignoscitur, in hoc mundo, quasi in maris medio, gravi nimis tempestate perurgetur. Non quidem jam, ut assolet, saeculari violentia devastatur; sed laesionibus pariter et injuria pontificum, qui Ecclesiae defensores esse debuerant, assidue molestatur. Ipsi namque nobis mala faciunt, et quae ab aliis illata fuerint satis libenter consentiunt. In Cenomanensi itaque episcopatu Vindocinensis comitissa [Col. 0037D] Vindocinensis comitissa. De ea non liquet, sed ecclesiae, quam invaserat, nomen Saviniacus lib. III, [Col. 0038C] epist. 15. , ob scelera sua de comitatu ejecta, Ecclesiam quamdam nobis aufert, et alia multa. Episcopus videt, et inultam rapinam patitur: saepe quaesita justitiae jura non exercet. Ipse etiam quemdam monachum [Col. 0038C] Quemdam monachum. Joannem, cujus crebra mentio in epistolis ad Ildebertum episcopum, lib. III. nostrum fugitivum, caementarium [Col. 0037C] quidem, non tamen habentem charitatis caementum, quo vivo lapidi Christo jungatur, nobis reclamantibus, ob utilitatem suae artis secum detinet. Ibi ipso sciente, contra propositum monachi, carnibus vescitur, et omnino regulae sanctae contrarius, perniciem animae suae cum corporis turpitudine operatur. [Col. 0038A] In episcopatu Andegavensi quamdam ecclesiam in una parochiarum [Col. 0038C] Ecclesiam in una parochiarum. Antiqui ac perpetui juris fuit, novam ecclesiam sine episcopi, cujus in dioecesi solum erat, permissu non aedificari. Synodus Chalcedon. can. 4: Ἔδοξεν μηδένα μὲν μηδαμοῦ οἶκοδομεῖν μηδὲ συνιστᾷν μοναστήριον, ἢ εὐκτήριον οἴκον παρὰ γνὼμην τοῦ τῆς πόλεως ἐπισκόπου . Quod jus ita sanctum apud reges nostros fuit, ut sua etiam lege [Col. 0038D] et parendi exemplo firmarint, capitul. lib. V, cap. 182. Placuit nobis ne capellae in nostro palatio, vel alibi sine permissu episcopi, cujus est parochia, fiant. Quod ergo episcoporum hac in re jus fuit, idem suum esse abbates voluerunt in parochiis, quae in ipsorum erant potestate. Tale autem Cluniacensium jus fuit ex Lucii II privilegio: Prohibemus, inquit, ut infra parochias ad jus Cluniacensis monasterii pertinentes absque Cluniacensis abbatis consensu nullus ecclesiam vel capellam aedificare praesumat. Romae anno 1154. nostrarum, nobis contradicentibus, scimus esse plantatam: non quam Pater coelestis plantavit, sed quam ibi laicus quidam temeraria potentia impressit. Cujus actionis episcopum sentimus assertorem, quem tantae injuriae vindicem habere debuimus et correctorem. Episcopus vero Santonensis [Col. 0038D] Episcopus vero Santonensis. Ranulfus idem, a quo insulam Flaici, de qua hic sermo, semel atque iterum monasterio suo subtractam queritur lib. III, epist. 37. , quod monasterium nostrum per triginta et eo amplius annos absque omni reclamatione possederat, 5 nobis absentibus, imo nescientibus, quibusdam aemulis nostris ut acciperent licentiam dedit; nos denique vestrae sanctae paternitatis audientiam appellantes audivit. Sed apud vos, Pater, prosit, quod apud illum penitus obfuit. Quoniam vos diu est, amantissime domine, [Col. 0038B] non visitavimus, suppliciter et obnixe precamur ne ob hoc servis suis misericors vestra sublimitas indignetur. Non enim alia de causa distulimus, nisi quia eos, si non omnes, ex ipsis aliquos, quibus injuste premimur, in vestro justo examine praesentes habere desideramus. Unde vestrae sanctitati toto corde, tota anima, tota virtute supplicamus, quatenus viscera apostolicae pietatis, quae oppressis omnibus succurrere consuevit, juxta desiderium nostrum sentiamus, ut vel sic saevire desinat tempestas quam patimur, et, quod decet monachos, optata quiete perfruamur.
Beatissimo papae Paschali, charissimo domino suo et Patri, omnis congregatio Vindocinensis monasterii, [Col. 0038C] eorumque indignus Pater Goffridus, debitam cum filiali timore subjectionem et obedientiam.
Injuriis et persecutionibus, quas Carnotensis episcopus [Col. 0038D] Carnotensis episcopus. Ivo, quo cum de vexationibus istis multa saepe expostulat lib. II. Scripta quidem epistola totius monasterii nomine, sed a Goffrido dictata, Romamque ad Paschalem allata. nobis suscitavit, et suscitari fecit, valde fatigati, ad sinum matris nostrae sanctae Romanae [Col. 0039A] Ecclesiae, mamillam justitiae sitientes confugimus; pro cujus amore ac fidelitate multimodas episcopi infestationes 6 diu portavimus. Ad Romanam itaque confugimus Ecclesiam: cujus sub alas maternitatis dum congregari et foveri, prout justum est, desideramus, nos disgregare et tribulationum funibus alligatos inde abstrahere molitur praedictus episcopus; et contemptis sanctae catholicae et apostolicae sedis privilegiis, quos ab initio nostrae creationis mater omnium ecclesiarum Romana Ecclesia proprios et speciales filios habuit atque lacte suae dilectionis nutrivit, quia sibi vindicare non valet [Col. 0039D] Vindicare non valet. Ideo non poterat, quia Theodericus episcopus suo et successorum nomine, monasterium Vindocinense ab episcoporum Carnotensium potestate liberum fecerat privilegio, quod ad calcem operum Goffridi edidimus. , exsecrandis vexationibus conatur exstinguere. Unde, optimae et honestissimae vitae Pater, vestram pietatem humiliter imploramus, quatenus [Col. 0039B] educto de vagina beati Petri gladio, episcopus et qui sibi in injuriis nostris obtemperaverunt sic corrigantur ut caeteri timeant, et a nostra persecutione retrahant manus, et sub praesidio apostolicae virtutis, quae monachos decet, quietem habere valeamus. Mementote, dilectissime Pater, venerabilium praedecessorum vestrorum qui vos ad aethereas mansiones praecesserunt: quorum sancta astutia, licet in multis divisa minor esset in singulis, in causis tamen monasterii nostri, patrimonii scilicet beati Petri, se totam, prout videbatur, colligebat. Illi quidem, sicut eorum honorabiles epistolae quas tanquam reliquias reservamus, veraciter testificantur; benefactoribus nostris multiplices gratias referebant, et eos qui nos impugnabant, severissima invectione arguebant. [Col. 0039C] Illis temporibus pacem 7 habuimus et quietem; et militare Deo licuit, non implicari mundiali negotio. Nam, si quis nos molestare cogitabat, ibi moriebatur ubi orta erat iniqua cogitatio. Nunc autem tribulationibus atterimur, fatigamur injuriis, vexationibus, et maxime Carnotensis episcopi, laboramus. At, de vestra bonitate, clementissime Pater, et aequitatis integritate omnino confidentes, ab his omnibus liberari nos credimus. Gravamina, quibus a memorato episcopo premimur, et sub quanto illius onere gemimus, propter nimiam morositatem tacuimus, et domni abbatis lingua melius omnia loquetur, quam indicare possit epistola.
Gloriosae ac venerabilis vitae Patri et domino Paschali sanctae et catholicae Romanae Ecclesiae pontifici, frater Goffridus peccator dictus abbas Vindocinensis, quod patri filius et domino servus.
Litteras sanctitatis vestrae cum gaudio et reverentia qua debuimus suscepimus, eisque debitam obedientiam, prout dignum erat, exhibere voluimus; et quidquid a beatitudine vestra nobis in litteris praeceptum fuerat, completum utique fuisset, si inobedientia Archembaldi dicti abbatis [Col. 0039D] Archembaldi, dicti abbatis. Hoc argumentum tractatur in epistola sequenti. Sancti Albini et quorumdam monachorum sibi faventium non obstitisset. Sanctum quidem et justum vestrum mandatum fuerat; sed qui 8 justitiam et sanctitatem minus diligunt, ex omnibus quae praecepistis nihil [Col. 0040B] omnino fecerunt. Hinc igitur vestrae discretioni incumbit quod inobedienter actum est corrigere; ut vel sic universi cognoscant quam grave sit apostolica praecepta contemnere. Utile est enim, imo necessarium, ne haec tanta praesumptio monachorum inulta remaneat, forte de monachis sumpta occasione in gradu altiori pestis inobedientiae caput erigere praesumat. Hoc in anno, dilectissime Pater, ad vos venire desiderio desideravi; sed infirmitate et multiplici monasterii nostri necessitate detentus venire non potui. Sed, Deo volente, quam citius potero ad vos veniam beatam faciem vestram visurus; et B. Priscae ecclesiam [Col. 0039D] Beatae Priscae ecclesiam. Et hoc etiam peti debet ex epistola 9 hujus libri. , vel de ecclesia justitiam, si bonitati vestrae non displicet, quod minime displicere debet, recepturus.
Beatissimo papae Paschali, charissimo domino et Patri, frater Goffridus, S. Romanae sedis humilis servus, debitam cum dilectione obedientiam.
Domnum Paganum beati Albini electum [Col. 0039D] Domnum Paganum beati Albini electum. Vetus et nobile S. Albini coenobium Juliomagi Andegavorum, in quo post Girardum II creatus abbas Archembaldus anno Christi 1106, cum sua sponte abdicasset, suffectusque in ejus locum esset Paganus. mutata mox voluntate abbatiam iterum affectavit, obtinuitque ut Pagani electio infringeretur. Pro Pagano litteras ad Goffridum dedit Paschalis, de quibus epistola praecedenti; sed ei nec litterae pontificiae, nec adhibitae apud legatum et episcopum Andegavensem [Col. 0040D] preces profuerunt, quo minus abbatiam retineret Archembaldus. , quem mihi minimo servorum vestrorum vestrae auctoritatis decreto commendastis, scitote veraciter multa gravamina passum. Prius quidem electio sua sine judicio et audientia ei ablata est. Postea per invidiam in locum, quem per electionem fratrum suorum obtinuerat, Archembaldus subrogatus 9 est. Qui, me praesente, in capitulo suo inter manus Andegavensis episcopi cum regula S. Benedicti [Col. 0040D] Cum regula S. Benedicti. Hoc est, librum porrigens Regulae, abbatiam abdicarat. Ductum e prisca illorum temporum consuetudine, qua ad sanciendas firmandasque cessionum et investiturarum actiones baculum, cultellum, aliudve quidpiam ejusmodi adhibebant; interdum etiam librum Regulae S. Benedicti, apud monachos nimirum. Cujus rei in ipso S. Albini tabulario varia suppetunt exempla, ut in donatione Adelardi de Castro Gonterii, quam lib. V, epist. 25 proferemus. Item in altera concessione Samsonis Passavantii militis, in qua post eorum enumerationem, quae monasterio apud Curtumcampum donarat anno 1138 sic concludit: De hac igitur eleemosyna ego ipse Samson cum Regula S. Benedicti, cum qua ecclesiae beneficium ab abbate et fratribus memoratis acceperam, memoratos investivi abbatem et conventum; et eamdem Regulam [Col. 0041C] super altare B. Albini detuli ob memoriam perpetuae firmitatis. Ut in his librum Regulae, sic in aliis tabulis cultellum, baculum, chirothecas in manum missas, [Col. 0041D] altarique impositas legimus; quin exstant hodieque in eodem S. Albini coenobio, et in aliis plerisque veteris moris monumenta: baculi, inquam, et chirothecae et alia investiturarum, traditionumque, quas signarant, titulis inscripta. [Col. 0041A] abbatiam penitus ante dimiserat; quia, sicut ipsimet et omnis congregatio cum eo publice confitebatur, prae animi et corporis infirmitate tantum onus ferre non poterat. Paganus vero cum se nec auditum, nec vocatum quasi damnatum conspiceret, ne per hanc, quam immerito patiebatur, repulsam, infamia postmodum notaretur, me audiente, domnum episcopum Andegavensem [Col. 0041D] Episcopum Andegavensem. Rainaldum, ad quem scribit lib. III. et domnum Engolismensem legatum [Col. 0041D] Engolismensem legatum. Girardum, de quo epistola 19 hujus libri. vestrum convenit: justitiam et audientiam ab eis quaesivit; sed, sicut utraque quaesita est, utraque ab utroque negata fuit. Salomon tamen rex, et evangelicus judex nec sic egerunt, nec sic agere judices Ecclesiae docuerunt. Quorum unus meretrices litigantes audire minime contempsit; sed earum causas diligenter [Col. 0041B] discutiens prudenter terminavit. Alter vero in adulterio deprehensam et apud se accusatam sapienter et misericorditer liberavit. His quae supra diximus, et aliis gravaminibus praedictus frater vehementer oppressus, sanctam apostolicam sedem, quae matris pietate oppressis omnibus subvenire consuevit, appellavit; et ad eam, sicut ad matrem filius, consilium et auxilium petiturus confugit. Sed nec sua electio, nec sanctae sedis appellatio, quae quondam prodesse solebat, adhuc sibi prodesse potuit. Et quia matris injuriam silere non convenit filio, sanctae matris Romanae Ecclesiae injuriam, cujus filius ego 10 sum, licet indignus, occultare nec possum, nec debeo. Archembaldus et monachi qui sustinent partes ejus, omnia quae de Pagano eis praecepit [Col. 0041C] Romana Ecclesia ita contempserunt, quod ex omnibus omnino nihil fecerunt. Huic tamen universali omnium Christianorum matri obedire est utile, et honorificum, et non obedire criminosum. Haec obedientibus dilectionem servare semper studuit, et inobedientibus reddere ultionem. Unde praecordialissime Pater, paternae pietatis viscera qualiscunque filius vester humiliter precatur; quatenus in matre nostra Romana Ecclesia sic et justitiae status vigeat et dilectionis affectus, ne pauper innocens opprimatur, nec superbus dives qualibet occasione glorietur. [Col. 0042A] Quod si violentia Teutonici regis [Col. 0041D] Violentia Teutonici regis. Henrici IV postmodum imperatoris; de ea re mox dicetur ad epist. sequentem. aliquid aequitatis minus a vobis extorsit, et timor mortis filiorum vestrorum ad hoc carnem vestram, non animam, inclinavit; quanto minus justitiae in hoc actu dignoscitur, tanto in causis aliis amplius peragatur. Pater in Christo charissime, non vos ultra modum afficiat, si qua fuit sinistra operatio; non perturbet oculum mentis vestrae regis exactio: sed, quanto fortius potestis, jura justitiae in rebus aliis teneatis nunc ex deliberatione, ut, quod regi fecit vestra humanitas, fecisse credatur pro vita filiorum paterna compassione.
Beatissimo papae Paschali, charissimo domino et [Col. 0042B] Patri, frater Goffridus, apostolicae sedis servorum minimus, eam, quae secundum Deum est, obedientiam.
Optime nostis, Pater optime, navim Petri Petrum simul et Judam habuisse, et sicut, beatus Ambrosius dicit [Col. 0042D] Beatus Ambrosius dicit lib. IV in Lucam cap. 4: Haec est, inquit, illa navis, quae adhuc secundum Matthaeum fluctuat, secundum Lucam repletur piscibus. Et post alia: Non turbatur ista quae Petrum habet, turbatur illa quae Judam habet. : «Quandiu in ea Judas fuit, semper passa est tempestatem; sed, illo filio perditionis foras expulso, tranquillitatem habuit et quietem.» Judae siquidem perversitas exigebat ut navi, quae utrumque, Petrum scilicet et ipsum vehebat, suscitaret tempestatem; sed fides et pietas B. Petri apud Dominum obtinebat, ne collisionem incurreret vel submersionem. Et quia nostris temporibus alter Judas, parturiente diabolo, contra sanctam Ecclesiam natus agnoscitur, qui catholicam iidem, libertatem et beatam ejus castitatem modis omnibus detestanda [Col. 0042C] praesumptione sibi auferre conatur: valde necesse est ut nunc etiam fides B. Petri in sua speciali sede, quae nunquam errare consuevit, tantum vigeat; quatenus in primis suae sanctae Romanae Ecclesiae et a collisione provideat, et eam a submersione defendat, ne forte, quod absit! Satana triumphante, erroris fluctibus intolerabiliter oppressa succumbat; et sic credentium omnium multitudo Scyllam et Charybdim cum illo patiatur et pereat, et B. Petrus sub undis latere credatur, qui olim super undas 12 ambulabat. Firmiter credimus, nec erramus, Dominum [Col. 0043A] nostrum duobus discipulis, Petro videlicet et Paulo, Ecclesiae dedisse principatum. Petrum fidei catholicae principem fecit; Paulum doctrinae. Quorum unum elegit adhuc in terra corporaliter manens; alium vero in coelo jam residens. In terra quidem Petrum elegit, ut Ecclesiam suam ejus fidei robore firmaret; Paulum postea de coelo, quatenus ejus sancta doctrina fide firmatam Ecclesiam exornaret. Isti gloriosi triumphatores operibus veritati fidem servantes non sanguini, maluerunt alter obedienter subire patibulum crucis, alter ensem suscipere diligenter submissa cervice; unde amplius lactis exivit quam sanguinis; quam Ecclesiae sibi commissae virtutem fidei et libertatem, quam bonus eorum magister et Dominus fuso sanguine sui sacratissimi corporis [Col. 0043B] comparaverat, paterentur auferri. Isti sanctae memoriae et venerabilis vitae martyres suo capiti Christo fideliter inhaerentes, quam veraciter ejus membra fuerunt, mori potius pro illo quam contra illum vivere eligentes, factis amplius quam verbis clamaverunt. Quorum victorioso sanguine laureata sancta Romana Ecclesia olim superatis hostibus triumphavit; quae in suis doctoribus et mori pro Christo semper optavit, et sibi vivere recusavit. Hi sancti viri in aethereis mansionibus cum suo Domino jam exsultant, ubi pro morte temporali beatam immortalitatem adepti, suos sed non degeneres successores exspectant. Quod si alicui eorum 13 victoria non adfuit passionis, non illud timor negavit; [Col. 0043C] nec tam passio defuit quam dies certaminis. Talibus patronis terra laetatur, coelum exsultat: et, quia felix eorum vita mortem meruit gloriosam, hinc sancta eorum solemnia plebs Christiana celebrando frequentat, et per supplicabiles ipsorum preces se tota devotione suo Creatori commendat. Horum itaque solemnia celebrare est utile et religiosum; se piis eorum precibus commendare utile pariter et necessarium. A quorum sorte beata qui in eorum sede residens et aliter agens se privavit, factum suum ipse dissolvat, et velut alter Petrus lacrymando corrigat quod fecit. Si metu mortis titubavit ad horam carnis infirmitas, in corrigendis carnis operibus mentis integritas perseveret, et emendare non erubescat, causans de carne, velit nolit, moritura, [Col. 0043D] quod acquisita immortalitate vitare potuisset. Si vero timore mortis filiorum suorum potius quam suae, ea fecisse vel facientibus assensum dedisse convincitur, quae Christus per semetipsum correxit, et B. Petrus abominatus est, atque sacri canones penitus exsecrantur, nullo velamine tegi potest vulnus tam manifestum; quia pater sic filiis propitiare non potuit, sed salutem impedire filiorum. Mortem siquidem, quae fructum facit meliorem differre subito morituris, et in aeternum victuris vitam a Deo paratam auferre, nulla nos docent exempla sanctorum. Nam, si Paulus ad horam vitavit mortem, in aliquo fidem non laesit, neque deseruit 14 veritatem; et se morti magis reservasse creditur, quam subtraxisse, ut fructum deinceps faceret potiorem. Unde [Col. 0044A] nec justitiae nec misericordiae fuisse consilium veraciter agnoscitur, sed Satanae incitamentum, eos subtraxisse morti, quae diu deesse non potest mortalibus, qui cum utilitate totius Ecclesiae vitae statim sociari potuissent aeternae. O quam venerabilis, et quam pretiosa esset in conspectu Domini mors, imo vita illorum, quibus si pati pro fide datum fuisset desuper, vel in terra permissum, sancta Ecclesia haeretica pravitate superata, suo sponso, qui pro ea mortuus est et resurrexit, usque in finem saeculi fideles filios procreasset, nec frangi, nec flecti deinceps fides catholica potuisset! Si objicitur, quod inviti forsitan paterentur, et idcirco eorum passio crederetur infructuosa, quod spontanea minime videretur; et iterum (AUG. ep. 61 ad Dulcitium) : [Col. 0044B] Poena martyrem non facit, sed causa, causa utique idonea et multum idonea erat, quia causa fidei, qua melior non poterat inveniri. Pro hac etiam, si aliter non possent, contra suam voluntatem mori debuissent; quia nec sic martyrii palma fraudari potuissent. Innocentes etenim sancti, qui nec voce nec voluntate martyrium quaesiisse leguntur, quoniam pro Domino pertulerunt, corona martyrii non privantur. Hos sancta Ecclesia non solum martyres esse, verum etiam martyrum flores confitetur. Unde firmiter credendum est et nullatenus dubitandum quod supplicium mortis pro fide Christi homini collatum, etiam si pro carnis 15 infirmitate noluerit, et tamen non negaverit, martyris vindicat nomen et [Col. 0044C] praemium. Si autem adeo fuissent degeneres filii, quod a porta paradisi, cui non Teutonici regis impietate, sed qui bene malis uti consuevit, Domini pietate jam propinquaverant, retro pedem dare negando voluissent: constantia patris et ratio spiritui propitiare potius debuerat quam carni, eosque in fide sancta exhortatione firmare: si necessitas incumberet, primus pro veritate succumbere; et sicut B. Sixtus beatum Laurentium ad vitam praevenit aeternam, ita et ipse eos praevenire, ne illorum imperfectione universalis Ecclesia chartam fidei castitatis ac libertatis perderet, quam Salvator ore suo dictatam et sigillatam in cruce manibus propriis Christianis omnibus tradidit in pignus et tenorem dilectionis. Et, quoniam culpa haec inexcusabilis [Col. 0044D] nullatenus dubitatur, et excusando augeri potest, non minui; relicto errore scienter commisso sine dilatione corrigatur, ne mater nostra spiritualis, quae quasi novissimum spiritum trahit, omnino moriatur; fide, castitate ac libertate vivit, ac viget Ecclesia: quae si non habet, languet et separatur a vita. Nam fide fundatur, ornatur castitate, libertate tegitur. Sed, cum laicam investituram, quae secundum traditiones sanctorum Patrum haeresis comprobatur, non contradicit, sed praecipit; cum corrumpitur ipsa muneribus, cum saeculari potestati subjicitur, fides, castitas et libertas ei simul aufertur; et quae vitam non habet, nec immerito 16 mortua creditur. Hujus mortis auctorem vel novissimum Ecclesiae membrum credere, etiam si pastor [Col. 0045A] videatur, errare est. Huic errori quicunque inhaeserit, merebitur ab ipsa vitae radice praecidi. Super his autem si quis aliter senserit, non est catholicus, manifestetur, et veritatis argumento probabitur esse haereticus. Tolerandus quidem est pastor [Col. 0045D] Tolerandus quidem est pastor. Ex Anacleti epist. 3, citat Ivo decreti p. III, cap. 3. , ut canones dicunt, pro reprobis moribus; si vero exorbitaverit a fide, jam non est pastor, sed adversarius, a quolibet peccatore tantum catholico detestandus. Licet enim, secundum sanctorum decreta Romanorum pontificum, etiam meretrici communem Ecclesiae fidem, quam suam credit et confitetur, defendere. Multo igitur amplius atque perfectius religiosum catholicum decet haereticam pravitatem impugnare; nec Christianae legis veritatem, qui Christianus est, in tali negotio debet occultare. [Col. 0045B] Sunt quidam episcopi, quos nec clerus, nec populus elegit, sed eos tantum laica persona investivit, qui contra catholicorum statuta Patrum, et maxime contra veridicam B. Gregorii septimi papae vocem, qui pro defensione hujus fidei mortuus est in exsilio [Col. 0045D] Mortuus est in exsilio. Salerni. Henrico imp. cedere coactus, qui Romam expugnarat. Gregorii VII verba, cum in lethalem morbum incidisset, a Petro Bibliothecario haec memorantur: Dilexi justitiam, et odi iniquitatem; propterea morior in exsilio. , investituram palliantes, eam negarent haeresim esse [Col. 0045D] Eam negarent haeresim esse. Hac de re uberius agit lib. III, epist. 11 et in opusculis. verbis ad seducendum compositis, si possent. Quorum stateris dolosis, viris fidei non appenditur: hos enim custodit Dei spiritus, quo reguntur. Fratres isti, utinam si fieri posset, fratres catholici, qui non a suo consecratore, sed contra claves Ecclesiae a laicis investituram susceperunt 17 vel suscipiunt, dum quemlibet auctorem hujus criminis moliuntur defendere, sub illius defensione se, [Col. 0045C] sed quasi productis verendis natibusque nudatis operiunt. Nam, cum castitatem sponsae Dei sepelire, et nimium sordida pollutione sepultos suscitare fallaciter conantur, se faciunt amplius manifestos, sed, quia haereticus haeretici testimonio in eo haeresis genere quo conveniunt, minime damnatur, mirum non est si tam nefanda loquuntur. In eum autem qui talia credit et profitetur, de pharetra veritatis David rex et propheta hoc modo jaculatur: Non est Deus in conspectu ejus; inquinatae sunt viae illius in omni tempore (Psal. IX) ; et illud: Verba oris ejus iniquitas et dolus (Psal. XXXV) : noluit intelligere ut quae sunt fidei sequeretur. Qui talis est praeesse, non prodesse, et quae sua sunt tantum quaerere, non quae Jesu Christi (Philipp. II) desiderat, et per [Col. 0045D] quaelibet devia oves praecipitentur nullatenus curat. De quibus lac et lana sibi non sufficit; sed illarum devorat carnes et ossa corrodit. Se tamen aestimat pastorem ovium, cum sit potius lupus earum. Et [Col. 0046A] merito lupus non pastor ovium creditur, qui eas non pascit, sed de ipsis pascitur. Haec a nobis idcirco dicuntur, quia, dum a satana propheta corruptus agnoscitur, qui non solum verbo, sicut Balaam, sed etiam scripto in Christiani populi necem consilium pariter et assensum dedisse convincitur; valde necesse est, ut cui residet, asina loquatur et prophetae corripiat insipientiam, qui sacra divinae legis praecepta transgressus est, sacrilegi regis secutus 18 insaniam. Et, quoniam Luciferum nostris temporibus e coelo lapsum indubitanter agnoscimus, non ei qualibet occasione illius impietatem dissimulantes inhaeramus, ne in puteum desperationis cum eo, quod Deus abnuat, corruamus. Si minus dixi quam debui, ignorantiae deputetur; si amplius, quia de [Col. 0046B] odio iniquitatis et aequitatis amore processit, ignoscatur.
Dilectissimo Patri et domino Paschali papae venerabili, frater Goffridus, sanctae Romanae Ecclesiae servorum minimus, debitam cum dilectione obedientiam.
Placuit sanctitati vestrae, Pater charissime, abbatem B. Albini [Col. 0045D] Abbatem B. Albini. Archembaldum, de quo epist. 5. Is nunc Romam cum Goffrido vocabatur, disceptaturi ambo de ecclesia S. Joannis super Ligerim, quam Urbani II judicio Albinianis, pro Credonensi quam repetebant, dare coacti fuerant Vindocinenses, [Col. 0046D] Goffridus vero abbas factus, causam suam sic egerat apud Urbanum, ut is judicium suum retractaret, ecclesiamque S. Joannis Vindocinensi postea monasterio inter caeteras ejus possessiones assereret. Quod quidem non solum ab Urbano, verum etiam a Paschali ejus successore factum vidimus diplomate anni 1103. Attamen, quoquo modo composita res fuerit, obtinuit tandem Urbani decretum, potiunturque hactenus illa ecclesia monachi S. Albini. vocare, et ut in praesentia vestra usque ad festivitatem omnium Sanctorum mihi justitiam exsequeretur, decreto vestrae auctoritatis admonere. Quid ipse olim contra sedem apostolicam fecerit, beatitudo vestra melius novit. Nunc autem vobis inobediens esse non audet; quoniam si ad [Col. 0046C] istam vocationem vestram non veniret, comes Andegavensis [Col. 0046D] Comes Andegavensis. Fulco ejus nominis V, idem qui Hierosolymorum postea regnum adeptus est, de quo iterum epist. 21, et lib. XI, epist. 7. possessionem, quam monachi B. Albini per subreptionem abstulerunt, monasterio nostro restitueret. Ego vero ad praedictum terminum inevitabili monasterii nostri necessitate detentus, sicut praedicto abbati ante dixi, venire non potero. Sed, si Deus vitam et prosperitatem mihi concesserit, usque ad festivitatem sancti Clementis beatam faciem vestram visitabo, de abbate, et 19 de monachis B. Albini justitiam accepturus; et quia venerabilis memoriae dominum papam Urbanum deceperunt, multis auctoritatibus sanctorum Romanorum pontificum probaturus. Ipse postea dominus papa, visis privilegiis nostris, se fuisse deceptum asseruit, et auctoritate privilegii sui, quod [Col. 0046D] contra nos fecerat ita retractavit, quod Ecclesiam de qua querela manet, et quidquid praedecessores sui monasterio nostro firmaverant, sine exceptione firmavit. Unde, dilectissime Pater, discretam [Col. 0047A] paternitatem vestram, non adoptivus, sed proprius et specialis filius vester [Col. 0047C] Specialis filius vester. Lib. III, epist. 34 D. Bernardus epist. 294 ad Eugenium papam: Abbas Vindocinensis, qui specialiter vester est, rogamus ut et ipse specialem inveniat gratiam. precatur humiliter, ne prosit illis quae de justitia diffidunt, si adventum praevenerint nostrum. Monasterium S. Albini Romanae Ecclesiae nunquam servivit vel serviet, nisi pro sua tantum necessitate. Monasterium vero nostrum ita B. Petri est proprium, quod ad ipsis fundatoribus suis alodium ei datum exstitit, et patrimonium. Ab ipso nostrae congregationis initio praedecessores nostri sanctae Romanae Ecclesiae optime servierunt: et, si gloriari oportet, imo quia gloriari oportet in Domino, nemo illorum melius quam ego. Unde, salva veritate, profiteor quod, postquam monasterium regendum suscepi, tredecim millia solidorum [Col. 0047C] Tredecim millia solidorum. Duodena tantum millia leguntur epist. 9 et 13 ad Calixtum. Quare mendum hoc loco videtur. nostrae monetae in Romanae Ecclesiae [Col. 0047B] servitium expendi, sola videlicet dilectione, non mea qualibet necessitate. Haec autem dico, Deus scit, non fallaciter exprobando; sed dilectionem nostram erga Romanam Ecclesiam veraciter approbando: ut, qui Romanam Ecclesiam diligunt, et 20 me diligant, et mecum contra meos adversarios elypeum defensionis opponant. Inter caetera, quae mea humilitas Romanae Ecclesiae in sua necessitate fecit servitia, unum, quia celeberrimum fuit, nec possum, nec debeo silere: quo audito, qui catholicam fidem diligit, me nunquam poterit non amare. Primo anno, quo [Col. 0047C] Primo anno quo. Christi 1094 ex Bertholdo Constantiensi, qui res Urbani accurate persecutus [Col. 0048D] est, constat initio hujus anni turrim Crescentii in Guibertinorum potestate adhuc fuisse. Goffridus paulo ante ferias Paschales opera sua turrim cum palatio Lateranensi receptam notat: quod in eumdem prorsus annum incidisse compertum est. Goffrido autem ut beneficium Urbanus, ita nos egregii facinoris memoriam debemus. Nam, nisi ipse proderet, nesciremus. , Deo volente vel permittente, nomen abbatis suscepi; audivi piae recordationis dominum papam Urbanum in domo Joannis Fricapanem [Col. 0047D] In domo Joannes Fricapanem. Vetustissimae ac nobilissimae apud Romanos familiae nomen nunc paululum inflexum, Frangipanes enim dicuntur. Quod ergo generatim scribit Bertoldus, Urbanum Romae prope S. Mariam Novam in quadam firmissima munitione moratum, ad ipsum videtur quod explicatius dicitur a Goffrido, illum in Joannis hujus domo latuisse. latitare, et contra Guitbertistam haeresim [Col. 0047C] [Col. 0047D] Contra Guitbertistam haeresim. Contra Guitbertum, ejusque fautores. Hic est quem ex archiepiscopo Ravennate pseudopontificem indito Clementis [Col. 0048C] III nomine, adversus Gregorium VII, crearat Henricus imp. anno 1083. Quo ex tempore et Gregorium quoad vixit, et Victorem Urbanumque successores tum aliis diris modis exercuit, tum Roma extorres pene semper habuit. Ita ut in apostolica sede, quod extrema epistola scribit Goffridus, catholicus papa longo intervallo non sederit. Undecim plane anni fuerunt ab exordio Guitberti ad receptum ab Urbano Ferruchii deditione Lateranum. viriliter laborare. Licet locus noster pauper esset, Romam tamen veni, illius persecutionum et laborum volens particeps fieri, et suam pro posse meo desiderans supplere inopiam: quod et Dei gratia feci. Mala quae in itinere et in civitate passus sum, nostrorum per omnia, ne agnoscerer, factus famulus famulorum longum est enarrare. Quasi alter [Col. 0048A] Nicodemus ad dominum papam in domum praedicti Joannis nocte veni: ubi eum pene omnibus temporalibus bonis nudatum, et alieno aere nimis oppressum inveni. Ibi per Quadragesimam mansi cum illo; et, si fas est profiteri veritatem, ejus onera in quantum potui, charitatis humeris supportavi. Quindecim vero diebus ante Pascha, Ferruchius, quem Lateranensis palatii custodem Guitbertus fecerat, per internuntios locutus est cum domino papa, quaerens ab eo pecuniam et ipse redderet illi turrim et domum illam. Unde Dominus papa cum episcopis et cardinalibus, qui secum erant, locutus, ab 21 ipsis pecuniam quaesivit; sed modicum quid apud ipsos, quoniam persecutione et paupertate simul premebantur, invenire potuit. Quem ego, cum [Col. 0048B] non solum tristem, verum etiam prae nimia angustia lacrymantem conspexissem, coepi et ipse flere, et flens accessi ad eum dicens, ut secure cum Ferrachio iniret pactum. Ibi aurum et argentum, nummos, mulas et equos expendi; et sic Lateranense habuimus, et intravimus palatium. Ubi ego primus osculatus sum domini papae pedem, in sede videlicet apostolica, in qua longe ante catholicus non sederat papa.
Beatissimo papae Paschali, frater Goffridus, quod charissimo patri humilis filius, et bono domino fidelis servus.
Litteras vestras, dilectissime Pater, triginta quinque diebus ante concilium [Col. 0048D] Triginta quinque diebus ante concilium. Lateranense, anni 1112, de quo ad epist. 7 diximus. Eadem excusatione usus etiam Ivo Carnot. epist. 150 quo minus ad concilium proficisceretur: quod Paschalis papae litteras quibus vocabatur, septem tantum hebdomadibus, hoc ex 49 diebus ante constitutum concilio diem acceperit. vidi: in quibus audivi [Col. 0048C] quod noluissem, et quod audire peccando non merui. Pervenit enim ad aures vestras nescio cujus relatione, me persecutoribus Ecclesiae, et comiti Pictaviensium [Col. 0048D] Comiti Pictaviensium. Guillelmo, de quo epist. 2, ejus nominis et familiae postremo, quem saepius excommunicatum constat. Sed de ea nunc excommunicatione agitur, quam Girardus Engolismensis legatus, et Petrus episcopus Pictavensis ob illicitas pulsa legitima uxore nuptias inflixerant, ut narrat lib. V Historiae Guillelmus Malmesburiensis. Multa Vindocinenses et opima in hujus principis ditione praedia possidebant, ut Oleronis et Surgeriarum ecclesias in pago Santonico, Olonensem, et alias in Pictaviensi. participare; quod Deus scit, nunquam feci; nec paternitatem vestram optassem de me rem hujusmodi credidisse. Haec namque seminavit inimicus homo, et fallaciae spiritus erat in [Col. 0049A] eo. Monasterium siquidem nostrum, quidquid melius habet, et unde pene penitus vivimus, in terra comitis Pictaviensis noscitur habere. 22 Et ideo mutare non possum, quin aliquando cum eo loquar; sed testem in animam meam invoco Spiritum sanctum; hoc necessitate fit monasterii nostri, non mea voluntate. Occasione quondam accepta, quia praedecessor noster [Col. 0049B] Praedecessor noster. Paulo post: Praedecessorum nostrorum. Lib. V, epist. 21: Rectores monasterii nostri qui fuerunt ante me. Quatuor omnino ante Goffridum Vindocini abbates fuerunt Rainaldus, Odericus, David et Berno, quem hoc loco significat. Bernoni obedientiam seu prioratum S. Georgii (de hoc enim agi puto) eripuerat Guillelmus comes, quem Goffrido postea restituit. Urbanus II Goffrido: [Col. 0049C] Ecclesiam S. Georgii in Oleronis insula, quam ab omni exactionis consuetudine liberam Guillelmus Pictaviensis comes excommunicatione nostra coactus reddidit, sicut ab Andegavensi comite Goffrido et Agnete comitissa loco vestro tradita fuerat. Qua de re iterum lib. V, epist. 19 et 20. De obedientiae autem hac notione vocabulo lib. IV, epist. 7. non potuit ad eum venire vel noluit, quamdam nobis abstulit obedientiam, quam me postea viginti quinque millia solidorum redimere oportuit. In quibus tamen me ab excommunicato debeo abstinere, si ei communicavi; vel quandiu fuerit excommunicatus, communicavero, nunquam mihi a Deo illius peccati fiat remissio. Haec et si quaelibet alia vobis de me dicta sunt amara, credite [Col. 0049B] firmiter ea fallaciter et invidiose fuisse inventa. Unde, si justum est, competens terminus ponatur; et qui me sagittant in occulto, notificentur contra quos scilicet canonice me praeparare debeam, et de quibus forsitan aliquid dicam, et sine misericordia judicemur. Veritatem, dulcissime Pater, attendite, non verborum relationem. Aemulantur enim me quidam, scilicet diaboli aemulatione. Quorum [Col. 0050A] falsis detractionibus compellor palam profiteri veritatem, quam satis tacere voluissem. Nullus itaque veraciter dicet aemulorum, quod in tota Francia monasterium sit ordinatum melius quam nostrorum. Quod nostro tempore per Dei gratiam amplius crevit, quam prius devotio fundatorum ei contulerit: licet nunquam Ecclesiam, nunquam alterius Ecclesiae decimam, vel quamlibet possessionem ecclesiasticam eo modo acquisierim, quo faciunt quidam. Tempore 23 praedecessorum nostrorum Romana Ecclesia vel debitum censum, duodecim scilicet solidos [Col. 0049C] Duodecim scilicet solidos. Idem repetit epist. 13 ad Calixtum. Censum hunc abbati Vindocinensi tanquam sedis apostolicae alodiario indixerant fundatores. Tabulae fundationis: Abbas vero, qui alodiarius B. Petri esse dignoscitur, matrem suam Romanam Ecclesiam per singulos annos aut per se, aut per legatum suum visitare studeat, et si majorem charitatem non fecerit, censum saltem XII solidorum ad concinnanda luminaria ante venerabile corpus beatissimi Petri ibi persolvere non negligat. Clemens II in privilegio confirmationis: Censum vero ad memoriam cognitionemque sempiternam duodecim solidos de moneta [Col. 0049D] patriae vestrae B. Petro reddi per annos singulos volumus. Sic olim Cluniacenses tutelae nomine X solidos quinto quoque anno pendebant. In diplomate Agapiti II: Sane ad recognoscendum quod praedictum coenobium S. apostolicae sedi ad tuendum atque fovendum pertineat, dentur per quinquennium solidi X, Vizeliacenses singulas quotannis libras argenti. Paschalis II Altardo abbati Vizeliac.: Ad indicium quoque hujus libertatis, apostolicae sedi, cujus juris esse dignoscitur libram argenti per singulos annos persolvat; sic alii alios census. , per annum vix inde habere potuit. Quod non propter jactantiam, sed propter gratiarum actionem dico, in servitio Romanae Ecclesiae amplius quam duodecim millia solidorum nostra paupertas [Col. 0050B] expendit. In spatio triginta quinque dierum, reverendissime domine, me praeparare et ad vos venire non potui, corporis etiam pressus infirmitate. Iter nostrum quam citius potero, praeparabo, et, si Deus mihi vitam et sanitatem donaverit, vos, sicut charissimum patrem, ad praesens videbo, vobis diligenter serviturus, et B. Priscae misericorditer recepturus ecclesiam [Col. 0049D] Beatae Priscae ecclesiam. B. Priscae ecclesiam titulum presbyteri cardinalis in monte Aventino abbatibus Vindocinensibus cum dignitate cardinali primus illustri et inusitati exempli praerogativa concessit Alexander II, ita ut quicunque legitimi Vindocini abbates forent, iidem Romanae Ecclesiae hujus tituli cardinales essent. Alexandri haec sunt verba in litteris ad Odericum abbatem anno 1062: Concedimus [Col. 0050B] etiam omnibus hujus loci abbatibus ecclesiam B. Priscae cum dignitate cardinali, sancti Spiritus judicio decernentes, ut nulla deinceps ecclesiastica saecularisve persona praedictam B. Priscae ecclesiam seu ecclesiae dignitatem eis auferre qualibet occasione praesumat. Quod eidem Oderico beneficium confirmavit Gregorius VII, anno 1029. Verum grassante posthaec in urbe factione Guibertina, ecclesia haec [Col. 0050C] Vindocinensibus, quod partes illas aversarentur, adempta, atque ad alios translata est. Et quanquam Goffrido nostro, ut est in epist. 16, ejus investituram reddidit Urbanus II, iterum tamen ejus possessione dejectos fuisse ex eo liquet, quod eam nunc repetit a Paschali, et epist. 13, promissum sibi a Callisto testatur: a quo tandem in integrum restitutus, cardinalis B. Priscae titulum usurpare coepit. Sic enim ad Callistum ipsum scribens se appellat opuscul. 3, Callisti diploma, quo vindicias Goffrido instauravit, integrum proferetur ad epist. 28, lib. II. Ejus porro vestigia decimo post anno secutus est Honorius II; cujus etiam exstat privilegium Romae IX Kal. Apr. anno 1129 perscriptum. Nec tamen diuturna satis aut illibata Vindocinensibus fuit haec possessio. Nam, sive quod Ecclesiae illius sarta tecta negligerent, sive alia potius causa fuit, iterum illis est adempta, et aliis cardinalibus, quos B. Priscae titulo creabant, per pontifices attributa. Denique [Col. 0050D] Innocentius III, intermissam possessionem Hamelino abbati, qui octavus fuit a Goffrido, postliminio restituit, sed cum hac exceptione, ut ipse quidem ejusque successores abbates pristinam cardinalis dignitatem, ejusque insignia cum B. Priscae ecclesia perpetuo retinerent. Caeterum, si quando alii ejusce tituli cardinales crearentur, his parerent, quartamque proventuum partem penderent ii, qui B. Priscae ecclesiam pro Vindocinensibus administrarent. Innocentii verba, tametsi paulo longius excurrunt, non abs re fuerit audire. Sic igitur habent: «Licet autem antecessores nostri ecclesiam S. Priscae in monte Aventino sitam cum omnibus pertinentiis suis, et cardinali etiam dignitate praedecessoribus tuis duxerunt concedendam, sicut in ipsorum privilegiis perspeximus contineri; quia tamen post aliqua tempora per incuriam et neglectum eorum ipsa ecclesia destructionem et desolationem incurrit; quidam praedecessorum nostrorum eam diversis [Col. 0051C] temporibus diversis cardinalibus assignarunt, quos ad titulum ejusdem ecclesiae promoverunt. Nos vero tuo volentes honori deferre, de consueta sedis apostolicae benignitate concedimus, ut dignitatem, quam antecessores tui ex concessione ipsius ecclesiae sunt adepti, tu et successores tui nihilominus habeatis. Sandaliorum usum, tunicae et dalmaticae, mitrae et [Col. 0051D] annuli, sicut eis presbyteri cardinales utuntur, vobis in perpetuum auctoritate apostolica confirmamus, ipsamque B. Priscae ecclesiam Vindocinensi monasterio de speciali gratia restituimus: hoc adhibito moderamine, ut si forte nos aut successores nostri presbyteros cardinales ad ejus titulum duxerimus promovendos, pro ea maxime causa ut super altare B. Petri consuetum agant officium, sicut a sanctis Patribus provida fuit deliberatione statutum, hi quibus pro tempore curam et administrationem ipsius ecclesiae commiseritis, eisdem cardinalibus debitam impendant obedientiam humilem et devotam. Qui videlicet cardinales de proventibus ecclesiae ejusdem percipiant quartam partem: vos autem de ipsa ecclesia geratis sollicitudinem diligentem, ne per vestram incuriam in sollicitudinem iterum redigatur; quia privilegium meretur amittere, qui permissa abutitur potestate.» Hactenus Innocentius. Ex eo [Col. 0052C] factum est ut gemini deinceps fuerint B. Priscae cardinales; alii ordinarii, quos pontifices designabant; alii extra ordinem perpetui ac velut nati, abbates Vindocinenses: illi munere et officio, hi titulo tenus et dignitate. Hodie vero nec B. Priscae ecclesiam retinent nec dignitatem: quam tamen Constantiensis concilii tempore adhuc retinebant. [Col. 0052D] Hae rerum vices. , vel de ecclesia, si placet, [Col. 0051A] justitiam. Dignum satis et justum esset, si discretioni vestrae videretur, ut quod sanctorum praedecessorum vestrorum, Alexandri secundi videlicet et Gregorii septimi auctoritate nobis donatum est, et sub eorum anathemate firmatum, et postea pro fidelitate Romanae Ecclesiae a Guitberto haeretico ablatum exstitit, a Romana Ecclesia nobis redderetur, quae mala pro bonis reddere non consuevit. Haec est enim retributio quam Deus non docuit, nec B. Petrus agnovit. De Guitberto quidem me optime vindicavi; quia post beatae memoriae papam Urbanum, et praecipuum sanctae Romanae Ecclesiae filium, Petrum Leonis [Col. 0052D] Petrum Leonis. Praecipuum hoc saeculo Romanae Ecclesiae columen et decus Petrus Leonis, Romanorum omnium opibus et potentia facile princeps; nec solum sub Urbano, sed postea etiam sub Paschali; cujus pacis cum Henrico interpres, ut Dodechinus et alii scribunt, atque auctor fuit; quinetiam sub Callisto, ut est lib. V, epist. 3. Is est cujus restat sepulcrum in atrio basilicae S. Pauli via Ostiensi cum epitaphio, cujus acrostichis Petri Leonis nomen notat. , ei abstulit Lateranense palatium. Valeat dominus papa et vigeat; et qui eum odit, vel decipit, convincatur, ne pereat.
Dilectissimo domino suo universali papae Calixto, frater Goffridus suus quidquid est, quidquid potest, quidquid sapit et habet.
In primis, dulcissime Pater, pro universis beneficiis vestris multiplices grates et gratias agit benignae paternitati vestrae humilis servus vester. Mihi quidem servo suo praecepit vestra dilectio, ut infra vel circa abbatiam nostram exspectarem, donec viderem nuntium vestrum, ad vos venire paratus, quia de charo chariorem, et de familiari familiariorem me facere disponebat vestra sancta et sincera intentio. Charissime domine, obedientiae vestrae servavi mandatum: exspectavi et adhuc exspecto promissum. Quod si oblivione vel aliqua necessitate exstitit [Col. 0051C] prolongatum, eo tamen fraudari qualibet occasione non potero. Sunt etenim tria maxime, quae de gratuitae bonitatis vestrae promissis me desperare nulla ratione permittant: nobilitas scilicet generis [Col. 0052D] Nobilitas generis. Guidoni enim archiepiscopo Viennensi, qui in pontificia dignitate Callistus II appellatus est, pater fuit Guillelmus comes Sequanorum genus, ut cum Sugerio, in Ludovici regis Vita loquar, imperialis et regiae celsitudinis derivativa consanguinitate clarum. , veritas apostolicae dignitatis amica, et antiquae vinculum dilectionis. Jubeat igitur bonus dominus meus me venire ad se, quod suo servo, licet indigno, promisit, et scripsit facturus. Ego autem, si ipse jusserit, quando et quomodo jusserit, sum ad eum venire [Col. 0052A] paratus. Haec humilitas mea suo praecordialissimo domino scripsit, et si quid 25 minus scriptum est, cum praesens fuerit, non tacebit. Valeat benignissimus dominus noster semper, et vigeat; et omnis ejus inimicus aut convertatur, aut pereat.
Dulcissimo patri suo, et charissimo domino universali papae Calixto frater Goffridus, quod patri filius, quod domino servus.
Loquar ad dominum meum, quamvis non sim omnino utilis servus, sed tamen fidelis. Loquar ad patrem meum, quem toto corde, tota anima, tota virtute dilexi; et probatio meae dilectionis fuit quondam exhibitio operis. Nihil aliud dicam, nisi quod divina Scriptura loqui me docuit. Apud Noe pium et [Col. 0052B] justum patriarcham, nec Japhet patris amator perdere, nec Cham patris derogator percipere patris benedictionem promeruit: maxime Cham ille, qui non solum patris pudenda detexit, verum etiam quae in patre non erant pudenda finxit, et publicavit. Unde nullatenus dubito, imo fiducialiter credo, quod nec censura justitiae, nec jura naturae, nec vinculum antiquae dilectionis, nec veritas apostolicae dignitatis amica, me diutius fraudari patientur promissa mihi patris benedictione. Scit enim pius Pater, quid mihi, licet indigno filio, promiserit; quid mihi postea litteris apostolicae veritatis significaverit. Faciat 26 igitur Pater bonus; ne facies filii, qui Patrem semper dilexit, de non completa Patris promissione erubescat ne ille qui iniquo odio semper habebit [Col. 0052C] utrumque, de contumelia Patri irrogata se ejus gratiam adeptum glorietur, et de filii repulsa adgaudeat. Ascendat in mentem piissimi Patris et domini, et in memoria fixum teneat, quantum illum, antequam novissem, dilexi; quam devote ei, antequam charam ejus faciem vidissem, servivi. Ego sum, ego sum ille, qui Armannum monachum missum ab eo ad dominum papam Urbanum honorifice pro ejus amore suscepi; et qui apud dominum papam, qui me quasi [Col. 0053A] unicum filium diligebat, pro causis ipsius diligenter peroravi, et totum ejus complevi negotium, testis est mihi conscientia sicut melius potui. Valeat Pater meus semper et vigeat; et omnis ejus inimicus aut convertatur, aut pereat.
Dilectissimo Patri et domino universali papae Calixto, frater Goffridus suus quidquid est, quidquid potest, quidquid sapit et habet.
Mihi, dulcissime Pater, praecepit vestra dilectio, ut ad vos venirem, quia de charo chariorem [Col. 0053C] Quia de charo chariorem. Supra epist. 10 verba sunt Callixti in litteris ad Goffridum, quas in fronte operis inter elogia praefiximus. et de familiari familiariorem me facere, personam scilicet nostram honorare, et Ecclesiae nostrae conferre utilitatem disponebat vestra sancta et sincera intentio. Veniam certe, Deo auxiliante, ad dominum [Col. 0053B] meum ei servire paratus, et recepturus ab eo quod 27 verbo et scripto mihi promisit, nec ero ingratus. Interim humiliter rogo pium Patrem et dominum, quatenus misso ad Carnotensem episcopum [Col. 0053D] Ad Carnotensem episcopum. Gaufridum Ivonis successorem. Hinc patet datas a pontifice de excommunicando Nivelone litteras fuisse ad Gaufridum, similes earum quas de eadem re ad Ivonem a Paschali scriptas servant Vindocinenses. suae auctoritatis decreto, excommunicationem confirmet, quam episcopus ipse litteris apostolicae sedis coactus reddidit in Nivelonem et Archembaldum, qui plurima damna et multiplices injurias monasterio Vindocinensi, alodio B. Petri et ejus patrimonio fecerunt, et adhuc facere non desistunt. Praedicto etiam episcopo apostolica sinceritas penitus interdicat, ne quidquam a nobis contra Romanae Ecclesiae privilegia exigere praesumat. Dictum est mihi quod Hugo praepositus Carnotensis Ecclesiae ad vos venit, qui, sicut dicitur, sacrilego et excommunicato Niveloni [Col. 0053C] communicat, et eum in rapina possessionum nostrarum manutenere conatur. Si unquam bene aliquid promeruit de celsitudine vestra humilis servus vester, pium erga me sentiat ille vestrae dilectionis affectum, nec verborum ejus relationem suscipiatis; sed nostram potius exspectare veritatem, quia me ad praesens, praevio Spiritu sancto, praesentem habebitis. Si quid minus dixit humilitas nostra, praesentium latoris lingua supplebit. Hoc intersigno praesentes litteras meas esse Pater meus agnoscat, quod Armanno monacho [Col. 0053D] Armanno monacho. Quem ad Urbanum papam miserat Callistus, Viennensis tunc archiepiscopus, epist. 11. Romae pro ejus amore bene servivi; et cum apud Turonum nocte nudatus [Col. 0054A] esset a furibus [Col. 0053D] Nocte nudatus esset a furibus. Simili casu equos sibi Cabillone nocturno furto sublatos queritur Joannes VIII, epist. 97. , non dimidiam vestem, ut sanctus Martinus, sed grisiam pelliciam atque varias pelles obtuli Patri meo, quem nimia charitate semper dilexi et diligo. Valeat 28 dominus et Pater meus, et vigeat; et omnis ejus inimicus aut convertatur, aut pereat.
Dulcissimo Patri et domino universali papae Calixto, frater Goffridus, quod patri filius, quod domino servus.
Clericus, quem ad vos misi, charissime Pater, octo diebus ante Pentecosten ad me rediit: qui ex parte bonitatis vestrae mihi nuntiavit ut cum comite Vindocinensi [Col. 0053D] Comite Vindocinensi. Goffrido, ni fallor, Grisatunica, ad quem Ivo epist. 129. Duo, Goffrido abbate, comites Vindocini Hierosolymitanam expeditionem iniere: quorum utique nomen Goffrido; sed prior Goffridi de Pruliaco filius in ipsa expeditione ad Ascalonem caesus occubuit anno 1101, ut narrant Guillelmus Tyrius lib. X, cap. 20 et Malmesburiensis lib. IV De gestis regum Angliae. Alter hic Goffridus [Col. 0054C] cognomento Grisatunica, cujus maternus genus Ivo eadem epist. describit; peregrinationi sacrae superstes ad S. Aegidii oppidum postea diem clausit, [Col. 0054D] relicto Joanne filio haerede, de quo alibi Goffridus. , qui iturus est Jerusalem, venirem Romam, B. Priscae recepturus ecclesiam [Col. 0054D] B. Priscae ecclesiam. De ea dictum est ad epist. 9, sed omisimus monere Odericum abbatem, quod ex alio Alexandri II diplomate didicimus, quia B. Priscae monasterium in monachorum Sancti Pauli jure ac potestate tunc erat, illud ab Hildebrando archidiacono coenobii sancti Pauli oeconomo et rectore impetrasse hac lege, ut 11, aut saltem 8 in ea monachi ab abbate Vindocinensi ex ea pensione, quam Hildebrandus approbante Sancti Pauli conventu assignabat, perpetuo alerentur. Itaque ecclesiam hanc deinceps coluerunt monachi Vindocinenses. Urbanus II, Goffrido nostro: Ecclesiam B. Priscae in qua fratres monasterii tui religiose viventes ipsi vidimus. Hoc ex numero inter primos fuit B. Arnulfus, quem Alexander II Vapincensem postea episcopum creavit. . [Col. 0054B] Unde dulcissimae paternitati vestrae quantas possum refero grates et gratias. Praesentium etenim bonorum exhibitio est quaedam certitudo futurorum. Veniam itaque, Deo auxiliante, cum comite illo, sicut praecepistis, et ante, si potero; et quot et quantos labores et timores, nostrarumque rerum distractiones, dilectissimum Patrem et dominum videre desiderans, anno praeterito passus sum in ejus praesentia non tacebo. Confido, imo fiducialiter credo quod humilis servus et fidelis filius adhuc de bono domino valde laetabitur, de cujus benignitate etiam inimici quod desiderant, assequuntur. Nunc utique venissem; sed societatem invenire non potui securam, et mortiferos Italiae calores timebam. Bajulare quidem crucem Christus jubet, non quaerere sepulturam. [Col. 0054C] Et quoniam B. Priscae ecclesiam non bene paratam satis agnovi, ad vos, dulcissime 29 Pater, fratrem hunc praemittere dignum duxi, qui ibi nobis praeparet, ubi aliquantulum honeste possimus conversari. Veritatem, Pater optime, non verborum relationem attendite. Aemulantur nos multi, sed non Dei aemulatione; nullus tamen veraciter dicet aemulorum, quod a mari usque ad mare monasterium melius ordinatum sit quam nostrum. Quod nostro tempore per Dei gratiam amplius crevit, quam prius devotio fundatorum ei contulerit. Nunquam tamen ecclesiam, vel quamlibet possessionem ecclesiasticam [Col. 0055A] quolibet ingenio comparavi, vel de manu laici accepi: quod utinam nostro exemplo vitarent alii. Tempore praedecessorum nostrorum Romana Ecclesia, vel debitum censum, duodecim scilicet solidos, per annum vix inde habere potuit. Quod non propter jactantiam, sed propter gratiarum actionem dico, in servitium Romanae Ecclesiae, non qualibet nostra necessitate, sed sola dilectione amplius quam duodecim millia solidorum ante vos et in tempore vestro, quod valuit centum marcas argenti, nostra paupertas expendit. Hinc igitur mihi retribui desidero bona pro bonis: quam retributionem Christus beatum docuit Petrum; et B. Petrus post ipsum hanc tenendam docet et praecipit.
[Col. 0055B] Dilectissimo domino universali papae Honorio, frater Goffridus, quod patri filius, quod domino servus.
Multo desiderio desideravi venire ad vos, Pater optime, et in Ecclesia Romana non ad horam, sed ad moram manere decreveram; sed infirmitas corporis affectum quidem non mutavit, sed negavit effectum. Hanc utique infirmitatem ex nimio labore et multiplici Romano itinere contraxi: et, quod non propter jactantiam dico, sed propter gratiarum actionem, propter utilitatem Romanae Ecclesiae, pro qua ter captus sum, et ter quater transalpinavi. Pro cujus praeterea servitio et maxima ejus necessitate, tempore Guitberti corpus nostrum, et pene quidquid habui, expendi. Ego sum, ego sum ille, qui Romae pane tribulationis cibatus, et aqua potatus angustiae, [Col. 0055C] cum honorabilis memoriae papa Urbano in domo Joannis Fricapanem multos labores et timores diu passus sum: et quid ibi egerim pro fidelitate Romanae Ecclesiae, et quomodo omnia nostra usque ad novissimam equitaturam pro acquisitione Lateranensis palatii seminaverim, novit Deus et B. Petrus, et noverunt Romani illius temporis. Eo etiam tempore Romae presbyter ordinatus, investituram de ecclesia B. Priscae per manum domini papae Urbani recepi, quam praedecessores nostri longe ante possederant: 31 sed, quia noluerunt obedire Guitberto, inde fuerant ejecti. Et, quamvis aetas et infirmitas nostra quietem potius desiderent quam laborem, animo trahente ad vos, pie Pater, quam citius potero venire aggrediar, licet animus [Col. 0055D] ipse peregrinam non mediocriter timeat sepulturam. Interim ad charissimum Patrem mitto latorem praesentium [Col. 0055D] Latorem praesentium. Paganum epist. 27. aliqua nostrae charitatis signa ferentem: cujus lingua supplebit quod minus dixit epistola. Valeat dominus papa semper et vigeat; et nos de sua prosperitate et dilectione laetificet.
Bono domino et pio Patri universali papae Honorio, [Col. 0056A] totus Vindocinensis conventus, quod patri filii, quod domino servi.
Salvatoris sequentes consilium, ad januam vestrae pietatis pulsamus et illius evangelicae mulieris exemplum imitantes, post vos humiliter clamamus, de injuriis et vexationibus Andegavensis episcopi [Col. 0055D] Andegavensis episcopi. Ulgerii, quo cum de iisdem vexationibus conqueritur lib. III, epist. 12. Archiepiscopus Turonensis Ildebertus, ut conjicio; episcopus Cenomannensis Guido, Ildeberti in ea cathedra successor. Legatus autem Girardus, de quo [Col. 0056D] epist. 19. conquerentes. Pater sancte, ei quidem mandastis ut pro reverentia B. Petri et vestra monasterium nostrum, quod ad Romanam praecipue et singulariter spectat Ecclesiam, et res monasterii manuteneret, et nullis injuriis sive molestiis inquietari permitteret. Ipse vero litteras vestras, quae archiepiscopo Turonensi et Cenomanensi episcopo, sicut et ipsi missae fuerant, in praesentia legati vestri Engolismensis episcopi suscepit; sed nec tunc legere nec [Col. 0056B] nobis deinceps 32 reddere dignatus est: et sic aliis quibus eas misistis postea non potuimus ostendere. Praeterea aliorum injurias non compescuit, sed ex sua parte exaggeravit et exaggerat, et quos potuit raptores saeculi verbo et exemplo incitavit. Monasterium nostrum, alodium Romanae Ecclesiae, pro cujus amore et timore ei honorem et reverentiam olim episcopi et archiepiscopi deferebant, dominus iste de his quae multo tempore tenuit, sine judicio et audientia exspoliavit, et in proposito exspoliationis perseverat. Unde non contra Susannam testes sumus; sed de domino episcopo germana loquimur charitate, quae et de amico et de inimico nos dedocet loqui mendacium, et de utroque edocet profiteri veritatem. Nos quidem, quoniam monasticam professionem [Col. 0056C] retractare Philippicam [Col. 0056D] Retractare Philippicam. Sic etiam loquitur lib. IV, epist. 12. Ildebertus item epistola 33. Invectionem fortassis exspectas, et Philippicam retractari pallidus suspicaris. in pontificem minime decet, non dicimus quod mentis tempestate nos persequatur, sive mole suae magnitudinis premat; sed tamen quo sanctitatis genere hoc faciat ignoramus, quod in Veteri Testamento praeceptum non legimus, nec in Novo promissum et canonum regulis non dubitatur esse contrarium. Humilitas utique nostra praedicto episcopo in sua necessitate diligenter servivit, sed salva ejus reverentia dicimus, quod retribuit nobis mala pro bonis, retributionem quam Deus non novit. Unde, clementissime Pater et domine, vobis toto corde supplicamus ut de quibus sine judicio exspoliati sumus ab eo, nos investiri faciatis. Quod si deinceps contra nos, 33 qui specialiter vestri sumus, causari voluerit, inter [Col. 0056D] ipsum et nos, quoniam ad vos venire non possumus judicem qui non sit nobis suspectus, constituite. Aemulantur enim nos quidam non bona aemulatione: et propter hoc maxime, quia sub tutela et defensione apostolicae sedis positi sumus. Domnus abbas noster ad vos venire desiderans, usque Vizeliacum profectus, ibi per aliquot dies remansit non modica infirmitate detentus. Valeat pius Pater, et bonus [Col. 0057A] dominus, et sibi placeat, et faciat ut quam praedecessorum suorum temporibus habuimus quietem, suo tempore habeamus.
Petro sanctae Romanae Ecclesiae cardinali diacono [Col. 0057C] Petro diacono cardinali. SS. Cosmae et Damiani: hunc enim esse arbitror Petrum Leonis cardinalem, ad quem de ordinatione episcoporum scribit opusc. 2. Is a Paschali creatus diaconus [Col. 0057D] cardinalis tituli quem dixi, Gelasium in Gallias secutus est: ubi cum aegrotaret, ad cum missa haec epistola videtur. , charissimo domino et praecordiali amico, frater Goffridus ejusdem Ecclesiae servorum minimus, quod habet, et potest, et seipsum.
Infirmitatem vestram audivimus quam et compassionis affectu et totius animae nostrae visceribus nostram reputamus. Rogamus itaque, et rogando discretam dilectionem vestram suppliciter admonemus ut, si nobis vel quibuslibet rebus nostris indigetis, significare nullatenus erubescatis. Amicus enim erga amicum erubescere non debet, nisi tantum [Col. 0057B] cum illum offendit. Quibus licet sit aliquando corporum dissimilitudo, una semper esse debet imago animorum. Praeterea 34 nuda, imo nulla est amicitia, quam mutua, et maxime in necessitate, non probant obsequia. Valete, et quod placuerit, rescribite.
Richardo beatae vitae episcopo, apostolicae sedis venerabili legato [Col. 0057D] Richardo episcopo legato. Cardinali scilicet Albano, de cujus in Gallia legatione, conventuque Balgentiaci, ac synodo Trecis convocata Ivo Carnotensis, tum in epistolis quas ad ipsum complures scribit, tum in aliis ad Paschalem, cujus legatus erat, sub annum 1104. , Goffridus ejusdem sedis servorum minimus, dilectionem, et dilectionis servitutem.
Fratre, quem ad vos cum litteris domini papae misimus, referente didicimus, Radulphum Turonensem dictum archiepiscopum in praesentia vestri de nobis verbis inhonestis fuisse conquestum. Quod [Col. 0057C] si ita est, vehementer miramur, quia unde de nobis juste conqueri debeat ignoramus. Mirari autem nec possumus nec debemus, si inhoneste loquitur, qui pene universo mundo clamante, sed nullo adhuc vindicante, multa inhonesta et perversa operatur. Veniat tamen, si placet vestrae sanctitati, vobiscum Vindocinum in alodium B. Petri, et burgenses quorum mercede conducitur secum adducat; et quantum justitia dictaverit, exsequatur et accipiat.
Cononi vitae laudabilis episcopo, sanctae, apostolicae [Col. 0058A] sedis legato [Col. 0057D] Cononi legato. Et hic episcopus item cardinalis, sed Praenestinus, ejusdem Paschalis legatus anno 1115, quo anno tria in Gallis, a Conone legato celebrata concilia docuit nos cum Roberto monacho S. Mariani, vetus Chronicum Turonense. Primum Remis, alterum Bellovaci tertium Catalauni. Sunt et Ivonis aliquot ad Cononem legatum epistolae. &9sub; frater Goffridus ejusdem sedis alodarius, et servus, dilectionem et totius dilectionis servitutem.
Vindocinense monasterium, alodium B. Petri et patrimonium, quid libertatis, 35 vel immunitatis, seu dignitatis nunc usque habuerit, et usque in finem saeculi, Deo patrocinante, habebit; beatissimorum apostolorum Petri et Pauli auctoritas sancta per venerabiles eorum successores eidem loco concessa vos melius edocebit, et vobis, ut credimus, majorem diligendi nos occasionem praebebit. Nos enim non potest non diligere, nisi qui eorum irretractabilem auctoritatem non diligit. Quaedam Ecclesiae nostrae privilegia vobis idcirco mittimus transcripta; quia quam speciali, imo quam singulari [Col. 0058B] dignitate sancta catholica Romana Ecclesia locum nostrum ab ipso suae creationis initio sibi conjunxerit, bonitatem vestram nolumus ignorare. Nam, quidquid illa sublimavit et dilexit, vos omnino diligere credimus, et velle honorare nullatenus dubitamus. Optimae memoriae papa Urbanus, et qui nunc est, dominus Paschalis papa in Ecclesia nostra, ubi suae charitatis gratia per undecim dies manserunt, ista et multa alia privilegia nostra viderunt, et ore proprio legerunt, et suae auctoritatis decreto firmaverunt. Sancta itaque octo catholicorum Romanorum pontificum [Col. 0057D] Octo pontificum. Benedicti IX, Clementis II, Victoriis II, Nicolai II, Alexandri II, Gregorii VIl, Urbani II, Paschalis II. Quorum omnium de hac monasterii [Col. 0058C] Vindocinensis praerogativa litteras vidimus, praeterquam Benedicti: sed hujus quoque concessionis mentio est in litteris fundatorum, quorum scilicet nutu et voluntate id honoris abbati Vindocinensi a [Col. 0058D] sede apostolica tributum est, ut soli papae subsit. auctoritate, et confirmatione monasterium nostrum viguit, et quietum mansit, et nulli penitus personae [Col. 0058D] Nulli penitus personae. Nec episcopis, nec legatis. Gregorius VII ad Odericum abbatem: Hoc etiam divina fulti fiducia apostolica auctoritate prohibemus, ne in Vindocinensi coenobio ulli unquam personae, nisi soli papae liceat potestatem aliquam aut dominationem exercere, aut excommunicare seu interdicere. Infra lib. II, epist. 10 et 27. , nisi soli papae potestatem [Col. 0058C] aliquam aut dominationem in eo exercere vel ejus rectores qualibet occasione sollicitare licuit. Et quidem satis juste; quia ab ipso sui principio per venerabiles et religiosos fundatores suos ab apostolica sede hanc inviolabilem 36 dignitatem obtinuit. Hac tanta a successoribus B. Petri praedecessoribus nostris dignitate concessa, nullus eorum alicui concilio [Col. 0058D] Nullus eorum alicui consilio. Epist. 29. unquam adfuit, quod ab ipso summo Romano pontifice non exstitit celebratum. Illis tamen temporibus, Hildebrandus archidiaconus [Col. 0058D] Hildebrandus archidiaconus. Id nomen, munusque Gregorio VII, priusquam pontifex renuntiaretur. Legationis, quam a Victore II, missus obiit in Gallia, meminit ipse in colloquio, quod cum Reginaldo Radulfi archiepiscopi internuntio habuisse illum narrat vetus historia in Tabulario S. Martini Turonensis: Ego autem, inquit, memini aliquando tempore Victoris papae Turoni moras fecisse in diebus Bartolomaei ipsius urbis archiepiscopi ad discutiendam causam fratris nostri B. et me honeste a clericis [Col. 0059C] sancti Martini esse susceptum, quoties volui, et communionibus illorum frequenter usum fuisse. Duas enim ea in legatione synodos egit. Unam Lugduni adversus Simoniacos; alteram Turoni contra Berengarium. Romanae Ecclesiae, deinceps papa factus, Giraldus [Col. 0059A] Ostiensis episcopus [Col. 0059C] Girardus Ostiensis episcopus. Legatus primum Alexandri II, mox Gregorii VII, qui et Turonis illum fuisse testatur in colloquio quod dixi; et synodum ab eodem in Novempopulis coactam commemorat, lib. I, epist. 16. , Stephanus [Col. 0059C] Stephanus. Si tempora spectes, praeponi debuit Giraldo. Prior enim legatione functus est Nicolao II pontifice, Gregorius VII in colloquio: Praeterea Stephanus in diebus Nicolai II, Romanae sedis [Col. 0059D] pontificis ad easdem partes missus est, vices acturus apostolicas, vir maximae auctoritatis. Qui neque processionem a canonicis postulavit: neque exspostulandam esse censuit; quae scilicet si adeo improbus esset, potuisset negari. Quippe quae nisi regibus Franciae et apostolicis ab ipsis canonicis nunquam fit. Quem etiam quandiu ibi fuit honeste habuerunt, et sua maxima charitatis exhibitione largiti sunt. Praeterea Gregorius idem lib. VII, epist. 18, ubi legati utriusque meminit, Stephanum legatum prius nominat quam Giraldum. Duravit porro Stephani legatio etiam sub Alexandro II. Is enim est qui Goffridum Barbatum comitem anathemate percussit sub ann. 1068. Quare illi, ut opinor, successit Giraldus. , et Raimbaldus [Col. 0059D] Raimbaldus. Subdiaconus Ecclesiae Romanae, Giraldi Ostiensi in legatione collega. Gregor. VII. lib. I, epist. 6. atque multi postea magnae auctoritatis viri a latere B. Petri in legationem missi, ad has partes venerunt, et monasterium nostrum, et libertatem ejus atque dignitatem dilexerunt, et illibatam omnino servaverunt. Nos siquidem ad vos venire, quem charissimum dominum et amicum credimus, et vobis honorifice servire desideravimus, et desideramus: et desiderium nostrum diligenter compleretur, si necessitas corporis et quorumdam perversitas hominum pateretur. Sunt etenim in itinere quidam Ecclesiae nostrae inimici quorum injurias, quia res B. Petri nobis commissas eis relinquere nolumus, usque ad proprii corporis captionem jam sumus experti: qui nunc etiam nobis [Col. 0059B] captionem solummodo non minantur, sed mortem: Viziliacensis abbatis [Col. 0059D] Viziliacensis abbatis. Epist. 15. Vizeliacum profectus, quod oppidum est Aeduorum in dioecesi [Col. 0060C] Augustodunensi, ubi nobile (sic enim appellat Bernardus epist. 150), B. Magdalenae monasterium a Gerado comite, Bertaque uxore, Caroli Calvi temporibus conditum. De eodem Petrus Cluniacensis abbas lib. IV, epist. 28. In partibus nostris Vizeliacus, excepto Cluniaco, in nostri ordinis studiis nullum patitur habere priorem. Ordinis sui dixit, quia Vizeliacense coenobium, etsi antiquius, sub Cluniacensi disciplina diu stetit, nunc pro monachis canonicos habet saeculares. Paschalis II exstant litterae, quarum pericopen epist. 9 vidimus, Beneventi anno 1103 scriptae Altardo abbati Vizeliacensi, huic ipsi fortasse, quem impune caesum narrat Goffridus. nobis obitum exprobrantes, quem sine vindicta capite dicunt fuisse truncatum. Unde discretioni vestrae humiliter supplicamus, quatenus aut conductum nobis quaeratis, aut locum significetis securum, ubi possimus vobis occurrere, et quaedam ad utilitatem domini papae vestrae dilectioni revelare.
Charissimo domino et praecordiali amico Girardo honorabili Engolismensi [Col. 0060C] Girardo Engolismensi. Duo hujus nominis [Col. 0060D] modico intervallo episcopi Engolismenses fuerunt. Prior dedicationi ecclesiae Vindocinensis interfuit anno 1040. Verum hic legationem, cujus exstet memoria, nullam obiit. Alter hic ab illo quartus genere Northmannus, pene continuas in Aquitania sedis apostolicae vices egit, primum sub Paschali, et aliis post eum legitimis pontificibus; deinde sub Anacleto antipapa, ad quem, Bernardo teste, quia legationem ab Innocentio extorquere non poterat, foeda praevaricatione defecit. Anacleti binae epistolae quibus legationem illi decernit, in Annalibus ecclesiasticis leguntur: miserabilis vitae exitus describitur in Vita sancti Bernardi. episcopo, sanctae Romanae sedis vicario, Goffridus ejusdem sedis alodiarius et servus, dilectionem et dilectionis servitutem.
Pressuras, quas monasterium nostrum, alodium [Col. 0059C] B. Petri et ejus patrimonium patitur, vestrae sanctitati notificare curavimus; et, ut eas vestras faciatis compassionis affectu, vos humiliter rogare praesumimus. [Col. 0060A] Magna quidem est haec, sed de magna vestra bonitate praesumptio. Noveritis itaque, dilectissime Pater, Petrum de Monte aureo [Col. 0060D] Petrum de Monte-aureo. Lib. III, epist. 17. Hamelinus de Monte aureo eadem ex familia Joannes de Monte aureo comes Vindocinensis. quoddam coemeterium nostrum violenter infregisse duasque villas nostras, rebus omnibus ablatis, pene penitus destruxisse. Mauricius iterum Rotuniardus unam ecclesiam et terram ad ecclesiam nostram pertinentem injuste possidet, quam nobis abstulit. Qua de re a Cenomanensi episcopo et ab Andegavensi [Col. 0060D] A Cenomanensi episcopo et Andegavensi. Ildeberto et Rainaldo. saepe admonitus, semper ablata reddere contemnit. Unde de sinu matris nostrae sanctae Romanae Ecclesiae, mamillam justitiae filiali dilectione requirentes, vestram bonitatem multum suppliciter precamur, quatenus praedictis episcopis, misso ad eos vestrae auctoritatis decreto praecipiatis ut Vindocinense [Col. 0060B] monasterium, B. Petri patrimonium, nullatenus a parochianis suis vexari, vel rebus exspoliari consentiant. Et quia venerabiles Romani pontifices suorum irretractabili auctoritate privilegiorum 38 omnes persecutores nostros excommunicationis vinculis alligarunt, quandoquidem, quod ab illis ligatum est, ipsi solvere non possunt, tandiu Petrum et Mauricium, qui contra nos inique egerunt, excommunicatos teneant, donec illa, quae nobis injuste abstulerunt, canonica lege restituant.
Girardo Northmanno Engolismensi episcopo, sanctae Romanae sedis legato, frater Goffridus ejusdem sedis catholicus servus, discordias non seminare, nec cito credere mendacia proferenti.
[Col. 0060C] Miror te, tantae discretionis pontificem contra me, licet absentem, ea publice protulisse quae in cor tuum, quod armarium veritatis esse debuerat et puritatis [Col. 0061A] sigillum, nunquam debuissent venisse. Illa siquidem a te, ut arbitror, non fuerunt prius dicta; sed undecunque processissent, ea non dubito invidiose et malitiose fuisse inventa, et sicut verum est quod falsam beatitudinem Northmannorum [Col. 0061C] Falsam beatitudinem Northmannorum. Non eo dictum puto, quasi Northmannis peculiare aliquod placitum fuerit de falsa beatitudine, sed quia Girardus Northmannus erat, ad Northmannos id aptavit, quod saepe universim pronuntiare solet. Ex falsa beatitudine veram miseriam sequi, epist. 30, et lib II, epist. 3, lib. V, epist. 14. sequetur vera miseria, ita verum est quod ista quae contra me dicta sunt fuerunt falsa. Non sum ego adeo perturbati cerebri, nec sanctarum inscius Scripturarum, quod in eum, qui soli coelo innocentiam debet, sine causa posuissem os meum, in patrem videlicet spiritualem, quem brachiis filialis dilectionis amplecti debeo, et pura veritate venerari, a cujus sancta obedientia non potero vel mortuus 39 separari. Si quis de me aliter sentit, desipit; nec dominum papam [Col. 0061C] Dominum papam. Paschalem II, qui in privilegio investiturarum Henrico nimium indulserat, epist. 7. honorare satagit, sed publicare, [Col. 0061B] si quid minus vel nimium egit. Nam quicunque contra puritatem meae mentis, paternae derogationis se fecerit assertorem, veniat palam, et me statim inveniet suae falsitatis veridicum correctorem.
Girardo glorioso Engolismensi episcopo, apostolicae sedis legato, frater Goffridus Vindocinensis abbas, et ejusdem sedis fidelis filius, boni operis fructum, et purae dilectionis amplexum.
Quoniam sancta Romana Ecclesia non quidem vestris meritis, sed gratia sola, humilitatem vestram adeo sublimavit quod minimus digitus vester dorso Patris vestri grossior videtur, sicut sublimia verba, quae saepius multum gloriose profertis, testificantur, [Col. 0061C] tanto fidelius ei debetis obedire, dulci verbo multiplicare [Col. 0062A] amicos, inimicos mitigare, eam factis potius praedicare quam verbis, ne qualibet sinistra operatione ejus amici scandalizentur, et ei inimici valeant derogare. Quod si aliter agitis, vel egistis, sublimitas vestra, quam venerabilis dominus noster papa [Col. 0061C] Dominus noster papa. Paschalis, qui legatum illum crearat. sua bonitate satis de exili loco creavit, mala pro bonis illi retribuit, retributionem scilicet quam Deus non novit. Nos autem quod audivimus, unde etiam, quod pejus est, cantilenam composuit vulgus, quoniam 40 publicatum est, vobis occultare nec possumus, nec debemus. Audivimus itaque, et dolemus, Andream de Vitreio [Col. 0061C] Andream de Vitreio. Notum est oppidum in Armoricis, a quo nomen vetustae ac primariae quondam familiae, in qua et Robertum Vitreiensem in Conani comitis aula memorant litterae Hamelini episcopi [Col. 0061D] Redonensis, ad librum III, epist. 39. filiae suae vobis conjugium vendidisse, illud etiam a vobis filium vicecomitis de Maloleone comparasse. Quorum alter quingentos solidos vobis pretium dedit conjugii; alter vero [Col. 0062B] quindecim marcas argenti. Hoc episcopus Pictaviensis [Col. 0061D] Episcopus Pictaviensis. Petrus, cui successit Guillelmus, is fortasse, qui archidiaconus hoc loco. Guillelmum archidiaconum Pictaviensis Ecclesiae docent tabulae S. Albini, anno 1100 Maironensibus monachis concessisse, ut altare conderent in Francavilla. , et Guillelmus archidiaconus ejus, et quidam alii qui adfuerunt, si veritatem sepelire noluerint, non negabunt. Carrofensem abbatem [Col. 0061D] Carrofensem abbatem. In dedicatione Vindocinensi numeratur inter abbates qui adfuerunt, Hugo de Sancto Salvatore Carroli abbas. Hic enim titulus monasterio pagi Pictonici, a Rothario comite, ut auctor est Theodulfus Aurelianensis, et Euphrasia ejus uxore condito, Ludovici Pii August. temporibus. Carroficum monasterium dicitura Fulberto epist. 117, quod iterum postea instauratum, dedicatumque ostendit Kalendarium Sancti Sergii Andegavensis, his verbis: XVI Kal. Julii Carrofense monasterium Dei et Domini nostri Salvatoris mundi dedicatum est anno a nativitate ejusdem ex Virgine gloriosa 1048. [Col. 0062C] Theodulfi versus de Carrofensi coenobio, si quis forte desiderat, hi sunt:
Dulcissimo domno, et praecordiali amico, domno Girardo vitae laudabilis episcopo, sanctae Romanae sedis legato, frater Goffridus ejusdem sedis servorum minimus, a Deo salutem aeternam, quod ipse est, et a se quidquid sapit et potest.
[Col. 0064B] In primis vestrae dilectioni, quae se circa me integram et inviolatam servavit, multiplices refero gratiarum actiones. Deinde paternitati vestrae notificare dignum duxi, quod apud dominum papam [Col. 0064D] Dominum Papam Callistum II, epist. 12 et 13. ipso die, quo legatus noster ad cum pervenit, sua bona gratia, et meorum mala gratia aemulorum, quidquid volui, impetravi. Visione vestra perfrui, et colloquium vestrum habere desidero, et ubi, et quando, quod vehementer opto, obtinere valeam, mihi dignemini aut verbis, aut litteris significare. Hoc enim Ecclesiae Dei est necessarium, et vobis utile.
Domno Girardo honestae vitae episcopo, sanctae Romanae Ecclesiae venerabili legato, frater Goffridus [Col. 0064C] vestrae religionis servus, dilectionem, et totius dilectionis servitutem.
Audivimus, dilectissime domine, quod abbas Sancti Nicolai [Col. 0064D] Abbas Nicolai. Lambertus, de quo lib. III, epist. 8 et 9. abbatiam suam in manu vestra deseruerit, eo siquidem tenore ut non eam deinceps, nisi in misericordia vestra 44 reposceret, et eo etiam pacto ut conventus ille B. Nicolai cum eo firmam pacem et concordiam haberet. Pactum utique, quod monachi illi de pace et concordia ante vos et per vos fecerunt, vix octo diebus, sicut ipse dicit et nos credimus, tenuerunt. Unde vobis, magnae discretionis Pater, multum suppliciter pro eo supplicamus, ut in adipiscenda abbatia, quam vestrae voluntatis consilio dereliquit, dulcedo vestrae pietatis [Col. 0064D] pro amore Dei, et nostro suffragetur, et de monachis illis, qui promissam sibi pacem et concordiam nec tenuerunt nec tenent, debitam justitiam consequatur. Quod si feceritis, scitote veraciter quod me ingratitudinis [Col. 0065A] arguere nullatenus poteritis. Ad januam autem misericordiae Andegavensis [Col. 0065C] Andegavensis. Rainaldi episcopi, de cujus electione, quam tacite perstringit, plura lib. III, epist. 11. ulterius non pulsabit, quia ibi misericordiam deesse experimento jam didicit. Quidquid tamen de illius promotione actum est, non censura justitiae, sed sola et immensa misericordia fecit. Valete, et misericordiam vestram nobis notam facite.
Domino de venerabili Engolismensi episcopo Girardo, sanctae Romanae sedis praedicabili legato, frater Goffridus, salutem a Deo, et a se purae dilectionis servitutem.
Noverit dilectio vestra, Pater charissime, quod semel et secundo de fratribus nostris Pictaviensi [Col. 0065C] Episcopus Pictavensis. Guillelmus Petri successor. episcopo misimus, deprecantes ut nos ad vos usque [Col. 0065B] dignaretur conducere. 45 Quod ipse benigne, suscipiens, in assumptione B. Mariae seipsum ad Fontem Ebraldi [Col. 0065C] Ad Fontem Ebraldi. Epist. 26 et lib. IV, epist. 32. spopondit venturum, et quod petieramus diligenter facturum. Nos autem, sicut mandaverat, ad praedictum locum venimus; ubi nec ipsum, nec ejus nuntium invenientes, fatigati incassum a loco recessimus. Rogamus igitur, humilitate qua possumus, ne sit vobis molestum, fidelis servi et veracis amici supplicationem suscipere, et qualiter usque ad vos transire valeamus, apud praedictum episcopum impetrare. Quaedam enim vestrae sanctitatis consilio facere disposuimus, quae nec scripto, nec ore alieno volumus revelare.
Domno Girardo laudabilis vitae episcopo, sanctae Romanae [Col. 0065C] sedis legato, frater Goffridus ejusdem sedis allodiarius, et servus, et a Deo bonae operationis fructum, et a se purae dilectionis obsequium.
Significastis mihi per fratrem, quem vobis ob aliam causam miseram, quia istam penitus ignorabam, [Col. 0066A] ut in concilio, quod mediante Quadragesima celebraturus est is, abbati Batiacensi [Col. 0065C] Abbati Batiacensi. In pago Santonico. Gesta Grimoardi episcopi Engolism.: Hujus tempore quidam de principibus Engolismensibus Guadardus de Lorichis aedificavit in Santonico pago monasterium Batiacense in honore sancti Stephani protomartyris, et censuale [Col. 0065D] fecit Romanae Ecclesiae. Bassacense et de Bassaco nunc dicunt. de ecclesia B. Mariae [Col. 0065D] De ecclesia B. Mariae. Tres in Olerone insula juris Vindocinensis erant ecclesiae, quas recenset his verbis Gregorius VII, Oderico abbati: Ecclesia Sancti Georgii in Oleronis insula, cum magna parte ejusdem insulae; ecclesia Beatae Mariae de Castro Oleronis; ecclesia Sancti Nicolai de Olerone. Ex his secunda Beatae Mariae parochialis erat, ut testatur Nicolaus II. , et ecclesia B. Nicolai, quas in Olorone per septuaginta annos absque canonica reclamatione monasterium nostrum possedisse noscitur, exsequerer justitiam. Unde mando vobis, quod praedicto termino praedicto abbati, quantum sancta Romana auctoritas docet et praecipit, respondebo, nisi canonico fuero impedimento detentus. Interim etiam, si domnus abbas ille voluerit, omnem sibi 46 justitiam offero, quocunque salvo conductu ire potuero. Quod si neutrum horum placuerit, domini papae, cujus proprii juris et Vindocinense monasterium, et res ad ipsum pertinentes esse noscuntur, opto et offero illi judicium. Cujus judicii aequitatem [Col. 0066B] qui refugit audire, B. Petrum ne sentiat iratum, debet timere. Monasterium nostrum patrimonium B. Petri, et ejus alodium [Col. 0065D] Patrimonium B. Petri et alodium. Duo ista saepe conjungit, et reipsa conjuncta sunt. Nam quod allodium est, transit ad haeredem, et fit patrimonium, quod in feudis, aliisve beneficiis locum non habet. Etsi enim hodie plerisque locis feuda sunt patrimonialia, id tamen non habent ex feudi natura, quod in personam vassalli constitui solebat, sed ex peculiari pacto et conventione. Alodium vero semper est [Col. 0066C] patrimoniale. Quare patrimonium dicitur, et haereditas, quatenus ab alio manat, proprium jus, et proprietas, ut a Domino possidetur. Hinc illa saepe connexa, in proprio alodio, de proprio alode, et alia id genus. Urbanus II, Hugoni abbati Cluniac.: Monasterium Sanctiss. Trinitatis in Marciniaco, quod in alodio proprio aedificasti. Noster epist. II. In patrimonium et allodium proprium. noveritis, et loco nostro praedictas Ecclesias, perpetuo jure, Romanorum pontificum irretractabili auctoritate firmatus esse, nullatenus dubitetis. Quod abbas Batiacensis dixit me pro causa sua litteras vestras habuisse, scitote eum verbum veritatis non protulisse, sed quod per litteras nostras vobis mandavi de famulo, qui vestras nobis afferre debuit, verum credite.
Girardo laudabilis vitae episcopo, sanctae Romanae sedis legato, domino suo et praecordiali amico, frater Goffridus, quidquid mandari potest, et haberi salubrius.
[Col. 0066C] Apud bonitatem vestram, honorabilis Pater, cum dolore cordis, et nimia mentis anxietate conquerimur de Petro de Monte Contorio [Col. 0066C] Petro de Monte Contorio. Et tamen eadem e familia Robertus Vindocinense monasterium suis olim beneficiis ornarat. Gregorius VII. Ecclesia Sancti Petri de Monte Soleti, et quidquid Robertus de [Col. 0066D] Monte Contorio Vindocinensi coenobio donavit, et ejus filius Bertrannus concessit. Mons-Contorius Pictonum oppidum, memorabili praelio nostra aetate nobilitatum. , qui infra terminos vestrae legationis [Col. 0066D] Infra terminos vestrae legationis. Girardus in tota Gallia legatus non erat, sed in Aquitania duntaxat quod docent Acta synodi Lateran. anno 1112. Verum Aquitaniae legatis praeter Aquitanicas provincias attribui solebat etiam tertia Lugdunensi. Quo fit ut cum Giraldo Aquitaniae legato multa tractentur, quae ad tertiae Lugdunensis dioecesis pertinebant ut epist. 6 et 23, causae abbatum Sancti Albini, et sancti Nicolai, apud Ildebertum epist. 28, causa abbatis Ebronensis, quorum hic in Cenomannensi episcopatu erat, illi in Andegavensi Hoc ipsum liquet ex litteris Amati episcopi Olorensis, qui Aquitaniae item legatus fuit pro Greg. VII, ut Gregorius ipse testis est lib. II, epist. 11. Is enim ad Rodulfum [Col. 0067C] scribens archiepiscopum Turonorum, ei ut ad synodum Burdigalensem cum suffraganeis suis veniat praecipit his verbis. Praestat enim ejus litteras audire: [Col. 0067D] «Noverit vestra charitas, frater dilectissime, nos, auctoritate Dei omnipotentis, omniumque legationis nostrae episcoporum, abbatum, principum consensu concilium Burdegalae in Octava sancti Michaelis celebrandum constituisse. Quapropter fraterna dilectione vos rogando admonemus, et apostolica auctoritate jubendo praecipimus, quatenus recrastinatione postposita, cum omnibus suffraganeis vestris, ecclesiaeque vestrae privilegiis ad concilium supradictum veniatis, ut consilio vestro solatioque causa Dei confirmetur, et Ecclesiae vestrae justitiae pro qua hactenus magnae, diversaeque contentiones exstiterunt, Deo annuente, restituetur. Nos autem, si Deus permiserit, in reversione nostra de Britannia vobiscum loquemur, ut quidquid super his caeterisque negotiis vestris constituendum sit, Deo omnipotente tribuente salubriter ordinemus.» Ex his ergo manifestum est legationem Aquitanicam totius etiam tertiae Lugdunensis fines complexam esse, quod [Col. 0068C] confirmatur ex iis quae Bernardus Bonaevallis abbas de hoc ipso Girardo scribit lib. XI Vitae D. Bernardi cap. 6. Erubescebat, inquit, ad primam domum redire, cujus Potentatui et Turonica, et Burdegalensis, et Auxiensis provinciae subditae fuerant, et quidquid a collibus Iberorum usque ad Ligerim complectitur et claudit Oceanus, paruerat ejus imperio.
Bono domino, et praecordiali amico, G. venerabilis vitae episcopo, apostolicae sedis legato, frater Goffridus suus, quod potest, quod sapit, et quod est.
Vestrae dilectioni notum facio quod fratrem Paganum Alerici ad dominum papam [Col. 0068D] Ad dominum papam. Honorium II, ut docet epist. 14. mitto, quaedam ei nostrae charitatis signa ferentem. Si per illum quod opto efficere potuero, ad praesens Romam non [Col. 0067C] ibo; alioquin 48 Romam ire paratus sum, et Romanam Ecclesiam per memetipsum visitare, in qua a bonae memoriae papa Urbano presbyter ordinatus sum. Vestrae autem discretioni grates et gratias multiplices refero, qui Andegavensi episcopo [Col. 0068D] Andegavensi episcopo. Ulgerio, epist. 15 et lib. CXI, epist. 12, ubi et de Urbani decreto. semel, bis, et ter, imo quater praecepistis, ut quae monasterio nostro abstulerat, restitueret, et privilegiis [Col. 0068A] apostolicae sedis obediret. Ipse non solum contempsit utrumque; verum etiam de me in synodo sua presbyteris suis conquestus est, eo quod apud dignitatem vestram de illo clamorem feci. Decretum illud, quod idem dominus papa Urbanus in Arvernensi concilio statuit contra Simoniam, quae sub nomine vicariorum olim fieri solebat ab episcopis, annullare machinatur. Redemptionem etenim ecclesiarum, quae in illo magno concilio haeretica pravitas vocata est, et ab apostolica sede damnata, licet in pluribus annis non nisi semel per vicarios fieret, nunc sub nomine annui census a simplicitate nostra extorquere conatur. Et quia ego et fratres nostri hoc esse scelus putamus, e ideo refutamus, divinum ecclesiis nostris interdixit officium. Hujus sceleris suscitator [Col. 0068B] est praecipue et auctor Richardus archidiaconus [Col. 0068D] Richardus archidiaconus. Epist. 31. ejus. Et, quoniam neuter eorum a persecutionibus cessat, nos a clamoribus cessare non possumus. Ad vos itaque clamamus: a vobis, qui apostolicae sedis vices habetis, et qui B. Petri alodium maxime defendere debetis, consilium et auxilium postulamus. Et, si pro eo quod amici sumus, facere non vultis, saltem 49 pro improbitate nostra facite quod rogamus. Quid comes Andegavensis de justitia nobis facienda bonitati vestrae rogando scripserit, vos ignorare non credimus. Valete, et nos vestrae sanctitatis humiles servos de constantia vestra et justitiae integritate laetificate.
Hugoni vere religioso archiepiscopo [Col. 0068D] Hugoni archiepiscopo. Ex episcopo Diensi factus est archiepiscopus Lugdunensis, legationemque in utroque munere sub Gregorio VII, gessit in Gallia; tum postea etiam, quod ex Ivonis epist. 24, et aliis patet, sub Urbano II, quem hoc loco intelligit Goffridus. Episcopum vero Andegavensem Gaufridum a Meduana, qui ad sedem illam evectus est anno 1097. Hugonis legati litteras, quibus Fulconem IV comitem Andegav. Ecclesiae communioni restituit apud S. Florentium, inter Goffridi elogia vidimus. sanctae Romanae sedis vicario, domino suo charissimo et praecordiali amico, Goffridus Vindocinensis coenobii Abbas indignus, cum dilectione reverentiam.
Litteras sanctitati vestrae a domino papa directas audivi, in quibus, ut mihi relatum est, dicitur quod Andegavensem episcopum apud cum accusavi. Quod si dominus papa dicit, refellere nec possum, nec [Col. 0069A] debeo; sed salva ejus reverentia dico, quod praedicti episcopi me in nullo accusatorem fuisse recognosco, nec ideo ut eum accusarem, Romam ivi. Quod alia negotia plenius manifestant, quae ibi perpetravi, domino siquidem papa adjurante, et sua constrictus adjuratione, quaedam de illo celare non potui. Quae sicut in domini papae praesentia tacere non licuit, nec in vestra, si vobis placuerit, tempore competenti reticebo.
Dulcissimo domino et praecordiali amico domno Um. honorabilis vitae archiepiscopo [Col. 0069C] Umbaldo archiepiscopo. Lugdunensis etiam archiepiscopus fuit, Joannis post Gauceranum successor, quartus ab Hugone, legatus autem Honorii II. Quod docet epistola 22, S. Bernardi, Honorio pontifice scripta. Umbaldo Lugdunensi archiepiscopo [Col. 0069D] et Romanae sedis legato. et apostolicae sedis legato, frater Goffridus ejusdem sedis allodiarius, et servus, quod habet, quod sapit, et seipsum.
[Col. 0069B] Quemdam monachum, ut audivi, ad monasterium nostrum misistis, qui si me invenisset, me ad concilium vestrum invitasset. Ad vos quidem venire et vobis, et Ecclesiae vestrae, quae me multum honoravit, et mihi servivit, servire desidero, et vos Aurelianis ante concilium, vel post concilium, si infirmitas corporis permiserit, eo die, qui vobis placuerit, diligenter videbo. Ad concilium autem legatorum, quod salva vestra dico reverentia, vocatus venire nec possum, nec debeo. Nam noverit dilectio vestra, privilegiis Romanorum pontificum, Victoris, Nicolai, Alexandri, Gregorii, Urbani, Paschalis, et Calixti [Col. 0069D] Victoris, Nicolai, etc. Horum omnium privilegia exhibet tabularium Vindocinense. Quin et ante hos omnes Clementis II de eadem re diploma, ne abbas Vindocini coactus ad concilium ullum veniat, quod ab ipso Romano pontifice non fuerit celebratum. Quare legatis illum vocare nefas erat. Alexander II Oderico: Abbas Vindocinensis, qui allodiarius Beati Petri noscitur, ab episcopo, vel a quolibet nostrae sedis vicario ad concilium nullatenus vocetur. Quod caeteri postea pontifices iteratis sanctionibus approbarunt. sub anathemate confirmatum esse et interdictum ne allodiarius Beati Petri abbas Vindocinensis, ab episcopo, vel a quolibet apostolicae [Col. 0069C] sedis legato ad concilium vocetur, nec ullo modo venire cogatur. Valete.
Radulfo laudabili Turonensium archiepiscopo [Col. 0069D] Radulfo Turonensium archiepiscopo. Duo in ea sede Radulfi alter alteri successerunt. Prior Fulcredi filius, ad quem multae exstant Gregorii VII epistolae. Posterior Aurelianensis patria, qui sub Urbano II iniit, anno 1094. Ad hunc scribit non solum Goffridus hoc loco, sed Ivo etiam Carnotensis [Col. 0070C] epist. 235. De eodem et noster lib. V, epist. 11. , Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, diligere quod Deus diligit, et odio habere quod odit.
Super Arduino de Malliaco [Col. 0070C] Arduino de Malliaco. Haud scio an frater Jaquelini de Malliaco, quem cum fratribus quatuor expeditioni Fulconis V, adversus Henricum regem, de qua superius dictum est, interfuisse narrant [Col. 0070D] Gesta comitum Andegavensium. Malliacus oppidum est agri Turonici versus Andegavos. apud vos saepe conquesti sumus, et propter multa gravamina, quae monasterio nostro injuste, et violenter fecerat, eum a vobis juste et rationabiliter cognovimus excommunicatum. Sed absque praecedente satisfactione illum [Col. 0070A] impoenitentem audimus absolutum Quod si ita absolvi potuisse creditur, quid peccatum noceat, et quid poenitentia prosit, non videtur. Nam si vera miseria impoenitentibus negatur, profecto eis qui de peccatis suis poenitent, falsa beatitudo promittitur. Multo, ut diximus, gravamine memoratus nequam monasterium nostrum vexare consuevit; unde illum, ut quae inique contra nos gesserat, corrigeret, admonuistis, et ipse propter vos promisit se nobis facturum pejora; quod ad injuriam vestram falsa veritate complevit. Ubi enim servavit veritatem, qui nocuit proximo, fidem amisit. Hinc igitur, venerabilis Pater, humiliter precamur, quatenus perversi hominis iniquitas educto de vagina vestrae aequitatis gladio sic feriatur ut quae nobis injuste [Col. 0070B] abstulit, restituat, et in injuria vestra pupillam etiam oculi Salvatoris laesisse, vel invitus agnoscere cogatur. Quod si sic egeritis, dignam mercedem a Deo, et a nobis debitam retributionem accipietis. 52 Si vero inimico Ecclesiae Dei timore vel amicitia parcitis, mutare non possumus quin ad sedem apostolicam recurramus, ubi necessit ate cogente tacere non licebit quas in episcopatu vestro tribulationes et angustias vobis consentiente sustinemus.
Dulcissimo domino, et praecordiali amico, domno R. honorabilis vitae Remorum archiepiscopo [Col. 0070D] R. Remorum archiepiscopo. Rainaldo, prius episcopo Andegavensi, qua ex cathedra Ludovici VI, regis ope subnixus ad Remensem translatus est; Ulgerius in ejus locum subrogatus. Breve Chronicum Sancti Albini: Anno 1124, Exercitus de Mosteriolo. Rainaldus Remensis archiepiscopus eligitur. Obiit Callistus papa. Anno 1125. Ulgerius episcopus ordinatur XII Kalend. Octobris Papa igitur in hac epistola est Honorius II, Callisti successor. Andegavensis episcopus, Ulgerius archidiaconus ejus, Richardus, de quo epist 27. Fuerat paucis ante annis alter huic cognominis Remorum ex S. Martini thesaurario archiepiscopus Rainaldus, Graeciae postea comitissae filius, ad quem Ivo epist. 13, et de quo Anselmus in praefatione libri De Incarnatione. , frater Goffridus, quod potest, quod sapit, et seipsum.
Pater bone, esurio, et sitio vos videre, et dominum papam vobiscum visitare desidero. Dilectam [Col. 0070C] mihi paternitatem vestram humiliter precor, ut si Romam usque ad Pascha ire debetis, servo vestro diem et locum notificare dignemini, quo humilitas nostra comitatui vestro valeat sociari. Insuper, etiam ego et mecum nostra congregatio suppliciter et diligenter oramus, ut benignitas vestra episcopum Andegavensem, et R. archidiaconum ejus aut monere, aut rogare dignetur, ne concessionem Ecclesiarum, quam monasterio nostro benigne fecistis, perturbare conentur. Quod si sanctitatis vestrae precem sive admonitionem contempserint, nobis [Col. 0071A] quidem laborem generabunt, sed suam sollicitabunt quietem, et beatae Trinitatis virtus, et omnipotentia, [Col. 0072A] eorum annullabit conatus. Valete, et quod placuerit, rescribite.
Dulcissimo Patri suo Ivoni vitae venerabilis episcopo [Col. 0071C] Ivoni episcopo. Carnotensi. Notior est quam ut de eo dici multa debeant. De auspiciis episcopatus ejus, tantum monebo, cum discrepent sententiae, certum videri ea incidisse in annum 1092. Ac labente [Col. 0071D] quidem anno consecratum fuisse, indicant epistolae Urbani Ivonis epistolis praefixae; nam Capuae VIII Kalend. Decembris datae leguntur paulo post consecrationem. Annum autem Christi illum fuisse, quem dixi non sequentem, quod nonnulli tradunt, argumento est locus, unde scriptae sunt. Urbanus enim anno 1093, a. d. VIII Kalend. Decembris Tarenti erat, non Capuae. Praeterea si hoc anno inauguratum dixeris, non constabit ante obitum Urbani septem annorum numerus, quos a suscepto episcopatu exactos numerat epist. 67. Itaque consecratus ab Urbano episcopus fuit Ivo anno 1092. Ipse postea Goffridum electum abbatem solemni benedictione impertiit. Quod nimirum inter beneficia, quae accepta hoc loco fert Ivoni, praecipuum fuit. , Goffridus Vindocinensis coenobii humilis abbas, quod patri filius, et domino servus.
Beneficiorum vestrorum recordari minime debeo, sed illa potius in corde fixa tenere, ne qualibet oblivione a memoria mea queant recedere. Recordari utique, ut ipse melius nostis, eorum proprie dicitur, quae interdum oblivioni traduntur. Et ideo beneficiorum vestrorum, ut dixi, recordari non debeo, sed ea in mente semper habere, quia quot vel [Col. 0071B] quanta erga me exstiterint, vix lingua mea dicere posset, si singula conaretur referre. Et quidquid lingua dicat vel taceat, unum certissime scio, quod conscientia vobis ulterius non poterit repugnare. Et lingua quidem ingrata valde existeret, ac justo judicio 54 sempiterno silentio digna, si unquam contra voluntatem vestram aliter foris loqueretur quam intus clamat conscientia. Valete, et ubi vos invenire potero quarta die post festivitatem Omnium Sanctorum, mihi notificare curetis, quia, si aliud sanctitati vestrae obsequium praestare non valeo, eam saltem desidero visitare.
Suo charissimo Patri et domino Ivoni vitae laudabilis [Col. 0071C] episcopo, Goffridus Vindocinensis coenobii humilis servus, cum dilectione reverentiam.
Pater sancte, cum me a vobis praegravari sentio, nollem quidem, sed quod infirmitas carnis velut anxia sustinet, hoc mentis ratione levius porto. Dum enim sanctitatis vestrae beneficia exhibita mihi saepe mente pertracto, si in aliquo contra me facitis, fateor, murmurare nec possum, nec debeo. Satis congruum, imo laudabile videtur, ut, qui de manu vestra bona suscipere consuevi, mala etiam quandoque sine murmure debeam pati. Quae cum [Col. 0072A] ita sint, scire tamen vellem quid lateat; quae causa existat, cur bonitas vestra nunc mihi quasi crudelis appareat. Nam cum in majorem ecclesiam nostram [Col. 0071D] In majorem ecclesiam nostram. Monasterii ipsius Vindocinensis, quod Theodericus episcopus Carnotensis, ut lib. I epist. 4 observatum est, a sua et successorum potestate exemerat, ac nominatim [Col. 0072C] etiam de excommunicatione et interdicto caverat, ut Clementis II aliorumque pontificum litterae declarant. Denique non solum id vetitum episcopo Carnotensi, sed nulli omnino licuit praeter loci abbates [Col. 0072D] et pontificem. Alexander II, Oderico abbati: Hoc etiam adjicimus, ut memoratus Vindocinensis locus nullatenus nisi ab abbate loci pro suis injuriis, vel a primae sedis pontifice excommunicetur vel interdicatur, etiamsi Carnotensem patriam excommunicari contigerit. manum mittere non potestis, nec audetis, in caeteris, quae in episcopatu vestro sunt, nostris ecclesiis divinum officium non quidem satis juste abstulistis, et quia vestra auctoritate hoc injuste actum dignoscitur, auctoritate Romana, quae omni perversae auctoritati est contraria, in ipsis ecclesiis 55 a fratribus nostris privatim et publice cantabitur. Sancta et irretractabili Romanorum pontificum [Col. 0072B] licentia nobis conceditur, ut si interdictum in ecclesiis nostris [Col. 0072D] Interdictum in ecclesiis nostris. Subditis monasterio Vindocinensi. Gregorius VII Oderico. Neque etiam subditas praedicto loco ecclesias, ubicunque sint, excommunicare vel interdicere cuiquam liceat, nisi apertis pro culpis, et quas Vindocinensis abbas et fratres canonice ab ipsis episcopis admoniti emendare contempserint. Apertas culpas excipit, ut Goffridus justum interdictum, quia in cellis Vindocinensium non proinde ac in monasterio vetitum erat omne interdictum. a quolibet episcopo injuste factum exstiterit, nullatenus a nobis observetur. Si vero nimis audacter, vel praesumptuose nos contra vos super hoc agere dicitis, hinc judex invocetur, et fiat sinceritas apostolicae sedis; cujus aequitatis judicium qui contemnit audire, B. Petrum ne sentiat iratum debet non mediocriter formidare.
Ivoni honorando valde episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii qualiscunque servus, debitum purae dilectionis obsequium.
Circa fratrem [Col. 0072D] Circa fratrem. Danielem nomine. Sic enim appellat Ivo epist. 82 ad quam Goffridus hic respondet. , pro quo rogastis, misericorditer quidem agere volumus; sed quia inordinatam remissionem pietatem esse non credimus, utile [Col. 0072C] sibi, imo necessarium judicamus, ut ad monasterium suum veniens coram fratribus ad poenitentiam compungatur, et sic de sua transgressione veniam consequi mereatur; et cui olim, suggerente diabolo, non displicuit negligenter agere, nunc tandem non displiceat regulariter obedire. Nos itaque pro dilectione vestra ei quidquid deliquit sine satisfactione remitteremus, sed homini veram infelicitatem et falsam beatitudinem nec audemus promittere, nec debemus. Veniat igitur ad monasterium, sicut jam diximus, et se errasse humiliter confiteatur, quatenus [Col. 0073A] per veram humilitatem sui erroris veniam consequatur, 56 et quod deinceps de eo fieri vestrae sanctitati placuerit sine difficultate impetrare potuerit.
Ivoni reverendae vitae pontifici, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis abbas, quod bono patri devotus filius.
Quoniam omnia cum consilio facienda esse cognovimus, bonum fuit sanctitatem vestram consulere quid nobis agendum sit in ordinis dignitate [Col. 0073C] In ordinis dignitate. Primis saeculis monachi extra clerum erant. Ideo in poenis canonicis non depositione, ut clerici, sed excommunicatione cum laicis plectebantur. Synodus Chalcedonensis canone secundo: καὶ οὗτος εἶ μὲν κληρικὸς εἴη τοῦ οἶκείου ἐκπιπτέτω βαθμοῦ, εἶ δὲ λαϊκὸς ἢ μονάζων, ἀναθεματιζέσθω . Postea sacris ordinibus initiari coeperunt. De monachis igitur clericis, qui post apostasiam ad monasteria sua redeunt, quaerit quomodo recipiendi sint, an ita nimirum, ut in pristina ordinis sui dignitate, graduque maneant; an ita potius ut eo excidant, et ad laicorum sortem revocentur. Qua in re et si severa quondam erga omnium ordinum clericos ecclesiasticae censurae lex fuerit, mitius tamen actum est interdum, et pro criminis poenitentiaeque modo indultum, ut videre est in iis quae collegit Gratianus D. L. Ivonis porro epistola, qua de monachis ad Goffridi consultationem respondebat, interiit. circa fratres quando revertuntur. De clericis quidem dicimus, qui et religionis habitum abjecerunt, et in ipsa apostasia diu morantes, illicitis se contagionibus commiscuerunt. Quid inde canones dicunt, audivimus [Col. 0073B] simul et vidimus; sed quia regula nostra de talibus parum aut nihil loquitur, quid super hoc regulariter simus acturi, ambigimus.
Domino ac venerabili Patri suo Ivoni, verae religionis episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii dictus abbas, quod dilecto patri subjectus filius, et pio domino fidelis servus.
Quam pure et sine membro alicujus malitiae, vestrae charitatis benedictio abbatem me, licet indignum, effecerit, quam diligentissime postea, et omnino veraciter in necessitatibus meis vestrae pietatis gratia manum auxilii mihi saepe porrexerit, dum sedula 57 mente conspicio, me ingratum, [Col. 0073C] multumque inutilem servum judicassem, si aut vestra voluntas, aut necessitas mutuae charitatis obsequium exegisset, si non obedissem. Nunc etiam quia nec voluntas exigit, nec necessitas cogit, me ultro offero quodlibet subire servitium. Relatum quidem mihi est quod nunc domini papae [Col. 0073D] Domini papae. Paschalis II, an Goffridi opera usus sit Ivo, non liquet. Bernerium Bonaevallis abbatem ad Paschalem a se aliquando legatum docet epist. 147. Unde misi, inquit, vobis vice mea dominum Bernerium monasterii Bonaevallis abbatem, boni [Col. 0074C] testimonii, etc. mandatum suscepistis, quatenus aut per vos, aut per legatum vestrum Romam usque ad Nativitatem Domini visitetis. Quod si verum est, quia vobis servire desidero, minime displicet. Vellem enim, quod voluntas vestra longo mihi tempore denegavit, [Col. 0074A] nunc saltem necessitas imperaret. Non ideo dico ut vestra magnitudo auxilio egeat meae parvitatis, sed sic me loqui compellit affectus, quem erga vos habeo, surgens de radice purae dilectionis. Ecce vestrae dispositioni me, et mea pariter tota devotione submitto, et si Romam pro vobis ire jusseritis, quod diu optavi, obedire non recuso. Invenietis forsan, qui melius; sed absit ut inveniatur, qui libentius vestram jussionem exsequatur! Coram Deo, cui mentiri nefas est, testis est mihi conscientia mea, quod nec magis fidum, nec magis voluntarium quam me in hoc vestro negotio invenire poteritis famulum. Valete, et quid super hoc volueritis, mihi, si placet, rescribite.
Dilectissimo Patri suo Ivoni verae religionis episcopo, [Col. 0074B] Goffridus Vindocinensis monasterii minister indignus, cum dilectione reverentiam.
Cum scriptum inveniamus in decretis Romanorum pontificum, familiares ac propinquos [Col. 0074C] Familiares ac propinquos. Eo spectat quod est apud Ivonem Decreti p. XVI, c. 361, ut contra extraneos parentela aut propinquitas testimonium minime dicat. Hoc argumento idem Ivo epist. 108 [Col. 0074D] archiepiscopi Turonensis testes Paschali suspectos reddit, ut consanguineos ac de domo productos et Alexander III, c. in litteris de testibus, nobilis item cujusdam Firmani testes rejicit, quos in divortii causa de familia sua producebat. Vel hoc igitur exemplo id patet, quod ambigit Goffridus, testes domesticos non solum in capitalibus, sed in aliis etiam causis non esse recipiendos. At receptos aliquando constat ex privilegiis. Nam ex praecepto Philippi Pulchri regis didicimus, cum ab abbate et conventu Sancti Dionysii adversus Latiniacenses quasdam feminas de statu earum mota lis esset, testesque contra illas producti rejicerentur, quod de corpore essent Ecclesiae Beati Dionysii, et monachi contra obtenderent, se regium privilegium a Ludovico VI in eam rem habere, curiam perlecto privilegio pronuntiasse, testes in ea causa idoneos, eorum testimonium validum videri. Anno 1287, mense Junio. , vel de domo prodeuntes, non esse recipiendos in testimonium, utrum in omnibus ecclesiasticis causis, quia ibi nihil excipitur, seu in criminalibus tantum intelligi debeat, ad plenum non videmus. Hinc igitur vobis, quem divina gratia specialiter lumen scientiae mundo praetulit humiliter supplicamus, ut quod inde minus percipimus, scripto vestrae auctoritatis edocti melius agnoscamus. Licet nostrae parvitati utile, imo necessarium esset a magnitudine vestra multa quaerere, hoc idcirco maxime quaerimus, quoniam Andegavensis est decanus cujusdam ecclesiae, qui [Col. 0074C] in unum de confratribus suis vehementer invehitur, dicens quod sibi ille praebendam suam concesserit, et testimonium non habet, nisi eorum qui sunt sui familiares, et de domo sua prodeuntes. Si quod vobis promisimus, differtur, ne gravemini quia dilatum non minuetur.
Ivoni laudabilis vitae pontifici, domino suo, adhuc et amico, Goffridus Vindocinensis monasterii servus, dilectionem et dilectionis servitutem.
Litteras clericis et laicis Vindocinensibus, a vobis [Col. 0075A] directas audivi [Col. 0075C] Litteras vestras. Nunc exstan! hae litterae [Col. 0075D] Ivonis. ; quas vestras minime credidissem, nisi ibi sigillum vestrum appositum vidissem. Dicebant enim litterae vobis a fidelibus vestris relatum fuisse me contra vos et contra clericos vestros turpia et contumeliosa verba publice protulisse. Ad haec, salva veritate, prorsus respondeo quod de persona vestra nihil unquam inhonestatis vel contumeliae dixi; sed quae potui bona ubique de vobis usque in hodiernum praedicavi. Clericis vero vestris, quoniam ipsi mihi male cantaverunt, bene saltare nec possum, nec potui. Illud equidem plane confiteor quod nulla injuriosa verba illis irrogavi, nisi quia illorum judicio praegravatum me sentiens, Romanam Ecclesiam appellavi, cujus veneranda privilegia videbam ab ipsis despicabiliter refutari, licet sancta Romana [Col. 0075B] Ecclesia talia recipere ab eorum magnitudine non promeruerit, quia quod illi male ligaverant, illa suae pietatis, intuitu relaxavit, et, si ei mala pro bonis reddiderunt, hanc certe eos retributionem Deus non docuit. Qui cum me hominem amari sermonis appellassent, credidissem forsitan illis, si dulcedinem apostolicae 60 veritatis plenius agnovissent. Cujus beneficiis quandiu ingratos videbo, etiam in veritate suspectos habebo. Me subditum Ecclesiae vestrae asseruistis, unde ego nullatenus scandalizor, quia, quamvis inter Romanum pontificem et me peccatorem nulla, cujuscunque dignitatis vel ordinis sit, persona media [Col. 0075D] Nulla persona media. In privilegio Victoris II: Confirmamus igitur, atque BB. apostolorum Petri et Pauli auctoritate ipsum monasterium ita specialiter corroboramus, quatenus inter primae et apostolicae sedis pontificem, et venerabilis loci Vindocinensis abbatem nulla cujusque dignitatis vel ordinis persona sit, media habeatur; quae eadem fere verba leguntur in aliorum pontificum diplomatis, atque in tabulis ipsius fundationis. habeatur, si auctoritas Romanorum pontificum inviolata servatur, omnibus tamen Ecclesiis non solum subditum, verum etiam earum inutilem [Col. 0075C] servum me esse contestor. Professum vero vestrum me vocastis [Col. 0075D] Professum vestrum me vocastis. Jure antiquo abbates omnes in episcoporum erant potestate. Concilium Aurelianense primum can. 11: Abbates pro humilitate religionis in episcoporum potestate consistant. Synodus Chalcedonensis can. 4: ἔδοξεν τοὺς καθ` ἑκάστην πόλιν καὶ χώραν μονάζοντας ὑποτετάχθαι τῷ ἐπισκόπῳ . Quare episcopis ante consecrationem suam subjectionis, obedientiaeque professionem edebant, ad eam formulam, aut ejus certe consimilem, [Col. 0076C] quam a Cisterciensibus edi solitam docet Honorius [Col. 0076D] III, c. Ne Dei Ecclesiam, de Simonia. Ego N. abbas Cisterciensis ordinis, subjectionem et reverentiam, et obedientiam a sanctis Patribus constitutam, secundum Regulam sancti Benedicti, tibi, domine episcope, tuisque successoribus canonice instituendis, et sanctae sedis apostolicae, salvo ordine meo, perpetuo me habiturum promitto. Qui vero sedis apostolicae privilegiis exempti fuerant ab episcoporum potestate, ut Vindocinenses, ii nimirum professionem illam non debebant. Elicuit tamen Ivo episcopus a Goffrido, quem propterea subditum et professum suum appellabat. Sed Ivonis factum ut, mox dicet, improbavit Urbanus professionemque a Goffrido extortam antiquavit. Quod iterum repetit epist. 11. . Satis melius fuisset ut a vobis sacratum dixissetis. Quod et si pro consecratione professionem, et pro professione ab allodiario B. Petri subjectionem vobis vindicastis, consecrationem utique illam gratis minime impendistis. Non enim gratis impenditur, per quod homo homini subjectus efficitur. In professione siquidem illa consilio vestro nimia simplicitate acquievi; ubi, si quid aliter actum est, vos scienter fecistis, ego autem ignoranter peccavi. Sed dominus noster honorabilis memoriae papa Urbanus [Col. 0076D] Sed papa Urbanus. Urbani hac de re privilegium insertum est epistolae 27 hujus libri, ad Goffridum episcopum Ivonis successorem. cum per nos transiret, audivit a fratribus me vobis professionem fecisse. Unde [Col. 0076A] columbam seductam, cor non habentem me dicens, et vehementer increpans, illud veraciter mihi pro crimine imputasset, si ignorantiae meae ac juventuti misericorditer non pepercisset. Quid vero super hoc contra vos protulerit, pro reverentia vestri ordinis melius est inde silere quam loqui. Igitur quod illicite commiseram irritum fecit, et ne deinceps abbas monasterii nostri 61 cuiquam episcopo profiteatur, privilegii sui irretractabili firmitate prohibuit. Cujus auctoritatem secutus dominus Paschalis papa, qui nunc est, illud iterum sua apostolica auctoritate firmavit. In litteris praeterea vestris divulgatum est laicis quod, si ad vos satisfacturus non venirem, auxilium vestrum amplius non haberem, et quicunque malefactores res monasterii nostri diriperent, [Col. 0076B] vos adjutorem suum potius quam nostrum defensorem invenirent. Hoc ex vestra parte litteris non arbitror fuisse insertum, quoniam a Christiana religione omnino discrepat, et Satanae noscitur incitamentum. Illud amici et inimici firmissime credant, quod nulli dabo mercedem istam, ut pro suo auxilio monasterium nostrum, allodium B. Petri, sibi inordinate subjiciam. Unde si necessitatibus meis auxilium vestrum defuerit, confido de bonitate beati Petri, quia mihi ipse non deerit; cui dum fidem servare desidero, nullus ob hoc episcopus mihi auxilium denegare, nec quod illius est, qualibet occasione sibi deberet usurpare. Vindocinensem Ecclesiam sanctae Romanae Ecclesiae nec dedi, nec auferam. Quod si qualibet suggestione tentarem, [Col. 0076C] peccarem in animam meam, nec etiam cum peccato perficere valerem. Romanae itaque Ecclesiae, cui totum me debeo, omni tempore fidem servabo; pro cujus amore ac fidelitate multiplicata gravamina virtute constantiae, et animi integritate sustineo, nec multo majora, si emerserint, pro illa sustinere recuso. Illam in meis pressuris reclamavi, 62 et adhuc reclamare non desino. Nam si modo ignorat quanta pro illa patior, scio, cum agnoverit, petenti auxilium non negabit quae semper misericordiae visceribus affluens oppressis omnibus, et maxime domesticis suis, subvenire consuevit. Domnus Ernaldus [Col. 0076D] Domnus Ernaldus. Subscribit is litteris Ivonis, quae canonicorum Sancti Joannis Valiacensis [Col. 0077C] fundationem continent, legunturque inter epistolas Ivonis num. 296. Signum Ernaldi decani. Videtur idem postea ex clerico factus monachus; deinde iterum abjecto monachi proposito ad pristinum gradum regressus. Monachum factum testatur Ivo [Col. 0077D] epist. 262 ad Pontium abbatem Cluniacensem: Collectiones canonum per dominum Ernaldum modo monachum vestrum, olim clericum nostrum transmisi vobis. Non perseverasse, tacito sensu indicat hoc loco Goffridus. , quem decanum vestrum dicitis, si sibi [Col. 0077A] secundum justitiam placuisset, teste flocello de capite [Col. 0077D] Teste flocello de capite. Monastici cultus parte, quam retinebat. Flocus, ut docet Clemens V, De statu monachorum, capite primo, ea est monachorum vestis quae longas et amplas habet manicas. Floculus et flocellus, minor flocus. Nostrates hodie, litterula mutata, magnum et parvum frocum vocant. Qui ex canonicis facti fuerant monachi, hi si ad canonicos redibant, cucullam deinceps ad memoriam ex Urbani II decreto deferebant. XIX, q. III, mandamus. suo, potius in nostra, quam in vestra sorte [Col. 0077D] Potius in nostra, quam in vestra sorte. Monachus potius quam clericus. manere debuisset. Valete, et contra sanctam Romanam Ecclesiam, cujus pietatis gratia vos non minus creavit episcopum quam religio vestra, agere nolite.
Charissimo Patri suo Ivonis laudabilis vitae episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, reverentiam cum purae dilectionis affectu.
De archipresbytero vestro Goffrido Danielis [Col. 0077D] Goffrido Damelis. Archipresbytero Vindocinensi, [Col. 0078C] cujus iterum meminit epist. 9, 12 et 21, ubi easdem de illo querelas retexit. apud bonitatem vestram conquerentes, misimus ad vos duos de fratribus nostris, qui ad aures vestras et clamorem nostrum, ut credimus, detulerunt, et si quid aliter a familia nostra actum exstiterat, vobis [Col. 0077B] rectitudinem obtulerunt. Unde nobis mandastis ut quarto die post festivitatem Omnium Sanctorum, si ad partes nostras interim non descenderetis, ad vos veniremus, habituri et facturi quantum debemus. Optimum quidem hoc vestrum mandatum fuit, et idcirco non minus actionis quam devotionis brachiis amplectendum. 63 Sed quibusdam detenti impedimentis, quae, antequam ad vos misissemus, archidiacono vestro [Col. 0078C] Archidiacono vestro. Vindocinensi, quem tacito etiam nomine perstringit, et gloriosum archilevitam vocat epist. 17. Raimbaldus, opinor, dicebatur. [Col. 0078D] Ivonis sane litteris, quibus Majori Monasterio Ecclesiam Hauchensem concessit, anno 1114 testes primo loco ascripti Raimbaldus Vindocinensis archidiaconus, et Ansgerus Blesensis archidiaconus In Ecclesia Carnotensi praeter Urbanum archidiaconum, qui magnus appellatur, quinque sunt archidiaconi Pagenses, Castrodunensis, Pisciacensis, Blesensis, Drocensis et Vindocinensis. machinante, ut dicitur, orta jam fuerant, illud observare minime valemus, et quod ratio pariter ac voluntas agendum monet et praecipit, agere necessitas sola non patitur. At cum Spiritus sancti gratia nos consolante, a praesenti, qua detinemur, necessitate liberati fuerimus, die qua mandaveritis, ad vos veniemus, et consilio [Col. 0077C] vestro omnia faciemus. Rogamus tamen, humilitate qua possumus, quod si Vindocinum venire debetis, nullis suasionibus Carnotum ire nos fatigetis. Super Nivelone et filio ejus Ursione [Col. 0078D] Nivellone et filio ejus Ursione. De his libro I, epist. 12 et infra epist. 11, 13, 23, 30. Exstant in scriniis Vindocinensibus Paschalis II litterae ad Ivonem, in quibus utrumque ob injurias et damna Vindocinensi monasterio inflicta, sacris arceri jubet. , eorumque hominibus proclamantes, aures vestrae pietatis saepe pulsavimus, et adhuc pulsare non cessamus, ut si non pro amicitia, saltem pro improbitate nostra justitiam valeamus obtinere quam petimus. Valete, et eorum incitatione, qui me, si possent, contra vos saepius incitassent, servitium et dilectionem nostram diligenter obsecro, perdere nolite.
Domino suo et amico Ivoni honorabili Carnotensiam episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, cum dilectione salutem.
Mandastis quia inducias, quas a vobis quaesivimus, nec datis, nec dare debuistis; non enim certum diem, ut dicitis, mandavimus vobis. Ad haec salva veritate respondemus 64 quoniam certum diem vobis mandare minime potuimus, quia quando necessitas, qua detinebamur, finem haberet, certi non eramus. Famulos nostros asseritis vos excommunicasse; quod valde miramur, cum in loco nostro, nulli episcopo [Col. 0078D] Nulli episcopo nisi Romano. Libro I, epist. 18 et infra epist. 27. , nisi soli summo Romano pontifici, excommunicare, seu interdicere liceat, vel quamlibet potestatem, vel dominationem exercere. [Col. 0078B] Nos tamen quaecunque jusseritis, salvo apostolicae sedis privilegio, diligenter faciemus, contra cujus auctoritatem nihil a nobis exigi debet, nec nos obedire debemus. Dignitatis utique excellentiam, quam Christus dominus noster in B. Petro Romanae Ecclesiae contulit nec possumus, nec debemus minuere, nec ad hoc ut eam minuamus, debet quis laborare. De hominibus, quorum nomina nobis scripsistis, quatuor ex ipsis nostros esse dicimus, de quibus quarto die post Theophaniam, quantum debebimus, libenter faciemus, quamvis de vobis multum conqueri possemus, qui non solum de malefactoribus nostris, quod nemo alius episcopus unquam fecisse dignoscitur, nobis justitiam denegastis, verum etiam contra nos vestrae auctoritatis [Col. 0078C] decreto incitastis. Haec vero quae mandamus si displicent vobis, et mole vestrae magnitudinis nos premere, et cujuslibet incitatione, vel propria voluntate gravare vultis, ipsam pro cujus amore multa gravamina vestra diu portavimus, Romanam Ecclesiam appellamus, cum qua et adversitatem sustinere optamus, et sine qua prosperitatem habere recusamus. Unde si necessitatibus 65 nostris auxilium vestrum, quod diu nobis subtraxistis, defuerit, confidimus de bonitate B. Petri, quia nobis [Col. 0079A] ipse non deerit; cui dum fidem volumus servare, nullus ob hoc episcopus nobis ecclesiasticam justitiam denegare, nec in nos saecularium hominum incitare saevitiam, nec, quod sanctae Romanae Ecclesiae est proprium, sub hac occasione sibi deberet usurpare; a cujus fidelitate non fames, non gladius, non nuditas, non tribulatio, non angustia, non persecutio aliqua nos vel defunctos poterit separare (Rom. VIII, 35) . Nam si modo ignorat quanta pro illa patimur, scimus, cum agnoverit, petentibus auxilium non negabit, quae semper misericordiae visceribus affluens, oppressis omnibus et maxime domesticis suis subvenire consuevit. De archipresbytero vestro, et Nivelone ejusque filio Ursione, atque Buatmundo et eorum hominibus, apud vos [Col. 0079B] saepius conquesti sumus et conquerimur, nec justitiam, nec justitiae scintillam aliquam adhuc sentire potuimus. Unde a vobis juratam pacem minus observari conspicimus.
Ivoni honorando Carnotensum episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, amicos in Deum, et inimicos propter Deum diligere.
Licet injuriae et vexationes, et quibus monasterium nostrum, et nos non mediocriter 66 oppressistis, et opprimi fecistis, in auribus populorum frequentissime resonent, charitatis tamen, quam Deus praecipit, funibus alligati, amare cogimur etiam non amantem. Vos autem, qui graviores molestias irrogastis, maxime diligere, ac vobis [Col. 0079C] diligenter servire volumus, si amaritudinis pocula, quae nobis saepius propinastis, melle dilectionis, temperare placuerit. Genus vero dilectionis, quo et nos diligere, et a nobis serviri vultis et diligi, litteris vestris significate, quia pacem et dilectionem vestram vehementer optamus. Et si senserimus quod nos in veritate diligatis, nullum vestrum recusamus servitium, in quo domini papae indignationem non mereamur, nec ordinis nostri incurramus periculum.
Ivoni magnae famae pontifici, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, prudenter et simpliciter in omnibus agere.
Litterae nostrae [Col. 0079D] Litterae nostrae. Ea est epistola 7 hujus libri. Ivonis autem epistola, cui Goffridus hic respondet, numero 195, hoc habet exordium: Accepi litteras tuas palpantes et pungentes, in quibusdam mellis dulcedinem redolentes, in quibusdam fellis amaritudinem respengentes. , quas in quibusdam mellis [Col. 0079D] dulcedinem redolere, et in quibusdam fellis amaritudinem [Col. 0080A] respergere dixistis, secundum nostram intelligentiam omni amaritudine caruerunt, quia charitatis dulcedine plenae fuerunt. Quod iterum asseruistis Romanam Ecclesiam a Deo nullam injustam accepisse potestatem, ita est plane, et nos nec possumus, nec debemus non annuere, quoniam infructuosum est contra adeo apertam 67 veritatem laborare. Quis enim insanus credere vel cogitare audeat bonum Deum aliquid unquam injuste dedisse, aut ejus sanctam Ecclesiam quidquam ab eo injuste accepisse? Sed si quae sunt solvenda solvendi, et quae liganda ligandi a Domino collatam ei potestatem creditis, sicut nobis scripsistis, mirandum non est, si illa bene solvit quod vos male ligastis. Professio, quam [Col. 0080B] a me [Col. 0079D] Professio quam a me. Dictum est epist. 7 diceturque iterum epist. 27. adhuc juvene et novitio extorsistis, regularis minime fuit, eamque fecisse, peccatum exstitit, et accepisse irreligiosum. Nam si pro benedictione, quam omnino gratis dare debuistis, usurpastis professionem, et pro professione ab allodario B. Petri [Col. 0079D] Ab allodiario B. Petri. Beneficario supra epist. 7. Ut feudatarius Domini dicitur, qui ejus feudum tenet; sic allodiarius, qui allodium. Nec tamen perpetuo haec sibi respondent. Non abbas Vindocinensis allodiarius beati Petri recte dicitur, quia monasterium ejus allodium est sedis apostolicae; feudatarius dici non potest, quia monasterium feudi [Col. 0080D] jure non habet. exigitis subjectionem, profana fuit illa professio, et ideo non tenenda, quoniam subsequens benedictio, quam exhibuistis, navicularia potius videtur, quam gratis data [Col. 0080D] Navicularia potius quam gratis data. Utitur eadem voce eadem in re opusculo X, navicularia; benedictio dicitur, ut navicularia functio in codice seu alio sensu. Naviculariam enim benedictionem appellat, non gratuitam, sed mercenariam, et pro qua aliquid exigatur, ut pro transvectione naulum et merces a naviculariis. Non absimili translatione institoriam lectionem dixit epist. 1. Ildebertus, cui sordidus et illiberalis quaestus est propositus, ut lucrum institori, sic enim scribit: Hinc est quod ambitiosam supellectilem inexorabili odio prosequeris: quod institoriam abdicas lectionem, quod magnum quaestum judicas pietatem cum sufficientia. , quandoquidem pro illa temporalem mercedem cum injuria fidei Christianae exigere non erubescitis. In professione siquidem illa, consilio vestro nimis simpliciter acquievi. Ubi tamen quidquid perperam actum est, vos scienter fecistis, ego autem ignoranter peccavi. Sed quem vestrae impuritatis consilio reatum [Col. 0080C] contraxi, apostolica sinceritas, ignorantiae meae ac juventuti compatiens, misericorditer indulsit, et ne quis successorum nostrorum in puteum similis deceptionis deinceps corruat, virtute suae auctoritatis prohibuit. Si vero contra haec vobis agere placet, illam majorem audientiam, a qua omnis Christianitas dijudicatur, non fugio, sed appello, cujus 68 aequitatis judicium qui contemnit audire; B. Petrum ne sentiat iratum debet timere.
Charissimo domino suo et Patri, Ivoni laudabilis vitae pontifici, Goffridus Vindocinensis monasterii qualiscunque servus, verae humilitatis obsequium, et purae dilectionis affectum.
[Col. 0080D] Formatas et formosas litteras vestras, quas pro [Col. 0081A] facienda nobis justitia archipresbytero vestro Goffrido [Col. 0081C] Archipresbytero vestro Goffrido. Epist. 8. misistis, vidimus, et si non tantas, quantas debemus, saltem quantas possumus gratias vestrae sanctitati referimus. Ibi enim nihil aliud videri vel intelligi potuit, nisi erga nos vestrae magnae charitatis affectus. Omnes quidem presbyteri castelli Vindocinensis cum archipresbytero vestro litteras viderunt, sed cum illo, imo per illum, nescimus quibus privatis consiliis, litteris obedire contempserunt. Unde, dilectissime Pater, pietatem vestram, quibus valemus precibus, exoramus, quatenus circa ea, quae vobis in veritate scripsimus, sic paterna dilectione sitis sollicitus, ut quam grave sit justis non obtemperare mandatis, agnoscere valeat ille ecclesiasticae justitiae interfector, [Col. 0081B] et sanctae Ecclesiae inimicus.
Honorabili domino suo et cordiali amico, voni religiosae vitae pontifici, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, a Deo sanctis repromissam beatitudinem, et a se puram et integram dilectionem.
Litteras quidem vestrae sanctitatis cum gaudio et honore suscepimus, sed die, quem nobis in ipsis significastis, ad vos venire nullo modo poterimus, monasterii nostri inevitabili necessitate detenti; quae etiam in monasterio tunc manere nulla occasione nos patitur. Fratribus autem nostris, ut de possessionibus monasterii absque praesentia nostra judicium subeant, suadere non valemus, et quod [Col. 0081C] eorum voluntati contrarium rationabiliter cernitur, eis, ne forte scandalizentur, imperare non audemus. Sed cum necessitas, quae inevitabiliter nos detinet, finem habuerit, ante bonitatis vestrae conspectum, loco et tempore competenti, diligenter nos praesentabimus; de Nivelone, quem nec reverentia ordinis, nec honor sacerdotii, nec adventus Salvatoris a genere novi sceleris retraxit, accepturi et ei facturi quantum debemus. Rogamus interim, dilectissime Pater, humilitate qua possumus, ut de his, quae Nivelo et sui nobis violenter abstulerunt, et adhuc crudeliter detinent, vestra eos cogente justitia, mereamur investiri, quia rebus propriis exspoliati [Col. 0082A] [Col. 0081C] Rebus propriis exspoliati. Infra epist. 29. , sicut ipse melius nostis, antequam 70 quae eis ablata sunt, universa potestati eorum restituantur, ad judicium minime debent convocari. Valete.
Dilectissimo domino Ivoni venerabili Carnotensium episcopo, et omni sanctae Mariae capitulo, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, a Deo salutem, et a se purae dilectionis servitutem.
Hanc esse virtutem cognovimus verae justitiae, amicum non debere juvare mendacio, nec inimico in veritate deesse. De depositione domni Goffridi olim Blesensis abbatis [Col. 0081D] Goffridi olim Blesensis abbatis. Coenobii Sancti Launomari, ad quem honore jam defunctum, atque ex abbate anachoretam pristinae solitudini redditum tres leguntur epistolae Ivonis 164, 208, 240. , et de promotione domni Mauricii, qui contra nos diu injustas exercuit inimicitias [Col. 0081D] Exercuit inimicitias. Ob controversiam videlicet inter Blesenses monachos et Vindocinenses agitatam de oblationibus parochiae Ulchensis, de qua Ivo epist. 162. , et parum fructuosas, sibi egit querelas, [Col. 0082B] sicut vidimus et audivimus veritatis testimonium [Col. 0081D] Veritatis testimonium. Cur testimonium hoc exquisierit Ivo, intelligi potest ex tribus supra scriptis ejus epistolis, in quibus docet poenituisse postea relictae abbatiae Goffridum, Mauricioque successori propterea obtrectare et adversari solitum. perhibemus. Vidimus itaque domnum Goffridum in praesentia domni Brunonis Romanae Ecclesiae tunc legati [Col. 0081D] Brunonis tunc legati. Ivo epist. 164 ad Goffridum Blesensem: Qui in manu Romanae Ecclesiae legati, nullo te cogente, imo ipso legato dissuadente abbatiam dimisisti, et in electione ipsius Mauricii primam vocem dedisti. Incidit Brunonis Signiae in Campania [Col. 0082C] Italica episcopi legatio in annum Christi 1106. Hoc siquidem anno in Gallias venisse Buatmundum [Col. 0082D] ducem notat Chronicum Sancti Albini. Buatmundum autem Paschalis jussu comitatus est Bruno legatus. Auctores Petrus Diaconus, et Sugerius abbas, qui et synodi ab eodem apud Pictavos celebratae meminerunt. abbatiam suam relinquere, et domnum Mauricium in abbatem propria voce eligere, eumque electum, et suis manibus deductum in locum, quem ante ipse tenuerat, collocare. Hoc vidimus, et coram Deo et hominibus testificamur palam ita factum fuisse. Sed si quid aliter actum est in occulto, confitemur nos prorsus ignorare. Fieri enim potuit ut aliud lingua domnus Goffridus pronuntiaret, et aliud occultaret in pectore. Sed quidquid Blesis nobis praesentibus super hac causa factum exstitit, in quantum cognoscere potuimus, domno 71 Mauricio, ut credimus, non obesset, si nihil [Col. 0082C] aliud impediret.
Charissimo domino et amico Ivoni, honorabili Carnotensium praesuli, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, delinquentium subditorum culpas ita judicio sancti Spiritus condemnare, ut inculpabilis ante conspectum tremendi Judicis valeat apparere.
Optime nostris, Pater optime, clericos vestros [Col. 0082D] Clericos vestros. Canonicos Sanctae Mariae Carnotensis. , quos humilitas B. Mariae fecit superbos, non jure coeli, nec judicio saeculi, sed solita mentis tempestate gradus domus nostrae [Col. 0082D] Gradus domus nostrae. Ecclesias quinque a Theoderico episcopo Vindocinensibus datas ostendunt litterae pontificum. Clemens II, Victor item, et Nicolaus II, in Privilegiis confirmationis: Ecclesias quinque, quas Theodericus Carnotensis episcopus monasterio Vindocinensi dedit amore Dei et supplicatione Goffridi comitis, Ecclesiam scilicet Sancti Beati, ecclesiam Sancti Joannis de Castrodunensi, ecclesiam de Balneolis, ecclesiam de Villarebla, ecclesiam Ancherici. Sed harum nulla Carnuto proxima. Quare alibi quaerenda est. destruxisse. Unde paternitati vestrae humiliter supplicamus ut quod a [Col. 0083A] clericis vestris perverse actum dignoscitur, corrigatis, et gradus domus nostrae, quos furiosi spiritus impetu destruxerunt, ab ipsis fieri faciatis. Et cum de re nostra a nobis diu et juste possessa, et injuste ablata, secundum sacros canones investiti fuerimus, si postea de nobis conqueruntur, quod justus judex, quod divina lex faciendum judicaverit, non recusamus. Venerabilis vitae Pater, res monasterii nostri, quae in episcopatu vestro esse noscuntur, et monasterium ipsum B. Petro a fundatoribus suis oblatum, si vobis aboriosum non esset, et pro cura episcopali et pro amore B. Petri, in quantum facultas suppetit, custodire, et ab omnibus adversariis defendere deberetis, praesertim rem illam monasterii, 72 quam pene juxta introitum portarum vestrarum [Col. 0083B] esse conspicitis.
Charissimo Patri et domino Ivoni laudabilis vitae pontifici, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, puram cordis dilectionem et purae dilectionis servitutem.
Paternitati vestrae, Pater optime, gratias agimus, quod comitem Vindocinensem [Col. 0083B] Comitem Vindocinensem: Goffridum lib. I, epist. 12. pro causa nostra ad rationem mitti fecistis; et quia quod inique gesserat, corrigere neglexit, ejus castello, et castelli banleugae [Col. 0083B] Castelli banleugae. Gauffridus comes in tabulis [Col. 0083C] fundationis ea enumerans quae monasterio Vindocinensi obtulerat, In castro, inquit, Vindocino terram ad burgum faciendum, cum rapto et furto et incendio, vicaria et banleuga, et consuetudinibus universis. Ludovicus VI, in praecepto pro coenobio S. Dionysii anno 1111: Item statuimus, ut quicunque sit intra bannileugam S. Dionysii, vel infra terminos antiquitus institutos, a nullo rapiatur, neque res ejus diripiantur; sed si aliquid foris fecerit, ab abbate tantum vel a monachis justificetur. Banleuga seu bannileuga dicitur is modus agri, cujus finibus loci alicujus immunitas vel jurisdictio terminatur. Nota vox et significatio multis in locis Galliae. Banni apud majores nostro multiplex fuit notio. Nam et publicum edictum bannum appellabant, et multam, et proscriptionem bonorum, et exsilium, et alia judiciariae summaeque potestati connexa. Quos ergo ad fines ea potestas porrigebatur, eum ambitum sive procinctam, ut loquebantur, bannileugam dicebant, seu quia leugae spatio plus minus definiebatur, seu [Col. 0083D] forte quia leugae sive leuwae nomen pro quovis terrae spatio, tractuque usurpabant. In Caroli Calvi praecepto Sancti Dionysii banleuga in hunc modum describitur: Statuimus ut praedictus locus immunitatem habeat. Et post alia: Cui quidem immunitati ipsos eosdemque terminos imponi censemus, qui in privilegio domni Dagoberti serenissimi regis, quod de fugitivis ad idem coenobium isdem gloriosissimus rex fecit, praescripti sunt, id est usque ad eum locum, quo ad eamdem Ecclesiam tendentes Tricenam pontem ingrediuntur, nec non etiam usque ad montem Martyrum, ubi ipse praecellentissimus Domini testis agonem suum fideliter complevit, similiterque usque ad viam publicam, quae ad Luperum ducit. Itaque hanc totam procinctam Deo, Sanctoque ejus Dionysio donamus, cum omni judiciaria potestate. Hoc est bannum, omnemque infracturam, et si quae sunt aliae consuetudines legum. Satis ex hac descriptione liquet Sancti Dionysii banleugam [Col. 0084B] ultra leugae unius spatium porrectam fuisse. Quod vero leuvam absolute pro spatio et mensura, usurpasse videantur, declarat aliud praeceptum Caroli [Col. 0084C] Magni, quo villas Faverolas et Norontem in pago Carnoteno eidem Sancti Dionysii monasterio cum silva Aquilina donat. Ejus autem silvae leugas, hoc est spatia, regionesque suis finibus circumscribit his verbis. Totum enim locum exscribam, etsi antiquariorum vitio parum castigatum. Insuper et cum foreste ad eas pertinente, quae vocatur Aquilina, cum forestariis et caeteris finibus in ea designatis, videlicet contra pagum Madriacensem pervenit leuwa usque ad Petram fictam. Deinde ad montem Presbyteri, deinde ad Condacum usque ad Cuculosa. Secunda leuwa contra pagum Pinciasensem pervenit ad Codonarias, deinde ad Vennas usque ad Aureovallo, deinde Levieias. Tertia leuwa contra pagum Parisiensem de Ulfanciacas pervenit ad campum Dominicum, deinde ad campum Mulgeverti, deinde ad Sarnecum usque ad cellam Sancti Germani, deinde per illam stratam quae pergit ad vetus monasterium. Contra pagum Stampensem pervenit leuwa ad Rasbacium, deinde ad Affrumenterilas, deinde ad Waranceras. [Col. 0084D] Contra pagum Carnotensem pervenit leuwa ad Putiolos; inde ad Putilittos, deinde ad Hitlinvilare; inde ad Wadastivillam, et illud pirarium, deinde ad illam fronam quae fuit Stephanonae. Inde ad Calmontem; deinde ad illam stratam quae pergit ad Helmoretum; inde ad Longum lucum et Senonae vallem super Nivigellam. Pro banleuga leugam simpliciter posuit Ivo, epist. 101 et 259, quod ab omnibus molendinis Belvacensis leuvae committitur.
Amantissimo domino et Patri Ivoni, venerabilis vitae pontifici, frater Goffridus omnem ulcisci inobedientiam, et sic vitam promereri aeternam.
Noverit, charissime Pater, vestra dilectio, in castro Vindocini [Col. 0085C] In castro Vindocini. Vindocinum, quod castrum Goffrido et castellum dicitur, non obscurae notae est oppidum ad Ledi fluminis ripam, in Carnutum agro ac dioecesi. Quod unum argumentum satis est ad minuendam opinionem, quae multorum hodie animos pervasit, Vindocini a Ptolomaeo geographo mentionem fieri, Vindinumque appellari. Vindinum enim Οὐΐνδινον Ptolomaeus non in Carnutibus, [Col. 0085D] sed in Aulerciis Cenomanis locat, et primariam eorum urbem facit. Quare haud dubium est aliam non esse quam Cenomanum ipsum, totius Cenomannicae provinciae caput; cujus nomen Gallica consuetudine suum fecit, etiam apud Goffridum lib. III, epist. 16. Vindocini vero castelli antiquissima, quae nunc quidem succurrat, mentio est in pactione Guntranni et Childeberti regum, quae inserta est Gregorii Turonensis historiae lib. IX, c. 20. , dictos illos regulares beati Georgii canonicos [Col. 0085D] Regulares B. Georgii canonicos. Hi originem suam debent Agneti comitissae, illi ipsi quae Vindocinense monasterium cum Gaufrido viro suo fundavit, nec multo sunt posteriores, cum tabulae fundationis annum praeferant 1048. Regulares hodie non sunt. , in Ecclesia Beati Petri apertis januis contra interdictum vestrum solemniter festivitatem celebrasse, aliosque ejusdem castelli [Col. 0085B] clericos quemdam burgensem defunctum, et cum defuncto justitiam 74 quasi defunctam sepelientes, publicis processionibus sepulturae tradidisse. De qua ecclesiasticae justitiae sepultura, quae contumaciae studio acta dignoscitur, et de hujusmodi sepulturae vindicta, vestrae sublimitati nostra humilitas aliquid scripsisset, si monachus unus sufficeret de inobedientia clericorum accusare multitudinem, et praesumptuosum non videretur tantae discretionis docere pontificem. Illud tamen perpendat vestra dilectio quod, si tanta justitiae injuria patienter portatur, verendum est ne sancta Ecclesia hac occasione de statu suo plurimum perdat, et suae honestatis et ordinis intolerabilem jacturam patiatur. Unde vestrae paternitati filiali dilectione supplicamus, quatenus [Col. 0085C] ad nos misso vestrae auctoritatis decreto, tam perniciosa praesumptio sine vindicta minime transeat, ut quam grave sit suo episcopo non obedire, vel sic unusquisque transgressor agnoscat. De domno archidiacono [Col. 0085D] De domno archidiacono. Raimbaldo. Supra epist. 7. , cujus virtutes vel vitia prudentiam vestram ignorare non credimus, vobis vera scribere non audemus, ne nostra veritas ejus odium nobis generaret, et qui male agit pejus ageret. Certe, si [Col. 0086A] inordinata remissio pietas vel misericordia esset, circa delinquentes, sed impoenitentes, plurimum exhiberet; quibus etiam non pulsantibus, ejus misericordiae janua patet. Nam quis ex divitibus contra interdictum vestrum vult sepeliri, et non sepelitur? Pauperibus autem, qui culpam non habent, sepultura negatur. Potentibus 75 aperiuntur Ecclesiae; impotentes per quos quod male actum est, corrigi non potest, ab ecclesiis excluduntur. Sancto Evangelio teste cognovimus, et nullatenus dubitamus, benignum Jesum Dominum nostrum B. Petro quae liganda erant ligandi, et quae solvenda solvendi potestatem tradidisse (Matth. XVI, 19) . Sed aliter quam Dominus dedit, vel B. Petrus ab illo acceperit, indiscrete gloriosus vester archilevita, quasi propheta [Col. 0086B] docens mendacium, solvenda ligat, et solvit liganda. Providete itaque, dilectissime Pater, ne justitia vestra, quae ex parte jam perire coepit, omnino pereat, et quod veraciter vobis mandamus, nobis non noceat.
Honorabili domino, et praecordiali amico, domno Ivoni Carnotensi episcopo, frater Goffridus Vindocinensis monasterii servus, quidquid potest haberi salubrius
De statu domini papae [Col. 0085D] De statu papae. Paschalis II, ad quem profectum Goffridum vidimus lib. I, epist. 4 sub annum, [Col. 0086C] ut apparet, 1112. et Romanae Ecclesiae vobis veraciter annuntio quod dominus papa et Romam et Romanam Ecclesiam cum magna papa possidet et tranquillitate. Romae dominum papam inveni, cum quo inter alia de vobis locutus, bona quae potui et debui de persona vestra dicere, quidquid [Col. 0086C] alii musitassent, illi non tacui. Inde cum redissem et 76 Lugduni a domno primate Lugdunensi [Col. 0086C] Domno primate Lugdunensi, Joanne Hugonis successore, quem mirum est ab iis hactenus praeteritum fuisse, qui antistitum Lugdunensium catalogos texuerunt. Sed Joannis archiepiscopi Lugdunensis nomen, tempusque vindicant epistolae apud Ivonem 236 et 237, quas scriptas constat anno 1111, successit ergo Joannes Hugoni, rexitque Ecclesiam ante [Col. 0086D] Gauceranum. , et a tota Ecclesia ejus multum honorifice susceptus, et per quinque dies cum omni comitatu nostro diligenter procuratus fuissem, audivi ab ipso archiepiscopo quae vestrae dilectioni occultare nec possum, nec debeo. Audivi itaque, domnum Senonensem [Col. 0086D] Domnum Senonensem Daimbertum archiepiscopum; cui cum archiepiscopis Lugdunensibus non una fuit contentio. Prima cum Hugone legato, cum ejus ordinationem moraretur, ut docet Ivonis epistola 60. Altera cum Joanne, cum ab eo ad concilium Ansanum extra provinciam vocaretur, ut est in Daimberti ipsius epistola apud Ivonem. Tertia, quam Goffridus hoc loco indicat, cum Joanne eodem, sed paulo ante alteram nata ob veterem de primatu controversiam. Frequens enim fuit, quod Ivo idem epist. 51, scribit, hac de re praesulum Senonensium cum Lugdunensibus altercatio, etiam post rescriptum Gregorii VII, quo statuit ut archiepiscopo Lugdunensi tanquam primati suo pareant quatuor Lugdunenses provinciae, id est Lugdunensis, Rotomagensis Turonica, et Senonia, lib. VI, epist. 34 et sequenti. , cum illo fecisse pacem [Col. 0087A] [Col. 0087C] Cum illo fecisse pacem. De hac pace, ni fallor, Joannes ipse ad Daimbertum scribens, Meminisse potes, inquit, quia ex quo amicitiam et familiaritatem Lugdunensis Ecclesiae recuperasti, gratulanter te vidit, exsultanter recepit, et quanta potuit affectione honoravit. Noli, frater, omni spiritui credere. [Col. 0087D] Sensimus olim procellam istam, sed Deo favente aliquandiu resedit, et ipso faciente quievit. et omnem obedientiam illi, tanquam suo primati, promisisse, nec vos illius pacis aliqua ex parte fuisse participem. Litteras etiam, quas in persona sua fecistis [Col. 0087D] Litteras quas in persona sua fecistis. Quas ejus nomine dictasti. Scripserat Ivo, ut pote omnium metropolitani sui controversiarum socius et adjutor, litteras Daimberti nomine ad Paschalem, in quibus Joannem primatem perstringebat. Eas litteras Daimbertus, cum pacem cum Joanne, inscio Ivone, faceret, suo nutu scriptas, missasque ad pontificem negabat. Hic germanus hujus loci sensus videtur, et si alium viro docto placuisse sentio in Observationibus ad Ivonem, epist. 67. , sua voluntate dixit non fuisse factas, nec domino papae transmissas. Unde sub celeritate domino papae nuntiaret, quod litteras illas suas fuisse nullatenus crederet. Haec autem cum audissem, de vobis, sicut de charissimo domino et amico sollicitus, cum domno primate et clericis suis, qui vobis modis omnibus, quibus poterant, adversabantur, locutus fui, et vitae et personae vestrae honestatem et magnitudinem ostendens, inter vos et ipsos pacem studiosissime quaesivi. Unde vobiscum quo et quando placuerit, volo habere colloquium, quia ista et quaedam alia ad honorem [Col. 0087B] vestrum, et utilitatem, ut aestimo, soli personae vestrae manifestare desidero. Conductum tamen, si vultis, ut ego veniam, mihi quaeratis securum, quia sacrilegos, qui me in adventu domini a curia vestra revertentem ceperunt, adhuc et merito habeo suspectos. Valete et voluntatem vestram super his mihi rescribite.
Ivoni Carnotensium praesuli, frater Goffridus, salutem a Domino, et a se debitae dilectionis sevitutem.
Sicut consuetudines monachorum B. Benedicti regulae concordantes laudamus, sic eas, quas sanctus Benedictus nec docet, nec praecipit, et quae a ratione penitus discrepare videntur, laudare non possumus. [Col. 0087C] Sunt enim quaedam apud monachos institutiones, quas ratio nullatenus admittit, nec sanctorum quilibet Patrum invenit, sed insipientium consuetudo hominum instituit. Has in monasteriis quidam monachi sibi pro lege vindicant, et cum Christus dixerit: Ego sum veritas (Joan. XIV, 6) , nec dixerit: Ego sum consuetudo, pro sua tamen consuetudine legem veritatis immutant. Et, ut caetera taceamus, in hoc, ut nobis videtur, non mediocriter errant, quod [Col. 0088A] unctionem infirmorum [Col. 0087D] Unctionem infirmorum. In ea videntur sententia fuisse Goffridus et Ivo epist. sequenti, ut nullum Ecclesiae sacramentum iterari posse existimarint, cum ex theologiae placitis ea solum reperi nequeant, quae characterem imprimunt, baptismus nimirum, confirmatio et ordo. Quo fit ut extremam unctionem, quia ex eo numero non est, iterare liceat, [Col. 0088C] non solum in diversis morbis, verum etiam in uno eodem, quandocunque morbus ex intervallo ita recrudescit, ut vitae novum fit discrimen. , cum a sancta catholica et apostolica sede sacramentum vocetur, et cum nullum sacramentum iterari debeat, iterandum putant. Unctionis utique sacramentum B. Innocentius [Col. 0088C] B. Innocentius. Epist. ad Decentium Eugubinum episcopum. papa adeo magnum dicit, quod poenitentibus, quibus caetera sacramenta negantur, nulla ratione putatur posse concedi. Quid tamen super hoc magnitudo vestrae discretionis sentiat, et quid tenendum doceat, scire desideramus, quia quamvis ista et ratione, et auctoritate esse vera non dubitemus, ea tamen vestrae auctoritatis decreto firmari volumus, et rogamus.
Ivo Carnotensis Ecclesiae minister, Goffrido Vindocinensi abbati, salutem et dilectionem.
[Col. 0088B] Unctionem infirmorum non aestimo repetendam, quia, sicut ipse asseruisti, secundum institutum apostolicae sedis, genus est sacramenti, qui autem sacramenta Christi et Ecclesiae repetit, injuriam ipsis sacramentis ingerit. Unctio enim infirmorum publicae poenitentiae est sacramentum [Col. 0088D] Publicae poenitentiae est sacramentum. Futile argumentum. Qui enim dici potest unctio infirmorum ad publicam poenitentiam pertinere, cum publice olim poenitentibus, ut Innocentius papa docuit, permitti non soleret? Quare verum sane est, quod Augustinus et Ambrosius affirmant, publicam poenitentiam non iterari. Sed hoc ad rem nihil facit. quam non esse repetendam, sicut nec baptismum, testatur Augustinus, testatur Ambrosius. Augustinus in Epistola ad Macedonium: Caute salubriterque provisum est, ut locus illius humillimae poenitentiae semel in Ecclesia concedatur, ne medicina vilis minus utilis esset aegrotis; quae tanto magis salubris est, quanto minus contemptibilis fuerit. Ambrosius in secundo libro de Poenitentia: Sicut est unum baptisma, ita et una poenitentia; quae tamen publice agitur. Nam [Col. 0088C] quotidie nos debet poenitere peccati; sed haec, delictorum leviorum illa graviorum.
Goffrido vitae laudabilis episcopo [Col. 0088D] Goffrido episcopo Carnotensi. Successor fuit Ivonis vir multis vitae, rerumque gestarum laudibus insignis, in Aquitanica praesertim legatione, quam adversus Girardum Engolismensem, aliosque Anacleti fautores gessit pro Innocentio secundo. De quo in Vita sancti Bernardi lib. II, Bernardus ipse epistola 47 et 55; Petrus Cluniacensis epist. 40; Joannes Sarisber. lib. V; Polycratici cap. 15. , dulcissimo domino suo, et praecordiali amico, frater Goffridus suus quale et quantum potest, et sapit, obsequium, et purae dilectionis affectum.
Apud bonitatem vestram, venerabilis Pater, de Vindocinensi comitissa [Col. 0088D] Vindocinensis comitissa. Lib. I, epist. 3. ego conqueror, et mecum [Col. 0089A] omnis congregatio nostra. 79 Ipsa enim, dum pro necessitate monasterii essem in pago Andegavensi, terram quam monasterium nostrum pacifice tenuerat, nobis bis abstulit, corticem etiam arborum, quam ad usus suos homines nostri collegerant, sicut diu consueverunt, cremari fecit. Praeterea monachi Majoris Monasterii [Col. 0089D] Monachi Majoris Monasterii. Infra epist. 26. , quos B. Martini humilitas aliquantulum sublimes fecit, decimam, de qua, vobis praesente, eis obtulimus justitiam, nobis auferunt violentia saeculari. Robertus de Monte laudato, non laudandus, praedam nostram rapuit, de cujus redemptione centum accepit solidos, quos male acceptos, Vindocini pejus expendit. Quis istorum erga nos melior fuerit, nec ab homine, nec ab angelo sciri potest, cum unusquisque eorum contra nos [Col. 0089B] pessime egerit. Pro quibus omnibus vestrae dilectioni multum humiliter supplicamus, quatenus ad Vindocinenses clericos misso vestrae auctoritatis decreto, sic unusquisque supradictorum malefactor corrigatur, ut in his quae contra nos male commiserunt, nullus eorum gratuletur. Archipresbytero vestro [Col. 0089D] Archipresbytero vestro. Goffrido Danielis, supra epist. 8. vestrae bonitatis gratia praecepistis, ut nobis, si necessarium esset, ecclesiastica justitia subveniret. Ipse quidem ad jussionem vestram omnia se facturum pollicetur, sed ex omnibus nihil omnino operatur. Certe circa ea quae saeculi sunt, pronum eum novimus, et multum sollicitum, et alienam aquam satis prudenter conducere novit ad suum molendinum. In his autem, quae ad Ecclesiae justitiam pertinent, eum quidem laudaremus, sed pro eo [Col. 0089C] incurrere mendacium nolumus.
Dilectissimo domino suo, domno Goffrido catholicae vitae episcopo, frater Goffridus, dimidium animae suae, et, si non sufficit, totam animam et corpus.
Multiplices gratiarum actiones, dulcissime Pater, pro multis beneficiis vestris, vobis referimus, et maxime pro visceribus vestrae charitatis, quae circa nos firma, et inconcussa sentimus. De monachis Majoris, ut dicitur, Monasterii, quos B. Martini humilitas [Col. 0089D] Quos B. Martini humilitas. Sic epistola praecedenti de iisdem monachis. epist. 15 de canonicis B. Mariae Carnotensis. superbos, et ejus paupertas pecuniosos fecit, saepius conquesti, adhuc conquerimur; et de ipsis in praesentia vestra die festivitatis [Col. 0089D] B. Aegidii justitiam accipere desideramus. Carnotum autem venire propter illum leprosum Guillelmi filium, et propter alios Ecclesiae nostrae inimicos non audemus; et pro importuna etiam multitudine laicorum, quam praedictos monachos ibi babituros [Col. 0090A] nullatenus dubitamus. Ad voluntatem tamen vestram ire et redire, ubi vel quando placuerit, vestro conductu non recusamus. Honesta tamen discretio vestra, sic vestro honori, et nostrae utilitati provideat, ne vestrorum amicorum fidelissimus justitiae suae detrimentum patiatur, vel personae opprobrium qualibet occasione incurrat. Valete, et quod vobis placuerit, litteris significate.
Charissimo domino suo et dulcissimo amico, Goffrido venerabilis vitae Carnotensi episcopo, frater Goffridus a Deo salutem, et a se purae dilectionis servitutem.
Audivit parvitas nostra de vestra magnitudine, quod sine admiratione audire non potuit. Frater [Col. 0090B] unus ex nostris, sicut nobis retulit, olim ad vos venit, querimoniam facturus de Ursione filio Nivelonis, cujus dimidium clamorem vix audire dignatus, quod a fratribus nostris excommunicati vestri suscipiebantur, ei opposuistis. Hoc non a vobis, sed ab alio inventum credimus qui, quasi Susannam criminatus, testimonium protulit falsitatis. Absit enim a sinceritate fratrum nostrorum tanta Christi injuria, et ecclesiasticae justitiae tam detestabilis sepultura! Ipsi enim Dei justitiam sepelire non noverunt; sed ubi mortuam agnoscunt, suis orationibus conantur suscitare. De praedicto Ursione, et de Pagano Nivelonis fratre, honestae vitae Pater, conquerimur, quorum unus, Ursio scilicet, post multa alia mala, quae jam nobis fecit, mille oves et quatuordecim boves [Col. 0090C] nobis abstulit. Paganus vero molendina nostra, quae apud Pisostum [Col. 0089D] Molendina quae apud Pisostum. Numeratur inter molendina, quae fundator monasterio dedit, apud Pisostum unum. Id castello nomen paulo supra Vindocinum in eadem Ledi ripa positos, cujus meminit etiam Odo Tusculanus episcopus legatus in litteris ad abbatem Vindocinensem anno 1247. habebamus, igne cremavit. De monachis Majoris Monasterii apud bonitatem vestram multoties proclamavimus, et ut clamor noster nobis proficiat, multum suppliciter vos rogamus. Valete
Bono domino et praecordiali amico Goffrido honorabilis vitae episcopo, frater Goffridus quidquid a Deo animae fideli datur salubrius.
Optime nostis, Pater optime, de comitissa Vindocinensi me apud paternitatem vestram conquestum fuisse. Postulans adhuc rogo, et rogans postulo saepe quaesitam de domina illa justitiam. Mihi vestra bonitate mandastis, quod inter me et illam aut [Col. 0090D] placitandi [Col. 0090D] Placitandi. Disceptandi, litigandi. Honorius II Goffrido abbati: Prohibemus ne ullus te vel aliquem successorum, de his quae ille venerabilis locus sub tricennali possessione tenuerit cogat placitare. Item in placito monachorum Sancti Albini, et Sancti Sergii de controversia pro Campiniaco anno 1704. Et cum voluissent monachi Sancti Sergii de minoribus rebus prius placitare, et postea de Campiniaco, visum fuit judicibus hoc esse injustum, ut causa illa posterior discuteretur, pro qua abbates vocati fuerant, et in unum convenerant. , aut concordiam faciendi respectum usque ad festivitatem [Col. 0090D] Respectum usque ad festivitatem. Frequens [Col. 0091C] illius aevi scriptoribus vocabulum, quo litis sive negotii alterius inducias ac prorogationem significabant. Goslenus episcopus Carnoten. ad Sugerium abbatem Sancti Dionysii de praeposito Hienvillae: Respectum nobis postulantibus dare noluit, timens lucris suis aliquid deperire, si causam nostram contigerit ad vos discutiendam venire, Proinde discretionem vestram super hoc imploramus, ut hujus rei discussionem non ante alium quam in conspectu vestro ponatis, et donec a vobis id ipsum examinari valeat induciari jubeatis. Plura exempla collegit doctissimus et diligentissimus Franc. Juretus ad Ivonis epist. 127. Manet hodieque vox vernacula. Nam sine respectu dicimus sine intermissione, sans répit. Inde et respectandi verbum formarunt. Rodulfus [Col. 0091D] Viromanduorum comes Sugerio eidem: Comes Andegavensis respectavit colloquium. Idem eidem: Si ergo placeret vobis negotia Parisius facere, vel respectare, multum vellem et bonum esset. Nescio enim quando venire potero a curia. sancti beati accepistis. Dei domini bona gratia, cum omni Christiano pacem Christi et concordiam habeo, et satis desiderarem [Col. 0091A] habere concordiam cum domina illa, sed semper est discors ejus concordia. Ego tamen aut vobis mediatore volo concordiam, aut vobis judice quaeso justitiam. Verbo et scripto, ne causam nostram agerem sine judicio vestro, mihi interdixistis, et merito. Omnino enim injustum est, et sacris canonibus, sicut ipse melius nostis, penitus obviare videtur, ut ecclesiastica causa saeculari [Col. 0091D] Saeculari et peregrino judicio. Alterum pertinet ad κοσμικὰ δικαστίρια , saecularia seu publica tribunalia: alterum ad extranea judicia, hoc est, ecclesiastica quidem, sed alieni judicis non sui, ut si extra provinciam, quorum utrumque est sacris legibus interdictum. Ivo epist. 125. Cum autem in provincia vestra peregrinum sit judicium nostrum, peregrinum tamen non putamus esse consilium nostrum. et peregrino judicio terminetur, et quod vos et vestros facere decet, aliis, etiam personis ecclesiasticis, concedatur. Hoc si fieri posset, Ecclesia vestra damnum pateretur, et sui juris et honoris perderet plurimum. Ecclesiae etenim vestrae gloriam alteri dare, nec sanctitatis genus est, nec religionis membrum. Hoc etiam bene nostis, dilectissime, quod [Col. 0091B] saeculares 83 homines sua consuetudine sanctae Ecclesiae auctoritatem conantur annullare. Et cum eis in modico occasio cujuslibet consuetudinis contra ecclesiastica jura conceditur, hoc deinceps omni tempore sibi vindicare nituntur. Sic qui hoc facit contra suam Ecclesiam, mundialem suscitat rixam, et cum aliquando aliter facere voluerit, saecularis tempestas non patitur. Dilectionem itaque vestram ad locum nostrum, imo vestrum, venire humilitas nostra multum precatur, ad nos vestrae sanctitatis servos praedicto termino accedere discretio vestra non pigritetur. Quod si vobis tunc non licet, vel displicet, alius terminus inter me et comitissam, loco mihi et sibi securo, a vobis ponatur, ubi aut vestro consilio concordiam faciamus, aut vestro [Col. 0091C] judicio Ecclesia nostra justitiam consequatur. Valete.
Dilectissimo domino et Patri Goffrido catholicae vita pontifici, frater Goffridus pro Christo carcerem, exsilium, vel mortem non timere, nec ea quae sunt his contraria, justitiae et veritati qualibet occasions praeponere.
Adversitatem siquidem vestram audivimus, quam veraciter facimus nostram totis visceribus, et quia sine vobis prosperitatem habere non gaudemus, et adversitatem 84 sustinere vobiscum optamus, diligenter et humiliter supplicamus vobis, ut si nostrae humilitatis servitio indigetis, nobis litteris significetis, quia privatim et publice, et voluntati et necessitati vestrae nos et nostra offerimus. Non sit vobis anxiosum, dulcissime Pater, in vestra necessitate, [Col. 0092B] nostrae parvitatis, imo magnitudinis servitium suscipere, nec vestrum super hoc, sed sancti Spiritus sensum habeatis per Salomonem dicentis: Si possides amicum, in tentatione posside eum (Eccli. VI, 7) . Amicus enim in necessitate probatur, et medicus. Valete, et si quid unquam de vobis bene promeruimus. nobis in vestra necessitate non parcite.
Goffrido honorabilis vitae Patri Carnotensi Ecclesiae a Deo dato pastori, frater Goffridus et perpetuam salutem a Domino, et a se debitae dilectionis servitutem.
De monachis Majoris Monasterii saepius conquesti adhuc conquerimur, qui sagittis rapinae et saecularis [Col. 0092C] violentiae in nobis assidue jaculantur. Decimam, quam fratres nostri a primo abbate monasterii sui [Col. 0091D] A primo abbate monasterii sui. Is fuit Raginaldus ex monacho Majoris Monasterii destinatus abbas Sancti Nicolai Andegavensis, sed a Gauffrido Martello Vindocinensi praepositus. Rem prodit [Col. 0092C] Fulco Nerra comes in commentario, quo coenobii Sancti Nicolai, quod fundarat, originem exponit. Postquam vero, inquit, Baldricus abbas monasterium dereliquit, eremumque furtim petiit, ac postremo ad Majus-Monasterium repatriavit, apud Tabennesium monasterium vitam finiit. Post hunc domnus Albertus abbas Raginaldum monachum loco ejus restituit; qui ante benedictionem ad filium meum Gauffridum fugit, atque regimen monasterii Vindocinensis noviter constructi absque licentia sui abbatis suscepit. Postquam me vidi esse illusum a duobus abbatibus, iratus valde jussi ut monachi alii ad monasterium suum cito remearent. Deinde rogavi domnum Walterium abbatem Sancti Albini, ut domnum Hildinum priorem illius Ecclesiae concederet, qui ordinatus anno 1033 [Col. 0092D] ab Incarnatione Domini, die Nativitatis beatae Mariae, qui est annus tertius Henrici regis, monasterium regulariter rexit. Hucusque ascripsi, ut quo anno monasterium Vindocinense abbatem habere coeperit exploratum habeamus. Ab hoc Raginaldo ad Michaelem Subletum, qui monasterio Vindocinensi nunc praeest, abbates fuerunt 37, quorum seriem indicat hic elenchus. I. Rainaldus. II. Odericus. III. David. IV. Berno. V. Goffridus. VI. Fromundus. VII. Hubertus. VIII. Robertus. IX. Guillelmus. X. Gerardus. XI. Lucas. XII. Hamelinus. XIII. Goffridus II. XIV. Hugo. XV. Rainaldus II. XVI. Raginaldus III. XVII. Raginaldus IV. XVIII. Philippus. XIX. Joannes. XX. Guillelmus II. XXI. Joannes. II. XXII Michael. XXIII. Simon [Col. 0093C] de Plessiaco. XXIV. Guillelmus de Plessiaco III. XXV. Joannes de Buffa III. XXVI. Petrus. XXVII. Ivo de Fonte. XXVIII. Joannes de Villeraya. XXIX. Aimericus de Cosduno. XXX. Ludovicus de Crevanto. XXXI. Antonius de Crevanto doctor Parisiens. XXXII. Antonius Sanguinus card. II. XXXIII. Carolus de Borbonio card. XXXIV. Marcus Siticus ab Altaemps card. XXXV. Ludovicus de Camera. II. XXXVI. Carolus de Borbonio card. II. XXXVII. Michael Subletus II.
Domno Goffrido glorioso Carnotensis Ecclesiae episcopo, frater Goffridus Vindocinensis monasterii qualiscunque servus, suae bonae consuetudinis obsequium, et purae dilectionis affectum.
Semel et secundo scripsit vobis dominus vester et noster papa Calixtus [Col. 0093D] Papa Calixtus. Infra epist. 30. , praecipiens, ut nobis de his, qui in episcopatu vestro nostra auferrent, justitiam faceretis. Quaesivimus eam de Herveo de Scalis, et de duobus presbyteris, et adhuc habere non possumus. Rogamus iterum ut secundum domini papae praeceptum de praedictis hominibus nobis justitiam faciatis. Parati enim sumus ante vos loco opportuno et tempore competenti venire, quod [Col. 0094B] justum fuerit accepturi, et de fratribus nostris, quibus crimen sacrilegii intenditis, quantum justitia dictaverit, et apostolicae sedis permittit auctoritas, responsuri. In hoc tamen non noctes, secundum consuetudines laicorum [Col. 0093D] Non noctes secundum consuetudines laicorum. Lib. LI, capitulorum 45 de quadruplici legitima vocatione. Prima mannitio super noctes 2. Secunda super noctes 14; tertia super noctes 21; quarta super 42, fiat. Item addit, 4, 83. Postquam cives et pagenses de qualicunque expeditione hostili reversi fuerint, ex eo die super 40 noctes sit bannus rescisus, quod lingua Theodisca scastlegi, id est, armorum depositio vocatur. Galli olim, ut ad priorem locum ex Caesare observat vir doctissimus, spatia temporis non numero dierum, sed noctium finiebant: quod ipsum de Germanis item scripsit Tacitus, manetque in vernacula nostra prisci moris vestigium, cum praesentem diem interdum sic enuntiamus, ut non hodie, sed hac nocte dicere videamur. Goffridi ergo aetate [Col. 0094C] cum dilatio in judiciis petebatur, laici noctes postulabant, et clerici inducias. Felix II, in epistola ad Aegyptios: Cum accusatus ad judicium venerit, si voluerit et necesse fuerit, induciae ei petenti a Patribus constitutae absque impedimento concedantur. sed secundum instituta canonum, inducias postulamus. Nolite judicare personaliter. Domini verba sunt haec: Nemo recte in judicio personam accipit alienam, nisi prius accipiat suam. Certe non plus in concessione ornamentorum sacerdotalium [Col. 0094C] In concessione ornamentorum sacerdotalium. Id est episcopalium. Sacerdos enim primi ordinis est episcopus; secundi presbyter, apud Sidonium, et alios. Episcopalia ergo insignia sunt mitra, annulus, sandalia et caetera, quae abbatibus nonnullis a sede apostolica concedi male nimirum habebat episcopos. Neque episcopis modo, sed aliis sane permultis parum olim ea res probata, in quibus sanctus Bernardus epist. 42 ad Henricum Senonensem, et Petrus Blesensis epist. 90 ad Guillelmum abbatem. Et tamen incredibile dictu est quam late tandem hoc privilegium patuerit. Vindocinensibus [Col. 0094D] quidem, utpote cardinalibus, mitrae, aliorumque jus fuisse Innocentii III litterae nos docuerunt ad lib. I, epist. 9. Caeterum cum offenderentur episcopi quod in conciliis et synodis abbates, quibus mitrae jus erat, ab episcopis non distinguerentur, hoc discrimen instituit Clemens IV, ut in synodis exempti mitris auri phrygiatis, sed sine gemmis, laminisque aureis vel argenteis utantur non exempti simplicibus albis et planis. In aliis vero locis utrisque iis uti mitris liceat, quas sedis apostolicae indulta permiserint. Viterbii XIX Kal., Septemb. anno 2. ab apostolica sede abbatibus indulgetur quam illi qui sine vitae meritis et ordinibus sacris [Col. 0094D] Quam illi qui sine ordinibus sacris. Quod Goffrido Carnotensi tacite objicit, idem de Rainaldo Andegavensi ante sacros ordines electo scribit lib. III, epist. 11, sed Goffridum praeterea humili loco natum, atque ex nihilo, ut loquitur, a papa creatum indicat epist. 30 hujus libri et 42 lib. III. episcopus eligitur. Si cuilibet retractare 87 placet quod Romanus pontifex facit, et in eum qui soli coelo innocentiam debet, os ponere praesumit, et illud retractare [Col. 0094C] placeat, quod illum magis intuitu misericordiae, quam censura justitiae respexit. Acephali non sumus [Col. 0095A] [Col. 0095B] Acephali non sumus. Synodus Parisiensis apud Ivonem, p. VI, de clericis qui nulli parent episcopo: Tales acephalos, id est sine capite, prisca Ecclesiae consuetudo nominavit. Alterum id caput veteris episcoporum querimoniae adversus abbates, ipsorum scilicet exemptio, aegre enim ferebant illos potestati suae subduci. Ideo acephalos appellabant. Quod nomen ut illis immerito forsan exprobari videatur, qui sedis apostolicae privilegio nituntur, ut Goffridus, ita jure in illos conveniat, qui libertatem sibi sine auctoritate vindicant et usurpant. De quibus, opinor, et prava, quam obtendebant consuetudine, [Col. 0095C] Innocentius II Henrico regi Anglorum: Expedit ut in regno sive ducatu divina dispositione tibi commisso tuo tempore pravae consuetudines amputentur, et vitiorum radicibus resecatis, bona quaeque per tuae nobilitatis studium Domino cooperante plantentur. Aliter enim abbates et reliqui clerici nec gratum Domino famulatum impendere, nec animarum suarum saluti poterunt providere. Imo acephali, id est sine capite reputantur, nisi episcopis suis et praelatis debita fuerint humilitate subjecti. Alio sensu tanquam acephalos Petrus Blesensis monachos dixit, qui segnem et in officio languidum praesidem habent. quia Christum Salvatorem caput habemus, et post ipsum, Romanum pontificem. Hoc caput habuit monasterium nostrum in initio sui, et habebit, Deo auxiliante, usque in finem saeculi. Professionem, quam objicitis [Col. 0095C] Professionem quam objicitis. Epist. 7 hujus libri. His vero Urbani, Paschalisque decretis attexendae Goffridi ipsius Carnotensis episcopi litterae, quibus testatur se propter hujusmodi diplomatum interdictum Fromundo et Huberto Goffridi nostri [Col. 0095D] successoribus, cum abbates illos sacraret, professionem remisisse. Eae igitur sic habent: «Cum venerabilis praedecessor tuus Goffridus Deo, ut credimus, vocante, praesentis vitae cursum terminasset, communis assensu capituli Fromundus cum vitae honestate prudentia decoratus in abbatem electus est. Qui cum ad benedicendum nobis praesentatus fuisset, professionem ab eo sicut ab aliis nostrae dioecesis abbatibus quaesivimus. Ille vero respondit professionem se nullo modo facturum; quoniam a venerabilibus sedis apostolicae pontificibus Urbano et Paschali sub anathemate interdictum erat, ne abbas Vindocinensis pro benedictione sua professionem faceret, et ne ullus eam ab eo acciperet, et si Carnotensis episcopus eum nollet benedicere, a quocunque vellet episcopo benedictionem [Col. 0096B] acciperet. Quorum, visis privilegiis, cum eis resistere nec vellemus, nec possemus, sine professione illum benediximus. Illo defuncto te quoque postea benediximus, nullam a te professionem exigentes. Accepta benedictione rogasti nos humiliter, ut tuae et antecessoris tui benedictionis sic factae nostrum tibi sigillum daremus, et ne aliquis successorum nostrorum a tuis successoribus professionem quaereret, nostra auctoritate prohiberemus. Perhibemus itaque testimonium veritati, quod venerabilis praedecessor tuus Fromundus et tu sic a nobis benedictionem accepistis, quod nullam nobis vel nostrae [Col. 0096C] Ecclesiae professionem fecistis. Insuper Dei et nostra auctoritate prohibemus ne successores nostri a tuis successoribus professionem exigant, ne tui successores nostris eam successoribus faciant. Concedimus etiam monasterio, cui Deo auctore praesides, omnem dignitatem et libertatem, quam bonae memoriae praedecessor noster Theodericus ei concessit, et quidquid in episcopatu nostro tam in decimis quam in ecclesiis vel in quibuslibet possessionibus hodie possidet, ei confirmamus, et quidquid vel legitima emptione, vel fidelium donatione acquirere poterit. Et quoniam idem monasterium procul est a nobis disjunctum, concedimus tibi tuisque successoribus, ut ad quoscunque volueritis episcopos monachos vestros ordinandos mittatis eosdem episcopos rogantes, ut eos sine haesitatione ordinent, nullam inde nostri sive successorum nostrorum verentes offensam. Gratia Dei et Domini nostri Jesu Christi sit cum omnibus eidem loco ista servantibus. [Col. 0096D] Contradictores autem, nisi resipuerint, in aeternum pereant, et in aeterna morte et damnatione permaneant.»
[Col. 0097B] Bono domino et pio Patri Goffrido, laudabilis vitae episcopo, frater Goffridus, quidquid haberi vel mandari potest salubrius.
Dum apud Bonam Vallem [Col. 0097B] Bonam Vallem. Lib. IV, epist. 14. vos et nos simul essemus, prae amaritudine animi perturbati, praesens dicere nolui quod absens vobis scribo, ne vos [Col. 0098A] merito teneam suspensum, qui me immerito habuistis suspectum. Animus quippe meus juste fuerat perturbatus, quia mala pro bonis, odium utique pro dilectione mea sentiebam mihi retribui, retributionem videlicet, quam Deus nec novit, nec docuit. Quidquid seminatores discordiarum subpungant vel mussitent, praesentes litterae non fabularum relationem, sed puram loquentur veritatem, me videlicet nihil unquam contra vos, vel contra Ecclesiam vestram a domino papa Calixto quaesiisse, vel ipsum fecisse. Privilegium quidem apud Stampas mihi fieri debuit, et scriptum fuit. Sed quia in eo quaedam sunt posita, quae neque Ecclesiae vestrae utilia, neque monasterio nostro necessaria videbantur, in loco, quo scriptum fuerat, remansit non bullatum [Col. 0098B] [Col. 0097B] Non bullatum. Sine bulla et sigillo. Rathodus archiepiscopus Trevirensis in epistola sua formata, hanc epistolam Graecis litteris hinc inde munire decrevimus, et annulo Ecclesiae nostrae bullare censuimus. Bullare etiam litteras dixit Petrus Blesensis, obsignare. Quin et Bullarum inde nomen diplomatis pontificum et imperatorum, ut Formatarum ecclesiasticis antistitum epistolis, a forma, seu sigillo quod addebatur, ut alibi (Ad epist. 8, lib. VI Apoll. Sidon.) , si Deus volet, ostendemus. . Postea vero Parisius factum [Col. 0097C] Parisius factum est. Privilegium hoc Callisti, non solum ut confirmentur quae de illo scribit Goffridus, sed quia praecipuas monasterii Vindocinensis praerogativas et immunitates continet, ita ut instar multorum esse possit, integrum describemus. Hoc vero est antigraphum: Callistus episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio Gaufrido Vindocinensis monasterii abbati, ejusque successoribus regulariter substituendis in perpetuum. «Cum universis Ecclesiae sanctae filiis ex apostolicae sedis auctoritate ac benevolentia debitores existamus, illis tamen locis atque personis, quae specialius atque familiarius Romanae adhaerent Ecclesiae, propensiori nos convenit charitatis studio [Col. 0097D] imminere. Quamobrem, charissime in Christo fili Gaufride abbas, tuis petitionibus non immerito annuendum censuimus, ut Vindocinense monasterium, cui Deo auctore praesides, quod videlicet ab ipsis fundatoribus Gaufrido Andegavensi comite et Agnete Pictaviensi comitissa sedi apostolicae ablatum est, ad praedecessorum nostrorum sanctae memoriae Alexandri, Urbani, Paschalis Romanorum pontificum exemplar apostolicae sedis privilegio muniremus. Sicut ergo iidem fundatores devoverunt, et in eorum chirographo continetur, sub apostolicae sedis defensione ac Romana libertate ab omni conditione aliarum personarum absolutum semper et liberum idem monasterium permanere sancimus. Ita videlicet ut inter Romanum pontificem et te, tuosque successores, nulla cujuscunque dignitatis vel ordinis persona sit, media habeatur. Nec ipse Vindocinensis abbas ad concilium ire, ubi papae persona non aderit, ullatenus cogatur. Porro ecclesiam Beatae [Col. 0098B] Priscae in monte Aventino sitam, quam cum universis pertinentiis suis praedicti domini nostri Alexandri papae concessione praedecessores tui longo tempore possedisse noscuntur, tibi tuisque successoribus cum omni dignitate, quae ad eamdem ecclesiam pertinet, confirmamus sancti Spiritus judicio decernentes, ut nulla deinceps ecclesiastica saecularisve persona praedictam Beatae Priscae ecclesiam seu ecclesiae dignitatem tibi tuisve successoribus qualibet astutia vel occasione auferre praesumat. [Col. 0098C] Quod si forte contigerit Romanae legatum Ecclesiae praedictum Vindocinense monasterium visitare, charitative ibi suscipiatur, et ei juxta loci possibilitatem diligenter quae corpori fuerint necessaria ministrentur. Porro legatus ipse in eodem loco nihil per se disponere vel corrigere audeat, neque occasione legationis rectorem loci vel fratres molestare praesumat; sed si quid forte corrigendum cognoverit, papae notificare licebit. Si quis autem adversus locum illum pro aliquibus rebus causari voluerit, nullatenus abbas vel fratres ei respondeant, antequam Romanum pontificem consulant, quia quod sine nostro vel successorum nostrorum judicio distractum vel diffinitum fuerit, irritum erit. Sane ad indicium perceptae hujus a Romana Ecclesia libertatis duodecim solidos monetae vestrae patriae quotannis Lateran. palatio persolvetis. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona, hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra [Col. 0098D] eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco ista servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen. «Ego Callistus catholicae Ecclesiae episcopus SS. «Datum Parisiis per manum Chrysogoni sanctae Romanae Ecclesiae diaconi cardinalis ac bibliothecarii, VIII Idus Octobris, indict. XIII, Dominicae Incarnationis anno millesimo centesimo decimo nono, pontificatus autem Domini Callisti II papae anno primo.»
Bono domino et suo viscerali amico, Goffrido laudabilis vitae episcopo, frater Goffridus puram dilectionem, et purae dilectionis servitutem.
Docent nos decreta sanctorum Romanorum pontificum, Leonis videlicet [Col. 0099C] Leonis videlicet. Huc facit quod est in 47 ejus epistola ad synodum oecumenicam, de restituendis episcopis sede sua pulsis. magni, Symmachi [Col. 0099D] Symmachi. In quinta synodo Romana. , Felicis [Col. 0099D] Felicis II, cujus est canon ex epistola ad episcopos Aegypti 3, q. 2. Tandiu in sede. , Gregorii [Col. 0099D] Gregorii. Magni, lib. VIII, epist. 24 Fortunato episcopo Neapolitano. , Hormisdae [Col. 0099D] Hormisdae. Quem pro Heliae, Thomatis, et Niscostrati episcoporum restitutione laborasse docent epistolae 56 cum aliquot sequentibus, et 72. , Sixti [Col. 0099D] Sixti. Xystus II, in epist. ad episcopos Hispanorum. , Eusebii [Col. 0099D] Eusebii. In epist. ad Aegyptios et Alexandrinos. Horum pleraque, et alia ejusdem notae pontificum decreta videre est in Collectaneis Gratiani II, q. 2, et 3, q. 1, et 2; et Decretalium lib. II, de restitutione spoliatorum. , nullum suis rebus exspoliatum, vel a propria sede pulsum, in aliquo 91 judicari, vel ad concilium debere vocari, donec omnia quae sibi ablata fuerunt ex integro restituantur; quae tanto tempore possideat, quanto ea amisisse cognoscitur. Si quis dicit non ad judicium causae, sed ad judicium investiturae exspoliatum posse vel debere [Col. 0099C] vocari, claves sanctae Ecclesiae agitare et leges catholicae et apostolicae sedis violare conatur; quibus prohibitum est ne quilibet exspoliatus vocetur ad judicium, sive in aliquo judicetur. Si igitur exspoliatus in aliquo judicari non debet, manifestum est, nec super hoc ullatenus rationabiliter dubitari potest quod non solum judicium causae et investiturae ab exspoliato removetur, verum etiam nulla contra eum judicii vocatio fieri permittitur, quoniam inane esset et vacuum eum ad judicium vocari cui in nullo judicari conceditur. Praeterea novimus, qui praesentes eramus, dominum papam Urbanum, in Arvernensi [Col. 0100A] concilio [Col. 0099D] In Arvernensi concilio. Epistola sequenti, sed nulla, quod sciam, hujus rei mentio in iis quae supersunt ejus synodi reliquiis. super hoc diffinitam, et ab omnibus qui aderant episcopis et abbatibus laudatam dedisse sententiam, ut quicunque sine vocatione et judicio exspoliarentur, etiam sine vocatione et judicio investirentur. Valeat dominus meus, et vigeat, et sic sanctarum Scripturarum veritate pascatur ne cibo indigeat alieno, qui saepe famelicum facit, et neminem satiat.
Goffrido venerabili episcopo, frater Goffriaus, salutem et benedictionem.
Leges Romanorum pontificum exposuistis, quae vestra expositio magis exspoliandi vestitos occasionem praebere noscitur, quam investiendi exspoliatos, dum exspoliatores defendere nititur. Licet ipsa mihi [Col. 0100B] minime placuisset, forsitan tacuissem, nisi aliter exponi et teneri ab apostolica sede vidissem et audissem. Bonae memoriae dominus noster papa Urbanus, non in occulto, sed in generali concilio, adjudicavit eos absque judicio et vocatione debere investiri qui sine judicio et vocatione sunt exspoliati, ne sub occasione vocationis et judicii interveniret dilatio, et per dilationem aut diuturna, aut sempiterna maneret exspoliatio. Leges itaque istas exposuit sedes apostolica, quae illas dedit, et legum datores jure debent esse legum expositores. Hoc utique et in Vetere, et in Novo Testamento reperitur. Nam leges dederunt Christus et Moyses, et exposuerunt. Si qui vero post ipsos legum expositores dicuntur, in hoc tantum sunt recipiendi, ubi nihil perversum, nihil eis sensere [Col. 0100C] contrarium. Eodem spiritu [Col. 0100C] Eodem spiritu. Damasi est sententia 25, q. 1: Violatores canonum voluntarii graviter a sanctis Patribus [Col. 0100D] judicantur, et a Spiritu sancto, cujus instinctu ac dono dictati sunt. , quo dictante et lex prima per Moysen data est et per Christum secunda, sancta apostolica sedes leges, quas canones appellamus [Col. 0100D] Apostolica sedes leges quas canones appellamus. Κανόνες ἐκκλησιαστικοὶ , regulae ecclesiasticae, Athanasio in epist. ad Orthodoxos. Quod proprie sunt in republica leges, hoc in Ecclesia canones. Ideo saepe comparantur, ut cum dicuntur, τόξιν νόμων ἐπέχειν οἱ κανόνες , et τοῖς κακόσιν οἱ νόμοι ἀκολουθεῖν . Noster opusc. IV: Quamvis nec in legibus, nec in canonibus inveniatur. et lib. III, epist. 39: Saeculi leges nulla ratione fieri permittunt, et sacri canones omnino ne fiat interdicunt. Inde et Photius patriarcha nomocanonum opus suum inscripsit, ex legibus scilicet canonibusque compositum. , dedit et ipso inspirante exposuit. Si quis igitur apostolicae sedi, 93 quae leges canonum dedit, in canonum expositione contrarium sentit, non sapit, quicunque est ille, sed desipit, et quia suo spiritu loquitur, non cultor, vel expositor divinae legis, sed insidiator et oppressor indubitanter agnoscitur. Olim Carnotensis Ecclesia boves et oves, vel quaecunque Ecclesiarum praedae si caperentur, reddi aut recredi [Col. 0100D] Reddi aut recredi. Ivo epist. 275. Reddet aut recredet comitem Nivernensem. Synonyma sunt. Nam recredere pragmaticis est restituere. Unde et recredentia, pro vindiciis seu possessione restituta notum Gallicanis foris vocabulum. faciebat, aut statim [Col. 0101A] in rapinarum auctores ultionem ecclesiasticam exercebat. Nunc autem Ecclesia Dei quinquagenaria possessione sine ultione privatur, et vocatur ad judicium, quae sine judicio et vocatione, seu qualibet reclamatione exspoliata dignoscitur. Hoc sanctus Eusebius [Col. 0101D] S. Eusebius. II, q. 2, in scripturis. non docuit, cujus sententia minus sapientis, quam ipse fuit, expositione non indiget; qui exspoliatum ad judicium vocari penitus interdixit. Et beatissimus doctor et martyr Cyprianus dicit rem manifestam non dilatione consilii, vel disceptatione debere differri. Et Damasus papa [Col. 0101D] Damasus papa. Epist. 4, ad Stephanum capite 5. exspoliatis quae ante possidebant prius ex integro reddi, et postea respondere praecepit. Qui exspoliato, quae ante possidebat primitus reddi, et eum postea respondere admonuit, praeposterum ordinem in Ecclesia [Col. 0101B] fieri non permisit, ut videlicet prius ad judicium vocaretur exspoliatus, et post judicium investiretur. Item ex Africano concilio: Si quis absens exspoliatus est, quidquid et a qualibet persona ablatum fuerit, sine omni dilatione reddatur. Qui omnem dilationem prohibuit, exspoliatum ad judicium vocari non permisit, cum ipsa judicii vocatio 94 sine dilatione fieri non possit. Ego siquidem absens exspoliatus fui; sed me privata causa non absentaverat, sed domini papae obedientia. De exspoliatis, sanctorum Patrum plures sententias protulissem, nisi timerem paginam facere longiorem. Unum tamen propono, quod expono, ecclesiasticum scilicet rigorem immutari posse malignitate odiorum. Valde dura et pertinax est indignatio, quae aut culpabilem humiliter [Col. 0101C] culpam agnoscere, aut inculpabilem se rationabiliter excusare non patitur. Hoc permaxime ab illis fit qui aliorum humilitate superbiunt, et dominatione, non miseratione gloriantur. Charissime Pater et domine, per primae regenerationis, et per monasticae religionis sacramentum veterem exuisse hominem, et induisse novum me profiteor, sed postea veteris vestigia secutus, novum offendisse me non diffiteor. Nam contra vitae merita ordinatus levita [Col. 0101D] Ordinatus levita. Diaconus erat Goffridus, cum abbas creatus est; exin sacratus abbas ab Ivone, tum Romae presbyter ab Urbano. , deinceps vero, non quidem sapientiae doctrina, abbas factus, et Romae presbyter consecratus, in sancto et sacro ordine de mea minus quam debui, et de aliorum salute sollicitus fui. Me miserum, me infelicem prorsus confiteor. In hoc tamen miseratio divina me servavit, quod neque Ecclesiarum, neque [Col. 0101D] ecclesiasticorum honorum occultus fui vel publicus emptor. Nulla ratione ab illa arbore volo evelli, imo desiderio desidero ejus radicem colere, et illius qualiscunque ramulus fieri quam a Patre coelesti plantatam cognovero. Si ille timendus est, ille cavendus, quod bene dixistis, qui per pacis imaginem 95 decipit; ille valde diligendus est et honorandus [Col. 0102A] qui per charitatis veritatem dilexit, nec sua tantum ei quem amicum credebat in sua necessitate exhibuit, sed etiam per semetipsum magna humilitate servivit. Qui debita etiam inimico ecclesiasticae aequitatis auxilia memoravit, servitia sibi exhibita cum magnae dilectionis obsequio silere non debuit. Tutius est enim aliorum beneficia publicare quam sua, ne forte in praesenti saeculo recipiat mercedem quam recipere debuerat in futuro. Qui bene vigilavit et vigilat, ut melius vigilet, admoneri debet. Nam qui bonus est, admonendus est ut melior fiat. Qui tamen aliquando bene vigilavit, etiam quando voluit, obdormivit, et qui voluntarie subvenit, iterum quando voluit, subvenire distulit. Ducentas etenim libratas [Col. 0101D] Ducentas etenim libratas. Lib. III, epist. 10 et 15. , praeter amissas possessiones et consuetudines [Col. 0102B] rebus nostris violenter impressas, in vestro episcopatu, vestro in tempore, nobis apud vos conquerentibus, monasterium nostrum perdidit: unde postea quod valeret solidos sexaginta, recuperare non potuit. Nec vos idcirco pulsatum aliunde vel coactum existimo, si dominus papa [Col. 0102D] Si dominus papa. Callistus, opinor. Vide lib. I, epist. 12 ubi litteras petit a Callisto ad episcopum Carnotensem adversus Nivelonem, et hujus lib. epist. 27 ubi semel atque iterum scripsisse significat. apud reverentiam vestram apostolicae sedis injuriam deposuit, quam silere non debui, nec silebo, et quam ipse per semetipsum juste vindicare potuisset; et adhuc, si necessarium fuerit, Deo auxiliante, vindicabit. Ille, inquam, vehementer est ingratus gratiae 96 Romanae Ecclesiae, si ei obedire dissimulat; pro quo ipsa censuram justitiae quasi ignorare voluit, et eum respexit solo intuitu misericordiae. Nec bene servat Romanum pontificem juratum fidelitatis sacramentum, [Col. 0102C] qui suum ei auferre machinatur alodium. Si legatus apostolicae sedis [Col. 0102D] Si legatus apostolicae sedis. Cono, ut videtur. , sicut scripsistis, ne nobis faceretis justitiam, praecepit, contra constitutionem Dei, et domini papae praeceptionem fecit, et in seipsum suam ipsius sagittam retorsit, dum potestati, pro qua sibi obeditur, obedire prohibuit. Nam cum adversus potestatem, qua sibi praecipere conceditur, praecepit, praecipiendi potestatem amisit. Privilegium enim, quo quisque utitur, meretur amittere [Col. 0102D] Privilegium meretur amittere. Simplicius, epist. 6. , qui sibi concessa abutitur potestate. Ille veraciter sibi concessa potestate abutitur, qui occasione legationis Romani pontificis contra Romanum pontificem agere conatur, sed, dum contra torrentem brachia erigit, frustra fatigatur. Et angelo quidem male contigit, qui Deo aequari voluit; et legato, qui [Col. 0102D] ipso pontifice Romano major videri concupiscit, male continget; qui, dum plus fieri appetit quam apostolicus, apostaticus fiet. Et quoniam, sicut dicitur, in ipso praecessit quaedam elatio reprimenda, ut videlicet de domino papa, charissimo Patre nostro, cum quodam episcopo, quem Romana Ecclesia creavit ex nihilo, perverse loqueretur, ab Ecclesia Dei [Col. 0103A] respuendus esset et detestandus, ut vel sic posset agnoscere quam grave sit in eum qui soli coelo innocentiam debet os ponere. 97 Novit praeterea vestra dilectio quid magistro debeatis, et quid discipulo. Nam secundum Salvatoris testimonium: Non est discipulus supra magistrum (Matth. X, 24) , neque apostolus major eo qui misit illum. Si vero pro domini papae obedientia mihi injuria redditur, laetor non mediocriter et delector pro tanto domino injuriari, pro quo non solum quamlibet injuriam sustinere, sed etiam pro ipso crucem portare paratus sum; a cujus sancta obedientia et fidelitate nemo unquam vivum vel mortuum me poterit separare. Cum Nivelone non causam agendam apud Carnotum, sed terminum audientiae de investitura, vestro consilio [Col. 0103B] inductus, non nostra ductus voluntate suscepit, quod totum occasione vestra credidi et credo praeteriisse. Nam dum adhuc apud Bonamvallem essem vobiscum, dixistis, quod Carnotum me minime conducere poteratis, et ideo utile, imo necessarium erat ut terminum mutaretis et locum, sicut fecistis. Per Hugonem etenim decanum vestrum [Col. 0103D] Hugonem decanum vestrum. Ernaldi successorem. mihi postea mandastis ne termino inter me et Nivelonem statuto Carnotum venirem, quia ibi adesse non possetis. Praeterea per fratres nostros Paganum et Galterium usque ad Rogationes vos ad partes nostras venturum significastis, ubi secure et certo die de investitura tractaremus, et interim Nivelonem, ut nos investiret, rogaretis. Exspectavimus quidem terminum, sed neque vos neque aliquem ex parte vestra vidimus, [Col. 0103C] et adhuc exspoliati, et 98 multiplicis dilationis pondere praegravati, ut investiamur, et domini papae praeceptum observetur, diligenter rogamus. Alioquin cum Naboth Israelita, et plebe Israelitica advocatum de coelo, ut nobis subveniat, imploramus.
Dilectissimo Patri et domino Goffrido, honorabilis vitae episcopo, frater Goffridus purae dilectionis affectum pariter et effectum.
Nescio cujus suggestione et consilio mihi saepius dixistis in hoc anno, quod Ecclesiae vestrae non tollerem quod habuit, et habere debet in monasterio nostro. Et ego vobis jam dixi, et scripto praesenti adhuc dico, quod Ecclesiae vestrae quidquam tollere nec possum, nec volo; imo illam, et in tempore vestro [Col. 0103D] maxime, diligere et honorare toto corde desidero, si malignitas invidorum permiserit; si non amplius, non tamen minus quam quilibet praedecessorum nostrorum ante me fecerit. Et quidquid Ecclesia vestra in creatione monasterii nostri sibi in ipso reservavit, vel deinceps juste et regulariter habuisse [Col. 0104A] dignoscitur, non contradico, sed concedo et, quandiu vixero, velint nolint angeli discordiarum, diligenter observabo. Injustum est enim et impium, quod justa et pia dispositione bonorum praedecessorum vestrorum et fundatorum monasterii nostri 99 factum et per ipsos irre tractabili apostolicae sedis auctoritate firmatum novimus, violare. Ea quae ab antecessoribus vestris nobis sunt scripta, vobis Andegavis monstrare volui, sed vos non habuistis spatium videndi. Ibi enim praecepta et privilegia jam per tres annos reservantur, propter superfluitates aquarum, quae armaria nostra, quae sunt Vindocini, adeo inundaverunt et aquosa reliquerunt, quod ex parte libri nostri, qui ibi fuerant, perierunt. Et quoniam ad praesens partim corporis infirmitate, partim [Col. 0104B] monasterii necessitate detentus, Vindocinum fortassis venire non potero, rogo suppliciter ut domnum Bernardum, et domnum Rainardum, vel eorum alterum ad nos mittatis, et ego eum a Vindocino usque Andegavim conduci faciam et ad vos reduci qui nostra videat scripta, et ad vos, si placet, reportet transcripta. Vobis iterum, si quaesieritis, quando Vindocinum venerimus, ea libenter monstrabimus. Ibi, Deo auxiliante, videbitis unde reprimi debeat importuna loquacitas aemulorum, qui, suorum ventositate verborum, tempestatem suscitare conantur in tranquilla mente bonorum.
Dulcissimo domino et amicorum praecipuo, Goffrido venerabilis vitae episcopo, frater Goffridus dictus [Col. 0104C] abbas, et omnis congregatio Vindocinensis monasterii, quod possunt, quod sapiunt, et seipsos.
Bene, imo optime, charissime Pater, de justitia nobis facienda praecepit vestra dilectio; sed quod bene praeceptum est, non est bene servatum. Theobaldus enim de Gravia homines excommunicatos, quos suos esse negabat, secum habet ad mensam et in servitio suo: quod noverunt multi, et fortassis domnus decanus non ignorat. Praeter ista et multa alia damna domnus Joannes filius comitis Vendocinensis [Col. 0103D] Domnus Joannes filius comitis Vindocinensis. De quo dictum est ad epist. 13 lib. I. Comes fuit post Patrem, bellumque gessit cum Sulpitio domino Ambasiae, cum quo et Goffridus Joannis parens antea bellarat, uterque infelici exitu, ut narrat vetus auctor Historiae Ambasiensis. et cum eo quidam vavassores [Col. 0104D] Vavassores. Vassali. Inter epistolas Sugerii: Sugerio abbati domino suo G., major, et vavassores, et tota sancti Richarii communia. Quod hodie dicimus, nobiles atque incolae oppidi alicujus. Valvasores appellat Obertus lib. II de feudis, tit. 10 eosque proprie dici docet qui a capitaneis feudum tenent; qui vero a vavasoribus habent, valvasinos nuncupari. milites de Castro Vindocini, quamdam optimam obedientiam nostram adeo depraedati sunt et devastaverunt quod necesse est monachos, qui eam inhabitabant, et cultores ejus discedere, eamque in solitudinem [Col. 0104D] redigi. Hoc novit domnus decanus vester. Locutus est inde cum comite, nostra admonitione. Sed comes nihil penitus fecit quod nobis sit utile. Unde dilectioni vestrae humiliter supplicamus, ut quod contra nos actum est, et quotidie pessime agitur, sic corrigatis, quatenus malefactores nostri, [Col. 0105A] parochiani vestri, et ablata nobis restituant, et quietos deinceps nos esse permittant. Bone et pie 101 domine, tot et tantas pressuras, tribulationes et angustias a Vindocinensibus hominibus nobis illatas, quarum etiam partem praesentibus comite et hominibus ejus, vobis diximus, ultra sustinere ulla ratione non possumus. Inter caetera, quae contra nos eorum intolerabilis rabies egit, homines B. Martini, et Sancti Launomari captos et ligatos, nuper in unam de obedientiis [Col. 0105D] Unam de obedientiis. Lib. IV, epist. 7. nostris adduxerunt, et ibi [Col. 0106A] eos, quandiu placuit, tormentaverunt. Rapuerunt quae erant in domo, et monachorum claustra carcerem fecerunt captivorum. Hac itaque nimia et inaudita necessitate cogente, dominus papa a nobis requirendus est. Cujus auctoritate et consilio oportebit nos aut mutare locum, aut in loco quae decet monachos quietem habere. Horum alterum necessarium imminet, vel nos ab invicem separari et ad alia monasteria transmigrare.
[Col. 0105B] Goffrido Andegavensium episcopo [Col. 0105D] Goffrido Andegavensium episcopo. Hugonis de Meduana filio, qui postea relicto episcopatu factus est monachus Cluniacensis. Chronicum S. Albini: Anno 1093 ordinatus est Gaufridus filius Hugonis de Meduana VIII Kal. Decembr. Vix septem annis in episcopatu mansit. Accusantibus namque et conquerentibus plurimis apud papam, quod eo jubente neophytus et pene illitteratus fuisset ordinatus, monitu ejusdem Urbani papae sedem deserens monachus Cluniaco factus est. Post cujus abscessum ordinatus est Andegavis episcopus Rainaldus prid. Id. Jan., anno 1102. , domino suo et amico, Goffridus Vindocinensis monasterii indignus minister, salutem.
Litteras vestras accepi, quibus nullo modo credidissem, nisi eas sigillatas sigillo vestro vidissem. Ibi enim dicitur vos electioni Petri Bellilocensis [Col. 0105D] Electioni Petri Bellilocensis. Hujus nominis monasteria multa sunt in Gallia, ut dubitari possit cujusnam abbas hic fuerit. Labor ut de Lucacensi in pago Turonico agi credam, quod Fulco Nerra comes Hierosolymis reversus in honorem S. Sepulcri [Col. 0106D] ultra Augerem fluvium Bello-Loco construxi, ubi et sepulturae locum sibi delegit. consensisse, et ideo nunc necesse habetis ut eum in abbatem consecretis. Quod si ita est, parvitatis nostrae consilio super hoc amplius non indigetis, quippe quia rem jam factam habetis. Tamen si placet et bonum vobis videtur, ut ad hoc me exspectare dignemini, termino quo mandaveritis ad vos veniam, et quidquid melius consulere vobis 103 potero minime dissimulabo. Unum tamen vobis celare nec possum, nec debeo, quod cum Guillelmo communionem [Col. 0105C] habuerit et habet excommunicato nostro. Quem, quia res Ecclesiae nostrae subtraxerat et fratri suo contulerat, in quantum fas est et ecclesiastica censura exigit, excommunicavi. Quod Petrus idem non ignorat. Valete, et quod secundum Deum de ejus promotione facere potestis, hoc facite.
Rainaldo Andegavorum episcopo [Col. 0106D] Rainaldo Andegavorum episcopo. Rainaldus hic seu Reginaldus de Martiniaco, Brientii filius, Goffridi Meduanensis successor, ut modo dictum est, ad quem Ivo epistola 272 et Marbodus episcopus Redonensis apud Ildebertum epist. 80. Translatum inde ad metropolim Remensem docuit nos epist. 31 lib. I Kalendarium Sancti Mauricii Andegavens. XIX Kalend. Februarii. Obiit Rainaldus Junior primo noster episcopus, posmodum archiepiscopus Remensis, in cujus anniversario singulis annis 13 pauperes alere debemus, et signa pulsare. Juniorem vocat, ad discrimen alterius Rainaldi, a quo hic sextus. , domino suo et praecordiali amico, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, salutem et in adversitate constantiam.
Si Scripturae sacrae firmiter credimus, scimus veraciter episcopum non esse, qui timet exsilium, dolorem, vel mortem, aut qui ea, quae sunt his contraria, aequitati anteponit. Nolite igitur in defensione [Col. 0105D] sanctae Ecclesiae [Col. 0106D] In defensione sanctae Ecclesiae. Contra comitem Andegavensem epist. 7. deficere; nolite consiliis eorum [Col. 0106A] qui carnaliter vivere volunt, aurem cordis inclinare; [Col. 0106B] nolite a via justitiae pedem retrahere, ne incidatis in Satanae muscipulam, in qua capiatur anima vestra, ubi pereat, et sine fine, quod Deus abnuat! torqueatur. Propterea verendum vobis est ne de incoepta justitia in conspectu hominum vilescatis; quod utique erit, si defeceritis. defectione vestra Ecclesia Dei, quae casta et libera vobis commissa dignoscitur, meretrix efficietur et ancilla. Si autem constanter egeritis, si incoeptam juste justitiam 104 optimo fine consummaveritis, totius fortitudinis et sanctitatis exemplum relinquetis vestris successoribus; et gloria et pax vobis erit, et Ecclesiae vestrae dilectioni commissae castitas multiplicabitur et libertas. Si quis vero amore pecuniae suae, vel cujuslibet rei occasione, vobis suggerit ut deficiatis, [Col. 0106C] dicite sibi: Si quis est Domini, jungatur mihi (Exod. XXXII, 26) ; et quia esurientes et sitientes pecuniam minime justi sunt apud Deum, sed qui diligunt justitiam et odio habent iniquitatem, isti satiabuntur. Ego sum ille, certissime credatis, qui anxietates et tribulationes vestras meas facio affectu compassionis, et adversariis Ecclesiae Dei vobiscum resistere opto, etiam, si necesse fuerit, usque ad effusionem sanguinis.
Rainaldo excellentissimo episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, salutem cum purae dilectionis affectu.
Vir vitae venerabilis archidiaconus vester Hubertus [Col. 0106D] Archidiaconus vester Hubertus epistolae aliquot lib. V. , qui vos multum diligit, nec me multum, [Col. 0106D] ut arbitror, odit, de vestro honore, et nostra utilitate [Col. 0107A] sollicitus, cum audit quae nos a mutua charitate debeant separare, statim aut per se, aut per nuntios suos omnem culpam in animam meam transfundit, adeo me increpans, quod verbera verborum suorum vix sustinere valeo patienter. Novissime autem diebus istis ita gladio oris sui viscera mea penetravit quod 105 in eis nihil pene sanitatis reliquit. Asserit sibi dictum, nescio a vobis, vel a quo de vestris, me in concilio, non quidem manifeste, sed in abscondito, contra pacem et salutem vestram fuisse locutum. Si vos dicitis, verba vestra refellere non audeo, quia episcopus estis. Alter vero quicunque super hoc se fecerit assertorem, veniat palam, et suae falsitatis me inveniet veridicum correctorem. Contra magnitudinem vestram, sicut dixi, proferre [Col. 0107B] quidquam nec possum nec debeo. Sed unum tamen firmiter teneo, quod in legibus criminosum habetur, amicum causari immerito, illum praesertim, qui eos qui se diligunt colere novit valde feliciter, et cui semper verecundum exstitit de aemulis suis quidquam suggerere latenter. Valete.
Rainaldo magno et glorioso episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii servus, purae dilectionis affectum.
Quidam servus Ecclesiae nostrae, quem, propter sacrilegium quod fecerat, a servitio nostro diu removeramus, quaestionem quamdam sinistra admiratione dignissimam nobis proposuit, postquam a vobis recessimus. De duobus viris loquebatur, quorum [Col. 0107C] unus monachus, alter episcopus dicebatur. Episcopus ad locum monachi veniens, cum ipso hospitari voluit; quem monachus cum gaudio et honore suscepit, nec sua tantum 106, verum etiam seipsum in episcopi servitium tota dilectione exhibuit. Monachus episcopum ibi diutius manere voluisset, si episcopus consensisset. Ille recessit; recedenti monachus unum de famulis suis associavit, qui sibi, quandiu voluit, servientis explevit officium. Episcopus cum famulo locutus, coepit ab ipso innocentis hospitis vitam non approbando, prout dignum fuerat, sed reprobando inquirere, et, quibus poterat verbis, vas charitate plenum conabatur incrustare. Quibus auditis, respondimus hoc esse novum sceleris genus, et in novi sceleris facto, majorum necesse erat [Col. 0107D] uti consilio. Unde vos praecipue interrogare volumus, et quid super hoc sentiat vestra magnitudo, audire desideramus. Nostrae autem parvitati videtur quod non erat omnino episcopus qui tantae pravitatis sectabatur opus. Nec circa proximum se diligenter habebat, post cujus cibos tam nequiter eructabat.
Rainaldo egregio Andegavorum episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii qualiscunque servus, humilitatem, patientiam ac benignitatem diligere, et ea quae sunt his contraria odio habere.
Magistra Scripturarum auctoritate didicimus, praesul in Christo charissime, nullum Christianum [Col. 0108A] debere, multo minus igitur Domini sacerdotem, malum pro malo reddere, vel qualibet occasione proprias injurias 107 vindicare. Cum itaque reddere malum pro malo, et suam vindicare injuriam sit periculosum, malum pro bono reddere, vel diligenti se proximo sine causa injurias irrogare, minime dubitatur damnosum. Haec idcirco, vir venerabilis, proposuimus, ut, si in altero horum, vel, quod est gravius, in utroque peccavimus, peccatum non erubescamus corrigere, quod utiliter vitare debuimus. Divina gratia, magis quam nostris meritis, Dei Ecclesiae praelati sumus. Quod si in tanta positi dignitate alter alterum odio habens delinquimus, non solum nostras lampades non illuminamus, verum etiam aliorum ardentes sinistrae operationis exemplo exstinguimus. [Col. 0108B] Cumque trabem portamus in oculo nostro, festucam considerare non possumus in alieno. Si quando bona quae novimus, hominibus loquimur, non sequuntur verba quae audiunt, sed sola quae conspiciunt exempla pravitatis imitantur. Pronior est enim ad imitationem mali humana fragilitas; quae si nostris moribus, quod absit! destruitur, ejus sanguis nobis a Domino requiretur. Quapropter non odibiliter nobis agendum est, dilectissime, quos magis prodesse quam praeesse decet, et de reddenda ratione animarum nostrae fidei commissarum plurimum esse sollicitos. Et quoniam sanctitatis nomen et ordinem accepimus, caecos illuminare, non eos qui vident, excaecare debemus; dum nos invicem, quod criminaliter peccare est, odio et linguae gladio [Col. 0108C] prosequimur, pro luce tenebras mundo relinquentes, populum, qui per se nimium 108, ut diximus, pronus est ad peccatum, cum periculo animarum nostrarum ad peccandum amplius incitamus. Certe in minimis Dominum gravius exacerbamus peccatis, quam populus faciat in summis. Nam pene tanta distantia est inter peccatum pastoris et peccatum populi, quanta distantia fuit inter peccatum angeli et peccatum protoplasti. Unde veraciter dictum est quod majori reatu ab eo delinquitur qui potiori honore perfruitur, et graviora facit vitia peccatorum sublimitas dignitatum. Non ergo nos pigeat alterum alteri humiliari, quia scriptum est: Quanto magnus es, humilia te in omnibus (Eccli. III, 20) . Et qui se amplius [Col. 0108D] humiliaverit, illum Deus promisit, qui neminem decipit, amplius exaltari. Si alter de altero victoriam habere desiderat, illam quae secundum diabolum esse dignoscitur, victoriam quaeret. Humilitate, patientia, benignitate vincere, victoria Dei est; superbia, impatientia, ac malignitate superare, victoria diaboli. Ex his duobus timeamus quod damnat; et quod coronat totis visceribus amplectamur, et ad charitatem quae operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8) , quidquid ab illa separat contemnentes, revertamur, sine qua caeteras virtutes habere damnabile est, et cum qua non habere alias, veniale.
Rainaldo, honorabilis vitae episcopo, Goffridus Vindocinensis [Col. 0109A] monasterii minister indignus, quod amanti patri devotus filius, et bono domino fidelis servus.
Noverit bonitas vestra, Pater optime, servum servorum vestrorum Andegavim super equam venisse: nec dedignatus est Andegavim venire super equam, qui novit Salvatorem suum et omnium Hierusalem venisse super asinam. Sibi quidem non magna facultas veniendi inerat, vel voluntas; sed traxit illum epistolae vestrae formositas quem asperitas temporis retinere non potuit, vel quaelibet sua necessitas. Venit itaque, et multum fatigatus venit. Quid mirum? qui indesinentes pluviarum inundationes, ac paludum repercussiones saepius usque ad oculos ipsos sustinuit. Valete, et tantus labor, quem, ut aestimo, vestrum facitis compassionis affectu, quanta sit requie [Col. 0109B] dignus, considerate.
Rainaldo, vitae laudabilis episcopo, domino charissimo et cordiali amico, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, ex adverso diligenter ascendere, et pro domo Israel fideliter murum opponere.
Pater dilectissime, fama vociferante sinistra audivimus comitem vestrum [Col. 0109D] Comitem vestrum. Fulconem V, lib. I, epist. 3. sanctam 110 Ecclesiam pretioso Dei et Domini nostri Jesu Christi sanguine a diaboli servitute redemptam, jugo servitutis iterum velle subjicere, et honorabilium principium veneratione, quam et in veteri et in nova lege circa Domini templum olim habere studuerunt, contempta, matri, quae spiritualiter eum genuit, novis et exsecrandis consuetudinibus chartam libertatis, propriis [Col. 0109C] manibus Salvatoris scriptam pariter et sigillatam, conatur auferre. Unde, si ita est, imo quia ita esse ingemiscimus, oportet vos Christianae legis auctoritate monitum simul et munitum, ejus temerarios conatus, quibus membra Christi persequitur, annullare, et quod in eo ad injuriam universalis matris filius nimium crevit, lima canonicae discretionis amputare. Si vero, quod absit! sponsam Domini liberam, quam ipse vestrae fidei, tanquam Matrem suam B. Joanni custodiendam commisit (Joan. XIX, 27) ancillam fieri videritis, et tacueritis, quam debuissetis mortuam suscitare, divinae legis et justitiae jura sepeliens, illam penitus exstinxistis. Nullum utique Christianum gregem, multo minus igitur [Col. 0110A] gregis pastorem, decet Christi legem et justitiam, quae mortuos vivificant, tanquam mortuum sepelire; sed hunc specialiter oportet, ut justitiae veritatem praedicans, Dei legem non sileat, et quidquid sanctae Ecclesiae libertatem impugnare conspexerit, judicio et veritate sancti Spiritus studeat expugnare. Plurima vobis scripsissemus de praesenti materia, si abbatis esset officium exacerbare principem, et praesumptuosum 111 non videretur pontificem edocere. Exacerbatio tamen culpabilis non probatur, et est venialis illa praesumptio, quae de odio iniquitatis et aequitatis amore generatur. Valete.
Dilectissimo domino et amico, domno Rainaldo venerabili Andegavorum episcopo, Goffridus Vindocinensis [Col. 0110B] monasterii servus, veraciter et simpliciter in omnibus agere.
Calumniam, quam abbas B. Nicolai [Col. 0109D] Abbas S. Nicolai. Lambertus, qui Natali successit anno 1096. Monachi vero nomen, Savaricus epistola sequenti. Coenobium S. Nicolai ad Juliomagum Andegavorum in suburbano situm est; ejus conditor, ut obiter notatum est ad epist. 26, lib. II. Fulco III, comes; cujus etiam commentarii meminimus, in quo monasterii originem explicat, narrationemque orditur his verbis: Hisce temporibus nonnulli reges ac principes ecclesias in Christi nomine aedificare curaverunt. Et ego Fulco comes Andegavorum, licet de ultimis et desidiosis hominibus unus, in Dei nomine, atque summi praesulis, ecclesiam in prospectu urbis Andegavae aedificare decrevi, ac 1020 anno ab Incarnatione Domini a domino praesule Huberto praedictae urbis feci sacrare. Post cujus sacrationem non multo post tempore ex monachis S. Martini monasterii Majoris, nomine Baldricum, abbatem institui, [Col. 0110D] atque ad fratrum sustentationem, atque pauperum, ex meis rebus propriis ipsam ditare curavi, etc. Monasterium hoc post Fulconem fundatorem multis rebus auxerunt Goffridus Martellus filius, et Goffridi successor Fulco IV, cujus quidem ac Natalis abbatis rogatu, ecclesiam Sancti Nicolai ab Urbano II, iterum dedicatam in Urbani ipsius litteris legimus apud Sabloilum datis XVI Kal. Martii, anno 1096. in monachum suum absentem quidem, sed quem ipse absentaverat, protulerit, audivimus; et quia crimen sacrilegii, seductionis, et monasterii sui dissipationem in eum intenderit, quoniam praesentes eramus, ignorare non possumus. Ad cujus objecta monachus, quia laicus est, non Latina, quam non didicit, lingua, sed materna respondet, et dicit in hoc tantummodo se esse culpabilem, quod abbati, ut se absentaret, praecipienti obedivit. De caetero autem, sicut in hoc solum se fatetur esse culpabilem; ita se inculpabilem non refugit in curia vestra ostendere, et seductum potius quam seductorem fuisse. Quod si [Col. 0110C] verum est, imo quia verum esse jam ex parte cognovimus, abbas contra nos nec indignari rationabiliter, nec juste de nobis conqueri potuit, si veritatis causam sustinemus. Cum enim Christus sit veritas, si in Christo manere volumus, necesse est ut in veritate maneamus, et pro veritate etiam usque ad mortem, si opus fuerit, decertemus. Quod praedictus abbas jam dictum monachum admonet 112, ut se revertatur, et eum, quem sine causa publice criminatus est, sub potestate sua esse conatur, hoc canonica ratio prohibet, non praecipit, nec monastica religio cogit. Absit enim ut religio monastica canonicae veritati inveniatur contraria! In secretis sanctissimi Felicis papae prioris [Col. 0110D] Felicis papae prioris. Leguntur haec magnam partem in epistola Felicis II, ad episcopos synodi Alexandrinae III, q. 3. De induciis. Nonnulla etiam alludere videntur ad Felicis primi epistolam ad Paternum. Sed si Felicem II intelligit Goffridus, cur priorem appellat? si primum; cur illo antiquiorem facit synodum Nicaenam? Scripserat fortasse posterioris. Nicaenae porro synodi decretum cum in iis quae hodie restant, non exstet, ubi natus sit incertum est. legitur; quod [Col. 0111A] tamen in Nicaena synodo longe ante constitutum fuisse reperitur; quod si quislibet impetitur crimine, nulla detentionis custodia teneatur, sed liceat ei in omnibus liberam habere potestatem, ad repellenda videlicet impetitorum machinamenta, et praeparandas suas responsiones, atque amicorum quaerenda juvamina, donec aut convincatur reus, aut libereretur innoxius. Quod si aliter a quoquam praesumptum fuerit, secundum sanctorum instituta canonum nihil erit, et viribus omnino carebit.
Domno Rainaldo laudabilis vitae episcopo, charissimo domino et praecordiali amico, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, salutem, cum purae dilectionis affectu.
[Col. 0111B] Mandastis, dilectissime domine, per fratrem nostrum Robertum [Col. 0111D] Fratrem nostrum Robertum. Ad quem lib. IV, epist. 28. ut domnus Savaricus ad abbatem Lambertum revertatur. Quod licet a vobis bona intentione dicatur, salva tamen vestrae paternitatis reverentia, hoc dicimus inusitatum, et in toto corpore canonum non invenitur, ut quilibet sub illius manere debeat, potestate, a quo de crimine 113 accusatur. Non vos, charissime Pater, docere praesumimus, a quo melius doceri et possumus, et optamus. Et quoniam cognovimus vobis placere ut praedictus frater faciat quod mandastis, ipse vestrae voluntati non refugit obedire. Hoc autem, quod satis justum et canonicum potest videri nec sibi ulla canonica ratione debet negari, a dulcedine vestrae pietatis deposcit, et nos cum illo deposcimus, quatenus [Col. 0111C] auctoritatis vestrae praecepto sic in monasterio suo maneat, ne quolibet genere damnationis vel detentionis opprimatur, donec praesentem habeat accusatorem, locumque defendendi accipiat convenientem, quo blasphemiam repellere valeat criminosam. Quod si jam dictus abbas se exspoliatum dicit, utique non mentitur, et utinam exspoliatorem suum quanto gravius posset, impugnaret, persequeretur, modis omnibus infamaret, quia sic in foveam, quam paravit proximo, primus incideret! Ipse enim se expoliavit; nam ubi apud sublimiorem personam accusavit subjectum, quod suum erat, alterius potestatis fecit. Si iterum ab eo, ad quem jugulandum de vagina mortalis infamiae eduxit gladium, obedientiam exigit, desipit domnus abbas [Col. 0111D] ille, aut insanit, et apostatae angeli perversitate nititur, qui hominibus suggerit ut sibi obediant, quos ad mortem ille persequitur. Pater optime, non est [Col. 0112A] tutum male astuto pastori obedire, qui jam de exsecutione injunctae discipulo obeditionis argumentum assumpsit contra discipulum criminosae accusationis. 114 Praecepit enim pastor ille crudeliter astutus ovi simplici ut se quasi inter fruteta absconderet, quatenus nullo reclamante eam lupina consuetudine criminando devoraret. Pastor ille bonus evangelicus lassam ovem vexisse legitur, non abjecisse (Luc. XV, 5) , et quam damnatam invenit, liberavit, non liberam condemnavit. Valete, et valeat nobis apud vos, magnae discretionis Pater, aequitatis censura; decepti monachi innocentia; qua vos diligimus, cordis nostri sinceritas; et, si unquam bene aliquid de vobis promeruit, nostra humilitas.
[Col. 0112B] Rainaldo Andegavensi episcopo, quem in Deum diligit, frater Goffridus, purum ejusdem dilectionis affectum.
Priori nostro et domno Hamelino [Col. 0111D] Priori nostro et domno Hamelino. Utrique scribit lib. IV. dixistis, quod adversarius adversariorum nostrorum Romam ivistis. Praeterea habebatis dispositum, quod centum libratas [Col. 0111D] Centum libratas. Lib. II, epist. 30, et hujus libri epist. 15, ducentas libratas, terrae nimirum. In praecepto sancti Ludovici regis, anno 1230: Dilecto et fideli nostro Joanni de Valeriaco in augmentum feudi quod tenebat, dedimus centum libratas terrae. In Arvernis scilicet, apud Escurolas et Maesium Scholae. Antiqui mensores integras agri mensuras ad similitudinem assis aut librae in uncias, et unciae partes dividebant, ut videre est apud Columellam lib. V, cap. I. [Col. 0112D] Varro De re rustica libro primo, capite 10: Ab hoc principio mensores nonnunquam dicunt in subsicivum esse unciam agri, aut sextantem, aut quid aliud, cum ad jugerum pervenerunt. Id habet scrupula 288, quantum as. Quod ergo fiebat in partibus, id etiam in toto a nonnullis factum est, ut integris agri mensuris a libra vel solido asse nomen darent. Libratam ergo terrae dixerunt integrum jugerum terrae, arapennem, aut aliud simile. Dicta etiam ab eodem principio solidata terrae. In litteris Seguini episcopi Matisconensis anno 1260: Cum Guillelmus de Oblato miles ab ecclesia Clunianiensi LX solidatas terrae teneret in feudum etc. Ecclesiae nostrae daretis, quia bene vobis servieram, sed postea bonae intentionis animum commutastis, quia contra vos multum peccaveram. Servitium quidem scio, peccatum nescio. Nec mirum, quoniam hujusmodi peccatum in charta diaboli non invenitur; Deus illud non odit, nec pro eo damnatur anima, nec poenitentiam agit. Hoc forsitan, quod bene et saepe servivi, peccatum mihi ascribitur, et sic malum pro bono, et odium pro [Col. 0112C] dilectione mea retribuitur. Hanc utique 115 retributionem Deus non docet, sed prohibet, et qui illam sectatur, diabolum in malitia superare conatur. Justius enim judicare diabolus videtur quam ille, cum diabolus sic agat quod tantummodo mala pro malis, ille vero mala pro nobis retribuat. Ego si quidem pro servitiis meis nullum aliud praemium, nisi dilectionem vestram quaesivi, vel quaero; quam quidam indigne cito inveniunt, et quidam satis quidem digne eam promerentur, sed aut nunquam consequuntur, aut subito perdunt. Hoc autem dico, Deus scit, non amaro animo; et, si vobis non displicet quod minime displicere debet, detur mihi audientia; et quod dictum est vera propositione [Col. 0112D] probabo.
Rainaldo prudenti et multiplici genere pecuniarum sublimi, frater Goffridus Vindocinensis monasterii [Col. 0113A] humilis servus, Christianam legem diligenter observare, et neminem pro assertione veritatis odio habere.
Domno II. [Col. 0113B] Domno H. Hamelino, ut epist. praecedenti. fratri nostro dixistis me vobis in electione vestra [Col. 0113B] In electione vestra. De Rainaldi episcopi electione, cui multis nominibus adversatus est Goffridus, aget iterum lib. IV, epist. 9: eamdem impugnat tribus epistolis Ildebertus; 9, ad archiepiscopum Turonensem; 12 et 13, ad Rainaldum ipsum electum, cui suadet ut promotionem non canonicam ejuret. De eadem etiam Marbodus in epistola ad Rainaldum. fuisse infestum. Sic magnitudini vestrae loqui placuit; meae tamen parvitati satis displicuit, quod canonum regulis et sanctorum constitutionibus Patrum ibi novi esse contrarium. Nam ubi vidi unicum et singulare sanctae Ecclesiae ostium claudi, et aliud aliunde, per quod qui intrant fures sunt et latrones (Joan. X, 1) , ostium aperiri apostolicam violari doctrinam, sanctum 116 Evangelium penitus contemni, si mihi placuisset, Christi servus non essem, sed diaboli. At mihi soli, sicut arbitror, pro crimine non debet ascribi, quod Stephano [Col. 0113B] decano vestro [Col. 0113C] Stephano decano vestro. Cui cum aliis inscriptae epistolae 4 et 5, lib. V. De eodem praeterea Marbodus epistola eadem, et Ildebertus epist. 9. Utriusque verba quia totum hunc locum illustrant, subjiciemus. Sic igitur in ea epistola Ildebertus: Petitio vestra, qua vocamur ad electi vestri consecrationem, facilem apud nos inveniret assensum, si eam ratio tueretur. Sed testantur qui adfuerunt, quod ad juvenem, infra sacros ordines et annos inventum, nec a clero electum, seditiosus turbatae turbae clamor pontificalem detorserit electionem. Asserit etiam decanus cantorem, archidiaconos, et majorem capituli partem, quantum licuerit, obclamasse, simulque talibus ausis assensum subtraxisse pro ratione, seipsum praesentiam pro timore. Item epist. 12: Quippe non elegit te clerus, sed minae populares intrusere renitenti. Hactenus Ildebertus, deinceps Marbodus: Nec tamen elapsus destiti, ut tunc putabam constanter, ut nunc intelligo pertinaciter urgere propositum, et contra [Col. 0113D] optimos clericorum, qui pluribus ex causis absque suo assensu a vulgo factam improbabant electionem, quoniam et infra annos, et extra ordines, et per tumultum populi magis ficta esset quam facta, promotionis tuae causas asserere. Et de Stephano, post pauca: Idem cum Stephanus cum quibusdam, quos omnes tibi postmodum meam ut fertur pactus dejectionem ex infestissimis amicos fecisti, in ipsam esse clamaret, ego stulte quidem et improvide, sed nimio tuo favore seductus, meipsum devovi, In me, inquiens, sit ista iniquitas. , et personis quae affuerunt, potest potius imputari. Omnes utique contradixerunt illam quam vestram fuisse dicitis electionem, et reprobaverunt. Nec immerito; nam illis invitis et non petentibus, arreptus fuistis a vulgo, et quod ibi factum est, hoc praesumptuosa et perniciosa fecit seditio. Nos autem quae vidimus et audivimus, [Col. 0114A] nec possumus nec debemus non loqui. In illa siquidem actione, imo vulgi conspiratione, quam pro electione reputatis, lex velut inter arma siluit; vox divina locum non habuit. Totum ibi levitas vindicavit et vanitas, ubi mima quaedam et mulier publica, quae vos garruliter acclamabat, amplius potuit quam plebis maturitas, vel clericalis honestas potuerit. Hinc Ildebertus [Col. 0113D] Ildebertus. Hoc tempore Turonorum archiepiscopus; sed cum Rainaldus electus est, tum adhuc Cenomannorum episcopus, de quo epist. 13, et sequentibus. vir religiosus, qui post metropolitanum in provincia primus erat episcopus [Col. 0113D] Post metropolitanum in provincia primus erat episcopus. Utpote Cenomannorum antistes. Inter episcopos ejusdem provinciae primus interdum censebatur is cujus civitas secundum a metropoli locum [Col. 0114B] tenebat, ac secundo ab ea loco in provinciae notitia describebatur. Hoc enim praerogativae argumento utitur Fulbertus in epistola ad Deodatum episcopum Suessionensem: Sed ne civitati vel Ecclesiae Catalaunorum suum denegetis honorem, meminisse vos decet, quod in antiqua descriptione provinciae Belgicae secundum ipsa civitas a Remensi locum habeat. Ut igitur in Belgica II provincia, proxima Remensi metropoli est civitas Catalaunorum, sic in tertia Lugdunensi, [Col. 0114C] prima post Turonorum metropolim civitas Cenomanica. Quare episcopus Cenomanensis primus est episcopus illius provinciae. Eodemque modo in prima Aquitania, primus episcopus Arvernorum; in Aquitania II, primus episcopus Pictavorum, atque ita in caeteris. Alio modo primus inter comprovinciales episcopos dicitur, qui honoris aevo antecedit; quem et primatem quoque dici solitum ex Hilarii papae litteris didicimus. Sic enim scribit ad episcopos provinciae Viennensis, et alios: Ei qui nunc Ecclesiae Narbonensi praesidere permittitur, ordinandorum episcoporum ob haec quae prave facta sunt sustulimus potestatem. Quam ita ad fratrem et coepiscopum nostrum Constantium Uceticae Ecclesiae antistitem, quia aevo honoris primus esse dicitur, pertinere censuimus, ut si superstite Herme episcopo defunctus fuerit, illum haec cura respiciat quem repererit episcopalis ordo primatem, id est episcoporum provinciae antiquissimum, qui quidem ante alios sedere et subscribere [Col. 0114D] in concilio solet, ex synodo Cabilon. cap. 6. At D. Gregorius singulari privilegio in Syagrii episcopi Aeduensis gratiam statuit lib. VII, epist 112, ut episcopus ejus Ecclesiae primum locum in provincia prima Lugdunensi post metropolitanum obtineat; caeteri post illum suae quisque ordinationis tempus et praerogativam sequantur. , non tacuit; qui a vestra consecratione, licet a suo metropolitano vocatus [Col. 0114D] A suo metropolitano vocatus. A Radulpho Turonum archiepiscopo. Unde apparet, quod paulo ante monuimus, epistolam 9 Ildeberti, quae titulo caret, ad Radulphum hunc rescriptam esse, cum ab eo vocaretur ad Rainaldi consecrationem. Quam quidem deprecatur, et epistolam claudit his verbis: Parcat mihi Pater, quia ego parcam animae meae; frustra, inquam, exspectabitis me, quia manus imponetis sine me. , seipsum absentavit, et exsecrationem esse potius quam consecrationem apostolica et evangelica veritate praedicavit. Bonus Maurilius [Col. 0114D] Bonus Maurilius. Vitae B. Maurilii cap. 13. , quem vestrum praedecessorem fuisse gloriamini, beato eligente Martino et praesignante [Col. 0114B] Spiritu sancto, electus est et consecratus. Vos autem vulgo furente et spreta canonica electione estis creatus. Frustra utique de bono praedecessore gloriatur, qui sortem electionis et bonitatis, 117 quam ille sortitus est, non sortitur. Nam et alterius bonitas ei qui in crimine manet nullatenus suffragatur, et episcopus sine canonica electione [Col. 0114D] Episcopus sine canonica electione. Totus hic locus de canonica electione et sequens de investitura [Col. 0115D] laicorum ad verbum leguntur opusculo 2 ad Petrum Leonis cardinalem, ubi argumentum utrumque tractat ex instituto. , [Col. 0115A] est quasi arbor sine radice. Arbor autem quae radicem non habet, etiamsi folia habeat, fructum ferre nullatenus valet. Ad hujusmodi arborem Christus quidem accessit, et cum ibi fructum non invenisset, eam maledixit (Marc. XI, 13, 14) . Tota utique ordinatio episcopi in sola electione consistit, et consecratione, si tamen illam electio recta praecesserit. Haec autem prius per semetipsum fecit Christus, deinde vero vicarii ejus. Et in apostolis quidem a Christo facta sunt, quoniam ab ipso electi et consecrati fuerunt; in aliis vero omnibus, a nullis aliis fieri licet, nisi a vicariis Christi. Sunt autem vicarii Christi clerici in electione, episcopi in consecratione. Caeteri omnes petere quidem episcopum possunt; eligere vero vel consecrare non possunt. Quicunque [Col. 0115B] igitur alio modo, quasi sub nomine pontificis, Ecclesiam vel potestatem ecclesiasticam sibi vindicare praesumit, hic jam non per ostium intrat, sed aliunde ascendit, ut merito non inter episcopos computetur, sed inter fures et latrones connumeretur (Joan. X, 1) . Investituram, quam de manu laici accepistis per pastoralem virgam, silere non debeo, nec loqui sine dolore, quod ad majorem injuriam sanctae Ecclesiae in occulto factum non fuit, sed publice. Qui autem cognoscere voluerit quid catholica et apostolica Ecclesia de investitura senserit; quid docuerit, quid judicaverit 118 et constituerit, legat in primo capitulo illius concilii, quod tempore Gregorii septimi papae factum est. Et [Col. 0115C] ibi omnes clericos, qui de manu laici investituram suscipiunt, haereticos vocatos, et ideo damnatos esse et excommunicatos inveniet. Licet enim alia haeresis de investitura dicatur, alia Simoniaca; ista tamen quae de investitura dicitur, contra sanctam Ecclesiam fortius jaculatur. Ibi enim in primis omnis ecclesiasticus ordo confunditur, quando hoc quod unicuique a suo consecratore in Ecclesia cum orationibus, quae ibi conveniunt, dari debet, a saeculari potestate prius accipitur. Quod sancti apostoli non solum interdixerunt, verum etiam omnes illos, qui per saecularem potestatem Ecclesiam obtinent, a Christo sibi tradita potestate damnaverunt. Et merito apostoli judicio Spiritus sancti hanc haeresim in ipso Ecclesiae principio damnare decreverunt, quam [Col. 0115D] longo post tempore ex patre diabolo nascituram esse praeviderunt. Cum igitur laico et investitura, et omnis etiam disponendarum ecclesiasticarum rerum facultas a Spiritu sancto, qui in apostolis loquebatur, negata sit penitus et interdicta, qui investituram a laico suscepit, non est jam contra apostolos tantum, imo contra Dominum apostolorum; quod sanctum est canibus exponit. Investitura enim, de qua loquimur, sacramentum est, id est sacrum signum, quo princeps Ecclesiae, episcopus scilicet, a caeteris hominibus secernitur pariter atque dignoscitur: et quo supra 119 Christianum gregem cura pastoralis ei tribuitur. Hanc investituram ab illo solo suscipere debet [Col. 0116A] a quo et consecrationem habet. Illum siquidem prius oportet consecrari, deinde vero tanquam ducem Ecclesiae sacris insignibus decorari. Si quis autem cuilibet saeculari potestati ista licere putat, errat. Quod si defendere nititur, apostolorum doctrinam, et sancti Spiritus sensum annullare desiderat: unde haereticus esse nullatenus dubitatur. Haec praeterea haeresis de investitura, si recte perspiciatur, etiam haeresis Simoniaca esse, viva et vera ratione probatur. Nam, quae saecularis potestas sibi vindicare nititur investituram, nisi ut per hoc, aut pecuniam extorqueat, aut, quod est gravius, sibi inordinate subjectam efficiat pontificis personam? Nullus est utique laicorum, etiamsi ei liceret, qui tanta intentione annulum, vel virgam dare desideret, nisi per [Col. 0116B] haec, quae sunt sacramenta Ecclesiae, temporalibus lucris inhiaret. Laicis quidem sacramenta ab Ecclesia suscipere licet, non Ecclesiae quaelibet sacramenta dare, annulus autem et virga, quando ab illis dantur, a quibus dari debent, et quando, et ubi, et quomodo debent, sacramenta Ecclesiae sunt, sicut sal, et aqua, et quaedam alia, sine quibus hominum et Ecclesiarum consecrationes fieri non possunt. Semper laicus de investitura, ut diximus, aut pecuniam sibi vindicat; aut quod est amplius, episcopi vel abbatis personam. Hac utique non tam humana quam diabolica malignitate 120 Ecclesia catholicam fidem, libertatem et castitatem amittit, sine quibus nulla ratione subsistit. Haec etenim tria semper [Col. 0116C] Ecclesia habere debet, quorum vel si unum defuerit, velut paralytica jacet, nec ligandi, nec solvendi potestatem habet. Hanc igitur quicunque sub specie pastoris suscipere praesumit, fit paralyticus, et haeretica lepra pollutus. Illum non pastorem fiducialiter dico, nec illius Pastoris qui animam suam posuit pro ovibus suis (Joan. X, 11) , quodlibet membrum. Sed fur et latro, et lupus est; nam ad hoc venit ut furetur, et rapiat, et mactet (ibid., 10) . Hanc autem detestabilem impietatem non solum qui faciunt, sed qui consentiunt ei, damnati sunt. Ille vero consentit, qui eam tacet, qui eam non corrigit, et qui ei palam non contradicit. Et nemo est qui contradicere palam non debeat, et possit. Nam, si praelati non habet auctoritatem, habet tamen Christiani [Col. 0116D] vocem, et Scriptura dicit, et neminem excipit: Maledictus est, qui prohibet gladium a sanguine (Jer. XLVIII, 10) , id est, vocem suam ab increpatione peccati. Illud etiam factum meminerit, quod asina fatuum prophetam olim correxerit (Num. XXII, 28) . Quod si fuerit vitiosus, vel quolibet alio crimine infamis factus, non ideo silere debet, quoniam unicuique peccatori communem Ecclesiae fidem, quam suam esse credit et confitetur, defendere, et contra ejus adversarios libere pugnare licet. Nam illi duo, qui in passione Domini crucifixi sunt cum eo, omnino infames erant, nam publici latrones: quorum unus non tantum quia credidit, 121 sed quia suae [Col. 0117A] fidei veritatem contra alterum defendere coepit, bonum illud et delectabile verbum a Salvatore nostro audire meruit: Hodie scilicet mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) . Unde in latrone illo maxime declaratum agnoscitur quod defensio fidei paradisum pariter et cum Christo esse meretur. Haec pauca de multis, quae forsitan oblivioni tradidistis, vestrae sublimitati dignum duxi ad memoriam revocare, ut unde et quomodo sumpsistis episcopi nomen, vobis ulterius non liceat ignorare. Illa vero sileo quae dominus papa novit et indulsit, quia meum non est retractare quod ipse fecit. Vitam enim vestram nullo genere religionis approbatam noverat, et vos infra annos esse [Col. 0117C] Vos infra annos esse. Ildebertus, epist. 9: Infra sacros ordines et annos inventum. Idem, epist. 12: Est aetas, quam rigor canonicus, quia consecratis metuit, a consecrandis excludit. Et mox: In summis enim sacerdotibus aetas integra postulatur, unde nec periculum religio metuat, nec reverentiam dignitas amittat. , et nullum penitus ordinem habere [Col. 0117C] Nullum penitus ordinem habere. Ildebertus idem, epist. 12: Ordines tibi desunt, quos in promovendis [Col. 0117D] cognovimus inquirendos. Et post alia: Praeterea quisquis in sacris non fuit ordinibus inventus, ad summum sacerdotium accedere canonicis prohibetur Ecclesiae institutis. Leges ecclesiasticae in eligendis episcopis non solum ordines requirunt, sed ordines sacros, ac saltem diaconatum. Synodus Arvernensis, cap. 5: Ut nullus laicus, clericus, vel tantum subdiaconus in episcopatum eligatur. Quin illum demum summo gradu dignum censuerunt, qui per singulos inferiores diu ante probatus fuisset. Quo nomine Joannem Cabillonensem episcopum designatum commendat Sidonius noster lib. IV, epist. 25, quod in lectoris, diaconi, et secundi ordinis sacerdotis, hoc est presbyteri gradu versatus, per singulos ordines stipendia fecisset. fortassis audierat. Prius quidem ordines accipere [Col. 0117B] contempsistis, ut vobis liceret ea liberius exercere, quae minime licent ad animae salutem. Omnes postmodum ordines, sed sine ordine, quia in octo diebus, et non certis temporibus accepistis propter episcopatus ambitionem. Unde vera propositione probatur, quod eos amore gloriae temporalis accepistis, non Christi charitate. Quicunque tamen sacramentis Ecclesiae caemento charitatis non jungitur, injuriam quidem Ecclesiae facit, sed quasi paries luteus dissipatur, qui licet dealbari possit ad tempus, ejus subita dissolutione qui ante considebant in eo premuntur. Hac igitur similitudine recte colligitur quod qui ad injuriam sanctae Ecclesiae ecclesiasticum ordinem 122 et maxime pontificatum [Col. 0117C] assequitur, suam destructionem in primis, deinde populi mortem operatur. Et tunc Ecclesia injuriam pariter sustinet et verecundiam, quando in eligendo pontifice canonica perit electio, et quod ordinato soli debetur, datur inordinato, et qui non vocatus a Deo praeponitur, sed violenter intrusus a vulgo. Gravius nihil est apud Christum Ecclesiae injuria; cujus sacramenta [Col. 0118A] qui perverse suscipiunt, cum Christo esse, vel prodesse non possunt. Cum Christo etenim simul esse, et contra Christum facere, nemo potest, cum ipse dicat: Qui non est mecum, contra me est (Luc. XI, 23) . Qui autem cum Christo non est, nec sibi prodesse, nec aliis potest, cum ipse iterum asserat: Qui non colligit mecum, dispergit (ibid.) . Et alibi dicit: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 5) . Haec idcirco vestrae dilectioni scripsi, quia salvo ordine nostro, pacem vobiscum feci, et salvum nostrum non fecissem ordinem, si hanc vobis veritatem tacuissem. Valete, et non quae vestra sunt, sed quae Jesu Christi quaerite et diligite (Philipp. II, 21) .
Domno Ulgerio [Col. 0117D] Ulgerio. Rainaldi archiepiscopi Remensis in Andegavensi cathedra successori, ut dictum est, ad epistolam ultimam, lib. I, sedem illam rexit solos annos 23. Hoc est anno 1125 ad 1148. Ejus opus [Col. 0118C] est epitaphium, quod tricenis versibus elegis incisum est in tumulo Marbodi episcopi Redonensis, Juliomagi apud S. Albinum, ad Ulgerium vero scripta est S. Bernardi epist. 200. venerabili Andegavensi episcopo, [Col. 0118B] frater Goffridus dictus abbas, salutem et, dilectionem in Christo.
Mihi dictum est quod in synodo vestra [Col. 0118C] In synodo vestra. Lib. I, epist. 27. de me querimoniam fecistis. Sed miror si ita est; non enim bonitatem vestram offendi in aliquo. Si monasterium nostrum [Col. 0118C] Si monasterium nostrum. Controversia haec, quae Vindocinensi monasterio fuit cum episcopo Andegavensi de ecclesiis et oblationibus, et ante Ulgerium nata est, et Goffridi aetate non desiit. Composita [Col. 0118D] tandem est inter Ulgerium eumdem et Fromundum abbatem Goffridi successorem, arbitrio et auctoritate Innocentii II, cujus exstant de ea re litterae ad Fromundum prid. Idus Januar. anno 1136 datae. alodium 123 B. Petri, et patrimonium, de his quae multo tempore pacifice possederat, et apostolica auctoritate sibi firmata sunt, sine judicio et audientia exspoliastis, in hoc me peccare vel peccasse non credo. Si sanctorum Romanorum pontificum privilegia vobis oblata ad videndum, videre noluistis, merito culpari nec possum, nec debeo. Si legatus Romanae [Col. 0118D] Si legatus Romanae Ecclesiae. Girardus episcopus Engolismensis, epist. 27. Ecclesiae vobis praecepit ut sedis apostolicae privilegiis debitam [Col. 0118C] reverentiam exhiberetis, et redderetis quod nobis abstulerat vestra sublimitas, si neutrum observastis, inde noxam minime contraxit nostra humilitas. Annuntiastis, ut dicitur, presbyteris vestris, et personis Ecclesiae vestrae, quod dominus papa Urbanus [Col. 0118D] Quod dominus papa Urbanus. Epist. eadem. Jure communi, Ecclesiae omnes in episcoporum sunt ordinatione et potestate. Synodi Aurelian. I, cap. 19; Cabilonensis cap. 10, et passim. Plerique autem ecclesias vel a se conditas, vel juris sui, monasteriis olim offerebant, ut in eorum essent potestate. Quod quia sine episcoporum consensu fieri non poterat, episcopi nonnunquam ecclesias monachis hac lege permittebant, ut statis annis, quotiescunque scilicet illarum vicarii, seu personae, ut vocabant, mutarentur, certam pecuniam episcopopenderent, quae redemptio altarium dicebatur. Hanc [Col. 0119C] ut nefariam et Simoniacam interdixit Urbanus in synodo Arvernensi. Post synodum vero fuerunt episcopi, qui pro redemptione illa, quae multorum annorum intervallis fiebat, annui census pensitationem exigerent. Quo e numero Ulgerius Andegavensis hoc loco, et Ivo Carnotensis, ac Rannulfus Santonensis quos eo nomine arguit Paschalis II, cujus hae litterae exstant in chartophylacio Vindocinensi. «Paschalis episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus [Col. 0119D] episcopis Ivoni Canotensi et Rannulfo Sanctonensi, salutem et apostolicam benedictionem. «Juxta sanctorum canonum sanctiones non ignotum vobis esse credimus, quid ultionis maneat ecclesiastici ordinis viros apostolicae sedis decreta spernentes. Ipsi enim Arvernensi concilio affuistis, in quo praesidente praedecessore nostro bonae memoriae papa Urbano, considentibus Galliarum episcopis, decretum est ut altaria, quae ab annis triginta et sub vicariorum redemptione monasteria possedisse noscuntur, quiete deinceps et sine molestia qualibet monasteriis ipsis firma permaneant. Vos autem huic simplicitati incongruas duplicitates innectitis, et personarum redemptionem mutatis nominibus extorquere conamini. Verum oportet nos hujusmodi versutiis sinceritate veritatis apostolicae obviare. Praecipimus ergo ut decretum illud omnino teneatur integre, nec super illud quidquam ulterius pro eisdem altaribus exigatis. Sane quod vobis dicimus, [Col. 0120C] caeteris quoque Galliarum episcopis erga suarum dioecesim monasteria, praecipimus observandum. Datum Romae II Idus Martii.» Ex his litteris Paschalis, et ex Goffridi verbis intelligi licet cujusmodi fuerit synodicum Urbani decretum de vicariis, cujus extrema epistola fit mentio. Hactenus enim in lucem non prodiit.
Ildeberto [Col. 0120C] Ildeberto. Cujus exstant epistolae et alia opuscula. Hoello in cathedra Cenomannensi suffectus [Col. 0120D] fuerat anno 1097. Hac relicta Gilleberto postea in Turonensi successit anno 1025, vir in episcopatu eximius; ante illum, vitae solutioris, ut indicat Ivonis epist. 277, quam quidem qui de Ildeberto, de quo agimus, scriptam pertinacius neget, is opinor clausis oculis sibi credi velit. Ecquae enim alia Ivonis tempore Cenomannensis episcopi electio fuit, quam Ildeberti? quem praeterea scimus ex archidiacono, quod Ivo notat, ad episcopalem cathedram evectum, neque tamen haec ita dissero, ut viri docti, qui contra sensit, nomini obtrectem, sed quia immortalis memoriae cardinali Baronio debere me judico, ut quae recte et vere ab eo dicta sunt, ea ut pro veris habeantur, enitar quoad possum. venerabili Cenomannorum episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii inutilis servus, [Col. 0120B] neque ad dexteram, neque ad sinistram declinare, sed rectam viam tenere.
Si eos qui sunt Domini, ut vobis jungantur, quaeritis, ecce nos paratos habetis. Abrahae etiam filios nos esse confitemur, et ejus opera facere desideramus; qui in die Domini stare in praelio, et nosmetipsos murum opponere pro domo Israel nullatenus formidamus, ubi tutus vel competens fuerit locus. Turonum vero nec possumus, nec debemus, et vos illuc tendere penitus dislaudamus. Ibi enim congregabuntur omnes factores Rainaldi [Col. 0120D] Omnes factores Rainaldi. Electi episcopi Andegavensis, epist. 11. , furore ac seditione potius quam ratione vobiscum agere parati. Putat etiam ille, qui vos illuc vocavit [Col. 0120D] Qui vos illuc vocavit. Radulfus Turonensis, epist. eadem. , aut justitiam vestram turbae importuno clamore facilius ibi [Col. 0120C] pervertere, aut vos, ut ejus dementiae consentiatis, quod absit! prece vel pretio flectere. Bene quidem incoepistis, quoniam pro libertate 126 sanctae Ecclesiae contra ejus adversarios viriliter vos erexistis. Unde Deo, et Dei amicis vos magis carum reddidistis, et famam nominis vestri per hoc non mediocriter dilatastis. Grande per omnia vobis decus exstiterit, si constanter egeritis; sed grande dedecus, [Col. 0121A] si defeceritis. Valete; et quia contra Rainaldum et ejus auctores vobiscum erimus veraciter credite. Usque ad Castrum Ledae [Col. 0121C] Castrum Ledae. Oppidum in finibus Turonum et Cenomannorum, sed in horum pago, ac dioecesi. Castrum Lidi appellat vetus historia Vitae Ildeberti, quem eo se recepisse narrat post captam urbem ab [Col. 0121D] Henrico rege Anglorum. Ledam ergo fluvium dicit, qui aliis Lidus, vel Ledus, ut Sidonio in panegyrico Majoriani. , vel usque ad Carcerem [Col. 0121D] Usque ad Carcerem. Oppidi nomen, de quo epist. 16 et 27 hujus libri. sexta feria dignemini accedere: ubi de hoc et aliis invicem loqui possimus et conferre.
Ildeberto beatae vitae episcopo charissimo domino suo et amico, Goffridus Vindocinensis monasterii qualiscunque servus, dilectionem et dilectionis servitutem.
Quoniam illicitae electioni [Col. 0121D] Illicitae electioni. Rainaldi Andegavensis, de qua dictum, epist. 11. non consensistis, bonitati vestrae gratias refero; quod mecum nemo facere recusat, qui Deum diligit corde perfecto. Pro captione Redonensis episcopi [Col. 0121D] Captione Redonensis episcopi. Marbodi; captus est a parte adversa, dum Rainaldi electioni inconsulto favet. Sic enim Rainaldo scribit, qui pessimam postea gratiam Marbodo reposuit: Nam et carcerem et catenas, dum ad te in auspiciis tuae illius electionis vocatus festino, tui causa passus sum, machinamento ejus, qui tibi nunc placet, Stephani, quasi tunc jam praesagiente, et praemanente fortuna, ut ab infausto coepto desisterem. Hujus sancti praesulis egregias virtutes, praeter Ulgerium, qui ejus scripsit epitaphium, his versibus complexus est Rivallonus archidiaconus Redonensis:
Ildeberto Cenomannorum episcopo, Goffridus Vindocinensis [Col. 0121C] monasterii minister indignus, diligere justitiam et odio habere iniquitatem.
Multoties apud vos conquesti, adhuc conquerimur de comitissa Vindocinensi, quae nobis ecclesiam de Saviniaco [Col. 0122D] Ecclesiam de Saviniaco. Epist 21, ecclesiam Saviniacensem. , et omnia quae ibi habebamus, tam mobilia quam immobilia, nobis injuste abstulit, et violenter semper detinuit. Annonam nostram, quae in ipsa ecclesia in arcis habebatur, arcis ipsis fractis rapuit, et impiis, quos secum habebat, distribuit. Archipresbyter vester [Col. 0122D] Archipresbyter vester. Petrus, epist. seq. quasi ex vestra parte nobis dixit, ut in curiam vestram iremus, et [Col. 0122A] de his omnibus subiremus judicium. Quod magis ab ipso inventum esse credidimus quam a vobis mandatum, cum nec justum nec canonicum esse videatur, ut quisquam rebus exspoliatus, antequam investiatur, judicetur. Nec in hoc vos docere praesumimus, a quo semper doceri desideramus. In curiam etiam vestram libenter venissemus, si conductum possemus habere, quem a praedicto clerico vestro quaesivimus. Plures enim sustinemus inimicos, non quia velimus quae sua sunt auferre, sed quia nolumus eis conferre quae possidemus. Olricus de 128 Sancto Karileffo [Col. 0122D] Olricus de S. Karileffo. Nunc nomen familiae, alias monasterii Anisolensis, ut in litteris Theodorici episcopi; Ebrardus abbas de S. Karilefo; alias Castri, villa Cajani olim dicebatur in finibus Cenomannorum et Carnutum, ubi S. Carilefus ad Anisolam fluvium, coenobium Childeberto rege condidit, et monasterio, Castro, Castrique dominis nomen reliquit. S. Calesium hodie vocitant. et milites sui multum de nostro nobis abstulerunt; unde vos eis divinum officium interdixisse audivimus. Sed quomodo postea fuerint absoluti, ignoramus, quia de his quae [Col. 0122B] perdidimus, nihil penitus recuperare potuimus. Hoc etiam, salva vestra reverentia, veraciter dicimus, quod postquam, ut credimus, disponente Deo episcopus factus estis, in episcopatu vestro plusquam ducentas libratas amisimus, nec deinceps quod viginti solidos valeat per justitiam vestram consecuti sumus. Hoc tamen non aliter quam vobis serviendo, et vos diligendo peccavimus. Sed forsitan ita amicos vestros beare nostis. Quod si ita est, novum genus beatitudinis invenistis. Hac siquidem beatitudine nec vos, nec amicos nostros beare didicimus, nec sic a vobis beari desideramus. Valete; et quoniam meliora sunt vulnera diligentis quam obedientis oscula fraudulenta (Prov. XXVII, 6) , ad mentem revocate.
Ildeberto Cenomannorum episcopo Goffridus, Vindocinensis monasterii servus, salutem.
Justitiam in curia vestra obtulit nobis, et adhuc offert comitissa, sicut ipse mandastis. Qua de re visum est quod ejus injustitiam magna ex parte defenditis, cum neutrum verum sit, nisi quia vos hoc verum esse perhibetis. Nondum enim vidimus vel audivimus aliquem ex parte comitissae illius nobis 129 justitiam offerentem. Hoc tantum novimus quod archipresbyter vester Petrus ex parte vestra nuntiavit, quod de illa nobis justitiam faceretis, [Col. 0123A] sed ubi vel quando, aut ignoravit dicere aut noluit. Quod conductum quaesivimus multum miramini; et certe vehementer mirandum esset, si non potius vestrae debilitati imputari posset quam nostrae formidini. Quis etenim potest in episcopatu vestro non timere vobis episcopante? Vos vidimus parochianos vestros metu devitare, et fugere velut hostes; puduitque videre. Si miramini, hoc utique mirari potestis quod nusquam securus praesumit cuiquam securitatem promittere. Non tunc personis nostris, sed equitaturis timebamus et famulis, de quibus si aliquod damnum incurrissemus, non plus justitiae per vos nos habituros credidissemus quam de nostris aliis rebus habuimus. Mandastis ut, si in aliquo nobis defuistis, determinate vobis scriberemus, [Col. 0123B] et supplere paratus eratis. In hoc prudenter estis locutus, si dicta factis non evacuatis. In quibus autem nobis defuistis; juxta rei veritatem melius determinare non possumus, quam si fateamur in omnibus, de quibus vos nunc usque rogavimus. Et idcirco vos tanquam promissionis et propositi, quod semel et iterum in capitulo nostro fecistis, oblitum miramur, et mirando dolemus. Hoc etiam tam subito a memoria vestra cecidisse non debuisset, cum quondam de Sigebranno apud comitem clamorem facturus Vindocinum venissetis; 130 quod comitem et comitissam contra nos pro vobis ad iram concitavimus, eorum inimicitias incurrere pro amore vestro minime recusantes. Tunc propter vos offendimus [Col. 0123C] comitissam, de qua, et propter quam nunc, sed immerito, distulistis nobis, et adhuc differtis justitiam. In libro canonum de Grato episcopo [Col. 0123D] De Grato episcopo. Mirum est ignorari potuisse a Goffrido Gratum episcopum fuisse Carthaginiensem, cum docere id potuerit non modo Carthaginiense concilium primum cui praefuit, verum etiam Sardicense, cui subscripsit, sed nimirum in libro canonum, ubi Grati episcopi nomen praefixum viderat, civitatis nomen cui praeerat non legebatur. mentionem factam audivimus, sed quis fuerit ipse, penitus ignoramus. Ingratus vero episcopus quis sit, vel unde sit, quid valeat, qualiter vivat, ipso seipsum revelante, occultare non possumus. Si vos quoquo modo gravat quod diximus, non nobis, sed vobis imputetis qui prius contra nos indisciplinata verba profudistis, non quidem aequitatis censura, sed amore mulieris. Domine episcope, meminisse debuissetis, quoniam multum vos dileximus, multum vobis servivimus, multum in futuro servituri erimus. Bene, in quantum potuimus, vobis cantavimus, et, ut nobis saltaretis, exspectabamus. Sed [Col. 0123D] dum exspectaremus, quatenus juxta cantilenam [Col. 0124A] nostram saltum ipse daretis, amaritudines quasdam sub ironica locutione conscriptas, contra nos direxistis. Nunc vos erga nos veraciter agnovimus pigrum, contra nos factis et dictis velocem et pronum. Unde fraternitate qua conjungimur vos rogamus, et rogando monemus, ut quod minus justitiae et dilectionis nostro et vestro monasterio exhibuistis, sub celeritate emendare curetis. Non est nobis necessarium, nec vobis utile, propter injustam jam dictae feminae causam, a charitate, 131 qua vos pure semper dileximus, separari. De illa siquidem justitiam accipere in curia vestra parati fuimus, et sumus; et apud Montem-aureum [Col. 0123D] Apud Montem-aureum. Id oppidum infra Vindocinum situm est in altera Lidi ripa. , vel apud Carcerem [Col. 0123D] Apud Carcerem. Infra Montem-aureum in laeva ejusdem fluvii ripa, non procul a castro Lidi et Turonum finibus, Carcer Cenomanicae dioecesis castellum non ignobile, quod a Fulcone VI captum narrat Chronicum S. Albini anno 1004: Post non multos igitur dies, inquit, dum Fulco comes quod volebat implere non posset, pacem cum filio suo Gaufrido Martello fecit, pariterque sequenti anno castellum [Col. 0124D] Carceris ceperunt, et Toarcium magnum et nobilissimum castellum concremaverunt. Chartram hodie appellant, quod vernacula majorum lingua Carcerem sonat. Itaque ut Parisii S. Dionysii de Chartra aedem vocant, ubi carcer illi fuit: sic indigenae Chartram, aut S. Vincentium de Chartra castellum id dicunt, quod Carcer est Goffrido. , seu apud Seusam [Col. 0124D] Apud Seusam. Nomen hactenus retinet cum titulo comitatus in pago Cenomanico ad Sartam fluvium, qui et ipsam Cenomannorum principem urbem praeterfluit. ob hoc vobis obviam ibimus. Cenomannum vero ire nec possumus, [Col. 0124B] nec volumus, quia vos gravare timemus et olim nobis mandastis, ne ad vos cum turba famulorum veniremus. Sed, credite, mihi non tam mirum exstitit, si ibi, ubi nemo tutus esse potest, quaesivimus conductum, quam mirandum foret si tam longa terrae spatia transissemus sine consortio famulorum. Hilgoto et Vulgrino, de quibus nobis scripsistis, justitiam exsequi voluimus, et ab ipsis idem accipere desideramus. Valete. Joannem caementarium [Col. 0124D] Joannem Caementarium. Epist. 25. , monachum nostrum, quem vobiscum habetis, propter iniquitatem suam a nobis excommunicatum indubitanter agnoscite.
Ildeberto bonae vitae episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii servus, salutem.
[Col. 0124C] Hamelinum de Monte-aureo [Col. 0124D] Hamelinum de Monte-aureo. Hic familiae nomen, non patriae, ut et lib. I, epist. 19. Petrus de Monte-aureo, de Hamelino iterum epist. sequenti. propter mala quae nobis fecerat, a vobis et a legato [Col. 0124D] Et a legato. Girardo Engolismensi. Romanae Ecclesiae excommunicatum, nulla tamen nobis facta satisfactione absolutum audivimus et scimus. Unde bonitati vestrae diligenter supplicamus, ut, aut ea quae nobis abstulit sub celeritate restituat, aut excommunicationi, quam evasisse illicite 132 videtur, iterum subjaceat, ne, quod in eum a vobis, et a vicario sedis apostolicae actum dignoscitur, irritum fiat.
Ildeberto vitae laudabilis episcopo, suo in Christo dilecto Patri, Goffridus Vindocinensis monasterii servorum minimus, beate vivere semper, nec omni spiritui credere.
[Col. 0124D] Didicistis, sicut nobis mandastis, quod propterea [Col. 0125A] clerici vestri H. prohibitam sibi communionem reddiderunt, quia fratres nostri justitiam de eo recipere noluerunt. Hoc fratres veridica voce se fecisse abnegant, et quod nec justitia, nec justitiae faciendae securitas eis oblata fuerit, affirmant. Et ideo salva vestra pace dicimus, quod gravat nos, vos talia didicisse; contristat nos vos talia mandasse; conturbat nos funditus vos in his clericis vestris credidisse, quae et nobis nostra differendo auferunt, et canonicis regulis contraria prorsus existunt. Habetur enim, ut ipse melius nostis, in decretis Patrum [Col. 0125D] In decretis Patrum. Infra epist. 33, verba sunt Zephyrini papae ad episcopos Galliae, ut ei quidem tribuuntur, III. q. 9: Caveant judices Ecclesiae, ne, absente eo, cujus causa ventilatur, sententiam proferant, quia irrita erit. , sancitum, quatenus judices Ecclesiae summopere caveant, ne absente eo, cujus causa ventilatur, sententiam proferant. Et sicut accusatum, eo absente, non statim sequitur poena damnationis, ita excommunicatus [Col. 0125B] vel interdictus eo reclamante [Col. 0125D] Eo reclamante. Hoc est, nisi adversae parti satisfecerit. Unde et lib. I, epist. 30, pari expostulatione apud Radulfum Turonensem conquestus est, quod Harduinum de Malliaco absque praecedente satisfactione absolverit. Ivo, epist. 38: Quos sine satisfactione [Col. 0126D] reconciliare non valeo, et excommunicatos in hostem mittere non debeo. , qui ejus injuriam sustinuit, consequi non debet remedium absolutionis. Quae cum ita sint, miramur vehementer, qua ratione H. absolutus 133 dicitur, contra quem injuriae nostrae adhuc clamant, et adhuc queruntur. Nec illud minus est mirandum, si quis illum conatur absolvere, vel absolutum jam habet, quem Romana Ecclesia vinculo excommunicationis tenet ligatum. Nec sub nomine justitiae, quam obtulisse fertur, absolvi jure debuerat, vel induciari. Nam qui semel ab ecclesia jussu episcopi ejicitur, non jam contentione, seu qualibet occasione reconciliari permittitur, sed satisfactione. Hoc in Toletano concilio sic fuisse difinitum, a vobis, ut credimus, non ignoratur. Haec clericis dicta sufficiant, qui si bene [Col. 0125C] Deum timuissent, ejus justitiam utroque pede claudicare minime fecissent. Vestrae autem religioni, optime praesul, tota devotione supplicamus, ut querimoniae nostrae finem imponatis, et justitiae vitiatae a clericis statum erigere diutius non differatis. Valete, et nobis servis vestris, ne sic omnia in dioecesi vestra perdamus periclitante justitia, pro Dei amore succurrite.
Domino suo et amico Ildeberto venerabili Cenomannensium episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii servus, cum dilectione reverentiam.
Vitae venerabilis praesul, cum Turonis vos et nos essemus, dixistis quod de comitissa Vindocinensi in [Col. 0125D] uno de diebus 134 Paschali hebdomadae nobis justitiam faceretis, ipsumque diem nobis ante significare promisistis. Et quia aut noluistis facere, aut fortassis oblivioni tradidistis, adhuc vestrae dilectioni supplicamus diu desideratam justitiam, et promissum justitiae diem diligenter requirentes. Valete; et festinanter [Col. 0126A] atque veraciter voluntatem vestram nobis rescribite.
Ildeberto vitae laudabilis episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii qualiscunque servus, salutem cum purae dilectionis obsequio.
Formatae et formosae litterae prudentiae vestrae ad nos usque venerunt; quae et mentem nostram pro causa quam nostis non mediocriter perturbatam modulatione suae citharae mitigaverunt, et quibus oculus noster penitus obtundebatur, manu suae lenitatis lacrymas deterserunt. Et quia nobis optime cantare nunc tandem incoepistis, si perseveraveritis usque in finem negotii, nos non ingratos saltatores habebitis.
Ildeberto prudenti ac simplici Cenomannorum episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii servus, salutem cum purae dilectionis obsequio.
Comitissa Vindocinensis, licet modo aliud dicat, ecclesiam Saviniacensem [Col. 0126D] Ecclesiam Saviniacensem. Ecclesiam de Saviniaco dixit epist. 15, cujus archipresbyter Petrus epist. 16, et in scriniis S. Albini, Durandus item presbyter de Saviniaco, Heliae Cenomannorum comitis, id est Goffridi nostri temporibus. Abest autem Saviniacus pagi Vindocino, qua ad Cenomannos itur, leucas fere VII. , et quidquid monasterio nostro abstulerat, nobis reddidit in praesentia cardinalis. Quod humilitas nostra comprobare minime recusasset, si Romanae Ecclesiae testimonium non praecessisset, cujus testimonio aliquid addere temerarium est, et contradicere criminosum. Unde cavendum est vobis, venerande praesul, ne femina decipiat vestram simplicitatem, et compellat vos agere contra Romanam Ecclesiam vestram matrem. Usitatus est valde ad decipiendum sexus femineus. [Col. 0126C] Sexus enim iste sua suasione decepit hominem primum, suaque interrogatione circumscripsit apostolum Petrum. Illum ad praevaricandum impulit; hunc compulit ad negandum. Hic itaque sexus more ancillae ostiariae gerens officium, omnes quos illicit, aut excludit a vita, sicut Patrum a Christo; aut includit in mortem, sicut Adam in paradiso. Haec idcirco vestrae dilectioni scripsimus, quatenus de ruinis aliorum cautelae melioris vobis sumatis exemplum. Quod si magis ruina placet quam cautela et retractare velitis quod fecit Romana Ecclesia, licet inviti et 136 multum coacti faciamus, Romanam audientiam, cujus roboramur auctoritate, appellamus.
Ildeberto venerabili Cenomannorum episcopo, Goffridus dictus Vindocinensis abbas, salutem et dilectionem.
Termino quem significastis, conspectui vestro praesentabimur, si interim vitam et sanitatem nobis [Col. 0127A] concesserit Deus. Nostrae tamen parvitati satis inconveniens esse videtur quod minus vicario Romanae Ecclesiae credi debeat quam verbis comitissae, et propter sexum femineum hominem tantae auctoritatis habere suspectum.
Charissimo domino suo et viscerali amico Ildeberto venerabilis vitae episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii servus, quidquid potest obsequii et amoris.
Quia nobis quod promisistis minime facere potuistis, vos apud nos, sicut rogastis, excusatum habemus. Nec propterea apud Deum vos accusare possumus, vel debemus, apud quem si etiam in caeteris rebus illum offendistis, si non quantis debemus, [Col. 0127B] saltem quibus possumus, orationibus excusamus. De vestra charitate et humilitate adhuc praesumentes, iterum supplicamus vobis, ne nostram 137 petitionem, et vestram promissionem amplius qualibet occasione implere differatis, sed veniatis Lavarzinum [Col. 0127C] Lavarzinum. Lavarzinense Castrum in Vita Ildeberti, cui patria fuit Lavarzinum, sive ut hodie loquuntur Lavardinum, Monti-aureo in adversa ripa finitimum. , quod optamus, facturus sicut ante proposuistis, et in [Col. 0127D] Qua Hebdomada Junii. Hinc apparet, jejunii aestivi ante illa tempora statam ac definitam sedem non fuisse. Quod sane verum est. Nam in concilio Arvernensi cap. 27 eorum, quae collegit Lambertus episcopus Atrebatensis, decretum constat ut semper fiat jejunium veris in prima hebdomada Quadragesimae. Jejunium vero aestatis, infra hebdomadam Pentecostes. Et apud Bertoldum in appendice ad Hermanum Gebehardus episcopus legatus sedis apostolicae idem statuit in synodo, quam Constantiae habuit anno 1094 exemplum ut reor secutus Greg. VII, quem primum hujus decreti auctorem facit Micrologus. Quam vero incerta et anceps antea res fuerit, testatur synodus Salegunstadiensis, cum incertum jejunium Quatuor Temporum vocat. Et mira prorsus per gentes et aetates varietas fuit. Nam ut de aestivo tantum Junii mensis jejunio dicam, etsi receptum fuerat a plerisque, ut secunda ejus mensis hebdomada celebraretur; quod ex synodo Moguntina [Col. 0128C] anni 813 excerptum legimus lib. V, capitul. c. 86, et in synodo Rothomagensi Joannis archiepiscopi anno 1072; in ipsius tamen hebdomadis designatione non idem omnium sensus et mos fuit, cum alii a [Col. 0128D] feria IV rationem inirent, quod praecipit synodus Salegunstadiensis; alii a Sabbato, quod faciendum docet Berno abbas Augiensis. Fuerunt praeterea qui, si quando evenerat ut secundum Junii Sabbatum in vigiliam Pentecostes incideret, illa ipsa nihilominus hebdomada jejunium observarent; nonnullis tum praevertere, atque in antecedentem hebdomadam jejunium revocare placuit; alii contra in sequentem (quam hodie sequimur) rejicere maluerunt. Nec minor fere in verno, hibernoque jejunio diversitas. Hoc igitur quamvis in re non magna discidium ab Ecclesia tolli, et communem omnibus legem dari intererat, quam sancitam diximus in synodo Arvernensi. Sed non ubique statim obtinuit. Adeo difficile est plerisque antiquos mores, ritusque vel melioribus mutare. Propterea Goffridus tanquam in re adhuc incerta Ildebertum interrogat. qua hebdomada Junii jejunia sitis celebraturus, nobis notificare curetis.
Dilectissimo Patri Ildeberto venerabili Cenomannorum episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, cum dilectione salutem.
Significastis nobis [Col. 0128D] Joannem monachum. Caementarium, epist. seq. 29 et 30. Joannem monachum Hierusalem rediisse. Satis melius sibi esset in monasterio [Col. 0127C] suo bene vixisse. Non omnes qui terrestrem Hierusalem viderunt, sed qui bene egerunt, Hierusalem quae in coelis est habere meruerunt. Quod ad vos declinavit, nobis minime displicuisset, si ad nos venisset prius, sicut debuisset. Quod ex nostra licentia eum requiritis vobiscum habitare, non est hoc animae suae consulere, sed nocere. Monasterio etenim suo, a quo per inobedientiam discessit, regulari satisfactione reconciliari prius debet, quam vestra sit vel alicujus catholici dignus communione. Veniat itaque ad monasterium suum, et se minus perfecte [Col. 0128A] egisse confiteatur et de sua imperfectione non poenam, sed medicinam consequatur, et quidquid deinceps sanctitas vestra a nobis petierit, nostra humilitas prosequetur. Non timeat ille venire; non trepidet, ubi non est timor 138, timore; vulneratum utique curare nos decet, non vulnera augmentare, quia Pastor summus lassam ovem portasse legitur, non abjecisse. Cujus infirmitati in tantum compassus est ut infirmus ipse fieri mallet quam ejus infirmitatem pietatis remedio non sanaret. Si vero nobis eum diligenter vocantibus non acquiescit, si oblata sibi et saepe exhibita paternae dilectionis remedia refugit, si maternae dulcedinis viscera contemnit, eum sicut sacrilegum excommunicamus, donec regulariter satisfaciat, in quantum regula ipsa docet et praecipit.
Charissimo domino et amico Ildeberto honorabili Cenomannorum episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii amicorum servus, salutem et dilectionem.
Joannem caementarium esse monachum Ecclesiae nostrae, et ab ipsa Ecclesia saepius per inobedientiam recessisse, firmissime scitis, et nullatenus dubitatis. Eum tamen, contra suae professionis fidem et nostram voluntatem, diu retinuistis et adhuc retinetis, illius, ut videtur, salutis contemptor, et vestrae oblitus promissionis. Promisistis enim quando novissime nobiscum locutus fuistis, quod illum ad monasterium suum sub celeritate remitteretis. Et quia nec a vobis missus, nec a sua iniquitate permissus, nondum [Col. 0128C] venire voluit, illum jam admonitum, iterum admonemus, et monendo rogamus, ut qui a nobis recessit 139 inobedienter, ad nos usque ad proximam Dominicam veniat obediturus regulariter et suscipiendus misericorditer. Quod si qualibet occasione distulerit, eum, donec resipiscat, ita excommunicamus ut nec communionem percipiat vivus, nec sepulturam defunctus. Vobis autem charissimo domino nostro et amico supplicando mandamus ut quem vestrae petitioni ad tempus concessimus, charitatis [Col. 0129A] gratia, eum nobis diutius non deneget vestra prudentia.
Dilecto in Christo Patri et domino Ildeberto Cenomannorum episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, veritatem diligere, et quidquid est veritati contrarium odio habere.
Sagitta, quae quasi a Turono [Col. 0129C] Sagitta quae quasi a Turono. Litterae clericorum Turonensium ad Ildebertum, de quibus epist. seq. contra nos missa est, ex qua pharetra processit, satis cognovimus; non enim versutias hominum ignoramus. Nulla siquidem ratione vel auctoritate vobis potuit prohiberi ut bonum, quod gratia dilectionis pene centies promiseratis, nobis debuisset negari. Defuit plane auctoritas; sed, si unquam affuit vobis, est immutata voluntas. Promissionem tamen vestram veritatis affectus [Col. 0129B] commendare debuisset, non quaelibet impedire dolositas. Illud etiam vestrae bonitati nec debemus, nec possumus occultare, quod excellentiae pontificali 140 minime videtur expedire, amicum scilicet incassum fatigare, et decipere credulum, qui se suaque omnia commiserat fidei vestrae. Valete; et quod minus erga amicum, amicum dico non quemlibet, sed vobis in omnibus fidum, et contra illum amplius sinistro consilio fecistis, sicut vitare debuissetis, ita studeatis corrigere.
Ildeberto Cenomannorum episcopo honorabilis vitae viro, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, ubi non est timor, non timere, nec qualibet suasione minus Deo quam hominibus obedire.
[Col. 0129C] Litteras, quas clerici Turonenses [Col. 0129C] Clerici Turonenses. Metropolitanae Ecclesiae S. Gatiani. vobis miserunt, nobis misistis, in quibus altitudinem ordinis vestri subjectionis vinculis alligantes, mandaverunt, ne in castro Carceris apud ecclesiam S. Nicolai [Col. 0129D] Ecclesiam S. Nicolai. In privilegiis Innocentii III, et Joann. Castri carceris Ecclesiae tres numerantur, quas Goffridi de Meduana illustris viri consensu coenobio Vindocinensi concessisse dicitur Ildebertus. Easdem recenset Guido episcopus Ildeberti successor in litteris quibus Fromundo abbati Ecclesias omnes confirmat, quas in episcopatu Cenomannico possidebat. Ecclesiae, inquit, de carcere, capella scilicet S. Mariae, capella S. Vincentii, et capella S. Nicolai sub perpetuo anathemate prohibentes, ne infra Banleugam ejusdem castri ecclesia vel capella construatur sine licentia Vindocinensis capituli. coemeterium faceretis. Hoc totum ad depressionem vestrae dignitatis, et ad injuriam Cenomannensis Ecclesiae dignoscitur praesumptum, quia episcopum in aliquo subjectum clericis nulla patitur regula Scripturarum. Quo igitur adipe iniquitatis praesumpserunt episcopum sibi inordinate subjicere, [Col. 0130A] quem in nullo, etiam si aliter egisset [Col. 0129D] Etiamsi aliter egisset. Aliter agere trita Gofrido significatione est male et perverse agere, turpiter et indecore. Sic enim usurpavit lib. I, epist. 7, lib. II, epist. 7 et 8; et hoc libro, 41: Rogamus ut quod aliter actum est corrigatis. lib. IV, epist. 12. Item 47: Aliquid aliter agere esse humanae perfectionis: [Col. 0130C] et quod aliter actum est nolle corrigere diabolicae praesumptionis: et lib. V, epist. 22. Legerat nimirum in S. Benedicti Regula, cap. 4: Praeceptis abbatis in omnibus obedire, etiamsi ipse aliter, quod absit! agat. Quae eadem verba, sed de episcopis scripta, [Col. 0130D] leguntur in epist. 1 Clementis ad Jacobum, Rufino interprete. , redarguere debuissent, nisi dissentiret a catholica fide. Archiepiscopus [Col. 0130D] Archiepiscopus. Radulfus, ad quem lib. I, epist. 30. 141 eorum magister si adesset, nulla divina lege, quod a vobis juste fieri precabamur, potuisset prohibere; quod si praesumpsisset, vestrum non esset ei super hoc obedire. Praelato quidem obediendum est, non tamen in omnibus, quae ipse suggerit, sed in his tantum quae Deus praecipit. Nam si quid contra constitutionem Dei, vel Patrum, praelati praecipiunt, statim auctoritatem praecipiendi amittunt, et in illa re nullatenus est eis obediendum, exemplo videlicet apostolorum. Ipsi certe a bono Magistro formam acceperunt obedientiae; in qua eis de Scribis et Pharisaeis dictum est: Quaecunque dixerint vobis, servate et facite (Matth. XXIII, 3) . Sed cum illis praecipientibus, ne in nomine Jesu loquerentur, postea audierunt quod sibi sub nomine obedientiae fallaciter imperatum fuerat, sapienter vitaverunt dicentes: Oportet obedire Deo magis quam hominibus (Act. V, 29) Hanc lineam obedientiae si tenere vobis placuisset, promissionem utique vestram veritatis dedicasset effectus [Col. 0130D] Promissionem dedicasset effectus Epist. praecedente, promissionem tamen vestram veritatis effectus commendare debuisset, id est probare. Tunc enim approbantur promissa, cum praestantur. Saepe ludit in hoc verbo Tertullianus; De Monogamia: At ubi primum scelus homicidium in fratricidio dedicatum est; De poenitentia: Jam inde in semetipso poenitentiam dedicavit. Et in Apologetico Neronem damnationis nostrae dedicatorem vocat, hoc est primum auctorem persecutionis. Dedicare in his locis Tertulliani est auspicari, rem novam exhibere. At Goffrido, exsequi et perficere. Quia nimirum et nova dedicantur, et dedicari nisi perfecta non solent. , et quid contra vos archiepiscopus propter hoc rationabiliter diceret, non haberet. Si vero contra doctrinam apostolorum, quibus ipse non est melior, ira, vel odio, seu qualibet mentis tempestate simplicitatem vestram inquietare voluisset, evangelicae auctoritatis testimonia vobis essent in adjutorium, et contra illum jacularentur ad sempiternum ejus opprobrium. Litterae, quas [Col. 0130D] Litteras quas vobis. Epist. 26. vobis ante istas misimus, mansuetudinem [Col. 0130C] vestram aliquantulum turbaverunt, sicut audivimus: unde eas misisse eos poenitet, fatemurque errasse. Sed nimio labore fatigati et immoderata spiritus agitati procella, contra tot reluctantium fluctuum impetus navem nostrae rationis gubernare 142 nequivimus. Valete, et bonum quod inordinato timore dimisistis, charitate, quae foras mittit timorem (I Joan IV, 18) , perficite.
Charissimo domino suo et praecordiali amico Ildeberto [Col. 0131A] vitae laudabilis episcopo, fr. Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, dilectionem et totius dilectionis servitutem.
Nostis, dilectissime Pater, quod monasterium nostrum patrimonium B. Petri sit, et ejus alodium, et res ad ipsum pertinentes, ubicunque sint, sub sanctae Romanae Ecclesiae positae sint defensione. Unde benignae paternitati vestrae humiliter supplicamus quatenus et pro B. Petri dilectione, et pro nostra humilitate de Petro de Caortiis [Col. 0131D] Petro de Caortiis. Lib. V, epist. 12. Hugo Caorcinus. , et de castello in quo habitat, nobis justitiam faciatis; qui quemdam monachum nostrum de equo suo prostravit turpiter, et ei unum servum nostrum et duos asinos injuste abstulit, et adhuc eos detinet violenter. Valete.
Domno Ildeberto honorabilis vitae pontifici, charissimo domino et Patri, fr. Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, quidquid potest mandari, et haberi salubrius.
Noverit, optime Pater, vestra dilectio, Joannem Caementarium monachum nostrum 143, qui nostra licentia usque hodie vobiscum mansit, a nobis multoties esse vocatum, ut ad nos veniret, et se quidem multoties promisit venturum, nec venit, timens fortassis ne rediret. Nunc autem a vestra discretione nostra humilitas eum reposcit, quem pro vestra necessitate vobis ad horam nostra charitas commendavit. Quod si usque ad quintam feriam, nisi gravi corporis infirmitate detentus, ad nos non venerit, [Col. 0131C] indubitanter agnoscat quia in eum faciemus quod in illum fieri debet qui et proprii loci deseruit obedientiam et suae professionis fidem irritam fecit.
Omnibus episcopis, abbatibus et universis sanctae Ecclesiae filiis, praecipue tamen domno Ildeberto, discreto et venerabili Cenomannensi episcopo, frat. Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, diligere quod Deus diligit, et odio habere quod odit.
Joannem Caementarium monachum quidem [Col. 0131D] Joannem Caementarium monachum quidem. Fugitivus hic monachus a Goffrido saepe frustra revocatus, ob artis suae utilitatem ab Ildeberto retinebatur, ut questus est lib. I, epist. 3, ad Paschalem. Verisimile est post excommunicationem redditum monasterio fuisse, et deprecatoria quapiam epist. commendatum, qualis est 23 inter epistolas Ildeberti quam libenter huc transferrem, nisi monachi [Col. 0132D] nomen, pro quo intercedit, aliud fuisse primi apicis nota indicaret. , sed non habentem charitatis caementum, quoniam proprii loci deseruit obedientiam, et suae professionis fidem irritam fecit, et multoties admonitus et [Col. 0131D] longo tempore exspectamus, quod deliquerat emendare neglexit et negligit, a nobis noveritis excommunicatum, et a corpore sanctae Ecclesiae separatum, in quantum regula sancta docet et praecipit. Unde omnes Christianos in Christum credentes, qui 144 neminem extra catholicae et apostolicae Ecclesiae [Col. 0132A] unitatem vovit, humiliter rogamus et obtestamur ut ab hujus excommunicati consortio se abstineant, ne ejus, quod absit! foeda et nimium sordida participatione maculentur et pereant. Memorato autem honorabili viro Cenomanensi, episcopo diligenter supplicamus ut, non solum a communione nequam illius, quem ei pro Ecclesiae suae necessitate ad horam commendavimus, se abstineat, sed, quod jam se facturum promisit, nobis reddere studeat commendatum.
Ranulfo beatae vitae episcopo [Col. 0132D] Ranulfo episcopo. Sanctonensi, Bosonis successori. Hujus auspicia episcopatus in vetere Chronico Vineti conjiciuntur in annum 1083. Synodo Arvernicae interfuit, ut testantur litterae Urbani et Paschalis, quas produximus ad lib. II, epist. 26 et 12 hujus: sequenti anno Urbanum Santonos venientem excepit Idibus Aprilis. , Goffridus Vindocinensis monasterii inutilis servus, et fratres sibi commissi, cum dilectione reverentiam.
Satis notum vobis esse scimus, quod consilio vestro [Col. 0132B] et admonitione, cum Eblone [Col. 0132D] Cum Ebrone. Lib. I, epist. 1. et ejus uxore pacem fecerimus. Hoc etiam qualiter factum fuerit, vos minime latere cognoscimus; quem nimirum hujus facti mediatorem pariter et laudatorem habuimus, et per cujus manum hoc ipsum fieri et firmari decrevimus, hac conditione scilicet et intentione, ut si quis in posterum quod in vestri praesentia factum fuerat violare praesumeret, vestra auctoritate a sancta Ecclesia alienus, donec resipisceret, haberetur; quod totum ecclesiastica censura continere videtur. In sacris enim canonibus reperitur ut qui rem quamlibet 145 in praesentia episcopi sui juste dispositam quassare tentaverit, semel, secundove commonitus, si emendare contempserit, ab ipso episcopo excommunicetur, cujus praesentiam irritam [Col. 0132C] facere praesumpserit. Hinc itaque facile advertere potestis quid contra Juetam et Isembertum, et homines eorum agere debeatis. Eblo quidem et nunc dicta ejus uxor Jueta, nobis per fidem promiserunt, et vobis et nobis obsides super hoc tradiderunt quod Isembertus eorum filius, qui aberat, concederet pacem, quam ipsi in manu vestra firmaverunt. Quod quia facere distulit et adhuc differt, ei et ejus matri, quod dignum et justum fuit, divinum officium abstulistis, et litteris vestris nobis postea mandastis, ut de justitia, quam incoeperatis, nihil penitus dubitaremus; quod ad laudem vestrae dignitatis in multis locis jam praedicaveramus. Sed quia nunc vos Juetam absolvisse, in qua mali summa [Col. 0132D] tota consistit, fama referente sinistra, audivimus; si ita est, non mediocriter admirari et possumus et debemus, quippe cum de vestra constantia, et justitiae integritate amplius dubitare potuerit nullus. Valete; et quod in causa nostra minus justitiae peregistis, supplere rogamus vos non differatis. Non enim ingratis [Col. 0133A] amicis adjutorium vestrum, Deo suffragante, praebebitis.
Ranulfo honorandae vitae episcopo charissimo domino suo et praecordiali amico, Goffridus Vindocinensis monasterii servus, salutem et reverentiam.
Illud quod quasi pro concordia Goffridus Tauniacensis [Col. 0133D] Goffridus Tauniacensis. Tauniacus duplex in Santonis praelabentium fluviorum nominibus distinguuntur; nam altera Carantoni dicitur, altera Vultonnae. se nobis obtulisse asserit, nunquam mihi placuit, nec placet, nec in aeternum placebit. Caeterum quod consilio vestro se satisfacturum nobis promittit, satis laudamus; sed verendum vobis est ne sub hac humilitatis specie simplicitatem vestram decipiat: quod et nos non mediocriter formidamus. Rogamus igitur sanctitatem vestram, et rogando monemus, ne a vobis inducias habeat, nisi [Col. 0133B] prius vos bene securum fecerit, quod secundum domini papae decretum nobis satisfaciendo obediat.
Ranulfo venerabili episcopo, Goffridus B. Petri allodiarius, prudenter et simpliciter in omnibus agere.
Litteras a vobis directas suscepimus, quas vestras esse minime credidissemus, nisi eas sigillo vestro sigillatas vidissemus. Ibi quidem continetur, vos de rebus monasterii nostri, allodii videlicet B. Petri, diffinire coepisse, et quibusdam insperatis adversariis nostris, nobis absentibus, imo nescientibus, diffinitionis 147 diem dedisse. Quod, salva pace vestra, dicimus nec justum fuisse, nec canonicum. In decretis utique Romanorum pontificum praecipitur ne judices Ecclesiae sententiam proferant absente [Col. 0133C] eo [Col. 0133D] Absente eo. Supra epist. 28. cujus causa ventilatur. Quod si objicitis quia per fratres nostros qui aderant nos monuistis, ad haec, optime praesul, non magis humiliter quam veraciter respondemus quoniam nec vestrum erat sic nos per eos monere, nec eorum, quod sapienter vitaverunt, hanc vestram monitionem suscipere. Monitio namque [Col. 0133D] Monitio namque. Judicii vocatio. lib. II, epist. 29. hujusmodi, quod vos ignorare non credimus, non per eos qui impetuntur, sed per eos qui impetunt, sive per alios judicis legatos debet fieri. Impetiti autem si legationem contra se susciperent, quasi cultrum, quo jugularentur, secum portarent. Si quis aliter sentire voluerit, ecclesiastica sibi deerit auctoritas, et erit pro ratione voluntas. De vobis, charissime Pater, vehementer [Col. 0133D] miramur, qui privilegia Romanae Ecclesiae, quae habemus, et vidistis saepe et legistis; et haec omnia, pro quibus adversarii nostri contra nos clamant, nodo apostolicae virtutis monasterio nostro indissolubiliter esse firmata, legendo invenistis. In quibus [Col. 0134A] etiam scriptum scitis, si oblivioni non tradidistis, quia quidquid de rebus monasterii nostri sine judicio et voluntate Romani pontificis definitum, vel distractum [Col. 0133D] Definitum vel distractum. Privilegium Gregorii VII: Si quis vero contra illum B. Petri locum pro aliquibus rebus causari voluerit, non ei abbas vel fratres respondeant, antequam Romanum pontificem [Col. 0134D] consulant, quia quidquid sine nostro vel successorum nostrorum judicio definitum sive distractum fuerit, irritum erit. Item Urbani II, 1099. fuerit, irritum manebit et vacuum, et qui deffinire tentaverit, 148 potestatis, honorisque sui dignitate privabitur, spe recuperationis sublata. Nos tamen, quia vestri debitores charitate sumus, reverendo conspectui vestro tempore competenti diligenter praesentabimur, ibi de praedictis adversariis justitiam accepturi et exsecuturi, quantum debebimus. Tempus vero et diem per fratres, qui ad festum sanctae Trinitatis venerint, accepto cum eis consilio, vobis mandabimus. Quod si haec displicent, quae minime displicere debent, domini papae audientiam appellamus, cujus gratia et auctoritate [Col. 0134B] firmiter stantes, neminem timemus quem non diligimus. Valete in Domino, Pater sancte.
Ranulfo Santonensium venerabili episcopo, domino suo et praecordiali amico, Goffridus B. Petri allodiarius, aequitatem diligere, et odio habere iniquitatem.
Terminum quem mandastis gratanter suscepimus, si tamen interim ex integro, sicut jus ecclesiasticum exigit, investiti fuerimus. In decretis enim Romanorum pontificum legimus quod nemo ad comprovincialem, sive ad generalem synodum [Col. 0134D] Nemo ad synodum. Eusebius papa in epistola ad Alexandrinos et Aegyptios de episcopis exspoliatis: Quos sciatis, inquit, nec ad synodum comprovincialem, nec ad generalem posse vocari, nec in aliquo judicari, antequam cuncta, quae eis sublata sunt, legibus potestati eorum redintegrentur. Lib. II, epist. 29; lib. IV, epist. 12. vocari debet, vel in aliquo judicari exspoliatus. Et si contra haec, vobis consentiente, nos deinvestire et exspoliare quisquam tentaverit, adversus consentientem [Col. 0134C] pariter et tentatoris praesumptionem, domini papae audientiam appellamus, cujus speciales filii sumus. Valete; et ne talia fieri permittatis, pro quibus intolerabilis 149 labor vobis nascatur, quod non optamus, optime praesul, providere debetis.
Ranulfo honestae vitae episcopo, Goffridus ejus praecordialis amicus, constanter in omnibus operari.
Judicium, quod vos et nos vobiscum fecimus, animos aemulorum nostrorum vehementer commovit, adeo, uti mihi relatum est, quod ad eum, qui sinistra semper graditur via, vox eorum rauca pervenerit. Quorum latrantia ora veritate sanctorum canonum et potestis Dei gratia, et debetis obstruere, et in [Col. 0134D] rebelles illos censuram ecclesiasticae disciplinae totis viribus exercere, ut vel sic cognoscant quam grave sit episcopo suo juste judicanti non obedire. Auctoritate namque Toletani concilii [Col. 0134D] Toletani concilii. IV, can. 48. , illorum importuna lingua refrenatur, cum dicitur: Quia clericum [Col. 0135A] sive monachum aut paterna devotio, aut spontanea professio facit. Quidquid horum fuerit, alligatum tenebit. Michaelem vero, non dico obedientem archangelum, sed illum inobedientem clericum, Antiochenum [Col. 0135C] Antiochenum. Canone 5: Si quis presbyter, aut diaconus, episcopum proprium contemnens se ab Ecclesia sequestravit, et seorsum colligens, altare constituit, et commonenti episcopo non acquieverit, nec consentire vel obedire voluerit, semel et iterum convocanti, hic damnetur omnino, nec ultra remedium consequatur, quia suam recipere non potest dignitatem. Quod si Ecclesiam conturbare et sollicitare persistat, tanquam seditiosus, per potestates exteras opprimatur. Hic integer est canon adversus presbyteros ac diaconos, qui ab episcopis suis secessionem faciunt, et altaria sibi seorsum erigunt. Goffridus, aut si quis ante illum, ita contraxit ut clericos omnes, qui episcopis suis quaqua in re non obediunt, constringere [Col. 0135D] videatur. his verbis damnat Concilium: Si quislibet de clero episcopum proprium contempserit, vel ei obedire noluerit, hic omnino damnetur, nec ultra remedium consequatur. Quod si Ecclesiam conturbare, vel sollicitare nititur, per potestates exteras ut seditiosus opprimatur. Iterum contra archiepiscopum [Col. 0135D] Contra archiepiscopum. Burdigalensem Aquitaniae II, metropolitanum. Is erat hoc tempore, ut opinor, Arnaldus Amati successor. , qui in paroecia vestra, vobis inconsulto, multa jam egit, et adhuc agere conatur, ex pharetra Julii papae [Col. 0135D] Julii papae. Epist. I ad Orientales pro Athanasio, c. 23. sagitta 150 dirigitur hoc modo: Si quis metropolitanus episcopus, nisi quod ad suam solummodo propriam pertinet paroeciam, sine consilio [Col. 0135B] et voluntate omnium comprovincialium episcoporum, aliquid agere in provincia tentaverit, gradus sui periculo subjacebit, et quod egerit, irritum habeatur et vacuum.
Ranulfo Santonensi episcopo, et Petro archidiacono, dominis suis charissimis et praecordialibus amicis, Goffridus abbas, licet indignus, salutem et dilectionem.
Quod abbas sancti Joannis [Col. 0135D] Abbas. S. Joannis. Qui Angeriacensis lib. IV, epist. 3. Abbas de S. Joanne, lib. V, epist. 19; quae ad hoc pertinet argumentum. cum sociis suis abbatibus testificatur, placitum [Col. 0135D] Placitum. Lib. III, capitul. 83: Unusquisque comitum placitum suum habeat, et justitias faciat. Placitum dicebant judicium, aut conventum judicii causa. Unde et placitare lib, III, epist. 24. Nec judicii modo; sed cujuslibet negotii causa conventus agerent, et conventiones ipsas, transactionesque rerum quarum causa convenerant, placita vocabant, ut placitum Ticinense Caroli Calvi anno 877. Principum, apud Ivonem, epist. 28. Flodoardus in chronico, anno 853. Placitum concordiae ac pacis rex et Hugo [Col. 0136C] mediante Quadragesima iniere Suessionis. Placitum venditionis, capitul. lib. III, 75. Concilium Triburiense, cap. 9: Cum episcopus episcopatum circumeundo placitum canonice decreverit, populumque illo invitaverit, et comes eadem die placitum cum populo suum condixerit, et per bannum illuc venire praeceperit, placitum comitis omnes postponant, et comes ipse, idemque populus post episcopum festine pergant, scientes se non illic seditiosa contentione decertare, sed pro fide catholica invigilare; non cumulum pecuniarum, sed lucrum congregare animarum. videlicet, quod in praesentia vestra facturi eramus, mea concessione ac consilio, donec Hispania rediret, fuisse dilatum, scitote penitus a veritate esse alienum. Caeterum, [Col. 0135C] quod vestro judicio se nobis facturum justitiam pollicetur, amicus vester qualiscunque toto corde amplectitur, si ejus promissio actione firmetur. Ad [Col. 0136A] vos tamen, sicut mandastis, ad praesens venire non potero, multo renum dolore detentus, et inevitabili monasterii nostri necessitate occupatus. Sed cum corporis infirmitas, et monasterii nostri necessitas, Deo donante, transierit, benigno conspectui vestro servus vestrae sanctitatis praesentabitur, de praedicto abbate tempore competenti justitiam accepturus, et quantum debebit, diligenter exsecuturus. Si haec refutatis, quae canonice minime refutare potestis, appello Romam cujus fultus auctoritate, nullius formido injuriam.
Ranulfo Santonensi episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii servus, non omni vento agitari.
Fama referente sinistra, ad nos usque pervenit, [Col. 0136B] quod de insula Flaici [Col. 0136C] De insula Flaici. Insula est non maris aut fluminis, sed mediis olim ex paludibus eruta. Qui nunc etiam ejus situs cernitur non procul Surgeriis, [Col. 0136D] quarum Ecclesiae membrum est. In privilegio Urbani II, Romae anno 1098: Ecclesia B. Mariae de Surgeriis eum insula Flaici, quam a se prorsus erutam Hugo miles per manum Ranulfi Santonensis episcopi Vindocinensi coenobio dereliquit. , de qua olim nos absentes et Romanam audientiam appellantes exinvestistis, et postea vestro et clericorum vestrorum judicio revestistis, nunc iterum nos deinvestitos habetis. Si verum est, vehementer miramur, unde tantam potestatem accepistis, quod res Ecclesiae Romanae deputatas, de quibus nullus pontificum, nisi anathemate suscepto, quidquam subtrahere vel diffinire conceditur ita leviter nobis auferre, et quibus volueritis, conferre possitis. Altitudinem itaque vestram monendo rogamus, et rogando monemus, ut, juxta praeceptum cardinalis, nos adhuc amicos vestros investiatis, alioquin contra vos, sicut contra persecutorem nostrum, et privilegiorum Romanorum violatorem [Col. 0136C] proclamabimus illud etiam, quod in Haimerico de Rancone [Col. 0136D] Haimerico de Rancone. Clara superioribus saeculis familia, ex qua huic cognominis alter Haimericus de Rancone fundationis Vindocinensis coenobii litteris inter proceres subscripsit anno 1040. Item Gauffridus de Rancone Pictavensi regioni a Ludovico VII, rege, Aquitaniae duce praepositus, cujus exstant ad Sugerium abbatem litterae inter epistolas Sugerii. Haimerici praeterea Ranconensis his omnibus antiquioris, cruentique ejus interitus meminit vetus Chronicum Ademari Engolismensis: Haimericus, inquit, princeps Ranconensis; contra Guillelmum Engolismae comitem insurgens a Goffrido comitis filio ferro confossus occiditur. a vobis actum est, non tacentes. Haimericus siquidem propter multa mala, quae nobis [Col. 0137A] fecerat, a domino papa et a vobis fuerat excommunicatus, et in ipsa excommunicatione justo Dei judicio peremptus est, et ideo merito exstitit a coemeterio alienus. Postea vero precibus uxoris illius, et pretio, ut quidam dicunt, corruptus, excommunicato, excommunicatum illum sine satisfactione absolvendo, communicastis, et praesentibus fratribus nostris, per quos 152 injuriae nostrae in auribus vestris resonabant, quae adhuc resonare non cessant, corpus ejus saepulturae ipsemet tradidistis. Auctoritate tamen sanctorum canonum [Col. 0137C] Auctoritate canonum. Leo Rustico Narbonensi: Nos autem quibus viventibus non communicavimus, mortuis communicare non possumus. Innocentius III archiepiscopo Nidrosiensi, cap. 12 de sepulturis: Sacris est canonibus institutum, ut quibus non communicavimus vivis, non communicemus defunctis, et ut careant ecclesiastica sepultura, qui prius erant ab ecclesiastica unitate praecisi, nec in articulo mortis Ecclesiae reconciliati fuerint. Potest tamen in excommunicatione mortuis absolutio impertiri, et post absolutionem sepultura, C. A nobis, de sentent. excommunicationis. firmiter tenemus, et nullatenus dubitamus, quia quibus vivis non communicamus, nec mortuis communicare debemus; et qui aliter fecerit, si laicus est, debet et ipse excommunicari; si clericus, cujuscunque dignitatis vel [Col. 0137B] ordinis sit, debet penitus degradari. Valete, et quae dicta sunt sapienter advertite.
Charissimo domino et praecordiali amico Petro honorabili Santonensium episcopo [Col. 0137C] Petro Santonensium episcopo. Ranulfi successori. , Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, orationum instantiam cum purae dilectionis affectu.
Absentes quidem corpore, sed praesentes mentis devotione, venerabilis Pater, pro beneficiis, quae nobis saepius exhibetis, vobis gratias reddimus, cujus charitatis ignem tanto erga nos ardentiorem esse cognovimus quanto, contra eos qui de nobis quaeruntur, vester constantior existit animus. Et quamvis dignas meritis vestris grates non valeamus rependere, adhuc tamen de vestra bonitate non mediocriter [Col. 0137C] praesumentes, humiliter rogamus ut quae in episcopatu vestro contra nos injuste fiunt, non [Col. 0138A] sit vobis taediosum corrigere. Guillelmus Oleronis praepositus [Col. 0137C] Guillelmus Oleronis praepositus. Hujus atque [Col. 0137D] Haimerici fratris iterum fit mentio lib. V, epist. 21. Olero, sive, ut loquitur Sidonius, Olario insula est Oceani Santonici. De qua dictum etiam lib. I, epist. 25. Uliarius Plinio. , et quidam alter, Astho nomine, sed nequam crudeliter novas quasdam, et praedecessorum nostrorum 153 temporibus penitus inusitatas exactiones terris nostris violenter impresserunt, quas vobis melius dicent fratres nostri qui eorum angarias portaverunt. Nos autem, ista licet vera sint, idcirco non loquimur, quia excusabilius est etiam vera quaedam reticere quam qualibet suggestione lineam veritatis excedere. Vitae laudabilis praesul, malorum semina nulla occasione dissimuletis; sed mox ut oriri coeperint, radicitus amputetis. Arbusta etenim, si statim ut plantata sunt concutiantur, radicari non possunt; si vero diutius tolerantur, altius radicem figunt, et quae prius poterant [Col. 0138B] quasi sola manu et absque difficultate avelli, nunquam sine securi, et vix cum securi, volent deinceps exstirpari. Ex hac igitur similitudine facile advertitur quod si in primo impetu inimicis sanctae ecclesiae minime resistitur, eorum crescit iniquitas, et resistendi facultas minuitur. Valeat dominus noster episcopus, de cujus constantia et justitiae integritate omnino confidimus.
Charissimo domino et praecordialissimo amico Petro honorabilis vitae episcopo, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, salutem a Deo, et a se purae dilectionis obsequium.
Audivimus, dilectissime Pater, Rainaldum Chesnellum [Col. 0137D] Rainaldum Chesnellum. Rainaldum Chesnelli dixit lib. I, epist 21. clericum vestrum cum domno 154 [Col. 0138C] Guillelmo monacho nostro duellum cepisse [Col. 0137D] Duellum cepisse. Monomachiam, singulare certamen quo ambiguas disceptationes dirimebant, quae ordinario judicio terminari non poterant. In diplomate Stephani regis Anglorum ad Hugonem archiepiscopum Rothomag. De his qui treviam Dei infringunt, et in trevia Dei homines occidunt similiter statui, quemadmodum Henricus avunculus meus teneri mandavit, videlicet si occisorem aliquis in trevia Dei duello probare voluerit, duellum illud in curia erit. Et post alia: Si vero defuerit, qui occisorem in trevia Dei duello probare voluerit, tunc ille occisor per ministros Ecclesiae vocatus, aperta lege judicii, aut aqua vel igni se purgabit. Aquae nimirum [Col. 0138C] calidae aut frigidae, vel ferri igniti judicio. Nam haec alia erant genera vulgaris purgationis. Qui ritus e prisco Francorum, Germanicarumque gentium more in Ecclesiam olim receptus, reclamantibus licet Ecclesiae rectoribus, sic invaluit ut multorum saeculorum contentione impetrari vix potuerit ut abrogaretur. Sed ut de duello seorsim dicamus, fiebat haec pugna scuto et fuste, lib. IV, capitul. 23. Qui cum scutis et fustibus in campo decertent. Et 29: Liceat ei contra unum ex ipsis cum scuto et fuste in campo contendere. At quanquam his armis dimicabant, vix tamen sine sanguine, interdum etiam non sine caede pugnabatur. Vel hanc igitur ob causam ecclesiasticis praecipue vetita erat monomachia quod multis etiam locis docet. Ivo, ut epist. 247. Propterea in diplomate Stephani regis duellum in [Col. 0138D] curia regis indicitur; in ecclesiastico foro aquae vel ignis purgatio, quia ecclesiasticis non solum ipsis duello contendere non licebat, sed nec alios committere. Saepius tamen ab illis temporum vitio utramque in partem peccatum est. Quod subjecta etiam duo exempla testantur; quae quoniam veterum duellorum morem illustrant, et memorabilium praeterea rerum notitiam continent, non indigna visa sunt quae in lucem proferantur. Alterum e Tabulario Sancti Albini Andegavensis specimen exhibet duelli oblati et accepti, sed non peracti, in controversia Theoderici abbatis cum vicecomite Toarcensi, in haec verba: «Notum fiat omnibus Christianis, praesentibus et futuris, quod vicecomes Toarcensium, Haimericus [Col. 0139A] nomine, exigebant officialium suorum persuasione ab abbate S. Albini, Theodorico nomine, qui noviter onus susceperat abbatis, consuetudinem quamdam inauditam, et omni religioni contrariam, videlicet pro abbatis mutatione et relevatione abbatis, equum unum centum solidorum, aut solidos centum. Dicebat enim, sicut illis fuerat suggestum a talium aucupibus lucrorum, quod quicunque noviter crearetur abbas in monasterio S. Albini, praedictum pro sua ordinatione praejudicium solveret vicecomiti. Quod cum praedicto de parte vicecomitis [Col. 0139B] nuntiatum fuisset abbati, pervidens et sibi et successoribus suis nocituram, si redderetur, hanc consuetudinem negavit solvere quod intelligebat exigi perverse. Unde factum est ut ob hanc causam peteret Toarcium, vicecomitem adiret, paratus aut calidi ferri judicio secundum legem monachorum per suum hominem probare, aut scuto et baculo juxta legem saecularium defendere, nunquam in abbatiam S. Albini fuisse istam, et injuste exigi consuetudinem. Utrum fieret horum, vicecomitis est judicio relictum. Cumque ille duellum potius elegisset, obtulit abbas hominem S. Albini, qui et sacramentum faceret, et sacramento fidem brachio daret. Interea vicecomitis optimates quam immaniter haec consuetudo omni Christianitatis professioni, et praecipue monastico ordini possit officere, perpendentes, simulque vicecomiti, quod contra Deum et sanctos ejus et animam faceret, protestantes, injustum proclamabant esse pro tam iniqua [Col. 0139C] bellum fieri consuetudine. Ipse quoque vicecomes, ut homo prudens et nobilis, et bene morigeratus, licet juvenis sentiens in periculum animae suae pugnam istam, uter pugnantium vinceretur, vergere, quae aut suum aut sancti cogeret hominem fortassis occidi; consilio inito cum fidelibus suis, pro anima patris sui jam pridem defuncti, cujus ipso die anniversaria volvebatur dies, nec non et suae quotidie periclitantis salute, et ut abbas sibi, uxorique suae, et fratribus societatem daret beneficii congregationis S. Albini, remisit pugnam, remisit et consuetudinem, et ut nullus posthac suae vel ditionis vel parentelae hanc valeat exigere, notitiam hujus rei scribi praecepit. Quam fratres suos, Gauffridum videlicet et Rodulfum, nec non et milites, qui hanc consuetudinem de illo in fevum [ f., in aevum] reclamabant, Guillelmum scilicet et Americum praepositum, auctoramento gratuito firmare persuasit. Data igitur ab abbate beneficii societate, et irrita facta a vicecomite [Col. 0139D] saepedicta consuetudine, ab utraque parte discessum est in pace. Facta sunt haec apud Toarcium in Curia vicecomitis Haimerici,» etc. Alterum e codice S. Petri Redonensis, Hamelini episcopi litteris continetur, quae duellum commissum, sed sine victoria diremptum ostendunt. Sic igitur habet: «Ego Hamelinus, Dei gratia, Redonensis episcopus, memoriae commendo, et posterorum meorum trado notitiae finem controversiae, quae fuit in praesentia nostra inter Mainguenoium filium Eveni de Croteniaco, et Ivonem quondam filium Hamelini, nepotem Galterii Groisnardi. Iste Ivo anno quarto episcopatus mei clamorem mihi fecit super haereditate, ut asserebat, sua, quam Galterius patruus [Col. 0140A] suus et Hamelinus pater suus ab episcopo Mainone emerant, et in pace possederant in vita sua. Post quorum mortem ipse Ivo et fratres ejus cogente paupertate et solitudine sua, in aliam demorantes parochiam, haereditatem suam dereliquerunt in manu episcopi solutam et quietam. Nunc autem reposcere se haereditatem suam, quam Mainguenoius injuste possideret interim sibi traditam a ministris episcopi, quam nullus antecessorum antea possedisset. Ad hunc clamorem vocatus Mainguenoius [Col. 0140B] die constituto et loco, hujusmodi dedit responsum: Ego nec tuam, nec patris tui, nec patris [ f. avi] tui possideo haereditatem, sed haereditatem meam, quam pater meus, et avus, et proavus meus in pace tenuerunt et possederunt tempore Mainonis, et Silvestri, et Marbodi, et Rotaldi episcoporum, et nunquam a justitia defuerunt, neque unquam a possessione ista dejecti sunt, sed neque ego. Ad haec Ivo: Nec tu, Meinguenoi, terram istam sine calumnia nostra possedisti, nec pater tuus, nec avus tuus, nec proavus tuus aliquando de ea fuerunt investiti. Super his sententia data est, scilicet ut Mainguenoius narrationem suam jurejurando assereret. Huic juramento resistere se Ivo dixit. Itaque judicatum est inter illos duellum. Acceptum est ab utraque parte, et laudatum judicium. Cumque die constituto ventum esset in campum, et post facta juramenta pugiles hinc et inde fortiter et viriliter dimicarent in prato episcopi, juxta fluvium Isolam, praesentibus nobis, et comite Conano, et [Col. 0140C] Roberto Vitreiensi tunc excommunicato, et Oliverio de Dinanno, et Hamone de Guirchia, et aliis proceribus multis, et fere omni clero et populo Redonensi, tractatum est de concordia, et convenit, et placuit, ut Mainguenoius terram suam quietam teneret et possideret, et Ivoni daret quinquaginta solidos propter impensas, et ita Ivo calumniam possessionis illius prorsus dimitteret, et factum est ita; deditque Ivo fidem suam in manum episcopi de hujus pacis compositione firmiter et fideliter observanda. Similiter et fratres Rainaldus, et Judicael, et Ruellonus Bodinardus, et Radulphus socer Ivonis, et Robertus ex pallare. Datusque est locus et terminus, ut quinquaginta illi solidi Ivoni redderentur. Die constituto cum Mainguenoius praesto esset, et Ivo a nobis invitatus semel, et secundo, et tertio pecuniam nollet recipere, ego illam recepi, dans Mainguenoio securitatem et tutelam promittens omni tempore meo, et successorum meorum [Col. 0140D] episcoporum. Chartulam quoque pactionis signavi sigillo episcopali, ut rata sit et firma, et inconcussa permaneat.» Sed quoniam huc usque provecti sumus, accedat et tertium duelli exemplum, in quo pugilum alter vincitur, et suo, quod monuimus, cruore perfusus describitur. Id depromptum est ex vetere Historia seu Gestis comitum et antistitum Engolismensium, ubi de Guillelmo Arnaldi F. comite agitur, in quem malefica mulier noxias artes exercuisse ferebatur. «Dum malefica, inquit, mulier non confiteretur, judicio Dei commissum est ut quod verum latebat, per duellum duorum virorum inter se pugnantium data victoria probaretur. Factis ergo sacramentis feria secunda primae hebdomadae Passionis, decertaverunt diu multumque extra civitatem in insula [Col. 0141C] Carantoni fluminis, scilicet missus comitis Stephanus, et defensor maleficae Guillelmus, cum baculis et scutis; defensor enim maleficae erat ipso die maleficatus a quibusdam incantatoribus, et quibusdam potionibus herbarum initiatus. Sed Stephanus, de solius Domini vero judicio confidens, victor sine [Col. 0141D] sui corporis damno fuit. Alter toto corpore conquassato, suo nimium sanguine coopertus, victus stetit in pedibus ab hora tertia usque ad horam nonam. Cum se movere jam non posset, clypeo et baculo evomuit quaedam malefica quae gustaverat, semivivus aliorum manibus deportatur et longe tempore languens decubuit; incantatores vero ejus de longe stantes, qui et quaedam praecantamina dicebant, mox territi fugerunt. Stephanus vero laetus et exsiliens eadem hora cucurrit Deo gratias referre ad tumulum sancti Eparchii, ubi praedicta nocte pervigil excubaverat. Deinde reversus est equitans in civitate ut se reficeret. Malefica vero multis tormentis ignorante comite mox excruciata nec sic confessa est, sed a tribus mulieribus, quae cum ea interfuerant maleficiis, convicta est testimoniis. Comes tamen ei pepercit et vitam concessit.»
Charissimis dominis et praecordialibus amicis, domno Petro Santonensium venerabili episcopo, et domno Goscelino honorabili ejus archidiacono, Goffridus eorum humilis et fidelis amicus, salutem, servitium et dilectionem.
Pervenit ad nos, quod oblationes confessionum in ecclesia Surgeriarum [Col. 0141D] Oblationes confessionum in ecclesia Surgeriarum. Non dissimilis fuit Vindocinensium controversia [Col. 0142C] cum episcopo Andegavensi, uti observatum est ad epist. 12 de qua inter Ulgerium episcopum et Fromundum abbatem coram Innocentio II, ita conventum est, ut abbas oblationes baptisteriorum in ecclesiis episcopi Andegavensis remitteret, episcopus abbati oblationes purificationum vel nuptiarum, [Col. 0142D] et alias, sicut antea obtinuerat, in posterum concederet. Surgeriarum Castellum nomen retinet in episcopatu Santonensi; de cujus ecclesia Urbanus Gaufrido abbati. Ecclesia parochialis S. Mariae de Surgeriis, et omnes ecclesiae, quae infra terminos ejusdem parochiae continentur. nobis abstulistis. Quod si ita nos absentes, de hoc quod per triginta annos nullo episcopo vel archidiacono reclamante tenuimus, atque Romanorum pontificum licentia nobis concessum 155 est, exinvestistis, et presbytero nostro, [Col. 0141B] quod nostrum erat, nobis nolentibus, contulistis, nec dilectionem circa nos exhibuistis, nec dilectionis speciem. Vel si ita amicos vestros beare nostis, novum genus beatitudinis et dilectionis invenistis. Hoc tamen si ab aliis hominibus contra nos ageretur, non dilectionis, sed odii opus videretur. Si aliquid mali vobis fecisse videremur, debuissemus prius admoneri, ut sic aut culpam, si adesset, nobis liceret humiliter agnoscere, aut si non esset, rationabiliter excusare. Si vero aliquid boni vobis facere potuimus, et fecimus retributionem, quam Deus non novit, recipere non optamus. Unde vos, sicut dilectissimos domnos et amicos suppliciter rogamus, ne a vobis, de quibus semper speravimus bona, quaelibet [Col. 0141C] mala sentiamus, quia vestra gravamina, quoniam amici nostri praecordiales estis patienter portare non possumus. Si dicitis quod ille oblationem confessionis habere debet cui poenitens confitetur, simili modo dicere potestis ut oblationem altaris habeat a quo missa cantatur, et oblationem mortui, a quo mortuus sepelitur, et sic minister noster totum accipiat ut nihil oblationum in ecclesiis, quibus die ac nocte servimus, nobis relinquat. [Col. 0142A] Pro reverentia vestrae religionis hoc injustum non dicimus, sed justum esse penitus ignoramus. Nam lex Moysi non praecepit, prophetae non praedixerunt, sanctum Evangelium inde siluit, auctores canonum aut noluerunt dicere, aut oblivioni tradiderunt. Valete.
P. honorabili episcopo [Col. 0142D] P. honorabili episcopo. Petro eidem Santonensi. Habuit et decimas salinarum coenobium Vindocinensium, ut ex tabulis fundationis liquet, in pago Pictaviensi ad Olonam. Quare dubitari posset an scripta sit epistola ad Petrum episcopum Pictaviensem, nisi compertum esset Calixti tempore non Petrum Pictavis sedisse, sed Guillelmum Petri successorem. , frater Goffridus abbas Vindocinensis, allodiarius apostolicae sedis et servus, non facere aliis quod non vult fieri sibi.
Domini papae Calixti accepistis decretum, in quo vobis et quibusdam episcopis aliis fuerat praeceptum ut rerum Vindocinensi monasterii, sicut earum quae apostolicae sedis sunt propriae, defensores essetis et adjutores. Et alii quidem omnes non verbo nec [Col. 0142B] lingua tantum, sed opere et veritate, domini papae servaverunt mandatum. Vos autem quae in episcopatu vestro nobis ablata sunt, et quot, et quantas fratres nostri, qui ibi habitant, portaverunt injurias, satis audistis, sed aut noluistis corrigere, aut minime potuistis. Insuper etiam decimas salinarum vestrarum, quas monasterium nostrum, patrimonium scilicet B. Petri et ejus allodium, per sexaginta annos pacifice noscitur possedisse, nobis aufertis. Unde dilectionem vestram rogamus, ut quod aliter actum est corrigatis, ne qui apostolica praeceptione nobis defensor constitutus fuerat, videatur persecutor, et sic lupus fiat, quod Deus abnuat! qui esse debuerat pastor. Nobis dictum est quia dicitis quod Ecclesia non debet decimam dare [Col. 0142D] Ecclesia non debet decimam dare. Non negabat episcopus decimas a monachis jure possideri, sed contendebat ab ecclesiasticis non deberi. Quod scite refellit Goffridus. . Hoc [Col. 0142C] verum est, ubi Ecclesia nihil habet in parochia alterius Ecclesiae, ubi vero Ecclesia in alterius Ecclesiae parochia possessionem aliquam 157 habet, vel quidpiam quod decimari debeat; ibi Ecclesia Ecclesiae decimam reddere debet, si illud juste possidere desiderat. Hoc tenet Italia; hoc tenet Gallia. Ibi enim novimus Ecclesias Ecclesiis decimas reddere, et majores minoribus, et minores majoribus, ubi altera earum possessionem obtinet in jure alterius. [Col. 0143A] Hoc facimus nos Ecclesiis, et hoc Ecclesiae faciunt nobis. Hoc etiam bonae vitae et bonae memoriae vestri praedecessores, qui vos praecesserunt ad sidereas mansiones, fecerunt, decimas scilicet quas sine judicio et sine audientia nobis aufertis reddiderunt. Sed illi beati viri forsitan idiotae fuisse putantur, quoniam charitatem habuerunt, et vitaverunt rapacitatem, et neminem mole suae magnitudinis premere voluerunt. Non convenit matri Ecclesiae aliarum Ecclesiarum jura vel decimas sibi usurpare. Parentum est enim, Paulo testificante Apostolo, thesaurizare filiis (II Cor. XII, 14) , non quae sunt filiorum auferre. Si tamen aliquid quod justum sit in praedictis decimis vos habere confiditis, Romani pontificis judicium vobis offerimus, [Col. 0143B] cui soli de rebus monasterii nostri judicare licet et definire. Et ut ista quae dicimus vera credatis, nec deinceps per ignorantiam adversum nos contrahatis offensam venerabilium Romanorum pontificum, Urbani et Calixti privilegia [Col. 0143C] Urbani et Calixti privilegia. Urbani hac de re decretum citatum ad epist. 33 Calixti integrum attulimus ad lib. II, epist. 28. vobis transcripta mittimus. Novit enim prudentia vestra, quod sine periculo non dissolvitur sive contemnitur, quod apostolica auctoritate firmatum esse noscitur, vel praeceptum. Valete, et, dum 158 precamur, nostram audite precem, si vestram non vultis sollicitari quietem.
Domino suo et praecordiali amico, I. honorabilis vitae episcopo [Col. 0143C] I. episcopo. Goffrido suspicor Carnotensi, ad quem scribens epist. 30. Pagani etiam monachi meminit. Joffridum pro Goffrido interdum scribebant: [Col. 0143D] atque ita vetus codex abbatem nostrum repraesentat epist. ad Honorium: Locus ergo huic epistolae debebatur in calce lib. II. , frater Goffridus abbatum minimus, dilectionem et dilectionis servitutem.
[Col. 0143C] In crastino capitis jejuniorum ad vos venire non possum, necessitate corporis occupatus. Cum vero a necessitate, qua detineor, fuero liberatus, ad vos veniam tempore competenti, de Pagano, et de suis justitiam recepturus. Paganus ille, sicut dicitur, a vobis exposcit quod olim a sanctis apostolis interdictum est, et decretis apostolicae sedis nunc interdicitur. Laicis enim, etiam religiosis [Col. 0143D] Laicis etiam religiosis. Ex Symmachi papae synodo III, lib. VI, capitul. 294; Ivo p. XVI, cap. 36, et Gratianus XVI, q. 7 laicis. , ut ipse melius nostis, disponendarum ecclesiarum vel ecclesiasticarum [Col. 0144A] rerum omnis facultas negatur. Clericus autem, qui per laicam personam ecclesiam, sive possessionem ecclesiasticam nititur obtinere, secundum Gregorium septimum [Col. 0143D] Gregorium septimum. In synodo Romana, epist. 11 et opusc. 2. , et Urbanum [Col. 0143D] Urbanum. In synodo Arvernensi. , et Paschalem [Col. 0143D] Paschalem. In synodo Lateranensi. secundum, excommunicatus est, et ab ipsis etiam haereticus judicatus. Vale; et de gradu in gradum Deus vos promotum habeat ad utilitatem Ecclesiae suae. In vobis completum est, ut creditur, quod legitur in Evangelio: Qui se humiliat, exaltabitur (Matth. XXIII, 12) . Humilem mentem vestram nunc usque credidimus; audivimus humilem loquelam; satis etiam humilem vestem conspeximus. Ista utique omnia oportebit vos augere, non minuere, ne vobis contingat, 159 quod Deus abnuat! Qui se exaltat, humiliabitur (ibid.) . Quod hic [Col. 0144B] novissime locutus sum, est quidem praesumptuosum; sed praesumptum amica praesumptione. Vos viscera mea nostis, et ego vestra similiter. Nec vobis, nec mihi mutua familiaritas contemptum pariet; sed in divina justitia assensionem nutriet, et magis in Deo devotam dilectionem.
Dulcissimo domino et praecordiali amico, domno R. laudabilis vitae episcopo [Col. 0143D] Episcopo. Rainaldo fortasse Audegavensi, [Col. 0144C] nec enim occurrit, cui potius ascribi queat. Hoc pacto adjungi caeteris debet, quae ad illum supra scriptae sunt. , frater Goffridus dilectionem et dilectionis servitutem.
Concilium, ut nunc dicitur, Romae [Col. 0144C] Concilium Romae. A Calixto II, anno 1123. Appendix Sigeberti, Concilium Romae celebratur, pax inter regnum et sacerdotium reformatur, et jus investiturarum [Col. 0144D] episcopalium ab imperatore exfestucatur, 1 abdicatur. Hoc idem est concilium, opinor, ad quod evocatus Ildebertus, graves in itinere difficultates meditatur in epist. 76: Maxime autem hac in tempestate orationibus tuis egemus fatigandi Romam, quo papa cardinalibus citramontanis episcopis et abbatibus convocatis generale concilium in urbe est celebraturus; nobis illuc profecturis tempus hieme suspectum, nivibus Alpes, incrementis aquae, vinculis imperator, seditionibus civitas, exactione palatium. celebrabitur, non, sicut audieramus, Cremonae. Unde animus meus vehementer perturbatur, quoniam illuc ire voluntas domini papae cogit, sed asperitas temporis et longioris viae tribulatio dissuadet. Et haec [Col. 0144C] quidem pro tanti domini et magistri voluntate postponenda fuissent, si corporis infirmitas quod jubetur fieri ulla ratione permitteret. Seipsum exponere morti, nisi certa spe retributionis aeternae, nullus sensatus unquam fecit. Si quis vero in se concitavit mortem, quam vitare debuisset, requiem invenisse non legitur, sed aerumnam. Christus utique bajulare crucem jubet (Luc. XIV, 24) , non quaerere sepulturam. Vale.
Dilectissimo domino ac beatissimo Patri suo [Col. 0145B] Hugoni abbatum excellentissimo. Singulare prorsus saeculi hujus ornamentum, ordinisque sui decus Hugo Cluniacensium abbas V. Ordericus Vitalis [Col. 0145C] de Roberto, abbate postea Uticensi: Cluniacum perrexerat, ubi tunc monasticae phalangi Hugo abbas temporibus nostris speciale monachorum decus praeerat. Hujus tanto illustrior laus fuit, quanto praefectura diuturnior. Annos enim praefuit 43. Quanti autem eum fecerit Urbanus II, qui monasticae vitae initiatus ab eo fuerat, declarant quae ad illum in ipsis pontificatus sui exordiis inter alia scripsit his verbis: Tibi ergo, sanctissime, reverentissime ac dilectissime frater, tam ex antiqua sedis apostolicae familiaritate quam ex nobilissima tuae, tuique coenobii religionis reverentia, singularis a nobis debetur praerogativa dilectionis. Est praeterea quod nos tibi non minus, tuoque monasterio debitores faciat, quoniam per te monasticae religionis rudimenta suscepi, in tuo coenobio per secundam sancti Spiritus gratiam renatus. Hugoni omnium abbatum excellentissimo, Goffridus filiorum suorum minimus, quod patri filius, et domino servus.
Quid salutis, quidve honoris, nullis meis praecedentibus vel subsequentibus meritis, pura dilectio vestra mihi contulerit, dum saepe mente considero, quae pro tantis beneficiis digne rependere valeam invenire non possum. Quod tamen charius habeo, offero meipsum, quippe cujus totum bonitate vestra hausistis animum. Sed quem bonitas vestra sapienter hausit, quem diligenter sibi subdidit, domnus [Col. 0145C] Henricus abbas. Angeriacensis, ad quem epist. 3. Angeriacense monasterium in iis hoc tempore censebatur, quae a Cluniacensi abbate regebantur. [Col. 0145D] Tanta enim fuit primis saeculis fama Cluniacensium ut principes atque antistites antiqua juris sui coenobia in eorum corpus et familiam cooptare certatim expeterent. Quo in numero Goffridi aetate, abbatias duodeviginti Gelasii et Honorii II, ad Petrum venerabilem litteris expressas vidimus: S. Martialis Lemovicensis; in Pago Arvernensi, S. Austremonii Mauziacensis, Tiernensem et Menatensem; in Pictavico, Novi Monasterii, S. Petri Malleacensis, et S Cypriani Pictaviensis; in Cadurcino Figiacensem, et S. Petri Moysiacensis, S. Germani Altisiodorensis; in Aeduensi, S. Mariae Viziliacensis; in Rothomagensi, apud Po teseram; in Tarvanensi, S. Bertini, et S. Ulmari; in Cameracensi. Hunoldi curtis; in Santonico. S. Joannis Angeriacensis; in Nemausensi, S. Aegidii; in Italia S. Benedicti super Padum. [Col. 0146B] Fuerunt et aliae postea complures, in quibus praeter consensum abbatis Cluniacensis abbas non eligebatur. Itaque non vana laus est, quam Cluniacensium [Col. 0146C] ordini tribuit Paschalis ad Hugonem scribens: Religioni, inquit, vestrae per omnipotentis Dei gratiam sedis apostolicae benignitas gratulatur, quoniam plerisque in locis, largiente Domino per vestrae sollicitudinis studium, ubi nulla fuerat, instituta, ubi defecerat, per Galliarum partes est restituta religio. Et Calixtus II ad Pontium abbatem, religionis monasticae suis temporibus speculum, in Gallia documentum Cluniacense monasterium fuisse scribit. Henricus abbas impugnare 161 non desinit. Antequam haberet abbatiam, et postea, bona quae [Col. 0145B] potui de illo dicere, dixi; ad honorem monasterii Cluniacensis nomen ejus praedicavi. Illorum etiam Inimicitias, quibus praeest, incurrere pro eo non metui. Ipse vero mihi confratri suo mala pro bonis retribuit [Col. 0146C] Retributione quam Deus non novit. Marbodus Redonensis ad Rainaldum Andegavorum episcopum: Haec est retributio impiorum, quam Dominus nescit, qua mala retribuuntur pro bonis. Noster lib. I, epist. 15; lib. II, epist. 17 et 28; lib. III, epist. 10 et 40. , retributione videlicet quam Deus non novit. Nescio qua mentis tempestate agitatur, et in me servum vestrae sanctitatis sine causa invehitur. Terram, quam monasterium nostrum tempore venerabilium antecessorum suorum per triginta annos et eo amplius pacifice et apostolica auctoritate sibi firmatam noscitur possedisse, terris suis quia vicina est, sibi satis immoderate nititur copulare. [Col. 0146A] Hinc occasione accepta, omnia machinamenta, quibus potest nocere in me exercet, cui si non pro fraternitate, saltem pro vestra paternitate parcere debuisset. Velut alter Saul, me quasi David fugientem persequitur; nulla erga me fraternitatis compassione movetur. Ego ei resistere nec possum, nec debeo, quoniam mansuetudinem vestram offendere metuo. Et quia me erigere contra eum nullatenus praesumo, vestra pia severitas, humiliter quaeso, se contra eum erigat, et sibi mandare dignetur, ne me vestro amore potius quam mole suae magnitudinis premat. Si autem de me queritur, querimoniae suae praesentia vestra judex existat. Vos semper appellari, et adhuc appello. Sapientiae vestrae judicium subire desidero. Ambo filii vestri sumus; ille quidem [Col. 0146B] oris professione, sed 162 ego, Deus scit qui corda novit, cordis devotione. Non debemus igitur invicem dissentire, sed honorem et utilitatem Cluniacensis monasterii quaerere concorditer, vobis multiplicare amicos, inimicos mitigare; si necessitas exigit, eis pariter obviare. Magnae discretionis Pater, ne aliter agat, compescite domnum illum abbatem, quem dicunt homines ex longo tempore fuisse discordiae amatorem, seminatorem jurgiorum, pacis perturbatorem. Non auferat fratribus nostris vestram charitatem; non eos sine utilitate provocet ad iram; non tribuat eis contra locum Cluniacensem, quem [Col. 0146C] Secundum paradisum. Sic Fulbertus epist. 71, ad Guillelmum abbatem Divionensem; sua culpa de vestri coenobii paradiso se conquerebatur expulsum Quod autem hi de uno atque altero coenobio, idem [Col. 0146D] alii de omnibus recte institutis coenobiis praedicare non dubitarunt. Petrus Blesensis epist. 13: Juxta sententiam cordis mei, si paradisus in hac vita praesenti est, vel in claustro est, vel in scholis. Sed admonet hic locus veteris in hoc genere poematii, auctoris quidem adhuc incerti, sed ut tempora ferebant minime insulsi: quod quidem huic loco inseri, ut ex codice S. Melanii Redonensis a nobis exscriptum est, ferent, ut spero, quos ejus vitae laudes capiunt, non inviti.
Dilectissimo Patri domno Pontio, honorabilis vitae abbati [Col. 0148D] Pontio abbati. Cluniacensi, Hugonis successori, sed longe dissimili, ut ostendunt quae de illo narrant Petrus Venerabilis, et Petrus alter Pictaviensis. , frater Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, sanctae Romanae sedis allodiarius, puram dilectionem, et purae dilectionis [Col. 0147B] servitutem.
Quemdam monachum nostrum, Petrum Goscelini [Col. 0148D] Petrum Goscelini. Transierat hic a Vindocinensibus ad Cluniacenses, illum repetit Goffridus, ac sine suo consensu retineri non posse docet. Ejusdem argumenti est epistola prima S. Bernardi ad Robertum nepotem qui a Cisterciensibus ad Cluniacenses convolarat. Quo loco, et in libro De praecepto et dispensatione, ubi hoc etiam argumentum tractat, multa sunt cum verbis Goffridi consentanea. nomine, ad vos venisse audivimus, 163 sed qua intentione venerit, ignoramus. Quod si vos, vel locum vestrum visitandi gratia fecit, licet cum licentia nostra fieri debuisset, pro reverentia vestra, vituperare non audemus. Sed si ea intentione actum est ut locum in quo secundae regenerationis habitum suscepit, relinquat, laudare non possumus, cum hoc S. Benedicti Regula omnino contradicat, et sanctorum Romanorum pontificum auctoritas, qua patrimonium B. Petri, monasterium videlicet nostrum, munitur, sub anathemate interdicat. Unde sicut charissimum dominum et patrem humiliter vos rogamus, [Col. 0147C] quatenus ad nos secundum humilem petitionem nostram frater ille noster remittatur, ne primam [Col. 0148A] sui monachatus fidem irritam fecisse videatur, et vinculum charitatis, quo venerabilis praedecessor vester, vir piae recordationis, domnus Hugo sibi et monasterio Cluniacensi nos diligenter alligavit, sub hac occasione, quod absit! rumpatur. Illud vobis veraciter dicimus, ut si quid praedictus frater contra nos egit, si tamen ad nos venerit, pro amore vestro, et pro anima gloriosi viri domni Hugonis, qui nos, cum nec servi ejus fieri digni fuissemus, suos charitate filios fecit, illi totum et toto corde dimittimus. Si vero ad nos minime veniens obedire contempserit, et prima professione, quam apud nos fecit, violata, alio in loco profiteri praesumpserit nec prima ejus professio Deo grata erit, nec secunda quia nec prima promissae stabilitatis exspectavit fructum, et [Col. 0148B] secunda, 164 quae primam sui monachatus oblationem ecclesiae nostrae abstulit, habebit sacrilegium. Quod si alicujus privilegii auctoritate monachum de noto et regulari monasterio sine licentia sui abbatis vobis retinere conceditur, hujus auctoritas privilegii contra sancti Benedicti Regulam nititur et aliud quam privilegium, quod Christus Dominus B. Petro donavit, continere videtur. Hoc enim privilegium fuit a Deo Petro collatum, ut quae erant solvenda solveret, et quae liganda ligaret, non ut hominibus fidem mentiendi, vel se perjurandi occasionem praeberet. Et quoniam quem S. Benedictus damnationis vinculis alligat, nec B. Petrus solvit, nos solvere non debemus, licet multum inviti et coacti faciamus, [Col. 0148C] in virtute sanctae Regulae, et auctoritate sanctorum canonum, illum ita, donec resipiscat, excommunicamus, [Col. 0149A] ut nec communionem sacram vivus percipiat, nec mortuus sepulturam. Unum praeterea vobis mandamus, quod simplicitatem vestram ignorare non credimus, quia unumquemque pastorem decet oves proprias conservare, non rapere alienas. Quod si alienas rapuerit, lupi consuetudinem habet, non pastoris. Si quis iterum auctoritate privilegii se talia posse confitetur, eadem auctoritate quod non seminavit colligere, aliorum villas, castella, et civitates obtinere, patribus suis subtrahere filios, suas hominibus uxores auferre. Quid plura? omnem alienam substantiam suam facere se posse confiteatur. Privilegium utique pravitatis 165 plurimum habet, et nihil penitus divinae legis; cujus auctoritas suos in primis observatores reos facit, et proximos [Col. 0149B] opprimit innocentes. Et quicunque privilegio, contra privilegium quod Christus contulit Petro, facere conatur, quasi propheta docens mendacium comprobatur. Cujus vocem, falsam beatitudinem et veram miseriam protestantem, dum animae sequuntur Christianae, periclitantur.
Dilectissimo domino suo Hainrico [Col. 0149C] Hainrico. Abbati Angeriacensi, ad quem etiam Ivo epist. 233. Angeriacum Santonum ad Vultonam fluvium oppidum olim dixerunt; deinde litterulae mutatione Angeliacum, et S. Joannem de Angeliaco, postquam eo delatum est caput praecursoris Domini, monasteriumque a Pippino Aquitaniae rege conditum, ut habet vetus narratio ad calcem operum S. [Col. 0149D] Cypriani. Ademarus S. Martialis monachus: Pippinus rex Aquitaniae, Ludovici imperatoris filius, jussu Patris monasterium S. Joannis Angeriaco aedificari fecit. Priscam igitur appellationem cum nova retinuit, quod in paucis id genus factum est; nam in aliis priora nomina plane silent. Ut mons Indiciatus in S. Floro apud Arvernos, Centula in S. Richario apud Ambianos, Segestrum in S. Sequano apud Lingones, Cessato in S. Tiberio apud Septimanos. Catuliacus et Novigentum in S. Dionysio et S. Clodoaldo apud Parisios, et aliis innumeris. Monasterium porro Angeriacense instauratum postea et redditibus auctum est ab Agnete fundatrice Vindocinensi, et nova basilica, anno 1058 Goffrido abbate, Arnaldi, qui Vindocinensi dedicationi adfuerat, successore consecrata. , vitae venerabilis viro, Goffridus Vindocinensis monasterii qualiscunque servus, eamdem quam sibi optat salutem.
Quae mutuae charitatis affectu nuper a nobis sunt constituta, multis modis postea impedire voluit inimicus. Ab ipso quippe, ut aestimo, fratribus nostris suggestum est ut contra ea recalcitrare deberent, [Col. 0149C] nec pacis dilectionisque a nobis constitutae vinculo paterentur astringi. At benignus Deus, qui malignum etiam in superioribus Aegypti ligatum tenet, ita loris suae potentiae illum colligavit, ut quidquid discordiae ac dissensionis fratribus prius suggesserat, habere vires non potuit. Unde praesentibus litteris dilectionem vestram admoneo, ut usque ad proximam festivitatem B. Mariae quacunque die volueritis in capitulum nostrum veniatis, de confirmatione pacis [Col. 0150A] et concordiae, sicut a nobis et a vobis constat esse statutum, nihil 166 penitus haesitantes. Non enim tales sumus qui aliud promptum in lingua, et aliud clausum in pectore habeamus.
Domno Hainrico venerabili Angeriacensi abbati, domino et amico, frater Goffridus a Deo purae veritatis effectum, et a se verae dilectionis affectum.
Locutionem, quam de causa Dei habuimus ad invicem, labialem ex vestra parte fuisse arbitror, non praecordialem. Unde vos minus vigilanti verbo usum doleo, et gladiatorium spiritum [Col. 0149D] Gladiatorium spiritum. Epist. 1. de eodem: Dominum illum abbatem, quem dicunt homines ex longo tempore fuisse discordiae amatorem, seminatorem [Col. 0150C] jurgiorum, pacis perturbatorem. habere intelligo. Ego tamen, Deo volente, quod dixi, incipiam, et quod incoeptum fuerit, ipso largiente perficiam. Valete; et si qua sunt in vobis catholicae [Col. 0150B] pietatis viscera, mihi et in veritate rescribite.
Dilectissimo Patri et domino Hainrico honorabilis vitae abbati, frater Goffridus cum dilectione salutem.
Fere duorum mensium jam praeteriit spatium, ex quo vobis usque Pictavim nostrum transmisi [Col. 0150C] Pictavim transmisi, Flodoardus Chronic. anno 955. In Aquitaniam profectus, urbem Pictavim petiit. Lib. II, 21. Andegavim conduci faciam. Petrus Blesensis. Epist. 13. Tota fere in lacrymas Aurelianis efflueret. Aurelianim, Blesim, Pictavim ejus saeculi [Col. 0150D] et proximorum scriptores singulari numero usurpabant. Et tamen ubi aliquid in his locis esse, aut fieri significabant. Aurelianis, Blesis, Andegavis plurium numero dicebant. Fulbertus, ut quidem legendus est, in epistola 113 ad Robertum regem: sed audito quod Aurelianis in civitate videlicet incendio vastata consilium habiturus sis, miror et paveo. Noster, epist. 14: Andegavis negotium acturi sumus. Eodemque modo Turonum, et a Turono dicere solet, et Turonis esse, ac Turonis loqui. sigillum, sicut locutus fueram vobiscum. Et quia ibi inveniri minime potuistis quod tunc libenter fecissem, usque ad Quadragesimam facere non possum. Facultas utique faciendi quod vobiscum facere disposueram, mihi subtracta est, non immutata 167 voluntas. Pecunia etenim mihi non suppetit; guerrae imminent et asperitas temporis interdicit. Valete; et quod fratres nostri queruntur, quod apud abbatiam [Col. 0150C] vestram minus regularis humanitas eis impenditur, agnoscite; et quod aliter factum est, si placet, corrigite. De susceptione hospitum vobis scripsissem sed docere Minervam novi superfluum.
Joanni vitae venerabilis abbati [Col. 0150D] Joanni abbati. Dolensi, ut docuit nos elenchus Codicis Cenomanensis. Est autem Dolense seu Burgi Dolensis illustre monasterium in Biturigibus ab Ebbone Toparcha, Carolo non Calvo, ut quibusdam visum est, sed simplice regnante, iisdem fere quibus Cluniacense temporibus conditum. Fuit et Dolense aliud coenobium in Armoricis in episcopalem, postea cathedram conversum; quae Dolensis Ecclesia Ivoni epist. 176. Goffridus abbatum omnium minimus, in omnibus misericorditer agere.
Huic fratri, qui necessitate simul ac voluntate ad [Col. 0151A] vos, sicut ad spiritualem patrem suum revertitur, necesse est ut magna misericordia suffragetur. Multum quidem peccavit; quod ejus lingua satis convenienter loquitur. Unde si vestrae pietati placet, magis dignus venia, quam cum eo et ipsi postulamus esse videtur. Valeat igitur apud bonitatem vestram hujus poenitentis humilis et vera, ut credimus, confessio. Valeat etiam nostra pro eo devota et charitativa supplicatio. Super omnia autem haec, consideretur a vobis pii patris revertentis filii pia susceptio, qui in longinqua regione partem substantiae, quam acceperat, dissipavit luxuriose vivendo (Luc XV) .
Dilecto in Christo Patri Guillelmo honorabilis vitae abbati [Col. 0151C] Guillelmo abbati. Salmurensi, hoc est S. Florentii ad Ligerim; viro, ut ejus coenobii monimenta tradunt, genere ac religiosis moribus insigni. Frater enim fuit Dolensis Toparchae; qui in ejus gratiam lautam S. Florentio et proventibus opimam apud Dolum obedientiam dicitur obtulisse, praefuit annis 48, usque ad excessum fere Paschalis II. , Goffridus Vindocinensis monasterii [Col. 0151B] humilis servus, hospitalitatem, per quam multi placuerunt, nullatenus oblivisci.
Quoniam utilitati proximi tanquam nostrae providere, ipsa evangelica praeceptione monemur, quod honori et bonae opinioni monasterii nostri contrarium esse cognoscimus, vobis celare nec possumus nec debemus. Cum nuper Santonicum iremus, sicut prius vobis nos illuc ituros dixeramus, metuenda repente tonitrui et coruscationis tempestas exoritur; qua vehementer territi, et reverberationibus grandinis, et pluviae inundationibus non mediocriter fatigati, ad obedientiam vestram de Pinu [Col. 0151C] Obedientiam de Pinu. Id est prioratum paulo inferius Quo intratis? Prior abest. Ecclesias, cellas, altaria, quae monasterio, vel majori cuipiam Ecclesiae [Col. 0151D] parent, quia ejus nutu et imperio reguntur, ejus loci obedientias vocabant. Sic lib. I, epist. 9, lib. II, epist. 32 et lib. V, epist. 38. Fulbertus epist. 1: Alii duo, Vivianus scilicet et Durandus, ambo praepositi simulantes ad obedientias suas se velle exire. In epistolis pontificum passim ut Urbani II: Urbanus episcopus archiepiscopis, episcopis, in quorum parochiis prioratus et obedientiae Ecclesiae Cluniacensis existunt. Ulgerius episcopus Andegavensis ad Sugerium de electione Roberti abbatis Burguliensis: Sane venerabilis ac religiosus ejusdem loci conventus, qui ad festum loci illius etiam de remotissimis obedientiis convenerant, festinaverunt eligere sibi in Patrem et pastorem unum de visceribus monasterii sui, Robertum virum magnum. Hinc et obedientiarii obedientiarum praepositi, ut in litteris Innocentii II: Priores et obedientiarii Cluniacensium fratrum. Caeterum in pago Pictaviensi, praeter hunc prioratum S. Florentii, a Pinu etiam nomen gerit monasterium S. Mariae [Col. 0152C] de Pinu ordinis Cisterciensis. , quam obviam habuimus, hospitandi gratia divertere dignum duximus. Ubi valde indignum obedientia reperimus [Col. 0151C] monachum Garinum cellarium domus, inhumanum videlicet hominem et avaritiae servum. Qui quando primum primam domus portam intravimus, grunnire coepit, et nos torvo vultu, et obliquo oculorum lumine inspicere; postea vero indisciplinata verba proferre non distulit, Deum non metuens, nullam nobis, nullam ordini reverentiam [Col. 0152A] exhibens; vocibus quas in eo deformis formabat tenacitas, nos subsannando dominos vocans, daemoniacus 169 monachus ille clamabat; Quo intratis? Prior abest; nihil faciemus vobis; non habemus etiam spatium, in quo duodecim equi vestri [Col. 0152C] Duodecim equi vestri. Numeroso equitatu stipatum iter facere solitum Goffridum indicant ea, quae scribit lib. I, epist. 8, ad Paschalem, et lib. III, epist. 16 ad Ildebertum. Nimirum is Ecclesiae splendor et opes tunc erant; neque tamen immodicum dixeris in Goffrido, qualem in alio quodam abbate merito perstringit S. Bernardus in Apologia ad Guillelmum abbatem: Quod enim, inquit, ut caetera taceam, specimen humilitatis est, cum tanta pompa et [Col. 0152D] equitatu incedere, tantis hominum crinitorum stipari obsequiis, quatenus duobus episcopis unius abbatis multitudo sufficiat? Mentior, si non vidi abbatem 40 equos, et eo amplius in suo ducere comitatu. Triginta equos uni episcopo concederet; quot pauci hodie alere possint episcopi. valeant collocari. Et locus stabulorum sufficienter capere poterat, et adhuc potest equos viginti. Qui cum haec et alia multa expulsoria verba ab eo diu similitudine tantum patientiae supportassemus, licet in corde nostro aliud versaretur, impatientiae tamen flammam ratione supprimente, diximus sibi: Frater, noli contristari; vides quia pluvia nos urget; jam sol occidit; necessitas admonet hospitari; panem et vinum, piscem et caseum nobiscum portamus; ememus libenter caetera quae non habemus. Sic tandem [Col. 0152B] coepit atrocitatem vultus paulatim deponere; aliquantulum levare supercilia, et quos prius quasi clausos tenuerat oculos, monstrare, deinde nobis dignatus est loqui; nobiscum etiam, sed multum rogatus voluit refici. Panem et vinum, quae nos habere sciebat, et quae longius ferre equos gravabat, nobis obtulit; fenum et annonam, quibus abundabat, et nos prorsus indigebamus, penitus denegavit. Valete et discipulum Satanae, qui charitate conditum ordinem sua amaritudine insapidum reddit, ne amplius noceat, loris monasticae severitatis alligate.
Venerabilibus dominis et fratribus Guillelmo S. Florentii abbati [Col. 0152D] Bernardo abbati S. Sergii. In suburbio Andegavae civitatis. Numeratur in litteris Hugonis legati inter abbates, qui Fulconis comitis absolutioni ad fuerunt, Bernardus abbas SS. Sergii et Bacchi, sic enim hoc monasterium interdum appellant; interdum SS. Sergii et Medardi, ut in diplomate Childeberti III regis, ad cujus avum Clodovaeum II originem suam referunt monachi S. Sergii. , et Bernardo abbati S. Sergii [Col. 0152C] Goffridus Vindocinensis monasterii servorum servus, Deum et quae Dei sunt perfecto corde diligere, et quae contra illum fiunt in mundo perfecto odio habere.
Si verae charitatis vinculo in invicem alligati sumus, et si fervore Spiritus sancti accensi contra tortuosum et subdolum illum [Col. 0152D] Contra tortuosum et subdolum illum. Rainaldum electum Andegavensem, cujus hic nomen prae indignatione supprimit, sed nominat epistola sequenti. De hujus electione dictum est epist 21, lib. III. , quem nostis, ne animae nostrae cum populo Dei pereant, pugnare [Col. 0153A] decrevimus, ejusdem Spiritus sancti igne magis ac magis igniri de die in diem debemus. Scimus quidem quoniam non omnibus bene inchoantibus aeternae beatitudinis praemium repromittitur; sed illis solummodo, qui perseveraverint, habere conceditur. Parum enim vel nihil penitus esse monstratur, bene aliquid inchoasse, quod imperfectum dimittitur. Hoc etiam apud saeculares magna irrisione, dignum videtur, cum aliquis eorum quidquam incoepit, quod ad finem minime perducit. Si ita est, imo quia ita est in negotio saeculi, liquet profecto quales esse debeamus in negotio Dei. Nam si illi, qui mundum et ea quae mundi sunt, diligunt, de opere suo si imperfectum relinquatur, sic erusbescunt: quanto magis nos, qui Deum, et quae Dei sunt, ante omnia et super [Col. 0153B] omnia diligere debemus, erubescere possumus, si ejus opus, quod incoepimus, imperfectum relinquamus? 171 Dilectissimi, si nunc in Dei opere tepidi, vel negligentes existimus, et quasi sub specie simplicitatis adversariis Ecclesiae suae resistere dissimulamus, verendum nobis est ne in die magni et formidandi valde judicii illum contrarium sentiamus, et illo increpante cognoscamus nos stulta simplicitate fuisse deceptos. Tunc forsitan in contumeliam nostram, quod absit, vulnerum suorum cicatrices denudabit, dicens: O falsa simplicitate decepti, haec pro vobis ipse pertuli; et quam vicem mihi rependistis, qui semper homines laudari ac venerari occultando veritatem praesumpsistis? Haec omnia, ne contra nos in judicio suo Dominus proferat, [Col. 0153C] non mediocriter formidare debemus, quae jam ex parte per ejus ministros annuntiata esse cognovimus. Ex testimonio enim Scripturae divinae didicimus quod si propter personam hominis veritatem reticemus, ipsum, qui est veritas, Christum negamus. Quod etiam prae nimia simplicitate quidam damnari merentur, in Propheta aperte monstratur, ubi sicut oves in inferno positi memorantur (Psal., XLVIII, 15) . Oves ibi, non propter veram innocentiam, sed propter inhonestam simplicitatem, qua malis resistere nolunt, vel nesciunt, homines appellat; quos sine fine perituros esse denuntiat. Et ideo rejecto simplicitatis velamine, palam loquatur veritatem, cum Propheta dicentes: Quis consurget nobis adversus malignantes, aut quis stabit nobiscum [Col. 0153D] adversus operantes iniquitatem? (Psal. XCIII, 16.) Illud Apostoli subjungentes. Si Deus pro nobis, quis contra nos? (Rom. VIII, 31.) Nos 172 tales sumus, imo tales esse debemus, qui laudes hominum non affectemus, neque eorum vituperationes expavescamus, quoniam qui hujusmodi sunt, juxta apostolum, servi Christi esse non possunt. Unde et Propheta: Qui hominibus placent, confusi sunt (Psal. LII, 6) . Si forte quaerimus, quid pro Deo agere, vel pro ejus nomine pati debeamus, quid ipse egerit, quidve pro nobis pertulerit consideremus, et sic quid pro illo sumus acturi plenius agnoscamus. Omnia quidem, quae pro nobis Dominus in mundo egit, et pertulit [Col. 0154A] referre non possumus sed illud firmiter credamus, et credendo asseramus, quia quidquid fecit et pertulit, totum nostrae salutis mysterium fuit. Factus est homo de Virgine matre, cum Deus esset; opprobria, irrisiones, convicia, tribulationes, flagella, percussiones, infidelium sputa sustinuit: cruci clavis affigi, spinis coronari, felle cibari, aceto potari, lancea vulnerari voluit; et gustans mortem ad horam aeternae mortis vincula solvit. Quid, fratres, aliud haec agendo nos docuit, nisi ambulare vias; quas prior ipse ambulavit? Ambulemus igitur vias ejus, et sequamur eum, sicut frequendum se docuit; quem qui modo sequi noluerit, illum procul dubio sequetur, cujus poena fine carebit. Sed quomodo Deum ac Dominum nostrum sequimur, quomodo [Col. 0154B] ejus vias ambulamus, videntes abominationem stantem in loco sancto, si tacemus? In loco sancto abominatio stare videtur, cum in sancta Ecclesia abominabilis quisque, nemine contradicente, 173 aliis dominatur. Qui hoc videt et tacet, maledictus a Domino esse perhibetur, dicente propheta: Maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. LVIII, 10) , id est vocem suam a peccati increpatione. Si illi qui quodlibet malum non increpant, maledici a Domino merentur, quanto graviorem maledictionem incurrunt, qui abominationem tacendo augmentant, per quam sine dubio plures foedantur? Abominationem quippe satis augmentat, qui, in quantum praevalet, eam non amputat. Ortum est certe moderno tempore novum genus abominationis; jam incipit regnare [Col. 0154C] filius perditionis; et quod olim quasi in occulto faciebat, nunc palam operatur mysterium iniquitatis. Quem contra qui legitime certaverit, vere coronabitur: et velut alter Henoch vel Elias effectus, licet martyrium ob hoc non consequatur, martyrum tamen immortalitate glorificabitur. Et ut adversus praedictum nequam fortiores animos habeamus, quid Moyses, cum quosdam, de populo Israel proclives ad peccandum considerat, dicat audiamus: Si quis est Domini, jungatur mihi, occidat vir fratrem et amicum et proximum suum (Exod. XXXII, 26, 27) . Fratrem quippe, et amicum, et proximum suum interficit, qui, cum punienda invenit, neque eis quos per cognationem diligit, parcit. Si ergo ille Dei dicitur, qui contra delinquentes zelo divini amoris excitatur, [Col. 0154D] profecto se Dei esse denegat, qui eorum pravas actiones increpare recusat. Hinc itaque facile advertitur quid ambitioso illi a Christi fidelibus debeatur, cujus nomen prae 174 indignatione suppressimus. Nam quo proprio nomine dignus habeatur prorsus nescimus. Illum utique ultra modum malitiosum esse, a puero fama referente didicimus, et ex parte per nos cognovimus. Et quia hunc ad augmentum iniquitatum suarum contra sanctam Ecclesiam arte Simonis Magi niti audivimus, utile valde est, imo necessarium, quatenus auctoritate Simonis Petri ei in faciem resistamus. Cui si pro officii loco vehementer non restiterimus; cum ipso [Col. 0155A] Simone Mago, qui hoc genus iniquitatis primus invenit, nos habituros portionem, quod Deus abnuat, nullatenus dubitemus. Nam quid prodest nobis orare? quid prodest aliquando jejunare? quid etiam pauperes recreare? vel quaelibet alia bonitatis opera exercere, si Simoniacam haeresim a finibus nostris dissimulamus repellere? Quae, ut B. Gregorius dicit, ante omnes alias in sancta Ecclesia subdola fraude irrepsit, et quasi prima et maxima Ecclesiae castitatem foeda nimium pollutione contaminare praesumpsit. Igitur in Deum, et propter Deum rogamus vos et obtestamur, si habere partem in Christo vultis, una nobiscum summopere laboretis, ut tam saeva pestis, quae per saepe dictum haereticae pravitatis ministrum in partibus nostris diabolica suggestione [Col. 0155B] emersit, non quidem gladio ferri, sed gladio Spiritus sancti penitus computetur, ne nobis tacentibus in Spiritum sanctum peccetur, quod neque hic, neque in futuro saeculo remittetur (Matth. XII, 32) . 175 Valete in Domino semper; iterum dico: Valete. Et contumax ille, de quo agitur, sentiat nos Dei virtute plus posse quam possit ipse Simonis Magi impia arte.
Guillelmo sancti Florentii abbati, et Guillelmo archidiacono [Col. 0155D] Guillelmo archidiacono. Andegavensis Ecclesiae, qui cum Stephano decano Rainaldi electioni praecipue refragabatur: uterque postea eidem amici ex infestissimis facti, quo nomine taxantur, in epistola Marbodi: multiplex est Andegavensis malitia, multos Stephanos habet, multos Willelmos. fideli suo, Goffridus Vindocinensis monasterii indignus servus, prospera mundi despicere, et nulla ejus adversa formidare.
Rogamus vos, et per veritatem, quae Christus est, [Col. 0155C] obtestamur, ne in causa Dei, quam contra Rainaldum inspirante Spiritu sancto assumpsistis, aliquo modo deficiatis. Quod si feceritis, Christum, qui est veritas, plane abnegastis, et Ecclesiam suam, quae omnino casta debet esse et libera, saecularitatis concubinam et ancillam cum periculo animarum vestrarum constituistis. Praeterea etiam omnibus amicis vestris, quod evenire non credimus, mendaces facti estis, et eorum inimicitias merito incurristis. Non est vobis timendum, quia multos post Deum bonos adjutores habetis. Inter quos me et abbatem [Col. 0155D] Et abbatem S. Sergii. Bernardum, de hac abbatum contra Rainaldum conspiratione, Ildebertus epist. 11 ad Rainaldum ipsum: Pro eo religiosos abbates, et integri nominis personas audivi stare adversum te cum quibus tanto periculosius est congredi, quanto eorum fama sincerior, causa justior, dignitas major. Inter hos erat et Benerius Bonaevallis abbas epist. 16. S. Sergii veraciter reputare potestis, qui mallemus vivi excoriari, quam huic tantae consentiremus abominationi. Valete; et substantiam temporalem nullatenus ob hoc timeatis amittere. [Col. 0156A] Non enim diabolus tanta poterit auferre quanta vobis potens est Deus restaurare. Nihil tamen pro hac causa amittetis, et de manu Dei mercedem 176 recipietis, si pro ejus fide et nomine constanter egeritis.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, dilecto in Christo Patri Archembaldo [Col. 0155D] Archembaldo S. Albini abbati. De quo lib. I, epist. 6 Chronicum S. Albini: Anno 1106 obiit Girardus abbas S. Albini, V Idus Januar. qui fuit abbas annis 9. Eodem anno ordinatus est Archembaldus [Col. 0156D] abbas, VIII Idus Februar. S. Albini abbati, fratres sibi commissos diligere, et eorum vitia odio habere.
Ex testimonio divinae auctoritatis didicimus quoniam de profectu proximi, sicut de nostro, debemus gratulari, et de ejus defectu, tanquam de proprio, tribulari. Unde de quodam fratre vestro, Joscelino nomine, vehementer tribulamur; in quo non solum [Col. 0156B] laesam esse charitatem cognovimus, sed defunctam. In diebus istis, cum monasterii nostri necessitate cogente, juxta Maironem [Col. 0156D] Juxta Maironem. Vetustissima monasterii S. Albini possessio curtis Maironis in pago Pictaviensi, cum ejus partem a primis Andegavorum comitibus usurpatam, a Goffrido grisa tunica, Widone fratre ejusdem coenobii abbate, restitutam antiquae tabulae testentur, Andegavis datae anno Domini 966. Lotharii regis XV. Maironis etiam castelli fit mentio in chronico S. Albini, ubi de bello agit inter Ludovicum VII, regem et comitem Goffridum an. 1151. Monasteriolum destruitur. Maironus pristinae libertati restituitur. Rex et comes pacificantur. Goffridus comes obiit. , ubi obediens sibi, et non Deo ille commoratur, transitum fecissemus, misimus ad eum, ut in domum B. Albini et vestram nos hospites susciperet, deprecantes. Verba, quae his, qui a nobis missi fuerant, responderit, mala quidem et omnino indisciplinata fuerunt; sed facta satis pejora. Omnia quae ille conversus aversus in nos protulerit, vobis scribere noluimus, quia longum esset, et in nullo veritatem laedere volumus, quae vix in longiloquio illaesa servatur. Illud firmissime tenemur quia dixit quod nullatenus nos susciperet; et postea non bene devotus complevit. Haec vestrae dilectioni de servo avaritiae conscribentes, [Col. 0156C] non nostram, 177 sed charitatis injuriam vindicari deposcimus.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, dilecto in Christo confratri Archembaldo S. Albini abbati, peccata delinquentium non dissimulare, sed mox ut oriri coeperint radicitus amputare.
De vestro Joscelino [Col. 0156D] De vestro Joscelino. Epistola praecedenti Joscelinum et Goscelinum promiscue scribebant, ut Joffridum et Goffridum, quod ante monuimus. conquerentes vobis scripsimus, et ut de illo manifestam justitiam Deo et ordini vestro faceretis, diu auscultavimus, et adhuc auscultamus; et nihil a vobis actum super hoc audire potuimus. Unde manifestum est quia aut aures nostrae surdae sunt, et audire non possunt, aut manus vestrae contractae, et ad exercenda jura justitiae [Col. 0157A] nullatenus eas potestis aperire. Sed nos Dei gratia aures non habemus surdas. Cavete igitur, ne manus habeatis contractas. Quod si forte contractae vel aridae nunc usque fuerunt, non jam olivae, sed oleo justitiae ungantur, ut sanentur, et ad reprimendum Joscelinum pestifera inflatum superbia citius aperiantur. Et quoniam cor ejus repletum novimus iniquitate, et vestrum credimus plenum charitate, toto dilectionis affectu vos rogamus, ut adeo vigeat contra illum vestra aequitas, ne amplius sancto ordini illius dominari possit iniquitas. Si vero bonitati vestrae suggesserit, quia causam contra vos [Col. 0157D] Quia causam contra vos. Lib I, epist. 8. habemus, nolite sibi 178 parcere propter hoc, sed quanta sint viscera charitatis considerate. Charitas enim, sicut bene nostis, solummodo [Col. 0157B] amicum non diligit, verum etiam esurienti et sitienti inimico cibum et potum pariter cum hilaritate tribuit. Nos tamen inimici vestri non sumus, sed omnia quae in vobis Deus diligit, et nos diligimus, et vobis et vestris, si placet, germana charitate servire volumus. Nam quidquid de querelis nostris, quae concipiunt laborem et dolorem parturiunt, faciamus, charitatem, quod est vinculum perfectionis, erga vos semper integram, Deo donante, servabimus. Haec est, inquam, illa bona, imo optima virtus, sine qua habere caeteras virtutes est damnabile, et cum qua non habere eas, veniale. Valete, et quid de his, quae vobis scripsimus, facturus sitis, nobis rescribite.
[Col. 0157C] Frater Goffridus Hamelino abbati [Col. 0157D] Hanrelino abbati S. Albini. Postea episcopo Redonensi. Successit Hamelinus in monasterii praefectura Archembaldo anno 1119 ad episcopatum Redonensem evectus est anno 1127 Chronicum S. Albini eo anno: Hamelinus episcopus Redonensis efficitur Idibus Maii. Idem ejus obitum annotat anno 1141. Obiit Hamelinus episcopus IV Non. Februarias. Is est cujus litteras de duelli probatione libro superiore protulimus ad epist. 39. S. Albini, diligere quod Deus diligit, et odio habere quod odit.
Et formicam plaustrum trahere dedecet, et doctorem Ecclesiae manu tenere mendacium, sed oportet illum veritatem semper attendere, non relationem verborum. Si Albericus se nobis condonatum diffitetur, et si Paganus filius ejus [Col. 0157D] Paganus filius ejus. Idem videtur qui in epist. 27, lib. I: Fratrem Paganum Alerici ad dominum [Col. 0158D] papam mitto, cognomen videlicet factum ex nomine parentis, qui rectius hic Albericus vocatur. Quare sit etiam legendum arbitror libro primo. in Ecclesia nostra sub titulo monasterii vestri se factum monachum profitetur, negat uterque veritatem, dum falso loquitur. 179 Quod Paganus vobis suggerit, etiam si verum esset, sicut veraciter falsum dignoscitur, discuti tamen prius debuisset, antequam illum, reclamantibus monachis nostris, prudentia vestra [Col. 0157D] suscepisset. Injustum est enim, et canonum regulis prorsus contrarium, sine judicio exspoliare vestitum. Quod illum non esse fugitivum dixistis, mihi non mediocriter displicet hoc ab ore vestro fuisse prolatum, quod sobrietatis armarium olim credideram, [Col. 0158A] et veritatis sigillum. Ille utique de loco nostro, in quo monachus noster factus fuerat, aufugit, et stola secundae regenerationis rejecta occulte fugiens, claustrum B. Clementis [Col. 0158D] Claustrum B. Clementis. Prioratus Credonensis, de quo epist. 44. infregit. Unde non solum fugitivus agnoscitur, verum etiam vera propositione sacrilegus esse probatur. Si de illo nobis offertis justitiam, quod justum est facite, nos de illo prius investite. Nam vos ignorare non credimus quod nec ad comprovincialem, nec ad generalem synodum, multo minus igitur ad quamlibet causam vocari debet exspoliatus. Praeterea noveritis, nec genus verae religionis esse, nec signum purae dilectionis, pro Pagani familiaritate Philippicam retractare in amicum, nec pro illo, si vestrae magnitudini placuisset, contentio, quae inter monasterium [Col. 0158B] nostrum et vestrum esse solebat, et quae pene vel penitus pro dilectione vestra fuerat exstincta, rediviva fieri debuisset. Nos vero quod contra Paganum fecimus, adhuc facimus; nec extractum de vagina canonicae justitiae 180 gladium, nisi praecedente satisfactione, ab illo retrahemus. Quod si prius aliter actum intelligit, nos tamen juste et rationabiliter factum esse, sanctorum canonum auctoritate monstrabimus.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, domno Gualterio vitae laudabilis abbati [Col. 0158D] Gualterio abbati. S. Sergii, Bernardi, ad quam epist. 8 successori. Bernardi obitum S. Sergii tabulae conjiciunt in annum 1102, VIII Idus Aprilis; Walterii, in annum 1113, V Idus Januarias. , salutem cum dilectionis obsequio.
In Regula B. Benedicti, secundum quam professi [Col. 0158C] sumus, prohibitum dignoscitur et quod est amplius, auctoritate sancti Evangelii, ne alter alteri faciat, quod sibi fieri non optat (Luc. VI, 31) . Unde tota mentis intentione cavendum est, ut quod nobis fieri non optamus, nulla occasione aliis faciamus, ne fidei nostrae professionis scissuram facientes, evangelicae etiam traditionis contemptores a Deo judicemur. Haec idcirco, venerabilis Pater, proposuimus, quoniam hominem quemdam, Garinum scilicet Galandi [Col. 0158D] Garinum scilicet Galandi. Ea forma dictum, qua Petrus Goscelini, Paganus Alberici, etc. , qui sub confessionis actione et suae fidei promissione se suaque omnia nobis devoverat, subita pressum infirmitate monachastis, et res suas, imo nostras, quia Ecclesiae nostrae prius fideliter oblatas accepistis. Quod quam sit religioni Christianae contrarium, si scienter actum est, quod [Col. 0158D] absit, nos minime latet, et vos certum habetis. Requirimus igitur a dilectione vestra hunc hominem, et universas res hujus hominis cum homine 181 ipso nobis reddere non differatis, ne forte actio dilationis vobis ascribatur argumentum cupiditatis, [Col. 0159A] et sic per vos fraterna charitas vulneretur, quod est vinculum perfectionis (Col. III, 14) . Valete.
Bernerio honorabilis vitae abbati [Col. 0159D] Bernerio abbati. Bonaevallis, est autem id monasterium ejusdem ac Vindocinense dioecesis, hoc est Carnotensis, sed in agro Castrodunensi. Bernerii facta est mentio lib. I, epist. 21, alibi religiosum et boni testimonii virum vocat. , Goffridus, abbatum omnium minimus, a Deo salutem, et a se germanae dilectionis devotionem.
Servitio vestrae bonitatis, quod mihi licet immerito, saepe obtulistis, nunc opus habeo, et quem charitas debitorem fecit promittendo, non pigeat debitum solvere promissa reddendo. Andegavis si quidem ecclesiasticum negotium in crastino Ascensionis acturi sumus, ad quod prudentiae vestrae consilium et auxilium diligenter invitamus, et ne in praesenti necessitate nobis desit, humiliter [Col. 0159B] deprecamur. Quod si deprecationem nostram qualibet occasione exaudire dissimulatis, amicus utique dici potestis, sed qui non permanet in tempore necessitatis.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus charissimo domino et praecordialissimo amico, Bernerio Bonaevallis abbati, viro vere religioso, beatam Trinitatem puro semper corde diligere, et ejus proximae festivitati nulla occasione deesse.
Ad celebrandam nobiscum, quam diximus, sanctae et individuae Trinitatis festivitatem [Col. 0159D] Trinitatis festivitatem. Titulus hic monasterii Vindocinensis, ut Goffridi fundatoris, et Theodorici episcopi litterae declarant. Urbanus II: Dilectis in Christo filiis Girardo abbati S. Albini Andegavensis, et Bernoni abbatis S. Trinitatis Vindocinensis. [Col. 0160D] Breve Chronicum S. Albini: Pridie Kalend. Junii apud Vindocinum. Castrum monasterium S. Trinitatis dedicatum est anno ab Incarnat. Domini 1040. Goffridus ipse lib. V, epist. ultima. , et tantae solemnitatis devotio vos venire compellit, et ut sepositis curis omnibus nullatenus differatis venire, quem erga vos habemus purae dilectionis affectus [Col. 0159C] suppliciter exposcit. Debitum quippe religionis est, et germanae charitatis augmentum, festa sanctorum Dei, et maxime suam ipsius festivitatem devotione celebrare, et diligentis se proximi justum desiderium totis visceribus adimplere. Valete, et in his quae humiliter rogamus, non sit vobis taediosum Deo et nobis obedire.
Goffridus Vindocinensis monasterii inutilis servus, viro aeterna memoria digno, Bernerio abbati Bonaevallis, in valle spiritualis frumenti abundare, et hymnum Deo dicere sempiternum.
Sancti Spiritus, ut arbitror, igne succensus et ab increpatione Simoniacae impietatis 183 spiritum, [Col. 0159D] quo agitaris, reprimere non valens, multos in te adversarios incitasti, inter alios maxime unum [Col. 0160D] Unum cujus nomen. Rainaldum electum Andegavensem. Huic videre est, quod epist. 9 monuimus, Bernerium e numero abbatum fuisse, qui Rainaldi electionem conjunctis studiis oppugnabant. cujus nomen dicere superfluum puto, quia nec vulgo manet incognitum. Et si illud, natura negante, surdi non audiunt, nec muti loquuntur, eis tamen ab aliis nutibus et signis est indicatum. Tibi, religiose abba, [Col. 0160A] a multis dicitur quod Simonem Magum nostris temporibus in Ecclesia suscitatum frustra exstinguere verbis conaris, quia in hominibus qui corrigat non invenitur. Tu vero desiderio repletus prophetico, tibi suaderi nullatenus potest, quin semper inquiras, qui tecum assurgat contra regnantem in sancta Ecclesia abominationem, cum ipso Propheta fideliter clamare non cessans: Quis consurget mihi adversus malignantes, aut quis stabit mecum adversus operantes iniquitatem? (Psal. XCIII, 6.) Clama itaque tu organum Dei, tuba Spiritus sancti. Ne sileas, egregie praeco veritatis, nec vocem retrahas a correctione haereticae pravitatis; et si eos qui sanctae Ecclesiae castitatem foeda nimium pollutione commaculant, de templo ejicere, sicut Salvator fecit, non [Col. 0160B] vales verberibus, saltem verbis nulla desinas occasione. Noli, vir sancte, noli credere illis, qui te loqui asserunt sine utilitate, quoniam eos, contra quos loqueris, revocare non potes a scelere. Qui talia dicunt, tecum pariter Joannem sanctum domini praecursorem redarguunt. Ille enim quamvis Herodem ab incestu revocare non posset, veritatem tamen non siluit, dicens quod 184 ei uxorem fratris sui habere nulla ratione liceret (Matth. XIV, 4) . Unde si vir sanctus decollari meruit, et coronari, Herodes impius, cum eis qui sibi consenserunt, promeruit aeternaliter cruciari. Satis est igitur melius cum Joanne redarguere quam reticendo veritatem consentire Herodi. Nulli certe Christiano Christi [Col. 0160C] Dei et Domini sui legem silere licet, nec propter personam veritatem occultare. Nam qui propter personam veritatem occultat, Christum, qui est veritas, videtur abnegare. Vale, et agnoscant impii Simoniaci, te veritatis virtute plus posse quam possint ipsi Magi Simonis perversitate.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, venerabili abbati Bernerio, viro vere religioso, dimidium animae suae, et si non sufficit animam totam.
Pater in Christo charissime, esse vestrum desiderio scire desiderans, quoniam praesens corpore non possum, praesentibus litteris dilectam Deo et charam [Col. 0160D] hominibus dilectionem vestram interrogare praesumpsi, qualiter congregatio vestra se erga vos habeat; vos enim erga illam optime habere non dubito. De viribus corporis iterum quaero; nam de virtutibus animae vestrae quaerere superfluum aestimavi, quia illam de die in diem proficere credo [Col. 0161A] certa fide, cum divina 185 cooperante gratia, vestrae bonitatis longaeva consuetudo in hac credulitate sensus meos omnino firmet et muniat. De esse vestro quaerens, mirandum non est si valde sollicitor, nam in prosperitate vestra laetor vehementer et delector, in vestra adversitate non mediocriter afficior et contristor, licet in adversitate, quae justum hominem probat, esset potius laetandum, si vis amoris, quo vos semper amavi, virtutem rationis admitteret. Haec autem ratio, quamvis ad ostium meae mentis saepius pulset, ei pulsanti non aperitur; nam funibus vestrae dilectionis alligata, intrare non sinitur. Vestram igitur prosperitatem diligere possum, vestram adversitatem desiderare ulla ratione non possum, sed illam meam faciens compassionis affectu, [Col. 0161B] vobiscum usque ad mortem humeris charitatis portare paratus sum. Valete.
Honorabili Patri et suo praecordiali amico Bernerio, viro sapientiae doctrina, et vitae meritis decorato, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, se totum cum posse suo.
Quod vobis, venerande Pater, dixi simpliciter, sicut audivi, monachi vestri intellexerunt nequiter. Et ego mando vobis, quia illud libenter corrigam, nec unde vestri insidiatores, quos filios credebam, vos valeant molestare, ulterius dicam. Simplicibus et bonae 186 voluntatis hominibus me loqui putabam, sed praesentibus illis religiosae simplicitatis [Col. 0161C] inimicis ponam ori meo custodiam. Quorum impuritas, velit nolit, quandiu vixero, certis indiciis poterit approbare quam pura charitate vos diligo. Cum quo, si necessitas exigit, et adversitatem sustinere laetor, et sine quo prosperitatem habere non delector.
Bernerio vitae laudabilis abbati, frater Goffridus, salutem et dilectionem.
Noveritis, quod tamen vobis in aure dico, Deo volente, me ad praesens Romam iturum: sed nec mulam habeo, nec mulum; et quia vos habere credo quod ego non habeo, humiliter supplico ut animal utrumque mihi praestetis, aut unum, vel, si placet, neutrum. Non tamen ideo de amicitia minus, quia [Col. 0161D] vos propter vestra non diligo, sed propter vosmetipsum.
Amico suo charissimo, Bernardo abbati [Col. 0161D] Bernardo abbati. S. Launomari. Id est Blesensi, ut scripsit lib. II, epist. 14. Ivo epist. 172: Mauricius Blesensis coenobii S. Launomari abbas. Mauricii, ut puto successor Bernardus. S. Launomari, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis abbas, salutem.
Fratrem hunc, quem vobis notum, et ex parte familiarem agnovimus, cum litteris nostris ad vos [Col. 0162A] mittere curavimus, ut eum 187 ad salutem animae suae in congregatione vestra recipiatis, si tamen recipere vultis. Diu enim, ut ipse bene nostis, nobiscum fuit, sed mores suos juxta desiderium nostrum corrigere noluit. Unde merito aut ejus malitiosa vita blasphemari potest, aut ignorantia, vel incuria nostra, quod Deus abnuat, accusari.
Venerabili fratri et coabbati, Odoni [Col. 0161D] Coabbati Odoni. Majoris Monasterii. Sic enim nostra est conjectura. Odonem virum religiosissimum, post restitutos Majori Monasterio monachos abbatem nonum, ejusdem coenobii tabulae successorem [Col. 0162D] faciunt Guillelmi, diemque obitus notant XIII, Kalend. Julias, et tumuli locum in dextra porticu ecclesiae, juxta abbatem Bernardum Guillelmi praedecessorem. Hic rursus est Odo, abbas Majoris Monasterii, ad quem exstat Hugonis et Bernardi abbatum epistola post Ivonis epistolas edita. Quare Odoni haud dubie inscribenda est. suo praecordiali amico, frater Goffridus, salutem et dilectionem.
Fama discurrente sinistra ad nostrum usque pervenit auditum, quod Hierusalem redeundi habetis animum. Hierusalem semel vidisse vobis sufficere debet, quam si nunquam vidissetis, neque propter [Col. 0162B] hoc contra vos orta esset calumnia diaboli, neque vobis necessaria indulgentia Dei. Fides utique monasticae professionis eundo Hierusalem observari minime potest; sed violari. Hierusalem etenim ire, sicut indictum est laicis, sic interdictum est monachis ab apostolica sede. Quod novi ego ipse, sicut ille, cujus aures erant ad os domini Urbani papae, cum et eundo Hierusalem peregrinari praeciperet laicis, et ipsam peregrinationem monachis prohiberet. Ubi sanctus Benedictus de peregrinis monachis mentionem facit, de illis loquitur qui eo tempore mundo quidem renuntiabant, sese in Domini servitutem profitentes, nullam 188 tamen sua professione alicubi firmantes stabilitatem. Eos vero, qui [Col. 0162C] certo in loco profitentur, ubi professi sunt, et bajulare crucem Domini, et Dominum sequi necesse est, non peregrinam quaerere sepulturam. Non igitur sub occasione Hierosolymitani itineris deviemus ab itinere nostrae professionis, ne, dum falsam beatitudinem quaerimus, veram et corporis et animae inveniamus miseriam. Carnalis amore fratris vestri, qui in Hierusalem est, aut fortasse jam mortuus est, aut quousque illuc perveniatis mori potest, mens vestra ad illicita minime trahatur et spiritualium filiorum, et fratrum, quos sub pollicitatione fidei vestrae regendos suscepistis, et de quibus etiam Domino redditurus estis rationem, cura deseratur. Non est enim opus fidelis et bonae mulieris, proprios partus porcis exponere, et quos semel vigilans peperit, [Col. 0162D] dormiendo opprimere. Hac arte Satanae multi, qui in regeneratione prima diabolo, et in secunda diabolo simul et saeculo renuntiaverunt, terramque promissionis praevio Spiritu sancto jam ingressi fuerant, corde in Aegyptum sunt reversi, et manna fastidientes, ollas carnium, et caetera, quae divinae legi erant contraria, petierunt. Habuerunt itaque escas; sed in escis illis retia, quibus capti, [Col. 0163A] et hamum, quo sunt strangulati, invenerunt. Hi comparabiles sunt corvo infideli nuntio, qui cupiditate cadaveris Noe sancti patriarchae contempsit imperium. Prius quidem, ut columba, acceperunt ramum olivae, 189 cum quo ad arcam redirent, et in arca manerent, sed de fenestris arcae, ad quas fide baptismatis et monastica professione jam volaverant, non redituri evolaverunt. De quorum numero quemlibet hominem, multo minus igitur Dominici gregis pastorem et custodem esse non opto, ne forte contingat, quod Deus abnuat, illum ex pastore lupum fieri, et ex custode latronem. Valete, et quae bono animo scripsimus, vobis placeat retinere.
[Col. 0163B] Frater Goffridus, dilecto confratri Amblardo Lemovicensi abbati [Col. 0163D] Amblardo Lemovicensi abbati. In diplomate Philippi I regis de translatione Mauziacensis coenobii ad ordinem Cluniacensem subscribit Ademarus abbas Lemovicensis, hoc est S. Martialis, ut in dedicatione monasterii Vindocinensis Odolricus abbas de S. Martiale monasterium Lemovicense (quod pro monachis canonicos saeculares nunc habet) et monasterium S. Martialis unum atque idem est ut Floriacense, et S. Benedicti; Miciacense et S. Maximini; [Col. 0164D] Segestrum et S. Sequani; Uticense et S. Ebrulsi; Ricomagense et S. Amabilis. Alterum enim tituli nomen est; alterum loci, in quo condita fuerunt. Atque in iis sane locis, quae unicum habent monasterium, id statim intelligitur. In amplioribus vero civitatibus, et quae multis coenobiis nunc florent, de vetustissimo et sui temporis unico accipi debet, ut in synodo Remensi Leonis IX. Oylardus abbas Catalaunensis, de abbate S. Memmii; apud Ivonem epist. 216, abbas Carnotensis, id est S. Petri. , sic fratres tibi commissos diligere, ne a te eorum diligantur errores.
Perlectis litteris tuis, quibus de monacho tuo conquestus es, agnovimus quod immemor ecclesiastici vigoris, et honoris, et officii ac ministerii sui oblitus, linguae aculeis te exacerbare praesumpserit. Lingua quidem secundum Jacobum, inquietum malum est, modicumque membrum, sed magnam silvam incendit, quia animae et corporis substantiam perdit. Lingua ignis est, et in ea universitas iniquitatis consistit (Jac. XI, 5-8) . Lingua gladius est, quo Conditor et Redemptor noster a Judaeis interfectus noscitur, nec illis tantum qui Christum gladio ferri, quantum illis qui eum gladio verbi peremerunt, [Col. 0163C] mors Christi deputatur. Christus ipse in cruce jam positus pro illis potius oravit, qui eum gladio ferri pupugerunt, 190 non pro illis, qui eum gladio verbi occiderunt. Si igitur linguae perversitas non restringitur, non multum prodest, si caetera mala corrigantur. Habes circa hujusmodi delinquentes, et in Veteri et in Novo Testamento, divina consilia et praecepta, cum Dominus Deus in Deuteronomio dicat: Et homo quicunque fecerit in superbia ut non exaudiat sacerdotem aut judicem, quicunque fuerit homo ille morietur, et omnis populus cum audierit, timebit, et non aget impie, ne moriatur (Deut. XVII, 12, 13) . Et ut sciamus hanc Dei vocem cum vera et summa majestate ejus processisse, [Col. 0163D] ad honorandos et vindicandos sacerdotes, qui in ejus loco stant, aut de ejus loco cadunt cum adversus Aaron sacerdotem tres de ministris Core, Dathan et Abiron ausi sunt superbire, hiatu terrae absorpti ac devorati poenas statim sacrilegae audaciae [Col. 0164A] persolverunt. Nec illi soli, sed et caeteri ducenti quinquaginta, qui eorum comites ad audaciam fuerunt, prorumpente a Domino igne consumpti sunt (Num. XVI, 1) . Unde vera propositione probatur, quod non solum qui contra praepositos Ecclesiae superbiunt, sed etiam qui consentiunt eis, a Deo damnantur. In libro quoque regnorum, cum Samuel sacerdos a populo contemneretur, exclamavit Dominus, et dixit: Non te spreverunt, sed me (I Reg. VIII, 7) . Et ut hoc ulcisceretur, excitavit Saulem regem, qui superbum populum calcaret et premeret, et per diversa poenarum genera affligeret, ut contemptus sacerdos ultione divina vindicaretur. David sanctus, cum oram chlamidis Saulis regis pessimi, 191 et jam in Dei dispositione depositi, occulte [Col. 0164B] abscidisset, quod factum parvissimam contra doctorem musitationem significat; magna cordis contritione se arrexit, quia in peccatore praeposito Dei potestatem, quam venerari debuisset, et auctoritatem agnovit, quae nec major justis pastoribus a Deo conceditur, nec minor injustis. Sed et Salomon in Spiritu sancto constitutus docet quae sit sacerdotalis auctoritas et potestas, dicens: Ex tota anima tua time Deum, et sacerdotes ejus sanctifica (Eccli. VII, 32) . Et iterum: Honora Deum tuum ex tota anima tua, et honorifica sacerdotes ejus (ibid. 33) . Quorum praeceptorum memor, B. Paulus, cum sacerdoti, nesciens eum sacerdotem esse, malediceret, et ei diceretur: Sic insilis in sacerdotem maledicendo? (Act. XXIII, 4) statim culpam agnovit: [Col. 0164C] et quia noxam ex ignorantia contraxerit, asseruit dicens: Nesciebam, fratres, quia pontifex esset. Scriptum est enim: Principem populi tui non maledices (ibid., 5) . Et alibi dicit: Non est potestas nisi a Deo. Et qui resistit potestati, divinae ordinationi resistit; et qui resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt (Rom. XIII, 1, 2) . Dominus etiam noster ipse Jesus Christus, rex et judex et magister noster, usque ad passionis diem servavit honorem sacerdotibus, quamvis illi nec timorem Dei, nec agnitionem Christi servassent; nam cum leprosum mundasset, dixit illi: Vade et ostende te sacerdoti (Matth. VIII, 4; Luc. XVII, 14) . Ea humilitate qua nos quoque humiles esse docuit, sacerdotem appellabat quem [Col. 0164D] sciebat esse sacrilegum. Item sub ictu passionis cum alapam accepisset, et ei diceretur; sic respondes pontifici? Nihil contumeliose 192 locutus est in personam pontificis, sed magis innocentiam suam servavit, dicens: Si male locutus sum, exprobra de [Col. 0165A] malo; si autem bene, quid me caedis? (Joan. XVIII, 23.) Quae omnia ab eo ideo facta sunt humiliter atque patienter ut nos suae humilitatis ac patientiae haberemus et sequeremur exemplum. Docet doctores Ecclesiae legitime et plene honorari, etiamsi aliter agant quam debeant, dum circa falsos doctores Deus ipse talis existit. Praeterea sanctos apostolos Scribarum et Pharisaeorum, perversorum atque sacrilegorum doctorum, potestati substituit, quatenus apostolorum et probaretur humilitas, et meritum augeretur, et per hoc plebs Christiana disceret portare jugum veri sacerdotis, etiam sub falso sacerdote. Meminisse monachi debent, quoniam abbates Deus instituit; abbates autem monachos constituerunt. Quod si nos aliquid audere contra Deum possumus, [Col. 0165B] qui abbates facit; possunt et contra nos audere monachi, a quibus fiunt. Qualescunque sunt Ecclesiae doctores, de ipsis tamen Dominus dicit: Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) ; et: Qui tangit vos, tangit pupillam oculi mei (Zach. II, 8) . Tangere hoc in loco non verberum quamlibet actionem significat, sed quae fit in praelatos a subditis, praeloquente praelato eis diabolo, linguae vel cordis detractionem. Maria utique soror Aaron prophetissa, dum Moysi detraxit, quamvis ipse aliquanto aliter fecerit, illico stigmate leprae perfusa est, et de castris Domini foras projecta (Num. XII.) . Ozas etiam Levites, cum arcam Domini recalcitrantibus 193 bobus [Col. 0165C] cerneret inclinatam, eam volens erigere, statim ab angelo Domini percussus interiit (II Reg. VI, 6, 7) . Per arcam praepositus Ecclesiae signatur, quem reprehendere minore ordini nulla ratione permittitur. Utile est et necessarium, ut B. Eusebius [Col. 0165D] Eusebius. Papa, cui tribuitur etiam ab Ivone decreti part. V, cap. 252. dicit, ut rectores a subditis timeantur, et ab ipsis corrigantur ut humana formidine peccare metuant, qui divina judicia non formidant. Deteriores quippe sunt, ut idem ipse asserit, qui detractionibus doctorum vitam moresque, quamvis videantur reprehensibiles, insequuntur, his qui substantias aliorum praediaque diripiunt. Et ideo juste infames sunt, et ab Ecclesia extorres fiunt. Nam sic odit Deus eos qui linguarum gladiis, seu quolibet alio modo adversus Patres armantur, ut Patrum invasores, et in omni [Col. 0165D] mundo notantur infamia. Quos enim Deus suo reservavit judicio, humano examine condemnari nec debent, nec possunt. Et B. Gelasius papa [Col. 0165D] B. Gelasius papa. Quae hic Gelasii dicitur sententia, eam Caio papae tribuit Ivo part. V, cap. 253. Legitur in Eusebii epistola ad Aegyptios; unde et a Gratiano citatur II. q. 7. Oves quae. : «Oves quae pastori suo commissae sunt, eum reprehendere, nisi a catholica fide exorbitaverit, nec debent, nec ullatenus accusare possunt, quia facta pastorum oris eorum gladio ferienda non sunt, quamvis recte reprehendenda videantur. Et B. Gregorius in Moralibus [Col. 0165D] B. Gregorius in Moralibus. Lib. XXV, cap. [Col. 0166D] 14 et 15 et apud Adelbertum diaconum lib. II, cap. 155. Speculi, quod ex Gregorii Moralibus excerpsit. scribit, dicens: «Magistrorum [Col. 0166A] vita, etiam si jure reprehenditur oportet tamen ut a subditis sufferantur pariter et timeantur.» Subtilis ergo via tenenda est a subditis rectitudinis, et humilitatis, ut reprehensibilia magistrorum facta nec placeant, nec tamen eorum mentes a servanda 194 magistrorum reverentia recedant. Quod bene Noe debriato exprimitur, cujus nudata verecundiora boni filii aversi veniendo texerunt (Gen. IX, 23) . Quid est quod filii verecundiam patris superjecto dorsis pallio aversi venientes operiunt, nisi quod bonis subditis sic praepositorum suorum mala displicent ut tamen haec ab aliis occultent? Si vero subditi a rectorum suorum reprehensione temperare se negligunt, usque ad reprehensionem ipsius conditoris excedunt, [Col. 0166B] cujus superna dispositione praelati sunt. Nam si opera hominum injusta videntur, potestas, quae a Deo est, nunquam erit nisi justa; quam injusti homines multoties propter subjectorum merita habere permittuntur. Non est toleranda a praepositis superba loquacitas vel praesumptio subjectorum. Haec sunt enim sicut venerabilis [Col. 0166D] Doctor et martyr Cyprianus. Epist. 65 ad Rogatianum de diacono contumelioso. doctor et martyr Cyprianus, scribit, haereticorum ortus, atque conatus schismaticorum male cogitantium, ut sic superbi superbis placeant ut praepositum superbo tumore contemnant. Sic de Ecclesia receditur, sic altare profanum extra Ecclesiam collocatur, sic contra pacem Christi et ordinationem, atque unitatem Dei rebellatur . . . . Oportet [Col. 0166C] ergo monachum, de quo mihi scripsisti, ne et ipse daemonium fiat, agere audaciae suae poenitentiam, et honorem Dei in sacerdote etiam aliter agente agnoscere, et tota cordis et corporis supplicatione suo praeposito satisfacere. Quod si superbus exstiterit, exerce in eum honoris tui potestatem, ut tanquam homicida, 195 ab omni ordine depositus, vel sic agnoscat ecclesiasticae censurae rigorem; nam si Deus superbis angelis non pepercit, superbis hominibus parcendum dedocuit. Homicidarum vero tria genera esse Clemens sanctus [Col. 0166D] Clemens sanctus. Epist. 1 ad Jacobum fratrem Domini. , discipulus B. Petri et successor ejus, in consilio residens asseruit, et poenam eorum parilem fore nos docuit. Sicut enim interfectores fratrum, ita et detractores eorum, eosque odientes, homicidas appellavit, quia et qui [Col. 0166D] occidit, et qui odit fratrem suum, et qui detrahit, homicida est, quoniam detractio, etiam si cum veritate misceatur, ex odio surgit. Optare tamen debes magis injurias odientium pietate et patientia vincere quam concessa tibi licentia et auctoritate vindicare. Vale, et quae tibi scripsimus, si bona sunt, tene.
Goffridus Vindocinensis monasterii abbas G. venerabili [Col. 0167A] priori de Charitate [Col. 0167D] G. priori de Charitate. Inter primarios quinque prioratus ordinis Cluniacensis principem locum tenet is, qui Charitati agri Nivernensis oppido ad Ligerim nomen fecit. Quibus acceptum hunc debeant Cluniacenses, Ludovici VI regis diploma Aurelianis editum docet his verbis: Prioratus B. Mariae de Charitate super Ligerim, quem Gaufridus Antissiodorensis episcopus et Guillelmus comes Nivernensis, et Bernardus de Chaillant, et alii fideles regni nostri, ad quos locus ille de charitate cum villa et pertinentiis suis omnibus, in spiritualibus et temporalibus totaliter pertinebat, Hugoni abbati et monasterio Cluniacensi et eorum successoribus dederunt, et concesserunt, absque ulla retentione per se et monachos suos professos [Col. 0168D] omni tempore habendum, tenendum et possidendum. , cum dilectione salutem.
Praesentium latorem vestrae bonitati transmittimus, quatenus eum in congregatione vestra ad salutem animae suae, si vultis, recipiatis. Hoc tamen vobis laudare nec audemus, nec vituperare volumus, Diu etenim nobiscum fuit, et pravos mores suos semper emendare contempsit. Sed bonum, quod apud nos diutius facere 196 distulit, apud vos forsitan facere curabit.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis abbas, dilectis in Christo filiis Hamelino [Col. 0168D] Hamelino. Lib. III, epist. 10 et 11, monachis Vindocinensibus scripta est haec epistola cum aliquot sequentibus. et caeteris omnibus, prospera mundi despicere, et nulla ejus adversa formidare.
[Col. 0167B] Gaudeo plane propter constantiam vestram, quam Deo acceptam esse non dubito, et coram bonis hominibus cognovi approbatam. Si molestum habetis, quod in ecclesia voces [Col. 0168D] Quod in ecclesia voces. Interdictum, opinor, designat quod Vindocinensibus suis indixerat adversus comitissam. cantando non exaltatis, dico vobis quia oris vocem Deus non attendit, sed cordis. Quare non est opus sonantibus verbis cum oramus; sed ubi sacrificamus, ibi et orare debemus. Ubi vero sacrificandum sit, Psalmista manifestat dum dicit: Sacrificium Deo spiritus contribulatus; cor contritum et humilitatum Deus non spernit (Psal. L, 19) . Si quis forte huic sententiae obviare tentaverit, asserens in ecclesia super altare esse sacrificandum, sicuti fit, verum est utique quod dicit . . . Sed scire debet, quia in Ecclesia altare ibi nihil [Col. 0167C] aliud significat, quam cor in homine. Quae ergo, fratres, dicitis in cordibus vestris, in cubilibus vestris compungimini. Sacrificate sacrificium, ut diximus, sperantes in Domino (Psal. IV, 5, 6) cujus misericordia adjuti visibilem et invisibilem superabitis inimicum. Certe, fratres, vos non pugnatis eo quod alicui sua auferre vel subripere velitis, sed ne sponsa Dei Ecclesia, quae 197 casta omnino debet esse et libera, saecularitatis concubina fiat, et ancilla. Hoc si fieri posset, quod absit, non tam domus Dei quam spelunca latronum, et sentina vitiorum dici deberet. Est etiam alia causa vestrae magnae securitatis, quod non feriendo, sed patiendo resistitis; et non tam pro vobis quam pro successoribus vestris hoc facitis. Unde patet quod ipsius Domini [Col. 0167D] nostri Jesu Christ exemplum tenetis, qui et pro aliis pertulit [ f. mortem], et patiendo hostem superavit. Et sicut Dominum Jesum, caput nostrum, vicisse diabolum veraciter credimus, ita et nos omnes [Col. 0168A] adversarios nostros superare valebimus, si illius membra fuerimus. Charissimi, mirari nolite quod ad vos venire differo, quia sexum illum mihi suspectum [Col. 0168D] Sexum illum mihi suspectum. Lib. I, epist. 26. invenio, quem nec amicis bene fisum agnosco. Sexus iste nostrum primum venenavit parentem, suum quoque maritum et patrem, jugulavit Joannem Baptistam, inimicis suis fortissimum tradidit Samsonem, quodam etiam modo interfecit Salvatorem, quia nisi ejus culpa exigeret, Salvator noster pro nobis mori necessarium non haberet. Heu quantos jam perdidit! quos adhuc potest perdere non desistit! Ut breviter dicam, omnibus qui perierunt, qui pereunt, seu qui usque in finem saeculi perituri sunt, sexus iste duplicem contulit mortem. Nisi enim peccasset, et peccando primum hominem peccare [Col. 0168B] fecisset, homo non moreretur in corpore, nec ejus anima in aeternum periret. Vae sexui, cui nec timor inest, nec verecundia, 198 nec bonitas, nec amicitia, qui magis timeri potest cum amatur, quam cum odio habetur. In his verbis epistola nostra concluditur. Dominus Jesus Christus sit abbas et Pater vester; bona ejus genitrix Maria, vestra mater. Ipsi Deo et Domino nostro, qui pro peccatis nostris in cruce positus, B. Joanni suam sanctissimam commendavit matrem, vestram, commendo fraternitatem, ut sua pietate vobis donare dignetur veram charitatem, veram obedientiam, puram cordis et corporis castitatem, et inter prospera humiles, et inter adversa securos vos faciat, et ad gaudia sine fine mansura perducat.
Goffridus Vindocinensis coenobii servorum servus, dilectis in Christo fratribus, aeternam benedictionem.
Quod vos diu est non visitavi, scitote hoc non meae voluntatis fuisse, sed penitus necessitatis. Infirmitas enim, quae dum apud vos essem me cepit, ut a vobis recessi, quatuor tantum diebus me dimisit; sed postea graviter invasit. Unde ab amicis nostris accepto consilio potionem sumpsi, qua dum corpus purgare debui, pene me corporis vita purgavi. Sed Dei gratia de infirmitate illa convalui, et ad vos quam citius potero, revertar, quos prae cunctis hominibus semper diligo et dilexi.
[Col. 0168D] Dilectis in Christo discipulis, Ingelbaldo [Col. 0168D] Ingelbaldo. Monacho Vindocinensi. Ostiarius jam erat ante Goffridum abbatem, quando ad Urbanum papam, una cum Frotmundo priore missus est ob litem Credonensem cum monachis S. Albini. , et omnibus aliis, Goffridus eorum indignus Pater, salutem a Deo et benedictionem.
Calumniae, quae in partibus patriae Andegavensis [Col. 0169A] olim contra nos ortae fuerunt, divina opitulante gratia, ad honorem nostrum et utilitatem sunt sedatae. Novitium quemdam honestae vitae, et optime litteratum suscepi; quem saeculi pannis exutum regulari veste habeo vestitum. Domnus prior noster [Col. 0169D] Domnus prior noster. Legendum ex veteri codice domnus, item lib. V, epist. 2: Domno Radulfo. Domni et domini perpetuum hoc discrimen apud Goffridum, quando de hominibus sermo est, quod domni vocem praeponit nominibus propriis, aut iis, quae propriorum vicem gerunt; ut domnus Ildebertus, domnus Paganus, domnus Ernaldus, domnus Hamelinus, et domnus episcopus, domnus abbas, domnus prior, domnus archidiaconus. In caeteris [Col. 0170D] dominum dicit cum adjecti locum habet, ut in epistolarum inscriptionibus passim, Domino et Patri Domino et amico. Hac tamen exceptione, quod cum de papa loquitur, praecipui honoris causa dominum pro domno usurpat, ut dominus papa, dominus papa Urbanus, cum alii fere scriptores domnum papam et domnum apostolicum dicere soleant, domini nomen uni Deo tribuentes. infirmus tenetur, sed de beata illa anima quid dicerem, quae si, vocante Domino, a saeculo migraret, nunquam, ut aestimo, gehennam sentiret? Sed me infelicem! me miserum! quem nulla peccatorum meorum recordatio momordit, dum carnis sanitas blandiretur, nunc saltem inopinata infirmitas, quae me subito pressit, circa mea mala reddere deberet sollicitum. Cum sanguinis immoderantiam metuens parum me minui fecissem, minutionis die tertia, discors humorum fluxus ordinem naturae transgrediens [Col. 0169B] per diem et noctem de corpore meo emanavit. Quem dum bona Dei pietas restrinxisset, febris mihi cognita pridem me vacuum pariter et fatigatum statim arripuit. Hinc igitur non jam ut subditos, non jam ut discipulos, sed sicut dominos et amicos charissimos, ex intimo cordis affectu vos deprecor, quatenus quidquid in vos deliqui, 200 propter charitatem, quae Christus est, corde, ore mihi dimittatis, et infirmitati animae meae succurrere, quia valde necesse est, non differatis. Caro quidem, unde gloriari oportet, affligitur; animae vero succurrendum est orando; de qua lugendum vehementer, si periclitatur.
Frater Goffridus Vindocinensis monasterii qualiscunque [Col. 0169C] minister et humilis servus, dilectis filiis et fratribus, Hugoni priori, et caeteris omnibus, perpetuam benedictionem a Domino et a se puram et integram dilectionem.
Quoniam oculus animae nostrae vobis vigilat diligenter, ut mihi vicem mutuae dilectionis reddatis, quaeso humiliter. Vigilate itaque orantes pro me, licet indigno, vestro tamen pastore, qui vos intra sinum memoriae nostrae semper contineo, et de mamilla proprii pectoris lac paternae dulcedinis, absens quidem corpore, sed praesens dilectione, vobis tribuo, potum simul animarum vestrarum et escam. Tali potu et esca fidelium discipulorum mentes satiantur, dulcedine scilicet sui pastoris et amore. Ego certe vestrae anxietati, quam pro nostra absentia [Col. 0169D] vos habere non dubito, valde compatiens, pane tribulationis mens nostra frequenter cibatur, et potatur aqua angustiae. Est mihi tamen consolatio maxima, chara videlicet dilectio vestra, et malorum hominum patienter 201 portata persecutio. Vere vera dilectio vestra me consolatur, quae pro purificatione [Col. 0170A] animae nostrae Deum die ac nocte precatur. Pravorum autem hominum etiam maledictio vehementer optanda est, et eorum benedictio non mediocriter formidanda. Nam maledictio illorum creat beatitudinem, et eorum benedictio acquirit damnationem. Unde si mihi non creditur, Christo saltem credatur, qui non mentitur, qui discipulis suis loquitur, dicens: Vae cum benedixerint vobis homines (Matth. V, 11) ; et: Cum vos maledixerint beati estis (Luc. VI, 26) . Non horariam, sed assiduam fidelibus, non infidelibus, Christus in hoc mundo promisit pressuram. Unde vera ratione et Christi auctoritate probatur quod quicunque pressuram odit quam Christus promisit, non fidelis filii sortitur haereditatem, sed infidelis servi carcerem promeretur. Nec promittentem [Col. 0170B] diligit Christum, qui Christi promittentis odit promissum. Nos autem, fratres, et promittentem Christum et ejus promissum toto corde, tota anima, tota virtute diligamus, et pressurae, quam suis promisit, si sui esse volumus, nos ultro offeramus, quia parum est, vel nihil penitus quamlibet pressuram pro tanto domino sustinere, cum ipsum Dominum pressurae praemium agnoscamus. Omnis itaque pressura, tribulatio, et angustia desiderio desideranda est, ubi Christus est in causa. Christus utique semper est in causa Ecclesiae suae, in qua nulli deest homini sive justo, sive peccatori. In hac causa justum quidem 202 probat, ut adhuc justificetur; hac examinat peccatorem, ut justus efficiatur. Pro hac causa ipsemet etiam carnem suscepit, et decertavit [Col. 0170C] usque ad mortem; nec feriendo, sed patiendo superavit. Nos igitur amplius non affectemus laudes hominum, ut quaslibet eorum pressuras timeamus, sed Christum in sua causa esse nobiscum firmissime credamus, et pro ipso, qui nos redemit sanguine proprio, etiamsi opus fuerit, usque ad sanguinem decertemus. Nam pene aut penitus irremissibile nobis ab ipso peccatum imputabitur, si sanguinem nostrum pretiosiorem habeamus quam suum, Valete; et in causa Dei cum ipso constantes estote.
Goffridus Vindocinensis monasterii abbas, charissimo fratri Roberto, salutem.
Abstinentia, quam facis, scilicet quod tribus diebus [Col. 0170D] tantummodo in hebdomada reficis, satis laudabilis esset, si quo modo videretur regularis. Regula namque, quam te observaturum coram Deo et sanctis ejus promisisti, praecipit quod, si quis fratrum aliquid Deo offerre voluerit, illud prius abbati suo ostendat, ut ejus voluntate et consilio fiat; si autem [Col. 0171A] aliter fecerit, praesumptioni deputabitur, et non mercedi. Tu vero sine voluntate nostra hanc abstinentiam arripuisti. Unde timeo ne vanitati potius deputetur quam saluti. 203 Te igitur, frater, admoneo, ut quod voluntate propria praesumpsisti, voluntate nostra et consilio deseras, et cum Domino dicas: Non veni facere voluntatem meam (Joan. VI, 38) . Iterum si te jejunare delectat, laudo, ut jejunando comedas [Col. 0171D] Laudo ut jejunando comedas. Idem est consilium S. Hieronymi epist. 22 ad Eustochium: Sint tibi quotidiana jejunia, et refectio satietatem fugiens. Nihil prodest biduo, triduoque transmisso vacuum portare ventrem, si pariter obruatur, si compensetur [Col. 0172D] saturitate jejunium, et epist. 10 ad Furiam: Parcus cibus et venter semper esuriens, triduanis praefertur jejuniis, et multo melius est quotidie parum quam raro satis sumere. , et comedendo abstineas. Ille enim jejunando comedit, et comedendo abstinet, qui sic quotidie comedit, quod ventri nullatenus satisfaciat. Uno siquidem die omnino abstinere, et altero ad plenum reficere, non satis videtur probabile. Die enim quo homo nihil cibi accipit multoties murmurat; altero vero cum multum desideratum cibum [Col. 0171B] habuerit, vix modum in comedendo servat, et cum jam repletus fuerit, ineptam laetitiam gerit. Et idcirco utile valde, imo necessarium animae et corpori esse cognoscimus, ut et caro quotidie cibis sustentetur, et tamen a vitiis refrenetur. Nam qui sic vivit, duobus modis sibi proficit, quandoquidem et ab elatione alienus existit, et caetera bona operari non renuit. Ad conquirendam itaque salutem aeternam abstinentia corporalis sola non sufficit, nisi et animae quoque jejunium per abstinentiam vitiorum fuerit sociatum. Et ideo, dilectissime, ita corpus exerce jejuniis, ut purges mentem a vitiis. Hoc est autem spirituale jejunium, per quod sine dubio societas acquiritur civium supernorum, et ille laudabiliter hoc jejunium servat, quem detractio nulla [Col. 0171C] exasperat, quem nec furor nec immoderata ira exagitat, quem superbia gratia Dei 204 non spoliat, quem maledictis lingua non maculat, quem rancor seu murmur non cruciat. Vale; et super hoc obedire non negligas.
Goffridus Vindocinensis monasterii servus, suo multum dilecto fratri et filio Rainaldo, Deum timere et cum timore diligere.
Infirmitas vestra, quam nostram facimus compassionis affectu, non magis sibi subveniri exigit quam nostra optat dilectio. At quia animo cupienti nil satis festinatur, forsan venit vobis in mentem quod salus vestra aut non curetur a nobis, aut oblivioni tradatur. Sed non ita est, quia omnia, quae [Col. 0171D] mandastis vobis esse necessaria, quaesivimus; quaesita jam quaedam invenimus; quaedam adhuc invenire nequivimus. Medicus vero, in quo spes sospitatis vestrae tota suspenditur, ad nos venit, Turonum rediturus, ibi confecturus medicinam omnino vobis profuturam, ut asserit, et sic ad vos nobiscum venturus. Interim mittit vobis electuarium utile valde vestrae infirmitati, imo necessarium, quod quotidie jejunus accipiatis, et post coenam antequam dormiatis.
Frater Goffridus, fratribus et filiis, R. priori et aliis omnibus, omnia quae corpori sunt necessaria, et utilia animae, a Deo Patre et Domino Jesu Christo, et Spiritu vobis multiplicentur, ut bona voluntate Domino serviatis, et gaudeatis in ipso.
Cum tranquillitate, et multa pace, et omni amicitia desiderio desidero venire ad vos; sed quae sunt necessitatis vestrae et utilitatis me impediunt: unde Deo auxiliante expediar, et quam citius potero vos videbo. A quibus licet absens corpore videar, me vobis firma fide credatis corde semper et dilectione praesentem; vos enim estis sensus mei, mea cogitatio; vos viscera mea, vobis utrumque dedi, corpus utique meum, et animam meam; pro vobis utrumque, [Col. 0172B] ut fidelius possum, expendo quotidie. Per vos utrumque commendo Domino Deo vivens, et etiam moriens commendabo. De caetero, fratres, quae bona sunt et sancta, quae bonae famae, quae sanae doctrinae et disciplinae cogitate et facite, quoniam vobis a Deo optime retribuetur, et a me pro viribus meis, qualicunque vestro pastore. Valete, et quae vobis in membranis scripsi, in cordibus vestris transcribite, ne me poeniteat, ingratis, quod absit! tam bona scripsisse.
Frater Goffridus fratribus et filiis, R. priori, et caeteris omnibus, Deum timere, observare mandata, ejus.
[Col. 0172C] Mandavi et mando quod pro vestra necessitate et utilitate feci moram; sed ad praesens praevio Spiritu sancto veniam ad vos, quos purae dilectionis affectu dilexi, et diligam. Si tales invenero, quales vos invenire desidero, talem me inveneritis, qualem invenire desideratis. Servate innocentiam, humilitatem habetote, diligite patientiam. Ista sunt enim quae discipulorum obedientiam laudabilem faciunt, et tranquillam mentem magistrorum. Haec absens scribo, ut mihi detis occasionem vobis quod melius potero faciendi cum praesens fuero. Si fratres, qui aliter quam debuissent fecerunt, se digna emendatione correxerunt, mihi multum placet, et omnipotenti Deo multiplices grates et gratias ago. Natura nostra etiam ad culparum vindictam invita trahitur, [Col. 0172D] et velox est ad indulgentiam. Consilium quidem stabile unicuique rectori animae inesse debet, sed in eo qui peccavit et poenitet, non sit difficilis mutare sententiam. Utinam qui peccavit, tam cito poenitentia duceretur quam cito mutaretur in ipso nostra sententia. In aedificationem me missum intelligo, non in destructionem. Neminem vestrum vexare quaero 207, sed vobis omnibus opto quietem. Sed ille, inquam, insanus est, et malignum spiritum habet qui eum ad iram provocare satagit, a quo post [Col. 0173A] Dominum omnia sperare licet, et sine quo nihil ei possit esse quod prosit. Valete.
Goffridus abbas non suis meritis, sed Dei gratia, dilectis filiis R. priori, et omnibus aliis salutem et dilectionem.
Quod vobiscum in Pascha non fui, nostri corporis infirmitas causa exstitit. Gibbus enim mihi crevit in dorso, unde me secari oportuit. Et quamvis inter manus et lacrymosas voces dilectarum Deo [Col. 0173C] Sanctimonialium de Fonte Ebraldi. Fontis Ebraldi nudum nomen vidimus lib. I, epist. 24 et 26. Hic sanctimoniales nominat, quibus celeberrimum eo loci monasterium Petri episcopi Pictaviensis, in cujus dioecesi haud procul a Turonum Andegavorumque finibus est locus, nutu et auctoritate instituit Robertus de Arbrissello is ad quem scripta est epistola 47 hujus libri. Conditum anno Christi 1100 notat Chronicum Turonense his verbis: Anno Domini 1100 Henrici imper. XLIV, Philippi regis XL, concilium Pictavis celebratur, nec multo post abbatia Fontis Ebraldi in Pictaviensi dioecesi fabricatur. Mirum [Col. 0173D] est quod de ingenti sanctimonialium ejus loci numero prodit Sugerius abbas, cum scriberet, hoc est annis nondum ab ortu coenobii quinquaginta, ad quatuor fere aut quinque millia excrevisse; sed digna est Sugerii epistola, quae propter argumentum integra legatur. Sic ergo scribit ad Eugenium III papam: «Charissimo domino et Patri. Dei gratia summo et universali pontifici Eugenio Sugerius, beati Dionysii abbas, obedientiae et servitii plenitudinem. Pro sororibus apud Fontem Ebraldum sancta et Deo acceptabili religione degentibus, quas episcopus Pictaviensis, subjectionem ab eis requirens, earumque abbatissam benedicere nolens defatigat, sancti apostolatus vestri celsitudinem, qua possumus prece pulsamus, ut sicut vestrae incumbit discretioni, imbecillitatem [Col. 0174C] debilium confovendo sustinere, quid unicuique expediat providere, fragilitati sexus condescendatis, et quae vestra auctoritate innituntur, eas sub vestra protectione retineatis, nec alteri subjici velitis, et ab hac defatigatione in pace eas esse faciatis. Novit enim vestra discretio quod animabus earum non expedit claustra monasterii sui exire, nec hac occasione, vel alia saeculo se jungere. Nostis enim, si vestrae placet paternitati, quod praefatus episcopus subjectos suos consuevit inquietare. Placeat igitur excellentiae vestrae ab iis molestiis eas eripere, et ut in pace Deo deserviant, eis in multitudine [Col. 0174D] misericordiae vestrae providere, sub protectione Dei coeli, et vestra apostolica auctoritate confovere, et protegere, utpote tantum tantae religionis locum, quem cum in partibus illi in scholis essemus, noviter inceptum esse vidimus, et pro Dei voluntate fere usque ad quatuor aut quinque millia sanctimonialium jam excrevisse audivimus, et gaudemus.»
Goffridus abbas non suis meritis, sed Dei gratia, dilectis filiis R. priori, et omnibus aliis illam a Deo quam dedit suis sanctis discipulis benedictionem.
Pro vestris piis precibus et lacrymis, quas pro me, licet indigno pastore vestro, filiali devotione [Col. 0173C] Domino Deo obtulistis, multiplices gratiarum refero actiones. Pius et patiens Dominus, cujus patientia me diu peccantem sustinuit, pietate sua, vestris intercedentibus meritis, meae infirmitatis et vulneris specialis medicus fuit. Unde nullatenus valeo desperare [Col. 0174A] sospitatem. Ego quidem quam citius potero ad vos veniam, quos desiderio videre desidero, et in quibus post Deum totius animae meae posui intentionem. Valete.
Goffridus Vindocinensis monasterii servorum servus, dilectis in Christo filiis [Col. 0174D] Goffrido de Surgeriis. Elenchus epistolarum in codice Cenomanensi, fratribus de Santonia scriptam monet; quod majori ex parte verum est. In pago enim Santonico est ecclesia Surgeriarum, de qua dictum lib. III, epist. 40; itemque ecclesia de Podio rebelli quam Vindocinensi coenobio, approbante filio Guillelmo comite Pictaviensi, dedit Agnes comitissa. At Olona in littore Pictavico, tabulae fundationis: In pago Pictaviensi medietatem ecclesiarum de Olona cum decimis, salinarum, et vinearum et omnium inde exeuntium. , Goffrido de Surgeriis, Jordano de Podio rebelli, Rainaldo Cartaldo, Herveo de Olona, salutem.
Mandamus vobis, et mandando praecipimus, quatenus in proxima sanctae Trinitatis festivitate ad nos venire, et monasterium vestrum, prout dignum est, visitare non differatis 209, quod etiam non invitati facere deberetis. Hoc autem si quis vestrum contempserit, nisi gravi corporis infirmitate detentus, [Col. 0174B] donec de inobedientia satisfaciat, a sanctae ecclesiae liminibus alienus existat.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, dilectis in Christo filiis, Jordano, Rainaldo Cartaldo, salutem et benedictionem.
Si jussionibus nostris aliquando vos gravamus, non ideo contra nos murmurare debetis, vel, quod absit! nos odio habere, quoniam vobis multa imperamus necessitate monasterii potius quam voluntate. Obedientia tamen hanc sibi specialiter potestatem vindicat, ut non tam ejus cui praecipitur quam ejus qui praecipit voluntas fiat. Unde Dominus in Evangelio obedientiae formam tribuens, dicit: Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui me [Col. 0174C] misit (Joan. VI, 38) . Expedit itaque vobis, secundum Domini sententiam, alterius obedire voluntati, non vestram sequi. Sed quae, vel quanta vobis ob hoc in futuro merces repromittitur, si bene consideratis, suave leveque vobis erit quidquid in praesenti [Col. 0175A] pro Domino sustinueritis. Repromittitur siquidem vobis vita sine senio, satietas continua sine fastidio, societas angelorum, et quod super omne bonum est, facie ad faciem assidue videre Deum. Et quia de obedientia charitati vestrae loqui coepimus, sub ipsius obedientiae nomine 210, et in remissionem omnium peccatorum vestrorum mandamus vobis, quatenus pisces nostros, cibaria videlicet fratrum vestrorum, usque Andegavim adducatis. Valete, si obedientes fueritis.
Goffridus, qui gratia Dei est id quod est, dilectis in Christo fratribus, Hamelino priori [Col. 0175D] Hamelino priori. Credonensi. Urbanus II, Goffrido: Ecclesia parochialis S. Clementis de Credone, et universae ecclesiae, quae infra terminos ejusdem parochiae continentur. Sed de Credonis castro et quae in eo est ecclesia S. Clementis, epist. 44, et lib. V, epist. 27. , Briccio cellarario, salutem.
Volo vos non ignorare, sed firmiter credere, me [Col. 0175B] cum magno comitatu pro causa, quam scitis, Andegavim venturum vigilia Ascensionis, si detentus non fuero, quod Deus abnuat! corporis infirmitate. Hoc vobis curavi praedicere, quos ad expensas faciendas paratos desiderio desidero invenire. Si vero verbis aut clamore cordis objicitis paupertatem vestram ad haec minime posse sufficere, hic nulla necessitas cogit me respondere, sed imperat veritas vos non debere sic loqui, nec sic cogitare, qui divite Christo non debetis pauperiem formidare, et quibus quod habemus, nullatenus potest deficere. Mallemus quidem quidquid Credonis possidere cernimur honorabiliter expendere quam rebus ecclesiae Dei injustas ac pravas consuetudines homo incompositus et fatuus absque reclamatione violenter posset [Col. 0175C] imprimere. Valete, et cui servitis, de sancti Clementis magna clementia confidite, de victoria nihil penitus haesitantes.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, dilecto fratri Hamelino, sic obedire, ut obedientiae fructum possit recipere.
Infirmitati tuae, qua, ut mandasti, ingravescente ad nos venire non potuisti, sed domum redire potuisti, quanto possumus, et debemus cordis affectu compatimur. Illam tamen infirmitatem vehementer miramur, quae tibi impedimento fuit, ne ad nos venires, et impedimento esse non potuit, ne redires. [Col. 0175D] Certe si non potuisses venire, sicut potuisti redire, mittere debuisses per quem constitutionem Dei et nostram complesses. Firmissime crede, et nullatenus dubites, fili in Christo charissime, quod monachus qui verbis obedientiam sapit, et obedientiae opus non facit, verbis quidem monachus videtur, sed opere monachus esse negatur. Unde ejus verba verbera potius quam gratiam promerentur. Vale, et formosa verba obedientiae prosequere obedientiae formoso opere.
Goffridus Vindocinensis monasterii servus, dilecto fratri Andreae [Col. 0175D] Andreae. Priori, ut patet ex epistola 40, sed [Col. 0176D] cujus loci prior fuerit non significat. , salutis monita oblivioni non tradere.
De te nobis relatum scias quod generalem refectorii panem et vinum respuisti, et ut 212 alium panem, vinumque aliud tibi quaereret, cellarario praecepisti. Si per invidiam et non ex veritate dictum est, dicentem non dubites poenam acquisisse sibi. Si vero a te actum est, sapienter corrige quod fecisti. Oportet enim te, frater, sic in omnibus temperari, ne quasi libera utens potestate quidquam facias, unde merito fratribus, quos tuae dilectioni commisimus, scandalum valeat vel murmur generari.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, [Col. 0176B] dilecto in Christo filio Andreae, prudenter et simpliciter in omnibus ministrare.
Circa fratres, quos tuae fidei commisimus, sic te decet esse sollicitum, ut dum animas eorum salvare desideras, curam corporum exhibere non negligas. Non enim bene in homine animam diligit, qui corpori in sua necessitate refugit subvenire. Utrumque Deus condidit, et ut utrumque repararet, utrumque suscepit; carne quidem mortuus est, et animae vitam, quam peccato suo perdiderat, iterum dedit. Non ex carnis corruptione, sicut quidam putant [Col. 0176D] Non ex carnis corruptione sicut quidam putant. Ex Augustino, lib. XIV. De Civitate Dei, cap. 3: Corruptio corporis quae aggravat animam, non peccati primi est causa, sed poena; nec caro corruptibilis animam peccatricem, sed anima peccatrix fecit esse corruptibilem carnem. , animae mors processit; nec diabolus prius carnem nostram infecit quam animam. Unde qui recte credit, intelligit quod corruptibilis caro non animam peccatricem, sed anima peccatrix carnem [Col. 0176C] corruptibilem fecit. In quibus fraternitati tuae non dicimus, ut ea facias, vel consentias 213 quae inordinate concupiscit voluptas, sed quae juste fieri cogit necessitas. Vale.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, venerabili fratri suo Andreae. «Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui misit me (Joan., VI, 38) ,» memoriter retinere.
Ad te, dilectissime, dilectum filium nostrum Herbertum misimus, quem in rebus saeculi providum esse cognoscimus, et ut ea quae foris agenda sunt, sapienter et tuo consilio agat, praecipimus, hoc sibi specialiter injungentes, quatenus te toto corde diligat, et tibi tanquam priori suo diligenter obediat. Tu [Col. 0176D] vero te talem circa ipsum et caeteros tuae dilectioni commissos fratres cura pastorali exhibe, ne quid minus perfectionis in eis Pastor aeternus valeat invenire. Quod si circa animas tuae fidei creditas, juxta admonitionem nostram, te sollicitum exhibueris, firmissime crede, et nullatenus dubites, quoniam de minori substantia merito causari non poteris. Deus enim per me indignum famulum suum tuam supplebit [Col. 0177A] inopiam, et pro grege bene servato mercedem ab ipso recipies sempiternam.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, Guillelmo, et aliis fratribus apud Castellum [Col. 0177C] Guillelmo et aliis apud Castellum. Priori et monachis. Honorii II et aliorum litterae, plurali numero enuntiant, Ecclesiam B. Mariae de Castellis, quo modo nunc etiam vulgo vocitant Andegavorum vicum in extrema eorum dioecesi Turonum finibus conterminum. Qui igitur Goffrido prior de Castello dicitur, aliis prior B. Mariae de Castellis diceretur. manentibus, salutem.
Frater Guillelme, diximus tibi ut ad nos quam citius posses venires, et Bernardum tecum adduceres. Tu autem quae tibi diximus non fecisti, sed litteras, quales tibi placuit, nobis misisti, in quibus Bernardum, non posse venire significasti. Ad haec tibi respondemus quia, si venire non potest, deferri potest. Praecipimus igitur tibi auctoritate sanctae Regulae, ut infra quatuor dies, visis his litteris, ad nos venias, et Bernardum, si equitare non potest, [Col. 0177B] afferri facias. Si vero aliter feceris, et te perpetuae infamiae nota damnamus, et Bernardum ita excommunicamus ut nec communionem percipiat vivus, nec sepulturam defunctus.
Goffridus Vindocinensis monasterii servus, Guillelmo priori de Castello et fratribus qui cum eo sunt, observare regulam, et gulae irritamenta declinare.
Pervenit ad aures nostras de vobis irreligiosa et inordinata prorsus opinio. Dictum est enim quod contra Regulam, quam coram Deo et sanctis ejus vos observaturos promisistis, carnes solemniter et generaliter 215 manducatis. Unde si ita est, imo quoniam ita esse credimus, vestrae intemperantiae vehementer condolemus, et ne ulterius fiat, Regulae [Col. 0177C] vobis auctoritate prohibemus. Carnis comestio, sicut monachis pro corporis infirmitate conceditur, ita eis in carnis voluptate negatur, infirmi etiam si a carne penitus abstinerent, non propter hoc Regulam violarent. Carnibus namque vesci in Regula [Col. 0178A] non est praeceptum monachis infirmis, sed permissum. Sed quia paucorum vel nullorum istam virtutem esse cognoscimus, ut videlicet a carne omnino abstineant, cum alicui carnem comedendam tribuimus, rationabilis est consideranda necessitas, non carne carnis nutrienda cupiditas.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, dilecto in Christo filio Guillelmo, et fratribus cum eo apud Castellum manentibus, obedire Deo magis quam hominibus.
Nuntiatum est nobis quia tantam saecularium hominum, et quod periculosius est, mulierum frequentiam vobiscum esse patimini quod vix aut nunquam quae Dei sunt loqui potestis vel meditari. Et [Col. 0178B] ubi inordinate saecularis est assiduitas, diu deesse non creditur grandis iniquitas, maxime in loco, in quo sexus femineus habitare permittitur, per quem etiam religiosae personae suspectae habentur. Sexus tamen ille, ubi bonus, nullus melior, sed ubi malus, nullus est pejor. Bonitatem vestram, 216 dilectissimi fratres, praesentibus litteris admonemus, et admonendo rogamus, ut si quid minus caute nunc usque egistis, nullomodo corrigere differatis, ne forte ordini vestro, quod absit! acquiratis infamiam, et sic, justitia dictante, nos contra vos provocetis ad iracundiam. Valete, et quae mandamus diligenter observate.
Goffridus Vindocinensis monasterii minister indignus, [Col. 0178C] dilecto in Christo fratri Bernerio priori Credonensi [Col. 0177C] Bernerio priori Credonensi. Notissimum est Credonis, sive ut Gallicus mos inflexit Craonis castrum in inferiore Andegavorum pago Armoricis finitimum. Huic proximam Ecclesiam S. Clementis nomine insignem Subardus Credonis olim dominus [Col. 0177D] S. Albini monasterio statis legibus cum donasset, post modum Guarinus Suhardi filius, quod pacta non explessent, in jus suum revocavit, et clericos pro monachis in ea constituit. Deinde vero Goffridus Martellus comes Credonensi dominio in manum suam ac fiscum recepto, S. Clementis ecclesiam Vindocinensi coenobio, quod recens fundarat, addixit, priusquam Credonense dominium Roberto Burgundioni concederet, quod ipsemet in Tabulis fundationis Vindocinensis testatur his verbis: In episcopatu Andegavensi ecclesiam S. Clementis apud castrum Credonense cum omnibus ad ipsam pertinentibus, quam quidem exceptam, sicut prius B. Petro donatam, retinuimus, cum honorem Credonensem Roberto Burgundioni fideli nostro donavimus. Inde orta monachorum S. Albini cum Vindocinensibus de ecclesia Credonensi diu ac saepe agitata contentio. Primum apud Nicolaum II, qui eam Vindocinensibus adjudicavit, ut ejus [Col. 0178C] nos litterae docent ad Ordericum abbatem: Apud Castrum, inquit. Credonense parochialis ecclesia S. Clementis, de qua inter Vindocinenses et B. Albini monachos in praesentia nostra querimonia orta fuit, et apostolicae sedis judicio Vindocinensi monasterio adjudicata. Iterum apud Urbanum II qui rem ita composuit ut Vindocinensibus maneret quidem ecclesia S. Clementis, sed ita ut ejus loco unam de tribus designatis, quam ipsi mallent, S. Albini monasterio cederent. Delecta est et S. Albino transcripta ecclesia S. Joannis super Ligerim. De qua rursum a Goffrido nostro et Vindocinensibus, qui se Urbani [Col. 0178D] sententia laesos judicabant, nova excitata est controversia. Sed vicit tamen, ut ad lib. I epist. 8, dictum est, Urbani auctoritas. relicta S. Albini monachis, quorum in potestate hodieque manet, S. Joannis ecclesia, Goffrido, ut reor adhuc superstite, cum ab Innocentio II in litteris ad Frotmundum Goffridi successorem, inter eas jam non numeretur, quas Vindocinense coenobium in dioecesi Andegavensi possidebat. Quae omnia paulo fusius hoc loco exposita sunt, ut controversiae, cujus aliquot locis meminit Goffridus, quaenam causae fuerint intelligatur. Nunc Urbani de ea re decretum, quoniam aliis etiam in rebus usui esse potest, ex S. Albini armario proponemus. Hoc igitur est exemplum: Urbanus episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 0179B] in Christo filiis Goffrido abbati S. Albini Andegavensis, et Bernoni abbati S. Trinitatis Vindocinensis, salutem et apostolicam benedictionem. Anno Dominicae Incarnationis 1093, pontificatus nostri V, indict. I, cum essem in provincia Calabriae apud monasterium S. Mariae quae dicitur de Matina, monachi S. Albini, Girardus prior, Milo, Stephanus, adversus monachos S. Trinitatis de Vindocino, Frotmundum priorem, Ingelbaldum ostiarium, qui praesentes aderant, conquesti sunt, quod Vindocinenses fratres [Col. 0179C] ecclesiam S. Clementis Credonensis, quae a monachis S. Albini juste secundum illorum temporum consuetudinem acquisita, et per 30 annos quiete, et sine interruptione possessa, violenter ablatam injuste detinerent. Qui cum suis instrumentis et rationibus causam suam defendere niterentur, primo die proclamationis res diu et multum ventilata nullo potuit fine terminari. Secundo vero die similiter multum discussa, ad nullum tamen est finem deducta. Die autem tertio, XII scilicet Kalendas Decembris, residentibus nobis in Anglone civitate Apuliae, praesidentibus religiosis et venerabilibus tam episcopis quam sanctae Romanae Ecclesiae cardinalibus sive diaconibus, astantibus etiam nobilibus Romanis, et comitibus Apuliae gloriosissimis, Boamunte et Guillelmo; re iterum diu et multum inquisita tandem inspirante Deo lucidius eluxit, in quam potius partem justitia declinaret. Cum enim utraque pars suis nobis allegationibus obviaret, et hinc pactionem abbatum, [Col. 0179D] confirmationem pontificum, Romanae Ecclesiae legatorum, illinc vero legitimum introitum, et canonicam 30 annorum possessionem nobis opponerent, nos qui omnium fidelium causas aequa lance pensare debemus, utriusque utilitati providentes, ipsam litem concordiae convenientis aequitate decidere maluimus. Omnes igitur qui nobiscum aderant hanc sententiam collaudantes, consentientibus praedictis utriusque coenobii fratribus, et in manus nostras fidem pollicendo firmantibus, concordia et pax inter eos hoc modo posita est, ut scilicet Vindocinenses monachi de his tribus ecclesiis, aut ecclesiam Manitilium, vel S. Saturnini, sive S. Joannis supra Ligerim, unam quam congregatio tota S. Trinitatis elegerit, cum omnibus quae ad eamdem ecclesiam, tam mobilibus quam immobilibus, interius exteriusque ad praesens pertinent, infra dies 30 postquam domum redierint, monasterio S. Albini in perpetuum tradant. Fratres itaque S. Albini omnem litem, omnemque calumniam [Col. 0180B] ex causa hac in manus nostras et Vindocinensium fratrum refutarunt; Vindocinenses vero unam supradictarum ecclesiarum in manus nostras reddiderunt, et per nos eosdem monachos investierunt. Praesenti igitur auctoritate fraternitatem vestram admonemus et praecipimus, ut hoc pactum a nobis intentione pacis et quietis dispositum et statutum omni tempore deinceps ratum et inconcussum teneatis et observetis. Quaecunque autem pars hanc nostrae decisionis sententiam non susceperit, vel transgredi [Col. 0180C] praesumpserit, tam canonum severitati subjaceat quam legitimae compositionis poenam, id est auri centum librarum sustineat, et a causa penitus cadat. Data Tarenti VIII Kal. Decemb.
Suae professionis fidem non bene custodit, qui B. Benedicti Regulae, quam se [ f. a se] coram Deo [Col. 0179A] et sanctis ejus jurejurando tenendam promisit, non obedit. Sancta etenim Regula nos edocente didicimus quod sua peccata et aliena quibus inficitur, abbati suo non occultare, sed revelare debeat monachus. Tu vero peccatum praepositi tui [Col. 0180C] Praepositi tui. Praepositus monasterii dicebatur is, cujus secundum abbatem cura erat domus et domesticae disciplinae. Priorem claustralem hodie vocant. Aliud ergo abbas seu Pater monasterii, aliud praepositus, ut Fundani monasterii, de quo B. Gregorius I. Dialog. 1. Abbas erat Honoratus, praepositus Libertinus Soractensis, de quo cap. 7 praepositus Nonnosus: abbas alius, quem asperrimum fuisse scribit. Eodem modo distinguunt Graeci πατέρα καὶ ἠγοὐμενον τῆς μονῆς . Ex hoc vero loco patet non solum sub abbatibus, verum etiam sub prioribus fuisse praepositos, in iis nimirum prioratibus qui conventuales essent, ut appellant: cujusmodi est Credonensis. , quod consentiendo tuum fecisti, non occultum, sed publicum, quia cum publicis mulieribus publice factum, nobis occultasti. Unde evidentissime patet quod te peccando et nos contemnendo laesisti. Praesentibus igitur litteris tibi praecipimus ut camerulam illam in qua sordidator ille et sordidus pravam exercuit actionem omnino et festinanter destruas, et extraneum a claustro, et a curte B. Clementis [Col. 0180C] A claustro et a curte B. Clementis. Id est a [Col. 0180D] monasterio et villa. Curtes olim villas vocabant, sed allodes et liberi juris. In donatione Adelae comitissae, quam S. Albini monasterio instituit, anno 974: Dono igitur illi curtem, dono mihi a parentibus traditam, sitam in pago Belvacensi, quae vocatur Undanis villae, cum duabus ecclesiis, una in honore sanctae Dei genitricis Mariae constructa, altera in honore S. Aniani. Sic curtis et ecclesia Campiniaci, curtis Maironis, curtis Chiriaci, et aliae in ejusdem coenobii tabulario. Haeret hodie curtis nomen in extremis plurimorum Galliae locorum vocabulis, ut Bovonis curtis in pago Remensi, Hunoldi curtis in Cameracensi, et aliis. facias eum. Quod quandiu distuleris facere, 217 tandiu te ab introitu sanctae ecclesiae esse [Col. 0179B] volumus alienum. Vale.
Frater Goffridus, Bernerio priori, benedictionem a Deo, et a se dilectionem.
Infirmitatem tuam, frater in Christo charissime, audivimus, quam fecimus nostram compassionis visceribus. [Col. 0180A] Et quia te consilio, et auxilio pariter indigere non ignoramus, dilectum nostrum fratrem et filium Gilbertum tibi transmittimus, qui pro te curam totius domus B. Clementis adimpleat, et tuis praeceptis in nullo contradicat. Tu vero sic tua moderare praecepta ut quod ipse fecerit, cum timore Dei faciat et amore. Vale.
Goffridus Vindocinensis monasterii servus dilectis fratribus, I. priori et caeteris omnibus, benedictionem a Domino Deo, et a se dilectionem.
Mandastis nobis, quod dictum vobis fuerat, quod Herbertus presbyter de Saviniaco quamdam maritatam tenebat, cujus maritum nocte graviter vulneravit, eo quod propriae uxori adulterini amoris habenas [Col. 0180B] non laxabat. Si vera sunt haec, quae de presbytero fama sparsit, valde nequam est presbyter qui talia fecit. Nos tamen non decet, et secundum canones [Col. 0180D] Secundum canones. Gregorius Magnus lib. VIII, epist. 30, Constantio episcopo Mediolanensi. Grave satis est et indecens ut in re dubia certa detur sententia. Quae sequuntur, nunc ex Victoris I epistola ad Alexandrinos; nunc ex Sixti II epist. 2 citat Ivo part. V, cap. 244 et 247. Gratianus XI, q. 5. Quamvis vera, ex Augustino De poenitentia cap. 3. nulli licet, in incerta re certam sententiam dare. Licet enim vera sint, non sunt tamen credenda, nisi prius canonico ordine 218 fuerint comprobata, [Col. 0181A] nec rebus suis presbyter exspoliari, vel ab Ecclesia projici debet, donec aut convincatur reus, aut liberetur innoxius. Nec ista a nobis, sed ab episcopo suo sunt examinanda. Scripsistis nobis quod presbyter pro veritate, quam populus de eo dicit, populum odit. Et ego scribo vobis utrumque verum esse, quia et veritas saepe odium, et odium saepe mendacium parit. Potuit itaque et presbyter pro veritate odisse populum, et populus pro odio adversus presbyterum incurrisse mendacium. Ducendus est, fratres, populus, non sequendus, nec recipiendus in accusatione clericorum. Et verum est proverbium illud: Praecedere debet qui ducit asellum. Populus est asellus, quem vos praecedere et ducere debetis, non sequi eum.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, suo in Christo multum dilecto fratri Roberto [Col. 0181C] Fratri Roberto. Elenchus codicis Cenomannici: Ad Robertum de Arbrussello procuratorem sanctimonialium de Fonte Ebraldi, in qua hortatus est eum ut magis discrete se haberet circa sexum femineum. Procuratorem vocat, quem alii fundatorem. Chronicum S. Albini. Anno 1116, obiit Robertus de Arbrissellis V Kal. Martii. Iste fuit fundator monasterii Fontis Ebraldi. —Hanc epistolam subdititiam esse atque haud dubie a Roscelino haeretico aut alio quopiam homine improbo confictam, existimaverunt Bollandus et Henschenius ( ad diem XXIV Februarii, pag. 606), Theophilus Raynaudus (In Triade fortium David, pag. 46), Joannes Bona cardinalis, aliique, adeo incredibile visum est id quod in ea epistola de Roberto Arbrussellensi narratur. Illam tamen, quamvis praestantium criticorum censuram, haud satis firmis niti rationum momentis alii plures censent; [Col. 0181D] non quo vera esse putent quae de viro sanctissimo jactata fuisse perhibent eae litterae, sed novum videlicet sanctimonialium institutum, cujus ille conditor fuit, atque adeo colloquia, uti necesse fuit, cum feminis illis crebra improbis ac malevolis hominibus calumniandi ansam praebuisse; id quod summis etiam ac sanctissimis viris, Hieronymo aliisque accidisse nemo nescit, dum ii peculiarem feminis ad pietatem instituendis operam impenderent. Omnino Robertum de Abrussello quacunque nequioris facti suspicione satis liberant innumera et illustria plane testimonia quae ipsius virtuti, pietati, sapientiae, praeclare gestis, plurimi antistites sacri, viri principes, summi etiam pontifices tribuerunt. Illum Paschalis II magnae religionis virum nominavit, Robertus de Monte virum aptum ad lucrandas animas; B. Petrus episcopus Pictavorum, virum apostolicum, verbo divinae praedicationis sagaciter invigilantem, et tonitruo sanctae exhortationis plures tam viros quam mulieres a saeculari luxu revocantem. Alia [Col. 0182C] mittimus, quae alii collegerunt, ejusdem Roberti elogia. Certe quotquot ea aetate exstiterunt virtute vel doctrina insigniores viri, tum Robertum ipsum magnis praeconiis extulere, tum impense laudaverunt institutam ab ipso religiosam familiam; quam quidem in ipsis exordiis, vivente adhuc auctore et parente, sacrarum virginum quinque millia numeravisse, testis est sane locuples Sugerius abbas in epistola ad Eugenium papam, hujus nominis tertium. ac sanctimoniales illas ipse Goffridus tanquam Deo dilectas in quadam epistola (epist. 32) praedicat. Quis igitur non sentiat neutiquam insimulari aut reprehendi a Goffrido Robertum, sed de iis quae homines maledici spargebant, libere ac sincere, ut fit inter amicos, admoneri. Atque id vel ipsa epistolae verba satis demonstrant: Ut dicitur: sicut fama spargit: diceris haec facere: te talia egisse fama discurrente [Col. 0182D] sinistra audivimus. Tu quidem in mundo quasi montem excelsum ascendisti, ac per hoc in te linguas et oculos hominum convertisti. Et, quod minime praetermittendum, in epistolae clausula, Vale, inquit, et nos tuarum sanctarum precum, suppliciter precamur, participes effice. Quae omnia satis ostendunt quam honorifice de Roberto sentiret Goffridus, et quam parum sinistris illis rumoribus tribueret, vel tunc cum epistolam illam scribebat. Ac plurimis ejusmodi luculentisque testimoniis, aliisque argumentis gravissimis, sanctitatem Roberti Arbrussellani comprobavisse, satis esse poterat viro docto, qui abhinc aliquot annos grandi commentario causam hanc egit sane justissimam; cujus scriptoris consilium certe studiumque laudabile. Sed profecto aequum non fuit, neque ad vanam criminationem diluendam necessarium, ut Goffridi Operum editorem, virum omnibus probatissimum, vocaret in invidiam, ac nihil unquam tale promeritum acerbe carperet. EDITOR VENETUS Opp. Sirmondi.
Novit, charissime, et bene novit tua dilectio, aliquid aliter agere esse humanae imperfectionis, et quod aliter actum est nolle corrigere diabolicae praesumptionis. In nullo agere, praeter id quod est agendum, est angelica perfectio, quam habere minime potest, quandiu hic sumus, nostra conditio 219. Dum igitur non habemus perfectionem angeli, nullatenus habeamus praesumptionem diaboli. Haec idcirco, venerabilis frater, proposuimus, quia te talia egisse, [Col. 0181C] et adhuc agere fama discurrente sinistra audivimus, [Col. 0182A] quae si vera sunt, ut nulla excusatione illa defendas, sed cum omni festinatione corrigas, tuam simplicitatem germanae charitatis visceribus commonemus. Audivimus enim quoniam circa sexum femineum, quem regendum coepisti, duobus modis altero alteri prorsus contrario te ita sollicitum reddis, quod modo in utroque modum discretionis penitus excedis. Feminarum quasdam, ut dicitur, nimis familiariter tecum habitare permittis, quibus privata verba saepius loqueris, et cum ipsis etiam, et inter ipsas noctu frequenter cubare non erubescis. Hinc tibi videris, ut asseris, Domini Salvatoris digne bajulare crucem, cum exstinguere conaris male accensum carnis ardorem. Hoc si modo agis, vel aliquando egisti, novum et inauditum, sed infructuosum genus martyrii [Col. 0182B] invenisti. Certe nec utile fieri potest, nec aliquo modo fructuosum, quod contra rationem noscitur esse praesumptum. Tu autem contra rationem non mediocriter praesumpsisti, si qualibet occasione cubasti cum mulieribus, quas mundo furatus lucrari Domino debueras. Praesertim cum prohibitum sit a Salomone, in ipso, et per ipsum Spiritu sancto intonante: Cum muliere, inquit, non accumbas, nec sis assiduus cum ea, nec 220 illam conspicias, ne forte scandalizeris in pulchritudine illius, et pereas (Eccli. IX, 3-5) . Et item: Mulier pretiosas animas capit; cujus colloquium velut ignis cor hominis accendit (ibid., 11, 12) . Nunquam, frater, de tua religione tantum confidas, ut credas te non posse labi, si caute non ambulas. Labilis est mundus, plenus limo, diu in eo [Col. 0183A] stare firmus homo non potuit; subito lapsus est; vix aut nunquam surrexit. Tu quidem in mundo quasi montem excelsum ascendisti, ac per hoc in te linguas et oculos hominum convertisti. Ergo stans in monte, vide ne corruas, nec per martyrium martyribus sanctis penitus ignotum, religiosae vitae principio notam infamiae derelinquas. Nulla etiam tua actione mundo, qui pene totus te sequitur, suscites scandalum. Nam fieret tibi damnatio gravior ruina plurimorum. Mulierum quibusdam, sicut fama sparsit, et nos ante diximus, saepe privatim loqueris, et earum accubitu novo quodam martyrii genere cruciaris. Illis siquidem te semper sermone jucundum ostendis, et alacrem actione, omneque genus humanitatis exhibes, nulla servata parcitate. Aliis vero, si quando [Col. 0183B] cum ipsis loqueris, semper locutione nimis durus appares, nimis districtus correctione, illas etiam fame et siti, ac nuditate crucias, omni relicta pietate. Quod si ita est, in utroque vehementer offendis, et modum totius discretionis transgrederis. Nam et erga illas nimium remissibiliter, et contra istas nimium poenaliter agis. Duram valde provinciam regere coepisti, et quae suum rectorem saepissime 221 traxit ad mortem: A muliere enim initium factum est peccati, et per illam moriuntur homines universi (Eccli. XXV, 33) . Unde tibi ita prudenter ac simpliciter agendum est ut te et matrem pietatis gratia, et patrem circa mulieres exhibeat disciplina, et quae minus non habebunt perfectionis, minus non habeant tuae dilectionis. Non una a te plus diligi [Col. 0183C] debet quam alia, nisi quae melior fuerit inventa. Juxta modum meriti vel culpae, extende modum correctionis vel gratiae. Illud tamen praecipue in mente tua fixum teneatur, quod in Evangelio Dominus dicit: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V, 7) . Fragilis est multum et [Col. 0184A] delicatus sexus femineus, et idcirco necesse est ut pietatis dulcedine potius quam nimia severitate regatur, ne forte abundantiori tristitia absorbeatur (II Cor. II, 7) , et qui eum regere debet, sic a Satana circumveniatur. A Satana rector circumvenitur, si per nimiam tristitiam regendum perire contingat, qui potuit liberari per indulgentiam. Cum de pietate tuam hic hortamur bonitatem, tibi auferre nolumus justitiae actionem, te justum esse pariter desideramus et pium. Sit igitur tibi pietas respuens inordinatam remissionem; sit ibi justitia piam semper habens compassionem. Vale, et nos tuarum sanctarum precum, suppliciter precamur, participes effice.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, [Col. 0184B] servo et ancillae Dei, Herveo et Evae inclusis [Col. 0183C] Herveo et Evae inclusis. Inclusi monachorum genus, sed horum duplex classis. Quidam enim monasticam disciplinam nunquam experti hanc professionem statim arripiunt, ac suburbanis fere locis in cellulas inclusi solitudinem aemulantur, monachorum potius umbrae quam monachi. Eremitas et reclusos vulgus nuncupat, quorum frequens in Gallia jam olim numerus, eoque ex numero hi videntur, ad quos scribit Goffridus. Alii veri erant monachi qui, coenobiis relictis, in quibus aliquandiu [Col. 0183D] diu cum aliis vixerant, sublimioris profectus studio in solitarias cellas se abdebant; έγκλείσους , inclusos, etiam Graeci vocabant. Hujus generis illi, ad quos non semel scribit Theodorus Studita. Cujus etiam exstant non inelegantes iambi εἶσ ἐίκλειστον quos subjiciam:
Admonendo nos docent, et docendo admonent, quibus feliciter obedire proposuistis, sacra eloquia, ut id usque in finem operemur, unde sine fine gaudere mereamur. Ultra enim omnem infelicitatem est, pro temporali vita doloribus ac laboribus plena, quae utique brevis est, et ejus brevitas incerta, vitam perdere, quae nec oculo cerni, nec tacita mentis cogitatione potest comprehendi; quam revera consequi est facilius quam enarrari. Ibi namque vivitur sine termino, sine dolore et senio, absque timore et periculo, ubi refectio sine fastidio, quae nullo cibi vel potus indiget adjutorio. In illa siquidem beatitudine refici, nihil est aliud quam contemplatione divinae [Col. 0184C] majestatis satiari. Hanc sancti angeli considerant, et considerantes eam semper considerare desiderant. Huic beatae visioni perfecti quique non deerunt, qui in mundo pro Christi nomine se et sua pariter contempserunt. Ad illam igitur, charissimi, dum tempus habemus, sanctis operibus accedere [Col. 0185A] festinemus; quam qui semel viderit, nullo inimico insidiante ultra amittere poterit. Et certe festinare debemus dum 223 vocat, certi de tanta mercede, qui incerti sumus de die. Vigilantes nos inveniat extrema necessitas, quae saepe praevenit dormientes. Tarde etenim nos male egisse poenitebit, et cum die ultimo superveniente se unusquisque separari a suo corpore viderit, cum sibi in fine oculos claudenti nigrescere et horrescere nox perpetua coeperit. Tunc, verum est, malitia nostra cessabit, mundi vanitas velut umbra deficiet, carnalis delectatio quasi fumus evanescet, pro quibus opprobria sola et crimina remanebunt, et tormenta sine fine mansura. O quam infelix erit anima illa, cui mox egressa de corpore insultare et insistere coeperint infernalium [Col. 0185B] dirae facies ministrorum! cum rebus humanis vale ultimum dicens, mortem ante se habens, et vitam post se relinquens, in illud horrendum, et vix oculis attingendum pertrahetur profundum. Heu! quantum perdidit gaudium tantum exceptura supplicium. Quid tunc animi habebit, cum corpus suum recipiet ad aeternae damnationis augmentum? Illo die praesentabitur ante Regem saeculorum, eorum quae gessit in corpore rationem redditura. Sed quia nulla ad comparationem malorum bona ostentare poterit, ab ipsa sanctae Ecclesiae radice praecidetur, et nunquam effugiendis gehennae ignibus tradetur perpetuo crucianda. O quam triste, quam lugubre erit a dulci intuitu sanctorum separari, et quam terribile immundorum spirituum agminibus sociari! quibus qui [Col. 0185C] sociabitur, 224 beatum se diceret, si, ut quodlibet brutum animal, in anima et in corpore mori valeret. Sed quia mors illa finem non habet, sic ibi semper moritur homo, ut semper resurgat, sed ad hoc resurgit ut pereat, nec tamen pereundo omnino esse desinat; sed semper moriens mortis exitum nunquam inveniat. In hoc autem damnati hominis miseria prorsus augebitur, quod Deum videbit, nec habebit, et ante sui Redemptoris conspectum peribit. Vae illis, qui haec in posterum toleranda timere nunc recusant; quae si modo timerent, nunquam talia tolerarent. Timere dico non timore quolibet, sed illo, quem vera fides adducit, qui ex charitate non ficta procedit. Charitas enim timorem parit, et [Col. 0185D] timorem repellit. Parit timorem, ut Scriptura dicit: Beatus homo qui semper est pavidus (Prov. XXVIII, 14) . Timorem repellit, ut ait apostolus: Qui perfectus est in charitate, non timet (I Joan. IV, 18) : Quorum unus filialis esse dignoscitur, alter servilis. Iste filialis videlicet cum dilectione et desiderio, sed ille cum fastidio exhibetur et odio. Inter haec forsitan aliquis dicit: Cur homini tot et tanta minaris de Deo? Nunquam perdet ipse quem sua gratia creavit, quem creatum et propria culpa perditum ineffabili dilectione, dato se pretio, a diabolo liberavit. Hunc quasi non desperantem prospicio, sed ultra quam debet sperantem, nisi ante finem vitae sic sperare [Col. 0186A] desierit, periturum non dubito. In quantum enim mihi videtur, et ipsa exigit ratio, tanto graviora apud Deum sunt nostra delicta quanto 225 majora erga nos se ostendunt ejus beneficia. Verendum est etiam ne vocem illam gloriosae resurrectionis pretiosa crucis vestigia protestantem, in judicio suo ad vasa iniquitatis prolaturus sit atque dicturus: Infer digitum tuum huc, et vide manus meas; et affer manum tuam, et mitte in latus meum (Joan. XX, 27) , et agnosce quae pro te et a te, impietas humana, pertulerim. Hoc contra illos dictum sit, qui sibi nimis blandiuntur de promissionibus misericordiae, et contemnunt vires justitiae. Non est Deus talis qui in uno verum dicat, et in alio mentiatur. Sed sicut certum est quod promittit, ita certum est et quod [Col. 0186B] ipse minatur. Et ideo, dilectissimi, Deum ac Dominum nostrum Jesum Christum pium et justum pariter credendo confitentes, et confitendo credentes, cum Psalmista dicamus: Universae viae Domini, misericordia et veritas (Psal. XXIV, 20) . Universae viae Domini sunt duo adventus Filii ejus. Qui in primo praerogavit misericordiam; in secundo vero praerogaturus est justitiam. Et ne tunc justitia dictante pereamus, nunc confugiamus ad ipsum, qui magis praesto est dare veniam quam peccator converti ad poenitentiam; satis promptior ad ignoscendum quam quilibet homo ad peccandum. Haec ideo dixi ut qui converti voluerint, spem habeant, et spem habentes penitus resipiscant. Quod ejus pietas praestare dignetur, qui ita dispensavit utramque vitam ut in [Col. 0186C] praesenti saeculo labores ac dolores cito finem haberent; in futuro vero honorum et praemiorum gaudia sine fine manerent.
Goffridus Vindocinensis monasterii indignus servus, Herveo incluso amico suo, sancti propositi perseverantiam.
H. secretarius B. Mariae [Col. 0185] Secretarius B. Mariae. Ecclesiae Carnotensis. Libro II, epistola 14. Sanctae Mariae Capitulum et epist. 15. , si monachus vult fieri, sicut nobis mandastis, non est respuendus. Vigilate itaque ut citius convertatur, et mundum deserat, cui forsitan illicite famulatur. Alterum vero, qui noverit presbyter factus est, de quo iterum significastis, si vobis bonae vitae esse videtur, nobis mittere curetis; et quoscunque honestae vitae clericos [Col. 0186D] inveneritis, nobis transmittere non differatis. Plus itaque in hominibus diligimus honestam paupertatem, quam superbas eorum divitias, quas si habuerint, respuendae non sunt; habent enim et illae locum suum, nihil tamen pro faciendis monachis quaerimus, sed si quid oblatum fuerit, quia illud Regula suscipi jubet, suscipimus. Ordo siquidem noster exigit ut tales simus, qui non lucris temporalibus sed lucrandis animabus operam demus.
Goffridus Vindocinensis monasterii inutilis servus, dilecto suo Herveo incluso, inter parietes lapidum [Col. 0187A] sic includi, ne lapideis detrahentium verbis aliqua ex parte possit violari.
Nobis, fili in Christo charissime, significasti, quoniam unus de fratribus nostris dixerit, quod de Britonibus, quos monasterio nostro monachandos misisti, congregationem nostram dedecorasti, sed nomen fratris ista dicentis qua nescimus occasione tacuisti. Nos contra garrulosa verba illius infidelis fratris veraciter protestamur, quod congregatio nostra per te et per eos, quos nobis misisti, non dedecoratur, sed convenienter ornatur. Illum tamen, qui quod bonum est, esse malum asserit, manifestum vellemus habere, ut veritas ejus falsitatem manifeste posset arguere. Certe, optime frater, qui adeo nequiter loquitur, solummodo te immerito non accusat, [Col. 0188A] sed nos potius criminatur. Nullum enim per violentiam nobis sociasti, quia libenter suscepimus quos mundo auferre potuisti. In qua nostra et tua actione, si aliquid aliter actum est, nos quidem amplius et tu minus peccasti. Haec autem peccata sic impoenitenti corde simul portemus, ut Deo donante nulla alia habeamus. 228 Et si quid tu et nos fecerimus charitate, mirari non debes, si illi displicet, cujus cor plenum est iniquitate. Semper etenim dissentient a filiis Hierusalem filii Babyloniae. Illud etiam religio tua indubitanter agnoscat, quod nemo Abel justitiam valet obtinere, quem Cain malitia non impugnat. Vale, et quae dicta sunt, saepius ad mentem revoca.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, Gualterio vitae laudabilis thesaurario [Col. 0187C] Gualterio thesaurario. Ecclesiae B. Martini Turonensis, de quo mox pluribus epist. 3. , Goffrido de Alogia [Col. 0187C] Goffrido de Alogia. Villae Alogiae, unde Goffrido huic nomen, meminit Fulbertus epist. 23. , suis praecordialibus amicis, cum dilectione salutem.
Infirmitatem siquidem vestram audivi; quam, sicut animus meus veraciter novit, meam feci compassionis affectu. Dilectum mihi valde misi vobis medicum; satis libentius, si necessarius essem, misissem meipsum. Hunc si adhuc habere placet, quod vobis placere cognosco, mihi non displicet. Si iterum remittere vultis, bonum est mihi, et necessarium habeo, si sine damno corporis vestri remittere potestis. In Domino semper 230 valeatis, et quia in quantum humilitas mea sufficit vos diligo, nullatenus [Col. 0187C] dubitetis.
Goffridus Vindocinensis monasterii servus, Gualterio honorabilis vitae, thesaurario, se et omnia sua.
Cum de subversione adversariorum Ecclesiae Dei [Col. 0188B] nuper Turonis in domo vestra loqueremur, et nos ibi mutuae dilectionis vinculis sub testibus alligaremus, inter alia quae sumus locuti, ut cum domino Radulfo archiepiscopo [Col. 0187C] Cum domino Radulfo archiepiscopo. Turonensi, de eo dictum lib. I, epist. 30. Taxatur item epist. 17, et ab Ivone multis locis, sed praecipue epistola 66 et 108. concordiam facerem me admonuistis, quoniam utilis erat, et multum necessarius in causa quam scitis. Quod iterum atque iterum considerans, invenio esse salubre consilium, ut pravis hominibus semper utamur in bonum, exemplo videlicet Salvatoris, qui Judam apostatam habuit nostrae salutis instrumentum. Ars etiam optima, et altus est sensus, si per unum nequam nequam alter fuerit condemnatus. Hinc igitur volo ut cum eo prudentia vestra sapienter loquatur, et quid super hoc actum exstiterit, mihi celeriter notificare non pigritetur.
Gualterio Turonorum archiepiscopo designato [Col. 0187C] Turonorum archiepiscopo designato. Designatus fuerat post mortem Radulfi archiepiscopi anno 1119, sed non iniit, cedere coactus Gilleberto Radulfi nepoti, quem cleri pars altera divisis suffragiis [Col. 0187D] elegerat. Hujus rei notitiam debemus veteri Historiae Rerum Ambasiensium, quae totum hoc discidium de cathedra Turonensi, cladesque locorum inde consecutas, favente Gualterii partibus Hugone domino Ambasiae, Gilleberti autem Archembaldo de Bresis, qui ejus duxerat sororem; denique exitum controversiae explicat his verbis: « Post obitum Radulfi, pars clericorum Gillebertum fratrem Gillae in pastorem et procuratorem Turonensis Ecclesiae elegit; alia pars Galterium B. Martini thesaurarium, virum genere nobilem, bonis moribus apprime imbutum, sanctae matri Ecclesiae Turonensi episcopum destinavit. Galterio episcopo totius dioecesis proceres Turonorum omnes excepto Archembaldo de Bresis favebant. Hugo tunc Archembaldo ex amico factus inimicus Bliriacum [Col. 0188C] munit, milites et famulos ibidem posuit, quidquid circa Blesim invenit vastando delevit. Larchaiacum, et Vernonum vicos archiepiscopales cremavit. Econtra Gillebertus milites et clientes multos Bresis posuit, qui Campaniam fere totam usque ad Carum fluvium excepto Bliriaco vastaverunt. Quadam die Archembaldus Bresis et sui, Caro flumine evadato, terram Hugonis intraverunt. Quod Hugo comperiens eadem nocte copiis suis congregatis, summo mane illos terram suam depraedantes reperit, quos invadens fusos fugatosque Carum transire coegit; multisque captis reliquos usque ad Andresium fluvium fugavit. Archembaldus [Col. 0188D] vero usque Lochas fugiens evasit. Non longo tempore post Hugo Bresim iterum excepto domicilio totum succendit et cremavit. Gillebertus habens secum Alveredum archidiaconum, virum prudentia inter clericos illius urbis pene singularem, persona insignem, bonitate morum per omnia pollentem, humilitate praeditum, patientia perlustratum, divina et humana sapientia divinitus solertem, indulgentia domni Ludovici regis, deliberante et favente omni populo, suffraganeis episcopis jussu domini papae manum praebentibus, omnipotentis Dei auxilio cathedram episcopalem in pace possedit. Gillebertus tunc Hugoni ex inimico amicissimus effectus est, et cum Archembaldo Bresis firmiter concordatus est. » , frater Goffridus se et suum posse.
Mentis quidem desiderio desidero vobis obedire; sed quod mentis firmitas vehementer optat, carnis [Col. 0189A] infirmitas vehementer 231 formidat urbem Romam, referentibus peregrinis inde noviter venientibus, ita audivi perturbatam quod dominus papa [Col. 0189D] Dominus papa. Callixtus II quo Romam ex Galliis adventante anno 1120. Burdinus antipapa urbe relicta Sutrium propinquum Etruriae oppidum, pulso, ut hinc apparet, Petro Leonis, ibi se tutaturus invasit. At Callixtus, ut copias ad expugnandum Sutrium compararet, in urbe haud diu moratus, Beneventum ad Guillelmum Apuliae ducem profectus est. Sequenti anno Sutrium recepit, Burdinumque ad Cavense monasterium relegavit, quae singula a Pandulpho, aliisque illorum temporum scriptoribus commemorantur. ibi non est, et Sutrium Petro Leonis ablatum est. Dominus siquidem papa apud Beneventanam urbem moratur; sed revertendi Romam non habet facultatem. Si vero persona quaelibet ad eum transiens invenitur, non ei aufertur [Col. 0189D] Non ei aufertur cappa. Non spoliatur, sed necatur. Negotiatorum cappas legimus apud Lupum Ferrar, abbatem epist. 125, sed analogia Goffridi lectionem confirmat. Sic enim dicta videtur cappa, ut cappis poculi genus, et capulum, seu manubrium, seu feretrum, a capiendo, unde et capella. cappa, sed de vita statim et membris agitur. Unde oportet me consilium vestrum adhuc audire, et si pro certo vitae periculo vos exponere vultis antequam legati vestri revertantur, quod laudare non possum nec debeo, mihi notificate. Ego autem sine vobis movere non audeo, vobiscum tamen, sed pro vestra utilitate, si sanus fuero, paratus sum et in carcerem et in mortem ire. Vale, [Col. 0189B] et quod in aure vobis dico, nulli praedicate.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, suis in Christo dilectis, Stephano decano [Col. 0189D] Stephano decano. Ecclesiae S. Mauricii Andegavensis, ut dictum est lib. III, epist. 11, cum [Col. 0190D] de Rainaldi episcopi electione ageretur, de qua hic etiam sermo, et in epistolis sequentibus. , Huberto cantori, Guarnerio archidiacono, purae dilectionis obsequium.
Quia me indignum et peccatorem vocastis ad episcopi vestri electionem, multas vobis refero gratias. Ego quidem vestrae vocationi satis libenter acquievissem, nisi sub hac occasione, quod dicere nolo, subire timuissem. Et quoniam, ut postulastis, me praesentem nunc habere minime potestis, absens 232 laudo quod secundum Deum feceritis.
Goffridus Vindocinensis monasterii minister indignus, [Col. 0189C] Stephano decano, Huberto cantori, Guarnerio archidiacono, salutem.
Subdolum illum, quem multa falsitas facit etiam in veritate suspectum, nunc veraciter a desiderio suo frustratum cognoscimus. Unde omnipotenti Deo, cujus misericordiae dono hoc actum esse dignoscitur, gratias referre unanimiter debemus. Et quia ejusdem Dei et Domini nostri Jesu Christi operante clementia causam nostram omnino in prospero statu consistere cernimus, summopere cavendum est ne prosperitatem, quam ipse nobis misericorditer tribuit, in errorem vertamus. Saepe enim quidam in adversitate positi Deo servire et eum quaerere desiderant, sed cum jam prosperitatem adepti fuerint, ei quem quasi [Col. 0190A] prius dilexerant, obedire recusant. Et ideo sicut in adversitate, bonitate ejus suffragante, fracti non fuimus, in prosperitate nullatenus extollamur, ne nos quos adversitas nocere non potuit terrendo, gravius noceat prosperitas seductoris blandiendo. In Domino semper valeatis, et de adjutorio nostro minime diffidatis.
Goffridus Vindocinensis monasterii minister indignus, venerabili praecentori Huberto [Col. 0190D] Praecentori Huberto. Nunc cantorem vocat, nunc praecentorem, ut in dedicatione Vindocinensi. A Carnoto Arnulfus archidiaconus et praecentor. Proximus Huberto gradu, ac tempore fuit Stephanus cantor item et archidiaconus Andegavensis, de quo in haec verba Kalendarium S. Mauricii: XV Kalend. Novembris obiit Stephanus cantor et archidiaconus propter servitium hujus Ecclesiae ab hostibus interemptus, anno Domini 1116. diligere quod Deus diligit, et odio habere quod odit.
Amicus vester sum ego, non qualiscunque, sed qui animum suum a dilectione, qua vos diligere coepit, nullo tempore poterit revocare. Vos tamen, ut mihi videtur, me minus solito diligitis, et quod vos diligo, [Col. 0190B] parum vel nihil penitus curatis. Si utrumque aut unum horum verum est, vellem quidem neutrum, non ideo vos pigrius diligam, qui per germanam charitatem amare compellor etiam non amantem. Si causam habuissetis, qua me minus diligere juste possetis, culpam certe minime excusassem; sed Dei gratia quod ex me actum foret perperam, non invenistis. Hoc tantum objicitis, quod inter me et domnum Redonensem episcopum [Col. 0190D] Redonensem episcopum. Marbodum, qui pro Rainaldi electione primum stetit, pro qua et captus est, ut dictum lib. III, epist. 14. postea eidem, ut ingrato adversari coepit, ut declarat ipsius Marbodi epistola inter Ildebertinas 80. Quare facilis illi tum fuit cum Goffrido, qui Rainaldi electionem prae caeteris improbabat, reconciliatio. pacem reformatam videtis. Ex hoc nulli, qui Deum diligit, scandalum nascitur, et vobis gaudendum esset, si cor vestrum quoquomodo pateretur. Nam si odium declinare culpa merito nuncupatur, diabolus, qui sectatur illud assidue, immerito deputatus ad poenam praedicatur. Sed non ita est, optime cantor, nullum [Col. 0190C] Christianum decet, multo minus igitur sacerdotem, fraternum odium exercere, nec proprias vindicare injurias, sed toto animo condonare. Condonandae quippe injuriae non essent, si remittenda nobis peccata deessent; sed quia tales sumus, 234 quibus debetur, et qui debemus necesse valde est ut dimittamus hominibus quae debent nobis, si ea, quae a nobis debentur, dimitti desideramus. Nunc forsitan dicitis vobis non displicere, quod nos prius discordantes, reconciliatos tandem conspicitis; at quia sine vestro consilio hoc egerim, mihi quasi pro crimine imputatis. Quaerendum siquidem est consilium, et maxime in dubiis rebus; in re autem tam manifesta opus fuisse consilio non videmus. O vitae [Col. 0191A] venerabilis cantor! si quantum te diligo veraciter scires, crederes utique nostro consilio, et quemdam tibi valde contrarium humorem accepta potione purgares, sicque futuram vitares passionem. Si nondum nosti istum humorem, nec istius humoris passionem; vade, consule medicos, et quis sit iste humor agnoveris, nec de ejus passione amplius poteris dubitare. Medicos dico, non qui reparant salutem corporis ad horam, sed qui, si bene intelligantur, vitam conferunt sempiternam. Medici isti sunt libri divini, quibus si firmiter creditur, contrarius humor statim agnoscitur; jam passio ipsa timetur, medicamentum etiam, quo humor sanari, ac passio vitari valeat, invenitur. Licet in homine quasi contrarius humor peccando nascatur, certum est, nihil hoc certius, [Col. 0191B] quod nimis abundanter illi dominatur; qui Simonem Magum a B. Petro olim exstinctum contra sanctam Ecclesiam iterum suscitat [Col. 0191D] Iterum suscitat. In Rainaldo. vel suscitatum exstinguere qualibet occasione dissimulat. Hic ex contrario humore subito sentiet 235 passionem, quia nisi ante finem vitae poenitendo resipuerit, pro perpetrata iniquitate sine fine patietur dolorem. Vale, et quid dixerim sapienter adverte.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, charissimo suo Huberto vitae laudabilis archidiacono [Col. 0191D] Huberto archidiacono. Andegavensi, lib. III, epist. 3, ad Rainaldum episcopum; Vir vitae venerabilis archidiaconus vester Hubertus. Elenchus codicis [Col. 0192D] Cenomanensis eumdem facit cum Huberto cantore, ut idem fuerit archidiaconus et cantor, quod verisimile videtur. , a Deo aeternae benedictionis effectum, et a se germanae affectum dilectionis.
Felix amicitia vestra circa me diu utiliter egit, nec defectum habuit, nec est passa fastidium. Illa me [Col. 0191C] quaesivit, imo acquisivit, quaesitum invenit, invento, licet immerito, se contulit. Semel coepit, nunquam desiit; quidquid utilitatis vel honoris valuit et valet mihi conferre, nec differt nec distulit. Si quis haec mea verba adulatorie, sive ironice dicta intelligit, non ei sophistica garrulitate resistitur, sed pura veritate pravum intellectum habere convincitur. Quid enim amplius amicus facere potuit, qui se suaque omnia et mihi obtulit saepe, et saepius dedit? Coram Deo, cui mentiri nihil est aliud quam damnari, firmiter assero, si talem se omnibus exhibet, coelo dignus est potius quam mundo; in mundo tamen multum necessarius habetur, quia multis vivendi forma proponitur. Hic loquens silentium tenet, honesto silentio etiam loquitur. 236 Verba [Col. 0191D] oris ejus aequitate plena sunt, et tranquillitate. Honesto silentio loquitur, quia videlicet dum rationabiliter silet, qualiter caeteri se habere debeant serena silentii voce aperte monstratur. Prudenter ea quae sunt mundi possidere novit, et simpliciter quae Dei sunt quaerere non desistit. Quoties hominum mores vult sermone componere, de se protinus invenire potest quid dicat, et unde melius instruere valeat. Hujus namque vitam doctrinam merito dicere possumus et disciplinam. Vivat dilectus meus, cui etsi [Col. 0192A] absens corpore loquor, hunc tamen praesentem retineo mente, et fixum habeo in corde.
Goffridus Vindocinensis monasterii amicorum servus, dilectissimo suo Huberto, nondum dissolvi, et semper esse cum Christo.
Fratres nostri, beneficia quae eis fecistis et quotidie facitis cognoscentes, nobis humiliter supplicarunt, ut quod ipsi verbis nequeunt, saltem litteris ex eorum parte vestrae charitati grates non pigritaremur referre. Sed si millies mille membra haberemus, et omnium juncturae membrorum in singulas verterentur linguas, beneficia quae nobis impenditis non possemus loqui, nec aliquo modo condignam gratiarum actionem rependere vestrae dilectioni. Quod [Col. 0192B] tamen per nos minime valemus, Deum, qui omnia potest, ut sua ineffabili 237 pietate vobis recompensare dignetur, cordis affectibus imploramus.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, Huberto honestae vitae archidiacono, amico suo praecordialissimo, inimicos propter Deum diligere, et nullas eorum insidias formidare.
Abel justitiam, dilectissime, si vultis obtinere, non sit vobis contrarium Cain malitiam sustinere. Alter Joseph fieri non potestis, nisi persecutiones a falsis fratribus vobis illatas expertus fueritis. Quod in praesentia domni episcopi [Col. 0192D] Domni episcopi. Rainaldi Andegavensis. causam, quam mihi significastis, sine consilio nostro coepistis tractare, laudare non valeo; et quia vobis parco, nolo vituperare. [Col. 0192C] Solent tamen infirmae et vitiatae causae, amicorum juvamine et consilio relevari, et eis, quae sanae et firmae videntur, ne aemulorum dolositate infirmari, vel qualibet ex parte vitiari possent, provideri. Vos autem de altitudine sensus vestri, et suffragiis eorum, qui me aetate et scientia praecellunt, adeo praesumpsistis, quod in tanto negotio, consilio nostrae parvitatis, quae specialiter vestra est, opus non habuistis. Saepe tamen contingit minores majoribus succurrere; et quod a sapientibus et prudentibus Dominus abscondit, consuevit parvulis revelare (Luc. X, 21) . Advocate me parvulum vestrum in omni vestra necessitate, cujus sinceritatis oculi providebunt, ne quis vestrae 238 simplicitati statera fraudulenta appendere valeat; et qui se [Col. 0192D] Neptunus et Aethiops, de quo mihi scripsistis, vel in suam foveam mersus, non poterit occultare. Valete semper in Domino, et vestri negotii diem non impero quidem notificari mihi, sed opto.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, amico suo praecordiali Huberto honorabili archidiacono, mundum praecipitem non sequi, nec ejus amara dulcedine velle repleri.
Praecipitem hunc, dilectissime, qui sequitur, non [Col. 0193A] potest non praecipitari, et qui ejus repletur dulcedine, non potest non amaricari. Vere graviter et multum graviter praecipitatur, qui mundum per devia sequens, illius amore deceptus, viae, quam per semetipsam veritas docuit, caemento charitatis non jungitur. Ille etiam vehementer amaricatur, cui dum praesens saeculum prosperitatis dulcedine blanditur, in amaritudinem vertitur vitis alienae, et quia verae viti Christo inseri noluit, ut palmes fieret, ab ipso, ut sarmentum fiat, praeciditur. Viam, quam specialiter ac singulariter tenendam vita docuit aeterna, utinam sicut ignorare non possumus, ita non accipere non possemus, et tenere vellemus! Via utique illa haec est, non solum quae sua sunt Christi pauperibus erogare, sed pro Christo etiam seipsum [Col. 0193B] abnegare. Pauperibus 239 quod suum est dare, virtus est perfectionis. Licet enim omnia nostra pauperibus conferamus, nobis prodesse non poterit, si nos Deo auferimus, cujus sumus. Quando Deus ex limo terrae hominem fecit, ad hoc factus est, ut divitias sine fine mansuras cum illo possideret in coelo, non ut divitias subito perituras pauperibus donaret in saeculo. Postea vero cum falsam beatitudinem appetens, et veram miseriam inveniens, de altitudine verae beatitudinis homo confractus cecidit, Deus qui eum creaverat, ejus miseriae compassus, collegit fracturas, et igne charitatis conflavit, et quod omnino confractum fuerat, integrum fecit. In qua suae inaestimabilis dilectionis operatione pius Dominus, non quod homo habebat, sed quod homo erat, non quidem sua [Col. 0193C] necessitate, sed hominis utilitate, quaesivit. Seipsum pro homine dedit Deus, pro homine factus homo, et cum de plaga lateris, imo potius de vena suae dulcissimae charitatis pro homine in cruce funderet sanguinem proprium, tali commercio hominem comparavit, non hominis censum. Reddat igitur homo, nec reddere differat Deo seipsum, credat se ejus pretioso sanguine emptum misericorditer et redemptum, nec se illi praeferat qui eum redemit, sed id potius tribuat quod ille maxime quaerit. Injustum est enim ut homo se Deo auferat, quem tanto pretio acquisivit; 240 sed Creatoris sui et Redemptoris diligenter tenens consilium, sua omnia pro ejus amore relinquat, et seipsum, quia licet omnia reliquerit, ad conquirendam salutem aeternam sibi non proderit, [Col. 0193D] nisi mundo renuntians Christum sequatur, sicut sequendum se docuit. Christum sequi simul et mundum est impossibile. Unde si nobis non creditur, illi saltem credatur, qui non mentitur, qui in Evangelio dicit; Quia nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI, 24) , Deo videlicet et mundo. Liberalitates eleemosynarum pauperibus factas absit ut vituperemus! sed divitibus hujus saeculi hoc daremus consilium, si nobis acquiescere vellent, ut ventres pauperum horrea facerent, ne pauperes fame, nec ipsi tenacitate perirent. Certe pauperes pascere probabile est; sed valde probabilius se pro Deo pauperem facere. Multi enim et pauperes paverunt, reliquerunt omnia, sed quia se servaverunt, sibi damnati [Col. 0194A] inventi sunt; at nemo unquam se pro Deo pauperem fecit, et Deum habere nequivit. Unde Salvator in Evangelio, cum Petrus se et alios discipulos omnia reliquisse, et illum secutos esse dixisset, non ad hoc quia omnia reliquerant, sed ad hoc quia eum secuti fuerant, respondit, et inde illis praemium aeternae retributionis promisit. Quod utique Dominus non fecisset, si homo pro sola rerum dimissione Deum habere potuisset. Ille tamen pro se relinquere omnia non reprobavit; sed illud, ubi certam hominis salutem sciebat, approbavit. Et nos itaque pro Deo relinquere omnia, et pauperes recreare, 241 quia bonum est, non reprobamus; sed quod melius est, Veritate docente, approbamus et omnes et maxime amicos nostros, ut viam indubitatae salutis [Col. 0194B] teneant, germana charitate rogamus, et rogando monemus. Haec autem deprecatio nostra vel exhortatio si contemnitur, merito culpari non possumus, sed eos plangere, et de ipsis non mediocriter dolere debemus, qui de tanto contemptu existunt culpabiles, et minus capaces rationis esse videntur, quam pecudes. Pecudes enim pascua meliora libenter appetunt, et ad illa pastorem suum diligenter sequuntur, et si ad alia minus bona forte ducantur, quibus valent motibus contradicunt. Cum igitur homo, quem formans Dominus non solum rationalem fecit, verum etiam ei sigillum suae imaginis et similitudinis impressit, videat animalia, quae creator omnium creaturarum irrationabilia creavit, propriae saluti providere, et melioris utilitatis causa, pastori suo [Col. 0194C] corde et corpore obedire, vitare minus bona, ut meliora valeant invenire: si Dei et Domini sui consilio, vel praecepto duci non patitur, saltem pecudis exemplo ad meliora provocetur: relinquat transitoria, cum quibus pro certo et ipse transierit, quatenus aeterna invenire mereatur. Satis tamen est melius hominem rationalem rationalis sapientiae Dei duci consilio, quam insensati et irrationalis animalis provocari exemplo. Ducatur itaque consilio Dei, seipsum pro ejus amore pauperem faciens; qui non idcirco reconciliationis opibus nos 242 ditavit, quia pauperes pavit, quamvis bonum esset; sed quia se pro nobis pauperem fecit. Si enim Dominus in mundo dives fieri voluisset, militia utique sua ne Judaeis traderetur, sicut ipse in Evangelio dicit, pro [Col. 0194D] illo decertasset, nec pro nobis crucifigi potuisset, nec mori. Et quia humana miseria aliunde non invenisset suffragium, miserorum caruisset fine supplicium. Si ita est, imo quia veraciter ita esse creditur, post suspensionem Salvatoris, post poculum fellis, post plagam lateris, post perceptam gratiam baptismatis, qui a Creatore suo discordasse peccando se meminit, utile est atque necessarium, ut peccator homo voluntaria paupertate Domino reconcilietur, quia justus Dominus peccatorem hominem sibi reconciliasse agnoscitur, unde et pauperi paradisi janua patet, et ab illa dives excluditur.
Goffridus indignus Vindocinensis monasterii servus [Col. 0195A] Guarnerio archidiacono [Col. 0195D] Guarnerio archidiacono. Andegavensi, ad quem cum aliis epist. 4. , quod verus amicus amico.
Si pro rebus nostris adversus Adelardum de Castro Gunterii [Col. 0195D] Adelardum de Castro Gunterii. De Adelardo dicemus epist. 25 quae ad eum scripta est. Castrum Gunterii Meduanae fluvio impositum in pago Andegavensi ad veterem vicum basilicarum, nobilem sortitum est conditorem Fulconem III, comitem, sed nomen ignobile a villico Fulconis Gunterio. Rem narrant antiquae tabulae monasterii S. Albini de Castro firmato in Curte basilicarum, quibus Fulco ipse subscripsit anno 1037. Earum hoc initium: Anno ab Incarnatione Domini 1007, indictione V, Goffridus Martellus natus est. Et pater ejus Fulco nobilissimus comes Andegavorum filius Goffridi, fortissimi comitis qui cognominatus est Grisia Gonella, firmavit castellum super Meduanam fluvium, in curte [Col. 0196D] quae vocatur Basilicas, quam ipse ante plurimos annos pro quadam curte, quae nuncupatur Undanisvilla in pago Belvacensi sita, Rainaldo abbati, et monachis S. Albini commutaverat, eisque solidam et quietam cum omnibus ad ipsam pertinentibus in perpetuum possidendam tradiderat. Firmato itaque castello, eoque ut poterat munito, ex nomine cujusdam villici sui illud Castrum Gunterii appellavit. censura justitiae vos erexistis, grates vobis referre et possum et debeo. Sed quia vos aliter fecisse, fama referente audieram, mirabar dolendo, et mirando dolebam. Nunc autem, sicut mandastis, in tyrannum illum pro rebus nostris, quas injuste 243 tulit, et adhuc violenter detinet, plenam justitiam exercetis, nec unquam exercere distulistis. Unde si ita est, et vos mihi magis charum, et me vobis magis obnoxium reddidistis. Quod si perseveranter hoc egeritis, scitote quia non ingrato amico servitium vestrum exhibuisse sentietis.
[Col. 0195B] Goffridus Vindocinensis monasterii qualiscunque servus, Guarnerio suo charissimo nutritori et praecordiali amico, salutem et dilectionem.
Pervenit ad aures nostras quod Hugo Chaorcinus [Col. 0196D] Hugo Chaorcinus. A Caortiis Cenomanensis pagi castello; cujus et Petri de Caortiis mentio facta lib. III, epist. 28, ad Ildebertum. , apud Credonem monachi habitum susceperit: unde gratulari oportet quia qui jamdudum in anima mortuus fuerat, Deo suscitante revixit. Sed quia quod in eo actum est blasphematis, rogamus vos, quatenus ab hujusmodi blasphemia bonitas vestra, quae me diligenter nutrivit, pro amore nostro penitus desistat, ne qui longo tempore perversus exstitit, sub hac occasione pejor fiat. Sic enim necesse est, vulneratae animae medicamentum temperetur, ne nimia medicamenti austeritate amplius vulneretur.
[Col. 0195C] Goffridus Vindocinensis monasterii servus servorum, Guarnerio archidiacono, salutem.
Cum in litteris, quas archipresbytero tuo misisti, raptorem me significares, si te potius raptorem animarum, et alienae pecuniae importunum exactorem assereres, et sic te, quem pastorem fateris, lupum crederes, optime fecisses. Decuerat enim te, frater non optime, prius ejicere trabem de oculo tuo, ut posses festucam in meo agnoscere, et excutere pulverem quo gravatur ab eo, ut pure considerares maculam in membro alieno. Cum luteas manus habeas, cur niteris sordes tergere alienas? Raptorem me vocasti, quod utique bene fuissem, si te avaritia oneratum, et cupiditate foedatum, de lacu tantae miseriae, [Col. 0195D] et de luto faecis rapere potuissem (Psal. XXXIX, 3) . Dixisti me agere contra synodale decretum, cui prorsus [Col. 0196A] obedire desidero, si constat apostolica discretione sancitum. Decretum etenim sive concilium nullum ratum [Col. 0196D] Concilium nullum ratum. Julii papae contra Orientales, pro Athanasio. Nec ullum ratum est aut unquam erit concilium, quod non fultum fuerit ejus auctoritate, id est Romanae Ecclesiae, apud Gratianum. 517, 10. 2. legitur, quod non fuerit apostolica auctoritate firmatum; multo minus igitur, quod ejusdem auctoritatis privilegiis videtur esse contrarium. Monasterium siquidem nostrum, patrimonium B. Petri et ejus allodium, sub protectione sedis apostolicae specialiter permanere, et omnia quae olim habuisse dignoscitur, quatenus absque distractione, vel qualibet diminutione possideat, apostolicae sinceritatis privilegia 245 mansuro in perpetuum decreto corroborant, et eum qui inde quidquam subtraxerit, perpetuo anathemate damnant.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, [Col. 0196B] charissimo nutritori suo Guarnerio archidiacono, mundo deceptori non credere, nec ei labenti diutius inhaerere.
Religiose vivere honorificum est; peccata et crimina, quae diaboli sunt opera, fugere et exsecrari, utile, imo necessarium est; Deum toto corde diligere, gloriosum. Religiose itaque vivit qui peccata et crimina sua perfecto odio habet, et Deum toto corde diligere valet, qui mundum et ea quae sunt mundi despiciens, extremi judicii diem ante suae mentis oculos revocat, assidue orans et dicens cum Propheta: Ne perdas cum impiis, Deus, animam meam, et cum viris sanguinum vitam meam (Psal. XXV, 9) . Et illud: Esto mihi in Deum protectorem, et in domum refugii, ut salvum me facias (Psal. XXX, 3) . [Col. 0196C] Prius quidem deserendus est mundus, et sic orandus Deus, ne mundialis inhabitatio vocem orantis impediat. Nam qui Deum ore precatur, et cor ejus quae mundi sunt cogitat, hujus orationem non approbat Deus, sed improbat, sicut ipse de quibusdam, qui quasi bene loquebantur, et corde terram sapiebant, asserit, dicens: Populus iste labiis me honorat; cor autem eorum longe est a me (Isai. XXIX, 13) . Certe hi 246 quorum corda implicantur saeculari negotio, longe fiunt a Deo, et pereunt; unde Psalmista: Qui elongant se a te, peribunt, perdidisti omnem qui fornicatur abs te (Psal. LXXII, 27) . A Deo procul dubio fornicatur, qui ab illo recedens, mundum fugientem sequitur, quem tamen nunquam consequitur. [Col. 0196D] Sed qui, ut diximus, extremum illud et formidandum valde judicium ante animae suae faciem [Col. 0197A] ponit, quidque ibi sit futurum oculo purae intentionis considerat, nil sibi aliud restat faciendum, nisi ut deposita omni alia sollicitudine, et pondus tanti examinis incitatus, totis visceribus contremiscat, et ut justum, ac vehementer districtum judicem in illa hora propitium sibi valeat invenire, quidquid hic temporaliter delectare potest, pro ejus amore contemnat. Quis, inquam, de die illo perfecte cogitare poterit, et praesentem mundum diligere, cujus tunc amatores in horrendum gehennae puteum intolerabili fetore et igne inexstinguibili, vermeque immortali (Marc. II, 42, 43) , et caeteris indicibilibus tormentis plenum praecipitati, sine remedio, ac spe remedii cruciabuntur? Haec qui ante non credit, quam videat cum jam videre coeperit, quae utiliter credere [Col. 0197B] et vitare potuisset, aeternaliter patietur. Reminiscamur, dilectissime, dum licet, extremae et tremendae horae illius, et in memoriae nostrae oculis ponamus illum diem, in quo quidem poenitentia futura est, sed sera, perpetui gemitus erunt, sed infructuosi; indeficientes lacrymae, sed steriles; planctus et fletus assiduus, sed inanis; nec jam tunc a 247 peccatoribus datur hostia quaelibet pro peccatis. Recogitemus etiam quanta erit tunc retributio illorum, qui propinquorum dulces affectus, et charas parentum facies, quasi odissent, fugientes, praesens saeculum cum suis delectationibus reliquerunt, et ut Deum pure et sine impedimento diligerent, divitias aut omnino noluerunt habere, aut habitas contempserunt. Illo, inquam, die receptis corporibus, de beata immortalitate [Col. 0197C] et inenarrabili gloria jam securi, ante Judicem saeculorum, o quam feliciter apparebunt, sedesque duodecim obtinentes, sicut sancto Evangelio teste didicimus, cum illo judicabunt! (Matth. XIX, 28.) Quid admirationis, quidve exaltationis tunc esse poterit, cum unusquisque eorum donum divinae gratiae subsequentibus meritis, in angelorum statum promovebitur, et cum terreno quondam corpore super excelsa regni coelestis elevatus, tanquam dilectus filius, praeclara Dei haereditate ditabitur? Inde loqui multa mihi inesset voluntas, sed tantae gloriae, tantae laetitiae, tantaequae beatitudinis negat immensitas, quae etiam sanctorum doctorum linguas superat et sensum. Non est humanae facultatis ad plenum disserere quantum [Col. 0197D] sit praemium quod praeparavit Deus his qui diligunt eum in veritate. Diligamus eum, charissime, non verbo tantum, nec lingua, sed opere et veritate; sequamurque, sicut se docet sequendum, qui nec fallit nec fallitur, pro ejus amore mundum relinquentes, qui magis decipit dum blanditur. 248 Consuetudinem illam perversam atque damnabilem, quam impugnante diabolo in saeculi conversatione quasi monstruosum partum concepimus, vel quadam nobis illata violentia, ut mortem animae fugiamus, et revertamur [Col. 0198A] ad illum, qui nos ad imaginem et ad similitudinem suam diligenter creavit; a quo saepius peccando discessimus, et tamen adhuc misericorditer vocat, ut nos multo pulvere peccatorum, et criminum foedatos mundet et pulchros faciat. Redeamus, dilectissime, ad misericordissimum Creatorem nostrum, dum tempus habemus, et illum animae nostrae brachiis semper amplectentes, illius dilectionem mundo, et fallacibus ejus divitiis anteponamus, nulla occasione corvum illum inobedientem imitantes, qui aviditate fetentis cadaveris, Noe sancti patriarchae contempsit imperium. Acquiescamus itaque Domini ac Salvatoris nostri consilio, et ut ipse praecipit, qui neminem decipit, mundo renuntiemus, cujus falsam beatitudinem sequitur vera miseria, cujus voluptas [Col. 0198B] brevis est, et voluptatis poena perpetua. Eligamus potius pauperem vitam cum Lazaro humili et despecto quam divitias cum glorioso divite et superbo. Pauperem Lazarum sinus Abrahae suscepit glorificandum cum sanctis; superbum divitem tartarus horrens absorbuit cruciandum cum impiis. Hic paupertate beatam sortem meruit; ille divitiis perpetuam mortem. Hunc sua paupertas fecit excelsum; illum suae divitiae fecere dejectum. 249 Dives factus omnino indigens sepultus est in inferno (Luc. XVI, 22) , et sine fine damnatus; Lazarus, in sinu Abrahae collocatus (ibid) , et paradisi divitias obtinens cum Deo laetatur. Vae divitiis, quae non solum pereunt, sed suum etiam perire faciunt amatorem! Felix et secura paupertas, quae ditat et sublevat se patienter portantem. [Col. 0198C] Non jam nobis spes divitiarum incerta qualibet occasione blandiatur; sed voluntariam sectemur pauperiem, quatenus divitiarum suarum nos faciat esse participes, qui ideo pauper fieri voluit in terra ut nos sua paupertate ditaret in coelo Jesus Christus Dominus noster, cui est cum Patre et Spiritu sancto honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
Goffridus Vindocinensis monasterii dispensator immeritus, G. venerabili decano [Col. 0197D] G. decano. Goffrido, ut docet Elenchus codicis Cenomanici. Sed cujus Ecclesiae decanus fuerit non indicat; suspicor Cenomanensem, illum ipsum, ad quem exstat epistola 52 Ivonis. , suo utili amico et veraci, feliciter vivere et esse beatum.
Quam pure, quam firmiter nos dilexeritis ipse toties effectus probavit quoties voluntas, aut necessitas nostra vos in sua causa advocavit. Mens mea [Col. 0198D] confitetur quod lingua loquitur, et neutra ingrata efficitur. Mens igitur mea grata est confessione, lingua locutione; Deus abnuat ut ingratus efficiar actione? Et quia, sicut praelocuti sumus, dilectio vestra nobis servire parata nunc usque exstitit, in nostra multa anxietate suam optimam consuetudinem non amittat; quam vester amicus fidelis non merito quidem, sed 250 gratia optando reposcit. Habemus enim negotium contra consanguinem nostrum Mauritium de Credone [Col. 0197D] Mauritium de Credone. Filium et successorem [Col. 0198D] Rainaldi dynastae Credonensis, quem consanguineum etiam suum vocat epistola 27. Sed Mauritii Credonensis peculiaris mentio inter proceres, qui Fulconis V, comitis, castra Northmannico bello, secuti sunt adversus Henricum regem. Gesta comitum [Col. 0199C] Andeg. Erant autem cum eo Hugo de Matafelone, et Theobaldus filius ejus, Fulco de Candeio, Mauricius de Credone, Petrus Camilliacensis, Jaquelinus de Malliaco cum quatuor fratribus suis, etc. in crastino Ramispalmarum, [Col. 0199A] cui ut assitis, multipliciter rogamus. Si qualibet occasione defueritis, vehementer dolemus, quippe quoniam amicum talem perdidimus quem in nostra charitate nulli secundum possidebamus. Si primum possedimus in charitate, primum possidere eum debuimus in tentatione, sicut scriptum est: Si possides amicum, in tentatione posside eum (Eccli. VI, 7) . Vale.
Goffridus Vindocinensis monasterii servus, Guillelmo [Col. 0199C] Guillelmo. Elenchus Cenomanensis: Ad Guillelmum qui ante magister ejus fuerat, in qua eum redarguit non bene sentire de confessione peccatorum, olim suo magistro, «Non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII, 3) .
Omnes qui in fide non ficta vivere cernimur, ut [Col. 0199B] fidei nostrae veritas instruatur, non ut destruatur, in omnibus locis unanimiter laborare debemus. Igitur de proposita nobis quaestione, quae magna ex parte, imo prorsus, secundum suam intelligentiam fidei catholicae obviare videtur, plenam sectandae fidei reddimus rationem, ita quemadmodum olim intellexisti aut adhuc forsitan intelligis, intelligi non debere. Credens enim, nisi fallimur, proposuisti, quod solummodo quatuor peccata confessione indigebant, caetera autem a Domino sine confessione sanabantur. Quod te invenisse asseris in expositione Bedae de Evangelio [Col. 0199C] Bedae de Evangelio. Bedae verba ad quae [Col. 0199D] impegit Guillelmus, exstant lib. V Expositionis in Lucam, cap. 69; quae quidem, ut a Goffrido exponuntur, planam habent et certam sententiam. , ubi decem leprosi sanati a Domino memorantur. Sed hoc ita intelligendum minime 251 censemus, et juxta fidem Christianam sic intelligere nec possumus, [Col. 0199C] nec debemus. Determinanda est enim ista sententia sapienter, ut intelligi possit utiliter, et fidei nostrae integritas conservetur. Illa utique quatuor peccata, error videlicet gentilis, schisma fraternum, haeretica pravitas, et Judaica perfidia, in quantum praevalent, universalis Ecclesiae castitatem commaculant. Unde necesse est ut quicunque istis peccatis vel uno ex ipsis polluuntur, non jam soli [Col. 0200A] sacerdoti, sicut in caeteris agitur, sed universae Ecclesiae confiteantur; et sic ad ejus unitatem redeant cujus fidem antea impugnabant. Justum est enim ut qui alios diabolica praesumptione infidelitatem docent, eos etiam publica satisfactione in fide confirment, et quibus ante fuerunt occasio et exemplum publicae perditionis, forma et exemplum fiant publicae reconciliationis. Caetera vero vitia, sicut dicis, per semetipsum Dominus sanat et corrigit. Licet enim omnia quaecunque sanantur, Dominus sanet et corrigat, quaedam tamen per semetipsum sanare atque corrigere perhibetur, ea videlicet, quae sibi privata in confessione revelantur, ut sanentur. Sibi dico, quia illi qui in ejus loco [Col. 0199D] Sibi dico, quia illi qui in ejus loco. Deo nimirum praecipue fit confessio quae fit sacerdoti. Leo Magnus epistola ad episcopos Campaniae: Sufficiat illa confessio, quae primum Deo offertur, tum etiam sacerdoti. Sidonius item lib. IV, epist. 14. Sed Sidoni insignis est locus de sacra confessione, dignusque qui ab aetatis nostrae Guillelmis attentius expendatur. Scribit jam episcopus ad Polemium PP. Galliarum, discrimenque ostendit fori sui, hoc est ecclesiastici, et saecularis, seu praetoriani. At si, inquit, videtur humilitas nostrae professionis habenda contemptui, quia Christo res humanas vitasque medicaturo putrium conscientiarum cultro squalens ulcus aperimus, quod in nostri ordinis viris, et si adhuc aliquid de negligentia fetet, nihil jam tamen de superbia tumet, noveris volo, non ut est apud praesulem fori, [Col. 0200C] sic esse apud Judicem mundi. Namque ut is qui propria vobis non tacuerit flagitia damnatur, ita nobiscum qui eadem Deo fuerit confessus, absolvitur. esse dignoscitur. Certum est, nihil hoc certius omnia peccata [Col. 0200B] vel crimina confessione indigere et poenitentia; et quamvis quaedam ex ipsis per publicam poenitentiam puniri videantur, nulla tamen alia publica confessione opus habent, nisi ea quae communem Ecclesiae fidem violare conantur.
Clarissimo duci Northmannorum, et praecellentissimo regi [Col. 0200C] Hainrico duci Northmannorum et regi. Guillelmi Magni regis filio, natu omnium postremo, sed unico in regia patris purpura progenito. Post Guillelmi Rufi fratris interitum anno 1100 regnum occupavit, absente in Hierosolymitana expeditione Roberto [Col. 0200D] duce altero fratre, cui aetatis praerogativa debebatur. Chronicum Turonense: Eodem anno Guillelmus Rufus, rex Angliae, in silva venaturus progrediens a Gualtero Tirello milite pro cerva sagitta percussus interiit, et ad Wintoniam est sepultus, cui successit Henricus frater ejus minor. Novo regni paternum solium adepto gratulatus est Ivo episcopus, epist. 106. Is est quo cum Fulconem V comitem bellasse jam diximus. Postea vero duplici cum eo matrimonii foedere sociatus est. Nam et Mathildem. Fulconis filiam Guillelmo filio suo copulavit, et filiam item suam Mathildem alteram, Henrici imperat. viduam, Goffrido Fulconis filio uxorem dedit, ex qua prognatus est Henricus II. Anglorum Hainrico, charissimo domino et praecordiali amico, frater Goffridus Vindocinensis abba, in praesenti prospere semper et feliciter vivere, et in futuro manere cum rege Anglorum.
Vestrae magnitudini, dulcissime Pater et domine, significavi iter nostrum; et quia vobis sensi esse contrarium, itineris statim mutavi propositum. Vester itaque servus, testis est mihi Deus, in vestra [Col. 0200C] fidelitate remaneo, in qua, quandiu vixero, indesinenter permanebo. Quod quando et quomodo excellentiae vestrae placuerit, secundum meum posse operibus comprobabo. Valeat dominus meus rex, et vigeat: quem omnipotens Deus ab omni adversitate defendat, et tribuat ei quod bene desiderat.
Guillelmo Aquitanorum duci [Col. 0200D] Guillelmo Aquitanorum duci. Qui comes Pictaviensis lib. I, epist. 9 et in suis ipsius litteris, quas ad epist. 22 proferemus, Aquitaniae dux, et Vasconiae comes. Ad comitatum Pictaviensem, qui comitum Pictaviensium (quorum familiam clausit hic Guillelmus, ut dictum est lib. I) antiquissima [Col. 0201D] fuit possessio; accesserunt postea conjugum beneficio primum Aquitaniae ducatus, deinde Vasconiae, hoc est veteris Julianae cis Garumnam Aquitaniae comitatus. clarissimo, Goffridus [Col. 0201A] Vindocinensis monasterii humilis servus, dilectionem Dei et de inimicis victoriam.
Sicut quidquid est secundum Dei timorem et B. Benedicti Regulam vos decet a nobis quaerere, et nos super hoc libenter obedire: sic quidquid est Deo et sanctae Regulae contrarium nec dignitatem vestram exigere decet, et nos super hoc vobis obedire non oportet. 253 Parum enim et vos, et alii benefactores nostri, in servitio, quod Deo quotidie, licet indigni, in missis, et orationibus et pauperum recreationibus exhibemus, confidere potestis, postquam a nobis Regulam, secundum quam professi sumus, videritis violari, a quibus omnino debet observari. Rogastis itaque ut Rainaldum Quartaldum [Col. 0201D] Rainaldum Quartaldum. Sic etiam nominat epist. 22 pro eo quod, lib. IV, scriptum est Cartallo et Cartaldo. Prioratus seu obedientiae, quam rexerat hic Rainaldus, nomen supprimit. Quo modo et Ivo, epist. 163, Goffridi nostri consultationi de altera quadam obedientia respondens, propriam ejus appellationem reticuit. De monacho, inquit, illo quem juramento constrinxisti ne ultra illam administraret obedientiam quam aliquandiu sibi usurpaverat per inobedientiam, consilium meum est ut ulterius eam non habeat, quod et illi esset criminosum et caeteris fratribus ruinosum. in obedientiam de qua eum amovimus [Col. 0201B] remitteremus, quia et vobis utilis erat et nobis valde necessarius. Quod vobis utilis erat, quia dicitis, credimus; sed quia nobis necessarius esset, si vellet, nullatenus dubitamus. Et quanto magis se vobis esse utilem et nobis esse necessarium agnoscebat, tanto securius turpitudinem corporis sui et animae suae perditionem exercebat; et ideo profectus temporales pretiosiores quam animam fratris nostri facere non debuimus, de qua sine dubio in die judicii rationem reddituri sumus. Nunc autem pro quibus culpis eum ad salutem animae et corporis sui nobiscum habeamus, nec vestrum est inquirere, nec nostrum vobis amplius aperire. Sed cum ad praesens ad partes vestras venerimus, quidquid secundum Deum et ordinem [Col. 0201C] nostrum a nobis petieritis, libenter faciemus. Valete, et de cura animarum nobis commissarum vos intromittere nolite. Mallemus enim quidquid est temporale amittere quam cujuslibet fratris nostri animam consentiremus perire.
Guillelmo omnium militum magistro, et nobilissimo duci Aquitanorum, Goffridus Vindocinensis monasterii servus, in praesenti de inimicis victoriam, et in futuro gloriam sempiternam.
Meminisse debet, optime princeps, vestra prudentia, nos domino abbati de sancto Joanne [Col. 0201D] Domino abbati de S. Joanne. Angeriacensi Henrico. Huc faciunt, quae scripsit lib. III, epist. 36, ad Rannulfum episcopum Santonensem, de quo etiam [Col. 0202C] hic sermo. Posteriorem hanc illa fuisse constat, quia [Col. 0202D] episcopum interea convenerat, et tamen renum adhuc dolorem causatur, quo retentus fuerat, quo minus tum ad episcopum iret. , de querelis, quas adversus illum habebamus, pro amore vestro terminum dedisse, non de terra nostra, [Col. 0202A] quam violenter invaserat, ullas inducias concessisse. Unde ad episcopum Santonensem, cujus judicio se illam cepisse asserebat, perreximus, et ibi per os ejusdem episcopi nullum inde factum fuisse judicium veraciter cognovimus. Et ideo quod ab illo injuste praesumptum fuerat, canonico episcopi et clericorum ejus judicio irritum factum est et vacuum. Vos autem, dux vitae laudabilis, quem corporis pulchritudine super alios Deus honoravit in mundo, ut ipse, speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) , pulchrum et magnum vos faciat in coelo, monasterium nostrum, quod in jure suo, sumptu suo parentes vestri honorifice construxerunt, exhonorari vel rebus suis minui nullatenus permittatis. Hoc si feceritis, verendum vobis est ne a sanctis [Col. 0202B] angelis parentibus vestris sit nuntiatum; et eorum animas tristes reddatis, qui eos potius laetificare debuistis. 255 Si olim in aliquo [Col. 0202D] Si olim in aliquo nos laesistis. Cum Oleronensem ecclesiam Bernoni abbati eripuit Goffridi decessori. Qua de re dictum lib. I, epist. 9; verum Urbani litteras, quibus obsequens Guillelmus ecclesiam restituit, ob alia etiam quae de illo ejusque patre narrat, operae est audire. Sic igitur habent in tabulario Vindocinensi: «Urbanus episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio Guillelmo Pictaviensium comiti, salutem et apostolicam benedictionem. Saepe tuam indolem commonuimus, ut egregii principis patris tui devotionem atque prudentiam imiteris. Ipse principatus sui ecclesias devotissime coluit, plures rebus suis ditavit, novas etiam a fundamentis exstruxit. De te vero miramur, qui cum aliis bonis studiis, quantum [Col. 0203C] ad militem, polleas, in hoc a patris tui probitate degenerare perhiberis quod ecclesiarum jura perturbes, et quas ille fundavit exspolies. Pervenit ad nos quod monasterio Vindocinensi ecclesiam Beati Georgii, in Oleronis insula sitam, cum quadam optima terra abstuleris. Te itaque, charissime fili, praesentibus litteris admonemus, ut, sicut sanctorum apostolorum et nostram gratiam diligis, Ecclesiam illam et caetera, quae Vindocinensibus monachis abstulisti, eorum potestatem omnino restituas. Res enim eorum parentum tuorum eleemosynae sunt et apostolicae sedis allodium. Quod si infra dies triginta, visis his litteris, quod mandamus adimplere contempseris, et indignationem nostram incurristi, et apostolicae sedis anathemate te percussum indubitanter agnoscas. Monasterium Vindocinense et res ad ipsum pertinentes ita apostolica auctoritate corroboratae noscuntur ut, si quid inde ablatum vel distractum a [Col. 0203D] quoquam fuerit, a praedecessoribus nostris excommunicatum non dubites. Et quem beati illi viri excommunicaverunt, non possumus solvere, nec debemus; sed quod fecerunt, nos eadem auctoritate firmamus. Datum Romae II Kalendas Aprilis.»
Glorioso ac venerabili Aquitanorum duci Guillelmo, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, Deum timere, et cum timore diligere.
De honore et utilitate vestra plurimum sollicitus, optime princeps, mando vobis ut, si Romam mittere debetis, sicut olim mecum estis locutus, nullo modo differatis ulterius. Paratus sum enim de hoc vobis consilium et auxilium, quod melius potero, dare, et, pro regni vestri augmentatione, cum uno vel duobus de clericis vestris tantum laborem subire. Quod facere nec possum nec debeo, nec vos exigere debetis sine digna remuneratione. Hanc ad praesens remunerationem quaero, ut consuetudines, seu exactiones, [Col. 0203A] quas terris nostris praepositi vestri [Col. 0203D] Praepositi vestri. Guillelmus Oleronis praepositus, Haimericus. Asto, et alii de quibus lib. I, epist. 2; lib. III, epist. 38, et hoc ipso, epist. sequenti. violenter impresserunt, quas tamen terras religiosi principes praedecessores vestri, 256 et monasterii nostri fundatores, absque consuetudine vel qualibet exactione, donaverunt, Deo et loco nostro relinquatis, et, ne deinceps repetantur, me bene securum faciatis. Si vobis hoc placet, quod omnino placere debet, in praedicto negotio non recuso obedire, licet fieri non possit sine rerum nostrarum magnis expensis, et, quod est amplius, absque corporis nostri labore maximo et anxietate. Valete, et quidquid super hoc vobis placuerit per litteras vestras multum familiariter mihi notificate.
Clarissimo Aquitanorum duci et incomparabili militi [Col. 0203B] Guillelmo charissimo domino et praecordiali amico, Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, diligere quod Deus diligit, et odio habere quod odit.
Dux vitae laudabilis, ut ad vos venirem mihi mandastis; sed diem et locum, quo vos invenire potuissem, non significastis. Quapropter misi statim ad partes vestras quemdam monachum qui me ad vos, quo ipse jubetis, diceret venturum. Qui per duodecim dies ibi vos exspectans, cum invenire non posset, inde ad me reversus, mihi nuntiavit vos ad Clarummontem profectum [Col. 0203D] Vos ad Clarummontem profectum. Arvernorum urbem primariam, quae nomina subinde mutavit. Antiquissimum fuit, quod apud Strabonem legitur νεμωσσὸς Nemossus, etsi male ad Ligerim locat. Ex inflexa et conflata voce, Augustonemetum, post tempora Augusti, tum propria et recepta in singulis Galliae civitatibus consuetudine, communi totius gentis vocabulo, Arverni et urbs Arverna. Denique Clarus mons, de priscae arcis appellatione, cum inibi post Pippinianum incendium inaedificari [Col. 0204C] coepisset. Arvernorum comes hoc tempore feudatarius fuit ducis Aquitaniae: multae proinde Guillelmo suberant causae, cur ad Arvernos proficisceretur. . Mitto iterum vobis istum fratrem, per quem mihi mandetis si magnitudini vestrae meae parvitati ad praesens loqui placuerit, et ubi, et quando placebit. Ad vos, charissime [Col. 0203C] domine, saepius venissem 257 et de utilitate vestra [Col. 0204A] vobiscum locutus fuissem, si gratiam et dilectionem apud vos potuissem invenire quam apud praedecessores vestros nostri veraciter dicuntur invenisse. Sed fortassis hoc apud Deum peccando mereri potui; sed, Deus scit, nunquam apud vos nisi serviendo et diligendo promerui. Desiderio tamen vobiscum loqui desidero, apud vos querimoniam facturus de praepositis vestris, Guillelmo videlicet et Haimerico fratre ejus, qui res, quas pretium redemptionis animarum suarum venerabiles antecessores vestri, loci nostri fundatores, eidem loco contulerunt, pene penitus destruxerunt. Res ipsas opulentas et divites de larga manu praedecessorum vestrorum, qui vos, ut credimus, ad aethereas mansiones praedecesserunt, rectores monasterii nostri, [Col. 0204B] qui fuerunt ante me, susceperunt, et tota vita sua sine labore tenuerunt. Ego autem qui multum pro rebus istis et laboravi et expendi, eas inveni pauperes, et praedictorum mala gratia praepositorum de die in diem invenio pauperiores. Unde, optime princeps, si mihi non creditur, saltem rerum distractioni et locorum paupertati, quae nec mentiri nec occultari potest, credatur. Vale, dux multum dignus laude humana, et utinam amplius divina.!
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis abbas, charissimae dominae suae Mathildi Pictaviensi comitissae [Col. 0204C] Mathildi Pictaviensi comitissae. Guillelmi comitis, ad quem epistolae superiores, conjugi. Diu nobis in Mathildis hujus investigatione haerendum fuerat, nisi opportune succurrisset vetus diploma Guillelmi mariti, cui ipsa subscripsit, de altari S. Mariae de Solaco, quod paternum exemplum secutus Burdigalensi S. Crucis monasterio, unde id exscriptum est, concessit anno 1096. Id ad verbum sic habet: «Ego Willelmus, divina ordinante providentia, Aquitaniae et Vasconiae dux et comes. Notum omnibus fidelibus per hoc privilegium nostrae auctoritatis [Col. 0204D] fieri volumus quod vir venerabilis Fulco, S. Crucis abbas, postulavit a nobis ut sicut clarissimus genitor noster venerandae memoriae Willelmus, qui et Goffridus vocatus est, altare S. Mariae de Solaco, cum omnibus suis appendiciis, judicio legatorum sanctae Romanae Ecclesiae, Amato videlicet Florensium episcopo, et Hugone Diensium pontifice, in concilio Burdegalensi praesidentibus, Goscelino Burdegalensi archipraesule assistente, cum multis aliis archiepiscopis, et episcopis, et abbatibus, Arnaudo abbati S. Crucis jure perenni et ejus successoribus concessit, ita et nos concederemus; et locum S. Crucis cum loco S. Macarii sub tutela et defensione nostra susciperemus. Cui petitioni libentissime nostrum praebuimus assensum, et Petro decano et archidiacono Ecclesiae Burdigalensis, ut totum hoc scriberet aut scribi praeciperet, sub testimonio, etc., praecipimus, et sigilli nostri impressione signari. Ego Mathildis uxor domini [Col. 0205C] Guillelmi ducis Aquitaniae et comitis Guasconiae affui et assensum praebui. Ego Petrus decanus sanctae matris Ecclesiae Burdegalensis et archidiaconus subscripsi; confirma hoc, Deus. Eblo archidiaconus, Arnaldus Simonis cantor, Andro, et multi alii canonici S. Andreae interfuerunt. Hugo frater comitis Guillelmi, Arnaldus de Blancafort, Willelmus praepositus, Gumbaldus Austrini, et multi alii milites similiter. Actum est et concessum [Col. 0205D] anno 1096. Incarnationis Dominicae VIII Kal. April., epacta. XXIII, concurrente II, indict. IV, domino papa Urbano II, et D. Amato Burdegalensi archiepiscopo. Data per manum D. Guillelmi comitis ante altare S. Andreae. Fulconi coabbati VIII Kalend. April. prima concessio in turri Aastellari XI Kal. Aprilis.»
[Col. 0204C] Quod postquam dominus comes, maritus vester, [Col. 0205A] Hierusalem perrexit [Col. 0205D] Maritus vester Hierusalem perrexit. Secundae in Palaestinam expeditionis, quae priorem paucis post annis secuta est anno 1101 princeps et coryphaeus fuit Guillelmus comes Pictaviensium, et cum eo comites alii, Stephanus Burgundiae, Hugo Viromandensis, Stephanus item Blesensis et Carnotensis, Goffridus Vindocinensis, cum Hugone fratre Raimundi comitis Tolosani. Militum millia 60 multo plura peditum fuisse, auctor est Willelmus Malmesburiensis, lib. IV. De gestis regum Anglorum. De iisdem Guillelmus Tyrius lib. X Historiae belli sacri, c. 12 et 19. , vos non vidimus, ne miremini humiliter rogamus, quoniam hoc potius necessitate quam voluntate dimisimus. Ad praesens igitur, Deo volente, ad vos veniemus, et de bonis Ecclesiae nostrae vestrae nobilitati libenter serviemus. Unum tamen vobis celare nec possumus nec debemus, quod et animae vestrae periculosum esse, et charissimo domino et amico nostro, marito vestro, contrarium, si per vos, quod absit! factum est, non mediocriter formidamus. Est itaque in partibus vestris quidam, Rainaldus videlicet Quartaldus [Col. 0206C] Rainaldus videlicet Quartaldus. Epist. 18. , qui tonsura et habitu esse videtur monachus, sed ab operibus et vita monachi valde est alienus. Iste enim, penitus contempta professione sua et B. Benedicti Regula, in vobis, ut idem ipse asserit, [Col. 0205B] confisus, sanctae obedientiae et monasterii sui refugit praecepta, et pro lege regulari utitur voluntate propria, animae suae nullatenus curans detrimenta. Unde vos sicut charissimam sanctae Ecclesiae filiam obtestamur, et pro timore Dei et amore mariti vestri, ut ipse Deus eum ad vos sanum et incolumem cum omni victoria reverti faciat, 259 suppliciter rogamus, ne, per vestram fiduciam, animam suam perdat ille, qui jam propria iniquitate a Deo cognoscitur separatus. Hunc siquidem cum omnibus sibi consentientibus a domino papa et a nobis excommunicatum vestra excellentia indubitanter agnoverit, si unquam ulterius nobis et monasterio suo inobediens esse praesumpserit.
[Col. 0205C] Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, dilectae in Christo filiae Ermengardi Britannorum comitissae [Col. 0206C] Ermengardi Britannorum comitissae. Filiae Fulconis IV, comitis Andegavensis, Fulconis V, regis sorori. Nupsit enim Alano Fergento comiti Britannorum, Conanumque III procreavit, qui Conanus Ermengardis a matre cognominatus est. Kalendarium S. Mauricii Andegavensis: Kal. Junii obiit Ermengardis comitissa Britanniae, mater Conani ducis, et soror Fulconis regis Hierosolymitani. De eadem [Col. 0206D] conditor Gestorum comitum Andegavensium: Fulco plures duxit uxores, filiam Lanceloti de Balgentiaco, ex qua edita est comitissa Britanniae, illa quae post obitum viri sui Hierusalem in ecclesia S. Annae vitam monialem exercuit. Monialem ergo post viri mortem professa est, sed consilio exinde mutato ad saeculum resiliit. Quo tempore haec ad illum scripsit Goffridus, suadens ut pristinum institutum repetat. Quod tandem fecisse videtur. Multis siquidem post annis Ermengardi tanquam Deo devotae, et humili Christi ancillae scripsit Bernardus epist. 116, 117. , nec mundum sequi, nec ejus flore, quia cito marcescit, velle delectari.
Est utique quem sequi, cujus pulchritudine debemus potius delectari, Jesus Christus videlicet Dominus noster, qui adeo nos dilexit quod pro nobis [Col. 0206A] corpus et animam suscepit; et ne perpetua morte damnaremur, inaestimabili charitate in mortem se tradidit. Ejus, inquam, beneficia, si diligenter considerare voluisses, o creatura, pro qua auctor vitae mortuus est, adulantium linguae non te a Creatore tuo separassent, nec unde semel recesseras, iterum sociassent mundo, in quo nihil praeter id quod est funestum reperies. Praesentem namque mundum sic vera miseria, et falsa beatitudo comitatur ut vix aut nunquam Deum habere valeat, quicunque illum amplectitur. Vale, et quae dicta sunt, sapienter considera.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, dilectae in Christo filiae Ermengardi vitae laudabilis [Col. 0206B] comitissae, sic in hoc saeculo misericorditer agere ut in futuro misericordem Dominum videre valeat et habere.
Pervenit ad me de te, regia proles, quod mihi non displicet, et nemini debet displicere, quia Deo placet. In terreno regimine, ut audivi, exercens jura justitiae, et patriae faciens pacem, multis proficis, pauperes pascis esurientes, sitientibus porrigis potum, nudos vestis, et nobilitatem generis morum nobilitate superans, Deo potius militare quam saecularibus negotiis implicari videris. Haec sancta justitiae et pietatis opera in te cum gaudio laudare et possum et debeo. Sed est aliud, quod sicut pro tua reverentia non praesumo reprobare, approbare non audeo. Nam dum charitate tua leniente [Col. 0206C] pene omnis moestus ad te veniens lacrymam tergat, et vix aliquem a tua praesentia recedere liceat tristem, insuper etiam multarum ecclesiarum januas saepissime aperiat tuae devotionis oblatio. mirum valde nec est pia admiratione mirandum, cur ecclesiam, in qua tuus venerabilis pater [Col. 0206D] Ecclesiam in qua tuus venerabilis pater Ermengardis patrem, epistola superiore, dictum est fuisse Fulconem IV comitem, qui Rechinns appellatus est. Ejus obitus diem annumque notant Chronicum utrumque S. Albani, Kalendarium S. Sergii et Kalendarium S. Mauricii his verbis: XVIII Kalendas Maii obiit Fulco dulcissimus comes Andegavensis, [Col. 0207C] nepos Goffridi prioris Martelli. Sepulturae locum non tradunt. Sepultum fuisse in ecclesia prioratus Andegavensis S. Trinitatis, ex illius Ecclesiae necrologio notavit V. C. Aegidius Menagius in sua Historia Sabloliensi.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis abbas, Adelardo de Castrogunterii [Col. 0207C] Adelardo de Castrogunterii. Ex Fulconis Nerrae litteris, quarum initium recitavimus epist. 11, constat illum castrum Gunterii, quod muniverat, Rainaldo cuidam Ivonis donasse, quem optimum militem vocat. Hujus Rainaldi post alios haeres, castrique dominus fuit Adelardus, ad quem scripta haec epistola. Hujus praeterea insigne monumentum exstat in antiquis tabulis monasterii S. Albini, quibus decimam portus sui S. Albino concedit. Eae [Col. 0207D] porro sunt hujusmodi: «Rainaldus Andegavorum episcopus donum quod Adelardus Castrigunterii dominus per manum nostram S. Albino de decima portus castelli sui fecit, litteris mandare curavi; quod factum est hoc modo: Anno Incarnationis Domini 1123, indictione I, Kalendis Martii, feria V, ipsa scilicet die qua celeberrima B. Albini solemnitas agitur, veni ad ecclesiam ejusdem sancti, et rogatu D. Hamelini abbatis et monachorum ejus, cum multis illustribus clericorum et laicorum personis ingressus sum eorum capitulum. Ubi veniens Adelardus Castrigunterii dominus, decimam portus castelli sui de vino de qua paucis ante diebus Hamelinum abbatem apud castellum suum, concedente hoc Mathilde uxore sua, et filio suo Adelardo revestierat; tunc etiam [Col. 0208C] in manus nostras in libro Regulae misit, et per nos supradictum abbatem et monachos Sancti Albini revestivit, ipsumque librum Regulae, quem in manus meas miserat, super altare ejusdem sancti detulit. Et quia idem Adelardus hanc eleemosynam benigne faciebat, dedit ei praedictus abbas sub nomine charitatis XXVI libras denariorum et decem solidos, ac filio ejus quinque. In testimonium hujus concessionis decrevimus aut propter auctoritatem et inviolabilem istius rei firmitatem, ut nostro sigillo, et sigillo abbatis, atque sigillo ejusdem Adelardi praesens pagina firmaretur. Praesentibus Petrus abbas S. Georgii, Daniel abbas S. Mariae Ebronensis, Ranulfus abbas S. Mauri, et plures alii.» [Col. 0208D] Hae tabulae Adelardi uxorem fuisse docent Mathildem, filium Adelardum. Illum fortasse, cujus et Melissendis conjugis mentio in Kalendario S. Mauricii: Nonis Augusti obiit Adelardus dominus Castrigunterii, pro quo facere debemus, quantum pro una episcoporum nostrorum. XVIII Kalend. Septembris, obiit Millissendis uxor Adelardi domini Castrigunterii.
Multa mala nobis fecisti, et Deum in nobis, cujus, [Col. 0208A] licet indigni, servi sumus, ad iracundiam non mediocriter provocasti. Nos autem diu te satis patienter portavimus, quem de tantis malis acturum quandoque poenitentiam sperabamus. Sed quia praeteritis malis nova quaedam pejora prioribus addere non timuisti, rogamus te, sicut charissimum nostrum, ut quod contra nos illicite commisisti, emendare festines, et praedam quietam dimittas [Col. 0208D] Praedam quietam dimittas. Epist 11. quam cepisti. Quod si consilio nostro acquiescere nolueris, verendum tibi est ne tota terra tua tali interdicto feriatur quod solvi deinceps non possit sine apostolicae sedis licentia, cujus allodium Vindocinense coenobium esse dignoscitur. Insuper etiam in eodem monasterio, et in omnibus ecclesiis quae ad praedictum locum pertinent, per singulos dies ante sacratissimum corpus [Col. 0208B] et sanguinem Domini nostri Jesu Christi de te clamorem faciemus, quatenus ipse qui omnia potest violentiam tuam, quam vi humana refrenare nec possumus, nec debemus, suae dexterae virtute corrigere et refrenare in praesenti dignetur, ne anima tua in futuro, propter hoc, aeternum incendium patiatur. Vale.
Goffridus Vindocinensis monasterii abbas, Goffrido de Meduana [Col. 0208D] Goffrido de Meduana. Meduana Cenomanici pagi oppidum, ad fluvium cognominem, ducatus hodie titulum gerit. Facit autem Goffridi de Meduana aetas, quam noster affectam atque annis gravem fuisse significat, ut illum ipsum esse conjiciam, qui pro Cenomanorum libertate adversus Northmannos, eorumque principem Guillelmum diu pugnavit, ut narrat inter caeteros Ordericus Vitalis, qui Goffridum Meduanensem fortissimum Cenomanorum appellat, lib. IV Historiae ecclesiasticae. , salutem.
In praesenti vita sapiens ut mala ageres diu fuisti; bene autem agere vix potuisti, quia noluisti. Quaedam tamen bona fecisti, sed ad comparationem malorum tuorum pauca sunt aut penitus nulla. Unde te quasi jam in ultima hora positum admonendo consulo, et [Col. 0208C] consulendo admoneo, ut mala opera quae longo tempore perpetrasti, saltem in fine emendare festines, [Col. 0209A] ne cum morte corporis etiam in anima moriaris. Residuum vitae tuae, quod modicum est, certissime scias, conserva vivendo Deo, Creatori et Redemptori tuo, quia quidquid huc usque vixisti, totum aut pene totum vixisti saeculo. Praeveni igitur peccata tua, ne ipsa te praeveniant. A quibus si sorte sinistra, quod absit! praeventus fueris, credo veraciter quoniam poena tua fine carebit. Peccata quippe sua quisque praevenit, quando mala quae fecit, et adhuc facere potest, poenitendo deserit. Sed tunc a peccatis praevenitur, cum jam mala agere urgente mortis necessitate non sinitur. Vale, et consilio nostro acquiesce.
Goffridus Vindocinensis monasterii amicorum servus, [Col. 0209B] Rainaldo dulcissimo consanguineo [Col. 0209C] Rainaldo consanguineo. Domino Credonis, ut sequentia declarant, et Elenchus Cenomanensis; idem qui Rotae in pago Andegavensi monasterium fundavit anno 1096. Hujus filius Mauricius de Credone, quem suum etiam consanguineum dixit, epist. 15 Credonensium, dominorum familiae illo saeculo duae fuerunt. Prior, quam clauserunt Suhardus de Credone et Guarinus ejus filius, qui Fulconis Nerrae comitis temporibus Credone potiti sunt. Posterioris caput Robertus Burgundio, cui Goffridus Martellus Nerrae F., castrum Credonis, quod tunc in manu sua indominicatum habebat, iterato concessit. Roberti hujus filius et haeres fuit Rainaldus de Credone, Mauricius vero, Rainaldi; Goffridus abbas, utriusque consanguineus. suo et amico praecordiali, sic possidere temporalia ut non amittat aeterna.
Pietatis divinae pia flagella, quae hoc in anno super vos venerunt, mentem vestram valde terrere debuissent, et ab his quae contra Deum egistis velocius revocare. Ad hoc enim, ut credimus, vobis a Deo misericorditer collata fuerunt, ut qui in incolumitate corporis voluntate Deum quaerere differebatis, necessitate saltem timore ac de illicitis operibus vestris satisfacere festinaretis. Hoc etiam nobis promisistis, quando novissime locuti vobiscum fuimus, quod vitae vestrae emendationem Dei et nostro consilio sumeretis. Opera, quae deinceps fecistis vel facitis, ignoramus; sed si piissimo [Col. 0209C] Redemptori nostro contraria existunt, non parvum dolorem ob hoc sustinemus. Utinam, charissime, assidue cogitaveris, quanta in die judicii tristitia, [Col. 0210A] quanta tribulatio, quanta miseria, quantus super omnes dolores dolor erit homini, qui Deum videbit, nec habebit, et ante Redemptoris sui conspectum peribit. Hoc autem nemo unquam ad plenum cogitare potuit, qui magis saeculo quam Deo militare decrevit. Nunc forsitan cogitatio vestra vobis dicit, aut qui vobis adulantur dicunt: Si dominus 265 noster efficeretur monachus, vel moreretur, jam tota terra sua dissiparetur. Scitote quia animae vestrae minime consulunt, qui sic loquuntur. Terram enim, et quidquid temporaliter possidetis, oportet vos ad praesens, velitis nolitis, relinquere. Sed animae vestrae valde erit contrarium, si hoc necessitate feceritis, non voluntate. Certe, dilectissime, Deus, qui permisit vos honorem Credonensem [Col. 0209D] Honorem Credonensem. Id est dominium. Honor pro ditione ac dominio passim in ejus aevi monimentis. Vidimus in pericope Fundationis Vindocinensis ad lib. IV, epist. 44. Idem Martellus in Fundatione Credonensi: Cum vero honorem Credonis in manu dominicatum habui, sanctae Trinitati illam ecclesiam dedi, antequam honorem Roberto Burgundioni fideli meo donavissem. Sic honor Vindocinensis pro comitatu in litteris ejusdem Martelli, quas ad epist. 2, lib. I, produximus. Honor Andegavensis in litteris Fulconis junioris anno 1096: Pro animabus parentum meorum, Fulconis scilicet avunculi mei, Goffridi Martelli patrui mei, qui me nutrivit, per quem post Deum hunc honorem teneo. habere, [Col. 0210B] ipse, si voluisset, honorem illum conferre potuisset Orhandi monoculae, quam, dum puer essem, in curia vestra recolo me vidisse. Et quanto plura vobis dedisse Deum agnoscitis, tanto magis ei obnoxius estis. Valde miser est, nec veraciter credit in Deum, quem mundus ante deserit quam ipse deserat mundum. Mundum enim, antequam ipse nos deserat, deserimus, cum illi sponte renuntiantes, quidquid ex eo sordis vel criminis contraximus, ob vitae perennis amorem odimus. Sed tunc quasi prior mundus nos deserit, cum in sordibus nostris prostratos extrema dies invenit. Et tunc miseranda hominis conditio gemit, quod Deo servire noluit, quando jam reparare non potest quod nequiter vixit.
Goffridus Vindocinensis monasterii servus, dilectissimo domino suo et praecordiali amico [Col. 0209D] Radulfo. Elenchus Cenomannensis. Ad Radulfum de Balgentiaco, cui etiam scribit Ivo epist. 248. Est autem Balgentiacum Aurelianensis agri ad Ligerim oppidum, crebris qui in eo acti sunt episcoporum [Col. 0210C] et principum conventibus celebre. Nobilem ibi ecclesiam hodie quoque possident Vindocinenses, de qua Urbanus Goffrido his verbis: Ecclesiam S. Sepulcri de Balgentiaco, quam ipsius castri domino Lancelino petente Raunarius b. m. Aurelianensis episcopus praedecessori tuo Oderico perpetuo possidendam concessit. Lancelinus de Balgentiaco socer fuit Fulconis Rechini comitis, avus Ermengardis, de qua dictum est, filiae Fulconis. Lancelini ejusdem filius, opinor, Radulfus. Quare quae de Radulfi patre in hac epistola dicuntur, de Lancelino accipienda sunt. Radulfum vero Guillelmus Tyrius inter praecipuos Hierosolymitanae militiae duces numerat, lib. I, cap. 17. Eumdem cum Amalrico de Monteforti et Goffrido abbate nostro legatum a [Col. 0210D] Ludovico VI rege missum legimus ad Fulconem comitem Rechini F. ad componendum controversiam de majoratu seu senescalcia Franciae, quam Fulco proavo suo, posterisque ejus haereditario et perpetuo jure concessam a Roberto rege petebat. Rem memoriae prodidit Hugo de Cleriis, miles Andegavensis, Fulconis et ipse ad Ludovicum regem eadem de causa legatus, cujus proinde integrum commentarium coronidis loco his notis apponam, ut hinc lucem accipiant, quae de ea re ambigere se testatus est vir clarissimus, et rerum nostrarum peritissimus Joannes Tilius in collectaneis suis, cap. de magno Franciae magistro. Ejus ergo commentarii, quem a Fulconis comitis verbis exorditur, in antiquis S. Albini codicibus hoc exstat exemplum. ( Vide infra in Hugone DE CLERIIS, ad annum 1120.— EDIT. PATROL. ) Radulfo, [Col. 0211A] sic transire per bona temporalia ut consequatur aeterna.
Scimus quoniam monasterium nostrum, quod in honore et nomine sanctae Trinitatis constitutum est pariter et sacratum, toto corde diligitis. Et nos ipsam beatam Trinitatem, Patrem et Filium et Spiritum sanctum, pro cujus amore hoc facitis, toto mentis affectu imploramus, quatenus corpus et animam vestram in praesenti ab omni impedimento custodiat, et in futuro vitam vobis conferat sempiternam, atque animam patris vestri, de quo plurimum vos sollicitum esse cognoscimus, sua ineffabili pietate, et gloriosa B. Mariae semper Virginis intercessione, ab omni vinculo peccatorum et criminum suorum absolvat, et ipsum suum et omnium Deum ac Dominum [Col. 0211B] videre et habere valeat, qui est remissio peccatorum, et suorum merces et retributio servorum. Rogastis fratrem, qui noviter venit ad ordinem, veste religionis mutata remitti parentibus suis, ut vel sic damnum possent recuperare terrenum. Pro amore vestro remitti quidem potest; vestis autem [Col. 0212A] religionis sine offensione et nota infamiae mutari non potest. Si quis objicit, quod episcopi et abbates Romam saepe ierunt veste mutata, scire 267 debet, quia illud cogebat quae Domino papae debetur obedientia. Pro temporis necessitate novum dedit Dominus papa obedientiae praeceptum; in hac vestra postulatione novum, ut ita dixerim, audio cupiditatis peccatum. Iterum si dicitis eum nondum fecisse professionem, nondum monachi habuisse benedictionem, firmiter credite et veraciter agnoscite, nec professione, nec benedictione perfectum monachum sive Christianum posse fieri sine cordis devotione. Et ubi est cordis devotio, ibi sancta benedictio deesse non potest, et vera professio. Igitur si consuetudinaria professio, quae fit visibiliter, et benedictio illum, sicut dicitis, [Col. 0212B] non tenet ligatum, proposita devotio religionis, in qua adhuc perseverat, mundo amplius non patitur esse solutum, praesertim cum illam professionem sua voluntate jam fecisset, et suscepisset benedictionem, si per nos eis dilatum non exstitisset.
Goffridum confraternitatem et suffragiorum societatem iniisse cum Cluniacensibus, testatur epistola ipsius Goffridi a Joanne Mabillonio viro clarissimo tom. III Analectorum edita, quam hoc loco apponimus, ne illud Goffridi scriptum desideret nova haec ipsius Operum editio.
[Col. 0211C] Ego frater Goffridus, Vindocinencis monasterii qualiscunque abbas, veniens ante praesentiam domni Hugonis, venerandi Cluniacensis abbatis, petii ab illo dari mihi societatem et loci confraternitatem sui totiusque gregis a Deo sibi commissi: ut, qui de propria perfectione minus praesumebam, eorum suffragiis aeternam valerem acquirere vitam. Quod ille clementer suscipiens, et libentissime complens, decrevit [Col. 0212C] generali praecepto ut, quandiu vixero, si in ejus absentia venero Cluniacum, capitulo et mensae, totique ordini vice illius praesim: et cum hac luce migravero, ita per omnia in ipso loco pro requie animae meae agatur in orationibus et eleemosynis, sicut pro uno abbate illorum professo vel monacho, cum adjectione tricenarii missarum · brevium quoque missione ac regulae adnotatione.
Opuscula
Frater Goffridus peccator, in praesenti tractatu catholicus scriptor, omnibus Christianis de corpore et sanguine Domini fideliter credere, et ipsum, cujus corpus et sanguinem percipiunt, Christum Dominum videre pariter et habere.
De corpore et sanguine Dei et Domini nostri Jesu Christi, dum a fidelibus pie quaeritur quod veraciter dicendum est et firmiter credendum, ipso Christo Deo et Domino nostro donante dicatur, ut in illorum cordibus dubitatio nulla relinquatur. Prius quidem [Col. 0212D] panis et vinum super altare ponuntur; sed sicut ante consecrationem nihil aliud praeter propriam 270 panis et vini naturam habent, ita post consecrationem nullam naturam, nullam materiam panis vel vini retinent, nisi quantum ad saporem, speciem et odorem; hoc tamen propter infirmitatem hominum et imbecillitatem. Nam si illa gloriosissima caro, et sacratissimus ille sanguis non in specie panis et vini, sed in sua propria natura hominibus apparerent, prae sui magnitudine, homines illa ferre non possent. Quod si fieri posset, fidei meritum non haberent. Sed si sancti apostoli Petrus, Jacobus et Joannes [Col. 0213A] Dominum in terra adhuc mortalem et corruptibilem carnem portantem transfiguratum non potuerunt aspicere, jam incorruptibilis et glorificati corporis illius tantam cleritatem alii homines quomodo possent sustinere? illis siquidem sanctis discipulis non natura divinitatis, ut quidam existimant, Dominus ostendit, sed speciem postea glorificandae carnis exhibuit. Firmiter itaque credamus, et nullatenus dubitemus quia quod in altari post consecrationem a Christiana religione sumitur, nihil aliud est, nihil aliud habet praeter quod ipsa Veritas per se profitetur: Accipite, inquit, hoc est corpus meum (Matth. XXVI, 26) ; et de quo suo corpore diceretur, per semetipsum exposuit dicens: Quod pro vobis tradetur (I Cor. XI, 24) . Similiter et de calice: Hic est sanguis meus, [Col. 0213B] qui pro vobis effundetur in remissionem peccatorum (Matth. XXVI, 28) . Si quis autem aliam carnem praeter istam habuisse Dominum Jesum credit, desipit, non est catholicus, sed haereticus. 271 Hac carne redemit hominem Christus; hac in carne Christum homo peremit. Anima tamen et caro hominis sunt redempta; sed haec caro hominis fuit pretium redemptionis. Haec est illa una eademque vere vera caro, non alia, quae, cooperante Spiritu sancto, concepta, nata est de Maria Virgine et passa in cruce, quam ipse Deus omnipotentia divinitatis suscitavit a mortuis tertia die. Quapropter nemo formidet hanc carnem Christi Dei, Dei Patris unigeniti Filii, naturalem et propriam, incorruptibilem et immortalem jam factam dicere, et dicendo credere, et credendo [Col. 0213C] accipere, non tantum in sacramento, quod et multi mali faciunt, sed usque ad spiritus participationem. In isto sancto mysterio, quod et sacramentum, id est sacrum signum, dicitur, quia aliud est, id est Christi sancta caro, et aliud, id est panis species, videtur, ipsam beatissimam et vivificatricem carnem multi homines perversi accipiunt, sed quia mali male accedunt, pejores quam prius fuerant existunt. Quidam vero sumunt usque ad spiritus participationem, quia qui cum charitate, id est cum Dei et proximi dilectione, percipiunt, cum Christo participantur usque ad animae vivificationem. Et sicut nemo sine charitate Christi sacrosanctum corpus et sanguinem accipere potest quin pejor existat, sic nemo cum charitate illud accipere potest, [Col. 0213D] quin inde melior fiat. 272 Unde si quis quaerit quomodo panis caro Christi, et vinum sanguis ejus fieri possit, certe si ea quae sunt, Dominus non creasset, creata forsitan mutare non posset. Sed minoris miraculi non fuit ex nihilo omnia creare quam in melius ex omnibus quaedam convertere. Qui talia quaeris, noli errare. Si Deum omnipotentem esse credis, nullatenus super hoc poteris dubitare; quoniam si omnia posse confiteris eum, et istud posse negare non poteris, cum sit ex omnibus unum. Ille namque qui carnem in Virgine matre, omnino servata virginitate, ineffabiliter et veraciter assumere potuit, qui etiam cum sit immortalis, pro nobis mortuus est, et die tertia imperii sui [Col. 0214A] potentia seipsum a morte suscitavit, panis et vini materiam in sui corporis naturam in consecratione convertit.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, charissimo Domino et praecordiali amico Petro Leonis, sanctae Romanae Ecclesiae cardinali, catholicam fidem toto corde diligere, et eos qui et contradicunt totis viribus impugnare.
Vestrae petitionis et meae promissionis non immemor, si non ut debui, saltem ut potui, 273 tertavi solvere et quod a vobis quaesitum est, et a me promissum, de ordinatione videlicet episcopi, et de investitura laicorum. In primis firmiter credere nos [Col. 0214B] oportet, et nullatenus dubitare, ut quemadmodum baptismus Christianum facit, ita electio et consecratio facit episcopum, et sicut impossibile est sine baptismate Christianum fieri, ita est impossibile episcopum sine electione et consecratione creari. In ordinatione episcopi electio et consecratio sic est utraque necessaria, quod consecratio sine electione, et sine consecratione electio episcopum facere sola non sufficit. Nam sicut in baptismate aqua et invocatio Spiritus sancti sunt necessaria, quae faciunt Christianum, ita in ordinando episcopo electio et consecratio sunt necessitate conjuncta, quae creant episcopum. Et sicut aqua sola, aut sola invocatione sancti Spiritus, nec baptismus fieri potest, nec homo esse Christianus, ita sola electione, [Col. 0214C] aut sola consecratione nemo ordinari vel fieri valet episcopus. Magnum quidem et baptismatis et electionis et consecrationis episcopi est sacramentum; sed illud praecepit et per alios facit Christus, et hoc egit per semetipsum. In illo spiritualiter creatur homo, et a Christo Christianus dicitur; in isto vero dominus et imperator creatur Christianorum, qui non solum vocatur Christianus a Christo sed etiam Christi vices agere creditur. Sciendum vero est quod hic vel ubicunque de electione episcopi agitur, canonicam necesse est electionem, et 274 evangelicam intelligi, ut qui bene electus est, et juste consecretur. Alioquin fit quaedam prava simulatio in Ecclesia, et ecclesiasticae dignitatis illusio non parva. Nam quicunque canonice non electus [Col. 0214D] quasi sacrandus accedit, exsecratus recedit, et falso nominatur episcopus, qui annullare conatur electionis et consecrationis ordinem, quem Christus per semetipsum primus instituit. Ipse enim primus et elegit apostolos, et consecravit, quos nisi prius electos consecrare non voluit. Hoc sanctum sacramentum, electionem videlicet et consecrationem apostolorum, Christus primus primum fecit, per quod caetera fierent sacramenta. Nullus autem apostolorum apostolatum audacter appetiit, nullus eorum se impudenter obtulit eligendum. Tota itaque ordinatio episcopi non in sua, sed in aliorum electione consistit et consecratione, si tamen illam electio recta praecesserit. Haec autem prius per semetipsum, [Col. 0215A] ut dictum est, Christus fecit; deinde vero vicarii ejus. Et in apostolis quidem a Christo facta sunt, quoniam ab ipso et electi et consecrati fuerunt. In aliis vero omnibus a nullis aliis fieri licet, nisi a vicariis Christi. Sunt autem vicarii Christi clerici in electione, episcopi in consecratione. Caeteri omnes petere quidem episcopum possunt; eligere vero vel consecrare non possunt. Quicunque igitur alio modo, quasi sub nomine pontificis, Ecclesiam vel potestatem ecclesiasticam sibi vindicare praesumit, hic jam non per ostium 275 intrat, sed aliunde ascendit, ut merito non inter episcopos computetur, sed inter fures et latrones connumeretur (Joan. X, 1) . Iste aliis benedictionem non porrigit, sed pestem, et vulnus potius inferre videtur quam salutem, qui [Col. 0215B] tanta praesumptione Dei maledictionem meretur. Nam episcopus sine canonica electione est quasi arbor sine radice. Arbor autem quae radicem non habet, etiam si folia habeat, fructum ferre nullatenus valet. Ad hujusmodi arborem Christus quidem accessit, et cum ibi fructum non invenisset, eam maledixit (Marc. XI, 13, 14) . Ille maxime a Deo maledicitur, qui sacramentis Ecclesiae quasi sociari sua cupiditate desiderat, non Christi charitate. Et omnis qui sacramentis Ecclesiae caemento charitatis non jungitur, injuriam quidem Ecclesiae facit, sed quasi paries luteus dissipatur, qui licet dealbari possit ad tempus, ejus subita dissolutione, qui ante confidebant in eo, premuntur. Hac igitur similitudine recte colligitur quod qui ad injuriam [Col. 0215C] sanctae Ecclesiae ecclesiasticum ordinem, et maxime pontificatum assequitur, suam destructionem in primis, deinde populi mortem operatur. Et tunc Ecclesia injuriam pariter sustinet et verecundiam, quando in eligendo pontifice canonica perit electio, et quod vitae meritis, et sapientiae doctrinae, atque sacris ordinibus debetur, illis quasi imponitur quibus nec bonae vitae merita, nec sapientiae doctrina, 276 nec sacri ordines suffragantur. Isti terrenum, imo paludosum habent fundamentum, et ideo corruunt qui tali fundamento aedificantur. De talibus enim dicitur in Psalmo: Projecisti eos, dum allevarentur (Psal. LXXII, 18) . Gravius nihil et apud Christum Ecclesiae injuria, cujus sacramenta qui perverse suscipiunt, cum Christo esse, vel prodesse non possunt. [Col. 0215D] Cum Christo etenim simul esse, et contra Christum facere nemo potest, cum ipse dicat: Qui non est mecum, contra me est (Luc. XI, 23) . Qui autem cum Christo non est, nec sibi prodesse, nec aliis potest; cum ipse iterum asserat: Qui non colligit mecum, dispergit (ibid.) , et alibi dicit: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 5) . Sunt quidam qui Romanae Ecclesiae omnia licere putant, et quasi quadam dispensatione aliter quam divina Scriptura praecipit eam facere posse. Quicunque itaque sic sapit, desipit; nam Romanae Ecclesiae post Petrum minime licet, quod Petro non licuit. Petro quae liganda erant ligandi, et quae solvenda solvendi est a Christo data potestas (Matth. XVI, 19) ; non quae liganda [Col. 0216A] solvendi, vel quae erant solvenda ligandi concessa facultas. Petrus etiam si aliquando aliter egit, Paulus licet in conversatione novitius ei in faciem resistere minime timuit (Gal. II, 11) . Petrus vero sui junioris increpationem libenter suscipiens, quod plus justo fecerat, diligenter correxit. Praeterea nulla ratione fieri licet quod Christus suo exemplo dedocuit. Ipse enim legem solvere non venit, sed adimplere (Matth. V, 17) . 277 Romana itaque Ecclesia divinarum Scripturarum legem solvere non debet, sed conservare; et tradita sibi a Christo potestate, non ad suam voluntatem uti, sed secundum Christi traditionem. Si etiam a suo juniore Romano pontifici suggeritur, ut si aliquando plus justo fecerit, juste corrigat, tanquam Petrus Pauli admonitionem [Col. 0216B] suscepit, et ipse suscipiet, si Petrum imitari desiderat. De investitura autem laicorum si quis cognoscere voluerit quid catholica et apostolica Ecclesia senserit, quid docuerit, quid judicaverit, quid constituerit, legat in primo capitulo illius concilii quod tempore Gregorii septimi papae factum est, et ibi omnes clericos, qui de manu laici investituram suscipiunt, haereticos vocatos, et ideo damnatos esse et excommunicatos invenerit. Licet alia haeresis de investitura dicatur, alia Simoniaca, ista quae de investitura dicitur, contra sanctam Ecclesiam fortius jaculatur. Simoniaca etenim pravitas multoties fit latenter; haeresis vero de investitura, semper publice agitur. Ibi etiam in primis omnis ecclesiasticus ordo confunditur, quando hoc quod [Col. 0216C] unicuique a solo suo consecratore in Ecclesia, cum orationibus quae ibi conveniunt, dari debet, a saeculari potestate prius accipitur. Quod sancti apostoli non solum interdixerunt, verum etiam omnes illos, qui per saecularem potestatem Ecclesiam obtinent, a Christo sibi tradita potestate damnaverunt. 278 Et merito apostoli judicio Spiritus sancti hanc haeresim ipso Ecclesiae principio damnare decreverunt, quam longo post tempore ex patre diabolo nascituram esse praeviderunt. Cum igitur laico et investitura, et omnis etiam disponendarum Ecclesiarum, vel ecclesiasticarum rerum facultas a Spiritu sancto, qui in apostolis loquebatur, negata sit penitus et interdicta, qui investituram a laico suscipit, non jam contra apostolos tantum, imo contra [Col. 0216D] dominum apostolorum, quod sanctum est canibus exponit. Investitura enim, de qua loquimur, sacramentum est; id est sacrum signum, quo princeps Ecclesiae, episcopus scilicet, a caeteris hominibus secernitur pariter atque dignoscitur, et quo super Christianum gregem cura pastoralis ei tribuitur. Hanc investituram ab illo solo suscipere debet, a quo et consecrationem habet. Illum siquidem prius oportet consecrari, deinde vero tanquam regem Ecclesiae sacris insignibus decorari. Si quis autem cuilibet saeculari potestati ista licere putat, errat. Quod si defendere nititur, apostolorum doctrinam, et sancti Spiritus sensum adnullare desiderat; unde haereticus esse nullatenus dubitatur. Investitura [Col. 0217A] itaque laicorum, quae fit per virgam, et annulum, merito haeresis appellatur. Nam sicut a Simone Simoniaca haeresis dicitur, ita ab eo qui investit, et ab illo qui investitur, quoniam uterque in illa sua 279 actione, et agitare claves Ecclesiae, et ejus unicum ac singulare ostium violare conatur, recto nomine haeresis de investitura vocatur. Haec praeterea haeresis de investitura, si recte perspiciatur, etiam haeresis Simoniaca esse, viva et vera ratione probatur. Nam quae saecularis potestas sibi vindicare nititur investituram, nisi ut per hoc aut pecuniam extorqueat, aut, quod est gravius, sibi inordinate subjectam efficiat pontificis personam? Nullus est itaque laicorum, etiam si ei liceret, qui tanta intentione annulum, vel virgam dare desideret, nisi [Col. 0217B] per haec quae sunt sacramenta Ecclesiae, temporalibus lucris inhiaret. Laicis quidem sacramenta ab Ecclesia suscipere licet, non Ecclesiae quaelibet sacramenta dare. Annulus autem et virga, quando ab illis dantur, a quibus dari debent, et quando, et ubi, et quomodo debent, Sacramenta Ecclesiae sunt, sicut sal et aqua, oleum et chrisma, et quaedam alia, sine quibus hominum et Ecclesiarum consecrationes fieri non possunt. Semper laicus de investitura, ut diximus, aut pecuniam sibi vindicat, aut, quod est amplius, episcopi vel abbatis personam. Hac non tam humana quam diabolica malignitate Ecclesia catholicam fidem, libertatem et castitatem amittit, sine quibus nulla ratione subsistit. Haec etenim tria semper Ecclesia habere debet; quorum vel si unum [Col. 0217C] defuerit, velut paralytica jacet, nec ligandi, nec solvendi potestatem habet. 280 Hanc igitur, quam supra diximus, investituram quicunque sub specie pastoris suscipere praesumit, fit paralyticus et haeretica lepra pollutus. Illum non pastorem fiducialiter dico, nec illius pastoris, qui animam suam posuit pro ovibus suis (Joan. 10, 11) , quodlibet membrum, sed fur et raptor et lupus est. Nam ad hoc venit, ut furetur et rapiat et mactet (ibid., 10) . Hanc autem detestabilem impietatem, non solum qui faciunt, sed qui consentiunt ei, damnati sunt. Ille vero consentit, qui eam tacet, qui eam non corrigit, et qui ei palam non contradicit. Et nemo est qui contradicere palam non debeat, et possit; nam si praelati [Col. 0217D] non habet auctoritatem, habet tamen Christiani vocem, et Scriptura dicit, et neminem excipit: Maledictus est, qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII, 10) , id est vocem suam ab increpatione peccati. Illud etiam factum meminerit, quod asina fatuum prophetam olim correxerit (Num. XXII, 28) . Quod si fuerit vitiosus, vel quolibet alio crimine infamis factus, non ideo silere debet, quoniam unicuique peccatori communem Ecclesiae fidem, quam suam esse credit et confitetur, defendere et contra ejus adversarios libere pugnare licet. Nam illi duo, qui in passione Domini crucifixi sunt cum eo, omnino infames erant, nam publici latrones; quorum unus non tantum quia credidit, sed quia suae fidei veritatem contra alterum defendere coeperit. bonum [Col. 0218A] illud, et delectabile 281 verbum a Salvatore nostro audire meruit: Hodie scilicet mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) . Unde in latrone illo maxime declaratum agnoscitur, quod vir catholicus licet infamiae maculis aspersus, fidei defensione paradisum pariter, et cum Christo esse meretur.
Universali papae Calixto, bono domino suo et praecordiali amico, Goffridus abbas Vindocinensis, beatae Priscae cardinalis, quod patri filius et domino servus.
Cum Simonia et laicorum investitura haeresis dicatur, quare utraque sit haeresis, et merito haeresis appellari debeat, praesenti brevique satis epistola [Col. 0218B] monstrabitur, ne super hoc deinceps dubitetur. Firmissime crede, Pater charissime, quod nihil aliud proprie haeresis dicitur, nisi quod a Patris unitate Filium sive Spiritum sanctum conatur separare, vel personarum alteram altera minorem vel majorem asserere. Igitur Simon Magus non tantum haereticus, sed haereticorum primus et pessimus exstitit; qui non solum a Patris aequalitate separari posse Spiritum sanctum existimavit, sed etiam ipso Spiritu sancto major esse praesumptuose tentando concupivit. 282 Nam cum se posse pecunia possidere Spiritum sanctum putavit, quid appetiit aliud, nisi ut Spiritu sancto major ipse haberetur, cum major sit qui possidet quam quod possidetur? Cum itaque Patris et Filii et Spiritus sancti personas inaequales [Col. 0218C] quilibet nititur astruere, ratione pariter et auctoritate haereticus habeatur, multo magis Simon Magus, qui Spiritum sanctum Deo Patri et Filio aequalem per omnia sibi pecunia subjicere tentavit, haereticus, et Simonia, quae ab ipso inventa est, et ab eo dicitur, haeresis comprobatur. Laicus autem, cum investituram Ecclesiarum tribuit per virgam et annulum, quae sunt Ecclesiae sacramenta, sicut sal et aqua, oleum et chrisma, et quaedam alia, sine quibus hominum et ecclesiarum consecrationes fieri non possunt, sibi jus Christi usurpat et potestatem; et quodammodo se Dei Filio praedicat altiorem. Nam dum illa Ecclesiae sanctae sacramenta ibi dantur, ubi dari debent, et quibus, et quando debent, a Dei Filio [Col. 0218D] dantur, per consecratorem videlicet illius actionis ministrum, sicut in remissionem peccatorum Spiritus sanctus dabatur per Petrum. Unde Deus Pater ad Joannem loquitur, dicens: Super quem videris Spiritum descendentem, ille est qui baptizat (Joan. I, 33) . Quando dixit, ille est qui baptizat, a parte totum significavit. Nam Dei Filius universa Ecclesiae conficit et tribuit sacramenta. Laicus autem, quando contra Dei Filium sic praesumit, si non amplius, non minus tamen quam Simon Magus intumuit, et ipse intumescit, 283 qui in collatione sacramentorum se Dei Filio anteponit. Et quia Deo Dei Filio non solum sui Patris aequalitatem demere nititur, sed seipsum Dei Filio superiorem sua impia actione significare videtur, recto nomine et ipse haereticus, et [Col. 0219A] ejus investitura haeresis appellatur. Vale, et Simoniam et laicorum investituram omni occasione, vel qualibet dispensatione seposita impugnare satagite.
Non sit imperatoribus et regibus molestum quod dicimus, nec consuetudine sibi vindicare nitantur, quod eis veritate negatur. Cum laicis, etiam religiosis, disponendarum Ecclesiarum vel ecclesiasticarum rerum omnis facultas ab apostolis prohibeatur, manifestum est quod eis investitura negatur ab ipsa Veritate, a Christo videlicet, qui in apostolis loquebatur. Quod autem Christus in apostolis locutus sit, Paulus apostolus asserit dicens: An experimentum [Col. 0219B] ejus quaeritis, qui in me loquitur Christus? (II Cor. XIII, 3.) Cum igitur Christus veritas sit, sicut ipse dixit: Ego sum veritas (Joan. XIV, 5) , nec unquam, Ego sum consuetudo, dixerit; qui Christianus est Christum, et qui rex est, Regem regum, ipsam scilicet veritatem, sequatur, non consuetudinem. In ecclesiasticis possessionibus, quamvis nec in legibus, nec in canonibus inveniatur, tamen propter scandalum et schisma vitandum, talis 284 regibus investitura conceditur, ut nec ipsi propter hoc pereant, nec sancta Ecclesia detrimentum patiatur. Investituram per virgam et annulum accipere, nisi a suo consecratore, manifestum est esse damnosum, quia nulli laico licet illa Ecclesiae sacramenta dare, sicut ei non licet episcopum consecrare. Res etiam quae [Col. 0219C] semel Ecclesiae datae sunt, reges iterum eas dare, vel de ipsis investire, nec debent nec convenienter possunt. Nam alicui dare quod habet, et de hoc investire aliquem quod ille jam tenet, superfluum est et vanum; non tamen videtur criminosum. Alia utique est investitura, quae episcopum perficit, alia vero quae episcopum pascit. Illa ex divino jure habetur, ista ex jure humano. Subtrahe jus divinum, spiritualiter episcopus non creatur. Subtrahe jus humanum, possessiones amittit, quibus ipse corporaliter sustentatur. Non enim possessiones haberet Ecclesia, nisi sibi a regibus donarentur, et ab ipsis non quidem divinis sacramentis, sed possessionibus terrenis investirentur. Ex jure divino regibus quidem [Col. 0219D] et imperatoribus dominamur; ipsis tamen ex eodem jure, quia Christi Domini sunt, honorem debemus et reverentiam, sicut dicit Apostolus: Regem reveremini (I Petr. II, 17) . Ex jure autem humano tantum illis debemus, quantum possessiones diligimus, quibus ab ipsis, vel a parentibus suis Ecclesia ditata et investita dignoscitur. Unde B. Augustinus super Joannem sic loquitur: «Noli dicere, Quid mihi et regi? Quid tibi et possessioni? Nam per jura regum 285 possessiones habentur. Si vero dixeris, Quid mihi et regi? noli jam dicere possessiones tuas, quia ad ipsa jura, quibus possessiones possidentur, renuntiasti. Nam secundum jus imperatorum possides terrena. Tolle imperatorum jura, quis audet dicere, Mea est illa villa, aut Meus [Col. 0220A] est iste servus, aut Mea est ista domus? Quo jure defendis villas? divino, an humano? Divinum jus in Scripturis habemus, humanum jus in legibus regum. Unde quisque possidet, quod possidet, nonne jure humano? nam jure divino: Domini est terra et plenitudo ejus (Psal. XXIII, 1) . Pauperes et divites Deus de uno luto fecit, et divites et pauperes una terra supportat. Jure tamen humano dicis: Haec mea villa est, haec domus mea, hic servus meus est. Jure ergo humano, jure imperatorum, quare? quia ipsa jura humana per imperatores et reges saeculi Deus distribuit Ecclesiae suae.» Possunt itaque sine offensione leges, post electionem canonicam et consecrationem, per investituram regalem in ecclesiasticis possessionibus concessionem, auxilium et defensionem [Col. 0220B] episcopo dare, quod quolibet signo factum exstiterit, regi vel pontifici, seu catholicae fidei non nocebit. Voluit bonus Dominus et magister noster Christus spiritualem gladium et materialem esse in defensione Ecclesiae. Quod si alter ab altero retunditur, hoc fit contra illius voluntatem. Hac occasione de regno justitia tollitur, et pax de Ecclesia, scandala suscitantur et schismata, et fit animarum perditio simul et corporum. Et dum regnum et 286 sacerdotium, unum ab altero, impugnatur, periclitatur utrumque. Nam rex et Romanus pontifex, cum unus contra alium, alter pro regni consuetudine, alter pro Ecclesiae libertate erigitur, regnum illam consuetudinem obtinere nec potest, nec poterit, et Ecclesia suae libertatis amittit plurimum. Rex praeterea [Col. 0220C] sacrosancta communione pariter et regia dignitate privatur; a Romano vero pontifice multis qui sibi servire debuerant, necessitate cogente servitur: et qui a pontifice docendus erat, et ducendus a rege, rex et pontifex populum sequitur. Habet autem Ecclesia pacem, et regnum justitiam: habeat rex consuetudinem, sed bonam, non quam male reposcit, sed quam supra diximus investituram. Habeat Ecclesia suam libertatem, sed summopere caveat, ne dum nimis emunxerit, eliciat sanguinem, et dum rubiginem de vase conatur eradere, vas ipsum frangatur. Hoc est praecipuum discretionis membrum, ne quis qualibet actione Ecclesiae a Satana circumveniatur. Tunc enim a Satana quis circumvenitur, [Col. 0220D] quando sub specie justitiae illum per nimiam tristitiam perire contingit, qui potuit liberari per indulgentiam. Praeterea bonus et discretus Augustinus in epistola ad Parmenianum dicit vix aut nunquam excommunicandum eum esse qui in malo opere obstinatam multitudinem habet secum. Nam tolerabilius videtur uni parcere, ne in Ecclesia schisma seminetur plurimorum. Et beatissimus doctor et martyr Cyprianus asserit, dicens: 287 Schisma non est faciendum etiamsi in eadem fide, et in eadem traditione non permaneat qui recedit. Et Salomon in Ecclesiaste: Scindens ligna periclitabitur in eis, si exciderit ferrum (Eccle. X, 9) . Item in Exodo: In domo una comedetur; non ejicietis de domo carnem foras (Exod. XII, 46) . Ex quibus verbis colligitur eum [Col. 0221A] non excommunicandum esse qui multitudinem habet secum, ne dum unum corrigere nitimur, perditio fiat multorum. Hoc etiam Hieronymus ad Augustinum scribit, dicens quod, secundum beatorum apostolorum Petri et Pauli prudentiam, dispensationemque honestam, aliquando fieri necesse est quod jure reprehenditur, ne Christianae plebi scandalum oriatur. Nam propter metum Judaeorum, ne ipsi scandalizarentur, et Paulus, post conversionem, Timotheum circumcisum fecit, et caeremonias etiam exercuit Judaeorum, et Petrus coegit quosdam Judaizare gentilium, uterque sanctus apostolus simulans se veteris legis praecepta servare, ne qui fideles ex Judaeis facti fuerant susceptam veritatis notitiam scandalizati negarent. Fecerunt [Col. 0221B] hoc sancti apostoli misericordi et pia compassione, non simulatione fallaci, quamvis legem post Evangelium non esse servandam minime dubitarent. Ubi beatissimae vitae viri intelliguntur non quidem commutasse consilium, sed ad horam pro aliorum salute suae doctrinae sententiam. Si de praesenti materia minus vel aliter dixi, quam debui, ignorantiae deputetur, et indulgeatur misericorditer; si autem bene, benigne suscipiatur, et observetur diligenter.
Dispensationes aliquando in Ecclesia faciendae sunt, non quidem amore pecuniae, vel quolibet humano favore, sed pia et misericordi intentione. Tunc [Col. 0221C] enim a pastore Ecclesiae dispensatio pia et misericorditer fieri creditur, cum aliquid minus perfecte ad tempus fit ab illo vel fieri permittitur, non voluntate sua, sed aliorum necessitate, ne in ipsis videlicet fides Christiana periclitetur. Sic igitur facienda est dispensatio ab Ecclesia, ut semper fidei nostrae veritas instruatur, et si quid aliter ad horam factum fuerit vel permissum, opportuno tempore corrigatur. Hac discreta et sancta dispensatione usi sunt beati apostoli Petrus et Paulus propter metum Judaeorum, ne ipsi scandalizarentur. Nam Paulus post conversionem Timotheum circumcisum fecit et caeremonias etiam exercuit Judaeorum; et Petrus coegit quosdam Judaizare gentilium. Uterque sanctus apostolus simulans se veteris legis praecepta servare, ne qui fideles ex Judaeis facti fuerant, susceptam veritatis notitiam scandalizati negarent. Fecerunt hoc sancti apostoli misericordi et pia compassione, non simulatione fallaci; quamvis legem post Evangelium non esse servandam minime dubitarent. Ubi beatissimae vitae viri intelliguntur non quidem commutasse 289 consilium, sed ad horam pro aliorum salute suae doctrinae sententiam. Nam super hoc quod ipsi et alii aliter fecerant, et se et alios postea correxerunt. Possunt etiam et debent fieri dispensationes, quibus Ecclesiarum et monasteriorum consuetudines immutentur, sed ubi postponitur minus bonum, ut quod est melius instituatur. In nullo autem malum fieri debet vel permitti, [Col. 0222A] nisi in ea tantum necessitate, ubi timetur ne periclitetur fides, et illud post modum corrigatur. Nam qui mala faciunt ut veniant bona, horum justam esse damnationem Paulus apostolus protestatur. Si quis vero aliter in Ecclesia dispensationes facit, rationi simul et veritati contradicit, nec solum lucernam ardentem non habet, verum etiam aliorum ardentes exstinguit. Et ideo non recte dicitur Christi vicarius, sed dux est caecorum ipse caecus.
Ecclesia semper catholica, libera, et casta esse debet. Catholica, quia nec vendi debet, nec emi; libera, quia saeculari potestati non debet subjici; [Col. 0222B] casta, quia nullatenus debet muneribus corrumpi. Quando enim Ecclesia venditur vel emitur, evacuatur fides, quia quod incomparabile factum est a Deo, ab homine comparari posse aestimatur. Praeterea qui vendit Ecclesiam, cupidum Judam imitatur; qui autem 290 emit illam, Judaicam avaritiam sectatur. Judas utique cupiditate vendidit Christum qui est caput Ecclesiae, et Judaei avaritia emerunt illum. Quando vero Ecclesia saeculari potestati subjicitur, quae ante domina erat, ancilla efficitur; et quam Christus Dominus dictavit in cruce, et quasi propriis manibus de sanguine suo scripsit, chartam libertatis amittit. Hanc enim libertatis chartam Christus vindicavit in cruce, et suae sponsae Ecclesiae per semetipsum dedit, ut homines alios per peccatum [Col. 0222C] factos diaboli servos, ipsa libera liberos et Dei filios faceret, et suos, qui sibi diligenter servirent, et tanquam bonae matri devoti filii humiliter obedirent. Tunc etiam Ecclesiae castitas omnino periclitatur, cum corrumpitur ipsa muneribus et ex casta et virgine sponsa Domini, quasi mulier publica veraciter facta dignoscitur. Hoc enim est proprium meretricis, ut semper sub pretio redigatur. Haec tria quae diximus, proprie propria Ecclesia habere debet; quorum unum si defuerit, falso nomine dicitur sponsa Christi; quae velut paralytica jacet, nec ligandi, nec solvendi potestatem habet. Nam Christus pastor bonus sponsam fidelem quaerit, respuit infidelem, liberam sibi sociat, abjicit ancillam, castam diligit, odit corruptam.
Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, dilectis in Christo discipulis Hamelino et Andreae, bona principia sorte meliori terminare.
Multis ac diversis actibus saeculi deditus, fratribus, quos meae imperfectioni divina patientia regendos commisit, loqui vel scribere quae debeo non possum. Justum tamen est velle magis prodesse quam praeesse; nec pastorem Ecclesiae decet minus de salute animarum quam de rerum administratione esse sollicitum. Unde, licet animus meus pro sua consuetudine circa alia versaretur, vobis, quos specialiter diligo, quaedam ad consolationem vestram [Col. 0223A] religiosum credidi non tacere. Et quoniam de consolatione vestra proposui, vos salubrius consolari, vel aedificare non valeo, quam si pauca de pluribus, quae in veteri lege facta memorantur, vestrae humilitati studeant revelare. De his autem quae palam sunt, et valde omnibus trita, disserere superfluum aestimavi, quia et fastidium auditoribus generant, et eos culpabiles exhibent de contemptu. Illa tamen proferri necesse est quae et a vobis possint intelligi, et vitae vestrae convenienter aptari. Igitur post Hebraeorum de Aegypto profectionem, post maris Rubri transitum, post Aegyptiorum exstinctionem, quid Dominus ad Moysen ad suorum utilitatem praeceperit, diligenter audiendum est, 292 atque memoriter retinendum. Dicit itaque Moyses ad universum [Col. 0223B] populum, ut unusquisque pro viribus conferens faceret tabernaculum. Collatio quidem illa non debuit fieri qualibet coactione, sed spontanea voluntate. Ait namque Deus ad Moysen, ut unusquisque, sicut visum fuerit cordi suo, ea offerat quae ad construendum tabernaculum sunt necessaria (Exod. XXV, 2) . In primis quidem de Hebraeorum ex Aegypto profectione, de maris transitu, de Aegyptiorum exstinctione mentionem feci, et quoniam ista quibusdam clausa sunt, ea reserare utile, imo necessarium duxi. Quamvis enim realiter fuerint haec omnia, latent tamen in ipsis mysteriorum pretiosa monilia. Per Aegyptum namque, in qua, velut Dominus, Pharao principabatur, praesens saeculum, cujus princeps est [Col. 0223C] Satanas, designatur. Hujus principis infelicissimum dominatum Hebraeus, per quem signatur fidelis populus, proficiscendo, id est proficiendo, Moyse duce sapienter devitat. Qui Aegypto, praesenti scilicet saeculo renuntiat, et suum legislatorem Christum, ejus inhaerendo mandatis, dilectione amplectitur, neque amplius audit vocem alienorum malignorum videlicet spirituum, sed suam, qua dicit: Qui mihi ministrat, me sequatur (Joan. XII, 26) . Mare quidem Rubrum, quod Hebraeis fuit praesidium, et Aegyptiis dedit interitum, aqua baptismatis, vel lacrymabilis poenitentia intelligitur. Quod idcirco rubrum dicitur, quia et in baptismate Christi sanguine consecratur, et in lacrymabili poenitentia aliquando usque ad sanguinem oculorum, nonnunquam autem 293 usque [Col. 0223D] ad carnis macerationem pervenitur. In hoc itaque mari adversarii nostri Aegyptii suffocantur, quia et per baptismum, et per poenitentiam lacrymarum peccata et crimina nostra, quae inter nos et Deum separant, mortificantur. Tabernaculum, unde loqui maxime coepi, pellibus et ciliciis extrinsecus fuisse coopertum, intrinsecus vero auro et argento, aere atque lapidibus pretiosis, multisque aliis, de quibus dicendum per singula necessarium modo non arbitror, legimus adornatum. In tabernaculo etiam erat candelabrum, et arca de lignis setim fabricata; et intra arcam, ut legitur, lex, et manna, et virga Aaron continebantur (Hebr. IX, 4) . Tabernaculum significat Ecclesiam, congregationem videlicet justorum; pelles et cilicia, quibus extrinsecus tegebatur, [Col. 0224A] mortificationem indicant vitiorum; per aurum, fides, per argentum, confessio; in aere fortitudo exprimitur, in lapidibus pretiosis pretiosa vitae aeternae designantur eloquia. In candelabro bonae intentionis manifesta operatio intelligitur. Per arcam memoria, per ligna setim munditia, per legem mandata Dei signantur. Manna vero pietatis dulcedinem dicimus: sed virgam, disciplinae severitatem. Praecipit benignus Deus in lege sua, pro nostra utilitate, non pro sua necessitate, ut tabernaculum, id est sanctificationis habitationem, ei faciamus, Ubi vero habitatio ista facienda sit vel construenda, Scriptura insinuat, cum dicit: Praeparate corda vestra Domino (I Reg. VII, 3) . Corda utique nostra domino praeparamus, si sibi ea receptacula munda, [Col. 0224B] 294 quae digne inhabitare possit, exhibemus. Haec etiam receptacula non vult sibi exhiberi cum aliqua difficultate, sed cum omni devotionis hilaritate. Multum discretus omnipotens Dominus, non velut importunus exactor, a nobis exigit quae non habemus, nec ejus jussio nos sibi cogit offerre quod debeat esse contrarium cordi nostro. Pellibus siquidem et ciliciis tabernaculum extrinsecus bene tegimus, cum exterius et inferius nostrum, carnem scilicet nostram, ita cum vitiis et concupiscentiis mortificamus, ut cor nostrum, quod tabernaculum Dei dicitur, ejus illecebris minime corrumpatur. Ornamus tabernaculum auro, si pura et integra fides est in corde nostro. Fides autem pura et integra haec est, ut Patrem et Filium et Spiritum sanctum unum Deum et Dominum esse, [Col. 0224C] sine aliqua haesitatione, sed cum omni dilectione credamus. Licet enim Trinitas sit in personis, una sola natura, una sola substantia est deitatis. Et quamvis alius sit Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus, non tamen aliud Pater, aliud Filius, aliud Spiritus sanctus, sed Pater et Filius et Spiritus sanctus tres quidem sunt personae, ut diximus, et istae tres personae, unus est Deus, unius solius naturae, unius solius substantiae atque essentiae. Et ne in creatrice omnium creaturarum Trinitate, cui nihil est impossibile, aliquid huic fidei contrarium sentiamus, in humanis etiam creaturis eorum, quae dicta sunt, similitudinem habemus. In ipsis etenim creaturis quaedam inveniuntur, quae licet tria sint, 295 [Col. 0224D] et unumquodque eorum propriam in se habeat personam unam, eamdemque naturam habent, et unam, eamdemque substantiam. Veniamus itaque ad fontem, et fontis rivum consideremus: aquam etiam ab utroque procedentem, quod videlicet stagnum vocatur, nihilominus videamus. Ecce fontem, rivum, et stagnum, tres personas invenimus: et licet sint tres personae, una tamen est aqua, et aquae una eademque natura atque substantia. Argentum ad decorem tabernaculi offerimus, cum per veram et sanctam confessionem animas nostras ab omni contagione peccati et criminis mundamus. Sed ubi, et cui, et quando confessio ipsa fiat, scire debemus. Ubi? non apud haereticos, sicut saepe solet, fieri sed in Ecclesia catholica unumquemque Christianum necesse est [Col. 0225A] confiteri. Cui? suo pastori praecipue, si tamen talis est ille, qui sua et aliena vulnera curare sciat germana charitate, non per superbiam, detegere et publicare. Quando? dum salus corporis manet, dum sua quisque utitur potestate. Non debent homines, ut confiteantur, exspectare suae vitae extremum diem, quoniam qui usque in finem confessionem differunt, vix aut nunquam perveniunt ad salutem. De talibus enim dicitur in psalmo: Cum Deus occideret eos, tunc quaerebant eum (Psal. LXXVII, 34) . Aes etiam in tabernaculo cum auro et argento solidamus, si in fide et confessione Christi fortes usque ad finem hujus vitae perseveramus. Multo quippe pretiosior est fides 296 atque confessio, si cum ipsis contra adversa omnia fuerit operis fortitudo. In [Col. 0225B] aedificio tabernaculi lapides pretiosos ponimus et componimus, cum verba sanctae exhortationis ad invicem proponimus atque exponimus. Debet enim alter alteri exponendo proponere ubi fuit, ubi est, ubi non est, et ubi erit. Ubi fuit, videlicet in paradiso, in beatitudinis loco, ubi omni munditia abundabat ac sanctitate, et perpetua, nisi primus homo peccasset, fruebatur immortalitate; ubi est utique, in hoc mundo, sub jugo asperae conditionis, ubi quotidie in lacu miseriae versatur, et in luto fecis ubi non est, in ea scilicet mentis devotione, qua beati apostoli, martyres et confessores sanctaeque virgines Deum ac Dominum nostrum multum benignum Jesum dilexerunt, et pro ejus amore mundum [Col. 0225C] cum suo flore penitus contempserunt; ubi erit, in illo, inquam, valde tremendo die judicii, ubi verbis ad loquendum compositis nemo alterum protegere, vel quasi tueri praesumpserit, ubi iniquitas verborum compositione colorari non poterit, ubi nulli se excusare vel quidquam occultare licebit, ubi de ipsa conscientia accusator procedet et testis. Ibi certe semel accusari nihil erit aliud quam aeternaliter condemnari. Candelabrum ad honorem tabernaculi fabricamus, cum bonae intentionis manifestis operibus aliis bonitatis exempla monstramus. Collocamus etiam in tabernaculo arcam, quando ad ea, quae Dei sunt, nostram applicamus memoriam. 297 Idcirco arca de lignis setim, quae imputribilia sunt, dicitur fabricata, quia memoria nostra corruptionis, [Col. 0225D] vel cujuslibet turpitudinis locus esse non debet, sed totius munditiae armarium, et castitatis sigillum. Arca quoque intra se legem perhibetur continere, quia nostra mens et memoria divina mandata assidue debet observare. Manna praeterea in arca continetur et virga; nam memoriae nostrae et pietas inesse debet, qua humiles et mansuetos, ut in melius proficiant, convenit obsecrari, et disciplinae severitas, qua superbos et immites corrigi necesse est et increpari. Correctio quidem nostra vel increpatio non cum ira et indignatione fieri debet, sed cum tranquillitate. Licet enim extrinsecus disciplina saeviat, cor semper plenum sit charitate. Sciendum tamen est, quia delinquentibus aliquando irasci possumus et indignari. Sed iterum non oblivioni tradendum [Col. 0226A] est quia ira nostra, vel indignatio, ultionis exsecutio esse non debet, sed magis absolutionis operatio. Ad hoc namque irasci, indignari debemus, ut eos qui delinquunt ad satisfactionem, non ad desperationem provocemus. Non enim in destructionem, sicut ait Apostolus, sed in aedificationem missi sumus (II Cor. X, 8) . Cuncta ergo, fratres, quae agimus, justa pietate et pia severitate pariter faciamus, ut et caetera quae de tabernaculo dicta sunt, nihilominus retinentes, sanctum et immaculatum tabernaculum effici mereamur, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui immensae pietatis et summae justitiae 298 vivit et regnat Deus cum Patre et Spiritu sancto per aeterna saecula saeculorum. Amen.
In baptismate, per Spiritum sanctum datur remissio peccatorum. In confirmatione, Spiritus sanctus invitatur ut veniat, et domum ipsam, quam sanctificavit, inhabitet, muniat et defendat. Ipsi etiam apostoli post baptismum acceperunt Spiritum sanctum quem in ipso baptismo jam acceperant in remissionem peccatorum. Acceperunt iterum Spiritum et in die Pentecostes, ad totius virtutis et scientiae perfectionem. Haec igitur ultima confirmatio fieri jubetur ab episcopis, ad totius perfectionis similitudinem. Quae idcirco fieri jubetur in fronte, quia perfectorum est, non in occulto, sed in manifesto Christi [Col. 0226C] nomen semper habere. Apostoli utique, antequam hac unctione ungerentur et sancto Spiritu confirmarentur, nondum perfecti erant, adhuc timebant, et nondum Christi nomen in fronte gerebant. In unctione autem infirmorum datur iterum per Spiritum sanctum remissio peccatorum, ut neque in vita, neque in morte desit Christianis Christi misericordia. In perceptione vero corporis et sanguinis Domini anima Christiana sanatur 299 a vulnere vitiorum, et reformatur in statum salutis aeternae, et unum cum Christo corpus efficitur.
Ibi reiteratur sacramentum, ubi idipsum iterum [Col. 0226D] datur, quasi quod prius datum est, postea posse dari credatur. Verbi gratia, si aliquis baptizatus, iterum in aquis baptismatis mergeretur ea intentione ut ab originali et aliis peccatis solveretur. Aliter enim non rebaptizatur, etiam si multoties aliquis aquis baptismatis submergatur. Ubi vero propter aliud et aliud datur, non iteratur sacramentum, sed tribuitur ad virtutis augmentum. Quamvis enim prius in vertice, et postea in fronte homo chrismate ungatur, non tamen iteratur chrismatis sacramentum, quia, ut superius diximus, propter aliud et aliud fit; sicut et baptismus minime iteratur, etiam si multoties post baptismum aquis baptismatis aspergamur. Inunctio infirmorum magnum sacramentum est, et ideo nulla est ratione iterandum. Sicut enim caetera sacramenta [Col. 0227A] per apostolos Christiana religio suscepisse creditur, ita et istud suscepisse ab apostolica traditione minime dubitatur. Omne autem sacramentum a Spiritu sancto per doctores sanctos, in quibus ipse loquitur, iterari prohibetur, idcirco videlicet ne medicina sancta vilesceret, et minus utilis esset, 300 quae tanto magis salubris est, quanto minus contemptibilis invenitur.
Deus et Dominus noster Jesus Christus in Evangelio monet et dicit: Gratis accepistis, gratis date (Matth. XVI, 8) : et quod monet verbo, facto complevit. Ipse enim gratis nos creavit, et redemit [Col. 0227B] misericordia. Suis itaque sermonibus monet, et docet operibus, munera sua, sanctae videlicet Ecclesiae sacramenta, et gratis accipi debere et gratis dari, quia licet haberi possint, non possunt tamen comparari dona Spiritus sancti; et haereticus esse ratione et auctoritate convincitur, qui quod incomparabile factum est a Deo, credit vel actione praedicat posse comparari ab homine. Ideo Simon Magus haereticus factus est, quia donum Dei se posse aestimavit pecunia possidere. Non est utique venundandum vel emendum Ecclesiae quodlibet sacramentum, quod est donum sancti Spiritus, ex quo, et in quo, et per quem divina mysteria jure celebrantur, et peccatorum datur remissio, et sine quo nulla sanctificatur oblatio. Igitur Ecclesiarum et hominum consecrationes, [Col. 0227C] sive benedictiones, omnino gratis fieri debent, nec quolibet ingenio pro hujusmodi facto quidpiam exigatur, ne dum falsa quaeritur beatitudo, vera miseria inveniatur. Sunt quidam episcopi qui pro 301 benedictionibus abbatum, sub nomine professionis, ab eis exigunt, quod est Christianae professioni valde contrarium. Nam cum professio alia in divina laude sit, alia pro peccatorum depositione, ista laudem Dei non facit, sed minuit, nec deponit peccata, sed apponit. Nec sacrae fidei professio recto nomine dicetur, sed exsecranda promissio, quae claves Ecclesiae agitare, et unicum ac singulare ejus ostium violare conatur. Ista neque veritate, neque auctoritate inventa, sed consuetudine et hominum [Col. 0227D] cupiditate reperta, triplici genere Simoniae contra sanctam Ecclesiam jaculatur, quoniam Simonia a lingua, Simonia a manu, Simonia ab obsequio ibi committitur. Est a lingua, cum publice recitatur illa promissio; fit a manu, quando charta, qua continetur, scripta ponitur super altare; fit ab obsequio, cum ipsum male promissum subjectionis obsequium servatur. Qui sic agit forsitan dicit: Pro benedictione non quaero pecuniam: imo satis amplius exigit, quia hominis personam. Sicut anima plus est quam corpus, ita corpus simul et anima, tota videlicet hominis persona multo plus est quam ejuspecunia. Divina lege et manifesta ratione probatur quia benedictio minime datur gratis quam praecedit abbatis illa proscriptio, ut quod desiderat assequatur. [Col. 0228A] Non enim faceret illam, si repulsam non pateretur. Illud etiam quod bonum est fit perniciosum, cum promittitur non bene, vel male suscipitur. Nam pecunia quam Simon Magus obtulit 302 Petro, bona quidem erat, sed quia male obtulit illam, damnatus a Petro praedicatur. Et ideo nec evangelica, nec canonica, sed navicularia est illa quae dicitur benedictio, quam, quae falso nomine vocatur, professio praecedit, sive subsequitur. Ibi venditur simul et emitur primum Ecclesiae sacramentum. Christus etenim primus hoc sacramentum per semetipsum fecit, consecrationem scilicet apostolorum. Praeterea sciendum est, nec oblivioni tradendum, quod quicunque emit Ecclesiam, Judaeorum perfidiam, et qui vendit eam, traditorem Judam imitatur. Judaei etenim [Col. 0228B] Christum emisse noscuntur, qui est caput Ecclesiae, et eum vendidisse Judas minime dubitatur. Qui vero pro divino mysterio munus exigit, Giezi sequitur discipulum Elizaei, et Naaman Syri lepram consequitur. Caveant igitur episcopi et abbates, qui ideo dicuntur Christi vicarii, quoniam Christi creduntur agere vices, ne contra Christi auctoritatem, qui gratis tribuit et ejus vocem, qui gratis dari monet et praecipit, cupiditatem sive consuetudinem sequantur, qua fides Ecclesiae, libertas, et castitas simul corrumpitur. Non mediocriter utique delinquit episcopus, nisi gratis dederit; et abbas, nisi gratis acceperit, similiter peccat, quia facientem et obsequentem par poena constringit; et facinus quos inquinat, aequat (LUCAN, lib. V, 290) .
Saepe inter monachos agitur, ut per eos, qui de aliis in capitulo clamores faciunt, et per illos, de quibus clamores fiunt, animorum perturbationes, verba amara, contentiones nascantur, propter hoc maxime, quod hi qui accusantur, modum responsionis, et hi qui accusant, modum accusationis ignorant. Nam cum ex odio peccati et ex dilectione fratris culpam tantum notificare debeant qui accusant, non ita faciunt, sed minantur et increpant. Illi autem qui increpantur, cum patientiam Christi, quia Christiani sunt et monachi, imitari deberent, [Col. 0228D] qui coram tondente non aperuit os suum, nec in sua passione contra suos accusatores impios et mendaces verba contumeliosa protulisse, sed judici, se licet injuste judicanti, patienter respondisse legitur, quod Christus fecit facere erubescunt, et Christum et ejus exemplum nomenque Christianum, suum etiam monachatum, summae videlicet humilitatis signum, obliviscuntur et verba superba et litigiosa contra eos praeparant, qui de ipsis loquuntur atque malis prioribus pejora jungentes, suos similes adjutores invocant, quasi injuriarum ultores. Unde, Deo auctore, quomodo vel cui, filii et fratres nostri 304 in capitulo accusati respondere, et qui accusant quomodo accusare debeant, ordinare volumus. Ordinamus itaque, et ordinando sub nomine sanctae [Col. 0229A] obedientiae praecipimus ut alter alterius culpam sic in capitulo notificet quatenus eum minari non praesumat, nec increpet. Is vero qui accusatus fuerit adversus suum accusatorem verbis quibuslibet non contendat, sed unde accusatur soli abbati, vel ejus priori humiliter atque veraciter respondeat. Liceat unicuique qui accusatur aut humiliter culpam agnoscere, vel si culpabilis minime fuerit, se non audacter, sed patienter excusare. Ordinationem istam, a Deo potius quam a nobis pro pace et quiete animarum et corporum fratrum nostrorum factam, si quis scienter violaverit, praeter praesentium plagas virgarum, septem continuatis diebus absque indulgentia cibus ei detur solummodo panis et aqua.
Pastoribus Ecclesiae tria specialiter inesse debent, justitia videlicet, discretio et providentia. Unumquemque igitur dispensatorem Ecclesiae in judicio justum esse decet, discretum in praecepto, in consilio providum. Tribus istis praecipue pastor Ecclesiae et animarum saluti, et corporum necessitati prodesse potest. Quod si unum istorum defuerit, caetera duo aut minus, aut nihil penitus prosunt. 305 Nam si juste judicet pastor, et indiscrete praecipiat, ipsa indiscreta praeceptio etiam justi judicii erit destructio. Quod si discrete praeceperit, et injuste judicaverit, injusta et iniqua adjudicatio fiet discretae praeceptionis corruptio. Si vero et juste judicaverit [Col. 0229C] et discrete praeceperit, in consilio autem animarum providus minime fuerit, improvida consilii praecipitatio erit et justi judicii et discretae praeceptionis dissolutio. Ea propter unumquemque pastorem Ecclesiae habere oportet et in judicio veritatem, et dilectionem in praecepto, et in consilio sollicitudinem.
Miser homo, ego te feci de luto, et usque ad imaginem et similitudinem meam sublimavi. † Ita est, Bone; sola tua gratia ex fragili satis materia immortalem et aeternum, si non peccassem, me factum cognosco. † Tantae gratiae ingratus, factus es contemptor [Col. 0229D] obedientiae. † Sic est, Sancte, ut asseris; locum dedi inventori meae miseriae. † Deus et Dominus pro te servo peccati factus sum caro, et ex anima rationali et carne perfectus homo. † Quod profiteris, Conditor pie, et ipse profiteor; et hoc factum est ne perirem, ego peccator. † Super haec omnia, natus de femina, captus, ligatus, verberatus, multas et multiplices passus injurias, occisus etiam, ut Dei 306 filium te facerem, qui diaboli eras mancipium. † Credo veraciter, Benigne, quod loqueris, sed sustinere vix valeo, confusus mea magna et longa iniquitate. † Multa et multa circa te mea bona: multa et multa contra me sunt tua mala. † Ulla ratione, Altissime, negare non possum tua verba vera esse, quia et tua bona, sicut vera propositione [Col. 0230A] proposuisti, circa me multa sunt; et contra te multa mea mala; et quod est culpae gravioris, non me reum aliquando pure confessus sum, nec meum bene agnovi reatum. † Nullis praecedentibus vel subsequentibus meritis te custodem Ecclesiae meae fieri permisi, et pastorem. † Et ista quidem, Miserator et Misericors, veritate amplector; sed tuae misericordiae, et miserationi utrumque confiteor, et ante fuisse, et postea esse me miserum peccatorem; et qui vehementer timere debeo, ne ex pastore lupum me, fecerim, et ex custode latronem. Meam itaque miseriam non occulto, et tuam quaero misericordiam, omnipotentiae et gratiae immensae. Tua igitur, Deus, gratia qua factus sum, et qua sum redemptus misericordia, mei miseri et peccatoris miserere, [Col. 0230B] et beatitudinis illius latronis me participem facito, cui pendens in cruce dixisti: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) .
Peccator, agnosce, et poenitentiam age, qua praesumptione contra Creatorem tuum et Redemptorem egisti, quam tepide et negligenter in sancto ac sacro ordine longo tempore vixisti. Serve inutilis, recole beneficia Dei, et dilige. Appende peccata tua in quantum appendi possunt, et expavesce. Miser Ecclesiae sanctae minister, tracta apud te quid bonus Dominus fecerit tibi, et tu quid fecisti: multa bona contulit tibi, et tu multa mala commisisti. Hanc [Col. 0230C] retributionem ipse te non docuit, nec tu ab alio sic doceri debuisti. Debitor Dei et tui deceptor, memento promissionum, quas summo Domino saepius fecisti, et non bene tenuisti. Ipse multum patienter te diu exspectavit, et tu contempsisti; ipse te vocavit, et vocat, et tu ad ipsum redire noluisti; ipse te fugientem sequitur, non propter peccata tua persequitur, et, ut ad eum revertaris, paterno affectu blanditur, dicens: Nolo mortem peccatoris, sed tantum poeniteat, et vitam consequatur (Ezech. XXXIII, 11) . Iterator peccaminum, recordare extremi judicii, et quanta ibi futura sit gloria sanctorum, et miseria impiorum, ubi nec mala anima aliqua ex parte bonum inveniet, nec bona malum. Vas penitus peccatis [Col. 0230D] confractum, ingemisce, dum licet, 308 et dum induciaris, lacrymabiliter plange quidquid contra benignum Deum, ac Dominum, corruptus a Satana, perpetrasti; et tuam magnam miseriam confitens, ejus magnam misericordiam humiliter quaere. Non plus homo peccator desperes de tua imperfectione, quam poenitendo praesumas de pietate illius qui te redemit inaestimabili charitate. Miserum te quaerit, non abjicit plenus misericordia, infirmum non respuit omnipotens medicina. Optat misericors misericorditer misero subvenire, ne justum juste contingat miserum condemnare. Pastor ille bonus lassam et sauciatam ovem non abjecisse, sed vexisse legitur; nec vexisse solum, verum etiam mori maluit, quam illa moreretur. Haec Dei misericordiam [Col. 0231A] sapiunt et pietatem, et peccatori occasionem auferunt desperandi. Vult enim Dominus vitam peccatoris, non mortem; perire peccatum, non hominem. Unde unicuique peccatori de magna Domini miseratione indulgentiam sperare licet, si se cognoverit peccatorem, et suis proximis compatiens de peccato poenitere voluerit. En ego sum ille, Jesu pie, quem, non meis meritis, sed tua gratia sola, Ecclesiae tuae qualemcunque pastorem aut voluisti fieri, aut permisisti; et quem, licet indignum, ad pastoris vocasti officium, perire non sinas: sed inter caetera tuae gratiae dona tribue ut me veraciter peccatorem agnoscens, antequam de praesenti vita tollar, de peccatis meis tibi digne satisfaciam: et quotiescunque 309 cujuslibet fratris mei peccatum audiero, [Col. 0231B] non superbe increpem, sed compatiar, et quamvis odio habeam peccatum, ipsum tamen diligam peccatorem. Sit mihi semper non modica de peccatore compassio, et contra peccatum moderata correctio. Absit ut odio culpae perire faciam jura naturae! Natura enim humana sibi indulgeri quaerit, non ultra modum affligi; et quia satis cito per se labitur, eam erigi necesse est, non conculcari. Quod est diaboli in homine Deus perire faciat; et quod suum est, servet ne pereat. A diabolo culpa est, creatura a Deo. Divina itaque moderatio in me suam etiam justitiam temperet, ne, dum quasi amore justitiae culpam persequi videor, perire contingat creaturam; et si quem disciplinae vinculis me ligare contigerit, non mea auctoritate eum premam, [Col. 0231C] sed dignum faciam absolutione. Nullum sub manu mea per nimiam tristitiam perire contingat, sed omnes potius per indulgentiam valeant liberari. Quod ipse praestare digneris, Jesu pie et bone, qui cum Patre et Spiritu sancto regnas et dominaris per saecula sine fine mansura. Amen.
Non tantum me terret misera vita mea, quantum terrere deberet: nam anima mea, propter sordidas cogitationes suas a fideli amico dejecta, et crudeli subjecta inimico, dum pium Pastorem deseruit, facta est praeda lupo, et quae ante fuerat sponsa [Col. 0231D] Christi, se in servitutem redegit Antichristi. Peperit itaque adultera tristitiam et verecundiam Deo, gaudiumque diabolo atque victoriam. O multum peccatrix et multum infelix anima mea! cur pessimas cogitationes concepisti, quibus ignem libidinis, immunditiae, et avaritiae prudenter et scienter accendisti, quibus etiam jugiter, et non mediocriter exarsisti, et te gehennae ignibus perpetuo cremendam tradidisti? Nonne legeras, et legendo audieras, imo legeras et intellexeras Apostolum dicentem: Quia omnis fornicator, aut immundus, aut avarus in regno Christi et Dei non habet haereditatem? (Ephes. V, 5) Habebas utique unde, si voluisses, utiliter cogitare potuisses, scilicet beneficia Dei, et quod tu contra egisti. Meminisse etenim et cogitare debueras [Col. 0232A] quis est qui te fecit, et quid pro te fecit, et quid tu fecisti, et qualem tu te fecisti, quatenus aut amore Creatoris tui, aut timore inferni peccare desisteres, et quod a te impie actum est, poenitendo defleres, ut si 311 non requie digna, esses saltem aliena a poena. Benignus Deus et Dominus ipse est, qui sola gratia te fecit cum non esses, sanctam scilicet et immortalem, si non postea propria voluntate peccasses. Nam ibi mortua fuisti, ubi ab eo peccando recessisti, ipse tamen ut majoris charitatis vinculis te sibi colligaret, quae recesseras ab eo, et capta eras a diabolo, te redemit, nec qualecunque pretium pro tua redemptione, sed proprium Filium dedit; tibi quidem natura et veritate carnis et animae similem, sed virtute et omnipotentia deitatis [Col. 0232B] longe dissimilem. Et quia utrumque te quidem primum et sociam carnem corrupisse Dei Filius agnovit, ut utrumque redimeret, utrumque suscepit. Ecce pro te factus est homo Deus. Factus est servus Dominus pro ancilla. Pro te factus est creatura Creator, pretium tuae redemptionis ipse Redemptor. O infelix anima mea, indigna requie, et digna perditione, agnosce, crede, et pie confitere quae pro te misera, imo miserrima Deus sustinuit in carne assumpta! Conceptus siquidem in Virgine matre, comite et cooperante Spiritu sancto, eodemque duce virgineo egressus de utero speciosus forma prae filiis hominum, novus homo venit in mundum, ibi pro te multas modico tempore passus injurias. O impia et crudelis, quando superbe et sordide cogitabas, [Col. 0232C] ubi erat memoria Dominicae passi nis et crucis? ubi spinea corona capiti tui Creatoris infixa? ubi ejus chara facies sanguine profluente 312 de capite cruentato suffusa? ubi ligaturae, quibus pro te nimis crudeliter ligatus est pius et humilis Salvator? ubi alapae palmarum? ubi plagae virgarum, et pugnorum ictus, et impiorum sputa Judaeorum, quae pro te sustinuit mansuetus Redemptor? ubi crux ei imposita ad opprobrium ejus, in qua et ipse crucifixus est? ubi loca clavorum? ubi poculum fellis? ubi latus lancea perforatum? Haec omnia credis et discredis; confiteris et diffiteris. Credis corde, confiteris ore; sed discredis et diffiteris operatione. Habes itaque fidem, sed mortuam. Nam fides mortua [Col. 0232D] est sine Dei dilectione. Si credis et non diligis, diabolum imitaris. Credit enim diabolus, et Dominum confitetur, et quoniam illum non diligit, nec vel unius momenti remedium habet, et fine caret ejus supplicium. O inverecunda, sordida, nequam! veraciter sic egisti. Credidisti quidem, et adhuc forsitan credis; sed Deum minime dilexisti. Quem si dilexisses, odisses utique diabolum, et acceptam notitiam veritatis diligenter observans, nec primam fidem irritam fecisses, nec secundam. Abrenuntiaveras siquidem diabolo in baptismate; in monastica autem professione, diabolo simul et saeculo. Sed jam nec prima professio tua Deo grata erit, nec secunda, quia perjurium pariter commisisti et sacrilegium. Perjurium, dum quod Deo juraveras non [Col. 0233A] enuisti: sacrilegium, dum ei, cui te devoveras, abstulisti. 313 Quae non te solam, verum etiam carnem sociam ita voluntati et cupiditati turpissimi et foedissimi corruptoris exposuisti, quod universa tui corporis membra vasa vitiorum fecisti. O superba et inflata, cujus bona opera non sprevisti? Tua vero, quae vix aliquid, vel pene nihil bonitatis habebant, semper admirando laudasti. Cum millies et millies aut cogitatione sola, aut cogitatione simul et actione fuisses corrupta, te quasi coloribus castitatis pingebas, et cum immundissima esses, pudica dici gaudebas. Quod si aliquando te ream confitens accusasti, auditori potius, non Deo auctori placere desiderabas. Filia diaboli, violatrix templi Spiritus sancti, quid de te dicam, imo quid digne [Col. 0233B] contra te proferam, quae pene te totam, vel penitus totam abstulisti Deo, et contulisti diabolo? Memento, captiva, quo pretio fuisti redempta, cujus sponsi fueris sponsa, quam pulchra, quam sancta cum eo semper mansisses, si ei fidem servare voluisses. Memento etiam unde, et quo cecidisti. Vocatione utique et electione Dei usque ad coelum ascenderas, et in infernum corruisti. O quam pessimam sortem sortita es, quae crudelissimum damnatorem tuum secuta, totius bonitatis auctorem reliquisti! Deus tuus, Dominus tuus, Conditor et Redemptor tuus, amplius quam seipsum tibi conferre non potuit, vel melius. Primum quidem quando te fecit, tibi dedit seipsum. Postea cum peccato perdita esses, se tuae redemptionis 314 contulit pretium. Tu certe peccasti, [Col. 0233C] et ipse tui poenitentiam fecit peccati. O multum ingrata! abnegasti benignum Redemptorem, qui pro te, ne perires, mortuus est, et terribilem inimicum tuum, qui per linguas Judaeorum, et manus militum eum interfecit, tibi Dominum elegisti. Sancto fonte olim exstinxeras, et suscepti ordinis sanctitate exstinctum contriveras, quem ad tuam perpetuam poenam peccando suscitasti. Quandiu cum bono Deo et pio Domino fuisti, eras contra diabolum fortis, et debilis contra te erat diabolus; tu sana, ille infirmus; tu domina, ille servus. At postquam ab eo recessisti, qui te sua bonitate creavit, et inaestimabilis charitatis dilectione redemit, contra te, spiritus fornicationis erexit caput, et intra viscera tua se totum immersit. Ibi pessimus [Col. 0233D] fornicator foeda nimium pollutione te maculans, et ad te cum multitudine daemonum saepius intrans, fetida in te vestigia dereliquit. Itaque veneno libidinis impraegnata concepisti dolorem, et iniquitatem peperisti. Talium conjugum est partus monstruosus, horribilis, turpis, immundus. Vae tibi misera, quae tui vilissimi servi ancilla facta es, et fornicatoris pessimi concubina! O vilis facta nimis, ubi speras? quid exspectas? jacere in sordibus est damnabile; surgere de sordibus est tibi impossibile. Dic mihi, si nosti, a quo tibi consilium, per quem auxilium, ad quem refugium? Non vales accedere ad sanctos, quia ligata es, nec invocare eos, quia muta es. Quod si etiam tibi loqui dignarentur; 315 [Col. 0234A] non audires eos, quia surda es. Quid facies? quod tibi remedium invenies? Multa et multa sunt peccata et crimina tua. His tamen omnibus major est Dei misericordia. Omnipotens est Deus, pius est, cujus omnipotentia et pietas immensa neminem patitur desperare poenitentem. Agnosce igitur infirmitatem tuam; confitere te propria iniquitate damnatam et si ad piscinam salutaris aquae, in quam angelus Domini descendebat, propriis pedibus non potes venire, saltem bonae voluntatis gressibus accede, et si vociferari vel loqui non potes, respirare et suspirare adhuc potes. Respira tandem, et ex intimo corde suspira, et fortassis inveniet te Christus suspirantem, qui hominem triginta octo annos in infirmitate habentem invenit, et tuae infirmitati compatiens, [Col. 0234B] prout pius et benignus consuevit, dicet tibi: Vis sana fieri? (Joan. V, 6.) Quod si miseriam et impotentiam tuam humiliter confessa fueris, et omnipotentiam firmiter credens agnoveris suam, quod illi exhibuit, et tibi exhibebit, et quod Mariae Magdalenae poenitenti, et lacrymis peccata confitenti minime negavit, nec tibi negabit. Et, qui leprosum mundavit humilem, omnem lepram peccatorum et criminum tuorum mundabit; et te quasi quatriduanum mortuum, etiam jam fetentem, de sepulcro miseriae, e de luto faecis suscitabit, et solvi praecipiet Jesus Christus Dominus noster, qui immensae pietatis et omnipotentiae Deus, vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Jesu bone et pie, Fili Dei vivi et David, te adoro, te laudo, te glorifico. Tibi omnipotenti Deo, Creatori meo piissimo, summo et vero Sacerdoti, et tuae beatissimae matri Mariae semper virgini, et omnibus sanctis tuis, confiteor me multum miserum et peccatorem, et qualem tu nosti. Sicut meis meritis justificari nec possum, nec potui, sic tua magna misericordia me posse salvari profiteor, de cujus magnitudine praesumens in te speravi. Possem quidem desperare, quia aliter vixi quam debui: sed illa tua magna miseratio me desperare non patitur, quae te de coelis deposuit ad terras, ne perirem. Salvum fac, quaeso, benigne Jesu, servum tuum, quoniam speravi [Col. 0234D] in te; et omnes qui speratis in ipsum orate pro me, ut, si non ad praesens requie dignus, saltem ab aeterna poena, ipso miserante, alienus inveniar.
Sermones
Hodie, dilectissimi, venerabilis et universalis regina angelorum et hominum virgo Maria, quem verbo concepit angelico, clauso utero natum mundo edidit Salvatorem. O cum gaudio et fide admiranda nativitas! Ecce mulier sine coitu concipit, gravida sine gravitate efficitur, parit sine dolore, virgo sancta ante partum, in partu virgo sanctior, sanctissima virgo post partum, haec sola laetitiam matris simul obtinere meruit, et gloriam virginitatis: de cujus castis visceribus, Deus homo factus ad nos venit, in sinu Virginis matris beata ubera quibus pie nutriebatur 324 filiali dilectione appetere non dedignans. Et nos, fratres, Dei et hominis nativitatem [Col. 0237C] devotione celebrantes exsultemus, quia haec Dei et Domini nostri nativitas perditum vitae remedium hominibus reddidit; novum intulit coelo gaudium. Reparatio generis humani facta est mors peccati, diaboli confusio, exspoliatio inferni. Haec, inquam, ineffabilis, chara angelis, hominibus necessaria Dei nativitas hominem, primum servum diaboli per inobedientiae peccatum, liberum fecit; eumque, unde ceciderat, reduxit ad paradisum, non minus gloriae obtinentem, quam antequam peccasset, habuerat. Ad dejiciendum hominem potens fuit inobedientiae culpa, sed ad illum erigendum Dominicae nativitatis potentior exstitit gratia. Valuit equidem inficere antiqui serpentis venenosa astutia, sed infectum curavit nati Salvatoris praepotens medicina. [Col. 0237D] Inimicus Dei et hominis diabolus miseriae inventor exstitit, sed Deus factor misericordiae. Ille sua fraude hominem miserum reddidit; Deus compatiens [Col. 0238B] misero, ne miser in miseria remaneret, misericordiam fecit, et qui prius peccantem angelum juste damnaverat, ab eo seductum hominem misericorditer respexit. Peccavit angelus, et a Deo in aeternum damnatur: peccavit homo, et Deus in tantum illi compatitur, ut non solum pro illo incarnari et nasci dignaretur, sed mori. O mira et inenarrabilis circa hominem Domini pietas! O valde districta. sed omnino justa contra angelum Dei severitas! Justus itaque et pius 325 Dominus et contra angelum egit severitate, et erga hominem pietatis amore. Uterque peccando corruerat, sed angelum ad poenam Deus deputavit aeternam censura justitiae, et hominem revocavit ad gloriam intuitu misericordiae. Provida namque et rationabili Dei dispensatione [Col. 0238C] actum est ut cujus gradus fuerat altior, ejus casus fieret gravior; et qui, nullo alio, nisi seipso, suadente vel decipiente, nec carnem portabat humanam, de qua forsitan, licet injuste, materiam peccandi posset contrahere, sed, sola iniquitate superbiae, suae perditionis factor fuit et alterius culpae, dum in illo superbia cepit initium, ejus careret fine supplicium, nec ulla deinceps ratione ei liceret habere spem veniae, qui inventor exstitit et manet auctor tantae nequitiae. Homo vero inexcusabilis, quia peccavit per inobedientiam, et interrogatus culpam confiteri distulit, dejectionem meruit et ruinam. Et qui ante in paradiso solam beatitudinem noverat, cum se per peccatum diabolo mancipatum cerneret, et diversas in mundo experiretur miserias, nimia [Col. 0238D] infelicitate compulsus amissam felicitatem plangere coepit conversus ad lacrymas. Gemebat homo reus sub onere reatus, nec suis lacrymis a peccato valebat [Col. 0239A] ablui, quia lacrymas illius miseri superabat magnitudo peccati. Sed Deus reum salvare volens et damnare reatum, nuntiante angelo, et superveniente Spiritu sancto, in uterum Virginis descendit; et in qua pro homine pateretur, carnem assumpsit. O stupenda, et 326 fidei ac dilectionis brachiis amplectenda assumptio, per quam factura Factori, natura creata unitur Creatori, Deus, pro homine homo, misericors efficitur pro misero, justus pro peccatore damnatur, pius pro impio! O inaestimabilis divinae pietatis miseratio, per quam natus Dei Filius mundo apparuit; et cum esset Dominus omnium, ut a morte servum redimeret, immortalis mortem suscepit; sed, quia beatae vitae mors dominari nequivit, die tertia Dominus resurrexit. Morte [Col. 0239B] sua Salvator noster hominem suscitavit peccato mortuum, resurgens a mortuis non solum illi paradisum reddidit, sed contulit coelum. Incarnatio itaque Redemptoris nostri, nativitas, mors, et resurrectio, nostrae salutis operatio fuit, et diabolicae artis destructio. Sua praeterea incarnatione benignus Jesus nobis humilitatis exemplum proposuit. Natus apparens mundo et loquens hominibus, sapientiae suae doctrina nos instruxit, morte sua nos docuit patientiam; resurrectione, invitavit ad gloriam. Igitur, dilectissimi fratres, quae sursum sunt diligamus, non quae super terram; et sanctis operibus Redemptorem nostrum sequamur ad gaudia aeternae felicitatis, quo nos ipse in carne nostra praecessit, et vocat sedens ad dexteram Patris. Ipsum [Col. 0239C] etiam pro nobis apud Patrem intercedere toto corde credamus, quia, nisi ejus sanctissima intercessione et virtute muniamur, diabolo non valemus resistere, qui vires suas mutavit 327 quidem, non amisit dejectus. Vere orat pro nobis Dominus in carne quam assumpsit pro nobis. Nec mirandum, si Patri suo preces propitiationis pro salute hominis exhibet, qui homo fieri voluit, ne homo periret. Non dedignatur pius Dominus in coelum assumptus, hominem juvare in terris, quem et a peccato mundare vult, et secum regnare in coelis, illumque tanto amore amplectitur, ut si eum adhuc pro illo mori justitiae jura exigerent, pietatis sibi viscera non deessent. Non debet homo desperare de proprio lapsu, cui [Col. 0239D] Deus compatitur tantae dilectionis affectu, nec iterum sine timore sperare, ne sumat occasionem peccandi de magnitudine misericordiae. Culpabilis est valde homo ille, ille, inquam, omnino culpabilis, qui de pietate Salvatoris se facit impium, et ejus beneficium dilectionis vertit in iniquitatis augmentum. Christianae fidei obviat, et derogat pietati, qui praesumens de misericordia Dei securius peccat, vel spe agendae poenitentiae peccata cumulat. Divina enim misericordia, et poenitentia, quae ab illa nobis tanquam infirmis porrigitur medicina, remedia sunt peccandi, non incitamenta peccati. Cum timore pariter et amore, fratres charissimi, admiremus et admirando intelligamus collata nobis divinae dilectionis et gratiae munera pretiosa, et peccatis nostris perfecto odio renuntiemus. [Col. 0240A] Perfecto odio peccatis renuntiare est, se qualem illum Deus fecit 328 deligere, et qualem seipse peccando fecit, odisse. Ponamus ante faciem animae nostrae, et in memoria fixum teneamus quam admirabili gratia, antequam essemus, Deus nos condidit; de quanta miseria, et quanta ejus misericordia liberati postea sumus; et illum, qui hodie de sua sanctissima virgine matre gloriosa Maria natus est nobis, totis visceribus diligamus. Qui nos, licet reos, et diligit, et nostros odit reatus. Quos ipse suae pietatis gratia mundare dignetur Jesus Christus Deus et Dominus noster, cui est cum Patre et Spiritu sancto omnis honor et gloria, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Hodie, dilectissimi, Redemptoris nostri facta est quaedam specialis, et singularis operatio, quia ipse natus est de matre sine patre in saeculo, qui ante saecula sine matre de Patre natus est, ad nos veniens de coelo. Natus est itaque de femina virgine, omnipotentia divinitatis ordinem naturae transgrediens, et honorem suae honestissimae matris, pudicitiae et virginitatis sigillo custodiens. Non est jam amplius miseris desperandum de venia, si tantum admissorum poeniteant, quibus hodie in humana carne nascitur de Virgine misericordia. Hodie medicina de coelo datur mundo, per quam infirmae et peccatrices 329 animae sanantur, et damnata atque facta deformis peccato humanae conditionis [Col. 0240C] natura, in statum pristinum reformatur. Hodie de splendida stella radius satis splendidior ad tenebras processit, qui inibi residentes homines magno et admirabili fulgore irradians, honorans creaturam, et consumens culpam, ad patriae coelestis claritatem provexit. Haec, dilectissimi fratres, de nostri Salvatoris omnipotentia et pietate diligenter considerantes, non desperemus magis de nostris excessibus quam de illius bonitate poenitentes praesumamus. Fructuosa est valde, sed de Domini pietate praesumptio, cum prius poenitendo accusatur anima et sanatur, proditur peccatum et deletur, et qui ante peccator exstiterat, ex peccatore justus efficitur. Talis namque praesumptio Judicem mitigat, non provocat cujus est intentio ab [Col. 0240D] accusatore diabolo accusatum hominem li erare, ne pereat. Et si aliquando pius dominus nobis peccatoribus indignans irascitur, ad hoc facit ut suae indignationis terrore nos convertat et ejus ira vel indignatio, non exsecutio ultionis, sed magis peccatorum nostrorum absolutio fiat. Vere bonus et benignus est per omnia Dominus, cujus indignatio artem exhibet piae et compatientis justitiae et ejus ira est operatio juste consulentis misericordiae. Hujus piissimi Redemptoris nostri est incomparabilis amicitia, incomprehensibilis patientia; qui hominem, pro quo passus est mortem, quotidie peccantem patitur, diu 330 exspectat, et, ut revertatur ad ipsum, non solum veniam, sed mercedem pollicetur. Homini itaque peccanti, sed poenitenti, non quia peccavit, sed [Col. 0241A] quia poenituit, Dominus indulget, qui si non peccasset, nunquam poenitere de peccato potuisset et quid creaturae Creator dimitteret, non haberet. Est igitur bonum hominem peccare qui poenitet? Non, inquam, sed bonum est eum poenitere qui peccavit, et non peccet. Nec iterum peccabimus, ut Deus ignoscat: absit. Sed peccata quae facimus, ut deleat, confessione prodamus, et tegamus poenitentia, ne ipse agnoscat. Aliquando tamen bonus et pius Dominus, ad ostensionem suae bonae voluntatis, qua semper circa peccatores, quasi quodam pii Patris affectu haeret, ne ad poenam tradat errantes, cum nos, qui nec bonis bene utimur, de medicina nostra facimus plagam, ipse de vulnere nostro nobis adhibet medicinam. De medicina etenim nostra miseri et insipientes [Col. 0241B] vulneramur, cum de abstinentia, vel qualibet virtute nostra, quae medicina esse debuit animae, superbimus. Sed misericors et omnipotens Deus de vulnere nostro medicinam operatur, cum in luxuriam corruentes, non quia sit luxuria superbia gravior, sed quia turpior esse videtur, nos humiliat; et sic in nobis vulnus de vulnere sanat. Iste veraciter verus et plenus pietatis visceribus medicus, nostrae infirmitati omnino compatiens, pro exhibenda nobis infirmis sanitate nullum exigit pretium; sed, 331 si tantum ab illo sanari desideramus, mercedem promittit, seipsum videlicet et tribuit. Venit de coelis coelorum Conditor hodierna die, ut supra diximus, de Virgine matre natus, qui contra superbientes et impoenitentes [Col. 0241C] angelos sententiam protulit damnationis et poenitentibus attulit absolutionis remedium. Licet, fratres charissimi, hunc sacratissimum diem in laudem Dominicae nativitatis totum debeamus celebrare festivum, et in hac tam jucunda solemnitate tristitia temporali, seu moerore carnali affici non oporteat, pro quo hodie natus est Christus, Christianum; tamen si placet, quod satis placere debet, aliquid vel parum loquamur de poenitentia, sine qua peccatoribus nulla prosunt sacramenta, nulla ab eis digne festa celebrantur. Dicamus prius quid est poenitentia, quo agenda sit fructu, quo tempore, et qua mentis intentione. Poenitentia est praeteritorum humilis satisfactio peccatorum, et cavendorum provida sollicitudo futurorum, finis et odium mali, quoddam initium [Col. 0241D] et amor boni. Fructus poenitentiae est magnus, utilis pariter et necessarius. Nam poenitentia, praecedente bonitate divina, ut justus fiat, vertit peccatorem; hominem a diabolo victum, diaboli facit victorem. Delicta lascivae juventutis Deum meminisse non sinit, nec ignorantias pueritiae; senes etiam longa peccandi consuetudine deceptos reparat, sed virtute potius mentis, quam corporis novitate. 332 Poenitentia siquidem more fidelis ostiariae gerens officium, ostium paradisi peccantibus clausum, quando vult, aperit; et quos poenitentes agnoscit, recipit intra; impoenitentes vero nec prece, nec pretio intrare permittit sed, quia mortem dilexerunt, eos penitus excludit a vita. Eo agenda est poenitentia tempore quo salus corporis manet, quo [Col. 0242A] sua quisque utitur potestate. Ad agendam poenitentiam non debemus exspectare vitae nostrae extremum diem quoniam, qui usque in extremum diem poenitentiam differunt, vix aut nunquam perveniunt ad salutem. Fit plerumque in miseris hominibus, quod eorum vita per voluptatem carnis expenditur sed cum repente voluptas ipsa subtrahitur, cum caro infirmitate atteritur, cum jam egredi anima urgetur, tunc quasi ad bene vivendum salus amissa ab illis requiritur, quibus pro voluptate brevi perpetua poena debetur. De talibus enim dicitur in Psalmo: Cum Deus occideret eos, quaerebant eum (Psal. LXXVII, 84) . Certe nimis tarde ante Judicem, qui facit omnia juste, suam quisque causam exponere coeperit, cum in se prolatam tristem et immutabilem suae [Col. 0242B] damnationis sententiam ab illo susceperit. Igitur dum licet, et agendae poenitentiae tempus conceditur, nos otiari non decet, nec nimium esse securos; quibus pro meritis singulorum, post vitam, quae brevis est, et ejus brevitas incerta, aut sempiterna felicitas reservatur, aut miseria sine fine mansura. Ea mentis intentione poenitentiam agamus, ut inde non affectemus laudes hominum, sed soli 333 Deo de bono poenitentiae placeamus, cui displicere veraciter non possunt poenitentes, et sine poenitentia placere ulla ratione peccantes. Ita praeterita peccata nostra plangamus, ut nulla deinceps plangenda, auxiliante pietate divina, faciamus. Pietas enim divina auxiliari desiderat, si homo non differat poenitens confiteri, occasionem quaerit vas confractum [Col. 0242C] reparandi, non conterendi quassatum, et ut peccator ad Deum convertatur, patienter exspectat, ut se Deus ad peccatorem convertat. Nostros gemitus optat, sed temporales, ut remittat perpetuos. Ab oculis nostris brevis hujus temporis lacrymas exigit, ut sancti Spiritus unctionem super nos effundat; quae et a nobis in praesenti omnem maculam, et ab oculis nostris in futuro omnem lacrymam tergat. Non est, fratres, de Domino tantae pietatis desperandum nec ab illo, sed ad illum fugiendum, qui magis voluntarius creditur ad ignoscendum quam diabolus ad suggerendum fuerit, vel homo ad peccandum. Quod hic a nobis dictum est de poenitentia, non erat praetereundum; quae sola medicina peccati hominibus [Col. 0242D] relinquitur post baptismum. De nativitate Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, unde tractare proposuimus, quamvis vita nostra non mereatur, et facundia ad loquendum non suppetat et parum vel penitus nihil scientia nostra suffragetur, tamen de dulcissima Domini charitate, et pia ejus patientia amplius praesumentes, quam de nostra desperantes imperfectione prout ipse quo indignis 334 saepe tribuit, digna loqui donaverit, prosequemur. Solemnitas haec quae hodie a Christiana religione annua celebratur, jucunditatem mentis magis quam carnis afflictionem requirit quia hodierna die valde jucundari et laetari oportet, qua homo perditus inventus est, et qui mortuus fuerat, revixit. Natus est hodie Deus factus homo, pro nobis modico tempore multas [Col. 0243A] passus injurias. Qui cum in cruce positus esset ab illis pro quibus venerat, de sacratissimo ejus latere lancea vulnerato, unda potius pietatis exivit quam sanguinis. O humana impietas, nisi a Deo permissa, omnino impotens, audi et intellige quae pro te et a te pertulit Deus omnipotens. Tuis exsecrandis manibus, quas faciens ille sacraverat, non est alligatus cruci, sed clavis affixus, ut majori dolore eum constringeres, qui venerat ut te ab aeternis doloribus liberaret, et graviorem in eum exerceres vindictam, qui nullam commiserat culpam. Tu quidem contra eum impie saeviens, sed in hoc etiam ipse tibi pie compatiens, idcirco sustinuit graviora tuae crudelitatis tormenta, ut tibi, qui eum oderas sine causa, majorem dilectionem ostenderet et per memoriam [Col. 0243B] tam injuriosae passionis, quasi quibusdam misericordiae clavis animam transfigeret peccatricem, ut vel sic revocaret errantem, ne periret. Pius ac benignus Deus, cum in cruce se sitire perhiberet, et ab illo infideli populo accepisset amaritudinem fellis, pro illis orans dulcedinem exhibuit charitatis. Nec tunc multum humilis 335 dispensator nostrae salutis, tam vitis vel aquae calicem, quam populi se interficientis sitiebat salutem. O inaestimabilis Dei et Domini nostri Jesu Christi circa peccatores benignitas! o ineffabilis misericordia! o misericordia inenarrabilis! o admirabilis patientia! Quae enim major benignitas, sive misericordia, humilitas vel patientia peccatoribus exhiberi potuit quam ut ipse Deus se contemnentis fieret pretium hominis ita ut contra [Col. 0243C] Deum peccaret homo, et Deus poenitentiam faceret pro peccato, homo etiam contra Deum saeviret, saevienti etiam Deus propitiaret, formam servi coeli et terrae Dominus assumeret, in qua ipse panis verus esuriret, fons vivus sitiret, virtus firmissima infirmaretur, immortalis vita pro suo interfectore moreretur? Quidquid boni in terra exhibuit Deus, pro homine fecit; et quidquid mali sustinuit, ab homine et pro homine fuit. Quid ad haec, fratres, cogitabimus? quid dicemus? quid faciemus, cum Deus talis sit circa nos, quod melior esse non possit; et nos tales contra eum simus, quod pene pejores esse non possumus? quo ibimus? quo fugiemus? aut quem consiliatorem aut auxiliatorem contra justum judicem Deum nos injusti habere poterimus? Nullum [Col. 0243D] penitus, nisi ipsum. Ab illo ergo consilium et auxilium dilectione, humilitate, patientia et castitate imploremus, cujus bonitatis et misericordiae non est numerus. Utinam enim tam cito unusquisque nostrum se poenitendo agnosceret reum, quam cito 336 Deus ignosceret reatum. Utinam tam cito converteremur ad poenitentiam quam cito pius Conditor noster etiam praefinitam de nobis praesto esset mutare sententiam. Mutatur sententia incommutabilis Conditoris pro conversione, et bona conversatione peccatoris et cui peccanti ante pro sua iniquitate minabantur mortem, eidem converso vitam promittit et tribuit sempiternam, quam ipse Deus et Dominus noster Jesus Christus, qui hodie [Col. 0244A] pro mundi salute nasci dignatus est, sua dulcissima charitate, misericordia ac bonitate nobis donare dignetur, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.
Christus Dei Filius, fratres charissimi, qui in Evangelio, ut eum hodierna die corporaliter natum credamus, docet et praecipit, ipse etiam quod concipiendus esset in virgine, et quod de virgine nasceretur per prophetam dixerat ante, quod sic fuisse praedictum agnoscitur: Ecce virgo concipiet et pariet filium (Isai. VII, 14) . Quod olim a propheta de incarnatione et nativitate Dei et Domini nostri Jesu Christi futurum praedicebatur, jam factum agnovimus. [Col. 0244B] Nam secundum vaticinium sanctissimi prophetae illius, virgo quaedam erat conceptura, et paritura filium; et haec virgo fuit 337 bona Maria. Haec enim concepit et peperit, non quemlibet, vel cujuslibet filium, sed Deum et Filium Dei. Deus cum Patre, Filius de Patre, Deus unus cum Patre quia unius substantiae, unius essentiae, unius divinitatis, unius potentiae et naturae. De Patre Filius quia in Patre, et de Patre est sapientia ejus. Merito sapientiam Patris ejus Filium dicimus quia, sicut rex quilibet temporalis per sapientem filium suum regna terrarum regit et ordinat, ita Pater coelestis per sapientiam suam omnia creavit, disponit et gubernat. Hunc charissimum Filium suum consubstantialem sibi, atque coaeternum incarnari, id est ab illo hominem [Col. 0244C] assumi, et ipsum hominem misericorditer mori disposuit, ut hominis morte secundi, primum suscitaret a morte peccati. Sic coelestis et novus Adam, Adam terrestrem et veterem, unde recesserat, reparavit ad vitam. Haec sancta miseratio, id est, inenarrabilis divinae pietatis circa peccatores exhibitio, a Deo Patre per Filium, cooperante Spiritu sancto, de virgine, et in virgine, et per virginem facta est, nuntiante archangelo. Pater quidem ut Filius incarnaretur, praecepit charitate; Filius voluntate carnem suscepit; carnem ipsam, quam suscepit Filius, sanctificavit in Maria Spiritus sanctus. Et sicut sunt duo praecepta charitatis, ita duobus principaliter modis Spiritus sanctus operatus est in sanctificatione [Col. 0244D] Virginis. Prima in Virgine sancti Spiritus operatio exstitit; in ea omnium peccatorum mortificatio. 338 Secunda, beatae ejus virginitatis sancta custodia. Et hoc est quod Mariae ab angelo dicitur, priusquam in ea Dei Filius conciperetur: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I, 35) . Supervenit in eam Spiritus sanctus quia corpus ejus et animam ab omni peccato mundificavit. Altissimi virtus ei obumbravit quia beatam ejus virginitatem illibatam servavit. Et quae ante partum erat virgo sancta, in partu facta est virgo sanctior, et post partum virgo sanctissima; Spiritus sanctus et Altissimi virtus non sunt duo, sed unum, sicut in Evangelio discipulis suis Christus dicit: Ego mittam promissum Patris [Col. 0245A] in vos. Spiritum videlicet sanctum: Vos autem sedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto (Luc. XXIV, 49) , id est, repleamini Spiritu sancto. Archangelus Gabriel missus a Deo venit ad Mariam virginem, annuntians ei divinam simul et humanam ex ea futuram nativitatem. Christus itaque de Virgine carnem in Virgine, non quidem de Adam peccatore, sed unde Adam justus animam suscepit, et per virginem carnem egrediens Deus homo mundo apparuit. A Deo data est Adae anima, sicut in Genesi legitur: Inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae (Gen. II, 7) . Et qui carnem Adae animavit factam de limo, animavit et Christi carnem in matris utero Spiritus sanctus. Igitur unde Adam longe ante susceperat animam, et [Col. 0245B] qualem susceperat, et Christus suscepit, non talem qualem Adam eam peccando postea fecit. Caeteri siquidem homines, qui sunt homines tantum, nascuntur lege 339 hominum, in peccato scilicet, cum dolore et corruptione matrum. Filius autem Dei qui Deus erat et homo, lege quidem hominis natus est, sed amplius lege Dei. In quantum natus est de femina, natus est lege hominis, sed amplius lege Dei natus est, quia sine peccato et sine dolore et corruptione matris. In eo quod de femina natus est, se verum hominem ostendit; in eo vero quod natus est sine peccato et de virgine matre, Deum omnipotentem. Nec credendum est impossibile fuisse ei qui omnia potest, et seipsum in matre, et de matre creasse hominem, et matris suae servasse virginitatem. [Col. 0245C] Potuit itaque et voluit Deus et homo fieri, et de virgine nasci, ut per hoc quod factus est homo, veritatem ostenderet carnis; per hoc autem quod inviolato virginitatis sigillo prodiit de matris utero, omnipotentiam divinitatis monstraret. Praeterea aliorum hominum prius formantur corpora in uteris matrum, et formatis corporibus inspirantur postea animae, quibus corpora ipsa vivificantur. Filii vero Dei vera caro, non priusquam ipse venisset in virginem, in utero virginis concepta est, nec postquam carnem suscepit, carni ipsi anima conjuncta; sed mox ut ipse venit in virginem, totum simul suscepit hominem, animam scilicet et carnem. Unde Augustinus: Cum Verbum Dei permistum est animae habenti [Col. 0245D] corpus, simul et animam suscepit et corpus. Et Leo Magnus: Dei Filius accepit simul in Virgine animam et corpus. Et B. Gregorius, 340 Domini, inquit, caro non prius in utero Virginis concepta est, et postmodum divinitas venit in carnem; sed mox ut Verbum venit in uterum, factum est caro, et perfectus homo, id est, in veritate carnis et animae. Hoc admirabili modo, dilectissimi, puer natus est nobis, et filius datus est nobis (Isai. IX, 6) . Pueri naturae est, nulli nocere, humiliter obedire, suam cito condonare injuriam. Puer Christus nulli nocuit, omnibus profuit, Patri usque ad mortem obediens fuit, mortis suae condonavit injuriam; pro illis etiam qui eum occiderunt, diligenter oravit. Puer iste, fratres, verus innocens, verus humilis, verus patiens, et nostrae [Col. 0246A] fragilitati multum compatiens, pueros quaerebat non aetate, sed malignitate parvos, nec tamen aequales sibi, sed similes. Huic enim puero aequari nemo potest; sed, sicut ei nemo potest aequari, ita nemo est qui eum in aliquo, quo salvari valeat, eo adjuvante, non possit imitari. Natus est nobis, nostrae videlicet causa salutis. Ad hoc enim natus est, ut sacerdos esset, nec sacerdos tantum, sec sacerdos et sacrificium. Non est sacerdos secundum id quod natus est de Patre, sed propter carnem assumptam de Virgine matre. Propter victimam utique quam accepit a nobis, et pro nobis obtulit ipse. Ad hoc etiam nobis apparuit, ut suae nos innocentiae, humilitatis, et patientiae prius exemplo doceret, quam pro nobis mortem subiret. Vitam suam novam nos docuit, quam [Col. 0246B] teneamus; dedocuit veterem nostram, et interdixit, ne eam sequamur, quia vitam malam 341 mors bona non sequitur. Christus puer parvulus natus de matre, Filius excelsus Dei Patris est, aequalis ei per omnia in divinitate. Hic pius, humilis, dulcis, benignus datus est nobis, nostrae utique pretium redemptionis. Debitores eramus diaboli, et quia nemo nostrum solvere poterat quod ei debebatur per primi hominis peccatum, in ejus carcere tenebamur captivi, duris et diris legibus peccatorum astricti. Nos autem a peccato liberare nemo valebat, nisi qui solus erat sine peccato, Filius Dei. Iste sapientis more medici, qui languebat diligens hominem, et odio habens hominis languorem, carnem assumpsit, et de carne sua nostri fecit medicinam peccati. Vere [Col. 0246C] assumpsit carnem, inaestimabilis scilicet misericordiae artem invenisse veraciter creditur, ut beata vita, quae mori non poterat, pro vita hominis moreretur. Unde Isaias propheta sic loquitur: Et vocabitur nomen ejus Emmanuel, quod est nobiscum Deus (Isai. VII, 14) . Quid est, Nobiscum Deus, nisi Deus de nobis, et pro nobis homo futurus? Quod futurum propheta praedixit, hoc evangelista Joannes jam esse factum asserit, dicens: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Verbum factum caro, nihil est aliud quam Dei Filius factus homo. Habitavit in nobis, id est in carne nostra; nostram dico, secundum carnis proprietatem, non secundum peccati originem. Ipse enim sanctam in sancta, [Col. 0246D] immaculatam in immaculata matre animam suscepit, et carnem, totum, 342 ut dictum est, in Virgine hominem. Christus, fratres, Deus et Dominus angelorum, ut a diaboli servitute hominem liberaret, non solum homo factus est, sed servus hominum. Suscepit, inquam, formam servi Filius Dei, in qua servivit hominibus usque ad mortem, et usque ad ipsam, quam peccando perdiderant, vitae coelestis reparationem. Primus etenim homo peccaverat, et confractus est, elapsus de paradiso, sed Deus misericors compatiens misero, collegit fracturas, et conflavit igne charitatis in cruce, et quod confractum fuerat, integrum fecit. Sic peccatorem hominem Deus homo, et suae divinae nobilitatis voluit esse consortem, et aeternae beatitudinis sublimavit haeredem. [Col. 0247A] Scire autem et firmiter credere debemus quod Christi nativitas, et mors ejus, illis solummodo proficit, qui dilectione sequuntur eum, sicut sequendum se docuit. Hos autem non sua membra tantum, sed sua viscera facit, firmat eos in bono, et a malo custodit. Unde per prophetam dicitur: Butyrum et mel comedet, ut sciat reprobare malum et eligere bonum (Isai. VII, 15) . Butyrum suave est, et mel dulce, et nihil dulcius, vel suavius est charitate, in qua tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 40) . Christus hujusmodi butyrum et mel comedet: suaves et dulces, suam videlicet charitatem habentes, in corpus suum trajiciet, id est, sua membra, ut dictum est, et viscera faciet. Et merito qui charitatem habent, membra et viscera Christi dicuntur, quoniam [Col. 0247B] Christus meditatur in 343 ipsis, et per ipsos operatur. Ut sciat, id est, ut scire hoc modo eos faciat, reprobare malum, a malo scilicet declinare, et eligere bonum, in electione boni usque in finem perseverare, sicut ipse in Evangelio dicit: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) . Tali butyro et melle suam beatissimam matrem maxime Christus cibavit. Hac sua et proximi dilectione ejus sacravit viscera, de quibus sibi humana membra aptavit. Nunquam enim in ea carnem sumpsisset, nisi prius ab eo charitate cibata fuisset. Sed ista charitatis gratia Maria repleta, Deo prima devovit virginitatem, unde filium habere meruit, suum et omnium Patrem. Haec est illa certe bona mulier, [Col. 0247C] imo beatissima Dei mater, cujus mentionem Dominus faciebat, quando in paradiso diabolo comminabatur, qui in specie serpentis latebat. Ponam, inquit, inimicitias inter te et mulierem, et inter semen tuum et semen illius: ipsa conteret tibi caput (Gen. III, 15) . Vere beata Maria diaboli caput contrivit, quae in se principalem ejus suggestionem penitus exstinxit. Suggestio diaboli principalis est concupiscentia mentis et corporis. Per concupiscentiam mentis, quamlibet perversam cogitationem intelligimus, et per concupiscentiam carnis, omnem pravam operationem. Bona vero Domini mater virgo Maria horum neutrum habuit, quae, Spiritu sancto repleta, mente et corpore pariter sancta fuit. Semen beatae Mariae, Christus, et quas in Christo peperit virtutes animae. [Col. 0247D] Semen diaboli, 344 vitia sunt universa. Quae vero inimicitia inter virtutes et vitia positae sint, satis est manifestum, quia nullum eorum quidquam desiderat, quod alteri non sit contrarium. Verum est, fratres, nihil est verius, quod Maria semel de virgine carne peperit Christum, et quod Christus in baptismate spiritualiter parit quotidie Christianum. Unde nos, qui Christiani a Christo vocamur et sumus, Christum verum Deum et verum hominem hodierna die de matre Virgine natum toto corde credamus et confiteamur, et condignis nostrae fidei laudibus, ipsum et beatissimam ejus matrem Mariam virginem humiliter atque suppliciter imploremus, ut sua dulcissima pietate, et suae dulcissimae matris intercessione, animas et corpora nostra a peccatis [Col. 0248A] omnibus purget, virtutibus illustret, quatenus hanc suae sanctissimae Nativitatis festivitatem digne celebremus, et eum, qui pro nobis nasci et mori dignatus est, et die tertia resurrexit, videre et habere mereamur, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Mirum est quod hodie factum est, sed fide et devotione mirandum. Hodie pro salute nostra natus est Deus de femina, de filia 345 pater, Dominus de ancilla, de creatura Creator, sol de stella. Hodie natus est in saeculo ante saecula natus, qui saecula fecit, et omnia creavit ex nihilo, Christus, per quem [Col. 0248B] Deus Pater cuncta creavit, quod homo est esse voluit, ut quod Christus est fieri posset homo. Tunc homo factus est quod Christus est, cum Christus factus est homo. Hoc autem secundum naturam assumptae humanitatis dico, non secundum deitatis substantiam. In hoc utique est homo quod Christus est, quod Christus assumpsit de homine. Non in eo est homo quod Christus est, quod Christus factor est, sed in eo quod Christus factura est. Ex tribus enim substantiis Christus in una persona subsistit, divinitate scilicet, carne, et anima. Sicut Pater et Filius, et Spiritus sanctus sunt tres personae, et trium personarum est una substantia, sic Verbum, caro et anima sunt tres substantiae, et trium substantiarum est una persona, Deus et homo. Nata est itaque [Col. 0248C] hodie in una persona, et homine vera divinitas, et in Deo vera anima et vera caro. Hac nativitate diabolus, quam mendacio ceperat, praeda privatus est veritatis compassione, erexit Creator creatum qui lapsus fuerat, et perdidit perditor perditum. Hodie nata est inter Deum et hominem major concordia quam fuerat ante casum, et inter hominem et diabolum discordia gravior; qui se non solum victum erubescit, sed quem vicerat hominem, etiam angelis esse praelatum indubitanter agnoscit ille pessimus aemulator. Hodie hortus conclusus 346 ex illa porta processit, et in illam et per illam fons manavit signatus, de qua propheta dicit: Est porta, quae non aperietur in domo Domini, clausa (Ezech. XLIV, 1) . Haec porta templi, et templum Domini est Maria beatissima et incomparabilis virgo, de cujus utero ad nos venit Dei Patris imago. Et quomodo venerit, et quare venerit, ostenditur, cum ad Mariam et ad Joseph ab angelo eis revelante divinae dispensationis consilium dicitur; ad Mariam quidem: Spiritus sanctus in te veniet, Maria, et concipies Filium Dei (Luc. I, 31) ; ad Joseph vero: Noli timere accipere Mariam conjugem tuam; quod in ea natum est, de Spiritu sancto est. Pariet filium, et vocabis nomen ejus Jesum, qui salvum faciet populum suum a peccatis eorum (Matth. I, 20, 21) . Ortus nostri Salvatoris, licet angelis sanctis et per eos hominibus bonae voluntatis manifestus exstiterit, occultus tamen fuit diabolo et idolis ejus. Idola diaboli sunt [Col. 0249A] praecipue infideles, et retrogradi homines, quibus propter cor impoenitens eorum, ignotum est conceptionis Dominicae et nativitatis mysterium. Quae idola diaboli recte vocantur, quia in ipsis, et per ipsos loquitur pariter et operatur. Salvatorem nostrum Scriptura sacra merito fontem appellavit, quia ipse unda aquae et sanguinis, suo profluentis ex latere, genus humanum lavit a sordibus peccatorum, et creavit Ecclesiam sine ruga et macula (Ephes. V, 27) , id est sine deformitate et immunditia, et sibi sponsam elegit et templum. Fons iste esse signatus non incongrue, perhibetur (Cant. IV, 12) , quia in 347 omni veritate et sanctitate est a Patre sanctificatus. Fons iste manens, et indeficiens suo rore, sancti Spiritus scilicet infusione, rigavit viscera [Col. 0249B] gloriosae Mariae, quam plenitudo divinitatis corporaliter inhabitans (Col. II, 9) , dedit illi suam benignitatem (Psal. LXXXIV, 13) , novam et solam sine exemplo conceptionem. Illa autem sanctissima terra dedit fructum suum (Psal. LXVI, 7) , virgo videlicet Maria, quem angelo nuntiante fide et dilectione concepit, clausa ejus uteri porta peperit filium, in Deo quidem hominem et in homine Deum. Hoc ineffabili et inexcogitabili modo, Verbum factum est caro (Joan. I, 14) , Deus scilicet Dei Patris Filius, factus est filius feminae virginis, naturaliter simul et potentialiter natus. Naturaliter utique, quia ex ea parte corporis Mariae virginis, qua homo quisque de sua matre nascitur, natus est Christus; sed potentialiter, [Col. 0249C] quia, sicut dictum est, porta ventris ejusdem virginis clausa, servans igitur in uno naturam humanitatis, in altero vero humanam naturam superans omnipotentia divinitatis. Si quis super hoc aliter sentit, vel aliter loquitur, vitandus est, non sequendus, quoniam ipse devia sequitur. Dedocet enim veritatem, et docet errorem. Et cum aliena ab his quae Spiritus sanctus per os sanctorum suorum locutus est, dicere nititur, quasi novam sibi gloriam pingit, et dum falsam sequitur felicitatem, veram infelicitatem consequitur. Hoc idcirco dixerim, quia quibusdam personis ascribitur quod matrem Domini et ante partum et post partum 348 praedicant quidem virginem, sed portam ventris ejus apertam in suo partu, et post [Col. 0249D] partum statim clausam fuisse fatentur, quasi ad horam fuerit virgo, et ad horam perdiderit virginitatem. Insanum est hoc dicere, et credere profanum. Qui hoc dicit, vel credit, Spiritui sancto contradicit. Nam diffitetur veritatem quam Spiritus sanctus per Ezechielem prophetam confitetur dicentem: Est porta in domo Domini clausa, et non aperietur (Ezech. XLIV, 2) . Ego autem in Spiritu sancto firmiter credo, et indubitanter profiteor, et ad horam, et ad moram, et ante partum, et in partu, et post partum eam fuisse virginem, et peperisse in una persona Deum et hominem, et sine carnis apertione, et sine corporis et animae corruptione. In paradiso fuisset quidem ista conditio, nisi primi parentes peccassent, quod sine corruptione, id est sine laesione corporis [Col. 0250A] et animae crearent et crearentur, non tamen sine carnis apertione. Nam si deesset carnis apertio, virginitas servaretur, et ita unusquisque nasceretur de virgine. Sed fieri minime potuit ut nasceretur de virgine homo, nisi ille solus, qui est Deus et homo. Quicunque igitur super hoc aliter sapiunt, desipiunt, et quod est prorsus alienum a veritate narrant, sed errant, et nihil prodest eis matrem Salvatoris, et ante partum, et post partum confiteri virginem, qui eam in suo partu fuisse virginem negant. Virgo etenim sancta fuit ante partum, et in partu virgo sanctior, et sanctissima virgo post partum, quia quanto majora egit in ea divina operatio, tanto major 349 in ipsa sanctitas crevit atque religio. Hoc docemur fide catholica, et Christiana doctrina [Col. 0250B] contrarium exsecratur. Nunquam itaque aperta, sed clausa semper et sigillata fuit uteri matris nostri Salvatoris janua, per quam exivit ipse Deus homo, tanquam sponsus procedens de thalamo (Psal. XVIII, 6) . Uterus bonae et beatae virginis Mariae thalamus dicitur, quia in eo sociata sunt et divinitas carni, et caro nostra divinitati. Vulva mulieris, porta ventris ejus recte dicitur, quia per illam exit homo, et venit in hunc mundum cum ipse nascitur. Quae in aliis quidem mulieribus, prole exeunte, aperitur, in sola autem matre Domini, et eo nascente, et ante, et postea clausa fuisse legitur veraciter, et firmiter creditur, Ezechiele propheta attestante, qui dicit: Est porta in domo Domini clausa, quae non aperietur (Ezech. XLIV, 2) . Honorabilis et praedicabilis [Col. 0250C] femina, digna Deo virgo Maria domus Domini appellatur, in qua porta orientalis clausa semper esse perhibetur. Recto nomine Maria, domus, id est templum Domini dicitur, quia Deus ipse habitavit in ea, et per sanctificationem Spiritus, et per humanam conceptionem. Servata itaque divinae proprietate naturae, in utero virginis factus est caro, et perfectus homo in veritate carnis et animae, et per portam templi quae respicit ad Orientem, quae nec per se patuit, nec ab alio aperta fuit, processit de virgine matre. Eadem quippe possibilitate vulva suae matris clausa processit, ac si fuisset aperta. Utrumque mirandum est: et factum Deum hominem, et Deum hominem 350 de virgine natum. [Col. 0250D] Si quis Deum hominem factum attendat, quare de partu virginis dubitat? Non enim minoris miraculi fuit Deum fieri hominem quam parere feminam virginem. Breviter dicam, ne fastidium faciam audienti. Quaero unde, et a quo facta sunt omnia? A quo siquidem facta sunt, scitur; sed unde facta sunt nescitur. Deus utique omnia fecit, sed nulla materia fuerat ante, de qua faceret ea. Solummodo voluntatem habuit faciendi: Dixit et facta sunt, mandavit et creata sunt (Psal. XXXII, 9) . Ecce Deus sine difficultate, et sine materia creavit universa. Nonne quaedam ex his quae fecit, in alios usus convertere, et quibus voluit, et sicut voluit, uti potuit? Potuit plane. Omnipotens est Filius Dei, in quo et a quo sunt omnia. Ipse quod voluit, et modo quo voluit [Col. 0251A] facere potuit pro sua voluntate. Et sicut ad discipulos januis clausis intravit (Joan. XX, 26) , licet per ipsas januas clausas, et propter metum Judaeorum etiam obseratas intraverit, ita per illam beatitudinis, et uteri virginalis portam clausam pariter et obseratam exivit, et mundo apparuit, una eademque divinitatis omnipotentia, et ad discipulos clausis januis ingrediens in sua resurrectione, et clausa suae matris uteri porta in sua nativitate egrediens. Voluit Deus et homo concipi in femina, et homo de femina nasci, ut per hoc quod factus est homo veritatem ostenderet carnis, et in eo quod in virgine homo conceptus est, et homo de virgine natus, se Deum monstraret omnipotentem; qui omnia 351 creavit ex nihilo. Adhuc fortassis aliquis quaerit, [Col. 0251B] quomodo fieri potuit, Deum videlicet hominem factum de femina nasci, servata feminae virginitate. Qui hoc inquiris, non dubites, sed firmiter crede, quia si Deum omnipotentem veraciter credis, nullatenus super hoc poteris dubitare, quoniam si omnia posse confiteris eum, et istud posse negare non poteris, cum sit ex omnibus unum. Non enim Deus omnipotens esset, nisi posset facere quaecunque vellet. Perfectus itaque Deus a Deo Patre Christus; perfectus homo, animae et carnis assumptione. Et licet aliud sit Deus, et aliud homo; non est tamen alius Filius Dei, Deus, et alius filius virginis, homo. Sed Filius Dei et filius virginis unus est, non unum; Deus et homo revera, ut dictum est supra, ex tribus substantiis constans, verbo videlicet [Col. 0251C] carne, et anima. Hic Unigenitus Dei Patris, et primogenitus virginis matris in mundum venit plenus misericordiae et veritatis. Venit misericorditer, venit veraciter, qui nos a potestate Satanae liberavit, et sicut se venturum per prophetas suos dixerat ante, jam venisse novimus eum, non parvas parvo tempore in hoc mundo pro nobis passum injurias. Ab illo enim die quo Patris charitas et sua voluntas Christum deposuit ad terras et apparuit mundo, homo, pro cujus salute venerat, ut eum occideret, fallaciter ei tetendit insidias. Et ut brevi narratione comprehendam, multiplices ab hominibus, et pro hominibus persecutiones 352 sustinuit, et contumelias. Ipse vero pius Deus et misericors Dominus, [Col. 0251D] non ultionem in hominibus desiderans, sed eorum absolutionem, non solum suas condonavit injurias, verum etiam pro injuriosis crucem passus est et mortem. Ita lux vera et beata vita Deus Filius Dei nos miseros, qui de jure et lucro peccati in tenebris eramus et in morte sepulti, sua pietate et misericordia suscitavit; et quae nobis ab ipso data prius fuerant, sed a nobis non bene servata, gaudia lucis et vitae remedia iterum dedit. Unde licet ejus gratiae et misericordiae nos indignos fuisse et esse non dubitemus, nostro tamen Conditori et Redemptori grates et gratias referamus, eo auxiliante, sine quo nihil boni facere possumus. Ipsum quoque hodierna die pro nostra salute Deum et hominem de Maria virgine natum pura fide credamus, et vera confiteamur [Col. 0252A] dilectione, cui est omnis honor et gloria cum Deo Patre suo et Spiritu sancto, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Hodie, dilectissimi, quia Dominicae Resurrectionis solemnia celebramus, de tanta solemnitate loqui religiosum est, et silere irreligiosum putamus. Proponamus itaque, et exponamus, prout ipse donaverit qui omnia novit, cur nec prima die, qua mortuus est pro nostra salute, nec secunda, sed die tertia 353 Dominus resurrexit. Quaerendum est etiam, quare post resurrectionem suam solis bonis et paucis, et modico tempore apparuit, cum ante resurrectionem multis, et bonis et malis, et aliquanto [Col. 0252B] tempore apparuerit. Quod tertia die vita beata Deus seipsum suscitavit a morte, resurrectionem utique nostram die tertia futuram significavit: quod longe ante dixerat per prophetam. Locuturus Osee propheta de resurrectione nostra ante mortem et nostram resurrectionem, nos, ne justus Judex imparatos inveniat, pia et fideli exhortatione sollicitat, dicens: Venite, et revertamur ad Dominum, quia ipse coepit, et sanabit nos, percutiet et curabit nos (Ose. VI, 2) . Dicit, venite, id est, viam tenete, neque ad dexteram declinemus, neque ad sinistram, sed unusquisque nostrum fide, confessione et poenitentia revertatur ad Dominum. Habeamus fidem, quae per dilectionem omne bonum et praecipue peccati odium operatur. Nam fides sine opere [Col. 0252C] bono, et maxime sine peccati odio, mortua creditur. Veniamus ad confessionem, qua venenum antiqui serpentis evomitur, solvitur a peccatis peccator, Deo victoria, diabolo verecundia generatur. Agamus poenitentiam, qua divina pietas sic nobis ignoscit quod nos diabolus peccatores ignorat, nec Deus agnoscit. Hoc est post peccatum reverti ad Dominum; ad quem quicunque revertitur, viam tenet, non devia sequitur. Coepit nos sanare bonus Dominus, quando ab infirmitate mortis aeternae sua magna miseratione liberavit. 354 Nos quidem in primo homine diabolus per peccatum infirmos pariter et miseros fecit. Deus vero pius et omnipotens medicus, nostrae miseriae et infirmitati compatiens, [Col. 0252D] quod ante non fuerat, et nobis miseris nomine et actione conveniret antidotum, quo nos sanaret, invenit. Hoc autem suae charitatis maximum opus baptizavit per semetipsum, nomen imponens ei misericordiam, quam miseriae et infirmitati nostrae opposuit medicinam. Hac igitur salubri et salutari medicina animas nostras sanavit et corpora. Per hoc incomparabilis suae dilectionis opus praecipuum nobis condonavit, et donavit plurimum. Condonavit culpam, et donavit gratiam. Mortem nostram mortificavit, et reddidit vitam. Hac arte pietatis diabolum vicit, et confregit infernum, nobis aperuit portas coeli, et dedit seipsum. Diximus quod misericordia sua omnipotens Deus haec sua tanta beneficia nobis donaverit, quomodo etiam ipsam misericordiam [Col. 0253A] fecerit, eo adjuvante, dicemus. Operante itaque tota Trinitate Dei Filius conceptus est homo in Virginis utero, et de Virgine matre natus in mundo. Beata Trinitas Pater et Filius et Spiritus sanctus unus est Deus, una est totius Trinitatis operatio. Hanc admirabilem, sed dilectione et fide mirandam operationem Pater disposuit charitate; Spiritus sanctus, quam ante sanctificare coeperat, longe amplius Virginem sanctificavit, quia totam sanctissimam et anima et corpore fecit: Filius vero in illa sanctissima Virgine totum hominem, id est, animam et carnem suscepit. Non enim aliqua ex parte non sanctissima esse poterat 355, in qua plenitudo divinitatis corporaliter habitavit. Deus itaque Dei Filius in suscepta carne multas non multo tempore [Col. 0253B] passus injurias, ut pro nobis moreretur crucem ascendit, et licet ab homine judicatus esset injuste, ibi etiam judicem hominis novimus eum, et factum pro nomine sacerdotem, et sacrificium. Vere positus in cruce Dominus judicabat; jam agnos ab haedis regia potestate separabat, ibi latronem alterum, in dextris positum, in quo fidei et confessionis sacramentum praecesserat, vocavit ad gloriam pia compassione; alterum, positum in sinistris, in poena dimisit censura justitiae. Et ea hora diei, qua primus homo factus latro, latronem diabolum secutus, ejectus est de paradiso et vitam perdidit, ea hora, nona videlicet, Christus passus est mortem, et latroni paradisi januas reseravit. Ille siquidem in Evangelio dicit: Majorem charitatem nemo habet, [Col. 0253C] quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV, 13) . Dixit, nemo, sed ipse qui Deus est homo, multo majorem charitatem exhibuit, qui non solum pro amicis, verum etiam pro inimicis posuit animam, et pro inimicis apud Patrem oravit. Pontificatum vel regnum, quod aliquando hominem facit superbum, Christus habere noluit, sed a Patre rex et sacerdos ordinatus in cruce, in ara crucis, quam praesentia sui corporis sanctificavit, semetipsum obtulit pro nostra redemptione sacrificium, et ita pius rex et justus judex ad regna coelestia rexit. In illa sancta cruce de ejus latere dextro exivit sanguis et aqua (Joan. XIX, 34) ; sanguis, quo nos a diaboli potestate redimeret; aqua, qua 356 [Col. 0253D] nos a peccatis mundaret. Quare de latere exivit sanguis et aqua? Ut videlicet unde culpa processerat, inde processisset et gratia. De latere Adae femina facta est, quae nos peccati cibo cibavit. De latere Christi manavit gratia, quae et peccatum abstulit, et contulit vitae remedium. De latere Christi dextro sanguis et aqua potius exisse dicitur, non de sinistro. Nam quod per sinistram illius manum, hoc ipsum per latus ejus sinistrum accipimus, humanae videlicet carnis susceptionem, per dextrum vero latus ejus, quod per illius dexteram intelligimus, divinam scilicet majestatem. Quam quia aliter exprimere nemo potuit, hujusmodi, id est dexterae, nomen accepit. Ab illa ergo et incarnatio Christi, et ille sanguis et aqua, et universa ejusdem incarnationis [Col. 0254A] sacramenta processerunt, a qua omne bonum procedit. Hac etiam ratione justi ponendi sunt in dextris in die judicii, quoniam in Christo et intellexerunt divinam majestatem, et ejus cum dilectione crediderunt incarnationem, et si aliqui ex ipsis nondum credentes, Christum in carne occiderunt, postea comederunt carnem Christi credentes, et ejus, quem effuderunt, sanguinem biberunt. Injusti autem in sinistris erunt, quia nec gustaverunt divinae majestatis dulcedinem, quae in Christo est, nec ejus venerati sunt incarnationem, sed semper sapuerunt propriam carnem, et ideo sinistra, id est injusta opera, dilexerunt, pro quibus perpetuum odium sui Creatoris habebunt. De latere Christi sanguis 357 quidem exivit et aqua, sed [Col. 0254B] exisse simul utrumque non dicit evangelista. Quod si aqua simul cum sanguine exisset, aqua in sanguine dignosci ab homine minime potuisset. Sanguis itaque prius exivit quam aqua; et merito, quia sanguinis effusionem, id est, fidem Dominicae passionis, baptismus sequitur, et peccatorum remissio. Hac fide patriarchae et prophetae, et multi alii in utroque sexu Christum venturum Redemptorem speraverunt, et quod nos factum credimus, ipsi exspectando futurum crediderunt, et quia jam conceperant fidem Christi, Christiani erant, et fuerunt redempti. Omnes etiam quicunque, viso Salvatore, apud inferos de illo speraverunt salutem, de poenis inferni liberati sunt. Nos autem, et illi beati [Col. 0254C] nostri praedecessores, qui nos praecesserunt ad sidereas mansiones, quoniam ex primis parentibus traximus offensam, per gratiam Redemptoris, quasi quibusdam unguentis de ejus sanguine factis, sanati sumus, ut qui aliorum infidelitate et praevaricatione cecidimus in mortem, alterius, id est nostri Conditoris compassione et miseratione resurgeremus ad vitam. Dicit propheta: Percutiet nos Dominus, et percutiendo sanabit (Deut. XXXII, 39) . Quibus verbis manifeste ostendit quia leve non est iterare crimina, quae sunt semel Christi passione redempta. Reus erit, inquam, reus erit non modicae rei, sed passionis sanguinis Christi, qui iterum occidit animam, Christi passione et sanguine a morte redemptam. Prius, ut diximus, Redemptor noster et [Col. 0254D] Dominus per 358 sanguinem proprium a transgressione parentum nos sanavit, sed illis vulneribus nostris quasi unguentum adhibuit, et qui aliunde peccati plagam habuimus, aliunde habuimus et peccati medelam. Nunc vero quia propria voluntate, et in perfecta aetate peccavimus, percussione opus est, id est cordis contritione, et si curari volumus, jam non quaeramus olivae oleum, vel quodlibet aliud unguentum, quoniam ignitum gravis poenitentiae ferrum necessarium est, quo nostrorum uratur rubigo peccatorum. Nemo unquam post perpetratum vel semel criminale peccatum, illam utilem sibi confessionem, seu poenitentiam credat, quam spiritus contribulatus, cor contritum, et humiliatum (Psal. L, 19) non praecedit, quia ubi non est [Col. 0255A] vera cordis conversio, non sequitur plena remissio. Debet igitur quisque nostrum, secundum Salvatoris exemplum, infremere spiritu contra capitale commissum, et quadam sollicitudine turbare seipsum, quatenus super exstinctam animam dare valeat gemitus praecordiales et lacrymabiles planctus, ut vel sic Dei miseratione reviviscat. Christus enim quando venit ad suscitandum Lazarum qui significat hominem in criminali peccato sepultum, lacrymatus est, infremuit spiritu, turbavit seipsum (Joan. XI, 33-35) , et dixit: Lazare, veni foras (ibid., 43) . Et sic illum a Domino legimus suscitatum. Ibi verba non praevenerunt lacrymas, sed lacrymae verba Redemptoris praecesserunt. Neque prius Lazarum vocavit de monumento, neque Lazarus prius resurrexit, donec [Col. 0255B] Christus infremuit spiritu, et seipsum turbavit. Quo facto, pius Redemptor et bonus doctor 359 docuit peccatorem, quo studio, quo mentis affectu, quo corporis actu, qua intimorum concussione viscerum, poenitentiam agere debet, si suscitari desiderat de sepulcro peccatorum. Utilis est, imo necessaria poenitentia post peccatum, cum Christum mortuos quidem suscitasse, nullum autem in peccatis mortuum absolvisse legamus. Mirandum vero non est, si pro peccatis propriis et scienter commissis fortiter est agendum, cum alieni peccati poena nos sequatur, nec nos solum, sed sanctos apostolos secuta sit, etiam post baptismum. Licet ignoremus quis, a quo, et ubi, et quando baptizati fuerint, ipsos tamen baptizatos [Col. 0255C] fuisse non dubitamus, cum ipsum Salvatorem credamus fuisse baptizatum. Prius quidem Salvator noster baptizari voluit, ac postea dixit: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum (Joan. III, 3) . Istam formam baptismi verbo et exemplo discipulos docuit suos, quam cum praedicarent aliis, hanc prius observassent in semetipsis. Neque conveniens esset, et minus prodessent, si docerent alios baptizandos, et ipsi baptizati non essent. Et ideo et eos baptizatos fuisse credimus, et quod alter ab altero exstitit baptizatus, cum ipsi soli tunc accepissent a Domino potestatem baptizandi. Nulla ratione immutari potuit quod Veritas dixit: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, regnum coelorum non habebit. In nullo [Col. 0255D] majorem auctoritatem vel meliorem auctorem habere possumus quam ipsam Veritatem. Unde verae fidei propositione, imo ipsius veritatis voce probamus quod nemo salvus fieri poterit, vel 360 potest, qui non fuerit baptizatus. Sed alii, ubi visibiliter baptismi mysteria celebrantur, baptismum accipiunt. Alii vero, sicut evangelicus latro et martyres sancti, licet visibiliter mysteria baptismi circa eos non fuerint celebrata, baptismum tamen fide et voluntate perceperunt. Nam, sicut veraciter legimus: Quicunque Spiritum Dei habent, accipiunt et gratiam ejus (Rom. VIII, 14) . Accepisset utique latro ille visibiliter baptismum, si potuisset, quia passione sua, vel quolibet bono opere, quod ante fecisset, salvatus non est, sed fide Christi et confessione; non enim [Col. 0256A] pro nomine Christi crucifixus est, nec quia credidit passus creditur, sed credidit, dum pateretur. Aliquem etiam quasi pro nomine Christi martyrem fieri vanum est, nisi praecesserit in illo fides baptismi. Quantum itaque valeat, etiam sine baptismi sacramento visibili, quod ait apostolus Paulus: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) , et in illo latrone, et in martyribus sanctis declaratur. Sed tunc impletur invisibiliter, cum visibilia baptismi mysteria articulus necessitatis minime fieri permittit, non religionis contemptus. Nam postquam semel Veritas praedictum baptismi fecit edictum, clamans et dicens: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum, si latro, cui in [Col. 0256B] cruce ab ipsa Veritate dictum est: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) , vel quilibet martyrum, visibiliter baptismum potuissent habere, et contempsissent, incassum et latro Dominum rogasset, cujus sprevisset mandatum, et martyr sustinuisset sine utilitate 361 martyrium. Hoc, ut dictum est, habent boni et mali, quod eos sequitur paterni poena peccati. Poena peccati est esurire, sitire, labores et dolores perpeti, informari et mori in corpore, atque diversas in mundo miserias experiri. Haec omnia ex primi parentis peccato proveniunt, quae tamen sine peccato haberi possunt. Sed mirum videtur; cum a Deo nobis peccatum dimissum fuerit, quod adhuc peccati illius jam dimissi [Col. 0256C] poena nos sequitur. Nonne Deus ita nobis indulgere peccatum potuit, quod nos peccati poena minime sequeretur? Potuit plane; sed noluit. Potuisset etiam in paradiso, quod nec diabolus instigaret hominem ad peccandum, nec homo peccaret. Sed si potestatem sui non dedisset homini, et ideo non peccaret, quia peccare non posset, nec unde laudaretur a Deo, nec unde remuneraretur, haberet. Laudem sui Creatoris, et magnam ejus remunerationem primus homo semper habere potuisset, si non superbia tumidus, et propriae uxoris nimio amore corruptus se contra Creatorem erexisset. Non, ut pene omnes loquuntur, primum Adae peccatum fuit, quod comedit vetitum. Jam enim de magnitudine praesentis et futurae beatitudinis praecesserat in ipso quaedam elatio [Col. 0256D] reprimenda: unde justo Dei judicio permissus est a diabolo tentari, et succumbere tentatori. Extollenti utique se animae, et nimium de propria virtute praesumenti, experimento poenae fuerat demonstrandum, quam non bene se habeat facta natura, si a bono factore recesserit. 362 Eodem gladio quo angelus nequam seipsum peremit in coelo, eodem gladio hominem in paradiso occidit. Non enim ex eo tantum angelus ille intumuit, quod jam a Deo susceperat, quantum ex eo quod ab illo acciperet, si ei humiliter subdi voluisset. Si igitur in illis locis beatitudinis, imo in ipsis creaturis, in quibus praecesserat dignitas praelationis, reperta est pravitas elationis, quid de nobis futurum esset, vel quid nobis restaret agendum, si in hoc saeculo proximo inferis, [Col. 0257A] et vicino peccatis, nunquam senes, sed semper sani, semper juvenes essemus, et immortales effecti? Certe nullam aliam quaereremus beatitudinem, nec ipsum etiam agnosceremus Creatorem, sed elati semper et superbi, et Creatoris gratiae, et Redemptoris misericordiae essemus ingrati. Nam licet poena peccati nos sequatur, ita inflati sumus et superbi, quod superbia nostra mortem animae nostrae quotidie, imo assidue operatur. Divina tamen miseratio idcirco nos poena peccati flagellari voluit et castigari, ut vel sic agnoscamus quales per nos, et quales a Deo facti sumus, et habeamus odio, quales nos fecimus, et ipsum ante omnia et super omnia diligamus, et nos quales fecit, et ei gratias agamus, qui peccati poenam, peccatorum nobis exhibet medicinam. Quod [Col. 0257B] die tertia resurgamus, asserit propheta Dei dicens: Vivificabit nos Dominus post duos dies, et in die tertia suscitabit nos (Ose. VI, 3) . Haec dies prima fuit ab Adam usque ad Noe. A Noe est dies secunda usque ad finem saeculi. Tertia 363 dies erit secundus adventus Christi. In illa tertia die omnipotentia divinitatis suae corpora nostra Christus suscitabit, qui mortis suae de tertia seipsum suscitavit. Quod dicit propheta: Vivificabit nos post duos dies, scilicet die tertia, et ipsa eadem die nos suscitabit, ordinem nostrae resurrectionis ostendit. Eo utique ordine resurgemus quo Christus resurrexit, excepto quod non suscitabimus nos, ut ipse seipsum suscitavit. Sed sicut anima Christi, semel ab eo suscepta, nec deinceps separata ab ipso, die tertia rediit ad [Col. 0257C] sepulcrum, et ibi corpus suum vivificavit, et ita de sepulcro Christus suscitavit seipsum, ita et animae nostrae die tertia, Deo praecipiente, corporibus suis sociabuntur in sepulcris, et ita vivificata, statim de sepulcris suscitabuntur. Prius enim a Deo vivificata, id est, animata erunt corpora, quam suscitentur. Quod, inquam, triduano mortuo a Domino suscitato aperte monstratur, qui ante mortuus erat, quam illuc Dominus veniret et illum vocaret de monumento, sed mox ut illum vocavit, qui mortuus fuerat, de sepulcro vivus exivit. Non enim ei dixit Dominus: Mortue, sed: Lazare, veni foras (Joan. XI, 43) . Unde manifestum est, quod in monumento jam animaverat quem viventem vocabat. Una vox Domini [Col. 0257D] ibi duo miracula simul egit, quia et mortuo vitam reddidit in sepulcro, et ligatum hominem extra sepulcrum produxit. Post resurrectionem suam Christum Deum et Dominum nostrum soli boni et pauci, et modico tempore viderunt. Soli etenim boni 364 futurae resurrectionis gloriam habebunt, et Creatorem suum ac Redemptorem, cujus praesentiam corporis post resurrectionem modico tempore habuerunt, sine fine videbunt. Et pauci erunt ad comparationem malorum. Nam, sicut ipse in Evangelio dicit: Multi vocati, et pauci electi sunt (Matth. XX, 16) . Ante resurrectionem suam multi et boni et mali, et aliquanto tempore Salvatorem nostrum viderunt, et habuerunt in carne praesentem, ut qui pro multis, imo pro cunctis salvandis venerat, ab [Col. 0258A] omnibus aliquanto temporis spatio videretur, quo in illum credere possent et salvarentur; qui vero credere nollent, de peccato suo nullam excusationem haberent et damnarentur. Multa Salvator noster in hoc mundo operatus est, unde omnes in eum potuissent credere si voluissent; sed tria specialiter et principaliter egit, quae nemo alius faciet, vel fecit. Unum videlicet, quod de virgine natus est; alterum vero, quod a morte suscitavit seipsum; aliud, quod carne suscepta de virgine ascendit in coelum, Rex et Dominus etiam in humano corpore factus angelorum. Supra diximus, quod postquam Christus Dei Filius animam nostram suscepit, adeo dilexit eam quod se ab illa deinceps minime separavit. Sicut enim carnem nostram, ita et animam nostram [Col. 0258B] in beata et gloriosa virgine Maria suscepit; sed talem qualem habuit Adam ante peccatum, non qualem Adam peccando fecit. Quo nos docuit exemplo, ne animam nostram, quam adeo dilexit, ut moreretur pro ea, nec in mortis 365 angustia se separavit ab illa, infideli servo, et crudeli inimico nostro qualibet occasione tradamus, qui eam nititur adulteram facere, et ancillam. Mors namque Filii Dei, et ejus passio carnem quidem ab anima separavit; animam vero a Verbo id est, a Dei Filio, separare non potuit. Ad commendandam itaque erga hominem praecipuae dilectionis suae gratiam, ut homo possit esse quod Christus est, quod homo est Christus esse voluit. Illum, fratres, qui nos tanta charitate sibi conjunxit, totis animae nostrae visceribus [Col. 0258C] diligamus; eumque humiliter atque suppliciter exoremus, ut qui se participem fecit naturae nostrae, participes nos faciat gloriae suae; et qui jam semel de fonte baptismatis per ejus gratiam et misericordiam sine peccato surreximus, eadem gratia et misericordia sua, in illa resurrectione secunda absque omni contagione peccati resurgamus, ipsumque videre pariter et habere mereamur Jesum Christum, Creatorem et Redemptorem nostrum, qui unus Deus cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.
Hodierna die, dilectissimi, homo in Deo coelos [Col. 0258D] ascendit et Deus in homine. Christus Dei et Virginis Filius, matrem, in qua cepit animam, et carnem corporaliter in terra 366 reliquit, et ascendens in coelum petiit Patrem: qui licet in alio aliud esset, in altero exstitit idem. Aliud quidem in natura divinitatis, non aliud tamen in persona assumptae humanitatis. Forma utique Dei forma hominis induta est, quod salubriter creditur, et qui erat cum Patre, Patrem petiit in homine. Sed alter ab altero elevatur, et susceptus a nube in Patris dextera collocatur. Hanc venerabilem ascensionem suam prius quidem per semetipsum, et postea Magdalena nuntiante Maria, Christus praedixit apostolis: qui eum ascendentem in coelum videntes pariter et admirantes, loquentibus ad eos angelis, in fide et spe primae et [Col. 0259A] secundae resurrectionis confirmantur. Prima quidem resurrectio in capite nostro jam praecessit, quae vera fide creditur; secunda vero sequetur in membris, quae certa spe exspectatur. Hujus mirae gaudio et dilectione mirandae divinae et humanae ascensionis magna sunt sacramenta, de quorum magnitudine nec homo, nec angelus de coelo tantum dicere posset, quod ad comparationem magnitudinis eorum modicum non videretur, et esset. Hoc inter caetera est magna devotione mirandum, quod homo prius diabolo subditus per peccatum, non solum liber factus est a peccato, sed quodcunque ligat, ligatum est, et quodcunque solvit, noscitur absolutum. Homo minor angelo ante factus fuerat, sed gloria et honore postea coronatus, constitutus est [Col. 0259B] super omnia quae Deus fecerat. Homo siquidem angelos, archangelos, thronos, dominationes, 367 principatus, potestates, virtutes coelorum, cherubim et seraphim sua magnitudine superat, et eis imperat, et ei obediunt voluntate. Homo praeterea, in Dei Filio collocatus in coelo, in sede majestatis divinae venturus est ad judicium, non in ea humilitate qua injuste judicatus est, sed in ea potestate qua juste judicaturus est. Quoddam praecipuum videtur fuisse divinae dispensationis mysterium, quod in eo quod minor est Patre Filius, aequalis Filio esset homo; et ab initio hoc speciale privilegium homini servaretur, ut non solum hominum judex fieret, sed etiam angelorum. In qua potestate judicii cum homo judex futurus singulariter dicitur, membra a capite minime [Col. 0259C] separantur. Deus Filius hominis, homo, est caput Ecclesiae, et hujus capitis membra apostoli praecipue dicuntur, qui cum illo judicabunt, quod Christus in Evangelio protestatur (Matth. XIX, 28) . Nec apostoli soli judicabunt cum eo, sed qui apostolos vita et moribus imitantur. Haec potestas a Deo Patre data est Filio, et a Filio data est Petro, et in Petro data Ecclesiae. Hanc Filius accepit in forma hominis, qua Patre minor est, non in forma Patris, qua Patri aequalis est. Forma Patris, in qua Filius est Patri aequalis, sicut nec minor esse potest, nec major, sic nec minus potest habere quam habet, nec amplius. In ea utique forma nihil filio datur, in qua ipse omnia continet et habet. Potestatem autem, [Col. 0259D] de qua loquimur, accepit humanitas a divinitate, sicut in Evangelio dicitur: Data est 368 Christo potestas judicium facere, quia Filius hominis est (Joan. V, 27) . Potestatem quam Christus non habuit ex eo quod est Filius hominis, aliunde accepit. Unde? desuper utique, a Patre, a Filio, a Spiritu sancto. Inde Christo potestas data est, unde ejus anima et caro beata facta est. A Christo Deo Christus homo beatus factus est, et ei ab illo potestas data est. Aliud quidem est Christus Deus, et aliud Christus homo, non tamen duo Christi, sed unus est Christus, Deus et homo. Potestate autem in humanitate suscepta, Christus homo in Christo Deo, et Christus Deus in homine Christo ligat, solvit et judicat. Adeo enim sunt unita in Dei Filio, et [Col. 0260A] divinitas humanitati, et humanitas divinitati; quod licet non sint unum, una tamen est persona utriusque, unum opus, unum velle, una potestas, una veritas, una misericordia, una censura justitiae: Patris, et Filii, et Spiritus sancti est ubique una et communis operatio, et totius Trinitatis dispositione ad formam hominis, quam solus Filius suscepit, specialiter judicium pertinet. Quod ipse in Evangelio asserit, dicens: Pater non judicat quemquam, sed judicium omne dedit Filio (Joan. V, 22) . Quod alibi dicitur: Ego non judico quemquam (Joan. VIII, 15) , ad hoc respicit quod dixerat Judaeis: Vos secundum carnem judicatis (ibid.) , id est carnaliter: Ego autem, carnaliter, scilicet injuste, quemquam non judico, sicut vos facitis. Sive, non judico quemquam, [Col. 0260B] secundum carnem tantum, sicut vos judicatis: sed etiam secundum cordis intentionem. Vel, Ego non judico quemquam, non dixit, non judicabo; sed 369 illa hora, qua ista dicebat, neminem judicabat. Veraciter judicandus, et judicaturus in hunc mundum venit, et sacra testificante Scriptura, iterum judex venturus asseritur. Ubi eum iterum venturum judicem sacra Scriptura testatur, eum exstitisse jam judicem manifeste monstratur. Quod utique iterum faciendum est, hoc altera vice fuisse factum minime dubitatur. Nos quidem miseros bonus factor et pius Redemptor respexit intuitu misericordiae, sed contra diabolum egit censura justitiae. Nam ubi pro nobis ad mortem judicabatur injuste, quid aliud faciebat, quam nos vero judicio ab aeterna morte liberabat? [Col. 0260C] Ubi vero ligabatur, quod aliud agebat opus, quam justo judicio vincula peccatorum nostrorum solvebat? Judicat etiam in hoc saeculo suos Christus, cum eos aut martyrio, aut exsilio, sive falsorum persecutione fratrum examinat. Unde apostolus Paulus dicit: Cum judicamur, a Domino corripimur, ut non cum hoc mundo damnemur (I Cor. XI, 32) . Christus ipse quod judex venerat testificabatur, quando dicebat: Ego sicut audio judico, et judicium meum verum est (Joan. V, 30) . Et iterum: In judicium ego in hunc mundum veni (Joan. IX, 39) . Et alibi: Princeps hujus mundi judicatus est (Joan. XVI, 11) . Ego sicut audio, scilicet a Patre meo in assumpta carne, sic judico, et judicium meum verum [Col. 0260D] est. Ac si diceret: non potest verum non esse judicium meum, quia Pater, qui mihi judicandi tribuit potestatem, verax est, et ego qui judico, veritas sum. In judicium in hunc mundum se venisse testatur, ut judicaret, non solum 370 ut judicaretur. Unde subditur: Ut qui non vident, videant, et qui videm, caeci fiant (Joan. IX, 39) . Qui Christo veniente non videbant; qui se non videre, scilicet non justos esse aestimabant, sed peccatores confitebantur, illuminati sunt, quia lumen vitae perceperunt. Et qui videbant, videlicet Scribae et Pharisaei; qui se solos videre, id est, justos esse credebant, et caeteros tanquam caecos aspernabantur, caeci facti sunt, quia lumen veritatis, quam habuerunt praesentem, perdiderunt. Hoc itaque Christi judicio actum est, [Col. 0261A] et etiam quotidie agitur, quod illuminantur humiles peccatores, et justi superbi excaecantur. Istam discretionem, quam inter bona et mala opera hominum tenuit Christus et tenet, judicium appellavit. Alibi dictum est: Non misit Deus Filium suum in mundum ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum (Joan. III, 17) . Hoc utique verum omnino creditur; non enim potest verum non esse quod Veritas loquitur. Vere Filius Dei non est in mundum missus a Patre ut mundum judicaret, qui ad hoc in mundum venit, ut mundus per ipsum salvaretur, si mundus voluisset. Sed quod voluit Christus, noluit mundus. Si voluisset mundus quod voluit Christus, in Evangelio ipse non diceret: Hierusalem, quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum [Col. 0261B] gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti? (Matth. XXIII, 37.) Si quod voluit Christus mundus voluisset, credere utique et salvari potuisset. Non enim credere potuit, quia noluit quod Christus voluit. Et quia sua sponte, non Christi 371 voluntate infidelis factus est, eum judicatum non dubitamus, cum Christus dicat: Qui non credit, jam judicatus est (Joan. III, 18) . Hoc in loco mundi nomine populus Judaeorum intelligitur, quibus ipse specialiter locutus est, ad quos praecipue missus est. Mundus itaque et princeps mundi hujus (Joan. XVI, 11) . Christo testimonium perhibente, judicatus est. Ubi principem hujus mundi diabolum judicatum asserit, se profecto judicasse diabolum [Col. 0261C] ostendit cum a nullo nisi ab ipso, et per ipsum possit diabolus judicari. A Christo igitur diabolus judicatus est, cum eos quos infidelitatis vinculis alligaverat, Christi praedicatione conversos amitteret, et seipsum plangeret ejectum foras de cordibus hominum, et nullum posset tenere, qui crederet. Etiam in cruce positus circa duos illos latrones crucifixos, inter quos et ipse crucifixus fuerat, jura justitiae exercebat, ubi illorum alterum judicavit ad gloriam, alterum vero deputavit ad poenam. Sua voluntate stans fixus in cruce verus imperator ille de hoste superbo triumphabat. Jam divina potestate justus Judex judicabat; jam agnos ab haedis separabat, et quid in alio judicio sit facturus significabat, Ratione pariter et auctoritate docetur, quod [Col. 0261D] judex jam venerit, et judex venturus exspectatur. Majestatem divinam, quam unam eamdemque aequaliter habet cum Patre et Spiritu sancto, Filius humiliavit, ubi formam servi suscepit; in qua Dominus omnium factus est hominum servus, et servivit hominibus usque ad mortem. 372 Hanc quidem suscitavit, quam secundo assumpsit, in ea novissimum illud et formidandum valde judicium facturus, ad quod omnia elementa, et etiam virtutes coelorum commovebuntur (Matth. XXIV, 29) . Forma divinitatis, quae una est Patris et Filii et Spiritus sancti, nec mundo apparuit, nec apparebit in judicio; sed forma hominis cum claritate multa, et magna potestate videbitur, quae in Dei Filio, et Dei Filius in ea judicabit. Et hoc quidem justa et rationabili [Col. 0262A] ordinatione constat esse dispositum, ut Deus in ea forma, in qua judicatus est a mundo, judicet mundum. Quam quia mundus vidit humilem, et superbus contempsit, videbit sublimem et timebit, et quae fuit in cruce exaltata ad poenam, et in ascensione exaltata ad gloriam, et in judicio exaltabitur. et humiliabuntur superbi. Et tunc maxime complebitur quod dicitur: Qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur (Luc. XVIII, 14) . Nostri Salvatoris adventus quia Dei est et hominis, vehementer diligendus est et quia judicati, et judicaturi est, non mediocriter metuendus, et nos itaque Dei et hominis adventum cum dilectione timeamus et cum timore diligamus, quatenus ipsum qui secum hodie naturam nostram elevavit in coelum, laeti judicem videre [Col. 0262B] et habere valeamus Dominum nostrum Jesum Christum, qui una eademque gloria et majestate, cum Patre, et Spiritu sancto, vivit et regnat Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Solemnitas haec, quae ad honorem Dei et ejus sanctissimae matris hodie celebratur, majoribus festivitatibus anni jure creditur non minor esse; quod ratione et veritate monstrabitur. Donabit Deus homo et mater virgo, ut quod ad laudem et gloriam utriusque promissum est, utriusque reddatur auxilio. Eadem quippe devotione qua dies Nativitatis Domini et Epiphaniae a Christiana religione noscitur celebrata, debet et ista celebrari. Nam sicut illa est [Col. 0262C] sua praecipue, et matris ipsius; sic et ista est sua specialiter et matris illius. Est quidem illius diei solemnitas magna, qua Christus de Virgine matre natus est, et qua est a Joanne baptizatus; et ista aequaliter magna, qua ab ipsa eadem Virgine, et a justo Simeone est Deo Patri in templo oblatus. Deus Pater ante tempora ex se genitum Filium, ut homo fieret in ea, contulit virgini matri; mater virgo eumdem ipsum ex se in tempore natum, hodierna die hominem obtulit Deo Patri. Manet itaque et Deo Patri et virgini matri mirandus filius. Valde namque mirandum est, quod excepta hominum communi creatione, Deus habet Filium hominem, et femina filium Deum. Hoc utique in Christo factum constat, [Col. 0262D] qui est Deus et homo, et uterque unus, 374 et filius utriusque. Hic unicus filius unico Patri ab unica matre oblatus est, unus uni; imo in uno omnes fideles sunt oblati. Hanc diem venerabilem, diem esse purgationis Mariae secundum legem Evangelium testatur. Merito mater legem servavit, cujus Filius et legem dederat, et venerat ut in se legem adimpleret, quam aliis dederat ante. Illa tamen pudica puella, nec in aliquo, nec de aliquo habuit, unde tunc purgaretur. Sancta etenim virgo fuit et in conceptione, et in nativitate prolis, et idcirco puer natus ex ea vulvam ejus non aperuit, licet per illam illius uteri portam nasceretur. Porta ventris ejus virginis exstitit vulva ejus de qua Ezechiel propheta sic loquitur: Est porta in domo Domini [Col. 0263A] clausa, et non aperietur (Ezech. XLIV, 2) . Domus Domini est bona Maria, quia ipse fundavit eam, et homo factus est in ea (Psal. LXXXVI, 5) . Porta hujus domus, ut dictum est superius, fuit vulva in virginis utero, per quam clausam quidem egressus est in una persona Deus et homo. Cujus beatissima mater, licet non ignoraret quis esset quem genuisset; cui videlicet non erat lex posita, sed subjecta in templo tamen filium obtulit, juxta legis mandatum. Exspectavit quidem diem purgationis, et occultavit filii deitatem. Nam si Christi incarnatio fuisset nota diabolo, nec Christus pro nobis moreretur, nec fieret nostra redemptio. Nata prole agnum, par turturum, aut duos pullos columbarum offerri pro ea fuerat legis praeceptum (Lev. XII, 6) . Quod si [Col. 0263B] forte 375 alicui agnus deesset, alterum horum vel utrumque, par videlicet turturum, aut duos pullos columbarum, Domino in filii oblationem offerret (ibid., 8) . In utroque Testamento, et in lege, et in Evangelio mentis et corporis parilitatem Dominus exigit. Parilitas illa haec est, quae a Domino exigitur, ut bonum quod a nobis foris ostenditur, prius concipiatur in mente. Non enim cum difficultate bonum opus fieri debet, sed cum hilaritate; nec inde affectare debemus laudem hominum, sed exspectare a Domino retributionem. Hoc modo fit hostia grata Deo, gratumque sibi Deum facit, qui sic pauperi porrigit manum. Turtur avis casta est, quae numerosa conjugia respuens, blanditias non curat aliorum, uno solo conjuge contenta. Per hanc [Col. 0263C] Ecclesia catholica signatur, quae uni viro sponso Christo solummodo desponsata, nec muneribus corrumpitur, et quasi numerosa conjugia respuens, haereticorum vitat consortia. Duo pulli columbarum, juxta legis decretum, in holocaustum offeruntur. Quod duo sunt, commendat charitatem; quod pulli, innocentiam signat; quod columbarum dicuntur, indicat unitatem. Merito duobus charitas commendatur, quoniam in ea duo continentur praecepta, quibus Deus et proximus diligitur. In pullis, id est in parvulis, recte signatur innocentia, a quibus non propria vindicatur, sed condonatur injuria. In columba non incongrue Ecclesiae unitas figuratur, 376 sicut Dominus dicit: Una est columba mea (Cant. VI, 8) . [Col. 0263D] Columba praeterea cohabitantium secum unitatem non deserit, sed fideliter servat; et si causa expostulet, fortiter dimicat. Tunc fidelis quisque columba erit, si pia longanimitate, usque in finem in Ecclesiae catholicae manserit unitate, et si legitime pro fidei defensione certaverit. Et ecce homo erat in Hierusalem, nomine Simeon; et homo iste justus et timoratus, exspectans consolationem Israel (Luc. II, 25) . Ecce, desiderantis signat affectum, quia Simeonis animo Christum videre cupienti nil satis festinabat. Et erat homo, nomine Simeon, in Hierusalem, id est in pacis visione. In qua visione pacis, sicut omnis in quo manet Spiritus sanctus, indubitanter esse creditur, ita omnis qui Spiritum sanctum non habet, longe fieri ab illa minime dubitatur. Unde tot et [Col. 0264A] tanta bona, quae in praesenti Evangelio memorantur, seni Simeoni collata fuerunt; si quis desideraret nosse, ex ejus nominis interpretatione discat. Simeon enim audivit tristitiam interpretatur, et tristitia significat poenitentiam. Simeon, in quo omnes poenitentes figurantur, per poenitentiam desiit esse peccator, et factus est justus ex peccatore. Qui non solum de se, sed etiam de proximis suis sollicitus, orabat pro illis assidue. Orabat pro illis et pro illis timebat. Siebat enim quod ita pro proximis sicut pro seipso erat agendum; et quod sibi et proximis fuerat praemium exspectandum. Timoratus igitur ex praeteritorum memoria peccatorum, et ex legis observatione, et 377 ex fidei operatione, atque pia compassione proximorum justus, juste perhibetur [Col. 0264B] in eo esse Spiritus sanctus. Et responsum acceperat a Spiritu sancto non visurum se mortem, nisi prius videret Christum Domini (ibid., 26) . Sicut nescimus ubi et quando acceperit, ita quod acceperit, et a quo et quomodo acceperit certi sumus. Nam fide et dilectione, multiplici prece, assidua oratione, et bonorum assertione operum hoc responsum meruit a Spiritu sancto, et obtinuit promissum. Hoc ipsum spiritualiter unaquaeque fidelis anima a Spiritu sancto percipit, sed videlicet non visurum mortem, nisi prius videat Salvatorem. Vidit Simeon corporali intuitu Christum in carne, et corporaliter habuit praesentem. Et nos obtutibus mentis et fidei illum in suis sacramentis videmus manentem in nobis, et operantem. Nam, nisi quisque ante mortem [Col. 0264C] corporis spirituali gratia cerneret et haberet Deum, morte damnaretur aeterna. Vidit Simeon oculis corporis Christum hominem, et corde et corpore Dei in homine adoravit majestatem. Et nos quidem in baptismate oculis carnis aquam videmus, et in aqua Christum ipsum oculis animae praesentem cernimus, et in ipso totam Trinitatem. Sicut enim tota Trinitas adfuit in baptismate Christi, sic tota Trinitas firmiter adesse creditur et in baptismate Christiani, in quo non solum cernimus Christum, sed ipsum induimus. Et venit in Spiritu in templum (ibid., 27) . Si quaeritur, in quo spiritu Simeon justus in templum venerit, utique in Spiritu sancto, qui secundum evangelicam veritatem 378 in eo erat. Vere [Col. 0264D] Spiritus sanctus, quo ductus est Jesus in desertum, in Simeone erat; et Simeon in ejus virtute venit in templum. Et cum inducerent puerum Jesum parentes ejus, ut facerent secundum consuetudinem legis pro eo, et ipse accepit eum in ulnas suas (ibid., 27, 28) . Et hoc siquidem justa Domini dispositione factum contigit ut cujus divinitati longo tempore justus iste cordis devotione servierat, nunc tandem quasi in ultimo positus, et ejus corpori corporis deserviret officio, et sic piam vitam digna morte finiret. Et benedixit Deum (ibid., 28) . Benedixit Deum, ei scilicet gratias agens, benedici ab eo meruit. Benedicere Deum, est optare a Deo benedici, et ei gratias agere. Sciebat beatus senex per Spiritum sanctum, quo erat ipse repletus, per Christi incarnationem, [Col. 0265A] et originale peccatum esse sibi dimissum, et quem per se contraxerat reatum. Unde exsultabat interius, et exterius gaudebat, dicens: Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace (Luc. II, 29) . Se servum dicit et Christum Dominum vocat, servum utique illius, et dimissum, secundum quod ei ille promiserat. Propheta sanctus missus creditur et dimissus. Quo missus? unde dimissus? dimissus a tribulatione saeculi, a prima transgressione, a propria offensione, et in pacem missus. Nemo enim pacem, quam Simeon habuit, habere potest, nisi ab hoc saeculo alienus fiat, et a peccatorum pondere fuerit absolutus. Quia viderunt oculi mei Salutare tuum (ibid., 30) . Quem corporis oculis videbat hominem, corde credebat et voce confitebatur [Col. 0265B] mundi 379 Salvatorem. Hujus itaque venerabilis senis cordis intentio ad suam ipsius justitiam pertinebat, et ejus oris confessio ad proximorum salutem. Quod parasti ante faciem omnium populorum (ibid., 31) . Hoc salutare Dei paratum, id est, ad salutem omnibus propositum, omnes populi, nec corporeis, nec spiritualibus oculis viderunt. Sed ideo ante faciem omnium populorum paratum dicitur, quia ex omnibus populis crediderunt in Christum, et credentes eum oculis conspexerunt. Lumen ad revelationem gentium (ibid. 32) . Hoc enim lumine, gentes quae deos colentes alienos se a facie Creatoris absconderant, revelatae sunt; hoc lumine quae perditae fuerant, sunt inventae. Hoc etiam lumine illuminatae sunt, quia hoc lumine, lumen [Col. 0265C] fidei perceperunt. Christus lumen est; qui non solum gentes illuminat, sed lumen omnium qui illuminantur, sive in anima interius, sive exterius in corpore. De hoc lumine dicit Propheta: Accedite ad eum, et illuminamini, et facies vestrae non confundentur (Psal. XXXIII, 6) . Quae enim fiunt in tenebris, mala sunt, et digna confusione. Unde Dominus in Evangelio dicit: Omnis qui male agit, odit lucem, et non venit ad lucem, ne ejus mala opera manifestentur (Joan. III, 20) . Lumen paratum ad revelationem gentium, paratum est et ad gloriam plebis Judaeorum (Luc. II, 32) . Plebs ista valde illuminata est, et specialiter sua est, quia prae caeteris nationibus electa est. De plebe ista patriarchas, et prophetas, apostolos [Col. 0265D] sanctos elegit, et de illis qui in plebe ista erant, custodes pecorum, rectores populorum, et dominos 380 fecit. Legem, promissiones, multum per omnem modum, quod apostolus Paulus testatur, huic populo dedit. Praeter caetera et super omnia quae eis dederat, de ipsis elegit matrem, et de eorum carne carnem assumpsit. Caro siquidem omnium hominum una est, et de uno limo facta. Sed magis in plebe Israelitica Christus carnem accipere voluit ad majorem eorum gloriam, quam in alia gente. In hac igitur carne ejus honorabilis Mater Virgo eum concepit, et peperit, et causa salutis, et humilitatis exemplo obtulit in templo hostiam vivam et vivificantem in odorem suavitatis. Vere bona Maria peperit Christum, et in Christo peperit Christianos. [Col. 0266A] Est itaque mater Christi, mater Christianorum. Si mater Christi, Christianorum mater est, patet profecto, quia fratres sunt Christus et Christiani. Nec solum Christus Christianorum frater est, sed pater omnium hominum et praecipue Christianorum. Et nos quidem Christiani sumus: et voluntate, malitia et multiplici malignitate a tanta fraternitate facti degeneres, tanti Patris nos indignos fecimus haereditate. Unde ad matrem ipsius, et per ipsam ad ipsum recurramus, qui pia et misericordi dispensatione matrem suam nostram esse voluit, ut nobis in nostra necessitate ferret auxilium. Et quoniam Redemptorem nostrum paratissimum ad ignoscendum novimus, et ejus gloriosam matrem habemus, si volumus, in adjutorium, non est nobis jacendum [Col. 0266B] in peccatis, sed citius resurgendum. Et quia nostris meritis 381 hoc minus, imo, nihil penitus agere possumus, aliunde quaeramus consilium. Solummodo et misericordia Redemptoris, et ejus matris auxilio, nobis restat agendum. Et ideo, fratres, nos miseros et infelices humiliter confiteamur, et cum timore pariter et dilectione oremus bonam Domini matrem Mariam piam virginem, ut nobis peccatoribus non indignetur, quam nunquam, ut dignum est, honoravimus, sed multis injuriis provocavimus ad iram. Non sit memor injuriarum, sed quo nos genuit amore vincatur, et matris pietate circa nos haereat, quasi jam pro peccatis deputatos ad poenam. Suscipiat causam nostram piissima mater, et negotium nostrum agat, nobisque auxilietur, ut nos a morte [Col. 0266C] peccatorum ejus auxilio suscitatos inducat cum lumine fidei et sapientiae in templum gloriae coelestis, et offerat filio suo; ad pedes ejus nos ponat, et in Hierusalem, quae pacis est visio, cum justo Simeone suis piis precibus faciat permanere; quod ipse Filius Dei, et filius Virginis Jesus Christus Dominus noster nobis donare dignetur, qui unus Deus, una et aequali gloria et majestate cum Patre suo et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.
Diem istum, fratres, merito celebramus festivum, quem ad honorem gloriosae matris Domini beatissimae [Col. 0266D] et incomparabilis Virginis Mariae novimus consecratum. Haec est enim quae sola virgo concepit, virgo peperit, et post partum virgo mente et corpore inviolata permansit. Sicut radius ex stella procedit, sic Dei Filius processit ex Maria. Nec stella radio prodeunte corrumpitur, nec beata mater filio nascente violatur. Sane hujus virginis partus deificus ei quidem fecunditatem attulit, et salvam fecit ejus virginitatem. Et sicut voluit ut veraciter in ea fieret una persona ipse Deus et homo, ita voluit ut ipsa fieret una persona mater et virgo. Hunc itaque partum beatum dicamus, imo beatissimum certa fide credamus, quem singularis et honorabilis Regina coelorum Virgo Maria mundo protulit, non mundi meritis, sed Dei gratia. Verum Dei Filium, verum hominem [Col. 0267A] haec virgo ineffabilis ineffabiliter concepit et peperit, in sua conceptione et partu satis amplius sanctitatis et incorruptionis percipiens, quam ante susceperit. Unde Dei Filio haec sancta virgo tantum placuerit, si quaeratur; dilectione videlicet et humilitate, qua prima Domino virginitatem devovit. Ipsa enim Dei sapientia dicit: Ego diligentes me diligo (Prov. VIII, 17) . Vere dilexit Dei sapientia 383 Mariam, et Maria dilexit, et multum dilexit Dei sapientiam, Deum scilicet Dei Patris Filium. Dilexit quidem alter alterum, sed Deus amplius dilexit, qui amplius diligere et novit et potuit. Dilexit utique eam super beatam societatem apostolorum, angelos et archangelos, et super omnes virtutes et potestates coelorum. Ad hanc beatissimam virginem Deus [Col. 0267B] Pater ex se genitum Filium misit, ut ipse Dei Filius, virginis etiam filius fieret et sponsus. Hoc Pater disposuit charitate, Filius voluntate complevit, Spiritus sanctus paravit thalamum et ornavit, id est ab omni corruptione peccati mundavit virginis uterum, et multiplici sanctitate replevit. Ibi tanquam in aula regia Deus qui omnia ante creaverat, seipsum creavit in Maria. Nemo miretur quod sponsum Mariae ejus filium diximus. Nam Pater et sponsus hujus virginis, est filius ejus. Pater plane, quia ab ipso creata est; filius, quia natus ex ea; sponsus, quia ei charitate conjuncta. Mirum conjugium, sed fide et pietate mirandum; ubi virgo mater exstitit, virginitas uxor, maritus Spiritus sanctus, per aurem conceptio, conceptionis interpres angelus, semen [Col. 0267C] Christus, proles virginis Filius Dei. In hac utique sacrosancta conjunctione non caro carnem carnaliter tetigit, sed Deus Pater sapientiam suam visceribus virginis infudit; quae et in Virgine Matre carnem assumpsit, et suam beatissimam matrem incorruptam servavit, et per virgineum corpus egrediens Verbum, quod Maria verbo concepit angelico, verus Deus in vero homine apparuit. Assumpsit vere in vera virgine verus Dei 384 Filius Christus Dominus totum hominem, animam scilicet et carnem. In hac carne natus est homo pro homine. Hac in carne hominem in cruce redemit. Hac in carne Christum homo peremit. Homo quidem et in anima et in corpore redemptus est, [Col. 0267D] sed haec caro Domini fuit pretium suae redemptionis. Carnem istam in specie panis discipulis suis in coena, quam ante passionem suam cum eis novissimam fecit, manducandam donavit. Unde illis asseruit dicens: Hoc est corpus meum (Luc. XXII, 19) . Et quia de suo proprie proprio corpore diceret, subjunxit, Qui pro vobis tradetur (ibid.) . Nemo haesitet super hoc, quod Christus carne sua discipulos cibaverit suos, cum cibus iste animarum sit potius intelligendus quam corporum. Nam si caro Christi animarum tantum cibus non esset, post cibos corporum Christus eam discipulis nequaquam dedisset. Morte suae carnis redemit suos; suorum etiam animas eadem carne spiritualiter pavit. Fecit enim Deus quod voluit, et quod voluit facere potuit. Alioquin [Col. 0268A] Deus omnipotens non esset, si aliquid vellet facere quod minime posset. Qua autem ratione hoc Deus fecerit, non est opus disputatione, sed fides adhibeatur et sufficit. Fide etenim haec opera Dei noscuntur, non sophistica contentione. Hanc suam veraciter carnem ipse suscitavit a mortuis tertia die omnipotentia divinitatis, istam videntibus apostolis elevavit in coelum, in hac ad judicium veniet cum potestate magna et majestate, Deum in hac carne videbunt impii, non in ea humilitate 385 qua pro ipsis et ab ipsis injuste judicatus est, sed in ea sublimitate qua pro suis eos sceleribus juste judicaturus est. Videbunt, inquam, illum quos ipse dilexit, et quem ipsi oderunt, suum videlicet Redemptorem, et ante sui Redemptoris conspectum peribunt. Justi autem, [Col. 0268B] super id quod dici vel cogitari potest, ab auditione bona laetabuntur, et exsultabunt. Audient enim ipsum Dei Filium vocantem eos, et dicentem: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. XXV, 34) . Illo utique die homines qui in hoc saeculo humiles sunt et obedientes, patriam illam coelestem et supernam, duce suo capite Christo, cum honore magno et exsultatione intrabunt; unde superbi et inobedientes angeli cum verecundia magna et confusione ceciderunt. Ibi videbunt homines Deum facie ad faciem, sicuti est, et donabitur eis vita, salus et gloria sempiterna, quae Deus est. Beata autem Maria mater virgo, et sponsa intacta, ibi piissima apud piissimum filium suum obtinebit ut nemo illorum pereat, pro [Col. 0268C] quibus vel semel oraverit. Nec mirum, quia universum suis precibus mundum salvare potest, si ipsa voluerit. Et ipsa quidem pro universo mundo paratissima esset ad precandum, totusque mundus salvaretur, si precibus ejus se faceret dignum. Haec veracissime apud omnipotentem Filium, ut diximus, orando potest quidquid desiderat, sed pro illis, qui semper peccare desiderant, nullatenus orat. Nam qui hujusmodi sunt, Deo placere ulla ratione non possunt. 386 Pro talibus nullus sanctorum supplicare praesumit, nec eis eleemosynae ad conquirendam vitam aeternam, nec sacrificia prosunt. Unde princeps Christianae doctrinae, Paulus apostolus dicit: Post acceptam notitiam veritatis voluntarie peccantibus [Col. 0268D] nobis jam non relinquitur hostia pro peccatis (Hebr. X, 16) ; ac si diceret: Nullus baptizatus post peccatum Deum sibi reconciliare potuerit, quandiu in peccati voluntate permanserit. Caeteri siquidem sancti Dominum Deum orant, et orando impetrant, sed honorabilis Virgo Maria si illum ex eo quod Deus et Dominus est, exorare merito creditur, ex eo tamen quod homo est, et natus ex ea, quasi quodam matris imperio apud ipsum impetrare quidquid voluerit pia fide non dubitatur. Nam si quilibet sanctus apud justum judicem Deum obtinet quidquid sibi jure debetur, haec quae est mater judicis et omnium sanctorum domina, jure matris nunquam fraudabitur. Hoc est enim materni juris apud filios dignitate sublimes, ut si eos matres eorum saepius rogent, quia domini [Col. 0269A] sunt, eis etiam aliquando quasi imperent, quia filii sunt. Bonum utique naturae, quod Deus hominibus dedit, nunquam sibi, qui est summum bonum, et a quo bona cuncta procedunt, negabit. Et quod haec beatissima Virgo Mater Domini fecisse legitur in terris, immerito facere dubitaretur et in coelis. Nam vino deficiente nuptiarum in Cana Galileae, dixit Mater Jesu ad Jesum, Virgo videlicet Maria ad filium: Vinum non habent, ac si ei ipsa praeciperet, ut ipse faceret quod qui non habebant vinum, haberent. 387 Hoc bona mater pietate quidem praecepit, quod bonus filius pia obedientia complevit. Nihil in hujus virginis laudibus haesitemus; honorat siquidem filium qui laudat matrem, sine cujus laude Deo placere impossibile est, et cum laude ejus ei displicere [Col. 0269B] nemo potest. Hanc igitur sanctissimam et admirabilem virginem laudemus, quia virginis filio placere sine matris virginis laude non possumus. Diligamus eam sicut charissimam Domini Matrem, quam ipse diligit ut propriam carnem. Cujus etiam laudabilem virginitatem adeo approbare et honorare disposuit ut quosdam magis de suo ortu quam de ejus virginitatis integritate dubitare voluerit. Haec est dulcissima mater Virgo Maria, quae mortis peperit mortem, vitam hominis, diaboli confusionem, absolutionem peccatorum, omnium justorum beatitudinem. Res mira, sed cum gaudio et fide miranda! Homo qui est ex hac virgine natus, non solum hominum Rex est, sed angelorum et omnium coelestium virtutum Creator et Dominus. Haec est cui angeli [Col. 0269C] serviunt, archangeli famulantur; omnis etiam militia coelestis exercitus hanc virginem laudat et veneratur. Haec sola post Deum super omnes creaturas obtinet principatum. O quam venerabilis, quam sublimis haec beatissima mater, cujus filius, quamvis omnipotens Deus sit, ei tamen nihil unquam negare potuerit! Haec virgo tam sancta, tam gloriosa, tam honorata, a Deo tam sublimata, ita est humilis, ita compatiens, ita misericors et pia, quod propter animam peccatricem, et jam poenis deputatam 388 aeternis, severitati districti judicis se opposuerit. Christianus etenim quidam, Theophilus nomine, sicut veraciter legitur, suis infortuniis adeo desperatus fuerat, et seductus a quodam Judaeo, quod [Col. 0269D] Christum Dominum et ejus sanctissimam Matrem negaverat, Christianae fidei renuntians, quam susceperat in baptismo, et ipsum diabolum adorans, hujus detestabilis operationis ei fecerat chartam proprio annulo sigillatam. Postea vero divinae pietatis miseratione compunctus, ad misericordissimam Domini Matrem Mariam piissimam Virginem consilium et auxilium petiturus se convertit, secum merito reputans quod nullus sanctorum, nec angelus, nec quaelibet coelica virtus tantum poterat apud Deum quantum mater ejus. Hoc etiam mente pertractans, quod filius matris injuriam gravius ulciscitur quam suam, et nulla ratione inultam dimitteret, nisi prius ipsa pro suo injuriatore rogaret. Gloriosae itaque Virgini Matri misericordiae amaritudinem peccati [Col. 0270A] amare lacrymans confitetur, pectus verberibus urget, gemitibus supplicat continuis, eam deprecatur assidue, sed cordis potius intentione quam verbis. Mater autem pietatis diligenter audiamus quid fecerit. Consolatur utique peccatorem, et quasi suum quodam compassionis affectu faciens peccatum, causam peccatoris suscipit, pro eo peroratura ad judicem. Perorat misericors mater pro misero ad misericordem filium, misericordia a miseria liberat miserum. Lacrymatur peccator iste, 389 ut diximus, sed amare. Mater pro peccatore filio supplicans accedit; filius respicit peccatorem; a peccatore peccatum discedit; ut decepti hominis chartam reddat, diabolo deceptori Virgo potenter imperat; invitus et confusus criminator obedit; homo per [Col. 0270B] manum Virginis chartam recipit absolutus, et ubertim lacrymas fundens prae gaudio, Deo et ejus beatissimae matri laudes non modicas et multiplices gratiarum actiones rependit. Haec est laudabilis, et universalis imperatrix angelorum et hominum Virgo sanctissima, quae licet a Creatore omnium creata sit, in ipsa Creator ipse factus est creatura. Filia quidem Dei, sed Dei simul et hominis Mater incorrupta. Haec post filium suum est praecipuum refugium peccatoribus, quo post lapsum fugiant, consilium, ut poeniteant, auxilium, ut convertantur ne pereant. Nulla tam gravis est peccati vel criminis plaga, cujus non sit, si ipsa voluerit, medicina. Confessionem et poenitentiam in hominibus desiderat peccatorum, ut pro illis occasionem habeat deprecandi. Huic igitur excellentissimae [Col. 0270C] ac piissimae Matri Domini semper Virgini Mariae humiliter supplicantes, quod male fecimus confiteri nulla occasione differamus, et per supplicabiles ipsius preces, nos et omnes actus nostros Domino commendemus, ut ad ipsum qui et peccantibus juste irascitur, et poenitentibus misericorditer indulget, pervenire mereamur, praestante eo qui pro nobis ex ea factus est homo Christus Dominus noster, qui cum 390 Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
Audivimus, fratres, cum Evangelium legeretur, [Col. 0270D] quia quidam Pharisaeus rogavit Dominum ut manducaret cum illo (Luc. VII, 36) . Cujus superbiam licet non ignoraret Dominus qui omnia novit, Pharisaei tamen domum ingressus est, et sic discubuit. Unde prudenter considerandum est quantum Deus charitatem diligat, qui nec speciem charitatis refutat. Pharisaeus namque valde superbus erat, et idcirco charitatem habere non poterat. Dum igitur Dominum, ut secum manducaret, rogavit, non virtutem quam non habebat, sed speciem charitatis exhibuit. Inter haec mulier quae erat in civitate peccatrix, ut cognovit quod benignus Jesus accubuit in domo Pharisaei, attulit alabastrum unguenti, stansque retro secus pedes Domini, coepit humiliter lacrymis rigare pedes ejus, et capillis capitis sui tergere et [Col. 0271A] osculari. Ac deinde unguento quod attulerat, ungere non cessabat. Istam peccatricem feminam nulli dubium est Mariam fuisse Magdalenam, quae prius quidem exstitit famosa peccatrix, sed postea facta est gloriosa praedicatrix. Haec ut cognovit Salvatorem esse cum Pharisaeo, humilem videlicet cum superbo, elegit magis de pietate Salvatoris confidere, quam austeritatem Pharisaei formidare. Formidabat sexus fragilis Pharisaeum, hominem sine misericordia et nimis asperum, qui mulierem 391 aspernabatur, et alienam a salute credebat, et ab ea tangi penitus dedignabatur. Sed fons bonitatis et pietatis origo Deus humilis, qui humiles peccatores quaerebat, non ut damnaret, sed ut justificaret, mulierem peccatricem non despexit, nec ei suos subtraxit pedes, sed [Col. 0271B] tradidit, et ejus obsequium multum gratanter suscepit. Illa vero quando primum accessit ad Dominum, attentius audiamus quid fecerit. Retro secus pedes stetit, et flebat, quia, quamvis de misericordia Domini plurimum praesumeret, accusatrix peccatorum conscientia eam vehementer urgebat. Haec itaque peccatrix dum dilectio dat ei spem, et memoria peccatorum suorum incutit timorem, dubitavit pene quid faceret, quoniam et ad Christum accedere propius recordatio criminum et timor eam retardabant, et ab illo abstinere diutius spes et dilectio prohibebant. Timore tandem bonae spei concorditer sociato, ambo duces peccatricis mulieris fiunt, et eam pariter usque ad tenendos ipsos pedes multum benigni Salvatoris adducunt, ubi illam devotione prosternentes [Col. 0271C] feliciter commendarunt. Beati tales duces, qui semper ducunt ad Christum! et beata peccatrix, quae talem meruit habere ducatum! Spem atque timorem, dilectissimi, ita alterum alteri necessarium esse cognoscamus, quod unum sine altero nunquam nobis prodesse credamus. Timor utique sine spe, est desperatio; et spes sine timore, stulta praesumptio. Ecce mulier peccatrix pedes tenet, quos tenere diu desideravit; super ipsos lacrymas fundit. 392 Non ibi eam locutam fuisse legimus, sed lacrymatam; et tamen optime locutam credimus, sed lacrymis potius quam verbis. Valde namque fructuosa est apud bonum Deum locutio lacrymarum. Dum mulier ore tenet silentium, lacryma agit negotium, et dum [Col. 0271D] lingua silebat, lacryma melius confitebatur, et decentius perorabat. Merito sancta peccatrix dum flevit, tacuit, ne forte minus diceret quod nequiter egit. Satis sunt utique meliores lacrymarum preces, quam verborum. Nam qui verbis precatur interdum offendit; lacryma autem offendere minime novit. Verba aliquando non proferunt totum negotium; lacryma semper totum mentis ostendit affectum. Et ideo mulier jam non utitur verbis, per quae multos deceperat, ac decipiendo multum peccaverat, ne per verba minus illi credatur ad confitendum, quibus uti consueverat ad peccandum. Multa enim hominis falsitas eum reddit etiam in veritate suspectum. Unde maluit causam suam ante judicem, quem nec cordis arcana latent, fletibus agere, et quod voce deliquerat, [Col. 0272A] lacrymis confitendo delere. Certe Deus ipse fons misericordiarum peccatrici feminae fontem contulerat lacrymarum, et fons per se deficiens non deficiebat, quia fons naturaliter indeficiens illum abundanter irrigabat. Capillis suis tersit pedes, quos lacrymis lavit. In quo nobis fortitudinis exemplum monstravit. Dum enim humiliter flendo peccata et crimina nostra abluimus, multum necesse est ut mentis ratione, 393 quod est nostra fortitudo, non solum crimina, verum etiam peccata deinceps vitemus. Lacrymae itaque non verbo, sed opere peccatorum praedicant exstinctionem, et tersio capillorum, quia postmodum peccata vitare debemus, fortitudinis indicat actionem. Capilli licet superfluere capiti videantur, in ipsis tamen aliquando hominis fortitudo figuratur. [Col. 0272B] Quod in Samsone illo fortissimo aperte monstratur, cujus maxima fortitudo in capillis fuisse refertur. Unde Salvator etiam discipulis suis loquitur, dicens: Capilli capitis vestri omnes numerati sunt (Matth. X, 30) . Non illos utique capillos esse numeratos, qui vel ferro attonderi et projici solent, vel temporis aetate defluere ac perire, dicit; sed virtutes animae, et multitudinem sensuum, qui de principali mentis, quasi de capite apostolorum producebantur, capillos capitis appellavit. Isti profecto capilli in Nazaraeis erant, istis, ut ita dicam, funibus alienigenas alligabant. Pedes quos lacrymis laverat, et capillis, ut diximus, terserat, osculatur. Osculum familiarissimum pacis est atque concordiae signum. Ecce quantus est fortitudinis fructus et lacrymarum. Pacem [Col. 0272C] et concordiam firmat inter multum ream ancillam et justissimum judicem Deum. Vere multum ream, sed multum gloriosam hanc feminam dicam. Non quidem inde gloriosa est, unde rea, quia multum rea, cum peccando Dominum contempsit; sed multum gloriosa, cum illum dilexit. Haec mulier, dum Domini pedes unguento quod secum detulerat, 394 unxit, odorifero medicamento suae bonae actionis, quam per universum mundum longe lateque dispersit, non sua tantum, verum etiam multorum vulnera peccatorum mitigando sanavit, et quotidie sanare non desinit. Quis enim peccata Mariae audiens poterit amplius veniam non sperare, si perfecte poenitere voluerit? Impium est credere [Col. 0272D] ut ad poenam deputetur aeternam qui, vel postea quam peccavit, poenitet et Domini mandata custodit. Haec, inquam, peccatrix a septem daemoniis possessa legitur, id est universitate vitiorum plena fuisse perhibetur. Sed cum ad misericordissimum Dominum compuncta corde revertitur, imo ab ipso ad ipsum misericorditer trahitur, statim peccatorum et criminum sordibus purgatur, et quae prius fuerat possessio daemonum, gratia Spiritus sancti tota repletur. Ac sic ex miseranda peccatrice felix discipula facta, in omni vita sua deinceps Domino diligenter obsequitur. Inter obsequia, quae sancta femina illi exhibuit, licet universo sit mundo notissimum, irreligiosum credidi silentio praeterire. Cum ipse Dominus et Salvator noster Jesus Christus cum [Col. 0273A] discipulis suis in domo Simonis coenaturus recumberet, haec ad illum mulier accessit, atque, prout bene consueverat, unguentum detulit, et, quod ipsi apostoli minime praesumpsissent, super caput ipsius illud cum magna devotione effudit. O quam beata mulier, quae humilis peccatrix antea cum timore Domini pedes unxit, postmodum non minus quam ipse Petrus, 395 sui Creatoris ardens dilectione, caput ejus ungere meruit! Illum siquidem Petrus negat quem mulier praedicat, et quia Deus est universorum mystica unctione designat. Haec est, inquam, illa bona femina, quae prima cum purae dilectionis studio ad monumentum venit; haec est illa veraciter, quae ibi beatas lacrymas flevit. Huic Christus surgens a mortuis primum apparuit; et [Col. 0273B] haec illum surrexisse apostolis prima nuntiavit. Haec est peccatoribus forma poenitentiae, spes veniae; quae peccatorem etiam multis criminibus reum desperare non patitur, si tantum admissorum poeniteat, et corde ad Dominum convertatur. Haec praeterea non ignorat humanam fragilitatem, pro qua divinam pietatem incessanter exorat. Hanc specialiter, post Dominum et ejus sanctissimam matrem, mirabilem et incomparabilem Virginem, lacrymis potius imploremus quam verbis, ut quae, Domino propitiante, suorum veniam lacrymis obtinuit delictorum, sancta intercessione suum propitiatorem nobis peccatoribus propitium reddat, et, peccatorum remissione percepta, nos intra januam [Col. 0273C] recipiat paradisi, illiusque divino conspectui sanctos et immaculatos exhibeat. Haec specialiter, ut diximus, a nobis est invocanda; haec, ut nobis patrocinetur, humiliter et frequenter deprecanda. Nam quid sit magis necessarium peccatoribus experimento didicit, quomodo per se ruit humana fragilitas, quomodo 396 ex divino auxilio resurgit, quidquid est intus, et quidquid extra cognovit. Haec divini adhuc ignara mysterii, prius quidem peccando corruerat, sed de suo casu se erexit fortiorem quam si peccando minime cecidisset. Quae enim vincula peccatorum non relaxaret fusa super pedes Salvatoris sanctarum inundatio lacrymarum? Cujus plagam criminis non sanaret illa cum tanta devotione celebrata capitis unctio Redemptoris? O [Col. 0273D] quam pura, quam provida exstitit hujus poenitentis intentio, cui licet pius Dominus quidquid deliquerat, dimisisset, quasi odisset, propriam deinceps persecuta est carnem, continuis castigans eam jejuniis, et longa orationum et vigiliarum assiduitate fatigatam legi mentis ac rationis diligenter subjiciens. Non quia sancta caro spiritui repugnaret, sed sic agebat, ut de sua carne non quotidianam dico, sed assiduam hostiam laudis suo propitiatori offerret. O quam venerabilis discipula veritatis, quae post perceptam a Domino Jesu Christo absolutionem omnium peccatorum, post ejus resurrectionem et ascensionem in coelos, et Sancti spiritus adventum, declinans invidiam Judaeorum, et patriae ultimum vale dicens, pro sui Conditoris amore suscepit gaudens [Col. 0274A] exsilium! Est itaque de propriis egressa finibus, Dominum Jesum Christum Deum verum assidue praedicans et ejus resurrectionis testificans veritatem. Mansit usque ad exitum vitae, in hac veritatis assertione perseverans. Haec sancta mulier corrigendis 397 hominibus praebuit correctionis documentum, et correctis virtutis exemplum. Hujus oratio est medicina peccati, ejus lingua pia ostiaria facta coeli. Omni perfecte poenitenti januam aperit, nullus ab ea peccator excluditur, nisi qui impoenitens intrare noluerit. Huic igitur gloriosae feminae, fratres mei, animas et corpora nostra tota intentione ac virtute commendemus, quatenus ejus suffragiis et intercessionibus intra illam beatitudinis januam recipi valeamus, et ad ipsum, ad quem jam [Col. 0274B] ipsa feliciter pervenit, et nos pervenire, eumque videre et habere mereamur Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
In passione nostri Salvatoris latro ille, qui in sinistris positus fuerat, et adulabatur Judaeis, et conviciabatur Christo, malam vitam pejori morte finivit, et recepit sicut meruerat. Et ideo diu loqui de eo inanis labor est, et mora inutilis. Loquimur igitur de alio, de quo loqui et materia fidelis est, et causa salubris. Hic vero in dextris positus, non quia crediderat Christo, patiebatur, sed credidit, [Col. 0274C] dum pateretur. Christum hominem crucifixum clavis in cruce, toto corpore tensum vidit aspectu corporeo, et in ipso spinarum vulnera, 398 sanguinem de membris radiantem, et sola signa afflictionis et mortis, sicut in homine mox morituro. Concepta autem et nata in eo fide, operante Spiritu sancto, angelicis oculis immortalem et divinam in Christo contemplatur majestatem, admiratur, adorat, laudat et confitetur. De cruce pro fide pugnat, socium increpat blasphemantem, et in eo Judaeorum, qui aderant, infidelitatem arguit, nec blanditur eis, nec eos veretur. Mirabilis divina potentia. Crux quae ante ad supplicium gerebatur, jam suffragatur ad praemium, et reus qui pro suo scelere damnabatur in cruce, de reatu suo antidotum, quo [Col. 0274D] sanatur, conficit, et de cruce operatur mysterium. Reatus in poenitentiam, mortis interitus in aeternam vitam commutatur. Ista quidem felix commutatio, nec est inferior illa quae sequitur. Latro confessor ex latrone efficitur, et martyr ex confessore; et tormenta quae prius in latrone coeperant, nova gratia coronam et praemium martyris sortiuntur. Huic beato et mirando viro nullum salutare defuit sacramentum. Nam quod per vicarios Christus visibiliter agit in aliis Christianis, hoc invisibiliter egit in illo per semetipsum. Per Christum itaque baptismum in cruce percepit, et caetera fidei sacramenta. Nisi enim a Christo baptizatus esset, et factus omnino perfectus Christianus, ei Christus [Col. 0275A] minime diceret: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) . Jam enim dixerat: Non intrabit in regnum coelorum, nisi qui renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto (Joan. III, 5) . Vir iste 399 beatus quam perfectus a Deo factus est, videamus. Eo tempore venit ad fidem quo Petrus fidem deseruit; et quam apostolus perdiderat, hanc die sequenti latro invenit. Ad vocem ancillae primus pastor Ecclesiae illum se nosse negat, quem voce publica latro praedicat; et quem princeps apostolicae electionis se etiam hominem nosse diffitetur, hunc Deum esse latro manifeste et pie confitetur. Tota illa beatorum apostolorum electio relicto Domino perturbatur et fugit; latro inter saevientes Judaeos manet intrepidus, Christum asserit innocentem, et se reum publice [Col. 0275B] dicere non erubescit, nec suum confiteri reatum. A Christo itaque veniam postulat, precatur misericordiam, dicens: Memento mei, Domine, cum veneris in regnum tuum (Luc. XXIII, 42) . Christus veniam postulanti compatitur, miseretur misericordiam deprecantis, et Deus crucifixus in homine crucifixo latroni sic loquitur: Hodie mecum eris in paradiso. Confirmationem utique, quam in die Pentecostes apostoli per Spiritum sanctum susceperunt, latro iste positus in cruce primus susceperat, qui nec Judaicam perfidiam formidabat, et nomen Christi perfectus Christianus, pius confessor, et martyr gloriosus, non in occulto, sed palam portabat. Apostoli quidem a Christo vocati fuerant et [Col. 0275C] electi, et saepe privatim et publice ab eo vitae aeternae verba audierant, illum caecos illuminantem, leprosos mundantem, ejicientem daemonia viderant, et mortuos suscitantem. Multa praeterea, quae nemo alius facere 400 poterat, nisi solus Deus, in illo cognoverant. Illi etiam in ejus nomine quae ipse faciebat et ipsi faciebant. In passione vero illius quam eis ante praedixerat, ita conturbantur quod et illum ignorant, et seipsos, quales in ejus virtute fuerant, obliviscuntur. Latro sanctus nec fidem ante noverat, nec dilexerat sanctitatem, quippe qui initium bonae vitae nunquam perceperat; in morte autem Christi fidei cognovit veritatem, quam Petrus praesente corporea divinitate et ipsum edocente didicerat. Mira res! ubi fidem deposuit apostolus, [Col. 0275D] latro recepit. Iste si Christum antea cognovisset, credidisset utique, et in illo felici apostolorum conventu non esset novissimus, qui in regno exstitit primus, et nulli in fide secundus. Utraque autem, et primi electi in Christi passione negatio, et venerabilis latronis in cruce confessio, ex medicinae coelestis venit consilio. Permissus est cadere electus, ut unusquisque discat nulla perfectione de se praesumere. Erectus est latro qui lapsus fuerat, ut nullus de sua imperfectione, si tantum poeniteat, et digne confiteatur, valeat desperare. Hunc Deus virga justitiae castigat, et illum sustentat baculo misericordiae. In isto justis, ne incidant in elationem, timorem incutit, et in illo spem tribuit peccatoribus, ne veniant in desperationem. Dicamus [Col. 0276A] aliquid et breviter quod dici potest, et de Petro et de latrone veraciter. Petrus a Christo vocatus est, et electus est; latro electus est, non vocatus. Petrus apostolus et martyr, latro confessor et martyr factus 401 est. In operibus bonis, in virtutibus, in miraculis, in laboribus, in ligandi et solvendi potestate, Petrus latrone longe excelsior; Latro si non major Petro in fide, non tamen exstitit minor. Uterque bonus valde: sed latro est in his, quae diximus, Petro inferior. Quicunque istorum minus potest apud Deum, ab illo obtinet quod rogat, quod petit, et quod desiderat. Nos autem et beatum Petrum praecipuum apostolorum et principem, et illum gloriosum confessorem et martyrem, Dimam nomine, diligenter oremus, quatenus suis precibus et [Col. 0276B] meritis apud bonum Creatorem nostrum, et pium Redemptorem nobis obtineant, ut ipse in exitu vitae nostrae, animas nostras a diaboli potestate custodiat, et cum in suum regnum venerit, in illam scilicet regiam et admirabilem claritatem qua vivos et mortuos judicaturus est, nostri meminisse dignetur, et unicuique nostrum dicere: Hodie mecum eris in paradiso, qui vivit et regnat unus Deus cum Patre et Spiritu sancto per omnia saecula saeculorum. Amen.
Licet, dilectissimi fratres, aliorum sanctorum festivitates celebrare pio debeamus amore, beatissimi Patris nostri Benedicti haec sancta solemnitas [Col. 0276C] a nobis, quasi ex debito, praecipuum honorem exigit et devotionem. Gloriosus etenim iste sanctus nostrae secundae regenerationis inventor pariter exstitit et scriptor. Monastica, inquam, religio, quam ipse instituit, secunda regeneratio jure nominatur et etiam pontificali confirmationi non immerito comparatur. Hujus namque vitae observatione et praeterita peccata, sicut in baptismate, delentur, et contra futura, velut in confirmatione, Christianus munitur. Hac beata vita, qui prius in saeculari conversatione peccando mortui fuerant, vivificantur; et hac postea, dum correctione districta peccandi licentia moritur, optime munitur anima Christiana, cui solummodo facultas bene operandi relinquitur. Hujus igitur [Col. 0276D] sanctissimi et honorabilis viri diem festum debita veneratione et speciali devotione celebrantes, gaudeamus, de cujus beata et amica societate angelos et archangelos et omnes coelorum ordines gaudere, et Dei Filium collaudare minime dubitamus. Ex gratia supernae benedictionis Benedictus benedictum nomen accepit, sed vir sanctus gratiae ingratus non exstitit. Nam cum 403 adhuc puer esset, opus quodlibet puerile contempsit; sed solummodo in pio pectore humilitatem, patientiam et innocentiam retinens, mundi relicta conversatione, se totum Domino commendavit. Despectis itaque litterarum studiis, quibus a parentibus traditus fuerat, ne amor parentum, sive divitiae eorum vitae melioris propositum immutarent, eos, [Col. 0277A] tanquam odisset, fugiens, dum Christi divitias paupere vita lucrari desiderat, vanum et quasi impium reputat, quod multis aliis charum et pium videtur. Sic Dei famulus inspiratione divina repletur; ejus adhuc tenera et delicata caro mentis constantia et vigore spiritus roboratur, et si violentia opus fuit, eam sibi inferre non distulit, ut crucifixus crucifixum Dominum sequeretur. Hunc Domini servum sola nutrix sua, quae eum tenere nutrierat, et quam ipse satis pie diligebat, secuta est, non quidem sanctitatis amore flagrans, sed ei etiam nolenti carnalis affectionis studio ministrare desiderans. Sed vir beatus Deo potius ministrare volebat, non sibi ministrari ab homine. Erat tamen in utriusque pectore pietas; at diversa valde intentio, licet amica [Col. 0277B] videretur, dum illa carni, ille spiritui servire meditatur. Ibant ambo simul tanquam mater et filius, donec ventum est ad locum, qui Effide dicitur. Quo in loco a quodam paupere viro, pro Christi amore, pauper Christi cum sua nutrice hospes suscipitur. Nutrix vero illius cum a vicinis mulieribus capisterium accepisset, quo modicum tritici, quod eis pro Dei amore collatum fuerat, purgare debuisset, vas ipsum super mensam non bene 404 collocatum cecidit, et ita confractum est ut in duas partes inveniretur divisum. Quae cum praestitum sibi capisterium fractum conspiceret, et gentem regionis illius tenacem, et importune quod suum est repetentem agnosceret, nec omnino haberet unde damnum reparare posset alienum, flere coepit, et domum [Col. 0277C] in qua hospitati fuerant, lacrymosis vocibus replere. Puer autem pius et sanctus, cum nutricem suam clamantem et flentem audiret pariter et videret, illius anxietatem suam faciens compassionis affectu, duas fracti capisterii partes accepit, et cum lacrymis orationis sacrificium tota mentis devotione Domino obtulit. Quod completa oratione ita sanum et integrum inventum est, ac si minime fractum fuisset. Quod religiosa anima omnipotenti Deo gratias referens accepit, et nutricem suam sanctis et humilibus verbis consolatus, ei capisterium reddidit. Quae licet stupefacta miraculo fuisset, illam tamen capisterium sanum vehementer laetificat, quod non mediocriter moestificaverat fractum. Rem itaque [Col. 0277D] gestam cum ejusdem loci incolae, non quidem sine magna admiratione, agnovissent, super fores Ecclesiae, quae ibi in honore B. Petri aedificata fuerat, vas ipsum suspenderunt, quatenus omnes agnoscerent, praesentes scilicet et futuri, fidelis servus Domini Benedictus a quanta perfectione ei coeperit famulari. Templum autem Spiritus sancti gratia repletum, laudes hominum et vituperationes eorum eodem animo suscipiens, 405 nutricem suam occulte deseruit, deserti loci secessum petens amicum religioni. Quo dum tenderet, cuidam monacho, Romano nomine, obviavit; a quo diligenter inquisitus, piae voluntatis secretum ei tandem sub nomine confessionis aperuit. Cujus devotam Christo animam cum Romanus monachus cognovisset, non sicut invidus [Col. 0278A] sanctitatis alterius derogator, sed pius conciliator simul et adjutor exstitit, et ei, cujus virtutem jam mente conceperat, religionis habitum tradidit. Cultor autem Dei, et sui contemptor Benedictus, ad locum, qui Sublacus vocatur, perveniens, inter petrarum scissuras, in quemdam arctissimum specum se contulit, ubi desideria carnis mentis ratione mortificans, tribus annis nulli hominum notus, excepto Romano monacho, mansit. Romanus vero abbatis sui, Adeodati nomine, aspectibus, horis quibus poterat, se pie absentabat, et quem suo corpori subtrahebat panem Benedicto portabat. Ad praedictum antrum, quod Dei famulus pro patria possidebat, quia nimis gravis erat ascensus, Romanus venire non valebat; sed in rupe, quae desuper eminebat, longissimum [Col. 0278B] copulaverat funem, in quo panem ligabat, ubi etiam parvum inseruit tintinnabulum, ad cujus videlicet tintinnabuli sonum vir sanctus posset agnoscere, ad se Romanum cum pane venisse. Sed inimicus amicerum Dei diabolus, quatenus et in Romano ignem charitatis exstingueret, et a bona intentione Benedicti animum vel fame cogente revocaret, lapidem 406 jactavit, et quod funi fuerat insertum tintinnabulum fregit. Bonus tamen Romanus opus charitatis, quod coeperat, non reliquit. Omnipotens vero Deus et Dominus bonus remunerator et pius indultor, cum beato viro Benedicto, in cujus corde et corpore mundus et flos ejus, patriae coelestis amore prorsus aruerat, in hoc saeculo centuplum reddere decrevisset, ut prima promissione completa, secundam, [Col. 0278C] vitam videlicet aeternam, perfectus mundanae imperfectionis contemptor se recepturum indubitanter agnosceret, quidam religioso presbytero, qui sibi in die Paschae cibos parabat, Dominus per visum apparere dignatur: eumque diligenter sollicitat dicens: Tu tibi cibos delicatos parasti, et servus meus Benedictus fame cruciatur. Qui licet et locum, et illum Domini servum ignoraret, statim surrexit, et quidquid ad manducandum sibi paraverat, Dei hominem cibaturus secum assumpsit. Et quoniam admonitioni divinae obedire minime distulit, sancto Spiritu sui itineris duce carere non potuit. Quo praevio pervenit ad locum, in quo vir sanctus se occultans latitabat. Qui soli Deo placere cupiens, non solum [Col. 0278D] notitiae hominum, sed etiam eorum, quae in mundo fiebant adeo expers erat quod, quando Pascha, vel quaelibet solemnitas ageretur, penitus ignorabat. Facta itaque oratione post dulcia vitae perennis colloquia, presbyter, qui ad eum venerat, sic sanctum alloquitur: Surge, et ambo pariter sumamus cibum, quia hodie paschalis solemnitas celebratur. 407 Cui vir Dei protinus respondit: Novi quia Pascha est, quoniam humilitas mea videre te meruit. Honorabilis vitae presbyter item asseruit: Veraciter hodie dies est resurrectionis Dominicae; abstinere tibi non licet in tam gloriosa festivitate. Propterea a Domino missus sum, ut quem mihi cibum paraveram tibi debeam ministrare. Benedicentes itaque Dominum et pariter cibum sumentes, post expletam [Col. 0279A] refectionem et sanctam collocutionem, quem Deus hominibus exemplum bene vivendi voluit demonstrare presbyter, ad Ecclesiam quam regebat veniens, nec potuit occultare nec voluit. Fama igitur discurrente sanctae conversationis illius, Benedicti nomen non mediocriter mundo innotuit, quia posita super candelabrum lucerna latere non potuit, quae in hominibus peccatorum tenebras fugans et eorum mentes splendore bonae actionis irradians, in amorem sui Creatoris convertit. Vir iste laudabilis vitae, mira sunt, sed fidei admiratione miranda quae in hoc mundo, Domino cooperante, peregit. Nam praeter Regulam monachorum, ubi invenitur omnis perfectio hominum, quam dictante Spiritu sancto scripsit, nec ipse quidem minus perfecte vixit quam docuit. [Col. 0279B] Omnes sanctos ac venerabiles Patres, quotquot ab initio saeculi fuerunt, imitatus veraciter agnoscitur, qui aut aequale, aut opus simile, quod illi fecerunt, fecisse minime dubitatur. Unde merito non omnium justorum spiritum 408 habuisse tantum, sed omnium justorum spiritu plenus fuisse in secundo libro Dialogorum sancti Gregorii laudabilis vitae doctoris, qui venerabilem vitam illius scripsit, praedicatur. Nulla ratione silendum est, sed veritate dicendum quomodo Romano monacho tunc licebat, sine sui abbatis licentia quodlibet opus bonum patrare, cum monachis modo non liceat. Hoc utique satis agnoscitur, si tempus, et temporis ordo diligenter pensatur. Fuerunt namque ante sanctum Benedictum abbates et abbatum institutiones, sicut [Col. 0279C] ante Christum legislator exstitit Moyses. Bonam quidem et sanctam Judaico populo Moyses attulit legem, sed Christus Christiano populo contulit meliorem. Ita sancti viri illius temporis secundum datam sibi a Deo gratiam monachorum leges statuerunt, sed Pater ac legifer noster Benedictus, sicut a Deo majorem gratiam percepit, ita meliorem legem instituit. Nam quidquid illi minus vel amplius faciendum praedixerunt, vel fieri permiserunt, ipse post illos correxit. Unde monachis, ut opera bona sine spiritualis Patris licentia minime faciant, idcirco nunc prohibetur, ne quisquam eorum propriam voluntatem sub specie pietatis, vel cujuslibet bonae operationis, sequatur. Et per hoc maxime qualis [Col. 0279D] et quanta sit virtus obedientiae ostenditur, qua non solum mala vitare, sed etiam a quibusdam bonis operibus subditis abstinere praecipitur. Cum igitur alligati 409 funibus obedientiae subditi ea non faciunt quae sibi bona videntur, necesse est, ut hi qui eis praesunt, ex sua parte bona demonstrent, quae operentur. Hanc obedientiae formam Dominus in paradiso parentibus primis primus instituit; qui cum omnes alias paradisi arbores eis concessisset, unam interdixit, quatenus videlicet ipsi agnoscerent quod Dominum et magistrum super se habebant, cujus voluntati obedire debebant. Qui non ideo peccaverunt, quod malum esset pomum quod comederunt, sed quia quod bonum erat contra interdictum Domini tetigerunt. Hujus obedientiae virtutem S. Benedictus [Col. 0280A] plenius agnovit, quam ante illum quilibet abbatum aut noluit revelare, aut minus intellexit. Romanus igitur in illo suo facto merito laudatur, quia ista et quaedam alia monachis tunc licebant, quae nunc prohibentur. Sunt etenim quaedam bona, quae prius quidem licere possunt, sed illicita postea fiunt. Nam monachis illius temporis illa humanitatis opera licebant, quia se non ab illis operibus abstinere promiserant. Modernis vero sic illa licere minime possunt, qui nec illa, nec alia bona facere sine spiritualis patris voluntate devoverunt, et fide suae professionis firmaverunt, quam videlicet suae professionis fidem, secundum Regulam S. Benedicti, tenendam coram Deo, et sanctis ejus promiserunt. Licet etiam mulieri, si voluerit, nubere, quia ei bene [Col. 0280B] conceditur. Sed si virginitatem voverit, et postea nupserit, rea tenebitur. Bonum est tamen conjugium, sed conjugio 410 virginitas melior. Sic sanctorum praecedentium Patrum omnis institutio est quidem bona, sed venerabilis Benedicti longe praestantior. Quae ante illum Patres sancti constituerunt, velut lex Moysi, dura et aspera fuerunt. Sapientis vere Benedicti institutio sancta, suavis et levis est, et matre virtutum discretione videlicet plena. Antiquo rum sanctio Patrum, quasi veteris legis cultores habuit. Pius autem et discretus Pater Benedictus illorum statuta tanquam durae legis auctoritatem temperans, nos novae gratiae filios procreavit. Illa quasi vetera pene vel penitus omnia transierunt, et ecce a S. Benedicto facta sunt nova. Illa etiam tanquam [Col. 0280C] umbra et figura futurae monasticae vitae fuisse videntur, sed per laudabilem Patrem Benedictum, cooperante Spiritu sancto, est veritas revelata. Ipse tamen pro magna sua humilitate S. Basilii et praecedentium vitam et opera Patrum, vel sua tacens, vel quasi modica dicens, laudat et miratur. Bonus optimum discipulus Magistrum imitatus, qui taceri praecipiebat, cum ea, que sine ipso nemo alius facere poterat operabatur. Et quidem illi nostri sancti praedecessores, qui nos praecesserunt ad sidereas mansiones, et religiose vixerunt, et religiose scripserunt. Sed sicut post beatos tres evangelistas, Matthaeum scilicet, Lucam et Marcum, eorum quartus Joannes apostolus scripsit, et melius, sic vir iste beatus post [Col. 0280D] alios Patres monachorum Regulam scripsit, qua tanquam dulcioris charitatis caemento, vivo lapidi Christo homine diligentius 411-17 jungit, de quo veraciter dicere possumus, et firmiter credere debemus quod a Deo nobis sit tanquam apostolus et angelus destinatus. Nam illum idcirco nobis specialiter misit Deus ut ipsae formatae et formosae vitae suae exemplo nos proprie et singulariter informaret, atque suae doctrina sapientiae nobis quae sunt bona familiariter nuntiaret. Illum etiam post se praecipuum Patrem, pastorem, medicum et magistrum decrevit esse monachorum. Hunc igitur beatissimum virum, praecordiales amici et fratres, corde et ore suppliciter exoremus, quatenus Pater, pastor, medicus et magister sic noster esse dignetur, ut pia paternitate [Col. 0281A] nos nutriat, animas nostras pascat pane virtutum, vulneribus peccatorum et criminum nostrorum medeatur, et suo magisterio diligenter edocti, quae bona sunt operemur, et ad ipsum pervenire mereamur, [Col. 0282A] qui est dator et remunerator bonorum operum, Deus et Dominus noster Jesus, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.
Ad lectorem
Pene, ut vides, consilium fuerat hunc libellum omittere, quod aliud nihil videretur quam aliquot opusculorum, hoc est 2, 3, 4, 5, 6 unum in corpus congesta repetitio. Postea tamen cum animo subiret, non solum in utroque codice nostro exstare, verum in illo etiam fuisse, quo usus est Fr. Turrianus: ac praeterea sic in isto repeti quae in illis opusculis dicta sunt, ut nonnulla interdum adjecta, detracta, interpolata constet, dubitari ut nequeat, quin hujus etiam libelli auctor sit Goffridus: praeteriri omnino nefas rati, vel hoc saltem loco edendum curavimus.
Tractatus de ordinatione episcoporum et de investitura laicorum
[Col. 0281B] Goffridus Vindocinensis monasterii humilis servus, suo praecordiali amico Petro Leoni S. Romanae Ecclesiae cardinali, catholicam fidem toto corde diligere, et eos qui contradicunt totis viribus impugnare.
Tuae petitionis et meae promissionis non immemor, si non ut debui, saltem ut potui, tentavi solvere, et quod a te quaesitum 418 est et a me promissum: de ordinatione videlicet episcopi et de investitura laicorum. In primis firmiter credere nos oportet et nullatenus dubitare ut quemadmodum baptismus Christianum facit, ita electio et consecratio facit episcopum. Et sicut impossibile est sine baptismate Christianum fieri, ita est impossibile episcopum sine electione et consecratione creari. In ordinatione episcopi electio et consecratio sic est [Col. 0281C] utraque necessaria quod consecratio sine electione, et sine consecratione electio episcopum facere sola non sufficit. Nam sicut in baptismate aqua et invocatio Spiritus sancti sunt necessaria, quae faciunt Christianum, ita in ordinando episcopo electio et consecratio sunt necessitate conjuncta, quae creant episcopum. Et sicut aqua sola, aut sola invocatione sancti Spiritus nec baptismus fieri potest, nec homo esse Christianus, ita sola electione, aut sola consecratione nemo ordinari vel fieri valet episcopus. Magnum quidem et baptismatis, et electionis et consecrationis episcopi sacramentum; sed illud praecepit, et per alios facit Christus; et hoc egit per semetipsum. In illo spiritualiter creatur homo, et a Christo Christianus dicitur; in isto vero dominus et imperator [Col. 0281D] creatur Christianorum, qui non solum vocatur Christianus a Christo, sed etiam Christi vices agere creditur. Sciendum vero quod hic vel ubicunque de electione et consecratione episcopi agitur, canonicam necesse est electionem, 419 et liberam consecrationem intelligi, ut qui canonice eligitur, et libere [Col. 0282B] consecretur. Alioquin fit quaedam prava simulatio in Ecclesia, et ecclesiasticae dignitatis illusio non parva. Quicunque igitur canonice non electus quasi sacrandus accedit, vel qui non est libere consecratus, etiam si canonica praecesserit electio, exsecratus recedit. Nam sicut ubi non est vera cordis conversio, non sequitur plena remissio, ita ubi non sequitur libera consecratio, etiamsi canonica electio praecedat, minime prodest, cum neutra sola episcopum creare sufficiat. Nec est illa libera consecratio quam praecedit factum sine judicio et justitia juramentum, cum B. Hieronymus super Jeremiam, dicat juramentum non esse faciendum, ubi non est justitia simul, veritas et judicium. Quod si aliter fuerit praesumptum, juramentum non erit, sed perjurium.
[Col. 0282C] Praeterea tria proprie propria Ecclesia habere debet, quorum unum si defuerit, velut paralytica jacet, nec ligandi nec solvendi potestatem habet. Debet itaque Ecclesia catholica esse, casta et libera: catholica, quia nec vendi debet nec emi; casta, quia nullatenus debet muneribus corrumpi; libera, quia saeculari potestati non debet subjici nec ab ejus sponso qualibet occasione a saeculari potestate sacramentum extorqueri, cum omnino lege divina prohibeatur nec ab episcopo nisi pro sola fide catholica sacramentum exigatur. Christus utique pastor bonus sponsam 420 quaerit fidelem, infidelem respuit, castam diligit, odit corruptam, liberam sibi sociat, ancillam abjicit. Falso itaque nominatur episcopus, qui adnullare conatur electionis et consecrationis [Col. 0282D] ordinem, quem Christus per semetipsum primus instituit. Ipse enim primus et elegit apostolos, et consecravit. Tota itaque ordinatio episcopi in electione et consecratione consistit. Haec prius per semetipsum, ut dictum est, Christus fecit; deinde vero vicarii ejus. Et in apostolis quidem a [Col. 0283A] Christo facta sunt, quoniam ab ipso et electi et consecrati fuerunt. In aliis vero omnibus, a nullis aliis fieri licet, nisi a vicariis Christi. Sunt autem vicarii Christi clerici in electione, episcopi in consecratione. Caeteri omnes petere quidem episcopum possunt, eligere vero vel consecrare non possunt. Hoc sanctum sacramentum, electionem videlicet et consecrationem apostolorum, Christus primum fecit, per quod caetera fierent sacramenta. Si vero sacramentum, quod primum, ut dictum est, Christus fecit per semetipsum, aliter factum fuerit quam docuit, Sacramenta caetera quae sequuntur, quas vires habere valeant, nec ratio docet, et fides ignorat Christiana. Quicunque ergo sine canonica electione et libera consecratione sub nomine pontificis ecclesiam [Col. 0283B] vel potestatem ecclesiasticam sibi vindicare praesumit, hic jam non per ostium intrat, sed aliunde ascendit ut merito non inter episcopos computetur, sed inter fures et latrones connumeretur (Joan. X, 1) . 421 Iste aliis benedictionem non porrigit, sed pestem, et vulnus potius inferre videtur quam salutem, qui tanta praesumptione Dei maledictionem meretur. Nam episcopus qui canonicam electionem, et liberam consecrationem non habet, est quasi arbor non habens radicem. Arbor autem quae radicem non habet, etiam si folia habeat, fructum ferre nullatenus valet. Ad hujuscemodi arborem Christus quidem accessit, et cum ibi fructum non invenisset, eam maledixit (Marc. XI, 21) . Ille [Col. 0283C] maxime a Deo maledicitur, qui sacramentis Ecclesiae quasi sociari sua cupiditate desiderat, non Christi charitate. Et omnis qui sacramentis Ecclesiae caemento charitatis non jungitur, injuriam quidem Ecclesiae facit, sed quasi paries luteus dissipatur, qui licet dealbari possit ad tempus, ejus subita dissolutione, qui ante confidebant in eo, premuntur. Hac igitur similitudine recte colligitur quod qui ad injuriam sanctae Ecclesiae ecclesiasticum ordinem, et maxime pontificatum assequitur, suam destructionem in primis, deinde populi mortem operatur. Et tunc Ecclesia injuriam pariter sustinet et verecundiam, quando in eligendo pontifice, canonica electio et libera consecratio perit et quod vitae meritis, et sapientiae doctrinae atque sacris ordinibus [Col. 0283D] debetur, illis quasi imponitur quibus nec bonae vitae merita, nec sapientiae doctrina, nec sacri ordines suffragantur. Isti terrenum, imo paludosum habent fundamentum, et ideo corruunt 422 qui tali fundamento aedificantur. De talibus enim dicitur in Psalmo: Projecisti eos, dum allevarentur (Psal. LXXII, 18) . Gravius nihil est apud Christum Ecclesiae injuria, cujus sacramenta qui perverse suscipiunt, cum Christo esse vel prodesse non possunt. Cum Christo etenim simul esse et contra Christum facere nemo potest, cum ipse dicat: Qui non est mecum, contra me est (Luc. XI, 23) . Qui autem cum Christo non est, nec sibi prodesse, nec aliis potest, cum ipse iterum asserat: Qui non colligit mecum, dispergit (ibid.) . Et alibi dicit: Sine me nihil potestis facere [Col. 0284A] (Joan. XV, 5) . Sunt quidam, qui Romanae Ecclesiae omnia licere putant, et quasi quadam dispensatione aliter quam divina Scriptura praecipit, eam facere posse. Quicunque ergo sic sapit, decipit. Nam Romanae Ecclesiae post Petrum minime licet, quod Petro non licuit. Petro quae liganda erant ligandi et quae solvenda solvendi est a Christo data potestas, non quae liganda solvendi, vel quae erant solvenda ligandi concessa facultas. Petrus etiamsi aliquando aliter egit, Paulus licet in conversione adhuc novitius ei in faciem resistere minime timuit (Gal. II, 11) . Petrus vero sui junioris increpationem libenter suscipiens, quod plus justo fecerat, diligenter correxit. Praeterea nulla ratione fieri licet quod Christus suo exemplo non docuit; ipse enim legem solvere non [Col. 0284B] venit, sed adimplere (Matth. V, 18) . Romana itaque Ecclesia divinarum Scripturarum legem solvere non debet, sed conservare et tradita sibi a Christo potestate non ad suam voluntatem uti, sed secundum 423 Christi dispositionem. Si etiam a suo juniore Romano pontifici suggeritur, ut si aliquando plus justo fecerit, juste corrigat, tanquam Petrus Pauli admonitionem suscepit, et ipse suscipiet, si Petrum imitari desiderat.
Adversus eos qui contra Christi dispositionem armantur, bonus doctor et martyr Cyprianus loquitur, dicens: Adulterum est, impium et sacrilegum, quodcunque humano facto instituitur, ut dispensatio Christi violetur. Qui sic agit, tenebras pro luce, noctem pro die, pro cibo famem, pro potu sitim, venenum [Col. 0284C] pro remedio tribuit, pro vita mortem. Non fuit illorum aetas venerabilis nec est auctoritas imitanda, qui Susannam pudicam corrumpere voluerint; quorum veterem nequitiam imitantur, qui Christi veritatem, et ejus sponsae virginitatem violare machinantur. Hi sunt utique qui Dei dispositiones immutant, et traditiones suas statuere conantur. A quibus recedente doctrina Dominica, recedit et Domini gratia, quorum secus acta quandoque summus Pastor vindicabit et ultoris vigore, et judicis potestate. Dispensationes quidem in Ecclesia faciendae sunt, non amore pecuniae, vel quolibet humano favore, sed pia et misericordi intentione. Tunc enim a pastore Ecclesiae dispensatio pie et misericorditer [Col. 0284D] fieri creditur, cum aliquid minus perfecte ad tempus fit ab illo, vel fieri permittitur, non voluntate sua, sed aliorum necessitate ne in ipsis videlicet fides Christiana periclitetur. Sic igitur facienda et dispensatio 424 ab Ecclesia, ut fidei nostrae veritas instruatur et si quid aliter ad horam factum fuerit vel permissum, opportuno tempore corrigatur. Hac indiscreta et sancta dispensatione usi sunt beati apostoli Petrus et Paulus propter metum Judaeorum, ne ipsi scandalizarentur. Nam Paulus post conversionem Timotheum circumcisum fecit, et caeremonias etiam exercuit Judaeorum et Petrus coegit quosdam judaizare gentilium. Uterque sanctus apostolus simulans se veteris legis praecepta servare; ne qui fideles ex Judaeis facti fuerant, susceptam veritatis [Col. 0285A] notitiam scandalizati negarent. Feceruut hoc sancti apostoli misericordi et pia compassione, non simulatione fallaci: quamvis legem post Evangelium non esse servandam minime dubitarent. Ubi beatissimae vitae viri intelliguntur non commutasse consilium, sed ad horam pro aliorum salute suae doctrinae sententiam. Nam super hoc quod ipsi et alii aliter fecerant, et se et alios postea correxerunt. Possunt etiam et debent fieri dispensationes, quibus Ecclesiarum, et monasteriorum consuetudines immutentur; sed ubi postponitur minus bonum, ut quod est melius instituatur. In nullo autem malum fieri debet vel permitti, nisi in ea tantum necessitate ubi timetur ne periclitetur fides, et illud postmodum corrigatur. Nam qui mala faciunt, ut veniant bona, [Col. 0285B] horum justam esse damnationem Paulus apostolus protestatur. Si quis vero aliter in Ecclesia dispensationes facit, rationi simul et veritati 425 contradicit, nec solum lucernam ardentem non habet verum etiam aliorum ardentes exstinguit. Et ideo non recte dicitur Christi vicarius, sed dux est caecorum ipse caecus.
De investitura autem laicorum, si quis cognoscere voluerit quid catholica et apostolica Ecclesia senserit, quid docuerit, quid judicaverit et constituerit, legat in primo capitulo illius concilii [Col. 0285D] De quo et supra, epist. 11, lib. III. , quod tempore Gregorii septimi papae factum est et ibi omnes clericos, qui de manu laici investituram suscipiunt, haereticos vocatos, et ideo damnatos esse et excommunicatos invenerit. Licet [Col. 0285C] alia haeresis de investitura dicatur, alia Simoniaca; ista quae de investitura dicitur, contra sanctam Ecclesiam fortius jaculatur. Simoniaca etenim pravitas multoties fit latenter; haeresis vero de investitura semper publice agitur. Ibi etiam in primis omnis ecclesiasticus ordo confunditur, quando hoc quod unicuique a solo suo consecratore in Ecclesia cum orationibus, quae ibi conveniunt, dari debet, a saeculari potestate prius accipitur. Quod sancti apostoli non solum interdixerunt, verum etiam omnes illos, qui per saecularem potestatem Ecclesiam obtinent, a Christo sibi tradita potestate damnaverunt. Et merito apostoli judicio Spiritus sancti hanc haeresim in ipso Ecclesiae principio damnare decreverunt, [Col. 0285D] quam longo post tempore ex patre diabolo nascituram esse praeviderunt. Cum igitur laico et investitura, et omnis etiam disponendarum Ecclesiarum vel 426 ecclesiasticorum rerum facultas a Spiritu sancto, qui in apostolis loquebatur, negata sit penitus et interdicta, qui investituram a laico suscipit, non jam contra apostolos tantum, imo contra Dominum apostolorum, quod sanctum est canibus exponit. Investitura enim, de qua loquimur, sacramentum est, id est sacrum signum, quo princeps Ecclesiae, episcopus scilicet, a caeteris hominibus secernitur pariter atque dignoscitur et quo super Christianum gregem cura pastoralis ei tribuitur. Hanc investituram ab illo solo suscipere debet a quo et [Col. 0286A] consecrationem habet. Illum siquidem prius oportet consecrari, deinde vero tanquam regem Ecclesiae sacris insignibus decorari. Si quis autem cuilibet saeculari potestati ista licere putat, errat; quod si defendere nititur, apostolorum doctrinam et sancti Spiritus sensum adnullare desiderat. Unde haereticus esse nullatenus dubitatur. Investitura itaque laicorum, quae fit per virgam et annulum, merito haeresis appellatur. Nam sicut a Simone Simoniaca haeresis dicitur, ita ab eo qui investit, et ab illo qui investitur, quoniam uterque in illa sua actione, et agitare claves Ecclesiae, et ejus unicum ac singulare ostium violare conatur, recto nomine haeresis de investitura vocatur. Haec praeterea haeresis de investitura, si recte perspiciatur, etiam haeresis Simoniaca esse, [Col. 0286B] viva et vera ratione probatur. Nam quae saecularis potestas sibi vindicare nititur investituram, nisi ut per hoc pecuniam extorqueat, aut, quod 427 est gravius, sibi inordinate subjectam efficiat pontificis personam? Nullus est utique laicorum, etiamsi ei liceret, qui tanta intentione annulum vel virgam dare desideret, nisi per haec quae sunt sacramenta Ecclesiae, temporalibus lucris inhiaret. Laicis quidem sacramenta ab Ecclesia suscipere licet, non Ecclesiae quaelibet sacramenta dare. Semper laicus de investitura, ut diximus, aut pecuniam sibi vindicat, aut, quod est amplius, episcopi vel abbatis personam. Hac non tam humana quam diabolica malignitate, Ecclesia catholicam fidem, libertatem, et castitatem amittit, sine quibus nulla ratione subsistit. [Col. 0286C] Hanc igitur, quam supra diximus, investituram quicunque sub specie pastoris suscipere praesumit, fit paralyticus, et haeretica lepra pollutus. Illum non pastorem fiducialiter dico, nec illius Pastoris qui animam suam posuit pro ovibus suis, quodlibet membrum, sed fur, et raptor et lupus est. Nam ad hoc venit ut furetur, et rapiat et mactet (Joan. X, 10) . Hanc autem detestabilem impietatem non solum qui faciunt, sed qui consentiunt ei, damnati sunt. Ille vero consentit qui eam tacet, qui eam non corrigit, et qui ei palam non contradicit, et nemo est qui contradicere palam non debeat, et possit. Nam si praelati non habet auctoritatem, habet tamen Christiani vocem. Et Scriptura dicit, [Col. 0286D] et neminem excipit: Maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII, 10) , id est, vocem suam ab increpatione peccati. Illud etiam factum meminerit, quod asina fatuum prophetam olim correxerit (Num. XXII, 28) . Quod si fuerit vitiosus, vel quolibet alio crimine infamis factus, non ideo silere debet, quoniam unicuique 428 peccatori communem Ecclesiae fidem, quam suam esse credit, et confitetur, defendere, et contra ejus adversarios libere pugnare licet. Nam illi duo, qui in passione Domini crucifixi sunt cum eo, omnino infames erant; nam publici latrones, quorum unus non tantum quia credidit, sed quia suae fidei veritatem contra alterum defendere coepit, bonum illud et delectabile [Col. 0287A] verbum a Salvatore nostro audire meruit: Hodie scilicet mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) . Unde in latrone illo maxime declaratum agnoscitur, quod vir catholicus, licet prius infamiae maculis aspersus, fidei defensione paradisum pariter et cum Christo esse meretur. Et quoniam de Simonia mentionem fecimus, cur ipsa et laicorum investitura sit haeresis, et merito haeresis appellari debeat, amplius Deo adjuvante dicetur, ne super hoc deinceps dubitetur. Hoc etiam silendum non erit, quod sicut quaedam investitura laicorum contra fidem, ita quaedam investitura eorum salva fide fieri potest. Credendum est, frater charissime, et firmiter tenendum illud praecipue haeresim esse quod a Patris unitate Filium, sive Spiritum sanctum conatur separare, vel personarum [Col. 0287B] alteram altera minorem vel majorem asserere. Sunt quidem errores et divisiones, quae haereses appellantur, quibus de persona Patris vel Filii, sive Spiritus sancti, vel de simul tota Trinitate perverse sentitur. Sed sciendum est quod ille maxime et magis proprie haereticus nominatur, qui fidem Christi quam accepit, obstinato 429 animo impugnare videtur. Igitur Simon Magus a S. Philippo baptizatus non tantum haereticus, sed haereticorum primus et pessimus exstitit; qui non solum a Patris aequalitate separari posse Spiritum sanctum existimavit, sed etiam ipso Spiritu sancto major esse praesumptuose tentando concupivit. Nam cum se posse pecunia possidere Spiritum sanctum putavit, quid appetiit aliud, nisi ut Spiritu sancto major ipse [Col. 0287C] haberetur, cum major sit qui possidet quam quod possidetur (Act. VIII) ? Cum itaque Patris et Filii et Spiritus sancti personas inaequales quilibet nititur astruere, ratione pariter et auctoritate haereticus habeatur, multo magis Simon Magus, qui Spiritum sanctum Deo Patri et Filio aequalem per omnia sibi pecunia subjicere tentavit, haereticus, et Simonia, quae ab ipso inventa est, et ab eo dicitur, haeresis comprobatur. Laicus autem cum investituram Ecclesiarum tribuit per virgam et annulum, quae sunt Ecclesiae sacramenta, sicut sal et aqua, oleum et chrisma, et quaedam alia, sine quibus hominum et ecclesiarum consecrationes fieri non possunt, sibi jus Christi usurpat et potestatem, et quodammodo se Dei Filio [Col. 0287D] praedicat altiorem. Nam dum illa Ecclesiae sacramenta ibi dantur, ubi dari debent, et quibus, et quando, et quomodo debent, per consecrationis ministrum, a Dei Filio dantur, a quo universa fiunt sacramenta, et a quo tribuuntur. Unde Deus Pater ad Joannem loquitur dicens: Super quem videris Spiritum descendentem, 430 ille est qui baptizat (Joan. I, 33) . Quando dixit, ille est qui baptizat, a parte totum significavit. Nam Dei Filius universa sanctae Ecclesiae conficit et tribuit sacramenta. Laicus autem, quando contra Dei Filium sic praesumit, si non amplius, non minus tamen quam Simon Magus intumuit, et ipse intumescit, qui in collatione sacramentorum se Dei Filio anteponit. Et quia Deo Dei Filio non solum sui Patris aequalitatem demere [Col. 0288A] nititur, sed seipsum Dei Filio superiorem sua impia actione significare videtur, recto nomine et ipse haereticus, et ejus investitura haeresis appellatur. Non sit imperatoribus et regibus molestum quod dicimus, nec consuetudine sibi vindicare nitantur, quod eis veritate negatur. Cum laicis etiam religiosis disponendarum Ecclesiarum vel ecclesiasticarum rerum omnis facultas ab apostolis prohibeatur, manifestum est quod eis investitura negatur ab ipsa veritate, a Christo videlicet qui in apostolis loquebatur. Quod autem Christus in apostolis sit locutus, Paulus apostolus asserit dicens: An experimentum ejus quaeritis, qui in me loquitur Christus? (II Cor. XIII, 3.) Cum igitur Christus veritas sit, sicut ipse dixit: Ego sum veritas (Joan. XIV, 6) , nec unquam, Ego sum [Col. 0288B] consuetudo, dixerit, qui Christianus est, Christum; et qui rex est Regem regum, ipsam scilicet veritatem, sequatur, non consuetudinem. In ecclesiasticis possessionibus, quamvis nec in legibus, nec in canonibus inveniatur, tamen propter scandalum et schisma vitandum, talis regibus investitura concedatur, ut nec ipsi propter 431 hoc pereant, nec sancta Ecclesia detrimentum patiatur. Investituram per virgam et annulum accipere, nisi a suo consecratore, manifestum est esse damnosum, quia nulli laico licet illa Ecclesiae sacramenta dare, sicut ei non licet episcopum consecrare. Res etiam, quae semel Ecclesiae datae sunt, reges eas iterum dare, vel de ipsis investire nec debent, nec convenienter possunt. Nam alicui illud dare quod habet, et de hoc investire [Col. 0288C] aliquem quod ille jam tenet, superfluum est et vanum, non tamen videtur criminosum. Alia utique est investitura, quae episcopum perficit; alia vero, quae episcopum pascit. Illa ex divino jure habetur, ista ex jure humano. Subtrahe jus divinum, spiritualiter episcopus non creatur; subtrahe jus humanum, possessiones amittit, quibus ipse corporaliter sustentatur. Non enim possessiones haberet Ecclesia, nisi sibi a regibus donarentur, et ab ipsis, non quidem divinis sacramentis, sed possessionibus terrenis investiretur. Ex jure divino regibus quidem et imperatoribus dominamur; ipsis tamen ex eodem jure, quia Christi domini sunt, honorem debemus et reverentiam, sicut dicit Apostolus: Regem reveremini [Col. 0288D] (I Petr. II, 17) . Ex jure autem humano tantum illis debemus, quantum possessiones diligimus, quibus ab ipsis vel a parentibus suis Ecclesia ditata et investita dignoscitur. Unde B. Augustinus super Joannem sic loquitur (tract. 6) : Noli dicere: Quid mihi et regi? Quid tibi ergo et possessioni? Nam per jura regum possessiones habentur. Si vero 432 dixeris, Quid mihi et regi? Noli jam dicere possessiones tuas, quia ad ipsa jura, quibus possessiones possidentur, renuntiasti. Nam secundum jus imperatorum possides terrena. Tolle imperatorum jura, quis audet dicere: Mea est illa villa, aut meus est iste servus, aut mea est ista domus? Quo jure defendis villas? divino, an humano? divinum jus in Scripturis habemus; humanum jus in legibus regum. Unde quisque possidet [Col. 0289A] quod possidet? Nonne jure humano? Nam jure divino, Domini est terra et plenitudo ejus (Psal. XXIII, 1) . Pauperes et divites Deus de uno luto fecit, et divites et pauperes una terra supportat. Jure tamen humano dicis: Haec villa mea est, haec domus mea est, hic servus meus est. Jure ergo humano. Jure imperatorum quare? Quia ipsa jura humana per imperatores et reges saeculi Deus distribuit Ecclesiae suae. Possunt itaque sine offensione reges post electionem canonicam et liberam consecrationem per investituram regalem in ecclesiasticis possessionibus, concessionem, auxilium, et defensionem episcopo dare; quod quolibet signo factum exstiterit, regi, vel pontifici, seu catholicae fidei non nocebit. Voluit bonus Dominus et magister noster Christus spiritualem [Col. 0289B] gladium et materialem esse in defensione Ecclesiae. Quod si alter ab altero retunditur. Hoc fit contra illius voluntatem. Hac occasione de regno justitia tollitur, et pax de Ecclesia, scandala suscitantur et schismata, et fit animarum perditio simul et corporum, et dum 433 regnum et sacerdotium unum ab altero impugnatur, periclitatur utrumque. Nam rex et Romanus pontifex cum unus contra alium, alter pro regni consuetudine, alter pro Ecclesiae libertate erigitur, regnum illam consuetudinem obtinere non potest, nec poterit, et Ecclesia suae libertatis amittit plurimum. Rex praeterea sacrosancta communione pariter et regia dignitate privatur, a Romano vero pontifice multis, qui sibi deservire debuerant, necessitate cogente, servitur. Et qui a pontifice docendus [Col. 0289C] erat, et ducendus a rege, rex et pontifex populum sequitur. Habeat autem Ecclesia pacem, et regnum justitiam; habeat rex consuetudinem, sed bonam, et non quam male reposcit, sed quam supra diximus, investituram. Habeat Ecclesia suam libertatem; sed summopere caveat ne dum nimis emunxerit, [Col. 0290A] eliciat sanguinem, et dum rubiginem de vase conatur eradere, vas ipsum frangatur. Hoc est praecipuum discretionis membrum, ne quilibet rector Ecclesiae, sua qualibet actione a Satana circumveniatur. Tunc enim rector a Satana circumvenitur, quando sub specie justitiae per nimiam tristitiam regendum perire contingit, qui potuit liberari per indulgentiam. Praeterea bonus et discretus Augustinus in epistola ad Parmenianum dicit, vix aut nunquam excommunicandum eum esse qui in malo opere obstinatam multitudinem habet secum. Nam tolerabilius videtur uni parcere, ne in Ecclesia schisma seminetur 434 plurimorum. Et beatissimus doctor et martyr Cyprianus asserit dicens: Schisma non est faciendum, etiamsi in eadem fide, et [Col. 0290B] in eadem traditione non permaneat qui recedit. Et Salomon in Ecclesiaste: Scindens ligna periclitabitur in eis, si exciderit ferrum (Eccle. X, 9) . Item in Exodo: In domo una comedetur, non ejicietis de domo carnem foras (Exod. XII, 46) . Ex quibus verbis colligitur quod sit tolerandus ab Ecclesia qui multitudinem habet secum, ne dum unum corrigere nitimur, perditio fiat multorum. Hoc etiam Hieronymus ad Augustinum scribit, dicens quod, secundum beatorum apostolorum Petri et Pauli prudentiam dispensationemque honestam, aliquando fieri necesse est quod jure reprehenditur, ne Christianae plebi scandalum oriatur. Si vero imperatoris et regis personae, non tamen illius terrae aliquando in summa justitia parcendum est, ne summa crescat inde malitia. Ministris [Col. 0290C] Ecclesiae penitus interdicatur, ne quod justum est injuste consequantur. De praesenti materia, si minus vel aliter dixi quam debui, ignorantiae deputetur, et indulgeatur misericorditer. Si autem bene, benigne suscipiatur, et observetur diligenter.
Privilegium pro monasterio Vindocensi
[Col. 0289D] In nomine Dei omnipotentis Patris et Filii et Spiritus sancti. Ego Theodericus Dei gratia Carnotensis episcopus, universis sanctae Ecclesiae fidelibus notum facio, quod Gaufridus inclytus comes, et uxor ejus venerabilis Agnes comitissa, monasterium sanctae et individuae Trinitati dicatum in castello suo, quod Vindocinum dicitur, ex nostro consilio propriis sumptibus construxerunt, nostroque et clericorum nostrorum assensu et concessione B. Petro et ejus Romanae Ecclesiae in patrimonium et alodium obtulerunt, exinde futurae vitae beatitudinem se facilius [Col. 0290D] precibus B. Petri adepturos, et praesentem felicius exacturos non vana spe confidentes. Quod cum rerum suarum amplitudine liberali munificentia locupletassent, et ornamentorum vario ac multiplici genere decorassent, ad illius venerabilis loci dedicationem nos, et multos alios episcopos et abbates vocaverunt, et ut fratres inibi Deo ex S. Benedicti norma militaturi tranquillius et absque ulla inquietudine permanerent, petierunt a nobis, ut quidquid redhibitionis sive debitae subjectionis nostrae episcopali sedi aliae persolvunt Ecclesiae, [Col. 0291A] huic noviter aedificatae, pro summae Trinitatis honore et amore, et eorum supplicatione, in praesentia personarum, quae ad dedicationem convenerant, remitteremus, et ne quis ecclesiam vel possessionem ecclesiasticam in Vindocinensi comitatu, in quantum ad nostrum pertinebat episcopatum, alteri abbatiae nisi Vindocinensi donaret, vel concederet, nostra auctoritate prohiberemus. Nos vero quod ab initio ipsius monasterii et ipsi petierant, et nos feceramus laudantibus clericis nostris, in tanto conventu confirmare justum putavimus. Concessimus itaque et concedimus, ut praedictum monasterium omnino liberum ex nostra parte, et ab omni subjectione absolutum perpetualiter existat, nullam nobis vel successoribus nostris potestatem, nullam dominationem [Col. 0291B] in eo loco, sive in habitatoribus loci retinentes, sed eis fraternae charitatis consilium annuentes, et in sua necessitate nostrae auctoritatis auxilium. Concedimus etiam eidem monasterio quidquid in episcopatu nostro hodie possidet, et quidquid in futuro juste acquirere poterit, et ne quis Ecclesiam, seu quamlibet Ecclesiae possessionem in comitatu Vindocinensi ad nostram dioecesim pertinentem alteri monasterio nisi Vindocinensi tribuat vel concedat, prohibemus. Quod quidem concessionis et libertatis firmamentum ut veracius per tempora successura credatur, firmiusque conservetur, praesentem chartam conscribi jussimus, et in auditu popularis frequentiae recitari, et omnes tam ecclesiasticae quam saecularis militiae huic [Col. 0291C] nostrae actioni obviantes, nisi dignos poenitentiae super hoc fecerint fructus, publica excommunicatione damnavimus. Chartam etiam istam propriis manibus posuimus super altare Vindocinensis monasterii, in signum et testimonium perpetuae libertatis. Hujus autem rei assertores et testes nobiscum fuerunt honorabiles personae episcoporum, abbatum et clericorum.
- Arnulfus Turonorum archiepiscopus
- Isembertus Pictavorum episcopus.
- Gervasius Cenomanensis praesul.
- Hubertus pontifex Andegavensis.
- Geraldus Ingolismensis praesul.
- Amelinus Albiensium episcopus.
- Arnulfus archidiac. et praecentor.
- Georgius archidiaconus.
- Sigo magister scholarum.
- Aginerius capellanus.
- Hildegarius subdecanus.
- Hilduinus juvenis.
- Walterius archidiaconus.
- Bovo decanus.
- Wenilo archidiac. et thesaurarius.
- Robertus cellararius.
- Gauterius aedituus.
- Goffredus decanus.
- Walterius cantor.
- Frogerius subdecanus.
- Albertus cellararius.
- Odo subcantor.
- Arnulfus decanus.
- Willelmus cantor.
- Raino cantor S. Hilarii.
- Gerardus cantor.
- Ingoisus. Isbertus.
- [Col. 0292B] Ermenulfus scholasticus.
- Manselinus.
- Rainardus capellanus.
- Willelmus.
- Gauslenus decanus.
- Beringerius archidiaconus.
- Buchardus thesaurarius.
- Rainaldus archidiaconus.
- Fulcoius capellanus.
- Joannes scholasticus.
- Gauslenus puer.
- Gaufridus puer.
- [Col. 0292C] Petrus subdiaconus.
- Guillelmus archidiaconus.
- Vivianus capellanus.
- Ranulfus archidiaconus.
- Acbaldus archidiaconus.
- Hugo de S. Salvatore Karofi abba.
- Fredericus de S. Florentio.
- Walterius de S. Albino.
- Ebrardus de S. Karilefo.
- [Col. 0292D] Landricus de S. Petro Carnot.
- Durandus de S. Gildasio.
- Salomon de Bonavalle.
- Hugo Longiledii abbas.
- Fulco de S. Joanne.
- Ansegisus pecc.
- Petrus de Nantoilo.
- Algerius de S. Amando.
- Arnaldus de Angeliaco.
- Odo de S. Sabino.
- Azo de S. Michaele eremi.
- Archembaldus de S. Maxentio.
- Joannes de Luzione.
- Theobaldus de Quinciaco.
- Ansbertus de Ponteleveo.
- [Col. 0293A] Theudo de Burgulio.
- Odolricus de S. Martiale.
- Ermenteus abbas de Tufeio.
- Theobaldus de S. Benedicto.
Actum Vindocinensi in Castro, anno ab incarnatione Domini MXL. Indict. VII. regnante Henrico [Col. 0294A] Francorum rege anno nono. In Dei nomine feliciter.
Ex Calendario S. Sergii, et Chronico S. Albani.
Pridie Calend. Junii. Apud Vin docinum Castrum Monasterium S. Trinitatis dedicatum est anno ab Incarnat. Domini M. XL.
Notitia historica
[Col. 0293B] Thiofridus, abbas Efternacensis, ord. S. Benedicti, obiit A. 1110. Scripsit Vitam S. Willebrordi, fundatoris coenobii sui, et Ultrajectensis archiepis., a Surio editam d. 7 Dec. Flores epitaphii sanctorum lib. IV, qui Luxemburgi editi sunt cum Vita S. Willebrordi et cum notis Joan. Roberti, S. J., 1619, 4. Vid. Val. Andreae Bibl. Belgicam, pag. 832; Sweertii Athenas Belgicas, p. 692. Libros de consummatione saeculi, ac de novissimo die, ex Eisengreinio ipsi tribuit Possevinus tomo II Apparatus p. 469. [Willebrordi Vita a Surio edita alia plane est ab ea quam Thiofridus scripsit; vulgavit enim Surius eam quam Alcuinus prosa oratione dedit. Thiofridi opus nunquam prodiit, uti monent Historiae litterariae Galliae scriptores tom. IX, pag. 508. Aliam pariter Vitam idem abbas composuit, nempe S. Irminae abbatissae Heresiensis in dioecesi Trevirensi, quae tamen nunquam comparuit. Opusculum De fine mundi a Possevino Thiofrido huic tributum, est Theofridi abbatis Carmeriensis, nec aliud profecto [Col. 0293C] est quam liber Micrologi de lapsu mundi senario ab eodem Thiofrido scriptus, ut ex iisdem auctoribus discimus. MANSI.]
[Col. 0294B] Thiofridi cujusdam abbatis sermones duo De sanctorum reliquiis, et De veneratione sanctorum, primum editi cum Berengoso, Colon. 1555, 8, post in Bibliothecis Patrum, eruditis controversiam moverunt. Plerique cum Caveo ipsum saec. XI abbatem Efternacensem fuisse contendunt, de quo supra. Auctores autem Historiae litterariae Gallicae, tom. IV, p. 60, eos sermones ascribunt Thiofrido, qui saeculo VII fuit abbas primum Menatensis in Alvernensi dioecesi, post Cameriensis in territorio Velannensi. Thiofridi abbatis sermones mss. sunt in Bibl. Vaticana. Bern. de Montfaucon Bibl. bibl. mss., p. 134. [Quanquam sermones illi duo Bibliothecario hic noti ab auctoribus Historiae Gallicae Thiofrido huic abbati in t. IV operis ascripti fuerunt, in volumine tamen IX, ad Vitam Thiofridi abbatis Efternacensis eidem Efternacensi monacho, revocata priori opinione, ascribunt. Vide ibi quibus permoventur conjecturis. Porro Thiofridus iste abbatem agebat Carmeriensem Velaunensi dioecesi. [Col. 0294C] MANSI.]
Notitia litteraria
[Col. 0293C] 1 o Le principal et peut-être le premier écrit de Théofroi, par la raison qu'il le qualifie les prémices de son travail, est un recueil intitulé les Fleurs de l'épitaphe des saints, qu'il entreprit aux sollicitations de l'abbé Régembert, son prédécesseur immédiat (MAB. An. l. LXXI, n. 23) . On sait que cet abbé avait [Col. 0293D] une vénération singulière pour les saints: ce qui le porta en 1059 à établir, du consentement de sa communauté, une fête au dix-neuvième de décembre pour honorer ceux dont les reliques étaient conservées à Epternac. C'est peut-être à cette époque qu'il faut rapporter l'origine de cet ouvrage. L'auteur le dédia plus tard à Brunon, archevêque de Trèves (BROW. An. Trev. I, XII, n. 9) . Rien de plus magnifique ni de plus honorable pour le Mécene, rien aussi de plus modeste et de plus humble de la part de l'auteur, que l'inscription de cette dédicace, qui mérite de trouver ici place pour sa singularité. Olivae uberi, pulchrae, speciosae, fructiferae in domo [Col. 0294C] Domini, sanctae Trevericae sedis archipraesuli Brunoni, oleaster aridus Efternacensis coenobii hegumenus Thiofridus. On voit par la pénultième expression, qui est grecque, et signifie le chef, ou premier en dignité, que l'auteur se plaisait aux hellénismes. C'est de quoi se ressent tout l'ouvrage, et ce qui en [Col. 0294D] rend le style dur et peu coulant. On y découvre au reste une grande érudition pour ce temps-là, et une éminente piété avec beaucoup de modestie.
Le dessein de Théofroi dans cet écrit est de relever les merveilles que Dieu avait opérées et opérait encore par la vertu des reliques de ses saints, la vertu de leurs cendres, de leurs vêtements, ou autres dépouilles mortelles, et même des instruments de leurs supplices. Théofroi entreprenant d'y censurer le luxe en usage de son temps, et coloré d'un prétexte de dévotion apparente, s'exprime de la sorte: «Il ne faut pas s'imaginer, dit-il, que les saints recherchent l'or et l'argent; iis ne recherchent [Col. 0295A] qu'à se rendre propices à ceux qui en font un saint usage. Iis ne désirent point qu'on leur élève de magnifiques églises où l'on voie cet ingénieux ordre de colonnades toutes brillantes d'or, ni de riches lambris, ni d'autels enrichis de pierreries. Ils ne demandent point qu'on emploie le velin de prix, comme le pourpré, pour copier les livres, ni l'or moulu pour embellir les lettres, ni les pierres précieuses pour en décorer la couverture: tandis qu'on n'a presque aucun égard pour les ministres de l'autel, et qu'on laisse mourir à sa porte les membres de Jésus-Christ dans leur nudite.»
Cet ouvrage est divisé en quatre livres. Il fut imprimé en 1619, à Luxembourg, chez Hubert Reulandt, en un volume in -4 o , par les soins du P. Jean-Robert, jésuite, qui l'a enrichi de notes.
2 o Dès 1555 on imprima à Cologne, sous le nom d'un Théofroi qualifié simplement abbé, deux sermons ou homélies, qui ont passé depuis dans les [Col. 0295B] divers recueils qui portent le titre de Bibliothèque des Pères. Le rang que leur ont assigné les éditeurs du dernier de ces recueils, imprimé à Lyon, en les plaçant entre les écrits de l'abbé Isaïe et ceux de S. Maxime le Confesseur (Bib. PP. t. XII, p. 417-419) , nous fit naître la pensée, lorsque nous travaillions à notre huitième Siècle (His. lit. de la Fr., t. IV, p. 60, 61) , que ces homélies pouvaient appartenir à S. Théofroi, mort en 732 abbé de Carmeri, plus connu dans le vulgaire sous le nom de S. Chaffre, au diocèse du Puy en Velay. Nous nous en expliquâmes alors conformément à cette idée. Mais nous apercevant que le style retenait le génie du XI e siècle plutôt que celui du VIII c , nous eûmes la précaution d'avertir qu'il pourrait y avoir plus de raisons pour faire honneur de ces deux pièces à Théofroi, abbé d'Epternach. C'est de quoi nous sommes maintenant persuadés, après un nouvel examen. Il n'y a qu'a rapprocher de l'ouvrage précédent [Col. 0295C] ces deux homélies pour ne pas douter qu'elles sont du même auteur.
L'une de ces homélies roule sur le respect que meritent les reliques des saints, par plusieurs motifs que Théofroi déduit dans un grand détail, et principalement par la vertu des miracles que Dieu y a attachée. On a vu que c'est là un des principaux objets de l'écrit précédent. L'autre homélie traite de la vénération qu'on doit aux saints mêmes, et touche encore le point du respect que méritent leurs reliques. Théofroi les prononça de vive voix, comme il paraît par divers endroits du texte, et dit que le lieu où il parlait était riche en ces saintes dépouilles: ce qui convient parfaitement à l'abbaye d'Epternach, où l'on avait le corps de S. Willibrode, premier évêque d'Utrecht, des reliques de S. Liutwin, évêque de Trèves, de l'abbesse sainte Irmine, et encore d'autres saints. On y découvre beaucoup d'érudition et une saine doctrine sur tous les points de religion [Col. 0295D] qu'y touche l'auteur. Il ne cite nommément que S. Grégoire le Grand; mais on voit bien qu'il était versé dans la lecture de S. Ambroise, de S. Augustin et des autres Pères de l'Eglise. La seconde homélie est une allusion presque perpétuelle à quantité d'endroits de l'Ecritute sainte. Le style de l'une et de l'autre est plus coupé que celui du recueil des Fleurs de l'épitaphe des Saints. Mais il est rempli de consonances, ce qui montre bien le XI e siècle, où écrivait l'abbé Théofroi. Le cardinal Bona (Not. auct. p. 45) y a trouvé assez de beautés pour le qualifier un style clair et poli, nitidi eloquii. L'on n'y aperçoit point au moins le génie de l'auteur tourné aux hellénismes. Barthius, ne faisant attention qu'aux deux principaux caractères des écrits de Théofroi, qui sont l'érudition et la piété, le qualifie scriptor eruditus et piissimus (BARTH. Adv. l. XLII) .
Le titre d'un manuscrit de la bibliothèque du Vatican annonce des sermons sous le nom de Théofroi (MONTFAUC. Bibl. bibl., p. 134) . Mais la place qu'ils [Col. 0296A] occupent dans ce manuscrit, entre les opuscules de l'abbé Isaïe et ceux de S. Maxime, étant la même que tiennent dans les bibliothèques des Pères les deux homélies dont nous venons de rendre compte, c'en est assez pour ne pas douter que ces sermons manuscrits sont les mêmes que les homélies imprimées.
3 o Il y a de Théofroi une Vie de S. Willibrode, patron, fondateur et titulaire de l'abbaye d'Epternach. Le célèbre Alcuin l'avait déjà écrite en prose et en vers avant la fin du VIII e siècle, comme il a été dit en son lieu. Cet ouvrage, qui semblait devoir suffire, surtout ayant été fait par un aussi habile écrivain, et presque du même temps que le saint, n'empêcha pas que l'abbé Théofroi, soit par un motif de vénération, ou autrement, n'entreprît un nouveau travail sur le même sujet. De sorte qu'à l'imitation d'Alcuin il fit à son tour une Vie de S. Willibrode aussi en prose et en vers (MAB. Act. t. III, p. 630, n. 3) : l'une divisée en trente-six chapitres, l'autre en quatre livres. M. Cave (p. 559) dit que l'ouvrage est imprimé avec le Flores epitaphii sanctorum, et donne à entendre qu'on le trouve aussi dans Surius au septième de novembre, où néanmoins il n'y en a point d'autre sur S. Willibrode que celui d'Alcuin écrit en prose. Oudin (Scri. t. II, p. 949) , qui fait un procès à Cave d'avoir passé sous silence l'abbé Théofroi, ce qui n'est pas, comme on le voit, épouse cependant son opinion sur les éditions prétendues de l'ouvrage de notre savant abbé. Mais jusqu'ici il n'y en a rien d'imprimé que ce que dom Mabillon en a publié à la suite de celui d'Alcuin, en manière d'appendice ou de supplément (MAB. ib. p. 629, 630) .
Si cette Vie par l'abbé Théofroi avait été imprimée par le P. Robert, éditeur du Flores epitaphii, comme il en a fait la promesse dans sa préface, le P. Brower, son confrère, qui y a beaucoup puisé [Col. 0296C] pour ses Antiquités et Annales de Trèves, se serait servi de cette édition qui, dans la supposition dont il s'agit, aurait été connue longtemps avant qu'il écrivît. Cependant il ne la cite jamais que manuscrite. L'auteur y a fait entrer dans un assez grand détail ce qui se passa à Anvers et à Walchre lors du voyage qu'il y fit pour rétablir la paix parmi les peuples de cette íle. Si les trois vers que le P. Brower copie dans la relation de cet événement sont pris de l'autre Vie en vers de S. Willibrode, et que tous les autres se soutiennent également, ils feraient honneur au siècle qui les a pròduits.
4 o Théofroi laissa aussi une Vie en prose de S. Liutwin, ou Ludwin, évêque de Trèves au commencement du VII o siècle. Il l'avait dédiée à Udon, archevêque de la même Eglise depuis 1067 jusqu'en 1078. Ainsi l'auteur l'avait écrite avant qu'il fût élevé à la dignité d'abbé, et il paraît par là qu'elle fut une des premières productions de sa plume. Mais [Col. 0296D] on ignore aujourd'hui ce qu'est devenu cet onvrage. Le docte P. Henschenius, suivi en ce point de M. Baillet (BOLL. 4. Mar., p. 314, n. 5; 319, n. 19; BAIL. 4. Mar., tab. cr., n. 3) , en a voulu transporter l'honneur à Nizon, que d'autres nomment Mizon, abbé de Mithlac, dont il y a une Vie de S. Basin, autre évêque de Trèves avant S. Liutwin, dont il était oncle maternel. Pour l'établir, le premier de ces critiques apporte en preuve un endroit de l'écrit de Nizon, mais qui, considéré de plus près, prouve tout le contraire.
L'histoire de S. Ludwin étant naturellement liée avec celle de S. Basin, dont il était le neveu, l'élève et le successeur, Nizon qui fait lui-même cette remarque, avertit qu'il ne peut entreprendre de faire la Vie de l'un sans dire quelque chose de l'autre (BOLL. ib., p. 319, n. 19) . A cet effet il a recours à celle de S. Ludwin, qui existait dès lors; et après en avoir emprunté quelques traits, en copiant même les termes de l'auteur original, il renvoie pour [Col. 0297A] le reste à l'ouvrage entier. Bien loin que Nizon dise ici un seul mot qui insinue le moins du monde que l'écrit qu'il avait sous les veux soit de sa façon, la manière dont il s'exprime fait juger tout le contraire. D'ailleurs les hellénismes qu'on découvre dans ce qu'il en a extrait annoncent clairement la manière d'écrire de l'abbé d'Epternac, à qui d'autres monuments attribuent cette Vie de S. Ludwin. Au reste, lorsque les laborieux continuateurs de Bollandus l'auront fait reparaître, comme il y a lieu de l'espérer, on y pourra trouver d'autres preuves encore plus fortes pour appuyer ce que nous venons d'établir.
5 o Théofroi ecrivit aussi une Vie de sainte Irmine, vierge, abbesse d'Oëren, ou Horren, dans la ville de Trèves (MAB., Act. ib., p. 532, n. 2; CALMET, Hist. de Lor. t. IV, par. I, p. 123) , que l'on suppose avoir été fille du roi Dagobert, c'est-à dire Dagobert II, [Col. 0298A] puisqu'on la fait vivre au commencement du VIII e siècle. Mais personne ne nous apprend ce qu'est devenue cette Vie, non plus que celle de S. Ludwin.
Possevin (App. t. III, p. 287) , confondant, d'après Eisingrenius, Théofroi, abbé d'Epternac, qu'il ne place qu'en 1145, avec S. Théofroi, ou Chaffre, abbé de Carmeri dès les premières années du VIII e siècle, lui attribue un traité touchant la fin du monde et le dernier jour, avec plusieurs autres écrits en prose et en vers. Mais ce traité annoncé sous un tel titre n'est autre que l'opuscule sur le cours du sixième âge du monde, intitulé Micrologus, etc., dont il a été parlé à l'article de S. Théofroi (Hist. lit. de la Fr., ib. p. 61) , à qui il appartient, suivant le témoignage de l'auteur de sa Vie, qui écrivait au X e siècle, et ainsi au moins cent ans avant Théofroi d'Epternac.
Proloquium dedicatorium
Admodum reverendo in Christo Patri, nobili atque amplissimo praesuli, D. Petro RICHARDOTO, SS. theologiae licentiato, imperialis monasterii S. Clementis Willibrordi in Efternaco abbati ac domino.
Sapiens ille Jerosolymita, praesul amplissime, Jesus filius Sirach, qui renovavit sapientiam de corde suo (Eccli. L, 19) , cum in codice ecclesiastico scripsisset doctrinam omnigenae sapientiae, et disciplinae parum tamen se fecisse existimavit, nisi post omnia laudaret viros gloriosos (cap. XLIV, 1) , et parentes suos in generatione sua. Nempe ostendit se esse sapientem, quem ante (cap. XXXIX, 1 seqq.) descripserat, cum diceret: Sapientiam omnium antiquorum exquiret sapiens. Rationem hujus studii justam omnino, et gravem reddit (cap. XLIV, 6) , quia fuerunt antiqui illi, homines divites in virtute, pulchritudinis studium habentes, pacificantes in domibus suis: Sed gravior est, quam subdit (v. 13) . Filii eorum propter illos usque in aeternum manent. Quid enim justius quam eorum te cum grata et honorifica recordatione meminisse, qui si non fuissent qui fuerunt, tu utique non esses, qui es? Hic ego, si dicam te imitatorem esse hujus [Col. 0299] Jesu, sicut et ipse Jesu Christi, nihil utique tibi tribuam, nisi quod ab omnibus Christiani nominis hominibus Apostolus serio, et saepius (I Cor. IV, 16; XI, 1; Philipp. III, 17) exigit. Itaque hoc malo dicere quod ad meam rem proprie facit, quam eos imitari, qui ubi praefationem aut dedicationem scribunt, omnia undique, etiam externa consectantur, quae quoquo modo ad illius commendationem spectare videantur, quem alloquuntur. Si id agerem, benigna mihi suppeteret copia. Suggereret mihi familia tua, ut de vivis sileam, tuorum fratrum magnanimum par, Franciscum et Antonium, peditum equitumque praefectos, quos pro patria, principibus, rege, fide, Deo, sanguine suo purpuratos, alterum Neoportum, alterum Reinberga, gloriosa morte occumbentes vidit. Ultro occurreret alius frater, Johannes, de cujus episcopi sui rebus gestis et vita in illustrissimo loco posita, Atrebatum; archiepiscopi, Cameracum; senatoris sui, Sanctius concilium; legati de gravissimis rebus ad se missi, summum Ecclesiae caput pontifexmax., quid non sancte, et quasi pro testimonio, referrent? Ingereret se interea alter Atrebatensium episcopus, Franciscus, patruus tuus major, nepotum utique justis laudibus pie delectatus, sed suis ita illustris ut eum Burgundia, Belgium, gravissimum orbis terrae theatrum, concilium Tridentinum, ac ipse denique orbis terrae, tot nobilissimis editis libris, non modo vita, clarissimum novit. Jam de parente tuo praeside Richardoto (hac enim nuncupatione, etsi aliud addas nihil, tota Europa est notissimus) quando mihi uni deesse posset quod dicerem, cum pluribus scriptoribus argumentum suggesserit, qui negant se calamo adumbrare posse quod ille vita expressit? Hinc reperta scribendi, laudandique ingeniosa illa et majestatis plena compendia. Burgundiae Phaenix, alter Parmenio, Leonidas, Zopyrus, Nestor, Aristides. Si mihi de ejus rebus gestis dicendum esset uterer et ipse compendio, et tantum verbo indicarem, ejus potissimum sapientia, industriaque tria gravissima, perniciosissimaque bella exstincta fuisse: duo cum duobus potentissimis regibus; tertium, cum civibus dicam, an hostibus acerrimis? Jam genus tuum maternum, illustris familia de Baillencourt, quae decora mihi suggereret? quae facinora, vel domi, vel militiae praesuntissima? Utriusque generis longo ordine haeres Claudius de Baillencourt, triremium totiusque militiae Melitensis praefectus, illustrissimo principi D. Alophio de Wignacourt, Magno Melitensium Magistro, affini tuo; simulque toti Christianae reip. operam etiamnum praestat, seque et majoribus suis dignam. Sed istis omissis, malo, uti dixi, ea memorare quae proprie ad te pertinent, lubens enim audio bonum poetam:
Neque tamen omnia tua dicenda (quod panegyrici potius sit, quam brevis epistolae) sed unum auntaxat, quod, ut, dicere institueram, cum eo, quod in manibus mihi est, ita est conjunctum, ut omitti a me non possit. Atque hoc ipsum sic dicam, ut non tam tibi id tribuam (vetat hoc pietas tua, et religiosus pudor) quam Deo Opt. Max. A quo est omne datum optimum, et omne donum perfectum (Jac. I, 17) . Ac sic faciam, quod de se profitetur divinus Bernardus, qui quiddam de fratribus suis praedicaturus, Laudem Domini loquetur os meum, inquit, non vestram. Hujus igitur Domini laudem et ego merito loquor, qui ut Maurum puerum, sibi sanctoque Benedicto, a parente Euthychio, tradi voluerat: sic te pene adhuc infantem, sibi consecrari voluit, patrocinantibus et educantibus eodem S. Benedicto et Vedasto, in quorum nobili asceterio ad virilem usque aetatem, ut te, illisque dignum erat, eductus et informatus: ut hac quoque in re Maurum virum vir imitareris, cui puero puer assimilatus eras; utroque illo divo volente, S. Willibrordo commodatus es, cujus familiae Efternaci praeesses. Id quomodo praestes, non dicam, ne a laudibus Domini ad tuas deflexisse videar. Sed eum ipsum Dominum merito mecum laudes, qui eam tibi mentem, gratiamque contulerit, ut non modo tuis filiis omni ope consuleres, verum etiam patres tuos velut a mortuis excitares, ut ex his quoque redivivis illi haurirent vitae beatae praecepta, atque adhortationes, te singulis illorum occinente salutare illud carmen:
Dubitabit fortassis imperitus quispiam quid mihi ista mortuorum excitatione velim. An non quodammodo a mortuis excitat, qui eos qui tam altum tot saecula silentium tenebant, loquentes, imo clamantes inopinato facit? Altum tacebat Thiofridus, delitescentibus in unius bibliothecae angustiis ejus monumentis, immortalitate dignissimis; idque annos jam quingentos prope et quinquaginta. Thiofridus, cujus FLORES, sanctorum tumulis aspersi, ipsitumulo, ut sic dixerim, oblivionis inclusi, et indignae ignorationis, latebant: cum dignissimi essent qui omnium piorum naribus applicarentur, quippe qui sint Christi bonus odor Deo, et odor vitae in vitam iis qui salvi fiunt (II Cor. XI, 15, 16) . Quod si qui immundi scarabaei hoc tam suavi odore offendentur, nihil mirum: nam etiam ille bonus Christi odor iis qui pereunt, odor est mortis in mortem ( versu decimo sexto). Hunc igitur odorem, hos FLORES producis, Praesul amplissime, non contentus iis recreari, nisi, quod sine fictione didicisti, sine invidia omnibus communices (Sap. VII, 13) . Magnas tibi debebit eo nomine orbis Christianus gratias; sed tu majores Deo: qui post tot annos, te potissimum elegerit (cum tot alii, Thiofridi ante te, haeredes, de eo, aeque atque ipse, siluerint) qui hanc lucernam sub modio latentem, super candelabrum poneres [Col. 0301] (Matth. V, 15) et ostenderes, tibi cordi esse illud Sapientis: Sapientia abscondita, et Thesaurus invisus, quae utilitas in utrisque? (Eccli. XX, 32) . Quae haec Sapientia? quis thesaurus? Epigraphe loquitur. FLORES EPITAPHII SANCTORUM. Non sunt hi Flores decidentes, quibus horrendum Vae intonat propheta (Isa. XXVIII, 1) . Sunt potius qui quasi rosa plantata super rivos aquarum fructificent: quasi Libanus, odorem suavitatis habeant; quasi lilium dent odorem, et frondeant in gratiam (Eccli. XXXIX, 17, 18, 19) .
Hic videlicet odor sagaces tibi nares replevit, et effecit ut curreres in odorem Florum istorum. Parum hoc tibi fuit. Ne parum utilis (etsi perquam gratus) videretur odor rosae, Libani, lilii; effloruit tibi Thiofridi liber, tanquam praecox uva, et laetatum est cor tuum in ea (Eccli. LI, 19) . Longius te provexit haec laetitia. Consiliatus es, ut enarrares quid hi FLORES odoris funderent; et enarrandi studio, ut furore repletus es. (Eccli. XXXIX, 16) .
Nihil do auribus tuis. Adeo te vidi ferri in horum Florum vulgationem, ut revera ferri potius, quam tua sponte agere videreris. Mihi quidem visa est haec praecox uva odore suo te inebriasse. Ac sic factus quasi vir ebrius, et quasi homo madidus a vino a facie verborum sanctorum (Jerem. XXIII, 9) quae per Thiofridi os Dominus fundit: sensisti in corde tuo, quasi ignem exaestuantem, et defecisti ferre non sustinens (Jerem. XX, 9) . Itaque totis portis apertis, hunc odorem, hos Flores emittis, et publici juris facis hunc Thesaurum hactenus absconditum.
Hic thesaurus, ut in tuo fundo inventus, ad te jare redit, etsi tua liberalitate, omnium futurus. Hi Flores ex tuo horto lecti, tibi potissimum offeruntur non suavius fragrantes, sed nitentes aliquanto jucundius. Opellam, quam, te volente, impendi non peto ut boni consulas. Persuadet hoc tua tibi humanitas, cui injurius sim, si odiose flagitem quod sponte mihi porrigit. Faciet eadem, ut eo alacrius recenseam Vitam magni sancti Willibrordi, ab eodem florilego Thiofrido conscriptam, et tuis item auspiciis propediem typis divulgem. Eadem opera apparebit magis ac magis Dominum, qui tibi dedit ut portares jugum ab adolescentia, imo a pueritia, ut ante dixi, tua (Thren. III, 27) etiam dedisse, ut levares super te. Quod ego hoc loco non videor perperam accepturus, si exponam, super se levare cum, qui animum, cogitationes, curas erigit ad majorum suorum vitam, virtutes opera et scripta cognoscenda, ac aliis quoque patefacienda; ut tu ad Thiofridum te levas, qui plus quinis saeculis supra te est; ad Willibrordum, qui fere novennis.
Sic pergito, et Ecclesiam catholicam tibi demereri ne cessa: cujus filii mecum orabant ut ad eorum conspectum aliquando leveris in coelum; quorum opera, et res gestos, notas esse voluisti in terris. Ita faciat ille aeternus.
Luxemburgi, 21 Martii ipsis S. Benedicti, magni monachorum Patris, feriis, anno Christiano 1619.
Admodum R. Atque Amplissimae P. T. Servus in Christo Johannes ROBERTI.
Ad lectorem
[Col. 0301A] Vix video, quid tibi dicam, lector amice, quod vel ex proloquio ad amplissimum antistitem, vel ex Thiofridi Vita, vel ex notis meis, haurire ipse non possis. Tamen haec pauca habe.
1. Correctiora dare non potui quae do, meliorum librorum destitutus auxilio. Spero tamen nihil esse momenti alicujus quod commode intelligi non possit. In obscurioribus, notae juvabunt.
2. Capitum singulorum epigraphas, tui commodi causa, capitis cujusque initio, auctoris verbis ascripsi: cum ipse ad libri initium duntaxat posuisset.
[Col. 0302A] 3. Notas, quo magis in promptu essent, malui singulis capitibus subjungere quam ad operis finem rejicere. Spero tibi probatum iri.
Haec tenes? vale, et reliqua Thiofridi a me exspecta. Quin et, si potes, juva, ut alia ejus opera, aut epistolae alicunde ad me deferantur. Curabo ut recipias cum fenore et cum gratia.
Sed heus tu. Etiam hoc verbum. Si Zelandus es, aut Hollandus, hunc librum tibi commendo, vel ob nobilem historiam, quam reperies in Vita Thiofridi, § 4.
Iterum ad lectorem
Ut sunt tempora, mihi Thiofridi Vitam vulgare paranti, suggerit animus non defuturos qui dicant, non tantum illum esse, ut magni referat scire quis fuerit, quid fecerit. At, qui sic sentiat, ex iis [Col. 0302A] forte sit, qui maximi faciat Vitas Romanorum Graecorumque a Plutarcho scriptas. Nec ego eas contemno. Quid? Philosophorum apud Laertium Vitae, quid videntur? Sit et his suus honos. Quid poetarum [Col. 0303A] a Crinito vulgatae? Poterant certe quaedam ignorari sine magno detrimento. Quid Icones et Vitae Calvini, et similium pestium, quas epidemica ipse pestis, Beza, inficiendo Christiano orbi, sparsit? Hunc vero dignum judico, qui, cum profiteretur se celebrare vivos doctrina simul et pietate illustres, quorum praecipue ministerio, vera religio instaurata sit: de uno tamen horum tam illustrium heroum, justo Dei justi judicio excaecatus, disertis verbis scripserit. Cum in aula, pessima pietatis et honestatis magistra, [Col. 0304A] vitam fere omnem consumpsisset, mores parum Christianos ne in extrema quidem aetate emendasse. Is fuit clemens Marotus. En, a quo verae religionis instaurationem petas! Petat Beza, illi similis. Me quidem certe rivalem non habebit.
Thiofridum nostrum cum ejusmodi monstris ne componi quidem fero. Quin et fidenter dico, et Plutarchi Catonibus, et Laertii Biantibus, et Criniti Propertiis, longe praeferendum. Ita sentio: Tu, Lector, voveo ut mecum.
Vita Thiofridi
[Col. 0303B] Damno ipse meum institutum, erudite Lector, qui scribere aggrediar Vitam quam profiteri cogor me pene totam ignorare. Itaque rectius mutem epigraphen, et rescribam: VITAE FRAGMENTA. Atque haec ipsa sunt oppido pauca; sed, quod magni facias, ex ipso Thiofrido collecta; qui unus optime novit quid de se scriberet. Si quis aliunde juvare poterit (hactenus frustra opem imploravi) amice fecerit si suggeret; et erit, cum licebit addere. Sed ad tam brevem scriptionem, sat praefatum.
Non probo, qui nomen ei mutant, et vocant Theofridum, cum ipse ubique se scribat Thiofridum: aut, Latino fine in vernaculum mutante, Thifrid, aut Thiefrid. Lib. III Carm. De Vita S. Willibrordi:
[Col. 0303C] Venit in emporium mandrita Thifrid memoratum. Minus etiam capio, aut probo, quod eum quidam, nescio unde, vocabat Theodefridum.
An et Vernatus dictus censeat quis ex illo ejus versu, quo Vitam S. WILLIBRORDI a se scriptam, ipsi sancto dedicat: Thiefrid Vernatus, Wilbrord hoc dedico munus Pauperis ingenii Apage. Legendum sine dubio Verna tuus. Sancti WILLIBRORDI se vernam vocat, qui etiam se vernarum Domini vocat vernulam, Vitae ejusdem sancti cap. 36, quod infra in hac Vita leges.
Nomen mihi videbatur Anglicum quid, aut Frisicum sonare. Sed nomina facile migrant. Neque aliud [Col. 0303D] habeo quod addam, nisi ingenuam meae ignorantiae confessionem.
Hic iterum parum mihi liquet. Pauca quae legi, vel collegi, accipe. Ut de Vita ejus ante ingressum in religionem, et Efternacensem coetum, sileam, de qua [Col. 0304B] nihil omnino habeo quod dicam, adolescentem ad modum, ac pene puerum id Vitae institutum arripuisse, colligo ex aetate, de qua infra, § 9. Post annos religiosae professionis, ut minimum 39, abbas factus. Vide ibid. Abbas vixit annos 28. Hoc me docet Annotatio religiosi cujuspiam Efternacensis, antiqua manu ad finem libri IV. Florum ascripta, ex qua et alia de Thiofrido discimus itaque eam hic verbotenus repraesento. Est ejusmodi: Thiofridus abbas hujus monasterii, doctor egregius, dictator hujus libri, anno Incarnationis Domini M. LXXVIII, XIII Kalend. Septemb. abbatiam Romae suscepit, eamque per XXVIII annos strenuissime rexit: vir subtilis ingenii, monimenta plurima, in prosis, et metris, et diversis historiarum cantibus, in quibus mirifice claruit, dereliquit. [Col. 0304C] Hactenus ibi, atque haec de vitae decursu generatim. Jam quaedam particularia videamus.
Praeter illa quae proxima Annotatio suggerit, ista observavi.
1. Successit Regimberto abbati, cum hic annos 30 praefuisset. Ita ms. Efternacensis, nomine LIBER AUREUS, pag. 115.
2. Hujus Regimberti adhuc viventis fuit coadjutor, sive designatus successor. Sed post ejus mortem, cum quidam competitor Caesarem adversus Thiofridum interpellaret, pontificem ipse vicissim adiit, qui ea tempestate erat Gregor. VII; quo aequissimo judice jus suum obtinuit, ac sic quod ait Annotatio, abbatiam Romae suscepit. Vide Bertelium in Historia [Col. 0304D] Luxemb. et Catalogum ms. abbatum Efternae.
3. Jura et libertates Efternacensis monasterii per Caesarem Henricum quartum confirmari curavit. Liber aureus cum Caesareum diploma posuisset, sic concludit pag. 101 in fine: Haec acta sunt anno Dominicae Incarnationis M. XCV, Indictione III, anno [Col. 0305A] vero domini imp. Augusti Henrici regni XL, imperii XII, annitente venerabilis domini abbatis Regimberti successore Thiofrido. Addit: Testes hujus concessionis, et confirmationis idonei, et nobilissimi sunt isti. Henricus Palatinus, etc. Videlicet tanti erat tum Dei ecclesias beneficiis prosequi, ut et Caesares id unice studerent; et maximi quique principes, vel testium vice adesse, sibi honorificum in primis ducerent. Jam, quomodo in eo genere res habeant, videmus. Sed omittendum non est, ab ipso Thiofrido scripta videre illa verba proxime ex Aureo libro descripta. Quis enim alius defunctum quidem Regimbertum, venerabilem dominum abbatem diceret; Thiofridum vero, tum ad sacrae gubernationis clavum, sedentem, ne uno quidem honoris vocabulo dignaretur?
[Col. 0305B] 4. Gichilingen allodium apud Born, et Alstorff comparavit, eaque fratrum usibus delegavit. Verba sunt Catalogi abbatum Efternacensium.
5. Magnum virum fuisse Thiofridum, et in aestimatione maxima, ex eo apparet quod Bruno Trevirensis archiepiscopus, eum non modo intimum amicum habuerit, sed et animam illi suam commendarit, ut leges in epistola hujus operis Florum dedicatoria. Hoc accipio, tanquam ei fuerita sacris confessionibus, et sacris conscientiae consiliis. Perseveravit hic Brunonis in Thiofridum amor, et affectus ad hujus usque mortem, imo sepulcrum. Docet hoc Catalogus abbatum: In senectu e bona, inquit, obdormivit in Domino, sepultusque est in conventu, a Brunone Trevirensi [Col. 0305C] archiepiscopo. Fuit porro hic Bruno ex illustri comitum Brethermiorum, et Lauffensium familia patre Arnoldo, matre Adelheida, ut refert Christophorus Browerus noster in Annalibus Trevirensibus, hactenus non editis, ad annum Christi 1102, qui et ibi, et deinceps tum alia memorat de Brunonis virtutibus, atque in primis de insigni ejus munificentia: tum illud de ejus auctoritate, et summa dignitate, vicedominatum pro Henrico Caesare, rerumque summam obtinuisse, et in maximis reip. motibus, gubernacula scite, sapienterque tractasse. Nec mihi dubium est quin etiam ad haec, nostri Thiofridi optimis saluberrimisque consiliis uteretur.
6. Inter ista rerum Thiofridi fragmenta, religioni [Col. 0305D] mihi ducam, praetermisisse singulare ejus facinus, in quo, si alibi usquam, apparet ejus tum prudentia, tum auctoritas, tum sanctitas. Accedit, quod gemmula quaedam est historiae, quam non temere alibi reperias, cum sit memoria dignissima. Gratias mihi pro publicatione agent (certe debebunt) tum quivis alii antiquitatis studiosi, tum maxime Belgii ocellus, Antuerpia, et Walichrensis insula, atque in ea Mittelburgensis urbs. (Heu! ubi hujus jam, antiqua illa catholica pietas?) Sed multo majores gratias debebunt admodum reverendo, atque amplissimo viro, D. Petro Richardoto Efternacensi abbati, ac domino, qui ejus narrationis copiam ex divi Clementis Willibrordi bibliotheca, fecerit: longe autem amplissimas ipsi Thiofrido, qui talia et sic patraverit, et sic piae [Col. 0306A] posteritati, immortalibus scriptis tradiderit. Unde piaculum censeam, vel me verbum in ejus verbis mutare, vel a quoquam illi fidem abrogari. Igitur in Vita Willibrordi, quam triginta sex capitibus distinctam accurate scripsit Thiofridus (habebit hanc Vitam, publico hactenus non visam, notulis aliquot meis illustratam, antiquae pietatis amans Lector, favente coelesti Numine) cum capite 35 exposuisset accurate, quemadmodum Walichrenses bello graviter vexati a Ruperto juniore, Balduini filio, Flandriae comite ope divi Willibrordi, nobilem, atque adeo miraculosam victoriam obtinuissent: de bello deinceps intestino, inter ipsos exorto, caput 36 texit: quod ecce habes cum sua epigraphe.
CAPUT XXXVI.— De adventu Ygumeni Thiofridi in [Col. 0306B] Walichrensem insulam et pace ibi reformata et confirmata per jucunda miracula.
«Post, ubi pericula virtute et Domini gratia propulit, ( nempe insula Walichrensis ) ab externis bellis, velut in viscera sua, arma; convertit, et exemplo furentium, manus ac membra sua, ipsa caesura, ab hostili, in civilem sanguinem ferrum exacuit. In perniciem exarsit mutuam, et caesis nobilioribus insulae primatibus, in tantam prorupit discordiam, ut neque libere ingredi, neque egredi ulli esset copia. De uno populo duo compugnantia effecta sunt corpora, et eorumdem castrorum homines in duas hostiles divisi sunt acies. In partibus exitialis odii adeo conflagravit incendium, ut absque apparatu armorum, et coetu contribulium, et satellitum, ne [Col. 0306C] ipsa quidem Parasceve, qua summus veri tabernaculi pontifex ac pastor essentialiter bonus pro ovibus suis animam suam ponens, domino Patri obtulit sacrificium, sanguinem suum, inaestimabile mundi pretium; auderent accedere ad deosculandum lignum dominicum. Fessis demum, et fractis, post multa suorum funera, variosque labores, in tanto aestu periculorum, tutissimus portus consiliorum visus est, communi Legatione Efternacensem ygumenum Thiofridum philochristum ad se accersere, ut ex auctoritate praecluis patroni Willibrordi, cujus vice fungebatur, mersis rebus suis consulere: et disturbatae pacis foedera operam daret, reconciliationis gratia, reformare et componere. In portu [Col. 0306D] Antwerpensi eum adventantem biduo exspectaverunt cum sedecim longis navibus; sed eo necessitate itineris, moras innectente, generalis placiti sui, quod tertio imminebat die redire coacti exactionibus, ejus adventus et susceptionis honorem necessariis suis, et dilectoribus commendaverunt, ipsius emporii magistratibus. Aruerant autem omnia sata eorum, aeris intemperie, nec irrigabantur ullo humore roris et pluviae, sed minitabantur sterilem annum messibus ingruere. Cumque classem velis cedentibus ventus incumbens propelleret, mediumque rates profundum tenuissent, mente licet lugubri, ingenti tamen accensi ardore fidei, exclamaverunt devotione hilari: o Domine, o sancte Willibrorde, si venturus es ad nos, tuum peculiarem populum, apostolatus tui in [Col. 0307A] domino signaculum, evidens da indicium, et antequam portu condamur alto, fac descendere ac influere imbrem frugiferum. Nec mora subito intonuit laevum, et turbida testantur conceptum aequora ventum. Jamque polo pressae nubes densantur in imbres, spissataeque fluunt, et caumatis ac siccitatis dispendia excludunt. Pluviam voluntariam Dominus haereditati suae segregavit, quo evidentissimo clementiae suae signo dilecti sui in spiritu adventum declaravit. Nauticus illico clamor ferit aethera, et adductis lacertis spumant, ac dehiscunt, convulsa remis, rostrisque stridentibus aequora, et omnes ecclesiasticum, non nauticum, concinentes celeuma, in sua hilares prosiliunt littora. Vix vero illis propria subeuntibus moenia, vicarius egregii antistitis Willibrordi, ab universis [Col. 0307B] Antwerpensibus, longe a civitate, cum sanctorum suorum pixidibus, auri et argenti operoso artificio incusis, procedentibus obviam, sicut angelus Domini, sicut Christus Jesus, cum ingenti susceptus est gloria; ibique dissidentibus reductis in gratiam, et confoederatis pace firmissima, eorum honorabili evectione transvectus est in Mitthilburgensis portus navalia. In crepusculo diei, ejus comperto adventu, omnes utriusque sexus et diversae aetatis insulani laeto complerant littora coetu, et eum, ac si ipse communis eorum patronus, et Dominus in carne venisset, intimae devotionis affectu ac honoris magnificentia exceperunt, et hymnilogica vociferatione in orationis proseucham deduxerunt. Postera cum primo stellas oriente fugaret clara dies, per laeta frequentes convenere [Col. 0307C] limina, et coram legato Domini, ad firmandum rerum praesentium statum, contra morem barbaricum, summa astitere disciplina, ac reverentia. Sed ille regens dictis animos et pectora mulcens primum aggredi, ac tractare mediocria, in crastinum decrevit differre majora et magis aspera. Cumque his intentus, eorum, et aliorum quos idoneos ducebat, haberet consilium, vidit cominus quemdam de grege inopum, prosterni, et amplecti pedes cujusdam ex prosapia, et ordine divitum, cui aliquando inconsiderata insolentia inflixit vulnus pene inremediabile, et laetiferum. Exsurgit, accurrit, cum prostrato prostratus genua ejus exosculatur, et deposito in terram ante abnuentem et obstinatius renitentem egregii [Col. 0307D] antistitis baculo, gratiam delicti poenitenti facere deprecatur, monet, ac obtestatur. Adamantinum vero illius cor et contemptor animus, nullis sanae doctrinae fomentis emollescit, ac conclamantibus, et tantam duritiem detestantibus, universis circumstantibus, non erubescit, non adquiescit. Impos animi discessit, erupit, domum rediit, et ibi e vestigio contemptus, et inobedientiae suae poenas luit; energumenus enim factus omnes astantes percussionis suae spectaculo perterruit, et omni viciniae, et familiae suae summum moerorem et luctum intulit. Anhelum ejus pectus, et protensus aqualiculus crebris et gravissimis exagitari pulsibus, et sonus audiri, quasi costarum cratem, et stomachum interius aliqua vis duris propulsaret vectibus. Et quid tanto [Col. 0308A] cruciatu crudelius, quid amarius? Tanta divinae ultionis animadversione clientes illius, et contribules exterriti, multa supplicatione defatigatum compulerunt illo ire veredarium Domini, ut captivum de tanti eriperent amaritudine supplicii. Venit, scriniolum suum, in quo portiuncula costae clementissimi Patris Willibrordi recondita est, ventri arrepticii superposuit, et e vestigio Zabulus, quia tantae sanctitatis pondus ferre non potuit, vas quod ob vindicandam inobedientiam arripuit ad glorificandam summi opificis potentiam deseruit. Tripudium ingens exortum est, quia salus domui illi facta est, quia filius Abrahae a filio aeternae mortis liberatus, et absolutus est. Interea in concione astantis et exspectantis populi, nobilitatum est aliud signum, de causa quidem [Col. 0308B] simili, sed poena dissimili. Procidit quidam in faciem ante vulneratum jam pridem a se divitem, ac summis precibus laboravit eum sibi efficere propitium et placabilem. Accessit una ad negitantem et reluctantem interpres domini ygumeni Ekehardus coenobita egregius, ante conversionem inter principes ejusdem insulae nominatissimus, accessit inquam et pluribus ac humillimis supplicavit supplicationibus, et genuum inflexionibus, ut veniam petenti, ejus jure gentium aversus, pie propter dominum, et Clementum Wilibrordum reconciliaretur animus. Sed ille improbus juvenili fastu exaudire contempsit, exilivit, discessit, et paululum secessit, cum ecce ultio in eum divina incessit. Nam sicut interiores interiori, sic exteriores oculi ejus exteriori privati [Col. 0308C] lumine subita obtenebrati sunt caecitatis caligine; et cujus iniquitas prodiit quasi ex adipe, et qui non flagellatus intumuit flatu superbiae, et non timuit os suum in coelum ponere, quid esset sentire coactus est sub verbere. Impingebat et impingebatur huc et illuc palpans, vacillans vertebatur, et confusione sua sicut diploide indutus occursum et conspectum hominum verebatur. Occurrit tandem illi offensis nutanti pedibus genitor ejus totus imbre lacrymarum perfusus, et increpans duritiem cordis ejus, porrecta manu reduxit eum in locum unde bile commotus temerario ausu est egressus. Veniam ibi supplici suo dedit, visus claritatem recepit, illuminatori omnium quantascunque potuit grates rependit. Pulchrum spectaculum [Col. 0308D] illo die divina pietas piis mentibus exhibuit, et elatis formidinem, et maximum incutiendo terrorem, futurae pacis, et reconciliationis fundamentum posuit. In angusti temporis articulo, in duobus viris quatuor celebrata sunt miracula, alter quippe pro contemptus sui reatu, desipuit amentia, et pro multorum profectu resipuit, ac saniori convaluit intelligentia: alter in oculo fratris festucam videns, in suo trabem non videns, caecitatis incurrit offendicula: sed ductus poenitentia, clariori lumine illustratus est in corpore ac anime, Proxima vero cum prima lustraret lampade terras orta dies, uno animo, eademque sententia totius insulae, quasi apum examina, convenerunt agmina, ut coram vicario pontificis egregii, et ejus reliquiis, examinarentur, et terminarentur omnium causae ac [Col. 0309A] jurgia, et sopirentur simultatum veteres offensae et exitialia odia. Steterunt ut stellae in statione sua et ordine, et subtilissima indagine investigaverunt lucem, et consilia prudentiae, quia omnes viae ejus pulchrae, et omnes ejus semitae pacificae. Nec mora, aeterna sapientia quae se cecinit per os Salomonis Ididae, Eruditis, inquiens, intersum cogitationibus, meum est consilium, et aequitas, mea est prudentia et fortitudo; per me legum conditores justa decernunt: occultae inspirationis suae gratia, in unius ejusdemque consilii summam, omnium illexit pectora, ut de singulis in utraque parte peremptorum familiis, septena sanguine proxima eligerentur capita; et eorum ac praesidentis Dominici archimandritae, et comitum ejus, decreto, ac investigatione diligentissima, componerentur [Col. 0309B] firmissimae pacis foedera. Igitur juxta commune illorum consilium, ac decretum, rei sanguinis depositis prius, more gentis, trigenis, tripla compositione libris, vellent, nollent, ne qua dissensio nasceretur ex anteactis, in aeternam discordiarum oblivionem, effecti sunt milites ultorum sanguinis. Nullo humano sed divino terrore, viri ea formae pulchritudine, et corporum proceritate, et virium ac sapientiae magnitudine praediti, ut qui eos ignoraret, non ex una gente, sed ex toto terrarum orbe, electos judicaret; viri inquam, genere, fama, et opibus excellentissimi coacti sunt, longe se inferioribus pupillis submitti, et obsequi: quod quasi dedecus improperii, nisi coelesti virtute essent coerciti, mallent [Col. 0309C] morte lucrari quam perpeti. Notandum profecto, et pro summa admiratione in posteros est transmittendum, quod gens tam aspera, audax, bellicosa, quae nunquam ferro edomari potuit, simplicium verborum loris se ligari, et constringi pertulit; et ut de ipsius veredarii domini edictis taceamus quidquid praefatus interpres ejus, ex auctoritate ejus, et sancti Patris Willibrordi jussit, ac si ex ipsius ore juberetur, nemo omnium temerare, ac transgredi praesumpsit, nemo parere distulit; tantus in omnes domini terror irruit. Pax exinde bonae voluntatis tam privata quam per mirifica antistitis egregii Clementis Willibrordi merita, tanquam ipso corporali assidente consessu, ac ordinante, reparata, et jurisjurandi sacramento coufirmata est, non modo [Col. 0309D] in Walichrensi, sed in omni adjacente insula, et aurea fruges pleno cornu defudit copia; et per duorum mensium curricula, quibus ibi moras pro communi utilit te innexuit ygumenus vernarum domini vernula; nulla ibi opera, nulla exercebantur studia, nisi gaudium, honor, et tripudia, mira exsultatio, festi dies, epulae, et convivia. In summi tum demum honoris magnificentia rediit in patriam, et cum ingenti totius civitatis suae in occursum ejus effusae susceptus laetitia, sempiternae Trinitati laudis debitae immolavit hostiam. Ac nos quia immensum spatiis confecimus aequor, et jam tempus est equum spumantia solvere colla, praeterito quodam inusitato miraculo, videlicet quod in basilica sanguine tanti Patris dotata, furto ablatum de cruce argentum, admoto [Col. 0310A] igni, per triduum non potuit conflari; et secatum in aequas partes in seminarium dissidit trium nominum, viris nullomodo visum est exaequari; pallium vero altaris non forfice, non cultello, postremo non gladio acutissimo valuit scindi: praeterito, inquam, signo tam mirabili, finem longo operi imponamus, ut in fine, qui est sine fine, permaneamus; in Christo Jesu, unico Domino nostro; multimodas pro modulo nostro, grates ei solventes, super omnibus quae reddidit nobis, et super multitudinem bonorum, quae per inclyta dilectissimi sui Clementis Willibrordi, patrocinia, largitus est nobis secundum indulgentiam suam, et secundum multitudinem misericordiarum suarum, cui laus, honor inexcogitabilis, ac ineffabilis gloria, et imperium per infinita [Col. 0310B] saecula. Amen.»
Claudit Vitam S. Clementis Willibrordi Thiofridus noster hoc nobili capite, in quo, si quid esse videbitur aliquanto obscurius, ejus explicationem candidus Lector reperiet loco proprio, id est in ipsa S. Willibrordi Vita, quam, Deo et sancto ejus bene juvantibus, non ita multo post emittemus.
Caeterum (quod rectius forte ante hoc caput posuissem) tacere plane non debeo, quod Thiofridus meus non tacuit extremo capite 35. Post illam, quam dixi de Ruperto comite relatam miraculosam victoriam, Victrix phalanx, inquit Thiofridus, post tanti triumphi gloriam, debitae laudis Triumphatori omnium solvit victimam: et votum suum, quo se ante obligaverat, [Col. 0310C] renovans, et confirmans, duo devicti principis vexilla ad Efternacensem transmisit Ecclesiam, ibi conservanda in aeternam collatae sibi per magnifici pontificis Clementis Willebrordi merita gloriosae victoriae memoriam. Haec videte, et majores vestros cogitate Walichrenses Zelandi, et vicini Hollandi.
Non is fuit Thiofridus, qui virtutes suas ebuccinaret, sanctitatem ostentaret. Sed tamen, ut aromatum, quantumvis occulte gestes, studiose celes, odor erumpit tamen; sic virtus emicat, etsi premas. Evenit hoc auctori nostro, cujus, ut alias virtutes taceam, Humilitas passim splendet,
[Col. 0311A] Charitatem, et publici boni studium in eodem leges, cum haec ejus verba leges: «Nimia charitas, quae omnia potest, omnia sperat, omnia sustinet, nos impellit, tumida malo vela suspendere, rudentes explicare, clavum regere, et S. Spiritu cursum prosequente, considere.» ( Prolog. in Vitam S. Liutwini. )
Reliquas hujus S. viri virtutes, tute ipse in scriptis ejus deprehendes, miraberis, et, quod voveo, imitaberis.
Huic paragrapho praescripsi etiam sanctitatem, quam scio equidem in Dei gratia, virtutibusque consistere. Itaque dum de virtutibus dixi, satis de sanctitate dixisse videri possum. Sed ego illustria quaedam sanctitatis signa praeterea addere velim, [Col. 0311B] quae qui videat, statim sanctitatis opinionem concipiat. Ejusmodi sunt, quae paulo ante ex ipso Thiofrido posuimus, in Walichrensi insula patrata. Ejusmodi quod idem, divinum quemdam odorem percipit e sanctorum reliquiis, ut disces ex lib. I Flor. cap. 6. Ejusmodi alia, quae ipse notabis.
Pertinet ad illustrandam Thiofridi Vitam, scire cum quibus familiariter versatus sit. De Brunone archiepiscopo, ante audisti, suam Thiofrido commendasse animam. Regimbertus, abbas, vir sanctus de Thiofridi tum sanctitate, tum eruditione et stylo, eam opinionem habuit, ut dignum censuerit, cui scribenda committeret, quae a Spiritu S. ipse acceperat [Col. 0311C] (lib. IV Flor. c. 7) .
Vixit cum abbate Humberto, homine summae religionis, ut ait ipse Thiofridus, et sanctitatis ut narratio indicat lib. I Flor. c. 6.
Addamus, hoc ipso tempore vixisse in orbe Christiano viros multos, sanctitatis et eruditionis laude clarissimos, cum quibus ( certe aliquibus) fas est credere, nostrum Thiofridum, vel colloquii, vel litterarum, habuisse commercium. Tales Gregorius VII, pont. max. Lanfrancus Cantuar. archiep. Hugo archiep. Gratianopol. S. Bruno Carthusiensis instituti auctor, Ivo episc. Carnotensis, S. Anselmus Cantuar. archiepisc. Robertus Cistertiensium fundator; et alii plures.
Sed sine conjectura, et controversia, constat, familiarem [Col. 0311D] fuisse, maximis illis Mediolacensis coenobii viris, de quibus ita refert in Vita S. Liutwini, cap. 5: Nostra quoque memoria, tam clara mundi luminaria, tam magnifica ibi (Mediolaci) virorum claruerunt nomina, ut qui minimus inter eos censeretur ordine, dignissimus haberetur summi honoris culmine: et quaecunque Ecclesia ex eis nacta esset rectorem; ut mundus solis jubare, sic ejus doctrinae, ac virtutum, illustraretur lumine.
Caeterum tot aliorum praeclarorum virorum conditione, et fortuna usus Thiofridus, adversarios etiam, Momosque habuit. Lege Prolog. Flor. et Vitae S. Liutwini.
Eruditione fuit Thiofridus, ut illis temporibus maxima, et quod magis mireris in coenobita, maxime varia. Scripturam fere perpetuam loquitur, ut post illum S. Bernardus. Sensus mysticos a S. Gregorio Magno potissimum mutuatur, etsi saepe adhibet suae inventionis, eosque acutissimos. Patres reliquos, Augustinum maxime, saepe allegat. Historias sacras, profanasque diligenter legerat; et illas saepe ac perite admodum adhibet. Oratoriam, et Poeticen, et utriusque vim, mirari licet in eo, qui nullo magistro, (ut bonis argumentis conjicio) nulla disciplina, suo studio omnia assecutus erat. Notabis etiam philosophiam mathematicasque disciplinas suis locis, docte, graviterque in medium adductas. Quid quod [Col. 0312B] theologiam scholasticam, ut alibi noto, usurpavit, antequam vel ejus magistri, vel nomen, inter eruditos, audiretur? Linguas, Graecam, et Hebraeam non ignoravit, etsi, quod usus deesset, non videtur eas perfecte assecutus. Jam
Stylus qui sit, vides. Copia in eo verborum, ac sententiarum, ingens, periodi rotundae, et velut circino in orbem actae: sed eaedem ut plurimum nimis longae, ac sic, impeditae, et dormitantem lectorem fallentes. Remedio erunt, ni fallor, notulae nostrae, quibus totam ejus sententiam breviter, ac dilucide comprehendimus. Frequens est in allegoriis, antithesibus, allusionibus ad Scripturas, historias, poetas. Affectatio Graecanicarum vocum delicatiores aures [Col. 0312C] offendit. Vides me non agere Thiofridi encomiasten, qui vitia quoque ejus aperiam: etsi ea lubens tribuo saeculo, et magistri inopiae.
Quae hactenus videre potui, sunt: Vita S. Liutwini, Flores Epitaph. Sanct. Vita S. Willibrordi prosa, atque eadem carmine heroico. Item Sermo in ejusdem sancti natalem, et alter Sermo in natalem S. Wilgisli, qui pater fuit S. Willibrordi. Plura fuisse testatur Annotatio supra a me laudata, § 4, et aliquot Fragmenta apud Jodocum Coccium in Thesauro Catholico
Centenarium obiisse puto, aut centenario proximum. Hoc ut ostendam, attende.
[Col. 0312D] Abbas factus anno 1078, duravit annos 28, desiit ergo 1106.
Atqui vivebat anno 1031 ut constat ex lib. I, Florum cap. 6, litter. O
Habes annos 75.
Jam, fuisse tum non multo minorem 25 annis, res illo capite narrata, satis indicat.
Adde, quod scribunt Bertelius, et Miraeus, obiisse Thiofridum anno Domini 1110.
Quod si est, abbatiam quadriennio ante mortem, tradidit successori Gerardo.
Ac sic, etsi 21 annorum tantum fuit in illo cap. 6, obiit tamen CENTENARIUS.
Versus de suis floribus
Flores epitaphii sanctorum
Florum. Merito sic vocat. Florida in hoc opusculo omnia, atque adeo meri Flores. Ut de dictione nihil dicam (quam eo saeculo, non floridam tantum dicas, sed et gemmeam ) rem vide. Nugari fateberis Graeculum, qui undique, etiam e faece, hausta epigrammatariorum, ἀνθολογίαν vocavit: affanias, Apuleii Floridorum libros: apinas Stobaei e Philosophis comportatas in communes locos, sententiae, quas Suidas ἀνθολογίον dixit. Longe hos, et haec praecedunt hi flores, hic florilegus. Denique quod de se mentitus est Carus, id jure, et vere glorietur Thiofridus Deo charissimus.
Lege, et mirum, ni Florum istorum suavitatis odore illectus, optes te, totum esse nasum.
FLORUM [Col. 0313C] Epitaphii Sanctorum. Videlicet sepulchra, monumenta, reliquias sanctorum, ornanda sibi sumpserat. Spectat et veterum Christianorum morem, qui hodieque perseverat, sanctorum monumenta floribus spargendi. Calvinistae idololatriam inclamant, sed nos eorum blasphemiam et impietatem. Utri rectius? judicet Augustinus; imo judicet Deus, et ejus thaumaturga manus. Narret ipse suis verbis antistes Hipponensis: Ad aquas Tibilitanas, episcopo afferente Projecto, reliquias martyris gloriosissimi Stephani, ad ejus memoriam veniebat magnae multitudinis concursus, et occursus. Ibi caeca mulier, ut ad episcopum portantem pignora sacra duceretur, oravit: flores, quos ferebat, dedit, recepit, [Col. 0313D] oculis admovit, protinus videt. Stupentibus, qui aderant, praeibat exsultans, viam carpens, et viae ducem ulterius non requirens. (De civitate Dei, lib. XXII, cap. 8.) Hanc mentem fuisse nostro Thiofrido, ipsimet credo, id affirmanti lib. IV, cap. 7, [Col. 0314A] ipso initio, et in carmine, imagini, ad ipsum libri limen, inscripto, ubi sic canit:
[Col. 0313A] Olivae [Col. 0314A] Olivae uberi. Gaudet noster scriptor allegoriis, et Scripturae sensibus mysticis, et accommodatitiis, quibus perite admodum utitur, ut legens deprehendes. Huic allocutioni gemina, et germana est illa Vitae D. Willibrordi: Plantatis in domo Domini cedris Libani, etc. uberi, pulchrae, speciosae, fructiferae (Jerem. I, 16) , in domo Domini, S. Trevericae sedis archipraesuli Brunoni [Col. 0314A] Oleaster aridus. Iterum prooemio Vitae S. Willibrordi: Oleaster insertus olivae in misericordia [Col. 0314B] uberi, etc. ; oleaster aridus (Rom. II, 17) , [Col. 0314B] Efternacensis coenobii. Scio scribi et Epternacum, et Echternacum. Sed, variantibus auctoribus, cur alium sequar quam qui in manibus est? Efternacensis coenobii nullius momenti [Col. 0314A] [Col. 0314B] Ygumenus. Iterum sic se vocat Vitae S. Willibrordi soluta oratione scriptae, ca. 36, quod est ultimum; et in carm. lib. III. Arbitror esse Graecanicum ἡγούμενον quod ducem, ductorem, praefectum significat. Graecis voculis, textui suo miscendis delectari hunc auctorem, totis ejus operibus claret. Eas maxime adhibet, quibus divinae litterae utuntur. Porro apud Matth. legis (cap. II, 6) . ἐκ σοῦ γὰρ ἐξελεύσεται
ἡγούμενος , ex te exiet Dux; et apud Lucam (XXII, 26) ὁ ἡγούμενος ὡς ὁ διακονῶν , Qui praecessor est, sicut ministrator. Et apud Stephanum (Act. VII, 10.) κατέστησεν αὑτὸν ἡγούμενον ἐπ` αἴγυπτον . Constituit eum praepositum super Aegyptum. Eodem lib. (XIV, 11) ηγουμενος του λογου , Dux verbi. Denique cap. XV, 22, ἄνδρας ἡγουμένους ἐν τοῖς αδελφοῖς , viros primos in [Col. 0314C] fratribus. Significat itaque Thiofridus se abbatem esse, ac reliquis praepositum. Unde in Carm. loco allegato, non ita multo post, tanquam se explicans de se ait:
Antequam, domine mi, praesulum gemma, et gloria, [Col. 0315A] [Col. 0315C] Archiantistica. Vox a Thiofrido, ut arbitror, novata, pro eo, quod est, archiepiscopalia archiantistica ascendissetis fastigia, ut David Jonathae, sic sanctae vestrae animae mea [Col. 0315C] Exasperatrix. Frequens apud Ezechielem prophetam, domus exasperans, de populo Israel. Rebellem significat, et praefractum contra Numen. Talem se, humilitatis studio, profitetur noster. exasperatrix conglutinata est anima (I Reg. XVIII, 1) , cum pro honestissima morum comitate et modestia, tum ex [Col. 0315C] Consanguineorum vestrorum. De Brunone, ejusque familia, quantum satis sit, in Thiofridi Vita. Itemque de familiaritate cum Thiofrido, et commendata ei anima. consanguineorum vestrorum, summae generositatis et dignitatis heroum, in me dignatione, ac benevolentia. Ex quo autem per divinae providentiae multiformem gratiam inthronizatus, mihi vilissimae favillae familiarius vestram, quasi alicujus apud Dominum essem momenti, commendastis animam: in meditatione mea intimae dilectionis vestrae ardentius exarsit flamma (Psal. XXXVIII, 4) , et in vos, omnes et totas cordis mei effudi medullas et viscera. Et Jesum testor, et sanctos ejus, et regnum ejus, in amicitia mea nihil fictum, nihil simulatum [Col. 0315B] est: sed quidquid est, id totum verum, totum voluntarium est: neque ut munificentiam vestram ad impendenda mihi ac meis quaelibet beneficia astu alliciam, sed ob divulgatae ac notae virtutis vestrae excellentiam. Nihil enim est, ut oratorum rex protestatur Tullius, virtute amabilius, nihil quod magis alliciat ad diligendum, quippe cum propter virtutem et probitatem etiam eos quodammodo diligamus, quos nunquam vidimus. Igitur,
[Col. 0317] Explicit Prohemium.
- I. De eo quod Dominus Deus noster, magnus in magnis, gloriosius operetur in minimis.
- II. De spiritus et carnis post duellum concordia, et felicitatis utriusque praerogativa.
- III. Quod nulla carnis substantia carne sanctorum sit nobilior, et in ipsa corruptione gloriosior.
- IV. De reliquiis Babylae martyris, et in apostatam angelum potestate hominis.
- V. De Sanctorum somatum suavissimi odoris fragrantia, et templi Dei, et arcae, et altaris coaptatione mystica.
- VI. De dote sanctae animae, et de odoris in corpus exanimatum transfusione.
- VII. De distantia inter defuncta veteris Adae et novi Adae filiorum somata.
Expliciunt capitula.
Cum Dominus Deus noster sit magnus, et laudabilis nimis, et magnitudinis ejus non sit finis (Psal. CXLIV, 3) , omnino difficile, imo impossibile est, ut pro magnitudine det gloriam laudi ejus (Psal. LXV, 2.) homo terra et cinis (Eccli. X, 9) . Sed quia tamen [Col. 0318B] universa creatura ad laudandum Conditoris sui nomen et magnificentiam, naturali intentione ducitur, et solum post mortem carnis, sanctorum exercitium et jubilum, interna divinae gloriae contemplatio, ac aeterna collaudatio esse creditur, nos aliqua, licet infima, portio creaturae ejus, et opus manuum ejus (Job XXXIV, 19) , laudare et glorificare essentialiter et summe laudabilem, et gloriosum in saecula (Daniel. III, 56) , promodulo infirmitatis nostrae, conemur, et ad cujus laudem per naturam trahimur, propria voluntate, ac ardentissimo mentis desiderio, confiteamur nomini sancto ejus, et gloriemur in laude ejus (Psal. CV, 47) , Corde et ore dicamus Domino Deo salutari nostro: Quam terribilia, quam magnificata sunt opera tua, Domine, nimis profundae factae sunt cogitationes tuae (Psal. XCI, 6) , quia quam terribilis est in consiliis super filios hominum (Psal. LXV, 5) ; et, licet magnus in magnis, [Col. 0319B] Gloriosus in minimis. Verba sunt epigraphes, et totius capitis breviarium. Perpetuum hoc est Thiofrido, diserte sententiam aliquam cujusque capitis initio ponere, quae totum paucis verbis argumentum contineat. Qui attendit, facile animadvertit, hoc primum [Col. 0319C] caput, non tantum esse totius Operis Praefationem, sed item continere paucis, quod pluribus tractatur totis quatuor libris. Eo enim omnia redeunt, ut ostendatur Deum mirabilem esse, non tantum in sanctis suis, sed et in sanctorum quibusvis rebus, etiam minimis. Quod ad rem attinet, in naturalibus quoque verum videtur, ut plus admirabilitatis sit in parvis rebus quam magnis. Non tacuit hoc Scriptura. Quatuor sunt minima terrae (inquit Proverb. XXX, 24) et ipsa sunt sapientiora sapientibus. Tum nominat formicas, lepusculos, locustas, stelliones. Nec fugit saeculi sapientes, et solertes naturae scrutatores, ut Patres a Deo inspiratos sileam. Plinius quidem (lib. undecimo, cap. 1.) et acutum se horum spectatorem ostendit, et exhibet disertum descriptorem. Restant, inquit, immensae subtilitatis animalia. De parvis loquitur. Iterum de iisdem: Nusquam alibi spectatiore naturae rerum Artificio. Cap. seq. In magnis corporibus, aut certe majoribus, [Col. 0319D] facilis officina, sequaci materia fuit. In his tam parvis, atque tam nullis, quae ratio quanta vis, quam inextricabilis perfectio? Ubi tot sensus collocavit in culice? et sunt alia dictu minora, Sed ubi visum in eo praetendit? ubi gustatum applicavit? ubi odoratum inseruit? ubi vero truculentam illam, et portione maximam vocem ingeneravit? qua subtilitate pennas annexuit? Vide plura ibi, et deinceps de aliis animalculis, maxime de apibus formicisque. Concludamus ejusdem verbis, cum justa aliqua indignatione: Sed turrigeros elephantorum miramur humeros, taurorumque colla, et truces in sublime jactus, tigrium rapinas, leonum jubas, cum rerum natura nusquam magis, quam in minimis, tota sit. gloriosius tamen mirabilia operatur in minimis. Nam quid minus dissoluto cinere? quid brevius est transitivo nomine, [Col. 0319D] Cujus esse transeundo est esse. Transimus enim cum tempore in quo sumus, et a quo, velimus, nolimus, rapimur, ut, unquam iidem simus; et tollimur, ut ne sic quidem, diu simus. De tempore ejusque fluxu, multa divinitus lib. II. Confess. pluribus capp. D. Aug. cujus esse transeundo est esse? Sed divinae majestatis virtus incomprehensibilis, ineffabilis sicut terram informem formavit in animam viventem [Col. 0319B] (Gen. II, 7) ; sic terram corpori humanitatis suae conformem in terram et pulverem reversam (Gen. III, 19) , in pulverem dat mirabilius vivere per Spiritum vivificantem (I Cor. XV. 45) ; et qui ex nihilo rerum condidit universitatem; intransitivi, ac aeterni nominis sui virtutem declarare dignatur in pulveris nomine, [Col. 0320B] Cujus nulla substantialiter est natura essentiae. Vel hyperbole est, cum nihil esse possit sine essentia; vel comparat pulveris essentiam cum divina; vel, quod magis censeam, indicat, pulverem nihil censeri, cum non sit exiis quorum aliqua habeatur ratio; [Col. 0320C] non, inquam, homo, non animal aliud, non arbor, lapis, etc. cujus nulla substantialiter est natura essentiae quod antequam dicatur, nihil est, in dicendo nihil; postquam dicitur, remota omni sophisticae augmentationis stropha, quantum ad se, [Col. 0320A] nihil est. [Col. 0320C] Nihil, et transitivum apud nos, etc. Sensus est, Deum sua benevolentia et potentia id efficere, ut aliquid censeatur, atque adeo magnum, quod alioqui pro nihilo putabatur. Sic gentium Doctor vocat ea quae non sunt, tanquam ea quae sunt (Roman. IV, 17) . Et Magister vitae (Luc. XX, 38) Omnes vivunt ei. Ex hoc Thiofridi loco, aliisque colligimus theologia scholastica, quam vocamus, imbutum fuisse (non modo philosophia) idque non magistrorum sermone, aut libris (qui nihil dum ea aetate vulgaverunt) sed ingenii praestantia, et studii assiduitate. Itaque nihil verear, ipsum inter eos referre, qui eam disciplinam vel repererint, vel illustrarint. Nihil, et transitivum apud nos, quorum esse ex nihilo, et in transitu est, in conspectu ejus qui solus est, intransitive ac vere est; et quod nostrae mortalitati mortuum, ejus immortalitati est vivum, et quod nobis esse, illi constat non esse. Atque ut invisibilia ipsius, ac sempiterna virtus ejus, et divinitas altius intellecta conspiciantur (Rom. I, 20) , operosiore in his, quae orta ex nihilo, redisse videntur in nihilum, potentia operatur. Et cum [Col. 0320C] Sancti, divina, et coelestia animalia. Cur sic eos hoc loco vocet, non assequor, nisi ut ostendat, non redisse in nihilum, ut videri dicebat: sed rediisse in coelum, unde, ut mox subjungit, originem [Col. 0320D] traxerant. Tamen propter hanc coelestem originem, forte alludit ad quatuor animalia, quae Ezechieli juxta fluvium Chobar apparuerunt. De quo fluvio mox. sancti, divina et coelestia animalia, post flumina Babylonis, super quae sederunt et fleverunt dum recordarentur Sion (Psal CXXXVI, 1) ; [Col. 0320D] Post gravem gurgitem Chobar. Ad hunc fluvium mira ostensa sunt Ezechieli, ipso teste cap. I, et alibi. Esse ipsum Euphratem, bona et bonorum auctorum sententia est. Gravem vocat Thiofridus, quod ad illum habitarent captivi Israelitae, Ezech. I, 1, et clarius, cap. III, 15; sed cur hunc fluvium nominat inter tot flumina Babylonis, ubi sederunt et fleverunt? An, quod hujus nomen notum est, aliorum non est? an ob etymologiam nominis, quam solens consectatur? Nam Chobar, ut alios significatus taceam, in Ecclesiaste cap. I, 10, valet JAM, quatenus usurpatur in rebus praeteritis. JAM praecessit, inquit, in saeculis, quae fuerunt ante nos. Sic censebitur rapidissimo suo cursu nos secum rapere, quod Thiofridus asserit, dum ait, nos perpetuo transire. Lubens audiam aliorum judicia. post gravem gurgitem Chobar (Ezech. III, 15) , habitaverint in Hierusalem Civitate Domini virtutum (Psal. XLVII, 9) , et haereditate acquisierint eam: terrestrem illorum [Col. 0320B] domum habitationis hujus dissolutam (II Cor. V, 1) , cum omnibus appenditiis suis tam intimis quam extimis, tanta exornat gloria; ut tum demum jure credantur esse, quando mortalitatis conditione, in originem suam redisse, ac nihil aestimantur esse; tum demum exaltetur lignum humile, et ex arido fiat viride, quando senuerit in terra radix ejus, et in pulvere mortuus fuerit truncus ejus (Job XIX, 8, 9) . Ad odorem enim aquae, ad glorificationem glorificati Spiritus, finita fine infinito nomina, et arescentia [Col. 0321A] olivae in domo Domini fructiferae germinant [Col. 0321C] Ramalia. Vox Ovidio et Persio usurpata; quorum hic:
Et nimirum, cum homo compositus sit ex carne ac spiritu, quae invicem sibi adversantur (Spiritus enim concupiscit adversus carnem, et caro adversus spiritum [Galat. V, 17] ), postquam in virtute Domini pax fuerit data (Psal. CXXI) , et facta carnis mortificata (Rom. VIII, 3) , quanta ante discordia, tanta post duellum, inter utrumque coalescit concordia, et in morte quae est solutio animae a corpore, non finitur, [Col. 0322A] imo perficitur: non deficit, sed in augmentum Dei proficit. [Col. 0321D] Caro fit spiritualis. Non mutata natura, sed obedientia, et spiritus imitatione, cui se ad nutum attemperat. Sic equum quasi rationis participem dicimus, cum eo alacer, et acer tendit, quo domini insidentis minimus nutus indicat. Hac mente David: Cor meum, et caro mea exsultaverunt in Deum vivum (Psal. LXXXIII, 3) . Caro siquidem subjugata spiritus imperio, quasi unum cum eo efficitur, cujus naturam sequitur, fitque spiritualis, sicut e contrario spiritus si degenerat, si conditionis et dignitatis suae praerogativam non considerat, si a carne vincitur, et in servitutem redigitur, fit carnalis: et sicut haec morientem, sic ille vermem pascit non morientem (Isa. LXVI, 24; Mar. IX, 43, 45, 47) . Spiritus item carnem suam quam afflixit, et concupiscentiis suis mortificavit, glorificatus glorificat; et per cujus mortificationem, mortem evasit, et beatae vitae meruit aeternitatem: post finem, non finiri, post corruptionem, dat [Col. 0321D] Incorruptionis gloria supervestiri. Respicit illud Apostoli (I Cor. XV, 53) . Oportet corruptibile hoc induere incorruptionem. Porro verbum Supervestiri [Col. 0322C] sumpsit ex Epist. II, ad Cor. cap. V, vers. 4. Quod non adnotassem, nisi ut simul indicarem, familiare esse Thiofrido, cum e Scriptura aliquid affert, [Col. 0322D] e pluribus locis simul haurire. Hoc argumento est, undique eum plenum, undique redundare; ut de eo dici possit: Hoc ructat quod bibit. incorruptionis gloria supervestiri. Omnia praemia, omnia spiritus gaudia adipiscitur caro, si [Col. 0322B] spiritui consentit; omnia supplicia omnes carnis aerumnas patitur Spiritus, si se carni substernit [Col. 0322D] Si carnis spurcitias immaculato calle non transit. Translatum ex officio Ecclesiae de sancta Agnete. , si ejus spurcitias immaculato calle non transit, si clibanum ignis ejus, et [Col. 0322D] Ollam accensam. Allegorias et sensus mysticos frequens miscet. Quid hoc loco olla? Dicat D. Gregorius Magnus, quem noster diligenter lectitavit, ac non semel allegat. Olla succensa (inquit, lib. XVIII Mor. cap. 11) est cor humanum, saecularium curarum ardoribus, desideriorumque anxietatibus fervens. Quae a facie Aquilonis succenditur, id est, diaboli suggestionibus inflammatur. Ipse enim vocari nomine Aquilonis solet, qui dixit: Sedebo in monte testamenti, in lateribus Aquilonis (Isa. XIV, 13) . Vide plura ibi, et ejusdem operis lib. XXXIII, c. 41. ollam accensam, cujus facies est a facie Aquilonis (Jerem. I, 13) non exstinguit. Caro de terra sumpta, sed terrenis, voluptatibus mortua ascendit cum spiritu sursum; spiritus de coelo sumptus, sed coelestibus desideriis non accensus, imo totus carni deditus descendit cum carne deorsum: et sicut haec infeliciter victrix, in reprobis nec inter supplicia deficit, sed semper deficiendo subsistit, et moriendo non moritur; sic ille infelicius victus, semper essentialiter vivendo, non vivit, sed non moriendo moritur, non deficiendo, non subsistendo, deficit, subsistit, finitur [Col. 0322C] semper, et sine fine est. O quam infelix spiritus hominis, si a carne, quae corrumpitur et aggravat animam (Sap. IX, 15) , deprimitur et obruitur! quam felix caro, quae non renititur, sed spiritui subditur! quam felix homo, qui cor suum ad Dominum, dirigit, cujus spiritum Dominus ad se trahit, ut ad conversationem sui desiderii, et interiora, et exteriora ejus commutet, ut nihil jam menti exterius libeat nihil caro interius, vel si appetit, adipisci studeat; sed omne, quod homo est, ad eum, a quo est, et interius desiderando ferveat, et exterius se [Col. 0323A] edomando constringat! felix profecto caro, quae simul omnis in hac vita deficit, quae jam nullis suis motibus servit, sed praesidens spiritus cuncta ejus fluxa restringit, et quodam districtionis suae gladio omne quod in illa male vivebat interficit. Felix procul dubio omnis homo, qui vivens, in cinerem revertitur, qui mortalitatis suae non obliviscitur, qui ante carnis mortem, carni moritur, cujus interna [Col. 0323D] Vermis de sola, et pura terra. Christum indicat, qui seipsum in psalmo vermem vocavit. Hic intima nostra depascitur, cum ejus amore urimur. vermis (Psal., XXI, 7) de sola et pura terra, intemerata videlicet Virgine, procreatus depascitur. Felix, inquam, qui jam non est in carne, sed in spiritu cujus corpus mortuum est propter peccatum, spiritus vero vivit propter justificationem et corporis sui exspectat redemptionem (Rom. VIII, 10, 23) . Cumque in uno homine duo sint homines, interior [Col. 0323B] et exterior, et duo unum sint, felix utique ille est, in quo fit illud, quod scriptum est: Si duo consenserint de omni re quamcunque petierint fiet eis a Patre meo, ubi enim duo congregati fuerint in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII, 19) . Summa quippe et interna felicitas est hominis in corpore peregrinantis, si in medio duorum unum habentium consensum, mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus est (I Tim. II, 5) , qui pax nostra, fecit utraque unum, et medium parietem maceriae solvit inimicitias in carne sua, ut duos conderet in uno homine, faciens pacem, et reconciliaret utrosque in uno corpore Deo per crucem, interficiens inimicitias in semetipso, ut in utroque accessum habeamus in uno spiritu ad Patrem (Ephes. II, 14, 18) . Et revera exceptis angelis lucis, [Col. 0323C] nihil in creaturis felicius est homine, qui a carne non superatur, sed desideriis ejus quae militant adversus animam (I Pet. II,) dominatur. Nihil item, exceptis spiritibus apostatis, infelicius est homine, qui quotidie de vita periclitatur, et cujus animae libertas captivatur. Victor judicabit angelos (I Cor. VI, 3) ; Victus cum angelis peccantibus, et rudentibus inferni detractis, detrahetur in Tartarum (II Pet. II, 4) , ubi ignis eorum non exstinguetur, sed erunt usque ad satietatem visionis omni carni (Isa. LXVI, 24) . Ille sanctis aequalis erit angelis, iste inferior et infelicior bestiis; quippe cum hae, ut quidam aeternae sapientiae symmysta asserit, non sperent judicium, nesciant cruciatum nec salutem post mortem repromissam [Col. 0323D] sibi; hujus vero in hac vita gaudium, licet innumeris adversis casibus implicitum, tamen sit instar puncti, et velut visio nocturna (Job XX, 5, 8) transeat; et quia hic ex anima simul et carne peccat, illic in igne, [Col. 0323D] Ignis, qui non succenditur. De infernali loquitur. Non succendi dicit, nempe studio humano, et aggestis lignis. Est enim absque his, Dei voluntate, aeternus. qui non succenditur (Job XX, 26) , in anima et carne pariter cruciatus sustineat. Hic, [Col. 0324A] cujus infirmitatem spiritus adjuvat (Rom. VIII, 26) , cujus absconditus cordis est homo in incorruptibilitate quieti et modesti Spiritus, qui in conspectu Dei locuples est (I Pet. III, 4) , pergit ubi vita est, et sicut in profundissimum infernum descendunt omnia reprobi inlecebris carnis abstracti et illecti (Job XVII, 16; Jac. I, 14) , ut nec hoc ei a tormento sit liberum, quod hic relinquit mortuum; sic omnia ejus, qui in mundo extra mundum est, ad coelum coelorum ascendunt, ut nec id quod ex se insensibile in terra deserit, ab interna remunerationis gratia immune sit; sed caro, quae in omnibus, comes et particeps fuit laboris et mortificationis, sit etiam consors honoris et glorificationis. Igitur si carnem damnati peccatoris spectes, quid homine [Col. 0324B] abjectius, quid putidius? si spiritum, quid miserabilius, quid damnabilius? Si item spectatae sanctitatis hominis carnem consideres, quid illa in terra nobilius, quid mirabilius? si spiritum, quid excellentius, quid gloriosius?
Nimirum, excepta carne Christi, quae pretium est mundi, nulla carnis substantia carne sanctorum est nobilior, quae quanto spiritui subjectior, tanto est liberior, et in ipsa corruptionis resolutione gloriosior. In nativitate ad laborem et miseriam; in morte nascitur ad requiem et gloriam. Ad gloriam, inquam, nascitur, quamvis quod ex verme conceptum [Col. 0324C] et progenitum est, a vermibus comedatur, et pulvis in pulverem revertatur: quia quae in plerisque sanctorum nihil distare visa est a carne peccatorum, et suppliciis deputata, et contemptui est habita, in morte, ut lux a tenebris, grandi discernitur distantia; et evidentissime agnoscitur, aliud esse ex natura, aliud ex meritis et gratia. Ex natura est putribilis; ex meritis et gratia longissimo tempore, etiam contra naturam durat imputribilis, ac ab ea esuriens repellitur vermis. Cumque vermes sint cives hominis, illum civem suum non facile, non subito cognoscunt, qui [Col. 0323D] Dei et angelorum civis. Arrogans assertio videatur, nisi Apostolus (Ephes. II, 19) audacius etiam dixisset: Estis cives sanctorum, et domestici [Col. 0324D] Dei. Magnum est esse Dei civem, sed plus esse, domesticum utinam, quoties gloriamur, hinc in Domino gloriemur. Dei et angelorum civis est; et qui vermes, infestas videlicet cogitationes, a se repulit, [Col. 0324D] Dulcedo vermis non est. Job de impio loquens (cap. XXIV, 20) . Dulcedo, inquit, illius vermes. Thiofridus verbis illis ultro se offerentibus in alium sensum utitur, sensu quem dicunt accomodatitium. Fuit haec ratio Scripturis utendi, post Thiofridum nostrum, sancto Bernardo usitatissima, ut etiam quandoque pie jocari videatur. dulcedo vermis non est, non [Col. 0324D] avide discerpitur, non quasi famelicam ingluviem satians, avidius absumitur. Caro sanctificata, per naturam induta putredine, et sordibus pulveris, dormit in pulvere (Job VII, 5, 21) ; per gratiam et meritum, vigilat in mirifico opere, et eum cujus dulcedo est vermis (Job XXIV, 20) , resuscitat de pulvere, et [Col. 0325A] reddit gratiae. Et omnino mirum est: vermes pascit, et homines sanat; putredo est, et putredinem tollit; jacet, et jacentes erigit; in nihilum resolvitur, et a principibus et potestatibus aeris hujus timetur: et qui signaculum similitudinis, plenus sapientia, et perfectus decore, in deliciis paradisi Dei fuit (Ezech. XXVIII, 12) , et qui factus est, ut nullum timeret (Job LXI, 24) ; dissolutum cinerem reveretur: et rex super universos filios superbiae, qui omne sublime videt (ibid., 25) , a favilla torquetur; inter astra matutina ad laudandum (Job XXXVIII, 7) conditus Conditoris magnificentiam; rugit ad pulveris memoriam, et concentum angelicum vertit in sonum brutorum animalium. Sentit pulverem regnare super se, qui noluit Deum regnare super se [Col. 0325B] (Luc. XIX, 14) , qui voluit Deo adaequare se. Plagas suas in energumenis confitetur, parere cineri cogitur, cujus nefaria seductione homo post vermem, in pulverem resolvitur. Cujus esse tantum de coelo est, cruciatur ab eo, cujus esse etiam de terra est. Mutire apud favillam non audet, qui principium viarum Domini est (Job LX, 14) , qui Dominum Deum suum tentare ausus est. Et licet hoc insigne aeternae [Col. 0326A] divinitatis donum cum [Col. 0325B] Per usum. Usu et exemplis constare ait, daemones ad reliquias sacras horrere, et, ut ipse loquitur, mutire, apud favillam, non audere. Omni saeculo id obtinuit, ex quo Dei Filius nostra mortalitate vestitus est. Non est brevium notarum, longas complecti historias. Alioqui difficile non sit multa de hoc genere producere. Sufficiat unum, alterumve. Sanctus Ambrosius, sermone de sanctis [Col. 0325C] Nazario et Celso: Cur non honorent corpus illud fideles, quod reverentur et daemones? quod et afflixerunt in supplicio, sed glorificant in sepulchro! Sanctus Hieronymus contra Vigilantium scribens, et indignans, ab impuro illo haeresiarcha, sanctorum reliquias, vilissimum pulverem appellatas, diabolum alloquens, ait. saepius hoc vilissimo tortus es pulvere. Idem ad Marcellam (epist. 17, capit. 5) : dum de Christi sepulcro: Si nobis non credimus, credamus saltem diabolo, et angelis ejus, qui quotiescunque ante illud de obsessis corporibus expelluntur, quasi in conspectu tribunalis Christi, stantes contremiscunt, rugiunt, et sero dolent, crucifixisse, quem doleant. Hoc non magnopere mirabitur, ad Christi sepulcrum contigisse, qui eumdem Hieronymum, et sanctissimam feminam Paulam, non minora audierit testantes de sepulcro tanto inferiore; Elisei, inquam, Abdiae, et Joannis Baptistae. De illo igitur ita in epitaphio Paulae ad Eustochium [Col. 0325D] virginem filiam: Ubi multis intremuit consternata mirabilibus. Namque cernebat, variis daemones rugire cruciatibus, et ante sepulcra sanctorum, ululare homines more luporum, vocibus latrare canum, fremere leonum, sibilare serpentum, magire taurorum. per usum, tum [Col. 0325D] Ex auctoritate Scripturarum. Narret Lucas, et triumphet Paulus, ejusque reliquiae: Virtutes non quaslibet faciebat Deus per manum Pauli: ita ut etiam super languidos deferrentur a corpore ejus sudaria, et semicinctia, et recedebant ab eis languores, Τά τε πνεύματα τὰ πονειρὰ ἐξέρχεσθαι ἀπ` αὐτῶν , et spiritus nequam egrediebantur (Act. XIX, 12) . Erubescant miseri Calvinistae. ex auctoritate Scripturarum sit perspicuum; ad levigandum tamen lectoris fastidium, quod uniforme solet generare eloquium, evidens de tripartita historia nostro stylo proferamus testimonium.
Julianus, apostatarum Idea, de Parthici belli quod administrabat, sollicitus victoria: cum Dominus Deus secundum prophetam requirendus sit pro vivis ac mortuis (Isa. VIII, 19) , Ochoziae Israelitici idololatrae, qui misit ad consulendum Beelzebub deum Accaron (IV Reg. I, 2) , secutus vestigia, [Col. 0325D] Daphnei Pythii. Apollinem Dafneum vocat, quod in Daphne coleretur. Locus erat prope Antiochiam. Historiam totam, quam suo stylo se narrare THIOFRIDUS profitetur, vide apud Sozom. lib. V Hist., cap. 18, 19; Ruffinum, lib. I, cap. 36; Socrat. lib. III, cap. 18; Theodoretum, lib. III, cap. 16. Contra horum [Col. 0326B] omnium auctorum fidem, atque etiam D. Chrysostomum, lib. Contra gentiles, prodigiose mentiuntur centuriones Magdeburgenses (cent. IV, cap. 13) diabolum de industria simulasse se impediri a martyre, ut translationem et venerationem reliquiarum promoveret. Dafnei Pythii consuluit oracula. Sed cum voce [Col. 0326B] negata, [Col. 0326B] Cirrheae vates templi. Cirrha, Phocidis oppidum, Apollinis oraculo clarum. Hinc ipse Apollo [Col. 0326C] Cirrheus dictus. Juvenalis:
Limine terrifico metuens consistere Phaebas, tunc in ipso fatidico penetrali, afflaret pectore quieto, nec Phebeio urgeretur verbere ac stimulo; tandem tam alti Delius causam requisitus silentii, responsum dedit [Col. 0326D] In verbo Domini. Quomodo Apollo, id est cacodaemon, responsum dat in verbo Domini? Id est, Domino imperante; ut illud: In verbo tuo laxabo rete (Luc. V, 5) . Adhuc hodie exorcismi Ecclesiae daemones veritatem fateri cogunt. in verbo Domini: in vicino esse tumulum Babylae martyris egregii, seque tantae sanctitatis [Col. 0327A] ejus pondere opprimi; et tam resoluti somatis vereri viciniam, quam spiritus cum Deo deorum regnantis praesentiam. Cumque imperator tanti praerogativa confusus praeconii, a Galilaeis, (quo nomine nostros odio nominis Christiani solebat appellare) quasi gratia probri, reliquias martyris jussisset auferri: convenit Ecclesia Dei nigra, sed formosa, obscura, sicut tabernacula Cedar; pulchra, sicut pelles Salomonis (Cant. I, 4) , concurrit omnis aetas ecclesiastici ordinis omnis sexus et conditio; et deducebant arcam servi Domini in jubilo (II Reg. VI, 15) . In laetitia cordis, per sex millia passuum, psallebant voce altisona: Confundantur omnes qui adorant sculptilia (Psal. XCVI, 7) . Cum ambularent, quasi sonus erat multitudinis, ut sonus castrorum [Col. 0327B] (Ezech. I, 24) , et resonabat terra in voces illorum, et de se interpretabantur illud propheticum: In laetitia egrediemini, et in pace deducemini (Isa. LV, 12) . Dissolutos egregii martyris cineres prosequebantur, ut exercitus ducem: Caritas, quae foras mittit timorem (I Joan. IV, 18) , ab eis omnem terreni principatus exclusit terrorem: nihil in eorum mentibus profani valuit principis saevitia. Sitiebant dulciora super mel et favum (Psal. XVIII, 11) pro Christi nomine supplicia. Chariora et gloriosiora eis habebantur ossa mortua, quam fulgenti curru invecta totius mundi gloria. Sed cum filii Dei jubilarent (Job XXXVIII, 7) prae cordis exsultatione, idololatrae operti sunt, sicut diploide, confusione (Psal. CVIII, 29) , et tabescebant moerore prae spiritus contritione (Isa. LXV, 14) ; [Col. 0327C] confusum profecto est gaudium a filiis hominum (Joel I, 12) , et [Col. 0327D] In ultionem proditi athletae Dei. Sententia est. quod diabolus prodidisset, et ejici curasset Babylam, ipsius templum statim fulmine tactum conflagravit. Vide auctores ante nominatos. in ultionem proditi athletae Dei, commoti sunt cardines coeli (Isa. VI, 4) , et templum antiquitatis consumptum est igne coelesti, et deauratum simulachrum Pythii contritum, et [Col. 0327D] Materialiter. Valet, meo judicio, reipsa: ne quis existimaret sola Christianorum aestimatione, pro favilla et cinere habitum; quod utique jam ante [Col. 0328D] verum erat. materialiter assimilatum est favillae et cineri (Job XXX, 19) . Proditor sepulcri martyris, auctor proprii factus est dedecoris, et unde gloriosissimi testis Dei gloria, inde daemoniacae falsitatis aucta est ignominia, et proditionis pretium in proditoris versum est supplicium. Est nimirum mira Dei dispensatione dispositum, ut homo etiam exutus hominem, jus habeat et exerceat in angelum, cujus super hominem imperium, in morte mediatoris Dei et hominum, hominis [Col. 0327D] Christi Jesu (I Tim. II, 5) , est dirutum; et qui primae conditionis praerogativa factus est super omnia condita, primae quoque transgressionis irremediabili ruina redactus sit infra omnia; et quem ad culpam nulla traxit infirmae carnis substantia; illi caro, cujus infirmitas ruinae suae ac praesidentis et vivificantis se animae exstitit causa, dominetur etiam mortua; et versa vice, ei imperet praeposita, cui servivit subdita; et cujus esse est ex lutea materia, [Col. 0328A] praesit ei cujus natura est coelestis et angelica; et poenas quascunque victor devictae potuit inferre, redemptae victrice ac dominatrice Dominica carne, et victrix victum cogat persolvere. Et quis investigabiles divinae dispensationis investiget divitias, quis excogitet, quis explicet, quanta sensus Domini sit profunditas? Vermem facit angelum; infra vermem, et omnia infima redigit angelum: de terra coelum; de summo coelo, inferiorem condit abyssum: quae supra infra, quae infra ponit supra: et inextricabilem sua sapientia contexit labyrinthum; ut prorsus non sit mirum eminentissimum vas electionis Paulum, qui raptus est ad tertium coelum, et in paradisum, altitudinem divinae mentis admiratum, exclamasse per Spiritum sanctum: O altitudo divitiarum [Col. 0328B] sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! (Rom. XI, 33.) Non substantiam, non formam assumpsit angeli, sed venit in similitudine carnis peccati (Rom. VIII, 3) , assumpsit lutum nostrum et cognovit figmentum nostrum; ac recordatus, quoniam pulvis sumus, homo sicut fenum (Psal. CII, 14, 15) . factus est ipse fenum, ne nostra in perpetuum caro permaneret fenum, et fenum nostrum vertit in frumentum, et se nobis dedit panem vivum (Joan. VI, 51 52) , ut trajiceretur in corpus nostrum, et nos efficeremur corpus suum, et os ex ossibus ejus, et caro de carne ejus (Gen. II, 23) . In paupertate carnis suae omnes thesauros sapientiae et scientiae recondidit [Col. 0328C] (Colos. II, 3) ; et cum nos sua membra fecit, divitias quas secum attulit in exstinctam quoque electorum carnem ac ossa mirifice transtulit: et sicut ipse natura est Filius Dei, sic, qui Spiritu Dei aguntur, hi adoptione sunt filii Dei (Rom. VIII, 14) ; et sicut caro ejus non vidit corruptionem (Act. II, 27, 31) , sic caro illorum naturaliter corruptibilis, non amittit Dei sui super se sanctificationem.
Non [Col. 0328D] Non habet in se. De carne sanctorum loquitur, de qua in fine cap. 4. habet in se, non egerit ex se corruptionis fetorem, sed futurae incorruptionis odorem; non olet, sed redolet; non aerem inficit, sed paradisiaci [Col. 0328D] odoris suavitate nares et pectora fidelium afficit: nulli officit, imo saluti omnium proficit; fetentes artus facit non fetere: infirmitatem expellit infirmitate: saniem corporis ac animae peccati confectae vulnere, tam suae corruptionis sanie, quam spiritus sui curat medicamine. Quae plerumque iu sanctis vel podagrici, vel chiragrici, aut hydropici, aut alius alicujus inordinati humoris exuberantia [Col. 0328D] Etiam familiarissimorum a se summovit frequentiam. Id non infimis tantum et terrae filiis accidit, sed et regibus. Testis impius ille Antiochus, cujus odore et fetore exercitus gravabatur, et quem [Col. 0329D] nemo poterat propter intolerantiam fetoris, portare (II Mach. IX, 9, 10) . , etiam familiarissimorum a se summovit frequentiam, et [Col. 0329A] sedulitatem jucundissimam; post animae dijugium, omnes cujuscunque conditionis et nationis, ad glorificandum Auctoris internae suavitatis munificentiam, persuavissimi odoris de putredine spirantis, allicit fragrantiam. Odoris quippe suavitas animae dignitatem et munditiam; fetoris obscenitas ostendit carnis vilitatem et immunditiam: In olenti carne, carnis olent spurcitiae ac vitia; iu odorifera anima, redolent virtutes ac merita. Caro olida, spiritus immundi curia, quam ille, assumptis septem spiritibus nequioribus se, ingressus est vacantem, et scopis mundatam (Matth. XII, 45) ; resoluta, ostendit quam in se turpissimi hospites exercuerunt immunditiam: Caro autem sancta, spiritus sancti aula, et reclinatorium aureum (Cant. III, 10) , in quo cum Patre coenavit [Col. 0329B] Filius (Apoc. III, 20) , cui per ascensum purpureum, de lignis Libani est ferculum (Cant. III, 10, 9) , evidentissime declarat per odorem mirificum, ejus in se cum summa reverentia, cum summa honestate ac modestia recubitum; cujus guttur est suavissimum et genae sicut areolae aromatum (Cant. V, 16, 13) . Sed si quis dente Theonino rodere nos voluerit, quod carnem sanctorum domum Dei praesumimus astruere, noverit, esse tabernaculum exterius et tabernaculum interius (Hebr. IX, 2, 3) : noverit, Apostolum dixisse, eodem spiritu sed longe alio intellectu, Scio quod non inhabitat in carne mea bonum (Rom. VII, 18) ; et item: Nescitis quia corpora vestra templum est Spiritus sancti? (I Cor. VI, 19.) Templum profecto Dei sunt tam corpora quam spiritus electorum Dei, et benedicta [Col. 0329C] gloria Domini de loco suo (Ezech. III, 12) , ubi in spiritu humilitatis, et animo contrito (Daniel. III, 39) , holocausta pinguia et medullata, opera videlicet Deo acceptabilia, et tota orationum lacrymis infusa, Deo offerunt filii Dei, et ascendit fumus incensorum de manu angeli, super altare aureum, quod est in conspectu Domini (Apoc. VIII, 4, 3) . In tanti sanctuario templi posita est arca testamenti (III Reg. VI, 19) ex imputribilibus et ad ignem durescentibus non ardentibus [Col. 0329D] Lignis setim. Albae spinae genus, sed quod in justam arboris molem excrescit. Vide Hieron. in Isa. c. XLI. Quidam existimant esse ipsam cedrum. lignis setim (Exod. XXXVII, 1) ; caro videlicet Redemptoris nostri, viridis ligni (Luc. XXIII, 31) , sola tremenda et adoranda cherubin et seraphin; sola extra conditionem naturae, in aeternum imputribilis, et [Col. 0329D] Exiguae passionis. Non vult Christum modicum quid passum, absit: sed non diu passum, maxime si cum aeternitate conferas. exiguae passionis; durabilis et incorruptibilis, [Col. 0329D] quia sola in fine temporum concepta et progenita est contra naturam carnalis conditionis ac propaginis, Est, inquam, intra Sancta sanctorum arca testamenti, circumtecta ex omni parte auro mundissimo (Hebr. IX, 4) , et mystico operta propitiatorio, corpus videlicet Christi Domini, qui est auctor [Col. 0330A] Veteris et Novi Testamenti; cujus sanguis clavis est paradisi, qui sapientia Patris factus est propitiatio pro peccatis nostris (I Joan. II, 2) ; cui non comparatur aurum obrizum (Job XXVIII, 15) ; qui vincenti dat manna absconditum (Apoc. II, 17) dulcissimum et eminentissimum, immortalitatis et coelestis panis donum; qui leges suas non atramento, sed spiritu Dei vivi; non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus (II Cor. III, 3) superscribit; cujus carnis tertia die resurrectionem virga Aaron praefiguravit (Num. XVII, 8) : quae inter duodecim virgas, nostrae usque in tempora restitutionis, omnium ariditatis typos, sola in mysterium corporis Domini, veri Sacerdotis nostri, post mortis ariditatem, in resurrectionis florem erumpentis, [Col. 0329D] In tribu Levi. Hoc non otiose addit Thiofridus, sed ut indicaret se agnoscere Christi carnem [Col. 0330D] non modo ex Juda, tribu videlicet regia; sed et ex Sacerdotali, esse sumptam. S. Hilarius (can. 1. in Matth.) de SS. evangelistis Matthaeo et Luca sermonem faciens: Suis uterque partibus, inquit, Domino nostro Jesu Christo, qui est aeternus et Rex, et Sacerdos, etiam in carnali ortu, utriusque generis gloriam probaverunt. Simili probandi ratione usus S. Augustinus (lib. II De consen. evangelist., cap. 1) concludit: Firmissime tenendum est, carnem Christi ex utroque genere propagatam, et regum scilicet et sacerdotum. in tribu Levi ad florem rediit et [Col. 0330B] fronduit; et quod natura non habuit, fructum protulit. Atque haec mystica et salutaris arca, inter duos aureos et productiles cherubin (Exod. XXV, 18) est constituta; inter cherubin, inquam, per quos sanctae animae et carnis in plenitudine divinae scientiae et charitatis sanctimonia intelligitur, et munditia; quia per redemptionis humanae mysterium sanctificantur corpus et anima, et de auro fulgent purissimo, de divina profecto sapientia; atque cuduntur et producuntur per laboriosissimae hujus vitae exercitamina, ut utrique in die Domini nostri Jesu Christi serventur sine querela (I Thess. V, 23) . Cumque omnia quae tropologice de electorum dicuntur capite, ipsis quoque membris congruant mystice; animae etiam sanctorum et somata sunt testamenti arca, intus et [Col. 0330C] foris auro tecta: quia intus fulgent divina scientia, et foris optima morum congruentia: et in eis posita est testificatio (Exod. XXV, 16) , id est omnis sanctae doctrinae abundantia; et ex utroque latere assistunt cherubin (ibid. 18) , angelorum videlicet custodia; ut interius exteriusque muniantur ab exterminatoris Aegypti saevitia (Exod. XII, 29) . Et in tam mirifico Dei templo est mysticum altare (Exod. XXV et seqq.) , cor purgatissimum et spirituale; in quo sacerdos (Lev. VI, 12 seqq.) homo quisque sanctus, anima et corpore indeficientem nutrit ignem charitatis geminae; ac ne unquam exstinguatur, mane per singulos dies, in ortu solis justitiae, illustrata mentis caligine; ligna, tam exempla Patrum, quam [Col. 0330D] praecepta Dominica congerit, et sese holocaustum desuper imponit, dum omne vitium in se exurit; et de interna impinguatione, quasi de hostiae pacificorum adipe, pacem inter se et Dominum faciens, odorem de se suavissimum reddit: et tanti ardoris flamma inexstinguibilis nunquam deficit, nunquam [Col. 0331A] decrescit; sed etiam [Col. 0331C] Post hujus vitae unguem. Ita in utroque ms. Unde mutare non lubuit. Sed eum nullus inde sanus sensus exculpi possit, dubium mihi non est, quin sit legendum, ignem. Nam certe de indeficiente igne agebat: quem, cum charitatem interpretetur, rectissime convenit cum illo Apostoli: Charitas nunquam excidit (I Corinth. XIII, 8) . post hujus vitae unguem, ferventius et amplius ex interna contemplatione accrescit. In tanti templi Dei praeconium dicitur per Ezechielem, Spiritus sancti os, et organum, cui totius spiritualis aedificii, et portae in domo Domini clausae, mystico aenigmate revelatum est mysterium: Ostende domui Israel templum, ut confundantur ab iniquitatibus suis, et metiantur fabricam, ut erubescant ex omnibus quae fecerunt (Ezech. XLIII, 10) . Templum quippe Dei ad confusionem peccati ostenditur, dum electorum Dei corporis et animae sanctitas, in exemplum virtutis subtiliter pensanda, et utiliter imitanda proponitur; dum quanto subtilius pensando discutitur, tanto amplius peccatrix anima ex omnibus quae fecit erubescit, et confunditur: et [Col. 0331B] tanto districtius in se culpas judicat, quanto altius quod admiretur, considerat. [Col. 0331C] Erubescit profecto de se, dum recognoscit, non posse ullo modo salvari se, nisi pulvis exiguus, per meritum sanctificati Spiritus, salvet se. Caute legendum, et sane intelligendum. Potest utique aliter quis salvari: sed Deus bonus, qui varie mirificat sanctos suos, decretum suum, de quibusdam [Col. 0331D] salvandis, non nisi per sanctorum reliquias exsequitur. Quis enim, nisi Calvinista, aut alioqui haereticus, neget salutem multorum promotam, spectatis ad martyrum, aliorumque SS. sepulcra, miraculis? Similis loquendi modus est sancti Pauli (Act. XXVII, 31) . Nisi hi in navi manserint, vos salvi fieri non potestis. Erubescit profecto de se, dum recognoscit non posse ullo modo salvari se, nisi pulvis exiguus, per meritum sanctificati Spiritus salvet se; dum se in vita non vivere, et exstinctos cineres videt post mortem efficacius vivere: imo non tam vivere quam regnare, et miraculorum gloria coruscare. Igitur nihil mirum si templum Dei resolutum, si arca testamenti, caro scilicet electorum Dei, odoris fragrantia omnia longe excedit aromata, cum ex ea per inhabitantem Spiritum, virtutum opera ascenderint sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae ac thuris (Cant. III, 6) , continentiae scilicet ac salutiferae orationis; et universi pulveris pigmentarii, qui praeparat et discernit pigmenta [Col. 0331C] boni operis; qui descendit in hortum suum ad areolam aromatis, ut pascatur in hortis, et colligat in regnum suae dilectionis, lilia eximii et perpetui candoris (ibid., 1) .
Dos profecto piae animae [Col. 0331D] Secundum Ambrosium. Locus est ad cap. XXIV S. Lucae, V. 1, ubi SS. mulieres portant quae paraverant aromata. , secundum Ambrosium, sunt mystici et suavissimi odores myrrhae, croci et aloes, et ipsa habens in se odorem agri pleni, cui benedixit Dominus (Gen. XXVII, 27) [Col. 0331D] Optat spirare Austrum, non Aquilonem. Vox sponsae est (Cant. IV, 16) . Surge, Aquilo, et veni, Auster. Ubi τὸ surge ugantis est et pellentis; quasi dicat, cede, abi. Quid ita? Breviter hic explicat Thiofridus, ut, inquit, horti sui vernent, non decutiantur flores. Ergo utriusque venti ille est effectus. Sed dubio procul mystice hoc loco ista accipienda. Ergo cum D. Hieronymo (in Isa. cap. XIV) . Aquilonem censeamus exstinctionem charitatis: Austrum vero, [Col. 0332C] cum D. Gregorio (lib. IX Mor. c. 9.) Fervorem Spiritus sancti cujus adventu antiquus hostis, velut Aquilo, expellitur. , optat spirare austrum, non aquilonem (Cant. IV, 16) ; ut horti sui vernent, non decutiantur flores. Invitat sponsum in hortum suum, ut comedat fructum pomorum suorum (Cant. V, 1) , ut fluant ei aromata illius (Cant. IV, 16) , ut delectetur varietate fructuum et odorum ipsius. Venit sponsus, sponsae libat oscula, inter ejus commoratur ubera, et audit inter epithalamii [Col. 0332C] Crusmata. Κρούω Graecis est, praeter caetera, musica instrumenta pulso. Hinc κροῦμα , ipse pulsus. Thiofridus vel legit, vel formavit κροῦσμα , quod et plausum significat. Sic accepisse arbitror, ipsa epigraphe praefationis in Vitam S. Willibrordi Prologus in vitam Wilbrordi crusmate dignam. Neque male ita hic quoque capias.
Sed fidenter dico, cum electi Dei sint aeternae Sapientiae [Col. 0335C] Archisterium. Vox ab auctore nostro ficta et saepius usurpata ad normam illarum, μοναστάριον φροντιστήριον . Sumit autem pro principe alicujus habitatione, sine palatio, in quo τὴν ἀρχὴν , id est principatum, et imperium, potissimum ostendit. Ut plurimum autem magnis Dei amicis attribuit eam appellationem, et ad singularem eorum laudem utitur. Quandoque tamen alia omnia significat, ut cum infra, apostatam Julianum sic insultabundus appellat. archisterium, cujus habitationem vaporat odor, sicut cynnamomum et balsamum (Eccli. XXIV, 21) ; et cum habeant fialas aureas, plenas odoramentorum (Apoc. V, 8) largae praedicationis, et latae charitatis mysterium: aequissima nimirum divinae aequitatis agitur ratione; ut, qui in carne corruptibili, [Col. 0335C] attendentes illud apostolicum: Corruptio incorruptelam non possidebit (I Cor. XV, 50) , spiritus elegerint incorruptionem; contra carnis conditionem, suavissimi odoris fragrantiam, qua incomparabiliter animae illorum perfruuntur, in conditoris sui contemplatione, sensibus quoque mortalium ingerant, dum mortali conditione descenderint in corruptionem (Job XXXIII, 24) . Corruptionis siquidem infirmitatem trahunt ex veteri Adam; sed tanto excellentiorem super filios Adam adepti sunt gloriam, [Col. 0336A] quanto eminentiori distantia differt novus a veteri; a terreno coelestis Adam. Quod a veteri acceperunt, descendit in corruptionem (Coloss. III, 9) ; quod a novo mutuati sunt, solam novit incorruptionem: et quia exuerunt veterem hominem cum actibus suis, et induerunt novum, qui secundum Deum creatus est (Ephes. IV, 24) ; ex gratia novi, in eadem carnis corruptione, quam ducunt ex veteri, internae suavitatis habent et exhibent incorruptionem. Adae quippe veteris natorum, et minus perfectorum cadavera fetent super omnia olida; et licet defuncti divites, purpurati, [Col. 0335D] Ceratis Brandeis involvantur. Genus vestis, qua cadavera ad sepulturam involvebantur. Lineam fuisse, aut gossipinam suspicari licet, quando quidem cera densabatur. Non memini hanc vocem alibi legere, excepto Joanne Diacono, Vitae B. Gregorii Magni lib. II, c. 42, in historia quam inde noster Thiofridus describit, infra, lib. III, c. 4, et Gregorio ipso, lib II Registri, epist. 30. ceratis brandeis involvantur; licet ferinis tergoribus insuantur; tamen, nisi obfirmatis diligentissime [Col. 0335D] Libitinis. Feretrum Libitina solet significare. Hic pro sarcophaga poni facile apparet. libitinis includantur, a putore eorum viva somata aut moriuntur, aut [Col. 0336B] gravi aegritudine afficiuntur. In Adam autem novo renatorum, et in novitate vitae ambulantium, et non deviantium perfectorum corpora, quae configurata corpori divinae claritatis (Philip. III, 21) , in resurrectionis gloria, erunt spiritualia; tum demum instar pigmentorum; quae non tam integra quam comminuta: instar aromatum, quae suavis redolent trita et diffusa; eminentioris ac evidentioris divini miraculi gratia, fragrantiore odoris aura, humana perflant pectora; cum, pretiosissimo [Col. 0335D] Fracto margarito. Alludit, opinor, ad illud [Col. 0336C] Marc. XIV, 3, fracto alabastro, effudit, etc. Itaque etiam hoc loco accipiendum margaritum pro vasculo inde confecto. Tropica tamen locutio corpus, sive carnem nos jubet intelligere. fracto margarito, [Col. 0336C] Ad originem et antiquam possessionem. Error fuit Origenis, animas ante corpora fuisse, et nescio [Col. 0336D] (77) quibus in receptaculis latitasse, donec a Deo, alia alias, in corpus mitterentur. Vide lib. I Periarchon, cap. 7. Platonici jam longe ante hoc delirium delirarant. Vide, si placet, Rodiginum, lib. X, cap. 16. Absit ut noster Thiofridus id sentiat, aut hoc loco velit. Non ignorabat homo studiosissimus, non negligebat vir religiosissimus, Leonis primi papae sententiam, qua eum errorem damnavit, contra Priscilianistas scribens, epist. 93. Itaque Thiofridus tantum animae originem docet esse a Deo, cujus majestatis thronus in coelo: non autem ex traduce, quem Tertulliani errorem haeretici quidam, nostro hoc saeculo, innovarunt. Nec modus loquendi multum abhorret ab illo Sapientis, (Eccle. XII, 7) : Spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum. Nam illud redeat, quasi indicare videtur ibi ante fuisse, quam corpori daretur. Sed solam originem significat, et auctoris effectionem. ad originem et antiquam possessionem suam aromatibus virtutum condita revolaverit anima. Nam cum natura animae de coelo ducat originem, ac ejus sit particeps naturae; carnis autem [Col. 0336C] substantia de terra sortiatur materiem, ac ejusdem originis suae servet qualitatem ac similitudinem: esset quidem, sed non adeo mirabile, si in mutua, et rata complexione utriusque, id quod de coelestibus est, et cujus inter homines conversatio in coelis est (Philip. III, 20) , ubi perpetuae suavitatis odor naturaliter est: vim conditionis suae exereret in terra, ubi alterutrum ex implicatione impedimentum naturae est; in terra, inquam, quam serpens comedit (Gen. III, 14) ; quae in protoplasto, maledictione [Col. 0337A] damnata, spinas et tribulos, punctiones profecto, et incentiva vitiorum, germinare permissa est (ibid., 17) ; quae ut intolerandi fetores per naturam comitentur omnino necesse est. Sed hoc incomparabili est dignum admiratione, quod in utriusque separatione, cum utrumque ad principalitatem suae redierit naturae; id quod de immundo terrae conceptum est semine (Job XIV, 4) , ac fetore, quasi de summa coeli, non de terrena oriundum sit, habitatione; secundum naturam coelestem, non suam terrestrem, inaestimabiliter suavem de se exhalat odorem: et non [Col. 0337B] Effectivae materiei. Catachresis videtur. Effectivam vocat, quod ex ea corpus compactum, et effectum esset. effectivae materiei suae, sed vivificatricis animae in se repraesentat dignitatem, et conditionem: et sicut supra animas, anima in [Col. 0338A] carne, extra carnem est; sic caro supra carnem, in terra, supra, imo extra terram est; et non tam sequitur naturam ejus unde sumpta est, quam ejus, unde vivificata, et vegetata est. In coelestem terrestris [Col. 0338B] Mutatur natura. Non secundum substantiam, sed accidens. mutatur natura, mors in sanctorum carne sua superfecte non obtinet jura: sed caro in carne Christi, morte destructa, efficacius vivit defuncta. Matricis suae nescit fetorem, sed fragrantissimi spiritus sui servat in se odorem; et, quia ex se fetet in conceptione, in procreatione, in educatione, postremo in totius vitae praesentis administratione; tandem ex praecedenti utriusque connexione, totius suavitatis fragrantiam spirat de se in resolutione, quam non habet ex conditione.
Explicit liber primus.
- I. De mausoleis sanctorum, et quare omnis lapis pretiosus et aurum sit eorum operimentum.
- II. Quod tanto cineri non comparetur materiale aurum, nec omne quod in rebus volventibus est pretiosum.
- III. Quod jus sanctae animae sanctitatis suae affluentiam transfundat in omnia pulveris sui ornamenta et operimenta.
- IV. Quod cives civitatis uranicae floccipendant quidem monstra avaritiae, sed magnipendant devotionem fidei Christianae.
- V. Quod per mundi concupiscibilia comparentur etiam coelestia.
- VI. Quod praeclara sit sanctorum paupertas, quae post carnis mortem coeli et terrae meretur divitias, et quare habeant ciboria et pyramidas.
- VII. Quid sentiendum sit de illis electorum Dei pigneribus quae consumuntur a bestiis et avibus, vel immerguntur fluminibus.
Expliciunt capitula secundi libri.
Non sordent profecto [Col. 0337C] Sanctorum mausolea. Majorum nostrorum quanto major fuit pietas et religio, tanto in ornandas et exquisitis honoribus honestandas SS. reliquias, [Col. 0337D] profusior fuit liberalitas. Hinc illa mausolea, quae hodieque plurima visuntur, sanctorum corporum receptacula. Plurima solo aequarunt, atque adeo intra solo eruerunt hagiomachi Calvinistae, non magis sanctorum odio, quam auri argentique amore. sanctorum mausolea, ut sepulcra Pharisaica, foris dealbata (Matth. XXIII, 27) , sed eum ipsa quoque mors, quae primae transgressionis summa et irreparabilis est poena, in eis sit pretiosa (Psal. CXV, 15) , vitalis et gloriosa; et quae in minus perfectis, obitus; in terrae animantibus est interitus; in illis sit transitus: et quae in aliis vitae finis, in ipsis celebretur [Col. 0337D] Natalis. Sic diem obitus sanctorum vocant antiqua Ecclesiae Martyrologia, eo haud dubie, quod nobis denati, Deo et beatorum coetui multo sint felicius [Col. 0338C] nati. Magna erat pompa, et multa vanitas antiquorum, natalitiis suis diebus. Martialis:
[Col. 0341B] Nimirum sicut aeternae Sapientiae non adaequatur aurum obryzum mysticum (Job XXVIII, 15) , sic tanto cineri non comparatur materiale aurum, nec omne quod in rebus temporalibus est pretiosum. Quid enim est aurum et omne quod ex terra est pretiosum nisi mutato colore lutum? Sed inter cineris naturam et [Col. 0341C] Auri auram. Versato in poetis Thiofrido ultro poetarum sermo occurrit. Virgil. VI Aen. Discolor unde auri per ramos aura refulsit. Auram intellige splendorem.
Sicut enim sermo Dei vivus, et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti, usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque et medullarum (Hebr. IV, 12) , mystice pertingit; sic sanctae vis animae, cum Deo jam regnantis, ab intimis ad extima ad se, cum in carnis carcere clausam, tum in coelestis Hierusalem municipatum translatam, pertinentia, se mirifice diffundit: et quidquid sanctis praevenientibus, ac intercedentibus meritis, per carnem et ossa, mirabile gerit; idem mirabilius de dissoluto pulvere, in omnia tam exteriora, quam interiora, cujuscunque materiae, vel pretii, tantae [Col. 0345B] favillae ornamenta, et operimenta transfundit. Atque ut ipsa anima in corpore non videtur, et tamen mira per corpus operatur, sic pretiosi pulveris thesaurus, licet non videatur, licet non tangatur; sanctitatis tamen affluentiam (qua de fonte qui manat de domo Domini, et [Col. 0345D] Irrigat torrentem spinarum. Fonte gratiae divinae hunc torrentem irrigari ait. Lucem huic loco, non nimis alioqui claro, affert S. Hieromyn. Apolog. ad Pammachium pro lib. contra Jovinianum, circa finem: Fons signatus, inquit, de quo fonte ille fluvius manat, juxta Joel, qui irrigat torrentem, vel funium, vel spinarum: funium, peccatorum, quibus ante illigabamur: spinarum, quae suffocant sementem Patris familias. In gratiam Calvinistarum, obiter notemus, Hieronymi mente, hoc loco, fluvium quidem esse Dei gratiae perenne profluvium: at fontem, esse beatissimam Dei matrem, Virginem Mariam, per quam omnis ad animas nostras gratia derivatur. irrigat torrentem spinarum (Joel. III, 18) , per praeclara sanctificati sui spiritus merita, irrigatur) transmittit in omnia, in quibus intra et extra occultatur. Si constantissimae manu fidei, exterior ejus attrectetur clausula, auri ac argenti bractea, seu cujuscunque pretii gemmula, sive quaelibet textilis vel productilis, aut fusilis aut marmorea vel lignea materia; ac si hoc tangatur, quod interius occultatur. Sic divinae majestatis potentia [Col. 0345C] salutem in medio terrae operatur (Psal. LXXIII, 12) . In pulveris glorificatione, recordatur misericordiae suae (Luc. I, 54) ; declarat super nos viscera condescensionis suae: nec vult ignorare hominem, post vermem futurum pulverem, quod illa sua incomprehensibilis, illa inexcogitabilis, illa ineffabilis sublimitas sublimitatum, ideo humiliata et detracta est usque ad pulverem (Isa. XXVI, 5) , ideo internae pulchritudinis suae speciem per assumpti pulveris obduxit caliginem. Ideo postremo dormivit in pulvere (Job VII, 21) ; ut pulvis sanctificatus in ipso corruptionis suae somno, et putredine; et si non qualitate corruptibilis substantiae, meriti tamen praerogativa, et gratuito dono coelestis gratiae, omnium in terram dissolubilium excelleret pulchritudinem. Speciosus [Col. 0345D] forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) , noluit habere decorem et speciem (Isa. LIII, 2,) ; sed vultum quasi absconditum, et despicabilem (ibid., 3) : [Col. 0346A] voluit se vermem in carne natum sine semine, et non hominem, imo in homine ultra hominem, opprobrium hominum et abjectionem (Psal. XXI, 7) esse, propter pulverem, ut pulvis natura et specie foedissimus gratia et sanctificatione sui glorificati spiritus, reputaretur pulcherrimus: et sicut secundum egregium [Col. 0346D] Yperaspisten. Septuaginta Interpretes in Psalmis frequenter Deum vocant υπερασπιστην . Latinus vertit defensorem, aut protectorem; quasi qui clypeum nobis tuendis praetendat. Nam ἀπὶς est clypeus. Thiofridus, neglecta aspirandi notula, hoc verbo uti videtur pro quovis viro primario aut palatino. Sic Prologo in Vitam sancti Willibrordi Carm. Alcuinum vocat Caroli Magni yperaspisten. yperaspisten Ecclesiae Hieronymum, perpetua virgo Maria, de qua natus est ipse Deus et homo, plus est meritis, non natura, quam virgo et homo; sic non per naturam, sed per gratiam hoc pulveri daretur privilegium, ut plus quoque esset quam pulvis et vermis edulium, per inaestimabile profecto, quod in crucis statera appensum est, mundi talentum, mundi admirabile pretium. Pulveri vicem rependit incomparabilem, et sicut [Col. 0346B] ejus summa et essentialis claritas et pulchritudo, tam latuit, quam claruit in pulvere; sic incomprehensibili rerum vicissitudine, et dissimili praeordinavit similitudine, ut pulveris substantialis putredo et foeditas, ex sanie, in auri, et cujuscunque pretiosissimi metalli, gemmae, ac operosae vestis, tam lateret, quam claresceret pulchritudine: ac non tam acciperet decorem quam redderet; et non pulvis propter auri speciem, quae fascinat oculos avaritiae; sed aurum magni penderetur propter pulverem. Omnem mundi gloriam et ornatum substravit pulveris ornatui et gloriae: quia ipse cum sit pulveris conditor, exinanita majestatis suae specie, concipi, condi, et nasci dignatus est ex pulvere: ipse, quod [Col. 0346C] fidenter dico, secundum essentiam corporeae substantiae, factus est, unde conceptus et editus est pulvis de pulvere: Deus homo factus est ex pulvere propter hominem; et homines, ad quos sermo Dei factus est, Deos fecit de pulvere: Et cum pulveri nominis et divinitatis suae concesserit participium, quare quidquam ex terra pretiosum in ejus non expendatur ornatus impendium; cujus se participem ac socium, cujus sanguinem suum voluit esse pretium? Carnis suae gloriam pulveri sanctificato quodammodo dedit esse communem, quia qui se a vitiis carnis reddit immunem, adhaerendo Domino, unus cum eo spiritus est (I Cor. VI, 17) , et una cum carne ejus caro est. Carnem igitur suam homo Christus Jesus in homine non quolibet, sed qui in carne est, [Col. 0346D] refovet ac diligentem se diligit (Prov. VIII, 17) , et cum ad amicissimum confabulatorem suum legislatorem [Col. 0346D] Cum locutus sit ad Moysen. Humanum aliquid hic passus Thiofridus, vacillante memoria, Moysi dictum refert, quod longo post tempore sacerdoti Heli, propheta, Dei jussu, exprobrans retulit. Verba quidem in Regum historia clara sunt: ad Moysen nusquam ejusmodi quidpiam dictum reperio. [Col. 0347C] Graeci hoc vocant ἀμάρτημα μνημονικόν , memoriae peccatum, vel lapsum. locutus sit Moysen: qui honorificat me, [Col. 0347A] honorificabo eum (I Reg. II, 30) ; [Col. 0347C] Honorem pene eumdem. Hoc dicto nemo offendetur, qui meminerit, ab ipso hujus honoris agonotheta, diserte dictum: Qui credit in me, opera, quae ego facio, et ipse faciet, et MAJORA horum faciet [Col. 0347D] (Joan. XIV, 12) . Et notant sancti, piscatoris illius Petri umbram morbos curasse (Act. V, 15,) quod de Christi umbra nusquam legas. honorem pene eumdem, quem divinitati ac humanitati suae persolvi, immutabili providentiae suae decreto censuit, spiritui quoque et carni, ac resoluto sanctorum cineri, impendi, ejusdem aeterni decreti lege disposuit. Non auro corruptibili redemit pulverem de vana conversatione, sed pretiosissimo suo sanguine (I Petr. I, 18) , qui, secundum assumptae veritatem naturae, venarum suarum principia habuit pulverem. Ideoque praevidens, viventem in carne hominem, non posse sine nausea, et acri bile, videre ac attrectare putrescentis humani corporis saniem; sicut sacrosanctum corpus suum, et sanguinem, ne percipientes cruda et cruenta exhorrerent, velavit consueto et usitato hominibus, panis et vini velamine; [Col. 0347B] sic persuasit mentibus filiorum Ecclesiae, ut auro, et quibusque rerum utensilium pretiosissimis, obvolverent et includerent pignera carnis beatae, quia in Domino mortuae: ne dum humanis aspectibus, sub naturae suae specie ingererentur, et offenderent, non tam honorarentur quam vilescerent: cum nemo in eis supereminentes multiformis gratiae Dei divitias, sed humanae conditionis vilitatem attenderet. Non enim tam conspicienda sunt oculis carnalibus, quam spiritualibus; ut, dum consideratur, quam pretiosae materiae includantur vel involvantur, non quid per naturam sint, sed quam excellentis meriti apud Deum, cum quo regnant Spiritus et animae justorum, aestimentur, subtilissime pensetur; et ex eo quod per aurum, ac electrum, et similia, [Col. 0347C] virtutum fulgore translucet lutum; absque scrupulo credatur esse ratum et verum; fulgebunt justi sicut sol in regno Patris eorum (Matth. XIII, 43) .
Sed nos, qui molle lutum sumus, qui Aegyptias de [Col. 0348A] luto et paleis civitates exstruimus (Exod. I, 11-14) ; non idcirco aurum, et quidquid in metallis, vel vestibus, aut gemmis est pretiosum tantis praecoconiis extollimus, quod vel [Col. 0347D] Nos proselyti. Humilitatis studio potius proselytis quam Israelitis se annumerat. Respicit proselytos, sive vulgus illud promiscuum innumerabile, qui cum filiis Israel ex Aegypto egressi (Exod. XII, 38) . nos proselyti, vel veri Israelitae qui in manu valida egressi (Exod. XIV, 8) , spolia Aegypti consecrant in mystici cultum tabernaculi Dei, inepte affirmemus, his delectari animas electorum Dei, cum pro contemptu talium, ipsi aurum probatissimum, transponi meruerint in coelestis imperatoris gazophylacium. Cives siquidem civitatis uranicae floccipendunt ea monstra avaritiae, quae coaequatur idololatriae; sed magni pendunt devotionem fidei Christianae, et in exemplum Dei Israel, qui typica Israelitici populi sacrificia sibi, quam idolis, maluit immolari, malunt se [Col. 0348B] eminentissimos omnium de pretiosissimis, cum in probationem, tum in usus, concessis, hominum, ab hominibus honorari; et sua quae de terra in terra deserunt; quantum ad illorum immortalitatis sublimitatem, vilissima; quantum ad nostrae mortalitatis necessitatem, excellentissima pignora; his circumtegi ac exornari, quam mammonae iniquitatis apothecas constipari; et [Col. 0347D] Peccatum, quod super plumbi talentum sedet. Erudite illam Zachariae visionem de avaritia interpretatur. Nam belle quadrat et plumbi terreum pondus; et amphora, condendis flavi metalli laminis comparata. Certe de eodem vitio hunc locum exponunt Origenes et D. Gregorius Magnus. Recte autem peculiariter notat Thiofridus, avaritiae habitationem [Col. 0348C] esse in terra Sennaar, quae vox, ex origine sua, est dormientis suscitatio. Qui enim minus quiete dormiunt, frequentius misere excitantur, quam quos in ditionem suam redactos, iniquissimus Mammon
Nimirum beati pauperes spiritu (Matth. V, 3) , sunt electi et domestici Dei, tam coeli quos, quasi micantibus, et [Col. 0350C] Mysticis stellis Pleiadum et Arcturi. Multus fuit Thiofridus in lectione D. Gregorii Magni, quem lucidissimum theologum solitus est nominare. Is in Job scribens, Arcturum vult significare Ecclesiam, in qua sit septiformis gratiae Spiritus claritas; Pleiades vero, sanctos omnes, qui inter praesentis vitae tenebras, ejusdem gratiae nos lumine illustrant, etc. Vide Job IX, 9, et XXXVIII, 31. Ipsum autem S. Gregor. XXIX Mor. c. 28, 29. mysticis stellis, pleiadum, et Arcturi, virtutum fulgoribus ornavit Spiritus Dei; quam ornamenta sedis Dei et idcirco omnis orthodoxus, qui, secundum dictum Arati, comprobatum testimonio magistri gentium Pauli (Act. XVII, 28) , [Col. 0350D] Est genus Dei. Hemistichium Arati a Sancto Paulo, in Actib. allegatum, est: Τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμέν. est genus Dei, terque quaterque beatus, [Col. 0350D] Cubum meretur octo beatitudinum. Scitum est in magnitudinibus cubum figuram esse ex omni parte quadratam, ut tesseras videmus. At in numeris, proportione dicitur. Ut alios cubicos numeros sileam, (ut sunt 27, 64) de octonario sic breviter, et aperte Boetius (lib. II De arithm., cap. 25) . Si bis binos bis facies, octonaria quantitas crescit, et est primus hic cubus. Hierographis erat cubus nota supremi numinis. Thiofridus pro suprema beatitudine ponit quae in illius Numinis aspectu sita est. cubum meretur octo beatitudinum; si omne quod aestimare poterit pretiosum in auro aut argento, aut margaritarum, et varia vestium sericarum suppellectile, summa devotione, ac aviditate animi, expenderit in expensas domus Domini, et ornatum gloriae filiorum Dei. Nam nisi per mundi [Col. 0350C] concupiscibilia, et delectabilia comparentur coelestia, non tanta animi vigilantia, [Col. 0350D] Et Veteris et Novi Testamenti Patres. In Veteri, noti sunt David et Salomon: in Novo, Constantinus et Carolus Magni. Nec plura exempla congero, quibus Christiana historia scatet. et Veteris, et Novi Testamenti Patres, suas expenderent expensas, in domus Dei, et sanctorum aedificia, et in multiplicia divini cultus redimicula. Sed cum apud mentes summae divinitatis luce illustratas, constaret, quod ex iniquo mammona, aeterna quoque acquirantur tabernacula [Col. 0351A] (Luc. XVI, 9) ; egregii mortales, viri cum mulieribus, sub lege ac sub gratia, temporalium rerum optima, quae sibi ex divina provenere munificentia ipsi mystica, secundum Ezechielis visionem tropologicam (Ezech. XLV, 5, et XLVI, 19) , uranicae civitatis gazophylacia; quidquid in cultum tam materialis, quam spiritualis tabernaculi, et templi Dei, et electorum ejus oratoria, et ad vestes sanctas, necessarium erat, obtulerunt mente promptissima (Exod. XXXV, 21) , armillas, et inaures, annulos, et dextralia, hyacinthum, purpuram, coccum bis tinctum, byssum et pilos caprarum, et pelles rubricatas, dona typica; et eorum distributione ordinatissima omne vas aureum separatum, et consecratum est in Domini donaria (ibid. 22) . Possem equidem, si vellem, digressione [Col. 0351B] uti; possem, inquam, qualicunque stylo prosequi, quanta devotione legislatoris Moysi, et totius Israelitici populi in itinere exornatum et erectum sit tabernaculum testimonii (Exod. XXXVI, seqq.) , typus Ecclesiae, tendentis in terram repromissionis, per desertum hujus saeculi; possem item eloqui, quam ingenti sollicitudine animi, David decachordum Spiritus sancti. [Col. 0351C] Initium quartae aetatis mundi. Prima aetas Thiofrido, ut aliis multis auctoribus, censetur ab Adam ad diluvium; altera, ad Abraham; tertia, ad David, qui hac numerandi ratione, quartam inchoat. Initium quartae aetatis mundi et [Col. 0351C] Caput secundae tessareskaedecados. S. Matthaeus, cum Christi generationem, initio ab Abraham facto, descripsisset, concludit (cap. I, v. 17) : Omnes itaque generationes ab Abraham usque ad David, generationes quatuordecim, et a David usque ad transmigrationem Babylonis, generationes quatuordecim, etc. Gr. γενεαί δεκατέσσαρες : quod, mutato compositionis ordine, etiam dicitur τεσσαρέδεκα, et, addita conjunctionis notula, τεσσαρες-καί-δεκα. Unde formata illa Thiofridi vox, quae longitudine sua, et sono horridiore, imperitos terrere possit, et [Col. 0351D] maxime linguae Graecae ignaros; quibus haec scripsimus. caput secundae tessareskaedecados, genealogiae incarnati Verbi, praeparaverit, et Salomoni filio suo descripserit impensas domus Domini (I Paral. XII et XXVIII) : quantave cura et divini subtilitate ingenii, ipse [Col. 0351D] Ididia amabilis Dei. Ex historia Regum, (lib. II, c. XII, v. 25) hoc sumpsit, ubi de Salomone infante recens nato, ita legimus: Dominus dilexit eum. Misitque in manu Nathan prophetae, et vocavit nomen ejus AMABILIS DOMINO. Heb. una voce IDIDIA. Ididia amabilis Dei, mysticis dimensionibus, mysticis cherubin, leonibus, [Col. 0351C] atque bobus, mirifice anaglyfis insignitum aedificaverit, et eonsecraverit templum nomini Domini (III Reg. VI, et II Paral. III seq.) , quod constructum in patria, et civitate regia sacramentum est regalis, et permanentis, ac super inviolabile fundamentum, quod est Christus Jesus, positi coelestis aedificii.
Sed quid me
Sed o quam felices, quorum deliciae saecularibus [Col. 0357A] deliciis omnifariam contrariae, inedia profecto, vigiliae, nuditas ac lacrymae et exesa jejuniis membra in nuda humo collidere, et corporis inimicari, otio, ac lasciviae; tanta recompensantur talione divinae gratiae, ut in eorum exigui pulveris operimentum ac ornatum pretiosissimae totius mundi expendantur divitiae; ut quorum spiritibus in carnis ergastulo mortali conditione exsulantibus, maxime viluerant, eorum cineribus post exitum Israel de Aegypto (Psal. CXIII, 1) , de fornace ferrea (Deut. IV, 20) , officiosissime serviant. O quanta voluntariae abrenuntiationis mundi recompensatio? o quanta rerum vicissitudo! o quali et quanto humana divinis, terrena coelestibus, vilissima pretiosissimis commutantur commercio! O quam praeclara paupertas, [Col. 0357B] quae post carnis mortem, coeli et terrae meretur divitias! o quam egregia nuditas, quae stola immortalitatis vestita, imperiales excellit trabeas! o quam pretiosissimum consertum tegimen spinis, vetustissimae servorum Dei [Col. 0357D] Xerampeliae Orationis contextus manifeste prodit genus esse vestis, quandoquidem cum regum purpuris componit. Graecum nomen ab arida vite ductum sonat, ac si dicas sicci viteae. Lux ex Suida affulget, cui ξηραμπέλινος χιτὼν, sicci-vitea vestis dicitur, cui color est vitis arefactae, quam consentaneum est esse vilissimam. Confirmat hoc quod proxime sequitur de ejusmodi xerampeliarum fimbria. xerampeliae, quibus ne comparari quidem regum possunt purpurae; quarum tenuissima fimbria in deaurata et gemmata reconditur pyxide; et honorata, operatur salutem tam in exteriore quam in interiore homine. Qui in carne aut omnino nullum, aut vilissimum vestimentum habuerunt; exuti carne, serico et auro obvoluti, in Domino quiescunt, et sublimium imperatorum et ducum purpuras et paludamenta pedibus suis substernunt. Et o quam digne, quam congrue, regum reges, profecto pauperes spiritu, [Col. 0357C] post habitationem cum habitantibus [Col. 0357D] Cedar. Nigredinem et tristitiam hoc verbum sonat; quod in hunc locum recte quadrat. Cedar (Ps. CXIX, 5) , operosissima ex auro et argento ac lapidibus pretiosissimis [Col. 0357D] Cyboria et pyramides. Multa de his ex arithmeticis [Col. 0358D] et geometricis hoc loco Thiofridus ad spiritualem intellectum transfert. Supra aliquid diximus. ciboria, et regias habent pyramides, quae quadam similitudine arcae Noe a latitudine excrescentes angustantur in altitudine (Gen. VI, 15) , quia ignea virtus eos extra homines, igne sancti Spiritus ardentes, et dilatatos in visceribus Christi Jesu, per mandatorum Dei latitudinem, per viam vitae angustam (Matth. VII, 14) et ascensu difficilem, ad interminabilis gloriae evexit altitudinem. In forma quippe pyramoide, virtus ignea; in ciboriis, quibus a cubis nomina sunt indita, pensatur animae perfectio cubica. Nam pyramis a basi tetragona erigens se in altitudinis fastigia, designat electorum Dei spiritus et somata, per [Col. 0357D] quaternarum virtutum genera, ad individuae ac incircumscriptae monadis simplicitatem, et coeli coelorum se erexisse culmina, et arcae quae in carnalibus lata, in spiritualibus quadam constringitur angustia, et mystici cubiti consummabitur mensura [Col. 0358A] (Gen. VI, 16) , quando erit Deus in omnibus omnia (I Cor. XV, 28) , suprema occupasse ac possedisse coenacula. Sed et hoc quoque perfectorum mystice congruit meritis, quod in arithmeticis, sicut triangulus primus est numerus in planis, sic in solidis figuris principium profunditatis est pyramis, et progressionis initio sumpto a trigonis ab omnibus in altum progreditur epipedis, et solis per latera continentur triangulis. In sempiternae quippe Trinitatis fide insolubili, et prima basi, electi Dei fundati, et superaedificati, ex virtutibus multimodis, politicis et purgatoriis, ac purgati jam et defaecati animi, quas ex tot formis multiangulis, secundum theorema perfectae ac in altioris summae spatia provectae pyramidis, excrescunt et consolidantur ad apicem indivisae, [Col. 0358B] et incommutabilis unitatis: et Ecclesiae Dei, ipsi anguli, angulari connexi et compaginati, lapidi in lateribus aquilonari frigori oppositis, unicis fidei, spei et charitatis atque Patris et Filii et Spiritus Paracleti compaginantur isopleuris. In ciborii vero forma conoide, quae columnarum sustentatur columine, insinuatur tropologice, quod sancti Dei mystice, ferculi de lignis Libani (Cant. III, 9) , a vero Salomone exstructi sint, columnae argenteae (ibid. 10) , et de tribulatione exauditi in latitudine (Psal. CXVII, 5) , viam mandatorum Dei currere (Psal. CXVIII 32) ; et toti teretes totique rotundi.
Sed quid sentiendum de illis electorum pigneribus, quorum sepulcra sunt vel avium et bestiarum aqualiculi, vel profundissimae fluminum et maris abyssi, [Col. 0358D] vel cloacarum cumiculi? An non apud Deum ejusdem sunt meriti, cujus et illi, quorum tumuli sunt aurei aut argentei, in quorum ornamenta desudant, et defatigantur latomi et coementarii, sapientes architecti, aurifices et [Col. 0358D] Plumarii, polymitarii. Exodus quandoque haec duo promiscue usurpat, pro eo qui vario et versicolore opere vestes pretiosas distinguit. Alias eatenus videtur distinguere, ut plumarius sit is qui acu pingit, et ea pictura, subtili artificio, tanquam variarum avium colores effigiat: polymitarius vero qui eadem fere praestat, sed in ipsa vestis textura. Vide nostrum Cornelium a Lapide in Exod. plumarii, et opifices gemmarii [Col. 0359A] ac polymitarii? Sed nos [Col. 0359B] Secundum Hieronymi dictum. Est ea Hieronymi sententia lib. I Contra Jovinianum, post medium. secundum Hieronymi, de protomartyris et primi archidiaconi Stephani, et [Col. 0359C] Timothei toparchia. Ephesinam Ecclesiam intelligit, cujus Timotheus episcopus fuit. Timothei toparchia, dictum, ut eos subjicere non audemus, ita nec anteponere; quia quomodo in exercitu sunt duces, sunt tribuni, sunt centuriones, sunt [Col. 0359C] Ferentarii. Sallustio iidem fere sunt, qui levis armaturae, ut qui lapidibus et fundis utebantur. ferentarii ac levis armaturae et gregarius miles, ac manipuli; commissaque pugna, vacant nomina dignitatum, et sola fortitudo quaeritur; ita et in Dominico bello, quo contra invisibiles dimicatur acies, non quaeruntur dignitates et gloriolae, sed gloriosior ille sub vero imperatore Christo est, non qui nobilior aut opulentior, sed qui fortior et victoriosior est. Nihil omnino derogatur sanctorum gloriae, quomodocunque vel ubicunque in suam redigantur originem. Nam neque si terrenis [Col. 0359B] honorentur ornatibus, apud Deum sunt honoratiores, neque si etiam in sterquilinium abjiciantur, sunt abjectiores. Non enim tantum quaerit Deus ornamenta materialia, quantum spiritualia. Et cum mundi fabricam idcirco condiderit sphaericam, [Col. 0359C] Ut omnibus quae volvuntur, coercitis. Volvi dicit Thiofridus quaecunque creata, quae simul cum ipsa mundi machina, et decurrentium saeculorum serie feruntur. Haec intra mundi fabricam coerceri ait; ac sic aequaliter ipso coelo tegi. Proinde parum referre si aliud operimentum accedat, aliis nobilius, vilius aliis. ut omnibus, quae volvuntur coercitis intra nihil accedat, nihil recedat extra, et coelo tegatur, qui non habet urnam: non pluris eorum apud eum sunt pignera, quae reconduntur ubi sunt latae porticus, ubi aurata laquearia, ubi [Col. 0359C] Domus miserorum poenis et damnatorum labore vestitae. Notum est, poenae genus fuisse, damnari ad latomias et lapides effodiendos. Martyrum toti greges id supplicium, imperatoribus tyrannis, subire. Unus S. Clemens Roman. pontifex in exsilium a Trajano projectus, ad duo millia in illis aerumnis [Col. 0359D] reperit: quibus ipse bonus pastor innocentibus ovibus adjunctus est. domus miserorum poenis, et damnatorum labore vestitae; ubi instar palatii exstructae sunt basilicae, ut vile corpusculum [Col. 0360A] hominis pretiosius inambulet; et quasi mundo quidquam possit esse ornatius, tecta magis velit aspicere, quam coelum: non pluris, inquam, sunt, quam quae cum typo Domini Jona (Jonae II, 1) , praeda sunt avidis faucibus piscium, ac juxta allegoriam, [Col. 0359D] Perimunt, qui in mari est cetum. De diabolo sermo est, quem abbas noster, non modo in terra, sed et in medio mari, a piis superari asseverat. perimunt, qui in mari est, cetum (Isa. XXVII, 1) , et cum Hieremia ante sanctificato quam nato descendunt imo projiciuntur in coenum (Jerem I, 5, et XXXVIII, 6) Non loci qualiscunque facies aut auget aut minuit sanctitatis merita, sicut nec sacro loco sanctitatem ulla quantacunque adimit ignominia. Non enim idcirco locus Dominicae resurrectionis factus est inglorius, quod ab Helii Adriani monarchi temporibus, usque ad imperium Constantini Augusti, [Col. 0359D] Per annos circiter CLXXX. Anno enim imperii sui XVIII (qui fuit Christi 137) Adrianus imperator (inquit sanctus Paulinus, epistola undecima) existimans se fidem Christianam loci injuria perempturum, in loco Passionis simulacrum Jovis consecravit. Si his Christi annis addas 180, nos Thiofridus memorat, exsurgit annus 317, circa quem dedecus illud amotum a locis omni honore dignissimis. Paulinus ibidem: Mansit hoc saeculi prioris nefas, in tempora nostris proxima Constantini: qui princeps esse principibus Christianis, non magis sua, quam matris Helenae fide meruit, etc. Vide et Severum Paulini coaevum, et velut fratrem unanimantem, lib. II Historiae eccles. per annos circiter CLXXX Jovis [Col. 0360B] simulacro et immolatitii cruoris squalebat sordibus. Nec salutiferae crucis ob id despectior est locus, quod in eo marmorea colebatur Venus; nec [Col. 0359D] Bethlehem-Adonidis inumbrabat lucus. Pro [Col. 0360B] explorato habeo, Thiofridum, cum haec scriberet, si non ob oculos, certe in mente habuisse memoratam [Col. 0360C] divi Paulini epistolam. Confer, si placet, hunc locum, cum illo qui, ut magis in promptu sit, ejus partem non gravabor ascribere. Pius et eru itus lector, sat scio, honestissima voluptate mulcebitur. Ergo sic Paulinus: In Bethlehem, ubi agnoverat bos possessorem suum, et asinus praesepe Domini sui, ibi principes hominum, inficiati Salvatorem Deum, infames hominum amores, mortesque coluerunt. Prodita novo sidere Regis aeterni ubi cunabula, supplices cum suis opibus adoraverunt Chaldaei: ibi barbaras libidines sacraverunt Romani. Ubi natum Salvatorem cum exercitu angelorum concinentes coelesti gaudio, salutaverunt, illustrata nocte pastores, ibi Veneris amasium mistae semiviris planxere meretrices. Ubi nati Salvatoris infantia vagierat, illic Veneris lamenta fingentium, lascivis luctibus infamis ritus ululabat: et ubi Virgo pepererat, adulteri colebantur. Hactenus antistes Nolanus. Bethlehem nostra, coelestis panis domus, augustissimus totius mundi locus, ubi veritas de terra orta est (Ps. LXXXIV, 12) , ideo abjectior est, quod Adonidis eam inumbrabat lucus; et in specu, ubi quondam Christus Dominus vagiit parvulus, ubi obstetricum vice militiae coelestis circumstabat exercitus, [Col. 0360C] Veneris turpissimus Tahtmoz plangebatur [Col. 0360D] amasius. Multas abominationes describit Ezechiel propheta, tum alibi, tum capit. VIII in quo, ut alias sileam, est haec, vers. 14. Et ecce, ibi mulieres sedebant plangentes Adonidem. Hebraice, vel potius Chaldaice, plangentes Thammuz. Ex hoc ab imperito scriptore factum videtur Tahtmoz; quod tamen in contextu reliqui quod utrumque exemplar id exhiberet. Caeterum Thammuz, teste S. Hieronymo, Chaldaeis et Syris est Adonis, impurus ille Veneris amasius, ab apro in venatione interfectus. Vide Ovid. lib. X Metamor. Macrob., lib. III Saturn. et Lucian. lib. De dea Syria, ubi luctum istum graphice, suo more, describit. Caeterum existimant nonnulli Adonidi hoc nomen datum a mense Junio, qui illis populis item dicitur Thammuz. Sed multo probabilius est mensi ab isto impuro concubino nomen impositum, ut a principibus Romanis duo Romani menses, Quintilis et Sextilis, Julius et Augustus dicti. Veneris turpissimus Tahtmoz plangebatur amasius. Et profecto nil corpore Christi Domini pretiosusi, nullum supplicii genus patibulo crucis est vilius, sed [Col. 0361A] cum illa summa illa sempiterna majestas, crucis non abhorruit scandalum, et post gloriosissimum mortis triumphum, in loco ubi mundi appensum est pretium, et humanae captivitatis solutum est vinculum, per tot annorum cursum, ipsa passionis ignominia, et omni dedecore dolentius inaestimabili patientia pertulerit opprobrium, spurcissimum videlicet idololatriae cultum, et non commoverit terram pariter et coelum (Agg. II, 22) , et per terrae hiatum, ut Dathan et Abiron (Num. XVI, 31) , idololatras inimicos suos non demerserit in abyssum; constat nimirum, sanctos Dei, quorum factus est in pace locus, et habitatio in Sion (Psal. LXXV, 3) ; quo non in auro positi, nec thure sepulti perveniunt, videre suorum ludibria et abjectiones pignerum, et floccipendere, [Col. 0361B] unde vel ubi absumatur; quod per primae praevaricationis irreparabile dispendium, concessum et deputatum est ventriculis vermium. Et verum procul dubio est, quod humanam naturam dignitas longe praecellat angelica, et nec vel comparari angelicae subtilitati, et sapientiae humana possit ars, et quantacunque in rebus excellentissimis excellens scientia. Sed angelicis, ut religiose creditur, manibus, in terris divina dispensatione constructa aedificia, nullis mundi ornatibus, nulla architectorica, nulla arte mecanica sunt conspicua; sed quantum ad visum hominum, humanis constructionibus longe inferiora, ac divinae virtutis operatione exaedificatis auro et argento basilicis, omnimodo sunt excellentiora. Nam longe vilioris est schematis [Col. 0361D] In monte Gargano Michaelis arch. ecclesia. Inventa anno Christi 493. Sigebert. et Baronius. Unde adhuc in Dei Ecclesia, celeber dies Apparitionis 8 Maii. in [Col. 0361C] monte Gargano Michaelis archangeli ecclesia; et inter fluctivagas maris undas, egregii [Col. 0361D] Clementis papae et martyris templum. Vide Baron. anno Christi 102. Clementis papae et martyris templum, inaudito a saeculis miraculo, angelico factum mysterio, [Col. 0361D] Ex suspensa collo ejus mole saxea. Unde hoc noster Thiofridus hauserit, equidem nescio. De anchora id ex Actis constat. ex suspensa collo ejus mole saxea, quam Salomonis sapientissimi hominum exstructa auri et argenti materia, et lapidibus pretiosissimis, et lignis cedrinis et thyinis domus typica. Sed licet illam impleret umbraticae legis typus, nebula (II Paral. V, 13) ; in his tamen quanto legali umbra praeclarior est evangelicae lucis veritas et gratia; tanto excellentioribus miraculis crebrior, et evidentior sempiternae divinitatis, et angelicae visitationis exuberat magnificentia. Igitur quae mens tantam divinae dispensationis [Col. 0361D] abyssum penetret, quis penset quam ordinatissima provisione omnia dispenset ac ordinet? Abscondita [Col. 0362A] est aeterna Sapientia ab oculis omnium viventium (Job XXVIII, 21) posuit tenebras latibulum suum (Psal. XVII, 12) , et secundum mysticum sponsae in epithalamio exodium, Sponsus assimilatus capreae hinnuloque cervorum (Cant. II, 9) ; fugit super altitudinem nubium, respicentiumque hominum frustratur intuitum. Sicut incomprehensibili aeterni decreti constitutione hunc humiliat, et hunc exaltat (Psal. LXXIV, 8) ; et his promptuaria dat plena, ex hoc in illud eructantia (Psal. CXLIII, 13) , cum illis ipsa etiam vitae deneget necessaria: sic aeque inscrutabili providentiae suae consilio, sanctorum quoque dispensat pignera; ut haec quidem in omnibus materialium rerum optimis cum summa recondantur gloria; illa communi etiam sepultura, et omni humano [Col. 0362B] careant obsequio et cura; cum tamen in coelestis regni curia, spiritus eorum vel pari vel eminentiori dignitatis et internae familiaritatis praemineant excellentia. Inter insepultos, quos fluvius, aut sol nimbique, diesque longior, resolutos terrae miscuit; quorum caro in pisces, in feras et aves abiit; habet familiarissimos tanto in toto coelo conspectiores et honoratiores, quanto in terra habiti sunt despectiores. Damna sepulturae inexcogitabili et ineffabili rependit recompensatione gloriae; et quidquid honoris temporaliter deficit carni mortuae, incomparabili numero et modo, aeternaliter proficit sanctae, cum Sancto sanctorum viventi, et gloriosius regnanti animae. Atque idcirco sacrosanctae sanctorum carnis exuviae, tam hae quae sunt sine nomine ac honore venerationis [Col. 0362C] debitae, quam illae quarum ornatibus omnes pretiosissimae mundi serviunt divitiae, summa reverentia sunt honorandae ac glorificandae; et ut vasa Dominica, in quibus recondita sunt septiformis gratiae dona, amplectendae ac admirandae, et oculis et ore, si liceat, contingendae ac osculandae. Igitur ut osculentur nos osculo oris sui (Cant. I, 1) , osculo interni amoris sui, omnes ex pulvere conditi, sed ultra communem pulveris conditionem sanctitatis gloria et honore sublimati electi Dei; eorum sacrosancta pignora et nomina scripta in libro vitae et Agni (Apoc. XIII, 8) , non praesumptuosa temeritate, sed ut Maria olim impia peccatrix nunc peccatorum pia interventrix stans retro osculis fovit, lacrymis lavit, crinibus [Col. 0362D] tersit pedes Domini (Luc. VII, 37, 38) : Sic deosculemur, et profluo fletuum fonte rigemus; et [Col. 0361D] Capillis historico et allegorico sensu tergamus. Ultrovis modo, inquit, accipiantur capilli, sive, inquam, sensu proprio, et historico, sive mystico, iis utamur ad tergendum SS. pignora et reliquias. Et quidem capillis ipsis, proprie sic dictis, tergere videmur, cum eorum gradus ostiorum exterit, non [Col. 0362D] pes noster, quod monet Sapiens, sensatis esse honoris exhibendum (Eccl. VI, 36) , sed caput nostrum, profunda humilitate ad solum usque inclinatum. Neque nimium a nobis postulatur cum id praescribitur, cum etiam reges et reginae vultu in terram demisso adorent Ecclesiam, et pulverem pedum ejus lingant (Isa. XLIX, 23) . Jam autem quae nobiliora Ecclesiae membra, quam de quorum pretiosis pulveribus hic noster agit? Capilli porro sensu allegorico, si sancto Gregorio (libro quinto Moralium, capitulo vicesimo tertio) aliisque Patribus credimus, sunt bona temporalia, ut aurum, argentum, gemmae, quae Thiofridus in sanctarum reliquiarum ornamentum et honorem conferenda docet. [Col. 0363A] capillis historico, et allegorico sensu tergamus tota intentione et applicatione animi [Col. 0363C] Quia vestiti vellere Agni immaculati. Lavandos profluo fletuum fonte a nobis, in suis reliquiis vult sanctos, sicut oves agnique, certis anni temporibus, lavari solent. : quia vestiti vellere Agni immaculati Christi, sine macula sunt ante sedem Dei et Agni (Apoc. XIV, 5) . Consortes divinae naturae (II Petr. I, 4) sunt in Domino lux (Ephes. V, 8) : et incedunt per viam, per quam spargitur lux (Job XXXVIII, 24) , et dum mutantur de temporali claritate in aeternam claritatem tanquam a Domini Spiritu (II Cor. III, 18) , interni splendoris sui radiis dilectum quoque cinerem suum, hominem illustrant exteriorem: quem juxta lucidissimum theologum Gregorium exterius gestaverunt internae intentionis suae ac bonae operationis adjutorem [Col. 0363C] Lampades apud cogitationes. De his multa S. Gregorius lib. X. Moral., c. 28 seqq. . Lampades apud cogitationes divitum exteriora carnaliter judicantium, contemptae, sed in tempus statutum paratae, [Col. 0363B] fulgorem suum exerunt, et quanta claritate fulgeant, ostendunt, dum lucem gloriae, quam in carnis carcere clausi non habuerunt, mirabilius, dum desuper fulgent, in dissolutos cineres suos, et putredinem transfundunt. Diem de die, Deum, qui habitat lucem inaccessibilem, internae contemplationis perspicacissimo contemplantur lumine; et Agnus, qui in medio throni est, omni eos majestatis suae illustrat jubare. Lucidissimae sunt lucernae, a vera luce, quae illuminat omnem hominem, accensae, et pro diversitate meritorum, et doctrinae, ac sapientiae, fulgent quasi splendor firmamenti, et quasi stellae in perpetuas aeternitates, per incomparabilem et inaestimabilem splendorem Solis justitiae, qui solus mystica ratione micantes [Col. 0363C] Pleiadas. De his et Arcturo, et iterum supra hoc lib. c. 5. Pleiadas, sanctos omnes, [Col. 0363C] divisos quidem tempore, sed non praedicatione, et dissimilibus virtutibus praeditos, fulgore unius ejusdemque intentionis, unire et conjungere ac gyrum Arcturi, labores sanctae Ecclesiae, potest disjungere, et in requiem permutare, et transponere. In die Madian, cujus est interpretatio, de judicio, ad superandum jugum oneris ejus, et virgam humeri ejus, [Col. 0364A] et sceptrum exactoris ejus, de divinae aequitatis judicio, sub vero et invicto duce Gedeone, virorum fortissimo, qui fortis et potens in praelio, divinitate cuncta circumplectendo, et humanitatem intra uterum perpetuae virginis assumendo, mystice [Col. 0363C] Interpretatur, CIRCUIENS IN UTERO. De nomine [Col. 0363D] Gedeon sermo est. Eamdem originem indicat Rupertus Tuitiensis, in Numer. libro primo, capite secundo, et Judic. libro primo, capite undecimo. Non est cogitandum, Thiofridum a Ruperto mutuatum, nam etsi contemporanei fuerunt, fuit tamen Rupertus aliquanto junior. Nec tamen hunc ab illo sumpsisse dico. Sed uterque a sancto Gregorio Magno accepit, apud quem hoc invenies libro tricesimo Moralium, capite tricesimo secundo. Decet omnino his talibus viris, integram esse suam auctoritatem et reverentiam, quam nos pusilli illis debemus. Sed ego me fateor eam originem ex Hebraea radice exsculpere non posse. Agnosco cum omnibus philhebraeis gadagh valere conterere, confringere: ex quo Gedeon sit conterens, aut confringens. Sed neque circuitum, neque uterum usquam video. Exspecto quemvis qui doceat, cui hanc gratiam debere cupio. interpretatur, circuiens in utero. Insigniti thau (Ezech. IX, 4) crucis charactere mystico, et [Col. 0363D] Ejusdem elementi praetitulato recensiti numero. Numerus elementi thau, est trecenti. Nam eum [Col. 0364C] numerum litterula illa sui alphabeti postremissima Hebraei exprimunt. Historia sacra est in Judicum Gestis. Nobilissima allegoria a pluribus sanctorum Patrum describitur. Vide, si lubet, sanctum Augustinum sermone centesimo octavo de tempore, Gregorium libro tricesimo Moralium, capite tricesimo secundo, Rupertum in Judic. libro primo, capite undecimo. Numerum porro istum cur vocat praetitulatum? est id, fateor, obscurum. Mihi videtur, cum [Col. 0364D] dixisset, insignitos fuisse Gedeonicos milites thau, crucis charactere mystico; titulum vocare ipsum characterem, tau, quo titulat aut praetitulati fuerint. ejusdem elementi nota praetitulato recensiti numero [Col. 0364D] Quo designatur individ. Trinitatis perfecta cognitio. Centenarium numerum perfectionem designare, notius est, quam ut indicandum sit. Is triplicatus SS. Trinitati honorem habet. , quo designatur individuae Trinitatis perfecta cognitio; haurientes fluenta uranicae doctrinae poplite recto (Judic. VII, 6) , ne ulla in eis esset operum dissolutio; animas suas pro domo Israel, inusitato et inaudito a saeculis pugnae apparatu, optulerunt discrimini in bello Madianitico. Stellae manentes in ordine et cursu suo, dimicaverunt [Col. 0364B] (Judic. V, 20) contra Madian, et [Col. 0364D] Metu judicii turbatae sunt pelles terrae Madian. Paulo ante dixit Madian significare, de judicio. Hic in ea etymologia suaviter ludens, innuit in ipso Madianitarum nomine, omen esse timoris et trepidationis. metu judicii aeternarumque poenarum, turbatae sunt pelles terrae Madian (Habac. III, 7) . Dominus in fortibus dimicavit (Judic. V, 13) , et nova bella elegit (ibid., 8) . An non est novum, et omnino insolitum, cum tubis, cum lampadibus, cum lagenis (Judic. VII, 16) venire in praelium. Principes Israel, ut populus Domini obtineret principatum, sub duce suo tubis evangelicae praedicationis cecinerunt: lagenas confregerunt, dum corpora sua omnium adversitatum gladiis, et jaculis resolvenda opposuerunt: et lampadibus resplenduerunt, dum post resulutionem corporum, miraculis coruscaverunt. Hymnum de canticis Sion, in terra aliena decantaverunt (Psal. CXXXVI, 3, 4) , in tubis ductilibus (Psal. XCVII, 6) , diversis tunsi passionibus, [Col. 0364C] et durissimi mallei continuis et incessantibus, nec unquam parcentibus, percussi et afflicti ictibus. Mallei inquam illius diris attriti percussionibus, de quo protestatur propheta veridicus: Contritus est universae terrae malleus. Dominator Dominus, secundum [Col. 0364D] Nobilis et urbanae elegantiae Isaiae. Hausit haec Thiofridus a sancto Hieronymo. Praefatione in Isaiam: De Isaia sciendum, inquit ille doctor, quod in sermone suo disertus sit; quippe vir nobilis, et urbanae eloquentiae, nec habens quidquam in eloquio rusticitatis admistum. Crediderim in Thiofrido pro elegantiae, reponendum eloquentiae. nobilis, et urbanae elegantiae Isaiae vaticinium: Confregit lagunculam in terrore: [Col. 0365A] dum sicut corpus suum confractum in passionis dolore, glorificavit per resurrectionis gloriam, in totius humani generis terrore; sic electorum Dei somata, confracta in carnis et animae dijugio, et resolutione, terrori, et admirationi dedit esse omnibus in miraculorum efficacia, et glorificatione. Et doxa in altissimis Deo, secundum Job dictum, qui in Domini Dei, nostris doloribus condolentis, praecessit typum, omnes qui imbribus montium irrigantur, qui sanctorum Patrum doctrinae fluentis satiantur, [Col. 0366A] non habentes tamen perfectae actionis suae velamen, lapides amplexantur, cum de nulla sui operis virtute confidentes, ad sanctorum interventionem currunt, atque ad sacra eorum corpora, fletibus insistentes, pavimenta, capsulas, et mausolea, summa cum devotione et cordis contritione deosculantur; et promereri se veniam, piis illorum intercessionibus, obnixius et profusius deprecantur, nec deprecationis et intentionis suae, spe ac effectu frustantur.
Explicit liber secundus.
- I. De sanctorum nominum gratia et potentia.
- II. De umbris.
- III. De virgis et baculis.
- IV. De cujuscunque texturae ac generis vestibus
- V. De liquoribus aquae, et vini, et olei, et tumba Nicolai.
- VI. De Symmystae Joannis polyandro.
- VII. De vasculis et lectulis.
Expliciunt capitula libri tertii.
Sed haec ex parte dicta viarum Domini (Job XXVI, 14) , de gloriosissimis sanctorum somatibus, gloriosius et miraculis longe praestantioribus approbari possunt in omnibus eorum appendicus exterioribus: primum videlicet in sacrosanctis [Col. 0365C] Intransitive transitivis nominibus. Transeunt [Col. 0365D] videlicet nomina cum ipso sono, cum sonus utique sint. Nec tamen transeunt quo ad memoriam, quae [Col. 0366C] in benedictione est, et manet. Nam nomen eorum vivit [Col. 0366D] in generationem et generationem (Eccli. XLIV, 14) . Manens et in suis effectis, quod mox ipse explicat. intransitive transitivis nominibus; in salvificis corporum umbris, in virgis, in baculis, in cilicinis, vel cujuscunque texturae vestibus, in vasis utensilibus, in diversis aquae, vini, et olei liquoribus, eorum contactis et consecratis manibus; postremo in omnibus ad supplicia illorum, non tam humana, quam daemoniaca crudelitate excogitatis, et inventis tormentorum generibus, catenis, cippis, fustibus, catastis, [Col. 0365C] et crucibus, et lapidum ictibus, quibus in fornace ferrea, tanquam aurum probati (Sap. III, 6) , postquam de corpore mortis hujus soluti (Rom. VII, 24) , nexibus liberi evolaverunt; quasi de Tartarei carceris cruciatibus, uranicae curiae inaestimabilibus inserti et intexti sunt ornatibus. Nomina quippe eorum vivunt in saecula, et per Verbum in principio, Deum apud Deum (Joan. I, 1) , qui tuba intonat evangelica: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transient (Luc. XXI, 33) ; per Verbum, inquam aeterni Patris sapientiam, cujus sermo, qui non transeundo transit, sine mutabilitate permanentes exprimit sententias, licet suapte natura sint transitiva, [Col. 0366B] participatione tamen et communione immutabilis et intransitivae naturae, in ipsa naturali transitione sua, sunt intransitiva, et non manendo permanentia. Non enim manent per articulatae vocis irrevocabilem fugam; sed per immutabile, ac aeternaliter permanens nomen Domini, quod de longinquo venit (Isa. XXX, 27) , et servos suos nomine alio vocavit (Isa. LXV, 15) ad ratam omnium credentium salutem, ac sospitatem; permanent, ac vigent in immutabilitatis censura. Immutabili sempiternae providentiae decreto, dum per ora in fide invocantium transeunt, in effectum sanitatis, et liberationis, absque sui mutabilitate et transitione proficiunt, et transeundo non transeunt. Per immutabiles ac permanentes multiformis gratiae Dei divitias, per [Col. 0366C] certae curationis, et salvationis efficaciam, non transeunt, imo permanent; et longe diversam in voce mutabilitatis, in operatione immutabilitatis, naturam exhibent. Ore Domini nominata nomina, nova, fixa, et sine transitu apud Deum, qui sponsae suae Ecclesiae promisit: Et vocabitur tibi nomen novum, quod os Domini nominavit (Isa. LXII, 2) ; fixa, inquam, et sine mutatione durabilia, ad aeternitatem, sunt, et tenentur; quia sine mutabilitate manentes, omnium sanitatum, et gratiarum sententiae, per ipsa decernuntur ac obtinentur. Quid enim peragere non praevaleant, cum Rege regum regnantium nomina, cum adhuc peregrinantium a Deo verbis [Col. 0367A] simplicibus, coelestis regni claudatur et recludatur janua (Joan. XX, 22) , ligetur peccatrix, et absolvatur veniae optatrix anima [Col. 0367C] Per verba illorum absentium . . . . in schedulis digesta, etc. Fragmentis duntaxat Epistolarum, a SS. viris scriptarum, grandia patrata miracula, praeter antiquiora, quae Thiofridus memoret, recentiora fidem faciunt, in scriptis BB. Ignatii et Xaverii nostrorum, quorum Vitae sunt in manibus. ? Per verba illorum absentium, non voce prolata, sed in scedulis digesta, ut veridica testantur scripta, diversarum aegritudinum curantur incommoda; et quasi litteras intelligant elementa, prima rerum semina; sic ad sacros eorum apices in se missos [Col. 0367C] Cataclismum minantia flumina. Aliis quoque modis aqua sanctis eorumque orationibus aut reliquiis honorem habuit. Exemplo sit Maria Aegyptiaca, quae aquam ut solidum corpus calcavit, quod aliquando [Col. 0367D] fecerat Christus, aquae Dominus, et, eo jubente, Petrus: Bessarion, qui et idem fecit, et quo orante maris amaror in dulcedinem vertit; Gregoriius ille Thaumaturgus, qui defosso in littore stipite, Lycum fluvium, furenter accolis minantem, ultra procedere vetuit; quod nostri auctoris exemplo, de cataclismo, est similius. Priora vide in Vitis Patrum a Rosweydo nostro restitutis: hoc ultimum in Vita, apud Surium decimo septimo Novembr. , cataclismum minantia, licet tanquam ad intransmeabilem obicem indignantia, verbis tamen potentibus obedientia, in alveos suos resiliunt et residunt flumina. Cum intransitivum quodammodo sit, quod per eorum ora transit, multo magis nomen, quod substantias eorum notione includit et circumscribit. Vox quae de illorum arteriis exit, antiqui serpentis virus excludit: [Col. 0367B] benedictionem et maledictionem adducit. Et ut eorum semel emissa volant irrevocabilia verba, et nunquam mutantur; sic et nomina nullo fine terminantur. Scripta profecto sunt digito Dei in libro vitae et Agni (Apoc. XIII, 8) ; et sicut salvus erit quicunque invocaverit nomen Domini (Act. II, 21) , sic [Col. 0367D] In quantacunque corporis, et animae angustia. Et comparatio invidiosa videri potest, qua nomina sanctorum nomini Domini aequare videtur; et propositio ipsa audax, ut quidvis quivis impetret, qui, eorum memor, ea honoravit. Itaque Calvinista, si in haec incidat, statim haereseos suae venenum sparget. Sed est in promptu antidoton. Hoc ipso capite: Invocatio sanctificatorum nominum, absque omni ambiguitate, promerentibus insinuat omnem internae virtutis veritatem et potentiam. Audisne illud promerentibus? [Col. 0368C] Non omnes promerentur, ac sic nec omnes impetrant. Clarius iterum eodem capite: Affatim prosunt, quandocunque, et ubicunque secundum fidem promerentium necesse est. Jam nec calumnia ipsa quod calumnietur habet. in quantacunque corporis et animae angustia, et tribulatione aliquis deprehensus et anxius, si memor nominis Dei revolverit secum illud emistichion carminis Davidici: Et honorabile nomen eorum coram illo (Psal. LXXI, 14) ; et a condigne honoraverit, et nominaverit intima devotione animi, salvus et incolumis evadit aerumna, et anxietates totius imminentis damni, adversitatis et periculi. In aeternitate, scripta, et [Col. 0368C] A notamine vel notione nomina per etymologiam dicta. Solens in verbo ludit. Nihil, inquit, mirum si nomina sanctorum virtutem, alioquin ignotam notam efficiant, cum ipsa vox nomen a notamine vel notatione dicatur. a notamine vel notione [Col. 0367C] nomina per etymologiam dicta, electorum Dei in conspectu divinae majestatis gloriam, et virtutum efficaciam, nobis in hac mortalitatis corruptione ignotam, et sui invocatione, et salutaris auxilii, per divinam propitiationem, exsecutione efficiunt notam. Ad salvificam enim invocationem sanctorum nominum, [Col. 0368A] adsunt pretiosissimorum merita et praesentia spirituum; et sicut summus et incircumscriptus Spiritus promittit per prophetam, os suum et organum: Invocabis et Dominus exaudiet, clamabis et dicet: Ecce adsum (Isa. LVIII, 9) ; sic sancti Dei nomina sua invocantibus, et perfecta fide inclamantibus, largitione subitae ac inspiratae salutis, conclamant: Ecce adjutores in opportunitatibus, in tribulatione adsumus (Psal. IX, 10) . Et sicut Dominici corporis et sanguinis mysterium, quod in specie panis et vini quotidie per sacerdotum conficitur ministerium, vere ac absque ulla dubitatione fidelium [Col. 0368D] Repraesentat illud corpus Christi. Cave impietatem Calvinisticam, a qua longissime abest Thiofridus, ut verba, et loquendi modus satis ostendunt. Τὸ repraesentat non notat imaginem tantum et figuram, sed significatu Latinis et bonis auctoribus frequenter usurpato, repraesentare est rem reapse praesentem exhibere aut sistere, ut in illo Columellae: Villicus ista non aegre consequetur, si semper se repraesentaverit. , repraesentat illud corpus Christi Domini, quod crucifixum, quod lancea militis perfossum est et mortuum; et illum cruorem, qui de perfosso Crucifixi somate, [Col. 0368B] cum aqua profusus est, redemptionis humanae pretium: sic invocatio sanctificatorum nominum, absque omni ambiguitate, promerentibus insinuat omnem internae virtutis veritatem, et potentiam, ac praesentiam regnantium cum incircumscripto Spiritu spirituum. Dum enim eorum in fidei devotione nominantur nomina, ipsi in Dei conspectu, et in illo uranici senatus conventu, invocantium causas perorant, ut per eorum merita, judicium superexaltet misericordia (Jacob. II, 13) ; et cum semper divino vultui assistant, et nunquam recedant, inexcogitabili, et ineffabili divinae dispensationis modo, sperantibus in se, et clamantibus, suam in omnibus angustiis et pressuris exhibent praesentiam, per exoptatam, et summe necessariam boematum ( βοηματων [Col. 0368C] clamorum ), in summa rerum difficultate, efficaciam. Et sicut per signaculum salutiferae crucis, fronti cujusque fidelis inditum, fugatur omnis infestatio invisibilium hostium, et consecratur [Col. 0368D] Chrisma sacerdotale ac regium. Notum est in Dei Ecclesia jam inde ab antiquissimis temporibus ungi solitos non modo sacerdotes, sed et reges. Elizabetha, quae in Anglia utramque dignitatem sibi attribuebat, unctionem, tempore sic exigente, admisit. Sed ab altari ad gyneceum suum reversa, irrisit. Quam pie, jam novit. chrisma sacerdotale ac regium, et [Col. 0368D] Consecrationis oleum. Quo vel catechumeni, vel moribundi ad luctam contra daemones, perlinuntur. consecrationis oleum et baptismatis mysterium, postremo [Col. 0369A] quidquid in Ecclesia consecrandum est in profectum et salutem credentium: sic et per invocationem sanctorem nominum. Ante nominantur nomina, et dehinc sanctis spiritibus, quorum sunt significativa, cooperantibus, divina et ecclesiastica per salvifice crucis mysterium, peraguntur ministeria. Et nescio quo inenarrabili divinae providentiae modo, sic sibi confoederentur crux pretiosissima, et sanctorum nomina, nisi quia tulerunt crucem suam, et secuti sunt Crucifixum (Matth. XVI, 24) gloriantes in Domino cum eminentissimo electionis vase Paulo, Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Galat. VI, 14) . Crux Dominica dum nominatur, Dominus in medio terrae suae salutem operatur (Psal. LXXIII, 12) ; intransitiva itidem sanctorum nomina dum nominantur, omnis [Col. 0369B] Christianae religionis consecratio confirmatur, imminens undecunque; periculum devitatur, inimica phalanx expugnatur, temporum intemperies temperatur, procellosum mare tranquillatur, vivis et defunctis somatibus salus redintegratur. Et revera si ea quae assero exemplis vellem probare et enumerare, quorum sanctorum in periculis fluminum, periculis latronum (II Cor. II, 26) , periculis in carcere, in captivitate, in catenis, in desesperatione salutis ac vitae, invocata nomina, praesentiam sanctorum spirituum exauditione repraesentaverint subita; non mihi centum linguae, non centum sufficerent ora, non vox ferrea. At, quod fidenter dictum sit, salva omnium sanctorum gratia, multo gloriosiora sunt eorum nomina quam somata. Nam cum [Col. 0369C] haec naturali resolutione deficiunt, illa fidelium continua invocatione quasi proficiunt; cum haec in unius exiguae libithinae angustia arctissime occultantur, illa per universum mundum, terra marique, corde ac ore omnium officiosissime celebrantur. Cum enim innumera hominum millia, sanctorum summa cum devotione invocent et glorificent nomina, nesciunt ubi gentium recondita sint sacratissima eorum pignora: et cum ab illa refugium longa terrarum intercludant interstitia, per horum invocationem in omni pressura, quibuscunque auxiliis indiget, et promeretur omnis in fide nihil haesitans (Jacob. I, 6) , consequitur anima. Unum sunt cum Verbo incarnato, et nomine Domini infinito, ideoque sicut illud [Col. 0369D] ubique totum est, et summe prodest, sic illa tota adsunt et affatim prosunt, quandocunque et ubicunque, secundum fidem promerentium, necesse est. Non ubique circumferi praeclare possunt et dignantur reliquiae; sed nomina in omni ubique necessitudine, ultro ingeruntur contritae ac afflictae animae. Illae de loco ad locum, nisi minutatim, non transeunt; [Col. 0370A] haec in corda et ora omnium non particulatim, sed tota abeunt; totum auditum, totum implent animum, nec ad videndum se exteriorem, sed interiorem admitti dignantur oculum; ubique sunt fidei praesentia, cum corpora longe sint absentia. Nihil omnino est quod per ea fides non impetret; nihil quod divina virtus perficiendo non explicet. Cum pretiosa in pace requiescunt somata, in aeternae quietis suae sinu quas inquietantur et devocantur, sanctorum animae, per invocata, cum cordis contritione, nomina. Unde [Col. 0369D] Cuidam ierarchae in oratione pernoctanti. Fuit hic sanctus Servatius, Tungrensis episcopus, qui Romae ad sepulcrum apostolorum pernoctans, ab ipso apostolorum principe hoc responsum accepit, quod hic refert Thiofridus. Vide Harigerum, abbatem Lobiensem, in S. Servatii Vita, apud Chapeavillum, tom. I, et Greg. Turonensem, lib. II Histor. Franc., c. 5. cuidam eximiae sanctitatis ierarchae, in oratione pernoctanti cura pervigili, pro liberatione sibi crediti gregis Dominici, dictum tandem est apostolica voce amicabili: «Quid nos inquietas, sanctissime vir? Requiescunt profecto electi [Col. 0370B] Dei, dum eorum resolvuntur corpora: quasi inquietari videntur, dum in auxilium opportune importune invocantur per nomina. Inquietantur, dico, non quod quietis suae ulla damna patiantur, sed quod, sicut sancti [Col. 0369D] Angeli cum semper assistant, mitti tamen asseruntur. Vere mittuntur; neque id negat Thiofridus, [Col. 0370D] sed sic mitti negat, ut non assistant. Hoc assistere est quod dicit angelorum Dominus, semper videre faciem Patris (Matth. XVIII, 10) . angeli, cum semper assistant, mitti tamen asseruntur; sic illi, cum aeterna requie et divini vultus contemplatione perfruantur, ad conferenda exterius auxilia, nominum suorum invocatione eliciuntur. Et non solum cum in coelesti regnant et jubilant palatio, sed etiam cum in hac mortalitate peregrinantur a Domino (II Cor. V, 6) , praesentiora quam corpora, sancta sunt nomina in omni tentatione ac periculo. Sanctus sanctorum Deus aeterna sua providentia, ante mundi constitutionem, ac ornatum, immutabili praeordinavit et disposuit [Col. 0370C] sententia, ut, quanto majora praeelectorum et praedestinatorum reliquiae per spiritus suos possent efficere miracula, tanto praeclariora perpetrarent et nomina, et permanerent non permanentia, et absentia ubique essent praesentia.»
Cum autem divinae virtutis excellentia sine transitione transeuntia nomina, tanta ubique accumulet et comitetur gloria, nimirum in umbras quoque corporum, sed in uberi transfundit misericordia, et ingenti stupore attonita percellit mortalium pectora. In plateis quippe olim ponebantur infirmi, ut veniente apostolorum principe, ac quolibet sanctitatis [Col. 0370D] ejus compare, saltem umbra illius obumbraret quemquam illorum, et liberarentur ab infirmitatibus suis (Act. V, 15) , ut gloriosior et mirabilior praedicetur Deus in sanctis suis (Psal. LXVII, 36) . Et quid tam gloriosum, quid tam mirabile, quam quod umbra, quae non est substantialiter de corpore, fugat omnem adversam valetudinem de corpore [Col. 0370D] De monte umbroso. In nobili illo cantico (Habac. III, 3) scriptum est; Deus ab Austro veniet, et sanctus de monte Pharan LXX. Graeci reddiderunt: Ὁ ἅγιος ἐξ ὄρους κατασκίους δασέος, id est, Sanctus de monte umbroso, condenso. Sic etiam S. Gregor. XXXIII. Mor. c. 1. Id significat Pharan, sive deducas a radice Phara sive a Pharah, quorum utrumque [Col. 0371C] valet fructificare, crescere: unde et condensae arbores, aut arbusta et τὸ σκιερόν. Hunc umbrosum montem, D. Virginem matrem interpretatur Thiofridus, cum Euthymio et Theophylacto. ? [Col. 0371A] De monte umbroso venit [Col. 0371C] Mons fortitudinis. Sic vocat Christum Dominum, quem multi Patres montem vocant. Et certe [Col. 0371D] negari non potest quin Christus sit lapis ille, qui abscisus est de monte sine manibus, et factus est mons magnus, et implevit universam terram (Daniel. II, 34, 35) . Hunc non immerito Thiofridus vocat montem fortitudinis: nam quomodo illi desit fortitudo qui est mons lapideus, imo mons lapis? mons fortitudinis (Deut. XXXII, 2; Habac. III, 3) , cujus matri Spiritus sanctus obumbravit in virtute (Luc. I, 35) ; sub cujus protectionis umbra omnis sancta requiescit anima, et cui in Canticis canticorum canit mater et sponsa Ecclesia [Col. 0371D] In umbra ejus, quam desideraveram, sedi. Per accommodationem de B. Virgine hoc exponit. Nam et Latine est, quem, et Gr. et Heb. pronomina et affixa, masculina sunt. De hoc sensu accommodatitio dixi aliquid obiter in notis ad prooemium. : In umbra ejus, quem desideraveram sedi (Cant. II, 3) . Post primae quippe praevaricationis culpam [Col. 0371D] Sub fici umbram. Consuerunt enim folia ficus, et fecerunt sibi perizomata (Gen. III, 7) . , sub fici umbram, praevaricator, heu! fugit Adam, sed ibi non tam protectus, quam detectus, omnem posteritatem suam [Col. 0371D] In mortis transposuit umbram. Respicit illud: Illuminare his qui in tenebris, et in umbra mortis sedent (Luc. I, 79) . in mortis transposuit umbram. At propitiator et propitiatorum mystici tabernaculi secundus Adam, qui transgressorem reparavit Adam, idcirco habitantibus in regione umbrae mortis (Isa. IX, 2; Matth. IV, 16) , infulsit splendor lucis aeternae; ut umbram [Col. 0371B] excluderet sempiternae veritatis claritas, et non tam corpora, quam umbras corporum, corpori claritatis suae configurandorum (Phil. III, 21) per clarificatorum spirituum merita, omnis comitaretur sanitas; et cum secundum quemdam practicae professorem disciplinae accidentalis diffinitio sit umbrae; umbra est supra spoliatus lumine aer; per contrarium umbrae somatum veri solis illustratorum jubare [Col. 0371D] Per suas coelibes animas. Ita eleganter vocat, quae jam non sunt cum corpore copulatae, et quasi conjugatae. Sic supra dixit corporis et animae dijugium. , per suas caelibes et lucidissimas animas, spoliarent omni ditione sua potestates aerias, et illustrarent et amoverent humanae calamitatis tenebras. In umbra et caligine sponsus habitat, ibi dum inclinantur umbrae (Cant. IV, 6) , sponsam ad se evocat. Merito ergo umbram filiorum sponsae suae glorificat, et quantam sanctae manus suae contactui, tantam imo gloriosorem [Col. 0371C] curationum gratiam imaginariae umbrae accommodat. Et sicut laetatus et delectatus est typus Domini Jonas, super obumbrationem [Col. 0372C] Heaerae, quae Judaeam significat typice. Ita S. Augusti. epist. 49, q. 6. haederae (Jonae IV, 6) quae Judaeam significat typice; Sic anima, quae secundum Jeremiam tristis est super magnitudine, et incedit cura et infima (Baruch. II, 18) , laetificatur umbrae sanctificati somatis protecta defensamine, et curat medicamine. In obumbrationis obtentum, aliquod materiale instrumentum solis radiis opponitur; ut [Col. 0372A] ejus fervor et splendor sudantibus et lippientibus declinetur et temperetur; et dissimili similitudine, si certe et indubitabilis fidei spiritualis materia interponitur, per gratiam [Col. 0372C] De summa noy. Imperita manus aliquid corrupisse videtur, quod sine melioris libri ope non tento corrigere. Sententia est, gratiam, qua infirmitates [Col. 0372D] excluduntur, a summa mente (quae Deus est) manare in animam, ab anima in corpus, a corpore denique in umbram. Si liceat, scripserim. De summo Νῷ, locutio dura est. de summa noy ( Νοῦ, mentis ) in sanctam animam, de psychae in somata, de corporibus manantem in umbram; totius infirmitatis intemperies, non tam temperatur, quam omnino effugata excluditur. Umbra lucem repraesentat et veritatem, dum obumbratio sospitatem per sanctificati somatis reddit sanctitatem.
Et cum per umbras corporum, omnia, quae secundum voluntatem praesidentis summi, et incircumscripti Spiritus volunt, sanctorum operentur [Col. 0372B] merita, spirituum; constat nimirum, quod non inferiora, imo excellentiora divina virtus operetur per ea, quae illorum consecrata sunt usu et contactu manuum. Virgae amigdalinae typice ante legem decorticatae, et positae in canalibus (Gen. XXX, 37, 38,) varios foetus typicis dederunt gregibus; quod licet physiologi rebus naturalibus; Ecclesiastae philosophi, mysticis sacrae Scripturae ascribant intellectibus; nos tamen idcirco id potissimum gestum esse credimus, quod tot et tantis patriarchae sui compassus laboribus, sic geri praeordinavit totius naturae Conditor, et Dominus. Deus enim, qui juxta Zachariae vaticinium [Col. 0372D] Assumpsit sibi duas virgas. Has virgas sic explicat S. Hieronym. Isai. LIV et Zarchar. XI. assumpsit sibi duas virgas, et unam vocavit decorem (Zachar. XI, 7) sub Noe profecto restaurato mundo decoram totius humanae propaginis [Col. 0372C] universitatem; et alteram appellavit [Col. 0372D] Funiculum peculiarem suam haereditatem. Hoc ex usu Scripturae dicit, quae haereditatem, aut possessionem funiculum aut funem vocat. Vocationis ratio ex ritu Judaeorum est, qui agros, si quando dividerentur, funiculis metiebantur. Unde illud: Funes ceciderunt mihi in praeclaris, psalmo decimo quinto, versu sexto. Mox explicans quid velit, addit: Etenim haereditas mea praeclara est mihi. Unde alibi ipse funiculus dicitur distributionis. Sed, quod ad hunc locum magis facit, etiam perticis, aut baculis aut virgis fiebant illae dimensiones, et divisiones. Redemisti virgam haereditatis tuae, ait idem vates, psalmo septuagesimo tertio, vers. 2. funiculum (ibid.) , Israeliticum videlicet populum, peculiarem suam haereditatem, et creator et pastor, cujus oves propriae agnoscunt vocem (Joan. X, 14) , in virga ferrea (Psal. II, 9) invincibili imperio pavit gregem; virgae regni, et directionis suae (Psal. XLIV, 7) virtutem, in sanctificatas transfudit virgas, ob sanctorum suorum honorem, ac fidelium salutem. Notum est fere omnibus utriusque Testamenti studiosis [Col. 0373A] lectoribus, quomodo in Aegypto, virga sit conversa in colubrum (Exod. VII, 10) ; quomodo in sanguinem converterit Nili fluvium (ibid., 20) ; quomodo in exitu Israel de Aegypto diviserit mare Rubrum (Exod. XIV, 21) , sacri baptismatis typum; quomodo in deserto, ex petra typica elicuerit dulcifluae aquae rivulum (Num. XX, 11) , et sitientis populi compescuerit murmurium. Non est eruditis mentibus incognitum, quod tantae virgae elogium, Dominicae passionis praesignavit praeconium, unde petra Christus (I Cor. X, 4) Jesus bis percussus, primo acclamatione Judaica; deinde militari saevitia, de latere suo (Joan. XIX, 34) , largi simum, et vivificum totius Ecclesiae produxit mysterium, ineffabile ejusdem sponsae suae ornamentum, et dotalitium. Et cum [Col. 0373B] Spiritus sancti organum David canat, virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt (Psal. XXII, 4) , et virga Dei, disciplina profecto Dei, et baculus Dei, substentatio videlicet Dei in omni tribulatione carnis et spiritus, ipsa consolata sint omnes electos Dei; et ita sibi confoederentur virga et baculus, ut neque absque baculi substentatione, virgae correctio; neque sine virgae correctione, baculi omnifariam prodesse possit substentatio: Jure ac aeque praecellenti praeconio, eadem, quae in sanctificatas virgas, in baculorum quoque substentamina divinae virtutis transfusa glorificatur operatio. Virga legalis insequentes hostes mari obrutos morti tradidit (Exod. XIV, 27, 28) , et populum per quadraginta annorum curricula in deserto probandum, et erudiendum, per [Col. 0373C] inviam maris viam transposuit; in initio gratiae [Col. 0373C] Baculus principis apostolici ordinis. Hoc testimonium tot reliquis obiter addamus pro primatu S. Petri, ab homine et doctissimo, et pietate commemorabili, et qui ante annos 550 floruit. , baculus principis apostolici ordinis [Col. 0373C] Per quadragenos dies sepultum. His fuit S. Maternus, a B. Petro apostolo, cum SS. Eucario et [Col. 0373D] Valerio, Trevirim missus. Is in ipso itinere, a febre valida interceptus (inquit Harigerus abbas Lobiensis) humanis subito rebus est exemtus. Vide in Materno, cap. 6. Ibidem adjungit socios ad S. Petrum regressos, et ab eo, ejus accepto baculo, die quadragesimo, ad defuncti Materni corpus, ubi, cujus umbra sanaverat omne genus morborum, ejus baculus beatum revocavit a morte Maternum. , per quadragenos dies sepultum [Col. 0373D] Per totidem annos domus Dei dispensatorem futurum. Fuit enim B. Maternus annos XL episcopus. Harigerus (cap. 13) disertim: Sicut quadraginta diebus prius jacuerat in sepulcro ita et totidem annis postea mansit in sacerdotali ministerio. In tota hac tam illustri historia mirari licet Baronii tam altum silentium. Non viderat ille, opinor, Harigerum, non Aegidium Aureae Vallis, non Latina et Gallica Leodiensium Chronica, quae Chapeavillus legit et allegat, Harigero consonantia: sed in promptu erat Otto Frisingensis (Chron. lib. III, c. 15) ejusdem [Col. 0374C] veritatis testis in omnibus, nisi quod pro XL diebus ponit XXXIII. Non omittam ascribere testimonium famae publicae, et vigentis adhuc in media haeresi, traditionis. B. Rhenanus, vir eruditus, sed pravis opinionibus corruptus, dum de S. Materni morte et anastasi loquitur ( Hist. rerum Germ.) Neque inanem [Col. 0374D] ejus rei famam puto, ait. Apud Hellum vicum tribus milliaribus a Selestadio distantem (Est Selestadium nobile in Alsatia oppidum, ipsius Rhenani natale solum), adhuc conditorium ostenditur, in quo jacuerit mortuus aliquandiu: sed mox vitae restitutus, ut adhuc Treviros, Agrippinensesque erudiret. Addit, et si de tempore dubitet, de re ipsa se satis certum esse. Haec ante me ex Rhenano citavit Aegidius Bucherius noster in Disputat. Hist. cap. 2. , per totidem annos domus Dei dispensatorem futurum pristinae vitae reddidit. Sub lege, ut praelibavimus, arida virga revirescens, contra naturam fructum edidit, in testa nucleum (Num. XVII, 8) ; praefigurans dulcissimum in carne Dei Filium: sub gratia pro testificanda et commendanda in posteros castimonia [Col. 0374D] Legitur bacillus cujusdam eremitae fronduisse. Legitur hoc, tacito eremitae nomine, apud Ruffinum in Hist. SS. Patrum, lib. III, § 24 in editione Rosweydi nostri. . [Col. 0374A] Legitur bacillus cujusdam eremitae fronduisse, et fructum protulisse ariditate deposita. Et revera ob id in passione aruit lignum viride, ut lignum aridum (Luc. XXIII, 31) per glorificati Spiritus virorum revirescere, ac transcursa naturae suae instituta repetere, et jura peragere, et arefacta in morte somata vitae restituere, ac omnium aegritudinum incommoda posset excludere.
Hoc idem, remota omni ambiguitate credendum, et ratum habendum, de cujuscunque texturae ac generis vestibus sacris, sanctorum aptatis artubus, divitum purpuras auro intextas, longe praecellentibus. Nimirum sub lege per vestem, quae, translato [Col. 0374B] in curru igneo prophetae, currui, et aurigae Israel, decidit, Jordanis cursus sui jura perdidit (IV Reg. II, 12) , et duplicis Spiritus haeredem in citeriorem ripam per siccum transposuit. Nihil autem sub gratia unquam, nihil profecto usquam terrarum compertum ac repertum est, sanctitatis duntaxat excellentia, pretiosius et eminentius Dominicis vestibus; ex quorum fimbriae tactu, aemmorrousae restrictus est sanguinis fluxus (Matth. IX, 20) ; et quotquot tangebant (Matth. XIV, 36) , redintegrata sospitate, abolitus et annihilatus interiit interitus; de quorum partitione et sortitu, subtiliter distinguendo David psaltes egregius vaticinatus est in psalmo cujus pro susceptione matutina vel pro cervo matutino, mysticus est titulus: Diviserunt, inquit, sibi vestimenta mea, [Col. 0374C] et super vestem meam miserunt sortem (Psal. XXI, 19) . In quadripartitae profecto typum Ecclesiae, per quatuor mundi climata, aequaliter, et concorditer distributae, quadripartita facta est distributio vestis Dominicae; et ad praesignandam partium unitatem, quae continetur vinculo perfectionis, charitatis gemmae; quae supereminentiorem habens viam, supereminet scientiae (Ephes. III, 19) ; [Col. 0374D] Sors, qua significatur. Dei gratia. Doctrina est Augustini, in psal. XXX, qui eam rationem addit, quod neque sors, neque gratia in electione humana sint: sed in divina voluntate. Unde et sortes justorum dicuntur esse in manibus Dei. sors, qua significatur Dei gratia, missa est super tunicam inconsutilem, [Col. 0375A] et desuper contextam per totum (Joan. XIX, 24) mystice, a quo toto Ecclesia catholica Graeco appellatur nomine. Et tunica inconsutilis, ne unquam dissuatur, ad unum sorte divinae gratiae pervenit, quia charitas Dei, quae per Spiritum sanctum diffusa est in cordibus nostris (Rom. V, 5) , in unum omnes collegit. Sed, o quam impium, quam grande et immane piaculum, quod sanctissimam vestem, quam scindere reveriti sunt milites praesidis, assidue scindit impia haeresis; dissuit, et disicit immanitas exitialis odii et schismatis. Nullum revera cor ad excogitandum, nulla sufficit lingua ad enarrandum, quantae sanctitatis exuberantia praedita sit illa inconsutilis tunica, per quam praefiguratur individua unitas, et, quae Deus est, charitas, et qua, carne velata se contexit [Col. 0375B] inexcogitabilis, ineffabilis Majestas et Deitas; sub qua omnem aeris et temporum intemperiem sibi temperavit, declinavit illa sublimissima, illa thronis et dominationibus tremenda et adoranda sublimiias. Nam, sicut de incorruptibili carne Dominica, in omnem sanctorum carnem incorruptionis, et sanctificationis transfusa est gratia, sic de vestitura ejus dispensatoria et mystica, in omnia sanctificatorum somatum, qualiacunque tegmina, inenarrabilis translata est virtutum affluentia. O quam pretiosa staminis et subteminis fila, quibus contexta est salutaris tunica, quae ex carne calefacta est Dominica: quae artus Dominicos calefecit relatione vicaria: sub cujus textura inconsutili et mystica, ea quae intrinsecus latent, abscondit Dei sapientia, quae ab oculis [Col. 0375C] omnium viventium est abscondita (Job XXVIII, 21) .
Haec tanti praeconii tunica, in cujus typum Joseph usus est talari (Gen. XXXVII, 3) , et polymita, quanta debeat amplecti et honorari fide ac reverentia, Judaicae perfidiae vigilantissima nos edocuit diligentia. Denique tam pretiosi thesauri custodia, per successiones legitimas devoluta, tandem jure haereditario Simoni cuidam filio Jacob est credita. Hic cervicis durissimae Judaeus, [Col. 0375D] Tempore Mauricii imperatoris. Nempe anno imperii ejus octavo, qui fuit Christi 593. Ita ex Sigeberto Baronius. tempore Mauritii imperatoris, ingenita sibi duritia, per duas septimanas immania pro silentio perpessus supplicia, tandem prodidit eam in civitate Zaphat, haud procul ab Hierosolyma, reconditam esse in arca marmorea. Perpendat oro, quicunque se recognoscit vas esse fictile, ac fragile, quam ingentis pretii visa sit humanae [Col. 0375D] menti, pro qua propriae non pepercit carni, pro qua omnium tormentorum genera maluit perpeti, quam [Col. 0376A] gentem suam tanto thesauro privari ac destitui. Sed, Jesu bone ac benigne, quod cor excogitet, quae lingua explicet, quanta tunc de tanti inventione thesauri, uranicae patriae civibus jubilatio, quanta oborta sit filiis Ecclesiae exsultatio? Omnia a passione Dominica, transacta tempora, quasi infelicia, sua praedicabant nimium felicia, in quibus tantum thesaurum, tandiu absconditum, tandem revelare divina dignata est munificentia. Concurrebant viri summis honoribus, summis praediti virtutibus, Gregorius patriarcha Antiochenus, Thomas Hierosolymitanus, Joannes Constantinopolitanus, cum multis aliis egregiis praesulibus, et diversae aetatis ac sexus et dignitatis hominibus, super inenarrabili dono Dei (II Cor. IX, 15) , tripudiantibus: et ne temeritatis [Col. 0376B] notarentur elogio; ne fidei obsequium non tam videretur devotio, quam praesumptio; ne, ut in Bethsamitas (I Reg. VI, 19) , et Ozam Leviten (II Reg. VI, 7) , divina desaeviret ultio: triduano prius expiati et sanctificati jejunio, elevaverunt arcam Domini in jubilo (II Reg. VI, 15) , nullo modo gravem naturali pondere marmoreo; sed divinitus levissimam, tanquam ex lignis setim, ut arca testamenti, compacta (Exod. XXV, 10) esset opere ac labore architectorio: et prosecuti quasi salutari sua tunica induto, et praeeunti Christo Domino; posuerunt eam in opinatissima civitate Helia, in loco Dominicae Anastasis, potentia et gloria celeberrimo; ubi omnibus et singulis horarum momentis, et atomis, praesentissima ad salutem omnium credentium divina [Col. 0376C] adest dignatio et propitiatio. Haec salutaris et inconsutilis tunica mystice nuditatem omnium cooperit, quos primae transgressionis reatus stola immortalitatis nudavit, tunicis pelliceis (Gen. III, 21) , obruit. Si mihi esset animi evolvere, quae, et quorum electorum Dei abditorum carnis carcere indumenta, stupendae sanctitatis effulserint claritudine, prolixo et taedioso operam insumerem syrmate. Idcirco [Col. 0375D] Praetermitto egregios adelfos, Imitatur Terentium, qui hoc nomen Graecum retinuit. Indicat autem duos fratres Zebedaei filios, quorum Jacobi sudarium; Joannis tunica, quorum Thiofridus hic meminit. Utramque historiam vide apud Ribadeneiram in utriusque Vita. Sed quia non omnibus omnes auctores ad manum sunt, paulo pluribus accipe de sudario, quod vincti Phileti solvit vincula. Cum paulo ante extremum vitae actum, in praedicandi officium Jacobus. ut cum maxime, incumberet, in illum, cum populo Jerosolymitano, coorti duo magi, Hermogenes, et Philetus, magnum tonitrui filium, brutis [Col. 0376D] magiae fulminibus parant obruere. Itaque Philetum, ut discipulum, Hermogenes mittit, jubetque et disputatione victum, multitudini despicabilem reddere, et Tartareis spiritibus tradere cruciandum. At longe aliter cessit. Nam Philetus, qui infeliciter vincere appetebat, feliciter victus, Jacobi tum divinis rationibus, tum stupendis coram patratis miraculis, ultro manus dedit, sacrisque pedibus advolutus, sibi ignosci postulavit. Ea re in rabiem actus Hermogenes, maleficis artibus, Philetum ita constringit, ut prorsus se loco movere nequiret. At apostolus, minime territus, misso duntaxat sudariolo, mox diabolicum solvit vinculum. praetermitto egregios adelfos, symmystas Dei insignes, ore Verbi incarnati nominatos Boanerges (Marc. III, 17) ; quorum alterius sudarium vincti Phileti solvit vincula; alterius tunica duobus proscriptis, et haustu veneni exstinctis vitae ac salutis pristinae contulit beneficia. Reticendum arbitror, quod Augustinus altisono disserit ore, exanimatorum [Col. 0376D] quorumdum indumenta delata, [Col. 0376D] Ad B. protomartyris Stephani memoriam. Memoriam pro sepulcro aut conditorio poni omnibus [Col. 0377D] constat, qui sacros auctores vel a limine salutarunt. De indumentis eo delatis, et ad exanimatos relatis, eosdemque redaminantibus, vide apud S. Augustin. lib. XXII De civit., cap. 8. ad terque quaterque beati protomartyris Stephani memoriam, [Col. 0377A] tantae salvationis accepisse gratia, ut relata, et super exanimatos artus posita exstinctis, ac si ipsis essent propria, amissam redintegraverint vitam, et sospitatem integram. Praetereo [Col. 0377D] Pauli primi eremitae tunicam. Haec distincte S. Hieronymus in Vita hujus Pauli. Pauli primi eremitae tunicam, quam in sportarum modum de palmarum foliis ipse contexuit; qua diebus solemnibus Paschae ac Pentecostes, Antonius virtutum ejus haeres, pro pretiosissimo et celeberrimo ornatu se induit, cujus divinae Scripturae interpretum corona Hieronymus sic meminit: Si Dominus mihi adoptionem daret, multo magis eligerem tunicam Pauli cum ejus meritis, quam regum purpuras cum regnis suis. Non dico, imo taceo; quam praeclaris, quam pretiosis egregii pontifices [Col. 0377D] Serapion et Athanasius. Horum Antonii munerum honorifice meminit ipse Athanasius in illius, quam scripsit, historia. Serapion et Athanasius gloriati sint se ditatos muneribus, cum alteri [Col. 0377B] melotem et pallium tritum cui superjacuit, alteri alterum melotem de fornace ferrea migrans, in memoriam sui idem distribuit Antonius, specialis et principalis curia sancti Spiritus. Praetermisso autem egregiae virginis et martyris [Col. 0377D] Agathae galummate. Tego, velo, Graecis est καλύπτω unde κάλυμμα, velum. At vel Thiofridus cognatam litteram pro germana sumpsit, vel scriptoris lapsu irrepsit. Non est tantum piaculum, ut mutandum fuerit. Malui indicare. Agathae galummate ( κάλυμμα velum ), quod quoties,
Ne vero fastidium generet incultior et prolixior oratio, silentii clausula supprimo, quam stupenda et [Col. 0379B] jucunda miracula, per diversos, aquae vini et olei liquores illorum consecratos benedictione, divina operata sit dignatio. Sed ne locum calumniandi dem aemulo improperanti, ea quae profero, me nullo authentico posse probare testimonio; de aquae elemento liquido, unum tam evidens testimonium in medium affero, ut de omnibus aliis omnis removeatur dubitatio; cum constet liquido, quid in seriis rebus singulorum valeat meriti ostensio, cum etiam in nugis hujus liquoris tantum profuerit sanctificatio. In Gazensis emporii oppido, cum quidam [Col. 0379D] Ad circenses ludos. Lepidam hanc historiolam mutuatus est noster abbas ex S. Hieronymo, qui B. Hilarionis Vitam conscripsit. ad Circenses ludos equos nutriret, ac suspectum sibi maleficum quemdam timeret, ne daemoniacis quibusdam imprecationibus eos impediret; ac sancti Spiritus archisterio Hilarione nimium reluctante, [Col. 0379C] utpote cui ineptum visum est in hujuscemodi nugis orationem perdere; [Col. 0379D] Scyphum fictilem. Sic reposui ex ipso S. Hieronymo, etsi utrumque exemplar inepte suggerebat fertilem. scyphum fictilem, in quo bibere consuevit impletum aqua accepit et stabulum, equos, et aurigas suos, carcerumque repagula in fide nihil haesitans (Jac. I, 6) aspersit. Nec mora, statuta die dato signo, hi avolant, adversarii ejus praepediuntur: sub horum curru rotae fervent, illi praetervolantium terga vix vident; isti cum ingenti omnium favore, gloriosa victoria potiuntur, illi segnes et inglorii abjiciuntur. Aqua quippe, melle meritorum sancti viri condita, totius fascini, et magicae artis virus exinanivit, et ab ubertate domus Dei, de torrente voluptatis (Psal. XXXV, 9) internae emanans, et lapides excavans (Job. XIV, 19) in gloriam Dei [Col. 0379D] Lapidea ethnicorum corda emollivit. Multi enim eo conspecto miraculo, ad Christianum nomen accesserunt, damnata deorum suorum imbecillitate. lapidea ethnicorum corda emollivit. [Col. 0379D] Et quid mirum, si divina clementia per elementum, super quod Spiritus (Gen. I, 2) sanctus ante mundi ornatum, numen suum expandit in futuri baptismatis [Col. 0380A] typum; quod Patris Verbum caro factum (Joan. I, 14) , signorum suorum voluit esse initium, cum in Cana Galilaeae illud converterit in vinum (Joan. II, 9) ; quod in redemptionem, et ablutionem humanae propaginis, de latere suo cum sanguine profudit (Joan. XIX, 34) in Ecclesiae suae sponsalia, et pignus haereditarium: quid, inquam, mirandum, si per hoc glorificavit sanctum suum summae perfectionis virum; cum [Col. 0379D] Sub nostri quoque temporis faece. Saepius indicat noster Thiofridus, sanctos suo tempore viros vixisse, atque etiam quosdam, quos familiariter noverit. Vide Vitam. De quibus autem hic proprie loquatur, [Col. 0380D] me latet. sub nostri quoque temporis faece, lutulenta etiam aqua, quae lotis servorum Dei manibus cum ipsis projicienda est sordibus, clanculum expetita, et concessa a cubiculariis, diversa eliminet genera, infirmitatum, et impertiat gratiam sanitatum? Sancti sane Dei, de quorum ventre profluxerunt flumina aquae vivae (Joan. VII, 38) , spirituales profecto gratiae, et [Col. 0380B] fluenta coelestis doctrinae, non biberunt in via Aegypti, [Col. 0380D] Aquam Geon turbidam. Quod Jeremias (II, 18) , dixit aquam Schichor, noster interpres vertit, turbidam; Vatablus et Pagninus, Nili; Septuaginta senes, γηῶν. Notum est, veteres Patres, Saepe, omisso textu Hebraeo, adhaerere Graecis. Thiofridus noster idem aliquoties fecit. Hoc tamen loco, et Latinam versionem integre repraesentavit, et ex Graeca, explicationis causa, addidit Geon. Caeterum nihil pugnat, et Hebraeum schichor esse fluvium Nilum, quem Graeci Geon vocent, et ejus aquam esse turbidam, quod maxime Latinus censuit exprimendum. aquam Geon turbidam (Jer. II, 18) , sed aquam divinae Scripturae limpidissimam, et non turbaverunt pedibus suis reliquam (Ezech. XXXIV, 18) qua poterant oves Dominicas. Ideo aqua usibus eorum quomodocunque adhibita, tantam divinae operationis consecuta est efficaciam. Et quis modicae fidei requirat, quid valeat sanctificati olei unctio; quid vinum, quod in sanguinem Dominicum sacerdotalis in verbo Domini vertit benedictio? Per consecratum quippe misericordiae oleum, reparatur salus animarum et corporum; per vinum, quod tam juxta humanae consuetudinis usum, quam intellectum mysticum, laetificat cor hominum (Psal. CIII, 15) , sospitantur membra languentium et exhilarantur [Col. 0380C] mentes moerentium. Et ut de olei liquore compendiosa utar traditione, quid in tota Lycia tam mirabile, quam quod oleum emanat de terque quaterque beati Nicolai, Myrensium Jerarhae, pretioso tumbae marmore, ac unctione sua delibutos, liberat de omni adversa valitudine? Mirum profecto est aestimatione hominum, unde ille sit liquor, quem non sua exsudat et distillat arbor. Nulla ibi materialis oliva ex radice pullulat, non ramos expandit, non germinat, non fructificat, et tamen contra jura naturae oleum quasi in praelo expressum exuberat. Unde ergo ibi oleum inundat in salutem credentium? An est aliqua illius terrae vena, eo liquore naturaliter dives et proflua? an potius profluit ex praeclari antistitis carne mortua? At extinctae carnis habet [Col. 0380D] natura, ut potius fetidam tabem ex se generet, et putredinis putorem, quam ullum suavitatis liquorem. Humus autem civitatis ejusdem nulla ita divite vena [Col. 0381A] naturaliter est praedita, ut conjici datur ratione veritati congrua.
Nam cum quidam egregius successorum antistitis egregii, civili expulsus esset discordia, tandiu [Col. 0381D] Cessavit profluere. Tradit hoc Joannes Diaconus in Vita S. Nicolai, quam ex patriarcha Methodio collectam, luci dedit. Recte hinc concluditur, divinitus hoc oleum fluxisse, nullo naturae adminiculo. Itaque ex Breviario Ecclesiae Toletanae, de B. Nicolao merito canamus:
Sed licet per tropum [Col. 0382D] Per tropum ysterologiam. Hoc vult, se posterius dicere, quod prius dictum oportuit. Hoc enim Hysterologia est. Sed cur id dicit? ideo opinor, quia, cum de pluribus aliis egerit, quae non ita prope sanctorum corpora attingunt, jam de sepulcro agit, quod illis est intimum, aut potius cui corpora plane intima sunt. ysterologiam praepostero sit mihi utendum ordine, mausoleum tamen Joannis apostoli et evangelistae, in reverberata mentis acie, in ipsos aeterni Solis radios evolantis aquilae, non praesumo praetermittere. Praerogativae virginalis ejus castimoniae congruit, quod ex ejus tumba pro vermibus, manna scaturiens profluit. Panem angelorum, Verbum in principio, Deum apud Deum (Joan. I, 1) , enucleatius omnibus Dei [Col. 0381C] Symmystis, orbi terrarum comedendum apposuit: idcirco contra conditionis humanae naturam, in dijugio psyches et somatis honorari meruit. Solus mortalium, egesta et ejecta extra basilicae valvas, humo [Col. 0382D] Vivus polyandrum introivit. De paradoxa morte dilecti hujus discipuli vide Baron. anno Domini 101. , vivus poliandrum introivit, et inde concionatus ad suos oblata orationis victima tanquam suavissime repausans in Domino obdormivit. Manna Mariam virginem perpetuam, subtilem, suavissimam, de qua prodit vermis, qui psallit in psalmo, Ego sum vermis et non homo (Psal. XXI, 7) , [Col. 0382D] Mariam conspersam oleo similam. Ejusmodi conspersio significat abundantiam misericordiae, auctore B. Gregorio Magno (Hom. 12, in Ezech.) quem noster Thiofridus lubens auctorem sequitur. Mariam, inquam, conspersam oleo similam, in Dominicae passionis hora, sibi ab ipso Pane coelesti, habente omne delectamentum, et omnem saporem suavitatis (Sap. XVI, 10) , commendatam, in suam virgo suscepit [Col. 0381D] (Joan. XIX, 27) , custodia: pluit, quasi de coelo, [Col. 0382A] de purissimi cordis sui firmamento, manna minutum, et quasi pilo tunsum (Exod. XVI, 4) , doctrinam profecto evangelicam, ab omni erroris segregatam immunditia, per internam Dei sapientiam. In Apocalypsi sua vincenti spondet manna absconditum (Apoc. II, 17) . Ideo in evidentissimum victoriae ejus et candidae ac perpetuae castitatis testimonium corpus ejus virgineum manna est coopertum et reconditum. Quod autem cor ad excogitandum esse poterit idoneum, quantum erga electorum etiam minima, et abjectissima, divinae dignationis et gratiae sit impendium? Natura cui illud praescriptum est elogium, Pulvis es et in pulverem reverteris (Gen. III, 19) , non modo in coelum ascendit, sed in ipsa quoque suae corruptionis resolutione, non tam putredinis tabo [Col. 0382B] sordescit, quam divina glorificatione splendescit. Nimirum non mirabilius est aestimandum; quod manna, cujus gustus sapuit quasi similae cum melle (Exod. XVI, 31) , per quadragenorum revolutiones annorum, Israeliticum pavit populum (Deut. VIII, 3) ; quam quod pro effusione sordium, ac ebullitione vermium, ex putrescente carne naturaliter profluentium, per mysteriarchae Joannis, usque in hodiernum diem, ebullit tumulum.
Si profusiore, quam
Nulla mihi tanta ingenii satit vena, qua expromere, queam, quam magnifica successoris ejus, et duplicis spiritus haeredis Elisei, apud Deum obtinuerint merita; ut pauperis viduae, quae in typum [Col. 0382D] praecessit Ecclesiae, ex minutissimo oleo omnia sua, [Col. 0383A] et ex vicinis praestita, usque ad summum infunderentur doliola, et avidissimi creditoris demergeretur avaritia (IV Reg. IV, 5) . Silere melius puto, quam parum dicere, qui electi Dei, Dominici altaris aromatum fialae, ex itineris sui vasculis contextis vimine, et capacitatis modicae [Col. 0383B] Maximam satiaverint multitudinem. Sufficiant duo exempla Domini, Mar. VI, 41, et Joan. VI, 11, et Mar. VIII, 6, et unum servi, Elisei, inquam, IV [Col. 0384B] Reg. IV, 43. Alia reperies in Vitis PP. aliisque sacris historiis. maximam satiaverint multitudinem, et principes adversus reipublicae hostes profectos, tandiu exhilaraverint parvo sed inexhausto ac jugi abundantia, exuberante Lyaei latice, donec potiti essent palma victoriae. Quid eloquar de lectulis, summae sanctitatis gloria praeditis, qui, per quot phoenix vivit saecula omni carent carie; quorum quaelibet stramina, et astulae, ab acerbissimo dentium dolore, et laetifera febrium liberant amaritudine? Atque de aliis omnibus eorum utensilibus, [Col. 0383B] dum compendiosae brevitati studeo, quid caraxare possum de singulis specialius? Cum una eademque divinae virtutis operatio, aeque per omnia dispensetur in omnibus? Mundum inimicissimum et crudelissimum pertulerunt, eumque non repugnando, [Col. 0384A] sed moriendo vicerunt. In camino tribulationis excocti sunt ad purum, mira patientia, et ideo in tantis miraculis, tanta eos et omnia ad eorum usus attinentia, tanta ista prosequitur potentia. Ad nullius tamen mortalium, ut Augustinus in XXII libro De civitate Dei protestatur, potest pervenire notitiam, utrum Deus ipse per seipsum, an per ministros suos tanta operetur mirabilia, sive eadem ipsa, quae explicat per ministeria, quaedam faciat etiam per sanctorum spiritus, in majestatis suae jubilantes praesentia; sicut per homines extra homines adhuc in carnis aerumnosa constrictos custodia, sive per angelos, quibus invisibiliter, incorporaliter, immutabiliter, imperat, peragat omnia talia, ut quae per sanctos fieri dicuntur, eis orantibus tantum, et impetrantibus, [Col. 0384B] non etiam operantibus fiant, ratione soli sempiternae divinitati cognita. Sed quibuscunque modis incomprehensibilibus efficiantur, Dei gloriam et electorum ejus merita attestantur
Explicit liber tertius.
- I. De ligno praevaricationis.
- II. De ligno reparationis.
- III. De clavis Dominicis, et lancea militis.
- IV. Quod ex salutari crucis patibulo, in omne sanctorum supplicium transfusa sit sanctificatio.
- V. Quod nihil in mundo pretiosum comparetur crucibus Petri et Andreae, ac Pauli catenae.
- VI. De lapidibus protomartyris Stephani et craticula Laurentii.
- VII. Qua illectus cupidine scriptor libelli hujus difficillimae materiei praesumpserit ingenioli sui manum inserere.
Expliciunt capitula libri quarti.
Nunc necessitate compellor, quasi inter saxa et scopulos, imminente naufragio, dictatus mei navim flectere, et ne subito impingat, attendere. Ex difficilibus enim transeo ad difficillima; ex his profecto quae hominum utilitati, et recreationi sunt aptissima, et dulcia; ad ea, quae imbecillitati humanae sunt omnino contraria, et amarissima: ad diversa tormentorum genera. Sed sancti Spiritus aspiret aura, et vela intendat, et me inter spirituales epibatas, utinam vel ultimum, in tranquilli portus sinum transponat. In protoparentis igitur nostri irremediabili praevaricatione, scriptae sunt ungue adamantino (Jer. XVII, 1) , contra nos amaritudines (Job XIII, 26) , mortis chirographum, [Col. 0384C] jura et leges; et repleta et inebriata est absynthio omnis posthuma proles. Et quia praevaricationis lignum, pulchrum, et delectabile visu (Gen. III, 6) , et gustu suave per guttur protoplasti demissum, ad viscera totius posteritatis transivit, ut acutissimus gladius, et insanabile inflixit vulnus; in summis amaritudinibus noster, pro dolor! moratur oculus (Job XVII, 2) . Lignum praevaricationis primaria, ipsaque efficiens causa est, cum aeternae damnationis, tum omnis supplicii et doloris; et exordium et fomes totius moeroris et tribulationis. Unde hominis prima oborta est perditio; inde innumerabiles poenarum, species, humanae crudelitatis commenta est adinventio. [Col. 0383D] Excogitatae sunt cruces, scopae. De his aliisque poenarum instrumentis, elegans tractatio et erudita [Col. 0384D] exstat Antonii Gallonii, congregationis Oratorii presbyteri. Excogitatae sunt inde cruces, scopae cutim exarantes, nodosi fustes, cippi [Col. 0385A] et clavae exanimantes. Et quia lignum exedunt termines, et consumit caries, in omnium tormentorum species procusa est ferri metallorum durissimi materies; et procuditur dies ac noctes, ut poenarum formae sint durabiles, ut crudelitas absumat ossa et carnes, ut nulla mollities, nulla obsistere possit durities. In noxialis enim ligni pomo, praesumpta et appetita dulcedine, ac per viscera protoparentis, in omnem posteritatem transfusa amaritudine, amaricatus est venter (Apoc. X, 10) , omnium, et nescio quo daemoniaco commento, exinde fastiditur gaudium, diligitur plusquam patria, triste exilium, et pro vitae deliciis, propinatur et exhauritur mortis poculum. Delectationi est amaritudo, in fastidio est dulcedo. Inter tormenta homo vas fictile, et fragillimum, risu [Col. 0385B] exsultat; et obstupenda mirandaque laetitia tortorum crudelitati insultat. Bellum ardentius quam pax appetitur; si extraneus deest, domi hostis quaeritur. Dulce crudelitati est, effusa videre viscera et sanguine decolorari, et ad inundationem propelli flumina. Suave est, audire stridorem dentium et gemitum in morte procumbentium. Et homo homini servans iram (Eccli. XXVIII, 3) , non se circumdatum infirmitate (Hebr. V, 2) , non se attendit esse vas testaceum; sed etiam si ipse comprehensus effugeret crudeles, manus torquentium, multo crudelius e vestigio excogitat supplicium. Quasi escis delicatis et exquisitissimis dapibus; sic diris et asperrimis incubat et delectatur poenarum novis inventionibus. Summa pascitur et exhilarescit amaritudine, qui [Col. 0385C] conditus est ad inexcogitabilis et ineffabilis suavitatis dulcedinem; ut nullam omnino sentiret, vel sciret doloris, et moestitiae amaritudinem; ut nihil aliud cogitaret, nihil videret, nihil audiret, nisi sempiternae laetitiae jubilum et beatitudinem. Tantae calamitatis et miseriae immanissimo pondere, captivae totius humanae propaginis cervicem praegravavit lignum concupiscentiae, et concupiscenda non cupere, et non concupiscenda concupiscere; ac malum pro bono, pro dulci amarum consuefecit appetere.
Sed, sicut dispensatorie incommutabili impermutabilis divinae dispositum est decreto Providentiae, ut non per aliam quamlibet creaturam, visibilem aut invisibilem, [Col. 0386A] primae ruinae repararetur damnum irreparabile; et homo, Leviathan homo captus (Job XL, 20) , non absolveretur, nisi per similem forma, non peccato, hominem; sic divina quoque praeordinatum est dispensatione, ut omnes ligni transgressionis amaritudines salutaris ligni dulcedo eliminaret; ac vitiatum in radice termitem, [Col. 0385D] Sanctificatus pondere suo Termes. Crux est ille termes. Cujus pondus, quod aliud est nisi quo crux onusta fuit? Nemo Christianus ignorat, eum esse Christum. Nobilis Ecclesiae hymnus:
Sed quid censendum est de pretiosissimis clavis, per manus et pedes Dominicos, in crucem sanctam transfixis? quid de salvifica militis lancea? quae Dominici sanguinis, et sacri Baptismatis, de latere Crucifixi Domini elicuit et produxit mysteria? O quam praeclara Dominicorum clavorum, et salutaris lanceae specialis materies, quae auri et argenti ac omnium metallorum longe excellit species, qua non per discordiam in perniciem mutuam armati, sed interna concordia, per pacem bonae voluntatis angelis confoederati sunt homines! O quam sancta, quam pretiosa, quam dulcis, quam amabilis et delectabilis ferri materia, unde clavi in carne confixi [Col. 0394B] Dominica, unde salutaris procusa est lancea, per quam flammea paradisi remota est romphea (Gen. III, 24) , et inimici defecerunt frameae in finem (Psal. IX, 7) , diversorum profecto errorum et opinionum spicula, quibus tanquam hostilibus gladiis infelix perimitur anima; ad quae convincenda, et ad finem defectus perducenda, et ad civitates principatuum aeris hujus destruenda (ibid.) , bis acuta, primo adventu in vagina humilitatis abscondita, in secundo adveniens, in manifesto claritatis suae splendore ac terroris coruscatione, vibrabitur framea, in secundo, inquam, adventu, cum secundum veridica egregiorum vatum Amos et Sophoniae vaticinia, in gladio morientur omnes peccatores (Amos IX, 10) terrae, et tetri coloris Aethiopes (Sophon. II, 12) interficientur [Col. 0394C] districta et amarissima et irrevocabili ultimae discussionis ac examinis sententia. In tam salutarium clavorum, et Dominicae lanceae praeconium, longe ante vaticinatus est Spiritus sanctus per Zachariam prophetam, organum suum: Aspicient ad me quem confixerunt (Zachar. XII, 10; Joan. XIX, 37) ; et paulo inferius: Framea suscitare super pastorem meum (Zachar. XIII, 7) . Et quae pretiosior omnium metallorum materia, quam illa, cui Pater per Spiritum sanctum imperavit suscitari super pastorem suum, et percutere pastorem (ibid.) , omnium principem unigenitum suum? Haec tanti pretii framea, anno progeniti Verbi [Col. 0394D] Millesimo nonagesimo octavo. Baronius encyclicam de hac inventione epistolam ponit anno millesimo centesimo. Sed par est credere scriptam biennio post inventionem. Nam Thiofrido [Col. 0395D] sua fides hac in re constare debet, qui eo tempore florebat. millesimo nonagesimo octavo, divina revelatione Antiochiae reperta in arca marmorea, [Col. 0395A] et vexillo praefixa, innumera ethnicorum ad internecionem prostravit millia, et Christianorum phalangas, ante omni obsidionis et famis adversitate afflictas, laeta et incruenta glorificavit victoria. Et quid Crucifixi Domini clavis sanctius, quid eminentius? Nimirum sicut plasmator rerum omnium [Col. 0395D] De protoplasti dolens ruina. Hunc locum descripsit ex nobili Ecclesiae hymno, cujus initium:
Sed ut de altissima salutaris ligni altitudine, in cujus mysterium sponsus canit mystice in amoris carmine: Dixi: Ascendam in palmam, apprehendam fructus ejus (Cant. VII, 8) , et item: Sub arbore mali suscitavi te (Cant. VIII, 5) : ut, inquam, de tam pretiosi ligni altitudine pedetentim descendam, in hortum nucum, ut videam mystica poma convallium (Cant. VI, 10) , in quorum per amicam amico decantatur typum, dabo tibi poculum ex vino condito, et mustum malorum Punicorum (Cant. VIII, 2) : protestari [Col. 0395C] salva fide praesumo, fiducia accepta per Spiritum sanctum, quod ex vivifico et salutari crucis patibulo, quo primae praevaricationis vindicatum et expiatum est peccatum et mortis solutum chirographum, salvatio et sanctificatio transfusa est in omne supplicium, quo sancti et electi Dei, crucifigentes carnem suam cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V, 24) , acceptabile et medullatum Jesu Christo crucifixo meruerunt in odorem suavitatis esse sacrificium. Unigenitus enim Patris qui secundum vas electionis Paulum, est caput corporis Ecclesiae, ac principium, primogenitus ex mortuis, pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quae in terris, sive quae in coelis sunt (Col. I, 18-20) , unigenitus, inquam, Patris, qui donans nobis omnia delicta, et [Col. 0395D] delens quod adversum nos erat chirographum decreti, nobis omnino contrarii, ipsum tulit de medio, affligens illud cruci (Col. II, 14) , de amaritudine sua amarissima (Isa. XXXVIII, 17) , dulcissimam dulcedinem [Col. 0396A] transfudit in omnia acerbissima Sanctorum cujuscumque supplicii genera, et carnis per illustrationem spiritus sanctificatae, quantacumque ac qualiacumque supplicia, in corporum et animarum suavissima et saluberrima transtulit oblectamenta et remedia; ut quasi immutato et converso naturae ordine, omnes cruciatuum materiae electorum corporibus adhibitae ardentius appetantur quam exquisitissimae epulae, quam opulentissimae totius mundi deliciae; et in earum acquisitionem ac venerationem, [Col. 0396D] Prodige dispensantur. Plenae sunt omnes historiae hoc cultu, hoc SS. reliquiarum studio. Exemplum cape, et ex capite quinto, quod jam sequitur. prodige dispensentur acquisitae summo cum labore ac periculo periturae in momento divitiae.
Quis enim thesaurus, quis lapis pretiosus, quae operosae texturae vestis, comparetur sanctae cruci, et vinculis principis apostolici ordinis Petri, inversis humilitate incomparabili pedibus crucifixi? quae item mundi transeuntis divitiae conferantur patibulo crucis germani ejus nomine et gratia virilis Andreae? quod eximii metalli genus aequiparetur doctoris et magistri gentium Pauli catenae, cujus praeconium, Gregorius, lucidissimus et vigilantissimus expositor, et contemplator theoriae, descripsit religiosae, ac ejusdem [Col. 0396D] Spermologi. S. Paulum apostolum Athenis sic vocabant philosophi: quod vetus interpres vertit, seminiverbius Act. XVII, 18. spermologi amatrici ardentissimae [Col. 0396D] Imperatrici Constantinae. Corrigendum, Constantiae, ex ipso loco D. Gregorii. lib. II Registri, epist. 30. imperatrici Constantiae: De catenis, inquit, quas ipse sanctus Paulus in collo et manibus gestavit, ex quibus multa miracula in populo [Col. 0396C] demonstrantur, partem vobis aliquam transmittere festinabo, si tamen hanc tollere limando valuero, quia dum frequenter ex catenis ejusdem multi benedictionem petunt; ut parum quid ex limatura percipiant, assistit sacerdos cum lima, et aliquibus petentibus ita concite aliquid inde excutitur, ut mora nulla sit: quibusdam vero rogantibus, diu per catenas ipsas lima ducitur, et tamen ut aliquid inde exeat non obtinetur. O quam praeclarum, quam excellens per egregium apostolicum, speciale paracleti organum, apostolici supplicii praeconium, quo excellentissimum et magnifici spiritus et corporis ejus declaratur meritum! Est profecto summa veneratione et admiratione dignum, quod lima ferrum ad excutiendum et limandum subtili arte humana excogitatum [Col. 0396D] et transformatum, astante summa cum supplicatione et digna elimato ad unguem et eminentissimo electionis vase reverentia Dei sacerdote cum ecclesiastico ordine nihil potest excutere, nisi quando, et [Col. 0397A] quantum, ac quibus concesserit indulgentia et proflua pietas dignationis apostolicae. O quam longe auro obrizo pretiosior est catena apostolica, per quam alligata, et ad Domini Dei Sabbaoth notitiam attracta, et in fide catholica solidata est ferrea gentium duritia.
At quid conjiciendum de torrentis lapidibus, quibus protomartyr Stephanus pro nominis sui corona est obrutus? Quid censendum de craticula ferrea, super quam adustus est ex gloriosissima laurea sortitus nomen Laurentius? Utriusque supplicium in totius mundi versum est remedium et solatium, et de supplicio liberat corpora et animas, [Col. 0397B] intimo corde et firma fide supplicantium. Par utriusque meritum pari divinae dispensationis gratia distributum est in dispar utriusque supplicium, et dissimilis poenae instrumentum factum est mundi simile ac per emolumentum, et ingens angelis et hominibus tripudium. In utroque summae pulchritudinis et sanctitatis membro suo, caput electorum Christus Dominus est passus; in altero, saxea mole prostratus; in altero, prunis superpositus, [Col. 0397D] Piscis paschalis. Alludit ad piscem prunis superpositum, Joan. XXI, 19. Per eum vult Thiofridus Christum designatum, secutus plures antiquos Patres, ut Augustinum, Tractat. CXXIII in Joan.; Greg. hom., 24; item Hieron.; Origen., Tertull. piscis paschalis assatus; et ideo sicut salvificae crucis suae patibulum, sic utriusque de sacratissimo passionis suae calice, de vino condito et musto malorum granatorum (Cant. VIII, 2) inebriati supplicium, modo dispensatorio providit, procuravit, et consecravit in salutem omnium promerentium. Et quis non longe excellentioris aestimet [Col. 0397C] pretii qualecunque fragmen ex rigidis lapidibus tactis, et infectis, imo consecratis sanguine protomartyris Stephani; quam juxta sensum historicum, operimentum, et ornamentum principis Tyri (Ezech. XXVIII, 13) , duodenorum videlicet lapidum sub lege per quatuor ordines, in rationali summi pontificis, mystica ratione dispositorum nitorem perstringentem et excaecantem oculos concupiscentis animi? (Exod. XXXIX, 8 seqq.) Sunt profecto illi lapides pretiosi, instrumenta et incitamenta laetiferae avaritiae: sunt isti revera de torrente accepti, munimenta et propugnacula contra spiritualia nequitiae, et victricia jacula Davidicae victoriae (I Reg. XVII, 40) . Illorum fulgor mentis aciem [Col. 0397D] obtenebrat, in mutuam caedem fraterna et amicissima corda concitat; istorum rigor uno ictu mystico Goliam hostem immanem, robustum, armis terribilibus munitum exsuperat, totaque Allophylorum contrariae videlicet fortitudinis castra conturbat, fugat, proculcat et exterminat (ibid., 49-53) : ac inimica corda omni propulsa discordia, arctissimis amicitiae ac charitatis vinculis alligat, et danti pacem super pacem Deo reconciliat. Per [Col. 0398A] horum quasi imbrem lapidum, collisa durities, et compluta est arida terra cordium: et [Col. 0397D] Saulus lupina rabie mane involans. Ex Augustino haec sumpsit: apud quem elegantem hanc [Col. 0398D] allegoriam ne te pigeat legere, serm. 14, de sanctis. Saulus lupina rabie mane involans, et comedens praedam (Gen. XLIX, 27) ; prostratus mutavit nomen et meritum; et erectus Paulus vas electionis, vespere dividit spolia evangelicae praedicationis in universitatem gentium: et ter virgis caesus, semel lapidatus (II Cor. XI, 25) , ac omnibus humanae afflictionis periculis terra marique periclitatus; et amarissime senex luens, quod adolescens temere observavit sarcinulas vestium, et omnes exertos reddendo, [Col. 0398D] Saxa injecit per omnium manus. Augustinus ibid. saxa injecit per omnium manus lapidantium, innumeros lapides vivos (I Petr. II, 4) , spirituales, pretiosos, in fundamento, quod est Christus Jesus, fundatos, in uranicae curiae comportat [Col. 0398B] et transponit aedificium. Nimirum summa devotione veneranda et appetenda est tantorum lapidum materia, quae ipsum protomartyrem, lapidi summo angulari (I Petr. II, 6) familiarius compaginatum. Christo Jesu, et per ejus praeclara exempla et merita, innumerabilia martyrum millia, lapides dolatos instructura muri coelestis Jerusalem quae aedificatur ut civitas (Psal. CXXI, 3) , ubi non auditur securis et malleus (III Reg. VI, 7) : adversitatibus et disciplina veritatis exercitatos, et ad unguem perfectionis expolitos, dispositione ordinatissima transposuit per loca meritis singulorum congrua. Et quid piscis assi cum favo mellis (Luc. XXIV, 42) , exquisitissimi cibi paschalis Agni Christi, craticula Laurentii, quid, inquam, per meritum martyris egregii, in se habet [Col. 0398C] pretii? Quid, inquam, materiale quisquam ei potest comparare? Nam ipsum, de quo magnificum illud prolatum est praeconium: Quam abscondi potest Roma, tam abscondi potest Laurentii corona, ipsum, inquam, tanquam aurum igne excoctum, probatum, purgatum septuplum (Psal. XI, 7) , et in numerum ejus inaestimabili exemplo provocatum, et flammis ardentioris fidei et charitatis accensum utriusque sexus populum, thesaurum incomparabilem ac pretiosissimum in Regis regum omnium et Domini dominantium transmisit gazophylacium. Unum profecto tantae cratis ferreae segma minutissimum, longe, imo incomparabiliter praecellit omne, quod in oblectatione rerum materialium est avidissimae mentis humanae praestigium. Et unde haec largiflua superabundat [Col. 0398D] gratia, unde tanta exuberat gloria; nisi de inexcogitabili et ineffabili [Col. 0398D] Conditoris yles et aplanes. Graecis hyle, ὕλη, est materia; aplanes vero, ἀπλανὴς, coelum stelliferum. Macrob. libr. I De somn. Scip., capit. 6 et 9. conditoris yles et aplanes munificentia? Nam qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XII, 6) , qui statum conditionis humanae, per os dolentis, et ingemiscentis Job mystice ac tropologice, comparat navibus poma portantibus (Job IX, 26) , in omnium electorum suorum, (quidum ad ingenita naturae bona, per gloriosissimae [Col. 0399A] crucis restringuntur mysterium, quasi poma portant per lignum) in electorum, inquam, qualecunque materiale supplicium, ut paulo superius praelibavimus, ex ejusdem pretiosissimi ligni stayros radice, quasi per fructiferum stipitem, in ramos succum et fructum sic transfudit salutis humanae pretium; ut, sicut tanto ejus patibulo nihil aequiparari potest in natura rerum omnium; sic nihil aequiparari possit suppliciis eorum qui stigmata Jesu in corpore suo portantes (Gal. VI, 17) , in ara passionis meruerunt esse Domino Deo acceptabile sacrificium, et holocaustum pingue ac suavissimum. Est ipse illis factus via; ambulavit super mare (Matth. XIV, 25) , ut ostenderet esse in mari viam (Sap. XIV, 3) , sed nulli perviam, nisi qui vehitur navi, portatur ligno, cruce [Col. 0399B] videlicet Dominica. Sicut per mortem unigeniti Filii Dei, pretiosa est mors omnium electorum Dei (Psal. CXV, 15) , sic per ejusdem salutare supplicium, salutifera et consecrata sunt omnia eorum supplicia pro honore ac gloria Dei.
Sicut per intinctionem sacrosancti corporis ejus in Jordane (Matth. III, 16) , in omnes aquas, ubicunque ad baptismum praedestinatas, transmisit sanctificationem, sic per ejusdem somatis sui in crucis patibulo affixionem, in omnia materialia sanctorum supplicia, transposuit animarum et corporum salvationem ac redemptionem. Atque hoc omni cunctatione longe remota certum tenet fides in petra, quae Christus est (I Cor. X, 4) , fundata; quod haec omnia quae de paucorum coeli ac terrae excellentissimorum [Col. 0399C] procerum suppliciis, styli officio caraxavimus praeconia, in cippos [Col. 0399D] Cippos, fustes. De his cruciamentorum instrumentis, vide Anton. Gallonium proprio et eleganti libello. , in fustes, in scopas, in plumbatas, in catastas; postremo in omnia omnium electorum Dei diversa, jure ac digne depromi possunt tormentorum genera; quae per illorum merita, quos hostias pacificas, et holocausta medullata, et pinguia, transtulerunt in coelestis tabernaculi et templi sanctuaria, meruerunt humanae cujuscunque infirmitatis salutifera esse remedia.
Sed quia pro colligendis odoriferis floribus quibus serta consererem, et electorum Dei epitaphia deflorarem, evagatus sum diutius, distichon Mantuani [Col. 0399D] vatis.
Non vero aggressus est tantam rem, tantam salutem, suapte quasi praesumptuosa devotione; sed paracliti Pneumatis, ut praelibavimus, illustratione ac divina revelatione.
[Col. 0402B] Nam dum tirocinii sui tempore credita sibi, utpote viro summae castitatis ac munditiae, esset custodia Ecclesiae; post longas vigiliarum excubias, post oblatos in ara cordis labiorum vitulos, fragilitate naturae humanae resolutus in soporem, sicut legislator Moyses, qui in typum integritatis [Col. 0402D] Theoticos. Vox corrupta, pro Θεοτόκου, id est Deiparae. theoticos Mariae, rosae pulcherrimae de spinis plebis Israeliticae exoriturae, et lilium convallium pariturae; rubum admiratus est, quasi ardere, et incombustum permanere (Exod. XXXIII) : sic aeque typica significatione, mirabilem videre meruit visionem. Per Spiritus sancti enim gratiam elevatus et assumptus, vidit in visione Domini, de conclavi sacri scrinii, in quo familiarius et copiosius sacratissimarum reliquiarum reconditus est thesaurus inaestimabilis pretii, [Col. 0402C] sensim excrescere flammam [Col. 0402D] Ignis tactu innoxii. Cum hoc Thiofridus scriberet, in mente habebat hos Maronis versus, lib. II Aeneid.
LAUS DEO VIRGINIQUE MATRI
Sermones duo
Laudemus Dominum, mirabilem in sanctis suis, sed mirabiliorem in eorumdem reliquiis, quia licet sit magnus in magnis, gloriosus tamen mirabilia operatur in minimis. Non satis est illi quod sanctorum animas in aeternae felicitatis glorificat regione, nisi et eorum reliquias glorificet in hac peregrinatione. Neque sufficit quod immortalitatis illis donat delicias, nisi et totius mundi conferat divitias. Oppida enim et castella, vicos et urbes, quae omnia jam magni tenuere principes, exiguus sanctorum pulvis possidet, locuples rerum copia illorum reliquiis subjacet. Animae in coelesti jubilant palatio, reliquiae eorum exaltantur in subdito sibi saeculo. [Col. 0405B] Non poterunt unquam tam profunde in terrae recondi visceribus, quin super terram per miraculorum effectus effulgeant ipso sole lucidius. Has singulis provinciarum et civitatum populis dedit in solatium, ut dum importunis urgentur incursibus hostium visibilium et invisibilium, per harum defensentur meritum. Rex enim quilibet urbis alicujus defensurus moenia, quanto audaciora et plura hostium comperit esse agmina, tanto fortiora et numerosiora in munitionibus militum opponit pectora. Sic et Deus nostri videns hostium multitudinem per totum volitare aerem, et pugnam adversus adoptionis suae filios struere multiplicem, humanae miseriae misericorditer consulit; et multiplicatis super arenam patrociniis, civitatem suam, id est Ecclesiam, custodit [Col. 0405C] et protegit. Unicuique locorum, sicut et huic nostro, abunde magnas sanctorum reliquias accommodat; quatenus dum ab indigenis digne ac familiarius honorantur, iidem indigenae earum perpetua defensione firmentur. Ubicunque vero terrarum aliquid est earum, mortem habent lucernarum, lucernae ubicunque locorum sint, abscondi non possunt, sed luminis sui splendorem longe lateque spargunt. Nemo namque accendit lucernam, et in abscondito ponit, neque sub modio: sed supra candelabrum, ut cum ingrediuntur lumen videant (Luc. XI) . Accensae lucernae sanctorum sunt reliquiae; licet et lucernam ipsum Sanctum sanctorum non a credentibus absconsum, nec sub modio, id est sub legis mensura inclusum, intra unius Judaeae gentis terminos [Col. 0405D] cohibitum, sancti doctores doceant intelligere. Hae, inquam, lucernae ab illa salutis aeternae lucerna accensae non in abscondito, neque sub modio [Col. 0406A] locantur, id est non in aliquo indecenti vel ignoto loco sine honore locantur. Occultari nusquam permittuntur, sed supra candelabrum, quod est Christus et Ecclesia, propatulo ponuntur, ut fidei et divinae agnitionis lumen videant, qui ingrediuntur. Ut lumen, inquam, videant, dum sanctorum reliquias miraculis coruscare considerant, quam mirabilis et quantae sit pietatis Deus intelligant. Si vero sanctorum reliquiae occultarentur, et virtutum signis non illustrarentur, quid durum et lapideum cor hominis, ad desideranda coelestia excitaret? quid a vitiis ad virtutes renovaret? Quae homo speraret praemia, si eos, quos in vita sua justissimos esse novit, non videret esse in memoria; et qui vix ad cultum et amorem Dei nunc proficit, vix torporem [Col. 0406B] a se infidelitatis nunc excutit, dum electorum Dei reliquias miraculorum gratia illustrari aspicit? Sacrae profecto fidei constructio per miracula crevit, et eisdem deficientibus in quibusdam gentibus decrevit. Nisi enim sancti praedicatores miraculis coruscarent, frustra verbum vitae praedicarent. Et licet signa non sint fidelibus, sed infidelibus (I Cor. XIV) , fides tamen fidelium per signa solidatur, quae aut a sanctis audierunt facta Patribus aut per eorum reliquias in suis vident fieri obtutibus. Vere mundi lucernae sanctorum reliquiae claritatis suae splendorem longius spargunt, easque, ut praefati sumus, illorum merita, quorum sunt, nusquam negligenter latere sinunt. O mira divinae pietatis miseratio! o ineffabilis circa sanctorum reliquias dignatio! Deus [Col. 0406C] sanctus sanctorum est, et sanctorum congregatio Dei habitatio est. Non parvi sed maximi apud eum pretii sunt reliquiae illorum, quas exaltat super omnem mundi ornatum. Namque earum excellentiae omnis lapis pretiosus non comparatur, sed quidquid in rebus volventibus pretiosum est, in earum comparatione vilissimum judicatur. Terrarum sunt munimenta et aeternae retributionis, divinaeque magnitudinis documenta. Nam evidentibus patet judiciis, quanta sit Dei magnificentia, cum sanctorum reliquiae tanta polleant gloria. Si enim humana divinis, si parva licet comparare magnis, quicunque alicujus temporalis Domini servos cernit, in eis quantae dignitatis sit, idem Dominus perpendit. Si potentes et divites sunt servi, ditior et multo amplioris [Col. 0406D] potentiae esse creditur, cujus subjacent ditioni. Sic perpenditur quanta sit divina magnitudo et majestas, cum et ejus gratuito dono sanctorum [Col. 0407A] reliquiis tanta concessa cernitur esse claritas et potestas. Ad arida enim eorum ossa, ut Patris luculentissimi dictis utamur Gregorii, aegri veniunt et sanantur; perjuri veniunt, et a daemonio vexantur; daemoniaci veniunt, et liberantur, leprosi veniunt, et mundantur; deferuntur mortui, et suscitantur. Nam ut ex uno quid omnibus sit advertendum perpendamus, per Elisaei prophetae ossa revixit mortuus, benedictus Deus in omnibus. Ossa Elisaei vitam dederunt mortuo, mortuum de mortis solvebant periculo. Post mortem ergo carnis sancti Dei melius vivunt quorum hic ossa in tot miraculis vivunt. De his mirificis sanctorum ossibus dicit propheta veridicus: Et ossa vestra ut herba germinabunt (Isai. LXVI) . Ossa sanctorum licet mortali conditione arescant, [Col. 0407B] virtutum tamen viriditate ut herba germinant, quanquam idem in generali resurrectione perfectius implendum esse divinae Scripturae astruunt; in dispositissima sane Dei tanta quasi patrisfamilias domo vasa in honore (Rom. IX) esse ac fuisse electi creduntur, ideo et eorum reliquiae in vasis aureis atque argenteis et gemmatis, ac in omnibus quae pretiosa sunt, reconduntur. Et, sicut sanctum altare non sanctificatur ab auro sed sanctificat, sic et quodlibet vas, quod sanctarum reliquiarum in se continet thesaurum, non dat sed accipit gratiam sanitatum; et tactum, quasi etiam illud, quod interius latet, tangatur, fugat multa genera infirmitatum. Inimica invisibilium phalanx ante eas stare non poterit, confusam et devictam se ingemit, et [Col. 0407C] qui sedem suam in monte testamenti in lateribus Aquilonis se positurum, seque Altissimo similem futurum gloriabatur (Isai. XIV) , a dissoluto sanctorum pulvere superatur, igneisque catenis religatur. Pulvis iste licet dissolutus sit et exiguus, hujus tamen aeris dominatur potestatibus, honoratur digne a cunctis mortalibus pusillis et majoribus, quia ut calor inseparabiliter insitus est in natura ignis, sic sanctitas est sita in illis. Si enim sanctitatis amitterent donum, amitterent pariter etiam sanctorum. Ex accedenti dono habent sanctitatem, sed non amittunt eamdem, quia ex immortalitate non fit transitus ad mortalitatem. O quam magnificata sunt opera Domini, nimis profundae factae sunt cogitationes [Col. 0407D] Dei nostri (Psal. IX) . Reliquiae sanctorum sunt, ut pretiosa aromata, et poma odorifera, quae si quis manu tractaverit, manus ejus ab eisdem odorem suscipit, ut lilia, inquam, et pretiosa aromata redolent, nares mortalium miri odoris suavitate complent. Distantia quippe grandi divisit Deus lucem a tenebris (Gen. I) , id est pios ab impiis, et minus perfectorum ossa a sanctorum reliquiis.
Christiana religio vocabulum propterea trahit a Christo, ut Christianus semper habeat in memoria quomodo tantae dignitatis custodiatur gloria, ne dissonum videatur in opere, quod lingua sonat in nomine. Sed virtus sanctae charitatis, quae fidei [Col. 0408A] cultum olim in Patribus decoravit, nunc senescente mundo et accrescente peccato, in filiis decessit, et intantum in singulis dilabitur, ut vix in pacuis ejus vestigium recognoscatur. Hujus etenim periculi discrimina clementissimi Redemptoris nostri praevidens gratia sanctae Scripturae thesauros ostendit, sanctorum exempla proposuit, ut et pietas in operatione semper fulgeat, et doctrinae remedium nunquam in lingua torpescat. Quia ergo, fratres, habemus exempla sanctorum, quasi certissimae curationis antidotum, sanctae charitatis virtus in nobis redintegretur, ut in sanctis suis Deus per nos digne laudetur. Igitur in sanctis suis laudemus Dominum, qui est gloria et virtus sanctorum (Psal. CL) , ut per ejus misericordiam, ad eorum pervenire valcamus consortium. [Col. 0408B] In memoria justorum justitiae auctorem; in meritis sanctorum sanctitatis magnificemus largitorem: digna enim memoria justorum erit cum laudibus (Prov. X) , in quibus delectetur Deus illorum et Dominus, ut per eorum intercessionem nostris misereatur excessibus. Exemplo fidelis Moysi sunt inter nos et Deum mediatores positi, ut qui per per nostra despicimur merita cum Pharisaeo, per illorum justificationem justificemur cum Publicano (Luc. XVIII) . Credimus eos apud Deum multa posse, cujus dilectioni nihil in hoc mundo praeposuere. Non suam, sed coelestis voluntatem Patris in omnibus adimplentes, Jesu merito et dici et esse meruerunt fratres et sorores (Matth. XII) cujus propinquitatis lineam nulla degeneravit superbia, sed in generationes [Col. 0408C] et generationes nobilitavit humilitas sancta. In conspectu Dei, fratres, semper sancti talem exhibebant cordis meditationem, ut transeuntem filium David figerent ad spiritualem mentis illuminationem. Non defecit eis virtutum sanctitas, quorum in ore non est diminuta veritas; quorum labia coelestis purgavit calculus (Isa. VI) , quorum eloquia sui ardoris flamma sanctus animavit Spiritus. In operibus manuum suarum non comprehensi sunt ut peccatores (Psal. IX) qui minimis Domini omnem exhibuerunt humanitatem, ut fideles. Cum beato Job oculus caeco et pes claudo (Job XX) , in mortuorum sepultura non inferiores inventi sunt Tobia (Tob. XII) . Oratio eorum nubes penetravit (Eccli. XXXV) , quae [Col. 0408D] per jejunium et eleemosynam in coelum volavit, et implevit phialas viginti quatuor seniorum (Apoc. V) , ut sit suavitatis odoramentum ante majestatis Dei thronum. Carnis corruptionem labor vitae gravavit, libertatem animae actionum puritas expiavit. Vixerunt pietatis amici per pietatis opera spectaculum facti Deo et hominibus (I Cor. IV) . Haec operationis grana in activae vitae sparserunt area, ut horreum implerent contemplativae in supernae pacis visione; thesaurum fidei, quem habuerunt in vasis fictilibus, non effuderunt negotiis saecularibus, sed ubi nullum latet detrimentum, in coelestis posuerunt regis gazophylacium; quia dum spiritus tegmina carnis exuit, liber et expeditus ad coelos volavit. Ecclesia, quae in transcursu dubii cernitur orbis, filios enutrivit [Col. 0409A] probatos, in operibus bonis, quos manens super astra suscepit sponsa coelestis. Exeuntes de Aegypto, id est de peccatorum tenebris, per columnam nubis venerunt in terram promissionis, quae est patria, ad quam suspirabant quotidie, cum adhuc essent in hujus peregrationis captivitate. Ibi est habitatio, quam fidelium desiderat intentio, qui Deum portant in mente, quandiu tenentur in carnis carcere. O quam felix civitas, ubi nulla regnat captivitas, ad quam qui virtutum passibus contugerit, jam ultra captivus esse desiit! Hujus structura sunt lapides vivi, quos pax et concordia compaginavit reprobato lapide, qui factus est in caput anguli (Psal. CXVII) . Quam nullus adversitatis procella potest concutere, cujus fundamentum (Apoc. XXI) impositum est stabili [Col. 0409B] petrae: lumine non eget lucernae, cujus claritas est ille lapis angularis, qui petra fundamenti Agnus qui tollit peccata mundi (Joan. I) . Ipse est etiam sponsus, qui regnat in hoc tabernaculo Deus cum hominibus, ante cujus sedem personant canticum spiritus et animae justorum. Laus eorum et exsultatio ipse est, qui coronat eos in gaudio, per quem bene currentes in hujus mundi stadio, digno in coelis remunerantur bravio. Non est ultra quod concupiscent, ubi Deum facie ad faciem considerant, qui eos perduxit ad palmam victoriae, quo praecessit ipse rex gloriae, dignitas felicitatis eorum humani sensus excedit modum, qui revera in cor hominis non ascendit, quae Deus illis praeparavit (Isai. LXIV; I Cor. II) . Decernat igitur pietas fidelium, quid venerationis potissimum [Col. 0409C] corporibus debeatur sanctorum, quorum spiritus inaestimabili gloria honorantur apud Deum. Tanto itaque devotus eorum laudem celebremus in terris, quanto majoris meriti eos credimus esse in coelis. Quid apud Deum eorum possint animae, artus exanimatorum corporum ostendunt quotidie. Si quid forte natura negat, vel improvisus casus in humanis debilitat, ad eorum sepulcra clementia divina restaurat. Caecitatem illuminant, gressus consolidant, linguas reparant, aures reserant, daemonibus imperant, carceres aperiunt, vincula resolvunt, elisos erigunt, injustos corrigunt, justos diligunt. Haec operantur per corpora spiritus, qui jam divinis assistunt obtutibus. Quid mirum, si possunt talia in immortalitatis [Col. 0409D] gloria constituti, qui similia potuerunt sub mortalitatis velamine positi. Legimus et credimus, fratres, multa, quae mirabilis in sanctis per sanctos operatus est Deus (Psal. LXVII) in hac vita. Taceamus carnem et ossa, dicamus minora, quae sunt carne inferiora. Exemplum damus de paucis, ut fides dubitantium solidetur in multis. Umbra curabat Petri quotquot in plateis ponebantur aegroti (Act. V.) Pauli semicinctia expulerunt ab obsessis corporibus daemonia (Act. XIX) ; Jacobi sudarium [Col. 0410A] vinctum solvit Philetum. Has virtutes curationum operabantur corporum species, ut intelligat fides credentium quale sanctorum sit meritum, et quid potuit eorum praesentia ubi in tanta virtute refulsit absentia. Non solum haec de apostolis credimus, verum etiam de sanctis omnibus plurima suppeterent exempla, si fastidium non generaret oratio prolixa. Quid mirum, si tanti fuerunt meriti spiritales sanctae matris Ecclesiae filii, cum etiam carnalis Synagogae soboles per similes polleret virtutes? In Aegypto Moysi virga signa fecit et prodigia, et sub baptismi specie Rubrum divisit mare (Exod. XLV) . Eliae pallium Eliseo duplicavit spiritum, et cursum Jordanis divisit eadem vestis (IV Reg. II) . Haec sub lege et gratia fecit Deus per sanctos in carne miracula ut [Col. 0410B] intelligamus et fideliter teneamus quid apud ipsum eorum possit spiritus. Quidquid, fratres, de reliquiis sanctorum possidemus, sive in veste, sive in pulvere, vel in ossibus diligenter et caute custodiamus, et quod valemus, potissimum servitute illorum exhibeamus venerationi. Digni sunt apud homines honore, qui quotidie interpellant pro hominum salute. Memor humanae fragilitatis, hoc gratiae nobis clementia Salvatoris contulit, ut quod peccatores per nostra non possumus merita, per sanctorum impetremus patrocinia. Jam securi de sua solliciti sunt pro nostra salute; et unde nec eorum perficietur gaudium, quandiu nostrae peregrinationis cernunt exsilium; nec erit illis perfecta beatitudo, donec totius Ecclesiae intraverit plenitudo. Ad illorum, charissimi, [Col. 0410C] consortium, quia nos habitare in unum, pulchrum erit atque jucundum (Psal. CXXIX) , quanto illorum nobis prodesse credimus orationem, tanto devotius illorum meritis exhibeamus venerationem. Offeramus illius sacrificium, ut pro nobis fumus incensorum ascendat de oratione sanctorum, qui per manum angeli divino praesentatur conspectui (Apoc. VIII) ; vestigia sequamur eorum, quibus ipsi secuti sunt Dominum. Gradiamur per semitam justitiae ut perveniamus ad mansionem coelestis patriae. Inspiciamus perfectam eorum vitam, et quae minus est composita, emendemus nostram ut nostri sint adjutores in precibus quorum sumus imitatores in actibus. Relinquamus cum apostolis omnia, ut libere sequamur Domini vestigia. Martyribus associemur in passione, [Col. 0410D] ut eisdem participemur in consolatione. Ne fur domum nostram perfodiat (Luc. XII) , confessorum vigilias mens nostra custodiat. Ornemus lampades nostras cum virginibus, ut intremus ad nuptias, quando venerit sponsus, et ubi nos perterreat illud durissimum: Nescio vos (Matth. XXV) , quod erit impiorum confusio; sed laetificet cor nostrum justorum benedictio, per eum, qui est vita et resurrectio, Deus deorum et Dominus dominorum, per saecula saeculorum. Amen.
Fragmenta vitae duplicis S. Willibrordi
Dux excellentissimae generositatis Pippinus cum Blitrude, conthorali sua, aeque generosis orta natalibus, tertio Idus Maii, anno duodecimo Childeberti gloriosissimi regis, dedit beato Willibrordo Efternacensis fisci medietatem integram, a Theodardo egregii ducis Theotharii filio sibi traditam. Irmina vero, Dagoberti regis ( nimirum secundi, ut putant ) filia, haereditario jure possessam cum omnibus appendiciis et adjacentiis suis cum villa montis sitam in pago Tulbiacensi ( de Zulpich dioec. Coloniensis) in Kalendis Decembris addidit partem alteram. Idem munificus princeps sub chirographi conscriptione anno IV regis Dagoberti, VI Nonas Martii, tradidit [Col. 0411B] illi villam in pago Mosariorum sitam, et a praeterfluentis fluvii nomine Suestram nuncupatam, et egregiae Blitrudis sagaci industria ab ingenuis viris pecuniae impendiis comparatam. Et quia utriusque loci situs tam sapienti architecto visus est amoenus, et coenobialis vitae studiis apprime aptus et dignus, in utroque jactis fundamentis exaedificavit coenobium, et in montibus Israel, in pascuis uberrimis pascendum aggregavit gregem Dominicum.
Anno progeniti Verbi 1031, a transitu ejusdem gloriosi Patris 292, oratorii caduci fabrica instaurata, Himberto abbati totique congregationi sedit [Col. 0411C] sententia, ut XIV Kalendas Novembris, invitato praeclaro Poppone sanctae Trevericae sedis archipraesule, et defensore Henrico glorioso duce Bajoariae, inter dedicationis solemnia ejus ossa transferrentur in locum ubi hodie cum reverentia et honore debito recondita visuntur. Delecti sunt ad tam pretiosum inquirendum et effodiendum thesaurum coenobitae celebres et in sanctae conversationis proposito nobiles qui dum obseratis ecclesiae januis pavimentum conarentur infringere, unus ex eis, Thietmarus nomine, oblitus nocturno se delusum phantasmate, bipennem libraturus, brachia quasi divinitus colligata sensit. Quare attonitus et anxius animo, ab [Col. 0412A] Huberto praeposito in secretioris loci adytum deductus, monitusque paterne ut purae confessionis se gemitibus expurgaret, si cujus criminis sibi conscius esset. Ille vero haesitans cum nihil ab se novi admissum invenisset, jussus est ad lavatorium divertere, et sarabara ( id est vestimenta) sua diligenter inspicere. Quod cum fecisset, et polluta vestimenta deprehendisset, subeunte animum poenitentia sacro labori se reddidit. Egesta autem humo et effractis duabus cryptis in tertia sacratissimum repererunt sarcophagum et sericum desuper pallium quod (mirum dictu!) per tot saecula non modo incorruptum, verum etiam pulchrum et integerrimum usque in id temporis ad basilicae Dei suspenditur ornatum, incorruptae vitae ac meritorum tanti pontificis evidens testimonium. [Col. 0412B] Accessit inde Humbertus abbas pro reliquiis distribuendis ( f. detegendis): et elevato paulisper operculo videre meruit dilectissimum dominum suum jacentem illaesa cuculla et cilicio, et pene toto corpore integro, tantisque fragrante odoribus, ac si delibutum esset unguentis omnibus, et aromata de carne mortua ebullirent pro vermibus. Idem inseruit manum, nec sine summa formidine unam quoque de costis sancti viri extraxit. Cumque omni diligentia obserato et elevato sarcophago sacrae celebrarentur excubiae, quidam ex coenobitis Frithelo nomine, qui nobili ortus prosapia, deposito cingulo terrenae militiae, oblatis ante se duobus filiis indolis egregiae, suavi se jugo subdidit servitutis Dominicae, supervenit tota debilitatus membrorum compagine, utpote [Col. 0412C] intestinis ejus prolapsis et dependentibus in secessus confinio et margine; intimae orationis prostratus obtulit hostiam, et exsurgens nescius impegit in tumbam: et absque ulla mora ex collisione salutifera visceribus in sedem revocatis pristinam sanitatem adeptus est.
Rhythmus de S. Willibrordo
Notitia historica
[Col. 0413C] Natione Saxonicus Pibo vel Poppo, parentes genere claros habuit, patrem scilicet Theotmarum et matrem Duguercam al. Udicam. Sub Annone magistro, qui postea Coloniensis factus fuit archiepiscopus, sex integros annos litteris studuit. Primum fuit canonicus in ecclesia Alberstadiensi, tum in Moguntinensi. Dehinc ab imperatore Henrico IV eleemosynarii et cancellarii munere honestatus, cum eodem principe anno 1070 Tullum accessit, ipso tempore quo de praesulis electione agebatur. Pibonis germanus Bernardus comes nihil non movit apud Caesarem ut ad episcopalem dignitatem frater suus promoveretur. Equidem canonici, principis cognita voluntate, unanimi voto Pibonem in episcopum elegerunt. Probavit electionem Trevirensis archiepiscopus, rogatusque ab imperatore Metis electum consecravit; [Col. 0414C] assistentibus Metensi et Virdunensi praesulibus, qui novum episcopum usque Tullum comitati, pontificali sedi imposuerunt. Linguae Tullensium inscius Pibo, valde ingemuit quod populum sibi creditum patria lingua erudire non posset: verum etsi jam sexagenarius, tantam Francicae linguae exhibuit operam, ut uno minus anno plebem suam capax fuerit edocere. Adalberoni abbati S. Benigni Divionensis factas a decessoribus suis donationes hoc ipso anno 1090 confirmavit. Epistolam circa annum 1072 ab Alexandro II papa accepit, qua pontifex queritur quod ille ecclesiam Sancti Mauricii, sitam in loco qui dicitur Villa, super Blesam, eadem libertate vellet destruere qua domnus Leo papa Dervensibus concesserat, ut inibi habitantes monachi absque ulla emptione altare S. Mauricii perpetuo possiderent, [Col. 0415A] excepto quod capellanus, cui cura villae contigisset, censum persolveret. Plurimas res eodem anno monasterio sancti Apri Pibo indulsit, videlicet altare de Bladenaco super Mosellam, et altare de Fanis ultra Mosam juxta Barrum castrum; confirmavit etiam omnia quae eidem loco ab antecessoribus suis aliisve donatoribus tradita fuerant. Vetuit insuper in synodo ne ullus toparcha vassallos monasterii ad capienda arma cogeret absque consensu abbatis, quem solum, vel monachum ab eo designatum, penes jus esset illos ad militiam deducendi. Inter Widonem ejusdem coenobii Sancti Apri abbatem et Odelricum militem exortam de portione praedii Bainivillae controversiam compescuit V Id. Octob. 1074. Ad ipsius Widonis abbatis preces anno 1079 et insequenti [Col. 0415B] res omnes tam a Bruchardo quam a Gauzlino et Brunone Sancto Apro traditas laudavit. Una cum Herimanno episcopo Metensi, cujus inaugurationi adstitit anno 1073, testis et arbiter fuit III Kal. Maii hujusce anni factae compositionis inter Walonem abbatem S. Arnulfi Metensis et Buxeriensem abbatissam, cui licitum fuit construere pontem super fluvium Murth, ea conditione ut annuatim ipsa abbati censum duodecim denariorum persolveret. Dedit quidem Pibo litteras in gratiam ecclesiae Sancti Deodati. Designatus est anno 1074 cum Udone Trevirensi archiepiscopo et Hermanno Metensi praesule a Gregorio VII pontifice, ut Theodoricum Virdunensem, qui monachos Sancti Michaelis [Col. 0415C] anathemate percusserat, ex eo quod generali adesse detrectassent supplicationi, ad solvendam excommunicationem incitaret. Privilegium monasterio S. Michaelis ad Mosam indulsit an. 1076, quo gravissima ei intenta est actio: clericus enim quidam, Tullensis ecclesiae custos, querelam ad papam detulit, quod episcopus non ei tantum ecclesiam ab officio custodis dependentem denegasset, sed et ipsum a functionibus suspendisset. Praeter haec aiebat se episcopo respondisse nullam ei deberi obedientiam, ex eo quod Simoniae reus esset: illum siquidem custos insimulabat archidiaconatus, ecclesiarum consecrationes, ipsasque ecclesias vendidisse; publice cum concubina, quam laicorum more sibi copulaverat sacramento, et ex qua filium [Col. 0415D] susceperat, degere; quin et episcopatum pretio comparasse. Ad haec addebat clericus se aliosque canonicos audivisse Pibonem crimina haec fatentem ac dicentem velle poenitentiam agere. Ira fervidus Pibo, graviter clerico succensuit et urbe discessit. Quo absente, milites in claustrum introeuntes, minas intendere clerico, qui vitae suae et honori veritus, clam urbe egressus est. Antistes, accepta custodis fuga, omnes ejus facultates exhausit ac diripuit, eumque ad extremam adegit egestatem. Huic itaque visum est summum pontificem appellare, qui ea de re ad Udonem Trevirensem ejusque suffraganeos Theodoricum Virdunensem et Herimannum Metensem duas direxit epistolas episcopum ergo commonendi, ut debitam clerico exhiberet [Col. 0416A] justitiam. «Deinde, inquit pontifex, convocatis Tullensibus clericis per veram eos obedientiam, imo sub criminatione anathematis constringite, ut quidquid de introitu et vita episcopi sciunt, et vos undique explorata veritate, quid nobis inde credendum sit, in synodo vel ante synodum, quam in prima hebdomada Quadragesimae celebraturi sumus, per litteras vestras notificare nullatenus praetermittite. Quod si episcopus, ut optamus, innocens de tot ac tantis criminibus apparuerit, quod clericus temere peccavit, quoniam ad nostram venit audientiam, qualiter juste corrigatur, Deo aspirante procurabimus. Si vero episcopus ea, quae sibi intenduntur, veraciter removere non poterit, nullo modo ferendum est nobis vel vobis, ut locum pastoris lupus [Col. 0416B] obtineat.» Interea Pibo schismaticorum partes suscepit, ac paulo post comitiis ab Henrico IV imperatore Vormatiae habitis praesens, cum multis aliis praesulibus sub falsorum criminum specie Hildebrandum summum pontificem non esse judicare ausus est. Plures ex episcopis qui adfuerunt conventui, quos inter Udo Trevirensis, Theodoricus Virdunensis et Herimannus Metensis in adeo gravem culpam cecidisse ingemuerunt. Quod ubi Gregorio papae notum fuit, litteris eos admonuit, ut quod schismaticorum pervasione deliquerant, competenti emendatione corrigerent, «ut sicut, inquit pontifex, mater vestra de excessu vestro condoluit, ita de satisfactione laetetur.» Dedit et eisdem praesulibus mandatum [Col. 0416C] Pibonem admonendi, ut ea quae illi injuncta sunt, deinceps facere non omittat: «Decuerat enim, addit hic pontifex, ut de objectis sibi debuisset respondere magis, quam contra actoritatem principis apostolorum ad defensionem iniquitatum suarum arma corripere, atque regem sollicitare, id contra nos praesumere, quod nunquam licuit, neque Deo annuente licebit in aliquem clericum fieri. Qui si verba exhortationis nostrae contempserit, auctoritate beati Petri eum a communione corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi separatum esse sibi notificetis.» Porro schisma ejuravit Pibo circa annum 1078, et in gratiam cum papa rediit. Insequenti astitit cum comprovincialibus episcopis electioni Egilberti Trevirensis, cui haud canonica via, sed [Col. 0416D] regia auctoritate electo manus imponere recusavit. Ad id tempus imposita sibi a clerico Virdunensi crimina diluere constituit. Qua de re exstat epistola Gregorii VII ad Herimannum Metensem, in qua ait pontifex quod cum Pibo propter imperii turbas sex episcopos, qui innocentiam ejus testificarentur, cogere non potuisset, ei munia episcopalia obire permittat, prius tamen probata coram quatuor episcopis innocentia. Si eum, pergit ille, inculpabilem indubitanter esse cognoveris, fraternam manum auxilii praebere non differas.
Verumtamen, qua nescio inconstantia, ad schismaticorum partes Pibo reversus, ad coactum imperatoris jussu Ultrajectinum conciliabulum, ubi Gregorium VII statutum fuit anathemate plectere, [Col. 0417A] accessit anno 1080, et quidem ipse ab imperatore id exsequendi curam accepit. Ille vero timore perterritus, nocte cum Theodorico Virdunensi clam se proripuit, ne tam scelerati facinoris esset particeps. Post hoc conventiculum, Romam pontificem adiisse dicitur, a quo sibi non absolutionem modo, sed et potestatem schismaticos absolvendi praesules, qui ad ecclesiae reverterentur gremium, assecutus est. Imperatoris in offensam prolapsus anno 1084, ex eo quod Moguntiam non convenisset ad consecrationem Egilberti Trevirensis, ad tempus irae cedendum duxit. Consilium itaque cepit Jerosolymam religionis causa adeundi. Priusquam vero proficisceretur, Sophia comitissa coeptam a Theodorico duce Lotharingiae avo suo, et a se absolutam capellam sub [Col. 0417B] Asmantia consecrari desideravit. Intercessit Hodierna S. Glodesendis in urbe Metensi abbatissa, hac inducta ratione quod haec capella in territorio Domni Martini de jure capituli sui constructa esset: sed tandem eo pacto assensit, ut certum censum comitissa S. Glodesendi persolveret. Tum capellam hanc, in honorem S. Mariae a Pibone dedicatam, Sophia sancto Michaeli ad Mosam in manu Sigifridi abbatis tradidit. Libertatem ejus capellae concessit Pibo episcopus, qui ait hoc pactum firmatum fuisse illo anno, quo Jerusalem ipse iturus erat, scilicet anno ab Incarnatione Domini 1085, indictione VIII. Peregrinationem Jerosolymitanam aggressus est cum Conrado Luciliburgensi, et in itinere voto se obligavit, si in [Col. 0417C] patriam salvus et incolumis rediret, monasticam vitam se professurum. Quod reipsa redux praestitit in Divionensi Sancti Benigni coenobio, cui primo sui pontificatus anno altaria duo ab Udone concessa litteris suis confirmaverat. Facta vero professione, a dioecesanis suis desideratus, jussu pontificis Victoris III Ecclesiae suae curam resumere coactus est, cui verae crucis portionem, a Constantinopolitano dono acceptam, auro gemmisque ornatam dedit. Cellulam monachorum apud Barrum a Sophia comitissa conditam et subjectam monasterio S. Michaelis dioecesis Virdunensis probavit anno 1088. Suum praebuit assensum anno 1091 ut Lutulfus decanus monasterium in honorem S. Leonis aedificaret; laudavitque omnes eidem loco factas donationes. Eodem [Col. 0417D] anno turrim jussit aedificari in cathedrali ecclesia, in qua duas suspendit campanas, triaque erexit altaria. Magnam quidem hanc coronam, chorum inter et altare suspensam, in cujus circuitu accenduntur cerei, ecclesiae suae dono dedit. Ad haec adde quadraginta modios vini nec non ecclesiam quamdam, quae largitus est ea lege, ut quotannis fieret ejus anniversarium. Ecclesiam S. Chlodulfi apud Laium dedicavit anno 1092, ac paulo post Beatricem, quondam uxorem Bertholdi ducis, defunctam VII Kal. Novembris hujus anni, in urbe Tullensi sepelivit. Egilberto metropolitano schismate inquinato ille, [Col. 0418A] ejusque comprovinciales episcopi, significarunt anno 1093 se amplius ei non obtemperaturos. Ad eam aetatem referendum videtur responsum Urbani II papae ad plurimas a Pibone propositas quaestiones. Dedit litteras anno 1094 de fundatione prioratus S. Theobaldi de Amerevilla. Richerum Virdunensem nuper ab Hugone Lugdunensi ordinatum in episcopalem civitatem redeuntem honorifice accepit anno 1095. Claromontano concilio, in quo Saracenis ad terrae sanctae recuperationem indictum est bellum, interfuit hoc ipso anno; quin et ipse crucem sumpsisset, nisi aetate infirmitatibusque fuisset praepeditus. Quamplurimarum ecclesiarum in dioecesi sua fecit consecrationes, pluriumque abbatiarum et prioratuum fundationes probavit. Largitus est an. [Col. 0418B] 1096 altare situm in Commarceio beatae Mariae Molismensi cum conditione sex denarios census solvendi. Ursus quidam ortu Beneventanus, post varias pereginationes in Lotharingiam accessu, substititque prope Novum Castum in monte Sionna, ubi oratorium construxit in honorem sancti Jacobi apostoli, cujus reliquias, quas secum attulerat, ibidem reposuit. Id oratorium a Pibone consecratum fuit; dein cella oratorio adjuncta est, quam Pibo ad Ursi preces S. Mansueti monasterio contulit, ut in ea collocarentur monachi, quibus altare S. Germani de Sionna concessit, litterisque datis 1097, IV Kal. Martii statuit ut omnes montem illum inhabitaturi, ad cellam illam convenirent pro baptismo et sepultura, caeterisque animae et corporis subsidiis. [Col. 0418C] Consecravit anno 1101 V Id. Octob. ecclesiam de Portu. Rogante Theomaro abbate S. Mansueti, ratum habuit donum Drogonis dapiferi et Evae uxoris ejus, in ecclesia Sancti Mansueti sepultorum, anno 1102, indict. X. Ad ejusdem abbatis preces firmavit omnes S. Mansueti possessiones an. 1103, indict, XI. Subscripsit anno 1105 litteris de fundatione cellae apud castrum Vallis-coloris, in fundo a Josfrido nobilissimo principe Molismensi coenobio attributo. Richardum Albanensem episcopum et apostolicae sedis legatum honorifice accepit anno 1107, ipsumque precatus est ut consecraret recens instauratam Sancti Mansueti ecclesiam, itemque absolutam a Sehero abbate Calmosiacensem, cujus in gratiam [Col. 0418D] quam plurima jam ab ipso acta fuisse testatur Calmosiacense chronicon. Eodem anno decessit mense Novembri ex necrologio Sancti Mansueti XI Kalendas Decembris, ex necrologio S. Vitoni et S. Benigni Divionensis IX Kalendas, et ex necrologio cathedralis VIII Kalendas, cum Tullensi ecclesiae praefuisset annis 38. Sepultus in ecclesia Tullensi, in sacello S. Mariae Magdalenae: unde pluribus post annis eruta ejus ossa, cum ossibus Reginaldi de Sylvanecto episcopi humata sunt prope minorem portam, qua ex cathedrali in claustrum descenditur.
Diplomata
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, omnium quae subsistunt aeternaliter creatricis atque moderatricis, PIBO sanctae Tullensis Ecclesiae humilis praesul divinae dispositionis gratia.
Agitur quotiescunque animus uniuscujusque, ad bonum velle inspiratur, maxime ille qui plus caeteris in hoc mundo aliquid habere cernitur, cum invigilat ut ex rebus terrenae dominationis Dei clementia sibi propitietur. Nobis tamen pastoribus Ecclesiae pia sollicitudo indicitur, ut grex Dominicus in ea [Col. 0419B] constitutus, nostra providentia pascatur, et gemina vitae substantia sub temporali administratione fulciatur. Idcirco universis Ecclesiae nostrae, cui Deo auctore praesidemus, tam praesentibus fidelibus quam etiam post longe sequentibus, certa ratione manifestum esse volumus quod, ad locum Sancti Apri devenientes et victualem monachorum administrationem pie considerantes, nobis in futuri districtione judicii non modice profuturum esse credimus, si ea quae ad alimenta fratrum illic Deo servientium pertinent, augeremus, ut per hoc et memoriale nostrum in eo loco certius consisteret, et servorum Dei pro adeptione salutis nostrae perpetualiter oratio non cessaret.
Hujus itaque rei gratia ducti nostrorumque praedecessorum [Col. 0419C] provocati exemplo, qui de rebus ad se pertinentibus quaedam eidem loco pro suarum remedio animarum contulerunt, consilio nostrorum fidelium, eis donatione firma concessimus duo altaria pro nostrae remedio animae, nostrorumque antecessorum et successorum hujus sedis pontificum, scilicet altare de Bladenaco super Mosellam ex integro, cujus medietatem hactenus ab antiquo retinebant, sicut etiam adhuc medietatem retinent ecclesiae ejusdem villae, et altare ecclesiae de Fain ultra Mosellam juxta Barum castrum, ea videlicet lege qua caetera altaria totius abbatiae antiquitus tenuerant, id est ut decedentibus vicariis quibus tantummodo curam animarum per eorum electionem committimus, ipsi eadem altaria redimere nequaquam compellantur, sed solummodo, ut dictum est, succiduos vicarios exhibeant, [Col. 0419D] qui de manu nostra curam animarum suscipiant. Nostro etiam pontificali dono tradimus loco et fratribus Sancti Apri, cum laude nostrorum fidelium, quamdam mulierem, nomine Peilam, cum duobus filiis ad nostram potestatem dudum pertinentem Gavalonem, ac de nostro jure ad eorum jus perpetualiter retinendas transfundimus, ut pro nostrae [Col. 0420A] remedio animae, nostrorumque antecessorum atque successorum, omnis eorum posteritas in fratrum praedicti loci servitio permaneat.
Confirmamus quoque eidem loco cuncta quae in privilegiis nostrorum antecessorum, videlicet Gauzlini, Gerardi ac beatae memoriae Brunonis in ejusdem loci armario continentur, et quae adhuc Dei gratia solide retinere videntur, nec non etiam confirmamus ea quae temporibus praedicti venerabilis Brunonis idem coenobium acquisivit, id est cellam de Danguiliaco, cum omnibus suis appenditiis, sicut in chirographo felicis memoriae Walteri comitis, qui ejusdem cellae domum Sancto Apro ob suae remedium animae contulit.
Quin etiam confirmamus ea quae temporibus [Col. 0420B] nostri antecessoris Udonis apud Baini-Villam ab Holdierde et filio ejus Odelrico, sicut in eorum chirographo continetur, praedictum coenobium acquisivit.
Haec ergo omnia praesenti cartha nostra pontificali auctoritate praelibato monasterio perpetualiter possidenda corroboramus, quatenus ex hac pietate fratres praesentialiter in memoriam reducant quantum pro bona voluntate omnipotenti Deo pro nobis instanter supplicare debeant.
Petimus denique et obsecrantes deprecamur successorum nostrorum paternam benevolentiam, ut haec nostrae largitatis oblatio firma habeat et rata, sicuti et ipsi quoque sua decreta constituturi sunt, [Col. 0420C] servari perenniter illibata; scientes proculdubio se ita pro bona voluntate remunerandos, sicut pro temeritate ea quae pro animarum remedio instituta sunt, ab auctore mundi gravius puniendos. Ut autem haec nostrae traditionis concessio in futuris temporibus firmior habeatur, et perpetualiter illaesa conservetur, manu omnium fidelium nostrorum ea corroborari fecimus, et auctoritatis nostrae gratia durare per succedentia tempora decrevimus.
- Ego Pibo gratia Dei Leucorum episcopus signavi.
- Sign. Hugonis primicerii.
- Sign. Milonis Virdunensis primicerii, et hujus sedis archid.
- Sign. Lamberti majoris archid.
- Sign. Rudolphi archid.
- Sign. Hugonis majoris archid.
- [Col. 0420D] Sign. Lamberti junioris archid.
- Sign. Albrici archid.
- Sign. Luitulfi archid.
- Sign. Hugonis junioris archid.
- Sign. Theodorici archid.
- Sign. Friderici hujus urbis comitis.
- Sign. Haimonis comitis, et filii ejus Odelrici.
- [Col. 0421A] Sign. Everardi comitis, et filiorum ejus Gilberti et Henrici.
- Sign. Milonis et fratris ejus Walteri.
- Sign. Hugonis et fratris ejus Warneri.
- Sign. Henrici advocati.
- Sign. Domini Widonis abbatis coenobii S. Apri.
- Sign. Domini Vinbaldi abbatis coenobii S. Mansueti.
Data IV Idus Octobris in plenaria synodo, anno ab Incarnatione Domini 1072, indictione decima, regnante Henrico IV Romanorum rege, anno regni ejusdem XVII, duce Theodorico.
Ego Walterus cancellarius decanus, et archid. recognovi et subscripsi, atque signavi.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, PIBO gratia Dei Leucorum praesul.
Quoniam divina gratia dignata est nos, non nostris meritis, ad pastorale officium promovere, oportet ut res nostrae ecclesiae solerter studeamus tam in minimis quam etiam in maximis providere. Quapropter noverit omnium posteritas, tam praesentium quam futurorum, quod fuerit exorta contentio inter duas abbatias, scilicet Buxeriensem nostrae ecclesiae, [Col. 0421C] et Sancti Arnulphi Metensis ecclesiae, de quodam ponte quem noviter construxerat abbatissa Buxeriensis super suum proprium fundum, sed tamen in banno et cursu aquae, nomine Murth, pertinente ad abbatiam Sancti Arnulfi; pro qua contentione amicabiliter diffinienda convenimus ego et confrater noster Metensis Ecclesiae venerabilis praesul Herimannus, cum duce Theodorico, atque venerando abbate Walone coenobii Sancti Arnulfi, ubi disposuimus, fraterna charitate mediante, quatenus praedictus abbas concederet ibi fieri pontem, eo tenore ut annuatim sibi persolveretur census XII denariorum publice, festo sancti Remigii, et ad hunc censum recipiendum esset praesens eo die supra [Col. 0421D] pontem legatus abbatis Sancti Arnulfi, ab hora prima, usque ad sextam; qua transacta legatus recederet.
Si vero usque ad vesperam legatus abbatissae Buxeriensis persolveret praedictum censum apud cellam Laium, susciperetur sine justitia. Si autem ultra noctem negligeret persolvere, in crastino redderet cum justitia. Quod si pons per incuriam, aut imminente impetu aquae, fuerit destructus, et noluerint restituere, abbas Sancti Arnulfi redeat ad pristinam banni sui consuetudinem, et abbatissa ad suarum navium transmeantium antiquitatem; et eradicet statuas ipsius pontis, ne sint impedimento piscaturae, vel navibus abbatis Sancti Arnulfi. Ut vero haec nostra communis diffinitio rata et stabibilis [Col. 0422A] perpetualiter maneat, statuimus hoc chirographum conscribi, quatenus utraque abbatia istius chirographi partem habeat, ad confirmandum hujus nostrae diffinitionis perpetuale testimonium.
- Ego PIBO, Tullensis Ecclesiae praesul, signavi.
- Sign. primicerii Hugonis.
- Sign. Lamberti archidiaconi.
- Sign. Hugonis archid.
- Sign. Odelrici archid.
- Item sign. Odelrici archid
- Sign. Friderici comitis.
- Sign. Odelrici advocati de Nanceio.
- Sign. Alberti.
- Sign. Henrici advocati.
- [Col. 0422B] Sign. Hugonis villici.
- Sign. Berengeri advocati.
- Ego gratia Dei Herimannus Metensis Ecclesiae. episcopus, consilio nostrorum fidelium laudavi.
- Sign. Alberonis primicer.
- Sign. Richeri decani et archidiaconi.
- Sign. Walonis abbatis Sancti Arnulfi.
- Sign. Gervaldi archidiaconi.
- Sign. Johannis aerarii.
- Sign. Folmari comitis.
- Sign. Menzonis advocati.
- Sign. Chunonis de Tincherei.
- Sign. Haimonis.
- Sign. Everardi de Asmantia.
- Sign. Alberici.
- [Col. 0422C] Sign. Ottonis.
- Sign. Lamberti.
- Sign. Dodonis.
- Sign. Gerardi.
Actum Tulli publice anno Dominicae Incarnationis 1073, indictione XI, III Kalend. Maii, regnante Henrico juvene Romanorum rege, ducamen regni Theoderico duce regente.
Data per manus cancellarii et archidiaconi Walteri, astipulantibus idoneis suprascriptis testibus.
[Col. 0422D] In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Utile summopere et necessarium est rectoribus ecclesiarum gestarum rerum dispositiones ad notitiam posterorum litterarum memoriae firmissime commendare. Innotescat igitur universis sanctae matris Ecclesiae filiis et fratribus quoniam ego Pibo gratia Dei Tullensis episcopus, precibus et gratia comitissae Sophiae dilectae filiae nostrae, quamdam ecclesiam in honore beatae Mariae, quam ipsa a fundamento construxerat, consecravi. Sed quia parochiani Asmantiae priscis temporibus subjecti ad Domnum-Martinum fuerant, sicut et aliarum circumjacentium villarum, scilicet de Layo, de Oemunt [ alias, de Eumont], de Blanzeyo, et de Sechamp, et nunc et illi de Asmentia et de praedictis villis omnes [Col. 0423A] certis ex causis a tali subjectione remoti erant, consilio nobilium suorum rogavit nos praedicta comitissa Sophia ut quid juris, qui ecclesiae Beatae Mariae deservirent, habuissent, vel habituri essent, vel quibus ex causis parochiani de Asmantia a subjectione Domni Martini remoti essent, ne aliqua contentio vel controversia in posterum oriretur, scripto mandaremus.
Noverit igitur omnis ecclesiam beatae Mariae cum sua capella de castro ita liberam a dominis et principibus castri taliter constitutam fuisse, quod nec censum, nec respectum aliquem Ecclesiae Tullensi debeat. Ita ut tamen quod clericus a comitissa vel successoribus ejus de praebenda beatae Mariae investitus Tullum veniet, et a sede nostra curam animarum [Col. 0423B] suscipiet, et pro Christianitate conservanda fidelitatem faciet. Quibus enim ex causis parochiani de Asmantia a subjectione Domni-Martini remoti sint, sicut ab ipsa comitissa vel fidelibus ejus didicimus, fideliter scribimus. Theodericus dux, comitissae avus, qui jure haereditario comiti Folmaro in Asmantia successit, mediam partem decimarum ecclesiae Domni-Martini hoc pacto dedit et concessit, ut presbyter de Domno-Martino in Sabbato sanctae Paschae oleum et chrisma capellano Beatae Mariae daret, et in omnibus synodis et conciliis per omnia et pro ipsa decima ipsum capellanum excusatum haberet. Praedecessor etenim meus bonae memoriae Bertholdus episcopus, ad memoriam pristinae subjectionis duas oblationes ad Domnum-Martiuum [Col. 0423C] quoquo anno ferendas instituit, et quia illi de Asmantia duri et feroces semper exstiterant, ita ut archidiaconus vel decanus aliquis oppidum eorum tam causa minime auderet intrare, hoc similiter idem episcopus constituit, ut ad Domnum-Martinum ad synodum vocarentur et irent. Praeterea muneribus et precibus ipsius Theoderici ducis interpellatus, laude et assensu Berengarii illius castri archidiaconi, et concessione sui capituli, in plena synodo constituit, et in posterum tenendum censuit ut nullam subjectionem, vel redibitionem, vel exactionem aliquam ecclesia Domini-Martini ab ecclesia Beatae Mariae, vel a parochianis ejus exquireret vel haberet amplius. Igitur comitissa Sophia ecclesiam Beatae Mariae, a nobis, ut praediximus, [Col. 0423D] dedicatam, quam ipsa novam de veteri reddiderat, satis plenarie diligens, duos mansos inibi a prisco tempore datos pro eleemosyna ut ecclesia possideret, libenter concessit, et in augmento eleemosynae item alios duos mansos, cum duabus ancillis, et uno servo, eo tenore quo ipsa tenebat laude filii sui comitis Theoderici, dedit ad altare Beatae Mariae; dedit et omnes decimas grossas et minutas de castro et oppido, scilicet de omnibus dominicaturis, de censalibus, de arigalibus, de styrpalibus. Nos itaque pro honore Dei Genitricis Mariae tale donum laudamus et confirmamus, libertatem et ecclesiae in praesentia nostra testimonio multorum nobilium et ignobilium recognitam et laudatam recognoscimus [Col. 0424A] et laudamus, et impressione sigilli nostri in perpetuum conservandam anathemate confirmamus.
- Signum Pibonis episcopi.
- Sign. Alberici abb. Sancti Mansueti.
- Sign. Richardi abb. Sancti Apri.
- Sign. Hugonis primicerii.
- Sign. Riquini archidiaconi.
- Sign. Stephani archidiaconi.
- Sign. Dodonis decani.
- Sign. Theoderici archidiaconi et cancellarii.
- Sign. Ibini scabinii.
- Sign. Theoderici comitis.
- Sign. Rainardi comitis.
- Sign. Wirici de Belrain.
- [Col. 0424B] Sign. Wirici de Danubre.
- Sign. Walterii et Arnulfi fratrum.
Acta sunt haec Tulli in majori ecclesia, anno ab Incarnatione 1076 indic. XIV, ordinationis vero nostrae X, imperante Henrico III, regnante per saecula Domino Jesu Christo feliciter. Amen.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, PIBO, Dei gratia, sanctae Tullensis ecclesiae episcopus, universis in Christo renatis Christi pacem et regnum.
Amor futurae patriae, qui in filiorum Dei cordibus [Col. 0424C] plurimum exaestuat de praesentis Ecclesiae cura et administratione vigilanter deliberat, tantoque potentius eam fovet et amplectitur, quo agnoscit quia eo quod suspirat, non alio modo felicius pervenitur: et nos ergo pro ratione nostri officii in iis quae ad nos pertinent satagentes, ecclesiae quoque Sancti Deodati, quae in tuitione nostra similem curam impendimus, ecclesiamque de S. Remigii monte, quam dux Theodoricus diu per invasiones obtinuerat, tempore Reimbaldi praefatae ecclesiae praepositi, synodali judicio et canonicali auctoritate, ipsius quoque praepositi legali comprobatione recuperatam praebendae fratrum in perpetuum concessimus: quia vero ejusdem ecclesiae frater episcopus sui altare acquisitae ecclesiae in memoriam mei obitus per singulos annos [Col. 0424D] eodem jure, eademque integritate qua tenuimus fratribus ibi servientibus perpetuo tenendum tradimus: verum quia charitati invident charitatis inimici, bonisque institutis pars adversa reluctatur, decernimus, ut quisquis hoc decretum turbaverit, nostro anathemate percussus, iram justi judicii sentiat. Praesentem itaque descriptionem nostra auctoritate confirmamus, testimonio etiam fidelium nostrorum roborari censuimus. Signum Pibonis episcopi, S. Ricuini primicerii, S. Reimbaldi archidiaconi, et S. Deodati praepositi, S. Stephani archidiaconi, S. Hugonis archidiaconi, S. Gotberti cantoris, S. Alberonis cantoris, S. Thromari abbatis, S. Mansueti, S. Widrici abbatis, S. Apri, S. Bertrici [Col. 0425A] abbatis Mediani monasterii, S. Rainaldi comitis, S. Varini advocati, S. Letfridi, S. Henrici de S. Vedusto, S. Gilberti villici.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis Patris et Filii et Spiritus Sancti. PIBO, Dei gratia, Leuchorum episcopus, omnibus sanctae Ecclesiae filiis, salutem in perpetuum.
Quoniam tempora, quae semper defluunt et nunquam in eodem statu permanent, ex longitudine dierum oblivionem pariunt, et per oblivionem contentiones [Col. 0425B] saepe oriuntur, eapropter ad cautelam actiones temporum scripturae commendantur, et per scripturam posteris mandantur. Facile enim retinetur quod scripturae commendatur. Notum sit igitur praesentibus et futuri temporis hominibus ecclesiam de Munz antiquitus capellam de Blano exstitisse, hominesque apud eamdem villam de Munz commorantes ter in anno, videlicet in Pascha, Pentecosten, et Natale Domini, ex consuetudine apud matrem suam ecclesiam de Blano convenire et debitas oblationes presbytero de Blano ibidem persolvere. Verum quoniam huic antiquae consuetudini homines ejusdem villae de Munz tempore nostro obviare conati sunt, per duos annos nostra pastorali justitia et judicio sanctae Tullensis Ecclesiae praedictis [Col. 0425C] hominibus divina sunt interdicta, donec praesumptionem suam condigna satisfactione emendarent. Hac necessitate homines de Munz compulsi, dominum suum ducem Theodericum, in cujus manu praedicta villa tunc erat, convenerunt, obnixe precantes ut per eum ab hujusmodi sententia absolverentur. Mediante igitur domino duce Theoderico, praedictis hominibus de Munz ibidem baptisterium et liberam sepulturam concessimus, et ut deinceps in tribus jam dictis solemnitatibus ad Blano ire non cogerentur statuimus. Cujus rei compositio cum ad aures domni Theomari, qui tunc temporis praeerat Ecclesiae beatissimi Mansueti, pervenisset, consilio sapientum, quos consiliis suis asciverat, huic facto [Col. 0425D] rationabilibus modis contradixit pro eo ne si forte praefata capella licentia diaconi et archidiaconi mater Ecclesia fieret, baptisterium et liberam sepulturam haberet, homines de parochia successores ipsius aliquando ac tectum ecclesiae cooperiendum provocarent et inquietarent. Eapropter dominus dux, praeviso in posterum damno Ecclesiae Sancti Mansueti, et praenotata rusticorum quae fieri poterat inquietatione, communi assensu et rogatu Albrici villici et aliorum hominum de Munz, praesente venerabili abbate Theomaro et laudante, statuit ut homines de Munz tectum praefatae ecclesiae, si quando destrueretur, cum caeteris utensilibus interioribus, videlicet indumentis, calice, missali, scarsali repararent. Sic igitur memoratus abbas Theomarus, [Col. 0426A] rogante et instante supradicto duce caeterisque qui multi ad eum rogandum super hoc convenerant, eorum petitioni assensum praebuit, et quae sui juris erant in oblationibus trium festivitatum ad cooperiendum ecclesiae tectum in auxilium concessit, exceptis panibus oblationum earumdem festivitatum. Et ne tam nostra quam praedicti abbatis institutio aliqua posterorum calumnia vel oblatrantium improbitate valeat quandoque ullo modo transmutari, hanc chartam conscribi jussimus in signum monimenti, quam etiam sub interminatione anathematis impressione propriae imaginis, signis quoque et testimoniis nostrorum censuimus fidelium roborari.
- S. Pibonis episcopi.
- [Col. 0426B] S. Theomari abbatis.
- S. Theodorici ducis.
- S. Widrici abbatis.
- S. Apri.
- S. Riguini primicerii.
- S. Brunonis archidiaconi et praepositi.
- S. Gengulfi.
- S. Alberonis cancellarii.
- S. Ogeri sacerdotis ejusdem capellae de Munz.
- S. Albrici villici ejusdem villae.
- S. Bencelini militis subadvocati de castro Castanaii.
- S. Humberti militis ejusdem castri.
- S. Milonis de Gundricort.
Acta sunt haec anno ab Incarnatione Domni 1079, [Col. 0426C] anno ordinationis nostrae XI, imperante Henrico III, duce Lotharingorum Theoderico, comite Tullensi Raynardo, regnante per saecula Domino Jesu Christo feliciter. Amen.
Quoniam de incertis certa requirenda sunt, utile et necessarium est posteris ea litteris commendare. Ego igitur Pibo Tullensis episcopus notum facio meis successoribus quoniam inter Sophiam comitissam et Hodiernam Sanctae Clodesindis abbatissam controversia diu fuerat ne capella sub Asmantia [Col. 0426D] sacraretur, ideo quod in territorio Domni-Martini constructa erat. Sophia autem multoties nos adiit, ut consilium nostrum in hoc poneremus. Denique convocato Hermanno Metensi episcopo, consilio et auxilio ejus apud abbatissam obtinuimus ut si censuales redditus quos habebat comitissa Sophia apud Layez ei tribueret, et Aremfridum, Badinum, et Lampizonem cum quartariis et foresta de Eingiviler et benigne concederet laude sua et capituli Sanctae Glodesindis capella sacraretur. Huic consilio interfuit abbas Sancti Mansueti Albricus, Evrardus Sancti Apri, Hugo noster primicerius. Post haec, praesente Hermanno Metensi episcopo et abbatissa Hodierna donum cellae, donum capellae castri in manu abbatis Sancti Michaelis, Sophia comitissa posuit [Col. 0427A] cum decimis arengalium et stirpalium et indominicatuum et decimas omnium decimas quae acquirere posset ex proprio aere. Chartam itaque fieri sibi expetiit de libertate cellae, quam liberam feceram laude capituli nostri ab omni exactione, vicarium liberum qui utrique deserviret et cellae et capellae castri, qui etiam vicarius fidelitatem faceret abbati Sancti Michaelis de his quae essent sui juris, fidelitatem etiam abbatissae de his quae ad eam pertinerent, conductum vicarii abbati Sancti Michaelis benigne annuens, et in perpetuum scripto astipulans. Cujus petitioni libenter annuimus, imposito sigillo nostro et banno. Ut autem certius teneatur et sciatur, praesens chirographum conscribi rogavimus cum signis illorum qui interfuerunt. Hocque pactum firmatum [Col. 0427B] est illo anno quo Jerosolymam iturus eram, anno ab Incarnatione Domini 1805, indictione VIII, epacta XXII, concurrente II, papante Gregorio VII, regnante Henrico III.
- Signum Pibonis Tullensis episcopi.
- S. Hermanni Metensis episcopi.
- S. Albrici abbatis S. Mansueti.
- S. Evrardi abbatis S. Apri.
- S. Hugonis primicerii.
Hi autem sunt testes de familia, Maimboldus; Bovonius, Emyco, Enzelinus, per quorum manus XXX librae Metensis monetae Hodiernae abbatissae traditae sunt.
Praeterea antecessores praedictae comitissae Sophiae mansum infra suburbium civitatis juxta portam [Col. 0427C] quae dicitur Eckeardi Sancto Stephano protomartyri dederant in Raimbaldi angulo, sed per longa tempora oblivioni traditum fuerat. Renovatum est ergo donum per manum nostram, et praesenti scripto confirmatum, ut memoria antecessorum ejus in nostra charta firmius habeatur, maxime pro libertate cellae Asmantiae, quam liberam feceram ab omni exactione.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis. De Scripturis evangelicis et apostolicis praemoniti, pii reges, religiosi pontifices, caeterique Christiani principes, quorum cor dilatatum est in charitatis latitudine, [Col. 0427D] et rerum suarum multimoda possessione, ipsi quidem solent ecclesias aedificare, congregationes Sanctorum adunare, stipendia necessaria suppeditare omnique sufficientia locupletare.
Ego autem Luctulfus humilis clericus, Tullensis ecclesiae claustri decanus, quamvis nulla rerum possessione subnixus, animatus sum tamen aemulari tam grande propositum, quadam magnanimitate bonae spei quotidie interpellante adversus pusillanimitatem meam, et incessanter sugillante timidum animum meum. Qua in re prudens hujus mundi taxans sumptus operis et rationis, nequaquam commiretur vel contemnat pusillanimitatem meam, quia Dei munificentia semper fidus comes bonae voluntatis, in quo [Col. 0428A] omnia possibilia credenti, incoeptum meum conducit et perducit ad bonam efficientiam. Si quidem ego positus inter spem et curas, Hugoni comiti filio comitis Henrici, sicut eram ei notissimus, hanc voluntatem meam et sollicitudinem exposui. Vir autem Domini fidelis, Spiritu Dei intrinsecus corde tactus, in haec mihi verba respondit, sese curarum mearum futurum socium, et suscepti laboris indefessum cooperatorem, imo principem, si in honorem beati Leonis papae, Tullensis episcopi, inibi coenobium dedicarem, et circa illud xenodochia pauperum aedificarem, ut, quoad viverent ipse et uxor sua, pro incolumitate et prosperitate eorum fieret ibi quotidiana oratio; cum appositi essent ad patres suos, tunc quoque impensius deberetur animabus suis et [Col. 0428B] patrum suorum ecclesiastica memoria, et prodesset pauperum benigne subministrata refectio. Quod quidem ego Luctulfus gratanter assensi.
Igitur ipse comes et sua comitissa, et ego communicato consilio adivimus episcopum Tullensem, virum piae memoriae venerabilem Pibonem, ecclesiarum Dei amatorem, omni bono incoepto congratulantem et cooperantem. Sanctus itaque sacerdos, audito consilio pie admiratus saecularis viri devotionem, sacerdotali admonitione excitat, et confirmat bene compunctam mentem, et ipse eidem operi multum se promisit auxiliaturum, quamvis tunc temporis sibi esset in manibus opus grande, quia aedificabat turrim ante Protomartyris principem oratorium. Habebat autem idem piissimus comes Hugo [Col. 0428C] magnum et antiquum beneficium de eodem venerabili episcopo; ex hoc beneficio quamdam villam, quam dicunt Martini-montem avulsam, uterque comes et comitissa de manu sua emisit, et exclusa haereditaria postulatione omnium successorum, in manum dominicam episcopi reposuit. Item Gerardus de Brescio filius Walfridi, capita hominum utriusque sexus, quotquot in eadem villa habuit commanentes, quos de episcopo in beneficio tenebat, in dominicam manum episcopi reposuit. Ipse similiter egregius pontifex quos homines in eadem villa commanentes ad mensam suam pertinentes habebat, ad integritatem doni de victu suo emisit. Quae villa cum redintegrata membris suis et indominica fuisset, venerabilis episcopus Pibo, consilio et assensu [Col. 0428D] eorumdem comitum, super altare sancti Stephani quieta et solida traditione eam imposuit, divinum et humanum contestatus auxilium, ut eadem villa, id est Martini-mons, cum ecclesia et suis appenditiis, altari sancti Stephani appenderet, et cum aedificatum esset coenobium, et aliquot coenobitae adunati, usibus eorum deserviret.
Addidit etiam mansos in civitate, qui appendebant ad beneficium ejusdem villae, censos duobus solidis. Acquisivi praeterea ego Luctulfus ecclesiam de Wandelini-villa, cum omni integritate dotis ejusdem ecclesiae, de comitissa Recheza, quae etiam dedit unum hominem, cum duabus quartis unius mansi, eo pacto ut censum suae terrae quem debebat [Col. 0429A] ad bannum, solveret ad altare nostri coenobii, et sic maneret quiete in banno villae.
His itaque dispositis, deerat adhuc mansus in quo ecclesia et xenodochia, et illis appenditia receptacula possent construi, quem piissimus antistes ipse, sua charitate admonitus, statim contulit, quod longum et latum non solum ad aedificia, sed etiam ad altera largissime suppeditanda sufficit. Ecclesia igitur aedificata congruisque receptaculis, ego Luctulfus visitationem Dei et auxilium ejus eidem loco praesidere indubitanter percepi, ideoque fiducialiter praesumens de benevolentia Omnipotentis, quosdam sanctos qui venditis patrimoniis, et in pauperes erogatis, in monte Rumberch religiose degebant; multis precibus ambitos sollicitavi, et episcopali auctoritate [Col. 0429B] invitatos demum ad me traxi, ut apostolicam vitam, scilicet primitias Christianae religionis, sicut prius in monte, ita quoque in nostro coenobio ducerent, sub regula et conscriptione sancti Augustini; salutare namque et congruum symbolum videbatur, ut una civitas tria perfectiora membra Christianae religionis contineret, videlicet canonicos suas proprias possessiones obtinentes, et monachos sub regula sancti Benedicti cuneis nigrantes, et candidos Nazaraeos apostolicam vitam ducentes, ut quisquis converti vellet ad Dominum, in hac una civitate appositum haberet quidquid arctioris religionis eum delectaret. Igitur hi sancti viri perfecte viventes in tranquilla sinceritate sui propositi, delectabili odore sanctae conversationis suae multos [Col. 0429C] saecularium utriusque sexus converti ad sequendum pauperem Christum allexerunt, et illectos quosdam ad contubernium suum attraxerunt.
De quibus Petrus filius Dodoni seipsum et vineam suam contulit, item Walterus filius Bereri juvenis clericus, sicut et Petrus seipsum cum vineis et manso uno contulit. Item Varnuldis virgo Christi seipsam eorum praebendae et disciplinae contradidit, et aliquot jugera arvi et vineam apud Scrupulas contulit, quam ego vel emendo vel cum fratre suo commutando postea augmentavi; item vineam in Barromonte de clerico Trelino emi; item allodium apud Focaucart a quadam matrona, nomine Aia, sicut habebat haereditario jure ab antecessoribus suis per [Col. 0429D] integritatem, mea pecunia comparavi. Officia puella, soror Hugonis, vineas et duo jugera terrae contulit; quidam etiam timentes Dominum, gratuita benevolentia aliquanta jugera passim contulerunt, quae per singulos donatores, et per singula loca enumerare, ne fatigarem synodales aures, odiosum putavi.
Post haec ego Luctulfus videns multiplicata et multiplicanda bona sanctorum, et reputans quoniam apud improbos mores non est satis tuta per se propter innocentiam suam probitas justorum sine patrocinio magnorum, boni consului donata superius conscripta, et in posterum donanda, ne quis temerator audeat aliquid eorum avellere, synodali auctoritate sub anathemate confirmare, et immunitatem [Col. 0430A] in qua vivat nostra congregatio secundum regulam sancti Augustini, breviter describere, videlicet ut nostri canonici sicut sunt suae et ab aliis dissimilis regulae, ita liceat illis absque censura aliorum, vel canonicorum vel monachorum, sub episcopali obedientia suo privato jure vivere. Priorem suum ipsi sibi eligant, ipsi sibi praeficiant; curam animarum ab episcopo suo priori expostulent et accipiant, delicta illorum, quae divina virtus prohibeat, nullus primicerius, nullus decanus, nullus abbas judicare praesumat, nisi prior ipsorum vel episcopus, seu inobedientia vel necessitas illum invitat. In festivitatibus majoris ecclesiae, sive aliarum ecclesiarum, ad stationes vel ad sepulturas magnorum extra atrium suum nullus eos appellet vel cogat, [Col. 0430B] sed vita eorum, sicut est singularis, secreta tranquillitate se contineat.
Ego Pibo Tullensis Ecclesiae antistes, in plena synodo residens, quaesivi in synodali corona si immunitatem canonicorum sancti Augustini, quae superius descripta est, qui canonici degunt in coenobio quod aedificavit frater Luctulfus extra muros civitatis, si illam laudaret et firmari postularet, aut si aliquid donorum quispiam infringeret, proclamaret. Quae superius promulgata, cum omnes favorabiliter excepissent et firmari postularent, ego quoque spontanea commonitus voluntate, addidi ex meo dono perpetualiter illos habere hoc juris, quod habet episcopus super altare de Wandelini-villa, et super altare de Martini-monte, excepto quod censum debeant [Col. 0430C] persolvere. Item donavi eis licentiam et auctoritatem, ut in suo atrio possent sepulturam constituere, in qua sive plebeios sive nobiles, quicunque postulabunt, sepeliri ab eis concessionem meam habeant eos suscipere, et in suscipiendis nullus abbas, nullus presbyter pro conterminio suo audeat eos conturbare vel contristare. Haec omnia superius descripta et donata et fidelium devotione in posterum donanda, ego Pibo Tullensis episcopus et volo, et jubeo manere rata, et inconvulsa, et episcopali auctoritate sub anathemate synodali judicio confirmo observanda. Haec faciat Dominus et haec addat (II Reg. III, 9) , respondit universa corona.
- Signum Pibonis episcopi.
- [Col. 0430D] Sign. Hugonis primicerii.
- Sign. Requini archidiaconi.
- Sign. Alberonis archidiaconi.
- Sign. Stephani archidiaconi.
- Sign. Hugonis cantoris et Stephani Rufi.
- Sign. Theoderici.
- Sign. Angeheri.
- Sign. Deodati.
Anno ab Incarnatione Domini millesimo non agesimo primo, indictione XV, VI Idus Octob., confirmata est et signata hujus privilegii charta a domino Pibone venerabili episcopo praesidente in synodo plenaria.
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, PIBO Dei gratia Leucorum humilis episcopus, fidelibus Christi universis tam praesentibus quam posteris, gratiam Spiritus sancti.
Officii nostri est fidelibus Christi maxime nobis commissis, non solum spiritualia, sed etiam temporalia bona providere; et filiis pacis, ut tranquillam vitam agant, quae ad pacem sunt procurare. Igitur devotioni et studio filii nostri Luctulfi Ecclesiae nostrae decani, quo in aedificanda memoria beati Leonis noni papae desudat congaudentes, et ipsius [Col. 0431B] manui manum nostram in adjuvando conjungere volentes, studuimus diligenter exarare qualiter ipse et ecclesia quam aedificat, villam Martinimontis acquisierit, Dei munificentia adminiculante. Siquidem strenuus comes Hugo de Dasborc, venerabilis Henrici filius, intrinsecus Dei tactus inspiratione, et nobilis prosapiae beati Leonis, de qua descenderat, ductus dulcedine, praedictam villam, assensu conjugis suae et haeredum suorum, a quodam magno beneficio, quod a nobis tenebat, avulsam, de manu sua emisit, et exclusa omni haereditaria postulatione, in nostram dominicam manum reposuit, nihilque donationis vel advocatiae, nihil omnino juris alicujus in manu sua retinuit. Gerardus quoque de Briceio, filius Valfridi, capita hominum utriusque sexus, [Col. 0431C] quotquot in eadem villa commanentes, quod a nobis in beneficio tenebat, in dominicam manum nostram reposuit.
Horum igitur devotioni congratulantes, nos etiam quotquot homines in eadem villa commanentes ad nostram mensam pertinentes habebamus, ad integritatem dominicam de victu nostro emisimus. Hanc ergo villam, cum redintegrata membris suis et indominicata fuisset, consilio et assensu supradictorum virorum, super altare beati Leonis libere reposuimus, et ad praebendam fratrum inibi Domino servientium ipsi ecclesiae in perpetuo possidendam sub anathemate confirmavimus. Reposuimus etiam super ipsum altare beati Leonis, in banno et potestate [Col. 0431D] Maseriarum, croadam quamdam desuper ipsam villam inter vineas et prata jacentem, omni decimatione et censu liberam, et pratum inter publicam stratam et pratum nostrum jacentem, pro quo custodibus banni solvuntur quatuor nummi. Denique praesentibus et futuris volumus notum fieri Maseriarum et Martinimontis fines, pascuas, silvas, omnino ita esse communes ut injuria et injustitia sit, si alii alios ab his omnibus excludere praesumpserint; ipsis enim et animalibus suis, sine damno his communiter uti licebit. Quod si forte damnum fieri contigerit, per fidelitatem hominum restituatur, et pro justitia banni nostri remittantur duo nummi, et non amplius persolvantur. Quod jus in omnibus villis et curiis nostris concessimus et confirmavimus [Col. 0432A] ecclesiae Beati Leonis habendum. Praeterea matrimoniorum et desponsationum usus et consuetudo talis ibidem habetur, ut, si quis Maseriarum aliquam de feminis Martinimontis ducere voluerit, sine contradictione liceat; hoc etiam Martinimontis homines, in curia Maseriarum jus obtinent.
Si vero desponsata ex sulcis Martinimontis fuerit dotata, vel die desponsationis ejus in ipsa villa primum fuerit pernoctata, ubicunque postea moretur praeter Maserias, ad Martinummontem censualis erit, et cum omni progenie sua, ibi placita prosequetur. Hoc idem fiet de feminis Martinimontis in banno Maseriarum ductis. Concessimus igitur, et praesenti privilegio confirmavimus, ut in villis et curiis nostri juris, ecclesia Beati Leonis et collata [Col. 0432B] pace possideat, et conferenda devotione fidelium libere accipiat. In quibus omnibus pro salute animae nostrae omnia jura nostra ipsi ecclesiae remittere voluimus, et ut nullus advocatus, nec aliquis ministrorum nostrorum, super hoc ei molestiam inferat, vel calumniam cupidine moveat, auctoritate Dei et nostra praecipiendo sub anathemate interdicimus; nihil enim juris nisi a nobis, nihil potestatis nisi per nos, in his omnibus habeat aliquis eorum. Quod si cupiditate ductus, inde molestiam ecclesiae intulerit, anathematis nostri vinculo ligatus, divinae justitiae reus erit. Deinde cum eadem ecclesia Dei dono crevisset, et abbatem adepta fuisset, ipse abbas, Scherus nomine, vita et moribus honestus, et consilio providus, considerans malitiam in dies subcrescere [Col. 0432C] hominum, et praecavens in posterum, et attendens sine providentia alicujus principis eamdem villam ab infestationibus malefactorum securam nullo modo per se existere, nostro et religiosorum virorum bono usus consilio, cum pro quodam negotio ego et dux Theodericus, et Simon puer ejus filius, et frater ducis Gerardus comes, et Renardus comes Tullensis, et alii quamplurimi nobilium, tam clericorum quam laicorum, ad Chantenoi in unum convenissemus, in manu ipsius ducis et custodiam praedictae villae, et non advocatiam, nobis omnibus videntibus et audientibus, abbas reposuit, et pro custodia singulis annis septem modios vini et dimidium in ipsa villa duci recipere concessit; quod si vini minus fuerit, aut [Col. 0432D] omnino defuerit, pro modio sexdecim denarios recipere terminavit.
Dux vero, sicut erat pius et benignus in salute animae suae, custodiam villae recepit. Consideratione autem paupertatis villae, constitutum inibi fuit ut quemcunque dux pro ipso dirigere vellet, illic, cum tribus aut quatuor sociis, in eadem villa duo servitia per annum haberet, nec amplius aliquid exigeret, in placito non resideret, nec ad placitum aliquem cogeret, nisi forte abbas vel praepositus ejus, ad reprimendum aliquem sibi rebellem, id ab eo fieri postulasset. Quam utique constitutionem dux clementer annuens, in fidelitate sua obtestatus est, et custodiam villae se diligenter procuraturum, et constitutionem praescriptam fideliter servaturum. [Col. 0433A] Quod si forte ex eadem villa aliquis inopia vel aliqua necessitate recesserit, et ad aliam transierit, quocunque declinet, nullus, nisi abbas, in eo aliquid habet.
Ne vero super his omnibus in posterum ab aliquo ecclesia Beati Leonis aliquam molestiam sustineat, vel aliqua controversia emergat, praesenti scripto his omnibus testimonium perhibemus, quod sigillo nominis nostri signari voluimus, et auctoritate pontificali confirmavimus. Quod si aliquis superbia vel cupiditate ductus, his contrarius exstiterit, et amplius quam quod constitutum est exigere praesumpserit, eum excommunicatum divina auctoritate et nostra esse censemus, et anathematis vinculo subjicimus. Subscribi etiam voluimus in testimonium [Col. 0433B] horum, nomina virorum legitimorum, qui his interfuerunt.
- Signum Pibonis episcopi.
- Sign. Theoderici ducis.
- Sign. Gerardi comitis.
- Sign. Reinardi comitis Tullensis.
- Sign. Hugonis primicerii.
- Sign. Luctulfi decani.
- Sign. Riquini archidiaconi.
- Sign. Widerici militis de castro de Noviler.
- Sign. Karlonis de Fonteniaco.
- Sign. Hodivat militis Deprées, et aliorum plurimorum.
Anno ab Incarnatione Domini millesimo nonagesimo primo, indictione XV, VI Idus Octobris, confirmata [Col. 0433C] est et signata hujus privilegii charta a domno Pibone venerabili episcopo.
PIBO Dei gratia Ecclesiae Tullensis indignus episcopus, universis tam futuris quam praesentibus temporalem salutem et aeternis ditari muneribus.
Quia non omnium hominum ad patriam redeundi eadem est possibilitas vel voluntas, sed sicut dicit Apostolus, unusquisque proprium donum habet a [Col. 0433D] Deo, alius sic, alius autem sic; alii, Dei misericordia operante, terrenorum possessione vel etiam appetitu nudati, cum adversario vias hominum obsidente, audaces luctamen ineunt. Nonnulli eorum quae perdere timent sarcina praegravati, quamvis timidi, ad certamen veniunt, et quod ex propriae imbecillitatis conscientia desperant, eorum qui jam cum Deo regnant, orationibus, et eorum qui hic spiritualiter vivunt fulcimento, ne succumbant, vel si ceciderint ne collidantur, expetunt. Justissima recompensatione ex his quae vel tandem relinquere habent necessarium, eorum usibus largientes, felici commercio pro perituris aeterna commutant: inter quos Hugo et frater ejus Haymo in sylva de Amerellivilla, quamdam partem certis confiniis a toto [Col. 0434A] corpore disjunctam, beato Mansueto et fratribus in ejusdem coenobio commorantibus communiter tradiderunt. Nam quidquid est inter viam mercatoriam, et viam veterem, quae est desuper vallem, usque ad ripam fluminis, et usque ad sylvulam de Flaviniaco, eorum devotio, haeredibus suis assentientibus, praedicto coenobio contulit. Et ut ibidem cella constructa monachi statuerentur, qui pro eorum et reliquorum excessibus Domino jugiter supplicarent, ab abbate qui tunc erat, obtinuit.
Ad quorum sumptus necessarios junior frater Haymo gravi languore decubans, quidquid in eadem Amerelli-villa habebat, et apud Asmancium, et in villa quae dicitur Saphez, et alodium de Sendruviler, cum conductu ecclesiae in mancipiis, in cultis [Col. 0434B] et in incultis supradicto confessori concessit, et in eodem coenobio abjurato saeculo monachi habitum suscepit. Postmodum vero frater senior Hugo partem suam in praedictis villis omnino sicuti possidebat, eidem cellulae dedit; necnon consilio et instinctu suae uxoris, alia quaedam addidit in eadem Amerelli villa, duos quartarios, et manentes, et uxores eorum, et filios, cum dimidio banni villae, et districto, et cum omni debito. Totam terram de Mizon cultam et incultam, et in aqua piscatorem unum, redecimationem portae et piscium. Apud monasteriolum duos quartarios, cum manentibus, et eorum uxoribus, et filiis, in omni usu de dominico labore totam decimationem; panis et vini decimationem; dimidium de Crusillis. Similiter apud Helegiam duos [Col. 0434C] quartarios, et habitatores cum omni jure debito. Totum alodium de Senungis, in sylvis, in agris, in pratis, in cunctis usuariis.
Huic dono interfuerunt liberi homines, et ad testificandum idonei, Drogo junior de Bosanivilla, Widricus de Straena. Paulinus. Odelricus de Ferreris. Hugo de Buxeris. Hugo de Claromonte.
Et ne temporalium stipendiorum inopia fratres in hac cellula conversantes divino servitio minus intentos faceret, vel a proposito penitus revocaret, supradicti coenobii abbas, fidelium et fratrum suorum consilio, nonnulla subscripta hac conditione adjunxit: ut si aliquo divinae dispositionis nutu destructioni subjacuerit, omnia ibidem deputata [Col. 0434D] beato Mansueto capitaliter restituantur. Apud Haleium VIIII quartarios. Apud Avios II quartarios. Apud Chalmontem II quartarios. Apud Novumvillare II quartarios cum manentibus. Apud Petraevillam II quartarios. Apud Huldeni Montem I quartarium et dimidium. Apud Hulciolivillam I quartarium et dimidium. Apud Domnumbasolum quidquid Drogo de Estraines dedit sancto Mansueto in eadem villa, pro anima sua et antecessorum suorum, et pro praebenda filii sui: domum videlicet lapideam, contiguam parieti ecclesiae, et homines ad ipsum alodium pertinentes. Albertum et quidquid possidebat in terris, pratis, sylvis, molendinis, et in cunctis usuariis. Herimannus de S. Christophoro dedit B. Mansueto apud Novumcastrum quartarium [Col. 0435A] I in mansis, mansionilibus, in terris cultis et incultis, servis et ancillis.
Quia vero gradus altior a ruina non defendit, sed interdum gravius praecipitat, nos qui nulla meritorum praerogativa suffragante, sancti Mansueti vices indigne tenemus; ut eodem porrigente manum de lacu miseriae et de luto faecis possimus resurgere, et eo protegente quaeque periculose imminentia devitare, visum est nobis non incongruum, cleri nostri consilio et hortamine, de nostro jure huic cellulae profuturum aliquid recidere. Denique ad domni abbatis Temari petitionem, totum illum locum certis limitibus terminatum, cum cella, annuente archidiacono et decano, assentientibus etiam canonicis sancti Gengulfi, cum praeposito, in quorum [Col. 0435B] parochiali est territorio, ab omni subjectione illius matris ecclesiae liberum reddimus. Omnem decimationem cujuscunque rei intra descriptos terminos cellae concedimus. Omnes advenas, nisi sint de ipsa parochia, qui in jam dicto loco mansionem acceperint, a jugo antiquioris ecclesiae absolutos esse omnino decernimus. Et ut contra haec statuta nulla aliquando exsurgere audeat violenta improbitas, omnes qui de his donatis aliquid substraxerint, vinculo anathematis innodamus; ut decursione temporum ab humana memoria nihil horum possit excidere vel augeri, hac scriptura firmamus. Ut confundatur et obmutescat omnis invida et repens judicialis calumnia, tam nostrae imaginis notissima [Col. 0435C] assignatione, quam talium virorum, quibus non credere nefas est, subnexa testificatione roboramus.
- Signum Pibonis episcopi.
- Sign. Themari abbatis sancti Mansueti.
- Sign. Seheri abbatis sancti Leonis.
- Sign. Hugonis primicerii.
- Sign. Luctulfi decani.
- Sign. Riquini archidiaconi.
- Sign. Brunonis archidiaconi et praepositi.
- Sign. Adelberonis archidiaconi.
- Sign. Stephani archidiaconi.
- Sign. Hugonis archidiaconi.
- Sign. Tecelini archidiaconi.
- Sign. Adelberonis cancellarii
[Col. 0435D] Ista quidem peracta sunt in Tullensi sede, in ecclesia majore VIII Kalendas Martii, in capite jejuniorum, audiente clero, et innumera plebis multitudine, anno ab Incarnatione Domini 1093, ordinationis vero nostrae anno XXIV, indictione II, feria IV, concurrente V, lunae III, epacta I.
In nomine Domini summi et veri Dei. Quoniam, ut quidam sapiens ait, pulchrum est bene facere mundanae reipublicae, constat summe pulchrum et salubre esse id fieri spirituali et divinae curiae. Quapropter volumus notum esse omnibus nostrae dioecesis [Col. 0436A] fidelibus, tam posteris quam praesentibus, quod ego Pibo Dei gratia Tullensis sedis praesul, dedi ecclesiae Sanctae Mariae, que est in Molehme (l'abbaye de Molesme) altare, quod situm est in Commarceio ad utilitatem monachorum inibi Deo famulantium. Quia vero coenobium illud ad nostram aut ecclesiae nostrae non attinet subjectionem, statuimus ut supra censum debitum, nostrae solvant sedi assidue cum ipso censu, sex denarios. Ne quis autem amodo hoc donum aut statutum vel non ita factum esse intendat, aut id violare praesumat, curavimus illud corroborare, et praesentis privilegii conscriptione, et nostri sigilli impressione, et eorum qui subscripti sunt, tam clericorum quam laicorum idonea attestatione.
- [Col. 0436B] Testes doni prioris. Sig. Riquini archidiaconi.
- Sign. Gerardi comitis.
- Sign. Reinardi comitis.
- Sign. Odelrici comitis de Brisseio.
- Sign. Godberti de Aspero-monte.
- Testes doni renovati. Item sign. Riquini archid.
- Sign. Tasselini archid.
- Sign. Stephani archid.
- Sign. Ramboldi cancellarii.
- Sign. Joannis decani.
- Sign. Bernardi sacerdotis.
- Sign. Edelrici de Rinnel.
- Sign. Henrici advocati Tullens.
- Sign. Sigiffridi et Hugonis villici et Godberti camerarii.
[Col. 0436C] Donum renovatum actum est anno ab Incarnatione Domini 1096, indictione IV, epacta XXIV, occurrente II, Urbano papa, Pibone episcopo, regnante Henrico IV, imperatore, duce Theodorico, comite Reinardo, ubique regnante Domino nostro Jesu Christo, cui sit honor, laus et gloria per omnia saecula saeculorum. Amen.
Universis Christianae religionis cultoribus, PIBO Tullensis Ecclesiae Dei gratia dispensator, salutem, [Col. 0436D] et simplicis veritatis integram dilectionem.
Pietatis et bonae actionis officia tanto magis appetere et amplecti debet omnium fidelium devota affectio, quanto magis non aspernabilem honestae opinionis odorem longe et late diffundunt, et desiderabilem animarum vivificationem, et postmodum corporum reparationem efficaciter operantur. Unde nos quos summus ille pater familias, utinam non ad judicium, in domo sua speculatores posuit, eo propensius in hujus stadii cursu legitime certando convenit reliquos anteire, quo non solum de nobis, verum etiam de omnibus quos regendos et corrigendos suscepimus, si desidiosi apparuerimus, tandem ille qui commisit, iratus exiget rationem.
Audito itaque et accepto apostolicae praedicationis [Col. 0437A] praeconio, quod non est apud Deum personarum acceptio, cujusdam pauperis et exsulis preces cum alacritate suscepimus, et ad ejus petitionem, interveniente Grimbaldo abbate, in cujus tutela se et sua omnino commendaverat, ecclesiam quam ipse in monte Sion aedificaverat, cleri nostri consilio dedicavimus. Hic etenim pauper Ursus, natione Beneventanus, multorum locorum opportunitatibus exploratis, praedictum montem proposito suo congruum remotae conversationi suae praeelegit, reliquias sancti Jacobi apostoli quas secum habere credebat, ibidem deposuit, ab illis, qui eum temporaliter quasi beneficium possidebant, licentiam incolendi obtinuit; sed cum pro reliquiarum reverentia, et novitate loci, innumerabilis populorum turba illuc conflueret, [Col. 0437B] divino munere idem pauper sublevatur, et frequentissima circummanentium visitatione et impulsu confortatur, ecclesiam, qualem potuit, illic construxit, locum illum, sicut olim, inhabitatum esse putatur, et adhuc aggere lapidum quasi muro clauditur, apud illos in quorum potestate erat, ut ecclesiae et in ea Domino servientibus dedicationis tempore, nostro assensu traderetur effecit, quam beato Mansueto sicut in ea monachi stabilirentur perpetuo possidendam per manum nostram tradidit.
Cum vero fratres et loci incolae prae ejus ariditate infra proprios terminos aquam necessariam non haberent, aditum ad fontem qui in descensu montis, illorum vesania in quorum alodio erat, humanitate postposita per violentiam interclusit. Qui pro ea inspiratione [Col. 0437C] divina correcti, Aidricus scilicet de Syonna, cum uxore et filiis, Odelricus et Ahelinus terram in qua fons est, et in qua vinea postea facta est, et quidquid habebant in monte, eidem cellulae concesserunt.
Dedit etiam huic ecclesiae Albricus de Haynolvilla pro animabus patris sui Framberti, et matris suae Dadae, et fratris sui Theoderici, qui ibidem sepulti sunt, medietatem totius fundi quem pater ejus habuit in villa Rossoil, cum IV mansis, mansionilibus, et dimidium molendinum, cum duobus hominibus Herberto, Seyardo, et femina Wigerda, et fere duas partes silvae quae est in australi parte ejusdem montis. Walterus de Monh dedit quartarium [Col. 0437D] terrae, et quinque curtos mansos, in quibus sunt II fontes usui villae valde necessarii. Et Tebaldum cum uxore et filiis, cum fundo proprio, usque ad LX jugera. Frater ejus Haymo addidit huic dono I quartarium, et Richardum cum allodio.
Praeterea contulit huic loco domnus Albricus abbas quidquid comes Haymo Beato Mansueto in eadem villa dederat, videlicet medietatem decimarum et Drogonem cum fundo, uxorem autem ejus et filios. Conjugem Bernardi filii ejus dedit comes Humbertus de Claromonte.
Gerardus de Corcelles dedit beato Jacobo in villa Syonna curtum mansum, in quo est molendinum quod vocatur Atalenum, et quidquid allodii habebat in eadem villa, in qua Hatto et uxor ejus dederunt [Col. 0438A] dimidium mansum, et pratum dimidium, quod portat IV carratas feni, et quidquid allodii habebant in monte. Hugo quondam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Camerarius dedit in eadem villa VII curtos mansos, et mancipia, Erundum, Benhelinum, Bernardum, cum uxoribus et filiis, et reliquis utriusque sexus, et mansum in quo est molendinum, et terras, et prata integre huic manso appendentia, consentientibus nepotibus suis, duobus fratibus, Alberico milite, et Hugone sacerdote, accepto a Thiemaro abbate centum solidorum pretio, et a jam dicto Hugone recepto servo et ancilla, cum infantibus, et duobus curtis mansis hac conditione retentis. Presbyter tota vita, singulis annis denarium inde persolvet, quod eo defuncto reliquo allodio redintegrabit, similiter et [Col. 0438B] de milite, si sine haerede legitimo morietur.
Widricus et Albricus de Paterniaco, annuento eodem Hugone, dederunt funditus in villa eadem quidquid possidebant, et in Paterniaco servum Hardenum. Rodulfus de Sorceio et uxor ejus dederunt XII jugera. Drogo, Rainerus, Henricus fratres in villa Syonna dederunt unum quartarium. Apud Munli in Estraes ad praesens totius fundi sui hoc pacto medietatem, ut si absque legitimis filiis de hac vita decesserint, pars reliqua priorem sequatur. In eadem villa Henricus presbyter vineam unam et Malbertus quidquid in hac villa habebat. Addita fuit etiam ad usus fratrum dispensante domino abbate Tiemaro, ecclesia de Bu, quam dedit Walfridus. Allodium de Buris, quod dedit Angilbertus. Allodium de Lizeivilla, [Col. 0438C] quod dedit Sancto Mansueto Morundus de Aquaso, et Rodulphus de Germineio. Allodium de Allinivilla, cum mancipiis utriusque sexus, quod dedit Widricus de Deusluwart. Allodium de Lifou, quod dedit Baldowinus. Allodium de Sulz, quod dedit Walterus. Allodium de Seroltmunt, quod dedit Robertus, et uxor ejus pro se et animabus fratrum suorum. Apud Marceium quarta pars allodii Widrici, quam dedit ipse in omni usu; addidit insuper servum et ancillam, cum filiis et fundo. Allodium quod dedit Odelricus de Munh et uxor ejus, apud Bunnecourt.
Nos vero de temporali hujus ecclesiae cremento, et maxime de spirituali multorum provectu gratulantes, [Col. 0438D] libertati fratrum et quieti in posterum prospicientes, ut omnem sollicitudinem eis penitus abscideremus, altare sancti Germani de Syonna, consentiente et laudante Riquino archidiacono, et Hugone presbytero, qui tunc altare habebat, hac conditione concessimus ut, quandiu presbyter viveret, VI denarios inde persolveret; post ejus mortem per manum abbatis disponendum sine controversia ecclesiam possideret.
Dedimus etiam Warinum et uxorem ejus receptam a Joffrido, de cujus erat beneficiis. Ut autem haec nulla vetustate abolita, in praesentiam revocata, si opus fuerit, humana possit invocari memoria . . . . . . scripto mandavimus, ut omnium oblatrantium nostra auctoritate temeraria obtundatur improbitas propriae [Col. 0439A] imaginis impressione signamus. Si quis de his quae jam acquisivit, vel quae adhuc ecclesia ista juste acquisierit, imminuere tentaverit, ab omni congregatione Christiana remotum esse praecipimus; usque ad dignam satisfactionem, anathematis vinculo innexum esse eo quo possumus et debemus rigore decernimus; nostro et probabilium virorum qui affuerunt, testimonio subscripto roboramus.
- Signum Pibonis episcopi.
- Sign. Riquini archidiaconi.
- Sig. Alberonis cancellarii.
- Sign. Herberti decani.
- Sign. Hugonis presbyteri.
- Sign. Bosonis presbyteri.
- Sign. Desini presbyteri, qui etiam huic ecclesiae II [Col. 0439B] prata contulit.
- Sign. Milonis, de cujus beneficio erat mons supradictus
- Sign. Odelrici de Briseio.
- Sign. Walteri et Haymonis fratrum.
- Sign. Cuononis.
- Sign. Albrici.
- Sign. Hugonis.
- Sign. Drogonis.
- Sign. domni Tiemari abbatis Sancti Mansueti.
- Sign. Widrici abbatis Sancti Apri.
- Sign. Hugonis primicerii.
- Sign. Liutulphi decani.
- Sign. Alberonis.
- Sign. Stephani.
- [Col. 0439C] Sign. Hugonis.
- Sign. Thiebaldi monachi.
Anno ab Incarnatione Domini 1097, indictione V, epacta IV, concurrente III, luna XI, IV Idus Aprilis, peracta sunt haec in Tullensi sede, in ecclesia majore, audiente et vidente Clero cum universa multitudine plebis, feliciter. Amen.
Ego PIBO gratia Dei, Tullensis Ecclesiae minister indignus, omnibus sanctae matris Ecclesiae filiis tam praesentibus quam futuris, salutem in Christo perpetuam.
[Col. 0439D] Omnibus in domo Dei pastorale officium administrantibus, in construendis basilicis et earum ampliandis et conservandis rebus praecipua inesse debet sedulitas, et si quis laicorum eodem exarserit desiderio, eorum debet ubique fulciri auxilio. Notum itaque vestrae in Christo fraternitati facimus, et omnium vestrum memoriae mandamus, quod dominus Bencelinus noster charissimus amicus Jerosolyma rediens, a domino Paschali papa libertatem cujusdam ecclesiae suis precibus impetraverit, quam illo die nondum construxerat, sed in animo jamdudum aedificare deliberaverat. Reversus autem ad propria, et prosperis utens successibus, desiderium quo calebat intus, exterius aperuit, aedificare scilicet [Col. 0440A] ecclesiam coepit, et honeste sicut decuit, coeptum opus usque ad finem perduxit; quam aedificatam, et optimis thesauris decoratam, et a nobis in honore Dei Genitricis, sanctique Sigismundi gloriosi martyris Christi, necnon beati Nicolai confessoris consecratam et dedicatam, Deo et S. Apro ejusque servientibus tradidit, et ad praesens fratres inibi ad Deo serviendum, constituta eis annona, qua sine scrupulo alerentur, constituit. Cujus ego bona intentione permotus, ejusque precibus evictus, et quia filium ejus de sacro fonte suscepi, consilio clericorum meorum, qui sanioris videntur esse consilii, auctoritate et praecepto magistri mei domini Paschalis papae, et nostra Dominique nostri Jesu Christi, principio ecclesiam illam, cum omnibus suis appenditiis, [Col. 0440B] esse in perpetuum liberam, sine censu, sine omni consuetudine, neque archidiacono, neque decano esse subjectam, ad nullam omnino respicientem, nisi ad Sancti Apri, cujus libera est, ecclesiam. Praeterea jubeo auctoritate qua debeo, et ratione qua valeo, monachos qui ibi Deo servierint, pro qualibet violentia infra eorum atrium, sive in ipsa ecclesia a quolibet facta, nunquam ab officio divino cessare, nisi sola obedientia abbatis sui. Quare approbatissimorum nostrorum consilio usus, ligamine indissolubili perpetuo anathemate obligamus quicunque mente excessus, demere libertatem praefatae ecclesiae voluerit, cujuscunque sit ordinis aut dignitatis. Ad confirmandam etiam hujus rei notitiam, testes idoneos adhibemus, quorum nomina subter inscribere [Col. 0440C] dignum duximus: Ricuinus primicerius. Stephanus archidiaconus. Hugo calvus. Thiemarus abbas Sancti Mansueti. Berengerius decanus. Walfridus de Roseriis. Walterus frater suus. Paganus de Sancto Germano. Sicchardus de Paureio. Theodericus de Jorcei. Richardus de Episcopi villare.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris et Filii, et Spiritus sancti, omnibus Christianae fidei cultoribus, PIBO gratia Dei Tullensis Ecclesiae episcopus, in vinculo pacis uniri, ut possint Christo incorporari. Supernorum civium societas, quot quibusque commoditatibus exuberet humani ingenii facultas evolvere gestiens succumbit, cum scriptum fit: In cor hominis non ascendit quae praeparavit Deus diligentibus se, ad quam variarum gradibus virtutum devotioni fidelium facilis patet progressus, veritate attestante quae ait: Jugum enim meum suave est et onus meum leve; sed charitatis virtus, cujus [Col. 0441A] opus in proximi dilectione perpenditur, velut quodam privilegio specialem introducendi obtinet dignitatem. Spe igitur illius desiderabilis societatis et fraternae dilectionis amore, homines de Porto toties raptorum saevitia et fere omnibus casibus expositos, non sine grandi dolore recolentes intervallo quippe et frequenti intercurrentis fluvii magnitudine a monasterio divisi, nec prout erat dignum sacris pasci mysteriis, nec necessitatis tempore in atrio poterant habere refugium, ecclesiam quam piae memoriae abbas Henricus eis aedificare concesserat, in eadem libertate quam antiquitus et nostri temporis obtinet mater ecclesia Warengensi villae, scilicet a censu et omni exactione immunem cleri nostri consilio consecravimus homines ejusdem villae; praepositus [Col. 0441B] tali dispensatione juramento astrinxit ne propter vicinam ecclesiam a servitio fratrum liberiores se crederent, ne decimas vel caeteros redditus minuerent, sed licet in atrio habitarent, quidquid antiqua consuetudine soliti erant, absque refragatione persolverent; si alicujus necessitatis causa ibidem missam audire vellent, vicarium monasterii familiaritas vel obsequium interpellaret. Sin autem ad monasterium sicut prius convenirent, et praepositus qualiter ibi divinum obsequium ageretur ordinaret; si quidem ad locum illum de pastorali cura nihil attinet, sed velut quodlibet altare monasterii hoc fratrum dispositioni concessimus. Praepositus ibidem custodem deputabit, qui si quid fidelium devotio Deo sanctoque Nicolao praesentaverit, in usus [Col. 0441C] fratrum fideliter servet, nisi quod vicario monasterii oblationis quae quidem in missa ad manum offeretur mediam partem tribuet. Videtur etiam idoneum vestrae insinuare dilectioni, quod praefata ecclesia Warengisvillae antiquitus possidet mediam partem decimarum de novem quartariis Delherimontis quicunque eos colat. Possidet etiam in parochiis circumjacentibus de omnibus corvadis suis omnem decimationem, de Ancingis mediam partem: apud villam autem et apud Mannonis curtem, et apud Bellois de Crovadis et Ancingis suis omnem decimationem, et de aliis terris ad eamdem ecclesiam pertinentibus mediam partem: haec ne vetustatis situ aboleret oblivio scripto memoriae commendare curavimus; [Col. 0441D] quod autem misericordia quidem cooperante charitatis affectu impendimus, ne quis successorum immutare praesumat, pontificali auctoritate sub anathematis vinculo cum sigilli nostri impressione confirmare decrevimus, addito etiam probabilium virorum testimonio, quorum nomina subnotantur.
- Signum domni Pibonis episcopi.
- Signum Riquini primicerii.
- Signum Brunonis cardinalis archidiaconi.
- Signum Stephani ejusdem archidiaconi.
- S. Raimbaldi archidiaconi.
- S. Hugonis archidiaconi.
- S. Thizelini archidiaconi
- S. Alberonis cancellarii.
- [Col. 0442A] S. Albrici capellani.
- S. Vidrici abbatis.
- S. Apri.
- S. Temari abbatis.
- S. Mansueti.
- S. Scheri abbatis.
- S. Leonis.
- S. Odelrici abbatis.
- S. Michaelis.
- S. Hubini decani.
- S. Theoderici ducis.
- S. Gerardi fratris ejus.
- S. comitis Reinardi.
- S. Odelrici de Brissei.
- S. Petri filii ejus.
- [Col. 0442B] S. Morundi de Altirei.
- S. Theoderici de Hancei.
Acta Tulli in majori ecclesia, in plena synodo, V Idus Octobris, anno ab Incarnatione Domini 1101, indictione IX, anno ordinationis nostrae XXXII, interveniente domno Adelone ejusdem loci praeposito.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, omnibus sanctae matris Ecclesiae filiis, praesentibus scilicet ac futuris, PIBO Dei gratia Leuchorum episcopus.
[Col. 0442C] Universorum fidelium, et maxime pontificum, ea debet esse sollicitudo praecipua, ut ecclesiae quarum patrocinium episcopi susceperunt, temporibus suis incommutatae vigeant, et, si fieri possit, sic debent eas in diebus suis stabilire, ut nulla subsequentis temporis adversitas possit eas a statu suae integritatis avellere, quia enim Veritas ait: Ubi sum ego, et minister meus erit (Matth. XII, 26) , qui in regendis ecclesiis ministros Dei se esse recognoscunt, recte debent super hoc vigilare, atque inspectum beatae promissionis ministerium sibi creditum fideliter ministrare. Ego igitur Tullensis Ecclesiae provisor magnus, me ministrum Christi recognoscens, et jam beatae spei particeps esse desiderans, commissae [Col. 0442D] mihi Ecclesiae, quod potui et quantum potui invigilavi, et de incolumitate meae sedis, et earum quae ei subjectae sunt Ecclesiarum, sollicite pertractavi. Ecclesiam itaque Sancti Gengulphi, infra moenia nostrae urbis constitutam, quam praedecessores mei S. Gerardus, et piae memoriae Udo episcopi fundaverunt, quam possessionibus donisque quamplurimis locupletaverunt, quam per congregationem fratrum aeterno Regi inibi militantium celebrem reddiderunt, hanc ego quoque paterno amplexus sum animo, hanc semper in eo quo potui tutatus sum patrocinio, et quoniam eidem ecclesiae meis quoque temporibus multa, et a me ipso aliqua accesserunt, venerabilium consilio virorum decrevi, possessiones ejus atque privilegia in praesenti charta adnotavi, et ea [Col. 0443A] omnia mea auctoritate, et assensu totius cleri et populi in evidentia generalis synodi confirmavi.
Notum igitur sit omnibus, tam praesentibus quam futuri saeculi fidelibus, ecclesiam Sancti Gengulphi certo jure et absque ulla contradictione haec quae scripta sunt possidere: Omnem terram quae est in villa Bosonis montis, cum appenditiis, et cum ecclesia integra Sancti Georgii; ecclesiam Travillonis, ecclesiam Marbagii, ecclesiam Senoensem, cum capella de Cheulaio; ecclesiam Menovilli villae, LXVI mansos et dimidium, excepta terra indominicata, apud Pomponium vineas duas; apud Medium vicum, quatuor sessos, et tantum terrae indominicatae quae sufficit arationi trium aratorum, cum septem quartariis, et banno in prato indominicato, cum reliquis [Col. 0443B] pratis et aliis appenditiis; apud Fagum, in Lersivalle vineas quatuor, et viginti jornales terrae, et duos mansos mansionales; apud Wandini-villam, quatuor mansos, excepta terra indominicata; apud Hermoteseim, vineas quas dedit B. ejusdem loci praepositus, et frater ejus comes Albertus; apud Ameralli-villam, septem mansos et dimidium, cum ecclesia et omni integritate sua; apud Banniolum, septem mansos, et tres quartarios, exceptis indominicatis, et partem quam ibidem habebant fratres de Calmesiaco, data enim per commutationem ecclesia de Domno-Martino, et dato eo quod apud Hundinivillam habere videbantur; Praedium de Cruceliis, cum ecclesia, et quatuor molendinis, et praedium quod dicitur Sancti Aniani, juxta portam hujus urbis [Col. 0443C] situm, eum ecclesia et molendino, et cuncta ad utraque praedia pertinentia, cum integro banno, et mancipiis utriusque sexus, silvis, pratis, vineis, terris cultis et incultis, aquarumque decursibus, exitibus et reditibus; et intra hujus civitatis moenia mansum, in quo sedet domus et cellarium quae dedit Ascelinus pro remedio animae suae, cum omni haereditate sua, scilicet in Varneri plantiditio duos ordines, et dimidium vineae, et omnem haereditatem quam Duorardus pro filio suo dedit. Mansum vineae juxta Sanctum Amantium, et in Barro vineam unam, quam dedit Romanus pro filio suo; supra Mosellam juxta Caldeniacum, molendinum unum cum sesso et vinea, quam dedit Renaldus illic canonicus; furnum cum [Col. 0443D] manso, apud fontem Sancti Mansueti, cum una vinea in Mardeau; in Barro monte, vineas duas; in Carravalle, quatuor ordines vinearum; in Hattonis valle, sex ordines; in summo Barro, vineam unam; in Calvomonte, ordines octo; in prato Amantii, ordines undecim; in intervallis vinearum, unum; in Gula, vineam unam; in Calcatoriis, vineam unam, quinque ordines, viginti et unum emptos a Maria, et alios duos.
His igitur possessionibus praedecessores mei praedictam locupletantes ecclesiam, eidem tradiderunt, ut scilicet soli episcopo subjecta esset, ut nulli unquam in beneficium cederet, et praepositum quem communis electio, et certe sanioris partis exposceret, illum susciperet, et ut ipse praepositus in beneficium ipsius praepositurae cardinalem archidiaconatum obtineret, [Col. 0444A] tali namque tenore praepositum Oldericum et secundum Brunonem in eadem basilica fuisse cognovimus, et Richuinum tertium eis succedere decrevimus, non quidem jure haereditario, ut ad ejus primiceriatum lege beneficii seu aliqua alia ratione respiceret seu respiciat, aut ut aliquis alius primicerius super hoc successionem aliquam requirat, sed pro eo tantum quia fratres ejusdem ecclesiae eum elegerunt, utpote in cujus sapientia satis consilii, in cujus honestate multum praesidii sibi adesse cognoverunt. Constituit etiam praefatus antecessor meus Udo episcopus, ut congregatio ejusdem coenobii diebus infra nominatis ad divinum officium celebrandum praeparatam sedem nostram adeat, scilicet in festo sancti Stephani post Nativitatem Domini, [Col. 0444B] ad publicam missam, in die Inventionis ejus, ad vesperas, et in diebus quibus praesul sedis hujus plenarium ordinem habuerit, videlicet in Coena Domini, in Pascha, in Pentecoste, de eadem congregatione assumentur ad ordinem diaconi, subdiaconi, prout opportunitas contulerit.
Hanc ergo sacratissimam tantorum institutionem ego Pibo benigna mente suscepi, et praedictas possessiones, et ea omnia quae in praedicto sunt privilegio legitima auctoritate confirmavi, omnes illos anathematis maledictione feriens, quicunque in praedictis aliud pervertere aut derogare praesumerent. Ut autem haec omnia firmiora et perpetuo inconvulsa permaneant, consilio totius cleri, sigilli mei impressione firmavi, et idoneorum testium subscriptione [Col. 0444C] roboravi.
- Ego Pibo gratia Dei Leuchorum episcopus subscriptus faveo, et annulo nostrae Ecclesiae signo.
- Signum Riquini primicerii, et ejusdem ecclesiae praepositi, sancti Stephani archidiaconi.
- Sign. Thiercelini archidiaconi.
- Sign. Hugonis archid.
- Sign. Elberici archid.
- Sign. Rambaldi archid.
- Sign. Hugonis junioris archid.
- Sign. Goberti archid. et exinde canonici.
- Sign. domni Widrici abbatis Sancti Apri.
- Sign. domni Thiemari abbatis Sancti Mansueti.
- Sign. domni Seheri abbatis Sancti Leonis.
- [Col. 0444D] Sign. Humbaldi ejusdem loci decani, et aliorum canonicorum Theodorici, Gilberti.
- Sign. comitis Renardi, et Warini filii ejus.
- Sign. Valteri de Cominatu.
- Sign. Sigifridi advocati.
- Sign. Henrici de Sancto Vedasto, et Theodorici filii ejus.
- Sign. Renaldi dapiferi.
- Sign. Vileri.
- Sign. Wolfandi.
- Sign. Bereti.
- Sign. Promidi, etc.
Data et recitata in majori ecclesia, in plena synodo, octavo Idus Junii, anno ab Incarnatione Domini 1105, indict. XIV, ordinationis vero nostrae anno XXXV.
Epistola ad Paschalem papam
( Vide in Paschali, infra. )
Gesta episcoporum Tullensium
Tullensium episcoporum brevis Historia usque ad a. 1107, quo Pibo episcopus obiit, producta quin uni eidemque debeatur scriptori non video cur dubitemus [Col. 0445A] Cf. Martene Thes III, p. 990, Hist. litter. IX, p. 390. Verba c. 39: Quoniam gesta priscorum pontificum hujus sedis, prout contigit, scripta cognovimus, videtur nobis incongruum, ut acta venerabilis Udonis—sub silentii sera occultemus ad Vitam Brunonis aliorumque respiciunt. . Eadem namque narrandi ratio, idem dicendi genus ubique occurrit, et codices quos novimus omnes, si unum mancum excipias, hunc attingunt annum. Qui vero Adsoni, Widrico aliisque scriptoribus Tullensibus libri partem tribuerunt, historiam ex illorum scriptis, ut post videbimus, interpolatam ante oculos habuerunt [Col. 0445A] Calmet l. Probb., p. 83. .—Gestorum auctor, qui saec. XII incipiente vixisse videtur, procul dubio Tullensis sive monachus sive clericus, quae antea de rebus Tullensibus scripta erant, una brevi serie comprehendit et quantum potuit supplevit. Adsonis librum De vita et miraculis sancti Mansueti [Col. 0445A] c. 2, 3. , Vitas sancti Apri [Col. 0445A] c. 8, 31. , sancti Gerardi, auctore Widrico [Col. 0445A] c. 31, 34. , sancti Brunonis, auctore Wiberto [Col. 0445A] c. 38. partim exscripsit, partim lectores ad eas remisit; fortasse etiam Vitam Udonis ante oculos habuit [Col. 0445A] c. 39 sqq. Benoit enim cum Udonis afferat Vitam, cujus initium cum Gestis ad verbum convenit, addit, canonicum Tullensem eam scripsisse et his usum fuisse verbis: Domino itaque Riquino [Col. 0446A] hujus sedis primicerio nos sollicitante ut quaedam acta Udonis exaremus. Quae verba in Gestis non exstant, et cum Riquinus Pibone vivo primicerius esset, ante illa scripta sint oportet. , quam pro parte Gestis his inseruit. Praeterea ubique potissimum diplomata et chartas adhibuit, donationes et fundationes enotavit. Quibus ubi destitutus erat fontibus, traditionem quamdam secutus esse videtur. Quo factum est ut priorum episcoporum Historia satis sit incerta et erroribus gravibus foedata [Col. 0446A] Cf. Benoit pag. 207; Acta SS., Sept. I, pag. 620. , praesertim vero temporum ratio ita turbata, ut certum stabilire ordinem sit difficillimum [Col. 0446A] Calmet, qua solet levitate, has res tractavit, nihilominus auctor vol. XIII Galliae Christianae illum ubique sequitur et ad verbum fere exscribit. . Ideo ne catalogos quidem antiquiores auctor habuisse videtur. Adso quidem jam Gesta praecedentium Leucorum urbis antistitum affert [Col. 0446A] Acta SS., Sept. I, p, 664. , quae tamen, sive fuerint deperdita, sive iisdem erroribus repleta, nostrum nihil fere docuerunt; certe de primis episcopis nonnisi Adsonis librum fide indignum exscripsit [Col. 0446A] Neque, ut I Limpenus putavit (Acta SS., Sept. I, p. 619, 620) haec Vita Adsone est antiquior. . Postea quoque ubi res bene compertas habere potuit, brevitate studens multas easque graviores res praetermisit, ita ut etiam Pibonis acta nonnisi breviter perstringat et quas cum Heinrico IV imperatore habuit contentiones vix verbo tangat.
Sincera haec episcoporum Tullensium Acta ex codice Camberonensi edidit Martene Thes. III, p. 991. Eumdem, ut videtur.
1) Hagae comitum Nro. 274 a . invenit Bethmannus noster atque cum editis contulit. Librum membr. in 4 t o saeculo XIII nitide et satis accurate scriptum [Col. 0446A] Continet etiam Calixti papae librum de translatione S. Jacobi, Turpinum, Vitam Amelii et Amici. huic editioni fundamento posui.
2) Codicem olim S. Mansueti Tullensis, quem Martene vidit, Calmet (I. Probb. p. 83—166) exprimi fecit, Nanceii in bibliotheca viri Cl Noel notarii publici asservatum in usus nostros converti. Codex membr. in 4 t o s. XII scriptus, jam foliis 134 constat et textum multis locis auctum et interpolatum, praeterea integras S. Mansueti, Apri, Gerardi, Brunonis Vitas habet insertas. Quo factum est ut magis rerum Tullensium scriptorum collectionem quam gesta exhibere videatur. Liber jam Martenii tempore in fine mutilus in Brunonis Vita, 1, 12 deficit.
3) Parisiis in bibliotheca regia inter Baluzii collectanea Armoire V, paq. 5, Nr. 2 alterius codicis sancti Mansueti apographum asservatur, quod cum 2 in multis convenit, interdum vero solum veram lectionem servavit neque Vitas illas integras inseruit. Quorum loco alia partim ex iisdem vitis partim aliunde hausta addita sunt. Neque tamen hunc textum uberiorem, sed breviorem codicis Hagensis genuinum auctoris esse opus persuasum habeo. Nam eodem modo ejusmodi historias auctas esse saepe vidimus; cur vero librarius haec omisisset, intellegi nequit. Accedit quod plerumque fontes satis notos in his additamentis adhibitos videmus, Vitas sancti Gerardi, Brunonis, quas Gestorum auctor se exscribere nolle diserte dicit. Ita fortasse etiam quae in Udonis historia adduntur ex ipsius vita, Riquini jussu scripta, sunt inserta.
His subsidiis fulta editio nostra textum exhibet puriorem, quem adnotationibus necessariis illustrare conatus sum.
G. WAITZ.
[Col. 0447A] Licet sanctorum omnium virtutes et exempla merito semper sint recolenda et memoriae [Col. 0447] merito 3. commendanda juxta scripturae vocem: Sapientiam sanctorum narrant omnes populi, et laudem eorum nuntiat ecclesia (Eccli. XLIV, 15) : illorum tamen crebrius nobis sunt gesta revolvenda, quorum [Col. 0447] q patrociniis Domino donante regimur vel quorum r. 2. 3. reliquias possidemus. Igitur quia de actis [Col. 0447] actu 1. pontificum Leucorum [Col. 0447] leuchorum 2. , prout Dominus dederit, scribere ad memoriam posterorum decernimus, ab ipso primo ejusdem civitatis patre ac praesule [Col. 0447] videlicet sancto Mansueto dignum est ut add. 2. 3. exordium sumamus.
2. Fuit [Col. 0447] fuit enim 2. 3. [Col. 0447D] Sequitur auctor Vitam S. Mansueti ab Adsone fabulose conscriptam. idem venerandus pater, sicut relatu majorum didicimus, nobili Scotorum [Col. 0447] scottorum 2. genere [Col. 0447] deest 2. oriundus; sed divina providente clementia, quae cuncta mirabiliter praeordinat atque disponit, a suis finibus exul factus est, quatinus in regione superna [Col. 0447B] colonus fieret, et illos qui a patria regni caelestis erant exules, supernorum civium efficeret coheredes. Nec mirum ergo, si dominus et Salvator omnium, qui omnes vult salvos fieri et ad [Col. 0447] in 2. 3. agnitionem veritatis venire, tantum doctorem de remotis terrae partibus vocatum, ad seminanda verbi divini semina et illustranda caeca barbarorum corda destinavit; qui et [Col. 0447] etiam 2. per semetipsum de [Col. 0447] de s. descen avulsa 2. supernis descendens sedibus, genus humanum originali et actuali delicto astrictum visitare dignatus est. Tempore namque, quo beati Petri apostolorum principis praedicatione et apostolatu Romana fulgebat Ecclesia, duce Christo illuc perductus est beatus Mansuetus [Col. 0447] b. m. desunt 2. 3. , seque doctrinae apostolicae subdidit. A quo documentis fidei catholicae imbutus, atque [Col. 0447C] scientia divinorum eloquiorum pleniter institutus, ad praefatam urbem pontificali benedictione consecratus, velut lampas fulgida ad repellendas [Col. 0447] repellandas 1. erroris tenebras directus est. Ubi quantum vitae sanctitate et praedicationis refulserit instantia, non sufficit sterilis [Col. 0447] sterili 1? enarrare lingua. Non solum enim ad superandam gentilium ferocitatem copiosa ewangelicae fidei claruit doctrina, sed etiam tanta virtutum meruit illustrari gratia, ut filium principis civitatis ejusdem suis precibus suscitatum a morte restitueret incolumem vitae. Quo miraculo territus pater, devotae fidei Christi collum summisit, omnique errore diaboli [Col. 0447] diabolico 2. 3. excluso, cum filio et omni paganorum multitudine a sancto Mansueto baptismatis meruit purificari lavacro. Emundata igitur omni idolorum superstitiosa [Col. 0447D] ac vana spurcitia [Col. 0447] purificata 1. , edificavit ibi Domino [Col. 0448A] templum in honore perpetuae Virginis genitricis ejus [Col. 0447] dei 2. 3. sanctique protomartyris Stephani, aliasque circumquaque [Col. 0447] circumquasque 2. ecclesias, ordinatis presbyteris et diaconibus, ubi glorificaretur admirabilis Deus in sanctis suis usque in praesentem diem. Impossibile vero [Col. 0447] est vero 3. est cuncta scribendo perstringere, quae tantus ac talis vir in corpore positus gessit, vel quanta docuit, quantamque credentium multitudinem per evangelium in Christo genuit, necnon qualiter in custodiendo grege dominico et [Col. 0447] d. et desunt 2. 3. sibi credito digne docendo ac sancte vivendo vigilavit. Sed hoc [Col. 0447] haec 1? tantum brevitatis compendio ponimus, ne talis lucerna per indebitum silentium nostrum velut sub modio posita lateret, sed luceret omnibus qui in domo Dei sunt. Peracto enim [Col. 0447] etenim 2. 3. ammirandae vitae cursu, et [Col. 0448B] ecclesia in Christo confirmata, reliquit ipse gloriosus Domini [Col. 0447] s. d. 3. sacerdos praesentis seculi naufragium, petens perpetuae quietis portum, coronatus a Christo in perpetuum. Sanctissimum namque corpus illius sepultum non longe a praedicta civitate, tenetur in ecclesia, quae ab ipso fundata dicitur et nomine beati apostoli Petri dedicata, quamque et praesentia suarum reliquiarum decorat et innumerabilibus virtutibus illustrat [Col. 0447] irra diat 3. . Ubi quisque [Col. 0447] quisquis 3. aliquid cum fide petiturus accedit, procul dubio se impetrasse gratulatur. Cujus humili supplicatione flagitemus auxilium, et suo patrocinio ac pastorali defensione nos in praesenti tueatur ab adversitatibus universis, et peracto istius vitae certamine, ad remunerationis bravium faciat feliciter pervenire, miserante gratia [Col. 0448C] Redemptoris nostri, qui talem suis ovibus [Col. 0447] omnibus 3. praeposuit pastorem, quippe cum coaeterno [Col. 0447] aeterno 1. 3. Patre et Spiritu sancto aequalis Deitatis obtinet Trinitatem per infinita saeculorum [Col. 0447] deest 3. saecula. Amen [Col. 0447] Hoc loco 2. vitam S. Mansueti ab Adsone scriptam (Mon. SS. IV, p. 487) inseruit. .
3. Post excessum igitur praedicti sanctissimi pontificis et egregii doctoris quis ei in sede episcopali successerit, memoremus. Primus post eum domnus Amon ( c. 400?) cathedrae pontificalis adeptus est dignitatem [Col. 0448D] Haec quoque ex Adsonis Vita S. Mansueti lib. I ad finem hausta sunt. ; qui cum eodem videlicet suo praedecessore beato Mansueto requiescit in ecclesia praefata sanctissimi apostolorum principis Petri [Col. 0447] pr. a. petri 2, 3. . Quorum meritis, id est sancti Mansueti atque praelibati beati Amonis, plurimi cecitatis, leprae ac [Col. 0447] et 2. febris ceterorumque languorum egritudine detenti, redduntur sanitati. Ad quorum patrocinia multi reges [Col. 0448D] et principes venire consueverant, atque eorum locum [Col. 0449A] ex proprio ditabant. Erat enim illic confluens turba advenientium et innumera multitudo pauperum, quibus unde viverent erat a fidelibus constitutum; unde usque hodie dicitur: Ad matriculam domni Mansueti et domni Amonis.
4. Post quem adeptus est pontificatus honorem vir egregius nomine Alcha [Col. 0449] alcna 3. . Qui proprii vocabuli usus privilegio, supra sibi commissum [Col. 0449] commissi 1. gregem sollicito vigilavit studio. Alchos enim Eolice albus [Col. 0449] d. a. 3. dicitur Latiali [Col. 0449] latiari 3. notamine [Col. 0449] nomine 1. , quia [Col. 0449] et 2. 3. ipse virtutum omnigenum decore dealbatus, verbis et exemplis oves sibi creditas duxit ad amoenum,
Pastor ovile bonus, qua vellere praevius albo,
Virginis agnus ovis grexque omnis candidus intrat [Col. 0449] intra 3. .
5. Eo ergo de terrea [Col. 0449] terra 1. 2. calamitate [Col. 0449] deest 1. exempto. [Col. 0449B] Celsinus factus est [Col. 0449] deest 3. episcopus. Qui summa celsitudine divinarum gratiarum exaltatus, terris emicuit coelestium virtutum operibus, et quia fideli [Col. 0449] fidei 3 mente conplexus est Dominum excelsum super omnes gentes, idcirco ab ipso exaltatus est in cornu populi sui.
6. Quo vitae hujus excessu facto cum Deo ( c. 470), Auspicius [Col. 0449] aspicius 3. corr. auspicius 2. in praedicta sede extitit ordinatus [Col. 0449D] Exstat epistola ejus metrica ad Arbogastem comitem, Duchesne I, pag. 844. , vir bonitate praeclarus, circa suos sollicita circumspectione dum vixit perspicax. Quocirca sempiternam a Christo remunerationem meruit, et consortium supernorum civium cum electis pastoribus est adeptus.
7. Inde sequens est Ursus, qui in tantum suorum sectatus est vestigia, quo credatur cum illis sempiterna [Col. 0449C] perfrui gloria [Col. 0449] Sui namque nominis ferociam contra vitia imitatus, mansuetudinem virtutum laudabiliter est sequutus add. 2. 3. .
8. His [Col. 0449] 3. ante His add. quae infra: Qui omnes totius orbis—hominem exivit, e corr. tamen suo loco restituta. ita transactis, largiflua omnipotentis Dei miseratione disponente ac locum ipsum misericorditer respiciente, sanctissimus vir et ammirandae vitae confessor domnus Aper ad culmen ejusdem pontificii ( c. 500), sicut in libro vitae ejus legitur, raptus fuisse dinoscitur potius quam electus. Qui primi praecessoris [Col. 0449] corr. predecessoris 2. sui domni Mansueti imitatus exempla, non solum doctrinae copia, sed et mirabilium virtutum effulsit efficatia. Quod si quis nosse desiderat, librum vitae ejus [Col. 0449] qui apud locum sepulcri illius habetur add. 2. 3. perlegat; et illic pleniter inveniet. Hic septem annis pontificali sede functus est, [Col. 0450A] ejusque sacratissimi corporis depositio 17 Kal. Octobris caelebratur in ejusdem civitatis suburbio, in ecclesia quam ipse cepit construere a fundamento. Quique, ut in libris auctoralibus reperitur, temporibus Adriani crudelissimi imperatoris fuisse cognoscitur [Col. 0449D] In Vita Apri apud Martenium Thess. III, p. 1030. Acta SS., Sept. V, pag. 87 legitur sanctum Aprum ad Adrianum, qui per id temporis in praefata urbe judicis officium exhibebat, accessisse, quod huic opinioni falsissimae ansam dedisse, Martene putavit. . Qui omnes totius orbis sub se judices suo nomine vocari censuit. Cujus quarto anno beatus Aper episcopus ordinatus, undecimo hominem exuit [Col. 0449] Hoc loco 2 vitam et miracula S. Apri inseruit. .
9. Omittentes ergo ea quae de eo jam ab aliis scripta novimus, successorum ejus et gesta in quantum novimus et nomina inseramus. Successit vero illi domnus Albinus [Col. 0449] albauldus corr. rec. manu albinus 2. [Col. 0450D] Si Albauldus legimus, idem fortasse est qui in concilio Aureliacensi anni 549 Alodius nominatur, Conc. ed. Harduin. II, 1449. Certe hic episcoporum ordo non magnam meretur fidem. episcopus vir egregius omnique bonitate conspicuus. Is desiderabile votum sui praecessoris adimplevit, et ecclesiam, quam coeperat [Col. 0450B] sanctus Aper, sagaci studio peredificavit. Atque inibi fideles viros, sub apostolorum victuros exemplo, aggregans, apostolicum praeceptum [Col. 0449] privilegium 2. de eodem cenobio nactus est a summis pontificibus atque martyribus Stephano et Fabiano [Col. 0450D] Toto hic auctor aberrat coelo in nomine summorum Stephani et Fabiani, qui longe ante Albinum vivebant. MART. , ut in antiquissimis repperitur thomocartis.
10. Post quem Trisoricus cathedra [Col. 0449] chathedra 2. saepius. episcopali est sublimatus. Ipse quoque non inferior superioribus, pro posse in divinae religionis fervore sibi creditas oves sagaciter pavit divini eloquii pabulo, et ad superna duxit atria imitabilium [Col. 0449] imitabili 3. virtutum exemplo.
11. Deinde Dulcitius communi voluntate parique plebis clerique [Col. 0449] cleri ac plebis 3. consilio [Col. 0449] consensu 2. episcopus est ordinatus [Col. 0449] Nec immerito, quia cum nominis dulcedine mellita affluebat morum honestate, et velut apes prudentissima [prudentissimas corr. prudentissima 2.] in subjectorum cordibus piae religionis favos aggregabat add. 2. 3. .
[Col. 0450C] 12. Post hunc extitit Praemon [Col. 0449] episcopus add. 2. 3. . Hic divini juvaminis auxilio praemunitus, contra spirituales nequitias viriliter certando bellavit, atque subditorum mentes evincere Christi hostes studiose praemonuit. Qui scilicet praefati patres qua religione qualive modo in hac sede vixerunt atque in Dei messe laboraverunt, plurimum restat a nobis praetermissum, quod pridem ab antiquioribus habetur neglectum.
13. Abstracto autem ab hac luce praescripto Praemone, Autmundus ordinatus est episcopus. Cujus affabili bonitate multi suo tempore diligentes ac requirentes Deum, odio coeperunt habere saeculum. [Col. 0451A] Inter quos fuerunt mirae sanctitatis viri Pihentius [Col. 0451] pientius 2. 3. et Agentius necnon et [Col. 0451] deest 2. sancta Columba et reliqui quam plurimi, qui cum praedicto domno Autmundo obsecundantes Deo, in pace facti sunt. Is memoriam Christi confessoris Apri sollicita devotione excoluit; cujus et coenobium in divina religione augmentavit, et in ejus veneratione nonnulla scripta ac responsoria ad posterorum recordationem exaravit.
14. Deinde pontificatus culmen adipisci meruit Eutulanus [Col. 0451] eudula 3. ( c. 600); cujus diebus locum quem tenebat terrarum possessionibus coepit magnificare Dominus; inter quas Luciacus [Col. 0451] lucianus corr. lucicus 2. [Col. 0451D] Lucey, ut Benoit dicit, quem in his nominibus explicandis secutus sum. ibi est adquisitus. Quo episcopali cathedra residente, quaedam Dei famula, atque in augmentandis ecclesiis Dei [Col. 0451] Dei—Mariae desunt 1. 2. devota, nomine Praetoria, dedit ad praescriptam [Col. 0451B] sedem sanctae Mariae Dei genitricis semperque virginis et sancti prothomartyris Stephani, ecclesiam sancti Maximini villamque Videliacum [Col. 0451D] Villey (Villers)-Saint-Etienne, Villey-Le-Sec, Biqueley. et aliam villam eodem nomine nuncupatam, Buchuliacum quoque necnon et [Col. 0451] deest 3. abbatiam sancti Pientii et alium locum, qui dicitur Ardinio [Col. 0451D] Andilli. sive Titiliacum, et Brueriacum [Col. 0451D] Bruleg. , sicut in ejus carta [Col. 0451] cartis 3. continetur [Col. 0451D] Diploma Theodeberti regis, quo haec confirmasse dicitur (Benoit p. 250) , haud exstare videtur. .
15. Post domnum Eutulanum [Col. 0451] eudulam 3. corr. eutulanum 2. adeptus est culmen pontificalis honoris vir egregius et admirandae [Col. 0451] amm. 3. sanctitatis, et non modicam curam dominici [Col. 0451] gerens d. g. 1. [Col. 0451C] gregis gerens, omnibusque amabilis, regibus scilicet ac ducibus, quod postea rei probavit eventus et augmentatio suae sedis demonstrat attentius, domnus [Col. 0452A] Teufridus [Col. 0451] teutertous 3. ( c. 630). Qui inter plurima pietatis opera [Col. 0451] deest 1. 2. apud gloriosissimum regem Dagobertum, interventu venerandae genitricis ipsius [Col. 0451D] Dagoberti II fuit mater. Chimechildis reginae, adquisivit ad locum, cui venerandus pontifex praeerat, villam nuncupatam Bladenau [Col. 0451D] Blenod. cum suis adjacentibus villis, videlicet Cotanicurtem ex integro, Montis [Col. 0451D] Mont. et Montenoy. et Montenonis, Gaiacum [Col. 0451D] Galiaud aut Gayaux? , Fredoni mansum. Adquisivit etiam praelibatus praesul alias villas ad supradictam sedem, scilicet Bladenau [Col. 0451] blandenau 1. blandenau 2. , aspicientes super fluvium Arufiam sitas, Vennam scilicet cum ecclesia, Medulfi mansum, Gebeni villare et multa alia, sicut in cartis ejus repperitur [Col. 0451] et—repperitur desunt 2. 3. ubi haec adduntur: et quicquid ad supradicta pertinere videtur loca. Studuit etiam idem venerabilis antistes apud eundem regem adquirere alias villas super fluvium Mosae, Traveronem, Paterniacum [Col. 0452D] Pargney. , Campaniacum [Col. 0452D] Sampigny aut Champugney. CALM. , Biliniacum, Alonum, Huncilinimontem, et quicquid in Saviniaco et Lamnari [lannaricurte 3.] curte et Regniaco [reginaco 3.] pertinens ad fiscum regale esse videtur. Dedit etiam praememoratus [premoratus 2.] rex, interveniente eodem venerando antistite, fiscum ad praefatam Leuchorum sedem nominatum Noviantem [Col. 0452D] connu aujourd'hui sous le nom de Void. BENOIT. , in pago Bedinse super fluviolum Vidum cum palatio regio et ecclesiis ibidem constructis et omni apparatu ecclesiastico. Suggerente utique ac inspirante Omnipotentis clementia, idem rex religiosus et largifluae pietatis ad augmentum hujus episcopatus pro devotione ejusdem antistitis, concessit et fiscum nuncupatum Viskerium [Col. 0452D] Vicherei. cum regio palatio et ecclesiis et omnibus ad ipsum fiscum adjacentibus. Adeptus est etiam idem venerabilis pontifex apud Sigibertum regem, filium scilicet praefati religiosissimi regis Dagoberti, villas nuncupatas Longum campum, Vicricino [vicritino 3.], et terram quantumcumque in Framariaca [framarata 3.] habere videtur, Rufiaco [Col. 0452D] Erufe. (et Ribojacam [et ribojacam recenti manu add. 2.]) villam cum omni integritate, et adjacentia eorum. Haec omnia sepe nominatus praesul apud piissimum regem Dagobertum cum omni integritate et absque ulla diminutione Dei omnipotentissima miseratione favente meruit adquirere. .
16. Quem in ordine pontificalis dignitatis est subsequutus Leudinus episcopus [Col. 0451D] Leuduinus qui et Bodo episcopus Tullensis, frater Salabergae, in virginis hujus Vita occurrit cap. 17. ( c. 660). Qui vere [Col. 0452B] lucerna Domini posita super candelabrum circumcirca resplenduit, finitimus ac longinquis per sanctae religionis exemplum [Col. 0451] Pennis etiam geminae caritatis ad coeli convexa sublimatus, mundi contempsit ludicra, ditatus divitiis caelestibus add. 2. 3. .
17. Post quem Eborinus extitit episcopus [Col. 0452D] Chartam Numeriani archiepiscopi Trevirensis, in qua Ebroinus (Eboricus) episcopus nominatur, falsam habet Brequigny p. CCLXVII, multis tamen levioribus argumentis nisus. ( c. 665). Qui juxta Hieremiae vaticinium [non add. 3] rubicundior ebore antiquo, quamvis in pace positus martyrii rubore caruerit per cruoris effusionem, tamen voto et desiderio martyrii adeptus est sortem per sanctae fidei confessionem [Col. 0452D] Anno 680 Adeodatus episcopus Tullensis concilio Romano subscripsit. Conc. ed. Harduin. III, p. 1131. .
18. Cui successit Ermenteus episcopus. Qui vere [Col. 0451] vero 1. bonus animarum pastor, nequam mercennarii carens [Col. 0452C] timore, armentum coelestis regis pascens superni pabuli dulcedine, pro viribus eruit ab infernalium luporum incursione [Col. 0452D] Ermenteum ab Adeodato presbyterum ordinatum esse et a rege Theoderico villam Ociacavillam, quam Hildramnus comes usurpaverat, recepisse, [Col. 0453C] Benoit, p. 271 ex nescio quo Vitae fragmento affert. .
[Col. 0453A] 19. Et huic extitit succiduus Magnardus [Col. 0453] magnaldus 2. episcopus [Col. 0453C] Benoit, p. 272 ex catalogo episcoporum haec affert: Magnaldus ad matriculam sancti Stephani addidit Gereonis curtem in pago Sungentensi, itemque dedit res quasdam in pago Vabrincensi, villam scilicet Corniacam. . Hic magnus apud Deum virtutum meritis, magnus etiam in populis bonorum actuum exemplis, ab Omnipotente est in terris magnificatus pontificali munere, et in coelis coronatus gloria et honore. Cujus venerabile corpus tumulatum est [Col. 0453] deest 2. in cimiterio sancti Apri; jacet transpositum in sinistro latere juxta altare sancti martyris Christofori.
Post hunc Dodo factus est episcopus [Col. 0453C] Ecclesiam domni Martini consecrasse et plurima bona acquisisse dicitur, Benoit l. l. ( c. 700). Qui fidei indutus lorica, et sanctae spei tectus galea, caritatis etiam nuptiali veste amictas, viriliter decertavit in hujus mundi laboriosa [Col. 0453] labriosa 2. pugna; ideoque victoriosus [Col. 0453] victoriosius 2? repedavit ad supernum regem in coelesti receptus aula.
[Col. 0453B] 20. Deinde Garibaldus filius Volfaudi [Col. 0453] volfaldi 3. [Col. 0453C] Qui S. Michaelis monasterium fundavit. Cf. Chron. S. Michaelis SS. IV, p. 79 et Wolfoldi dipl. ap. Calmet I, p. 264. est a cunctis electus idoneus [Col. 0453] adonus 3. pontificii ( c. 710). Ipse dedit ecclesiae cui praeerat, de sua hereditate quicquid habebat. Acquisivit etiam multa alia, sicut in ejus cartis habetur [Col. 0453] Acquisivit—habetur desunt 2. 3. ubi haec adduntur: in Tranculfi villam et in Arusiam [arusgam 3.], necnon et in Ribodi villam. Adquisivit etiam ad eandem quam regebat ecclesiam apud gloriosum regem Childebertum, interveniente Ermenechilde regina ejus uxore, abbatiunculam unam in honore sancti Petri dicatam, quae est [ deest 3.] sita in saltu nomine Dervo [Col. 0454C] Montier-en-Der. , et villas quae cognominantur Magniaca villa [Col. 0454C] Mogneville. et Boneriacus, cum Copedonia [Col. 0454C] Couvonge. super fluvium Saltum. . Hujus etiam [Col. 0453] deest 2. 3.? temporibus Deodatus vir summae sanctitatis, olim Nevernensis episcopus, renuntians [Col. 0453] renunciat 3. saeculo, in saltu Vosago locum conversandi a praefato praesule optinuit [Col. 0453C] Quod aperte falsum est. .
21. Huncque subsecutus est Godo episcopus ( c. 750?) vir venerandus, cujus temporibus, populorum urgente scelere, urbs Leucha est igne concremata; sed is praesul et emunitatem suae civitatis et recuperationem cartarum quas ignis consumpserat suae ecclesiae apud Pipinum adquisivit regem. Is vita obiens, jussit se tumulari in ecclesia cujusdam [Col. 0454A] sui praedii nomine Castellum; cujus sepulcrum usque hodie demonstratur ibidem.
22. Quo vita decedente, extitit domnus Bodo [Col. 0453C] Mabillonius hunc Bodonem eumdem esse existimat cum Baudino ( lege, Leuduino) S. Salabergae Laudunensis abbatissae fratre, alio nomine Bodone appellato: cujus sententiam confirmare videtur hujus operis auctor, dum eum a S. Mansueti coemeterio Laudunum translatum tradit: neque enim alia hujus translationis causa videtur, nisi [Col. 0454C] quod Salabergae germanus existebat. MART. Hoc tamen, nisi episcoporum ordinem valde perturbatum statuamus, esse nequit. episcopus [Col. 0453] Bodo. Qui relinquens amorem seculi ad Christum conversus, religiosissimae vitae sectator et ecclesiarum atque monasteriorum fuit fundator 2. 3. , cujus vita laudabilis per omnia memoria [Col. 0453] deest 3. posterorum permanet digna [Col. 0453] Ex pago enim Odernensi [Col. 0454C] Ornois in Lotharingia. ortus, patre Bertoldo [bertauldo 3.] et matre Bertilde editus, moribus et conversatione probatus, Tullensis meruit fieri episcopus add. 2. 3. . Qui inter cetera bonitatis studia quae incessanter gerebat, edificavit monasterium in honore [Col. 0453] h. beatissimae dei 1. beatissimae Virginis mariae 3. beatissimae Dei genitricis Mariae et beati [Col. 0453] sancti 2. Petri apostolorum principis, constituens inibi Deo sacratas feminas [Col. 0453] deest 2. ad serviendum illi; quibus praeposuit filiam suam nomine Teutbergam [Col. 0453] teubergam 1. zeutbergam 2. tembergam 3. , quod ad honorem nominis sui usque hodie Bodonis monasterium vocatur [Col. 0454C] Bonmoutier. . Ipsumque locum cum omnibus, quae ibi adquirere potuit, ecclesiae cui praeerat in possessionem jure dereliquit; et exinde [Col. 0453] inde 3. apostolicum privilegium a [Col. 0454B] magno doctore Gregorio ejusque praecessore Agapito [Col. 0454C] Fallitur hic auctor in nomine pontificum Romanorum Agapeti et Gregorii Magni, qui longe ante Bodonem defuncti erant. MART. suscipere meruit. Dedit etiam in pago Odernensi eidem ecclesiae villas, quae vocantur Nasius [Col. 0453] nasyus 3. et Nasitus [Col. 0453] nasytus 3. [Col. 0454C] Le grand et petit Nançois. BENOIT. Nas et Nançoy. CALM. , de suae proprietatis [Col. 0453] proprietatibus 2. rebus. Idemque [Col. 0453] Idem quoque 3. contulit sancto Stephano locum Stivajum [Col. 0453] stivanum 1. [Col. 0454C] Estival. sibi a suis parentibus derelictum, ubi monasterium in honore beati Petri apostoli construxit super fluvium Murt [Col. 0454C] La Meurthe. , et duodecim canonicos [Col. 0453] canones 3. ibidem aggregavit. Eodem modo monasterium Offonis villae [Col. 0453] villa 3. [Col. 0454C] Odonville-sur-la-Plaine postea destructum prope Badonviller situm fuisse videtur, fortasse ubi villa Fonviller erat; v. Calmet, p. 455. S. Leodegario a. 678 mortuo frater Salabergae monasterium dedicare vix poterat. in honore sancti Leodegarii jure perpetuo [Col. 0453] paterno 2. sibi ad servitium Dei concessum suae jam dictae sedi tradidit. Post sanctorum ergo operum exercitia, consummato praesentis saeculi labore, sepultus est in cimiterio beati [Col. 0453] in 2 quaedam vocabula avulsa sunt. Mansueti pontificis. Unde postea translatus ad Ludunum [Col. 0453] lugdunum 3. [Col. 0455A] urbem, mira ibi fidelium veneratur devotione. Cujus vitae dies ultima 3 iduum Septembris fuit.
23. Jacob [Col. 0455] aco e corr. rec. manus 2. vero episcopus, qui post domnum Bodonem in cathedra resedit episcopali [Col. 0455D] Subscripsit concilio Compendiensi a. 765, Conc. ed. Harduin. III, p. 2008, et Attiniacensi a. 765, Mon. Leg. I, p. 30. ( c. 756), adquisivit abbatiam sancti Deodati apud Pipinum piissimum [Col. 0455] gloriosissimum 2. regem [Col. 0455D] V. diploma Ottonis II, apud Benoit, p. XXIII. . Cujus tempore [Col. 0455D] Iterum auctor valde tempora turbavit. Eadem vero jam in antiquiori Vita S. Hildufi ap. Belhomme Histor. Mediani monast. p. 56 leguntur. sanctus Hildulfus [Col. 0455] hidulfus 1? achiepiscopus Trevirorum saeculi honore relicto [Col. 0455] posthabito 2. 3. , in saltu Vosago cenobium construxit Medianum, praefati praesulis suffragante consensu et solatio. Idem vero Jacob Christi pontifex mortem subiens [Col. 0455] morte obiens 2. obiit 3. , requiescit in cripta [Col. 0455] scripta 1. sancti Benigni martyris ecclesiae Divionensis [Col. 0456D] Cf. Chron. S. Benigni Divion. ap. Dacherium, ed. 2, II, p. 370. , habens [Col. 0455] habet 3. ad capud altare in honore sancti Mansueti confessoris.
24. Postquem domnus Borno fuit episcopus ( c. 770), [Col. 0455B] vir venerabilis atque adeo religiosus, ut ab omnibus vir vocaretur apostolicus. Quo praesulante sedi Leucae [Col. 0455] leuchae 2. 3. , eadem urbs demum [Col. 0455] denuo 3. igne conflagravit, peccatis exigentibus; sed ipse impetravit a Karolo rege restaurationem cartarum igne crematarum [Col. 0455] concrematarum 3. , atque ab eodem rege adquisivit abbatiam de Offonis villa. Obiit autem in pace 11 Kal. Aprilis.
25. Hujus [Col. 0455] Cujus 3. successor extitit Wanincus [Col. 0455] wanicus corr. wanincus 2. wannicus 3. episcopus ( c. 800), erga ecclesiam Dei vir studiosissimus. Hic tum in adornandis subjectorum moribus, tum in ornamentis ecclesiae construendis, curam semper habuit indefessam, et beato fine transiens, excessit a saeculo [Col. 0455] VII 3. Kal. Januarii. Sepultusque est in cimiterio sancti Apri [Col. 0455] A confessoris 2. 3. .
26. Huic [Col. 0455] Hinc 2. Frotarius [Col. 0455] frotharius 2. frotuarius 3. vir sanctissimus, primum [Col. 0455C] abbas cenobii [Col. 0455] deest 1. sancti pontificis Apri, post idoneus [Col. 0455] ad onus 3. episcopatus successit [Col. 0456D] Cf. Flodoard. Hist. Rem. II, 18. (813). Quique praefatum coenobium et divinae religionis augmento sublimavit, et rerum exteriorum supplemento non modice adornavit [Col. 0456D] Cf. Frotharii diplom. ap. Calmet, I, 301; Gall. Chr. XIII, 447. . Is adquisivit a Ludovico [Col. 0455] leudouvino corr. rec. manu ludovico 2. et Lothario imperatoribus immunitatem comitatus et thelonei et restitutionem cartarum concrematarum et forestem cum banno quam Ermundies dicunt. Rexit autem ecclesiam eamdem annis 35, ordinatus est 11 Kal. Aprilis, mundo est exemptus 11 Kal. Jun. Corpus vero illius in cimiterio sancti Apri retinetur, infra claustrum, in introitu monasterii [Col. 0455] sed postea translatum subtus altare s. crucis add. 1. Nunc vero quiescit transpositum retro altare sanctae crucis 3. .
27. Deinde adeptus est praesulatum domnus Arnulfus [Col. 0456A] pontifex (847), ortus ex pago Aureliensi [Col. 0455] aurelianensi 3. , patre Alnaldo [Col. 0455] arnaldo 3. , matre vero Flammola, vir sanctae et magnae [Col. 0455] sanctitate magnae r. D. conspicuus 2. 3. religionis atque in doctrina verbi Dei studiosissimus, et quasi columna immobilis fundamenta sanctae fortiter tenens immo fastigium sustentans ecclesiae, inter adversa fluctuantis [Col. 0455] fluctuans 1. seculi discrimina nec prosperitatibus valuit extolli nec adversitatibus a rectitudinis tramite deviare. Namque [Col. 0455] Nec 2. tempore quo is venerandus presul Tullensem regebat ecclesiam, fuit rex Lotharius, qui dicebatur junior, qui permulta strenue gessit, quippe qui [Col. 0455] quia 2. 3. erat regio satus genere; sed antiqui hostis depravatus astutia, non recto calce finivit bene cepta. Accipiens namque uxorem nomine Zeutbergam [Col. 0455] zeubergam 1. teutbergam 3. clarissimis, uti decebat, ortam natalibus, concubinam [Col. 0456B] quandam nomine Waldradam ceco dilexit amore, adeo ut, quod nefas erat, ab eo conjunx legitima videretur derelicta. Quod multi qui tunc pontificali praediti [Col. 0455] deest 1. videbantur honore audientes, proh nefas! partim timore, partim injusto amore, silentio ceperunt tegere. Quod ubi comperit jam praedictus [Col. 0455] praelibatus 2. 3. athleta fortis et pontifex [Col. 0455] domini add. 2. 3. domnus Arnulfus, maluit pro Christi nomine temporalibus atque caducis destitui bonis, et ad ultimum, si necesse foret, discrimen pati vitae praesentis, quam ut ab eo deficeret congrua rectitudo pastoris. Ideoque praedictum regem super hoc scelere persepe arguens, cum revocare nequiret, pastorali religavit sententia, donec resipisceret. Quapropter ab ipso rege suisque in malum fautoribus [Col. 0455] factoribus 1. venerabilis praesul suaque ecclesia [Col. 0456C] abbatiis prorsus ad tempus spoliata remansit. Sed Dei favente clementia, post excessum vitae regis insani, tam per ipsum quamque per venerabilem Arnaldum [Col. 0455] arnauldum 2. successorem ipsius atque nepotem, abbatiis quibus [Col. 0455] quibus—subdiderunt se in loco raso 2. fuerat spoliata [Col. 0455] privata 2. 3? praefata ecclesia, alioque honore partim est recuperata [Col. 0456D] Cf. diplomata Ludovici Balbi Bouq. IX, p. 398. Arnulfi regis Bouq. IX, 366 sqq. . Hujus tempore subdiderunt se ecclesiae sancti Stephani ingenui homines quam plurimi ex Ingolini curte et Mauri villa. Sedit autem idem vir venerandus in sede praesulatus annis 25, recessit quoque ab hac valle [Col. 0455] convalle 2. lacrimarum 15 Kal. Decembris, sepultusque est [Col. 0455] deest 1. juxta corpus sancti Apri in cripta sancti Aniani [Col. 0455] amani 3. sanctorumque martyrum Cornelii et Cypriani; [Col. 0457A] nunc autem est transpositus secus altare sancti Petri apostolorum principis.
28. Post quem domnus Arnaldus episcopus, Deo favente, suscipiens ecclesiam [Col. 0457D] Cf. Flod., Hist. Rem. III, 21. (872), secutus avunculi sui praedicti pontificis vestigia, rexit eam pio moderamine annis 23. Qui [Col. 0457] Et 2. 3. quamvis in cura gregis atque profectu ecclesiae sibi commissae non parvo studio elaboraret, praecipue tamen orationi intentus, et curae egenorum extitit larga manu [Col. 0457] manus beneficiis 1. beneficus. Hic adquisivit ecclesiam et 4 mansos Frabodi [Col. 0457] fratbodi 3. curte, et a rege Karolo 7 mansos in [Col. 0457] moscado 3. Oscado, et 6 mansos in Waldini villa et in Cretenau et in Rusb [Col. 0457] rusp. 3. . Sepultus igitur habetur in praedicta cripta ad Sanctum Aprum, decedens ab hujus saeculi [Col. 0457] post add. 2. vitae 3. erumnis Nonas decembris (894, Dec. 5), nunc vero [Col. 0457B] jacet transpositus juxta altare sancti primi apostolorum Petri.
29. Cujus post obitum irruperunt [Col. 0457] in eandem add. 2. 3. ecclesiam rapaces lupi, sicut in ovile a pastore relicto, quorum morsibus non minima afflicta est laceratione, et cum adhuc vita sperari posset, peccatis impedientibus, tota civitas concrematione incendii funditus visa est desolari; sed Domini immensa pietas, qui delinquentes perire non vult, si ad eum toto corde redierint, condolens ecclesiae suae dispendio, et considerans gregis [Col. 0457] s. g. 2. 3. sui detrimenta, ne [Col. 0457] deest 3. velut errabundus relinqueretur in deserto, domnum Lugdelmum [Col. 0457] ludelmum 3. magnae sagacitatis virum, eidem urbi in tristitia sedenti reponere [Col. 0457] imponere 3. dignatus est pastorem (895). Qui quanta fortiter illic adversus tam [Col. 0457C] flebilem et lacrimosam vastationem egerit, ipsa ejusdem templi atque urbis restauratio patefecit. Non tantum enim ad pristinum decus secundum suum posse ecclesiam restituit, sed etiam ampliori et altiori fastigio eam sublimare honorifice studuit, necnon et decore clericorum nobiliumque laicorum atque patrimoniis terrenarum rerum, quantum valuit, ditavit. Adquisivit etiam abbatiolam sancti Pientii, quam [Col. 0457] olim add. 3. Pretoria Dei fidelissima dederat, et villam quae Videliacus dicitur, quam ad mensam canonicorum tradidit [Col. 0457D] Cf. ejus chartam apud Benoît, p. LX. , eo tenore ut diatim missa omnium fidelium defunctorum ad ejus memoriam celebraretur [Col. 0457] celebretur 2. . Monetam etiam civitatis et teloneum cum immunitate comitatus a rege Ludovino [Col. 0457] ludouuino 2. impetrans, necnon et mercatum civitatis ecclesiae [Col. 0457D] suae subdidit [Col. 0457] tradidit 1. subdidit suae 3. . Insuper [Col. 0457] In 1. adquisivit ab Everelmo regali medico in Isciaco [Col. 0457D] Issev, cf. diploma Zwentiboldi ap. Bouquet IX, p. 378; Caroli Simplicis, ibid., IX, p. 553. mansos 4 et dimidium [Col. 0458A] cum ecclesia, octo [Col. 0457] octo—Nactus in loco raso 2. quoque mansos in Bella villa [Col. 0458D] Rausières en Haye, Belleville, Meillery, Marbache. et in Rauserias et in Melarido et in Merbachia [Col. 0457] mebarchia 1. 2. cum ecclesia. Nactus est quoque a rege Arnulfo ecclesiam de Gundulfi villa [Col. 0457] cumdulfi villam in 1. , et in pago Liuvensi 20 mansos in villis quae dicuntur Wandra, Savia [Col. 0457] cavia 3. , Retines, et capellam de Arvia [Col. 0457] harvia 2. ; et a rege Zendebaldo impetravit silvam ecclesiae sancti Stephani sitam in Gundulfi villa [Col. 0457] guadulfivilla 3. liberam esse ab omni banno, et homines sancti Stephani esse liberos a custodia forestis ejusdem villae. Cujus sanctitatem et opera felicia, si per omnia scriberemus, magnum libri textum efficeremus [Col. 0457] efficerem 3. . Hic itaque decem annis pontificali regimine potitus, undecimo gravi brachii dolore est percussus. Quo ingravescente et penetrante vitalia, praesentem vitam mutavit [Col. 0458B] alia, seque in civitate sepeliri mandavit, multis mirantibus, cum nullus hoc ante fecerit; qui jam pridem sepulturam suam apud monasterium sancti Apri in suburbio delegerat [Col. 0457] delegaverat 3. . Hujus beatae memoriae transitus, quo a mundo excessit, 3 Idus Septembris fuit, sepultusque est intra suae sedis ecclesiam ante altare sancti Martini.
30. Post cujus excessum (906) hujus sedis cathedram, nolentibus [Col. 0457] volentibus corr. nolentibus 3. regni [Col. 0457] hujus regni 3. primatibus, domnus Drogo nobilissimis ortus natalibus, tum vi, tum ingenio, tum consensu civium occupavit; sed post communi omnium voto nobiliter rexit. Ut enim superbia sanguinis, ita subtilitate singularis ingenii illinc rebus publicis, hinc spiritualibus negotiis insudabat. Quare [Col. 0457] Talem 1. omnibus ita se habilem praebuerat, [Col. 0458C] ut cunctorum amorem venerationemque difficile [Col. 0457] difficilem 1. solubilem sibi ascisceret. Hic de [Col. 0457] Isdem corr. Is de 2. Is de 3. suo proprio contulit huic sedi villam Domni Martini cum ecclesia, eamque ad canonicorum stipem delegavit, et [Col. 0457] Qui 2. reimpetravit [Col. 0458D] V. diploma Bouquet, IX, p. 515. a Karolo rege Bodonis monasterii abbatiam, diu suis antecessoribus ablatam. Atque ex praecepto Ludowici regis abbaciam Pauliniacensem [Col. 0457] pauliniascensem 1. tenuit. Adquisivit etiam a Sigiberto quodam milite in Bertrici curte mansum unum cum ecclesia, et medietatem ecclesiae Domni Apri [Col. 0458D] Domevre. , et terciam partem ecclesiae sancti Hylarii [Col. 0457] hilarii 3. in Vermense, et farinarium unum cum piscatione, et quicquid in ea villa potuit habere; et a Karolo rege impetravit forestem regiam quae dicitur Ermundies [Col. 0457] hermundies 3. . Ejus tempore seva Danorum pestis, Hungrorum rabiei [Col. 0458D] juncta, carceribus suae nativae habitationis egressa, multarum regionum finibus devastatis, post cedem [Col. 0459A] Germaniae Galliam Belgicam incendit. Quorum nuntio perterriti cenobitae sancti praesulis Apri, veneranda ejus pignora in urbem deferunt, demumque ne a praefato pontifice vi retineretur furtim referunt, atque per longa annorum curricula abscondunt. Hic ergo divinae religioni insistens, 7 annis sacerdotio infulatus 5 Kal. Februarii rebus est humanis exutus, atque ante altare beati Petri apostoli infra civitatem est tumulatus.
31. Cui pastor [Col. 0459D] Haec ex S. Apri miraculis descripta sunt. et amor gregis domnus Gauzlinus successit (922), vir summe catholicus [Col. 0459] summe chat. 2. atque monasticae religionis cultor devotissimus. Qui Francorum nobili sanguine ortus, in palatio inter regni proceres est altus, atque mox futurus pontifex, super multos sui generis coetaneos enituit [Col. 0459] emicuit 3. geminae [Col. 0459B] scientiae dono. Omnium ergo votis pontificali infula sublimatus, 16 Kal. Aprilis est, Christo favente, ordinatus, dulcedinemque suae prosapiae benivolentia clementissimi cordis serenitateque adeo jocundi vultus et lenitate sermonis sedule superabat [Col. 0459] sperabat 3. , totus in vigiliis, in elemosinis intentus. Qui ad cumulum bonorum suorum, 14 ordinationis suae anno, nutu Dei regulam sancti Benedicti hujus regni habitatoribus omnibus ignotam, diu quesitam, proculque inventam, sancti Apri instituit loco. Cenobium sanctae Dei [Col. 0459] deest 2. genitricis Mariae Buxeriis a fundamentis construxit, chorum ancillarum Dei inibi constituit, rebus et praediis ac ornamentis decoravit. Ob cujus facti meritum suo successori praesuli Gerardo est a Deo praemonstratum eum martyri Apollinari in celesti [Col. 0459C] gloria sociatum [Col. 0459D] Ex Vita Gerardi, c. 17. . Cujus gloriosi facti occasionem operae precium reor posteris tradere ad rememorationem [Col. 0459] remorationem 3. .
32. Denique Hardradus [Col. 0459] Varderadus, N super V scripto 3. praefati pontificis [Col. 0459] deest 2 ubi gaulini. Gauzlini frater germanus, in militari studio vir quam maxime strenuus, in bonitate morum cunctis percarus, quadam vice super Murt fluvium venationis excercitationi insistebat [Col. 0459] exsistebat 1? . Contigit itaque, ut canes ejus aprum ferocem insequerentur, quorum coactus latratibus, mortem contiguam idem aper effugere nitebatur. Qui diu per quaeque avia discucurrit [Col. 0459] discurrit 3. , tandemque in montem supra Buxeriis villam situm fugitando pervenit. Quo pertingens, sub quadam spinosa arbore fixit gressum, moxque subsequens latrando grex canum, divina virtute celerem [Col. 0459D] continuit gradum. Fera sub arbore stabat intrepida, vis latrantium [Col. 0459] latrandum corr. latrantium 2. latrantum 3. a longe subsistebat muta et stupida, nec ullatenus audebat proximare ad spineti vicina [Col. 0459] vicinia 3. . Praedictus miles equitando insequitur, rem insolitam [Col. 0460A] sibi contigisse demiratur; equo desiliens, frutectum ingreditur, altare dirutum cum circumvicinis edificiis contemplatur. Ergo rem veneratus divinam, feramque sinens abire securam, ad propria celer repedat, fratri suo pontifici acta et inventa nuntiat. Domnus autem praesul certos [Col. 0459] illuc add. 2. 3. nuntios dirigens, et a majoris aetatis senibus, quomodo se res habuerat exquirens, didicit ab antiquo ecclesiam sanctae Dei genitricis inibi constructam, sed vetustate consumente [Col. 0459] consumptam 3. et incuria neglegente desolatam. Astruebant etiam, noctu inibi quam sepe divina luminaria splendere, et loca proxima sua claritate perfundere. Quod pernoscens praesul venerabilis, permaxime letatur [Col. 0459] et ecclesiam restruere consilium tractando meditatur add. 2. 3. . Et quia mons praelibatus ad Metense pertinebat episcopium, petiit [Col. 0459] petit 3. a Teodorico praesule [Col. 0460B] [Col. 0460D] Tunc temporis Adelbero sedit. qui et Sixtus vocabatur, illum sibi dari per concambium [Col. 0459] concabium 2. , conferens illi sancti Petri [Col. 0459] a. p. 2. 3. apostoli baculum venerabile [Col. 0459] venerabilem 3. , quem beatus Mansuetus secum detulerat a Romana urbe. Adepto itaque monte, ecclesiam restruxit [Col. 0459] rextrucxit 1. , ac super stipitem [Col. 0459] stipem 3. praefatae arboris altare in honore beatae Mariae stabilivit. Quoniam [Col. 0459] autem add. 3. ejusdem Dei genitricis precibus inibi sanabantur infirmi diversis detenti languoribus, et vota vulgaris populi ibidem confluebant sepius, divina inspirante clementia dignum duxit, ne diutius [Col. 0459] divinis add. 2. careret cultibus. Cepit vero cogitare, quatinus in eodem oratorio, si Deo donante inveniri possent, sanctimonialium virginum societas fieret, quae sub regula sancti Benedicti obsequiis perpetuae Virginis deserviret. Quod sane factum per divinam [Col. 0460C] clementiam meruit provectum. Nam Deo praeordinante invenit quasdam sanctimoniales, velut oves errantes, sed tamen aeternae vitae pascua [Col. 0459] deest 1. 2. querentes, in Dei dilectione ferventes, et ad serviendum illi locum remotum desiderantes; quarum miseratione permotus, consultu domni abbatis Archemboldi, qui praeerat coenobio [Col. 0459] s. a. c. 2. 3. sancti Apri, ceterorumque [Col. 0459] cetererorumque 2. fidelium, jam dictam cellulam eis ad habitandum delegavit, praeficiens [Col. 0459] proficiens rec. manu corr. pref. 2. eis Rothildim abbatissam, quae earum regeret vitam. Atque ut ibidem liberius possent rebus vacare spiritualibus, providit illis, unde viverent de episcopii possessionibus, ecclesiam videlicet in eadem villa Buxeria cum decimis et omnibus ad eam pertinentibus, nec non capellam Porcherae curtis cum omni decimatione. [Col. 0460D] Tale ergo [Col. 0459] deest 3. fertur habuisse exordium Buxeriense cenobium, quod Deo [Col. 0459] do e corr. 2 juvante in dies sumit incrementum.
33. Venerandi autem hujus pontificis [Col. 0459] autem gachlini 3. temporibus [Col. 0461A] adeo antiqua prodigia renovantur, dum tricesimo [Col. 0461D] Ann. Hersfeld, a. 958; Ann. Corb., a. 959. ejus praesulatus [Col. 0461] episcopatus 3. anno, cruces apparuerunt in vestibus, quas Omnipotens, ut in historia ecclesiastica legimus [Col. 0461D] Hist. eccl. Tripart, lib. V, fin. ed. Paris. 1541, p. 412. , ad infidelium confutandam incredulitatem sinit apparere mortalibus. Is adquisivit sedi, cui pontificabatur, alodium [Col. 0461] alodum 3. in Boiaco [Col. 0461D] Bosc. sive Bouc. ab [Col. 0461] deest 1. 2. Angelberto [Col. 0461] angeberto 1? , et a Fulmaro silvam in Brieri valle. Quique a rege Ottone adeptus est abbatiam Medii monasterii, ea lege ut Fredericus dux, dum adviveret, advocatiam retineret, ac pontifex praebendam loci ordinaret, postque finem ducis tota abbatia ad episcopum perveniret. Teloneum quoque civitatis et comitatum per praeceptum regis Heinrici [Col. 0461] henrici 1. et infra. optinuit [Col. 0461D] V. diploma ap. Benoît, p. XVIII. abbatiamque Pauliniacensem et Derversem [Col. 0461] deversem 1. corr. derversem 2. atque de Offonis villa [Col. 0461B] solide possedit. Isdem [Col. 0461] Idem 2. 3. per concambium [Col. 0461] concabium 2. dedit Archado [Col. 0461] achardo 3. episcopo Linguonensi abbatiam de Varennis [Col. 0461] uerennis 1. , et econtra Archadus [Col. 0461] archardus 2. achardus 3. dedit Tullensi episcopo [Col. 0461] ecclesiae 2. 3. quicquid in Bosonis monte [Col. 0461D] Bauzemont. et Ursacii villa et Sejonz videbatur habere. Adeptus est etiam a Rotgero [Col. 0461] rogero 1. comite Amboldi [Col. 0461] ambodi 3. villam [Col. 0461D] Ambleville. in pago Ordonensi [Col. 0461] ordernensi 3. [Col. 0461D] Ornois. , et ab Eva comitissa Angeriacam [Col. 0461] angwiacam 3. [Col. 0461D] Aingerey. villam cum capella, et Molisiacam, et villam quae dicitur Girinvicinus [Col. 0461D] Girovoisin. , et Nordalli vadum [Col. 0461] ualum corr. uabum 2. , et partem in Buchuliaco [Col. 0461] buculiaco 3. , et Radaldi villam [Col. 0462D] Fortasse Rainville prope Soulosse-sur-le-Vair. CALM. , et Sionni villam, et ecclesiam quae dicitur [Col. 0461] in villa quae dicitur 3. in villa Blaseius, et partem ecclesiae in Rameii [Col. 0461] ramei 2. ramey 3. villa, quae solvit 5 solidos; et ab Angelranno [Col. 0462A] [Col. 0461] angelanno 1. duos mansos in villa quae dicitur Portus, et ab Hanone [Col. 0461] hamone 3. ecclesiam de villa Bladini. Hic tempore Ottonis imperatoris probavit cum 12 ingenuis hominibus contra abbatissam de Andelach, Bodonis monasterium esse subjectum ecclesiae sancti Stephani, et ab eodem imperatore nactus est medietatem telonei de monte sancti Eliphii [Col. 0462D] Cf. diploma Ottonis II, a. 974. ap. Benoît, p. XIX. Est Mont S. Elophe prope Soulosse. . Idem impetravit ab Heinrico rege per adjutorium Ebahardi [Col. 0461] ebardi 3. comitis, quicquid ipse rex possidebat in Gundulfi villa [Col. 0462D] Vid. dipl. ap. Benoît, p. XVIII. . Qui [Col. 0462D] Quae sequuntur ex Mirac. S. Apri sumpta sunt. felix vir in semel arrepto proposito boni operis jugiter omnibus mirabilem extendens animositatem, post in Christi militia multiplices labores, quadrienni languore [Col. 0461] langore 1. semper. , ut alter Job a Domino probatus, 44 sui episcopatus anno, 7 Idus Septembris (962) caelicas recessit ad sedes. [Col. 0462B] Delatus ergo a clero et populo in Buxeriensi [Col. 0461] buxiensi 1. coenobio, dignissimam, sicut vivens jusserat, accepit sepulturam, inter choros virginum, quas illic plures numero vitae districtioris aggregaverat, longis seculis in Dei laudibus excolendam [Col. 0461] Hoc loco 2. vitam S. Gerardi a Widrico scriptam inseruit, in 3. vero haec ex ipso excerpta leguntur. Omnipotens autem Deus, qui gregem hereditatis filii sui, ne insidiis et praedae diripientis inimici pateat, pastorum benedictione consolatur, ecclesiam, rectoris solatio destitutam inter fluctus seculi jactari sine remige nolens, visitavit, eique ut domnus praesul Gerardus praeesset, instituit. Qui antequam sciret vocare patrem et matrem, quodam praesagio designatus episcopus, scolis traditus, hinc clericatus honore in ecclesia sancti Petri apostolorum principis apud Coloniam donatus, ut nobilissimus nobiliter est educatus. Nec multo post augusti Ottonis auctoritate, agente quoque germano ejus domno Brunone Coloniensi archipraesule una cunctorum acclamatione electus, 4. Kal. Aprilis Leuchorum urbis sacratus est antistes. De cujus ammirandis operibus plura effari supersedemus, quia ejus memorandarum virtutum liber penes nos retinetur. Hic adeptus est praeceptum . . . . , abbatiam usurpavit. c. 21 Widrici. Praelibato autem Dei praesuli summum fuit studium in constructione Dei ecclesiarum, quae et decoravit exoptabili munere, plurimorum scilicet sanctorum pignoribus. Basilicam suae sedis a fundamentis reparavit, cum reliquis sibi annexis ecclesiis. Sanctae quoque Dei genitricis ecclesiam juxta pontificalem cameram officinasque sui palatii decenti honore construxit. Abbatiam sancti Mansueti primi hujus sedis pontificis pene adnullatam in decentem statum restituit, ejus a fundamentis coenobium restruxit. Sancti quoque Gengulfi abbatiam ad meridianum introitum civitatis primus extruxit, ibidemque sanctimonialium coetum sub normali vigore Deo servire constituit. Corpus beatissimi confessoris Christi Apri diu absconsum ejus meritis Dominus revelavit, ipsiusque sororis beatissimae virginis Aproniae corpus non modico precio a Trecassinensibus emit. His et aliis sanctorum laborum exercitiis adornatus, plurimis etiam miraculorum signis in populis declaratus, 31 anno praesulatus regimen servavit, et 8. Kal. Maii glorioso fine spiritum coelis reddidit. Cujus venerabile corpus in medio suae sedis choro honeste tumulatum plurimarum fulget prodigiis virtutum, si id exigat vera fides potentium. Huic extitit successor d. Stephanus sqq. .
34. Interea [Col. 0462D] Integrum caput ex Widrici Vita Gerardi c. 3 descriptum. domno Gauzlino Tullensis sedis pontifice rebus humanis exemto, qui morum illustris sanctimonio, angelorum, ut credimus, in caelis est ascitus consortio, plebs Leucha graviter merebat tanti orbata pastoris solatio. Erat tunc temporis venerandus Bruno Aggripinae ecclesiae summus pontifex, qui in tota Germania sibique finitimis partibus imperiales agebat vices, utpote Magni Ottonis augusti [Col. 0463A] germanus frater. Ipse autem praenominatus princeps tum forte aberat, quia fines Italicos causa urgente adierat. Moestus ergo Leuchorum populus, consilio viduatus pastoris, ad memoratum archipraesulem Brunonem legatos dirigit, desolationem sui humili suggestione intimat, utque sibi succurratur suppliciter expostulat, ne velut grex errabundus, pastore perdito, dispereat. Is vero clementis compassione animi eorum et lamentationi condolens, ipsamque urbem, Franciae regno confinem, Romano nuperrime adjunctam imperio perpendens, summa mentis angebatur sollicitudine, cogitans, quem eidem ecclesiae idoneum juxta canonum scita potuisset pontificem eligere, secundum divinae religionis cultum cum bonitate morum sapientiae sale conditum [Col. 0463B] et in scientiae secularis studio excercitatum. Sed Deus, qui in bonis [Col. 0463] deest 1. semper dispositionibus piorum assistit effectibus, ejus non permisit animum diutinis agitari curarum fluctibus, suoque inspiravit [Col. 0463] inspirante 1? consilio, venerabilem Gerardum huic praeficiendum officio asciscere, quem constabat utilem superni dono conditoris in cunctis existere. Ea tempestate idem Dei famulus cellarii obedientia impeditus, pro quodam non maximo excessu in levioris culpae nexu infra claustralia erat septa constitutus, ibique lacrymarum ac orationum holocausto sese immolabat attentius; quem ideo caelestis dispensatio hac parva permisit temptari afflictione, ut cunctis palam innotesceret hic vir eximius, cujus foret meriti ante oculos divinae contemplationis. Religiosus [Col. 0463C] ergo pontifex Bruno ad sese primos cleri convocat, eis coepiscopi sui domni Gauzlini [Col. 0463] gauzelini 1? transitum flebilem notificat, quemque illi successorem dignum subroget, familiariter consultat. Mox decanus divinae amator religionis, sani prudens consilii, ejus consultibus haec reddidit: Si, domine praesul, meo dignaris tantillo credere dicto, fratrem Gerardum huic gradui prae ceteris idoneum veridico [Col. 0463] juridico 1? assero testimonio, quem vera humilitate subjectum, promta obedientia clarum, longanimi patientia certissime attestor probatum. Insuper ejus diutinam in poenitentia perseverantiam intimat, Deique nutu ad sibi credendum mentem praesulis non tarde inclinat. Tunc decanus praelibatus beatum Gerardum a claustri [Col. 0463D] poenitentia rapit, ad domum propriam insperato adducit, balneatum vestibus nitidis ex suo induit, mirantique, quid novi portenderet, eum fore episcopum praedicit. Sed vir Domini in humilitatis fundamento firmiter stabilitus, huic ordinationi cunctis obnitebatur viribus, magisque elegit pristinum poenitentiae otium repetere, quam hujus laboriosae [Col. 0464A] praelationis praegravari pondere. Tamen plurimum reclamans, plurimum repugnans, coram jam dicto archipraesule deducitur, et sub jussione obedientiae pontificalem apicem suscipere compellitur. Dum ergo annus incarn. dom. 963 curreret, Leucham urbem adducitur, obviisque populorum turmis cum hymnisonis laudibus excipitur, ac, sicut mos exigebat, praesulari sede intronizatur. Itaque fit mira exultatio in commixto populo, omnes tripudiant pro pastore adepto, cunctorum terguntur lacrimae hujus ingressu novo. Omnes sibi divino nutu datum adseverant, atque in ejus ordinationis assensu plausibiliter insonant. O si quem gesta ejus delectat audire, librum vitae et actuum ejus, qui apud sepulcrum ejus retinetur, perlegat, et illic pleniter inveniet.
[Col. 0464B] 35. Huic [Col. 0463] Huic extitit successor domnus Stephanus nobili Patriensium 2. 3. ergo viam universae carnis ingresso (994), domnus Stephanus successor ejus extitit, nobili Parisiensium stirpe editus, de Lineri villa [Col. 0463D] Luneville. antiqua propagine ortus. Qui in Metelahc [Col. 0463] metelacho 2. 3. [Col. 0463D] In dioecesi Trevirensi. cenobio 8 Kal. Julii pontificali unguine consecratus, modico temporis spatio, anno [Col. 0463] annis 1. scilicet et semis, regimine potitus, 4 Idus Martii (996) vita excessit apud Bodonis monasterium, et juxta beati apostolorum principis Petri altare est tumulatus apud Medianense coenobium [Col. 0463D] Cf. Chron. Mediani mon. SS. IV, p. 91. .
36. Sed haec eadem Leucorum civitas suo rectore destituta, nequaquam diutius est, Deo disponente, pessumdari permissa. Nam votis utriusque fidelium ordinis, aspirante clementia divinae majestatis, triumphatoris invicti, domni [Col. 0463] deest 1. videlicet [Col. 0464C] Ottonis tercii augusti, decreto statuente, domnus Bertoldus [Col. 0463D] Benoît ante Bertholdum Robertum quemdam [Col. 0464D] episcopum fuisse electum monet p. 341, diplomate allato, quod cum nondum editum invenerim, rem incertam relinquo. nobilissimis Alemannorum natalibus ortus, in sancta religione conspicuus, per Dei providentiam electus, in hac sede est 5 Idus Octobris pontifex ordinatus. Qui praedecessoris sui domni Gerardi mores et instituta pro posse imitatus, non valet explicari, quantae bonitatis et munificentiae operibus ad propriam decorandam sedem fuerit comprobatus. Nam diligenter clerum instituens, viros prudentes familiari [Col. 0463] familiori 2. familiariori 3. dilectione prae ceteris amplectens, eorumque consilio in omnibus nitens, urbem rebus auxit, sapientia decoravit, provida dispensatione munivit. Quis autem queat ullo rationis affatu pandere, quam prudens et cautus fuerit [Col. 0464D] in omni sua re disponenda, quae et quanta suae ecclesiae acquisierit ornamenta, quibus aedificiis claustram sui cleri adornaverit [Col. 0463] ornaverit 3. , quibus emolumentis suam sedem amplificaverit? Verum pauca perstringamus de pluribus, cum singula percurrere sufficiat nullus. Hic adquisivit a Theodorico duce Askeim [Col. 0463] askim 1. aschei 3. villam [Col. 0464D] Acreignes, Haracour, Manonville. et Alraldi [Col. 0463] adraldi 3. curtem et Monoldi villam, [Col. 0465A] dans in concambium [Col. 0465] concanbium 2. Vamplenam villam et reliquas quas domnus [Col. 0465] beatus 3. Geraldus praesul a duce Beatrice pro Barro monte acceperat. Adeptus est ecclesiam de Sorciaco [Col. 0465] sortiaco 2. ab Hugone clerico, et praedium Dominica via [Col. 0465] p. de Nintauia 3. dictum, et ecclesiam quae dicitur Castellum, et alodium Baddonviler [Col. 0465] de baddonwiller d. cum ecclesia 3. dictum, et ecclesiam et castellare de Pauniaco [Col. 0465] panniaco 1. et infra panniaca. [Col. 0465D] Pagny. , et praedium de Pauniaca villa, et terciam partem silvae de Haseio [Col. 0465] saseio 1. praedium de Marceio, et partem Odelrici in villis de Wasleio et de Longort et de Laio et de Orcadis. Idem impetravit [Col. 0465D] V. diploma ap. Benoît, p. XXIV. ab imperatore Heinrico et [Col. 0465] deest 3. bannum venationis super Mosam fluvium (1011), a Segintensi [Col. 0465] seguitensi 3. comitatu [Col. 0465D] Saintois. usque Sorciacum [Col. 0465] sortiacum 1. 2. . Ipse reimpetravit [Col. 0465] impetravit 3. ab eodem imperatore [Col. 0465] impetore 2. reddi ecclesiae suae [Col. 0465] deest 3. villam in Halsacio [Col. 0465B] [Col. 0465] halsatio 2. sitam [Col. 0466D] Cf. Chron. Mediani monasterii SS. IV, p. 92. quae vocatur Berchem [Col. 0465] [belchem 1.] et mercatum et bannum in eadem villa Berkem add. 3. , et theloneum et districtum minae. Adquisivit etiam ab Emma comitissa praedium quod dicitur Fontiniacum, et a praefato imperatore quicquid in Caulei [Col. 0465] taulei 3. villa videbatur habere. Cenobium quoque in honore [Col. 0465] deest 1. 2. sancti Salvatoris in saltu Vosago construxit, quod diversis ecclesiasticis ornamentis decentissime locupletavit, et stipem ex his quae adquisierat ad viginti monachorum coetum inibi delegavit. Ecclesiam beati baptistae Johannis, quae dicitur ad Fontes, necnon basilicam venerandi pontificis Vedasti intra suam sedem edificavit, cum ecclesia sanctae Genovefae [Col. 0465] genofevae 2. virginis (1018). In saltu [Col. 0465] autem add. 2. 3. Vosago restruxit Bodonis monasterium, necnon sancti Deodati cenobium. Valvas suae sedis miro polivit decore, [Col. 0465C] altare summum incomparabiliter exornavit auri ac gemmarum fulgore, innumerabilia vasorum [Col. 0465] inibi add. 2. 3. adquisivit genera pulcritudine et multitudine nullo precio taxanda [Col. 0465] m. texanda 1. . Quique ut apes prudentissima undecumque perquirens, quomodo ecclesiae suae sedis posset prodesse, pernoscensque [Col. 0465] pren. 2? , qualiter nequam et detestabiles homines suo praedecessori domno [Col. 0465] deest 1. Gerardo fuissent injuriati, eos usquequaque ob vindictam sanctae ecclesiae est persecutus [Col. 0465] pros. 1. corr. pers. 2. , ac ipsorum foveas, ubi velut crudeles ferae abscondebantur, funditus evertit; castrum scilicet de Reuvalt [Col. 0465] . . . renualt 2. Mirowat 3. Mirovalt etiam Benoît p. 346. dixit. et de Pauniaco, omnem quoque [Col. 0465] omnemque 3. illorum odiosam progeniem ita adnullavit, ut nemini [Col. 0465D] ex ipsis diutius pullulare possibile sit. Hic ergo 22 [Col. 0466A] annis pontificali honore potitus, non est facile narratu, quid utilitatis ejus desiderabilis vita contulerit [Col. 0465] nobis c. 3. , quid detrimenti ejus praesenti seculo lugenda mors effecerit, quia ad ipsius enarrandos actus omnis lingua succumbit, majusque dispendium praebuit ejus obitus inconsolabiliter flebilis, quam, si fas est dici, profuisset illius vita omni mundo exoptabilis. Itaque 8 Kal. Septembris beato fine hominem exiens, ita suo casu propriam sedem pessumdedit, ut de eo ab omnibus possit veridice protestari: «Bertoldus cunctis succiduis sibi [Col. 0465] sibi succidius 3. incomparabilis.» Sepultus autem est in medio suae pontificalis ecclesiae, inconsolabilem relinquens fletum omni nostrae patriae.
37. Quem subsecutus est domnus Herimannus nobili Agrippinensium [Col. 0465] agripinensium 3. genere procreatus, litterarum [Col. 0466B] studiis, ut decet nobiles, adprime eruditus. Qui 13 Kal. Januarii pontificali sacratus unctione, in sibi [Col. 0465] visibili 1. a Deo injuncto munere septennali vixit tempore. Ipse corpus beati Amonis a coenobio gloriosi [Col. 0465] praesulis add. 2. 3. Mansueti transtulit et [Col. 0465] deest 1. in ecclesia episcopalis sedis, ubi nunc honorifice veneratur, collocavit. [Is [Col. 0465] Is—gubernavit desunt 3.—2. alio atramento pergit. quamquam nichil praediorum suae ecclesiae adquisierit, praeventus brevitate temporis, tamen eam diversis pro posse suo [Col. 0465] suo p. 2. decoravit ornamentis. Nam sedi domus sancti Stephani contulit non minimam auri quantitatem, de quo disposuerat fieri miri decoris calicem. Singulis etiam abbatiis suae dioeceseos [Col. 0465] diocesis 1? argenteas adtribuit coronas, amplians eas palliorum diversitate numerosa. Ipse perfecit castrum Rodortei [Col. 0465] rodotei 1. [Col. 0466D] Rortey. a suo praedecessore inchoatum, Domnique [Col. 0466C] Martini castellum a fundamentis construxit firmum, custodiae circumvicinorum praediorum utillimum. Quique [Col. 0465] vocabulum erasum 2. ecclesiam sibi a Deo commissam ita sapienti gubernamine rexit, ut integram pacem a cunctis circumvicinis hujus sedis adversariis habuerit; nec quisquam ejus praecessorum [Col. 0465] praecessor ac successor 1. ac successorum in tanta tranquillitate hunc episcopatum [Col. 0465] hanc ecclesiam 2. gubernavit]. In qua [Col. 0465] q. sede 3. etsi nichil proprio sudore adquisivit, tamen suppeditante [Col. 0465] d. s. 3. Dei gratia nichil detrimenti de his quae possidebat pertulit. Ab hac ergo terrea mole exemptus Kal. Aprilis apud sanctum Gereonem est honorabiliter Coloniae tumulatus, in cujus cenobio fuerat a puero sapientiae divinae et [Col. 0466D] humanae lacte sapienter [Col. 0465] sagaciter 2. 3. educatus [Col. 0465] Sequitur in 2. vita Brunonis auctore Wiberto, in 3. vero haec: Cui successit lux orbis venerabilis Bruno, postmodum Romanae sedis papa electus a Domino. De cujus actibus hic multum dicere supersedemus, quoniam ea alibi ad plenum descripta esse novimus. Hoc tantum hic inserere [Col. 0467] placuit, quod abbatias Mediam monasterii et sancti Deodati dono Chonradi gloriosi imperatoris receperit, ac solide in propria vestitura sanctae Leuchorum sedi reliquit. Is etiam inter multa, quae suae contulit ecclesiae, praebendam fratrum canonicorum sancti Stephani admodum ampliavit, reddendo eis Mumiri vallem cum ecclesia et cunctis appendiciis, et Ranculfi quoque villam et omnia ejus appendicia, necnon ecclesiam de Luciaco pro memoria suae ordinationis, ut per manus decani claustri suae sedis fieret exinde fratribus ea die congrua refectio et centum pauperibus elemosynae largitio. Qui etiam ad apostolicam sedem provectus, non immemor suae primitivae sedis, Tullensis videlicet ecclesiae, Romae in ea synodo, in qua sanctum Gerardum constituit nominari in sanctorum numero, fecit consecrationem domni abbatis Dervensis coenobii sancti martyris Bertharii. Siquidem praefata abbatia Dervensis ab antiquo, scilicet a Garibaldo Leuchorum praesule, filio Volfadi, cujus temporibus fuit constructa eadem abbatia, fuerat huic sedi subjecta dono et benedictione; sed comes Odo violenter eam tenuerat et quendam ejusdem loci fratrem Milonem nomine, accepto non modico precio, eidem coenobio praefecerat, et ad suffocandam subjectionem ecclesiae Leuchorum eum a Rogerio Cathalaunensi praesule ordinari coegerat. Dum ergo beatissimus papa Remis synodum ageret, idem Milo poenitudine motus, quod injuste ordinationem suscepisset, publice coram domno apostolico satisfecit, donum abbatiae reddidit, Cluniacum abiens in bona conversatione vitam duxit. Totius autem congregationis consensu domnus Wandelgerus ejus loco subrogatus [Col. 0467] Cf. miracula S. Bercharii, c. 12; Mabili., Act. II, p. 850: Hic vir—schedulis annotata. , ad subruendam omnem occasionem petiit a Cathalaunensi praesule Rogerio benedictionem, qui inventis occasionibus distulit illius ordinationem. Jam dictus vero Wandelgerus Romae domnum apostolicum, qui adhuc Tullensem gerebat plebem, adiit, cunctam rem ordine pandit, consilium ejus et solamen exoravit. Domnus ergo papa archiepiscoporum consilio Helinardi Lugdunensis, Hugonis Besontiensis, Mainardi Senonensis et aliorum pontificum, qui synodo interfuerant, praedictum abbatem ordinavit, et ob memoriale facti eum suo pristino nomine Brunonem scilicet vocari instituit, ac quaedam privilegia de rebus ejusdem abbatiae sua auctoritate roboravit Quoniam, etc. .
[Col. 0467A] 38. Viam igitur universae carnis ingresso pontifice Herimanno (1026), successit venerabilis Bruno, qui postea in Romana urbe apostolatus functus honore Leo nonus nomen accepit. Quapropter si aliquem fidelem audire delectat quae et quanta in episcopatu Leuchorum gesserit, et quomodo in Romana urbe pontifex factus se habuerit, librum de vita et virtutibus, qui in ecclesia beati Apri habetur, perlegat, et illic pleniter inveniet [Col. 0467] 2. in vita Brunonis media deficit. .
39. Quoniam gesta priscorum [Col. 0467] priorum 3. pontificum hujus sedis, prout contigit, scripta cognovimus, videtur nobis incongruum, ut acta venerabilis Udonis [Col. 0467] udonis 3. , qui fuit in hac sede successor [Col. 0467] deest 3. , sanctissimae memoriae papae noni [Col. 0467] noni papae 3. Leonis sub silentii sera occultemus [Col. 0467] occultamus 3. ; sed ad cognitionem sequentium recordationi [Col. 0467B] tradamus servanda [Col. 0467] s. t. 3. . Fuit hic ex nobilissima parentum [Col. 0467] progenie p. stirpe editus 3. stirpe ortus, ex utraque parte regali stemmate clarus. Pater ejus dictus est comes [Col. 0467] deest 3. Riquinus, ex Reubariorum regione ortus; mater vero ejus, Mathildis nomine, ex Alemannia duxit genus. Ambo ab avitis parentibus praediorum reditibus et divitiarum amplitudine praediti, divinae religionis calore fervidi, non multum flectentes animos ad disponendos honores hujus seculi. Hunc itaque puerulum fere decennem Deo dicatum glorioso Leuchae sedis praesuli Brunoni tradiderunt divinis litteris imbuendum, ac venerandae congregationi [Col. 0467] congregationis 1? domus sancti Stephani canonice [Col. 0467] deest 3. adnectendum. [Col. 0467C] Qui sub domni Walteri, postea praedictae congregationis [Col. 0468A] decani, doctrinae bonae [Col. 0467] doctrina impense 3. eruditus, ad sufficientiam instructus, omissis puerilibus, immo juvenilibus nugis, sollicite vacabat psalmis et orationibus. De sumptibus sibi a parentibus [Col. 0467] apparentibus 3. quamvis admodum satis ad mensuram decretis [Col. 0467] directis 3. parce vivebat, et si qua sibi exinde resederant, indigentibus erogabat, ac cum columbina simplicitate prudentiae serpentis insistebat [Col. 0467] transcursis ergo puerilibus annis ac in bivio Pythagoricae y literae adolescentiae gradibus ascensis dextrum callem studiose recurrebat atque per arctam viam de virtute in virtutem ascendendo diutius proficiebat add. 3. . Gloriosus ergo pontifex Bruno cernens eum in utilitate sanctae ecclesiae ita ad alta [Col. 0467] altare 3. crescere, intimo laetabatur corde, atque cogitabat eum qualitercumque quolibet honore exaltare. Nam Gebizone primicerio humanis rebus exempto [Col. 0467] e. r. 3. , istum promovit ad honorem ejusdem primiceriatus, quamvis tunc primum adhuc imberbis intraret adolescentiae gradus [Col. 0467] hujusmodi ergo promotus honore virtutum studiis studebat alios praecellere, castitatem super omnia amare, subjectos ad illam sollicite servandam studiose commonere, nec tamen quos videbat in hac re fragiles volebat ullo modo vilipendere add. 3. .
[Col. 0468B] 40. Virginitatem suam regi caelorum voverat, pro qua retinenda ejus majestatem indefessis precibus exorabat [Col. 0467] inter plurimas sanctorum memorias dilectissimi domini sancti Joannis evangelistae nomen invocabat, ut ipso, qui erat virginis matris filius adoptivus, sibi ad ejus gratiam promerendam esset tutor ac defensor propicius add. 3. . Huic Deo placitae et sanctae voluntati nequam non defuit temptator, qui eum noctu et diu [Col. 0467] interdiu 3. insistendo, a sancto nitebatur avellere proposito. Itaque secundum humanam fragilitatem suum animum ad ejus pravam [Col. 0467] deest 3. suggestionem obsequendam inclinaverat; et nisi Dominus adjuvisset [Col. 0467] adjuvasset. 3. , paulo minus ejus anima in inferno habitaverat. Nam divina praeventus gratia, in diutinum incidit languorem, nec hostis antiquus in eum malignam praevaluit adimplere suggestionem [Col. 0467] itaque continua et pene annuali infirmitate detentus a cunctis sibi familiaribus jam ad mortem usque desperabatur de . . lis funebribus exequiis a cunctis praesentibus tractabatur add. 3. . Sed ut Deus omnipotens ostenderet, hanc se ei infirmitatem causa correctionis transmisisse, [Col. 0468C] in somnis per sanctum Johannem evangelistam [Col. 0469A] dignatur admonere, quatinus a perversa resipisceret voluntate. Cui et dixit [Col. 0469] v. Siquidem in apostolico habitu eidem sanctus Joannes ewangelista apparuit, cujus formam quasi solito sibi visam recognovit. Qui eum quare tamdiu in languore jaceret requisivit. Ipsoque respondente se nescire, videbatur sibi sat amicabiliter respondisse 3. : Scias te, frater, ideo talia pati, quia votum quod Deo voveras infringere disposuisti; sed si in promisso fideliter perseverare volueris, et desiderata sanitate citius donaberis, et divina gratia in cunctis tuis actibus foveberis. Quod [Col. 0469] Et 3. cum [Col. 0469] deest 1. in somnis haec [Col. 0469] se h. 3. se observaturum Deo annuente promisisset, erat ei simile quod quasi [Col. 0469] deest 3. tres subscriptiones praesagas futurorum sibi traderet, et in os ad comedendum imponeret, quarum memoriam semper in animo retinuit, nec ulli suorum familiarium, nisi in ultimo vitae fine, notificare voluit. Tamen earum seriem post dicemus, cum locus oportunus evenerit. Affirmabat autem hujusmodi visionem ea [Col. 0469] eadem 3. nocte sibi apparuisse, qua [Col. 0469B] suo venerabili patri domno praesuli Brunoni in somnis visum est, beatum Petrum apostolum [Col. 0469] a. p. 3. cum prothomartyre Stephano se infulatum ad principale altare apud Wormaciam deducere honorifice, et ei quinque calices aureos ad praesagium rerum sequentium tradere [Col. 0469D] V. Wiperti Vitam Brunonis, II, 1. .
41. Non multo post idem gloriosus Bruno apud praedictam urbem Wormaciam ad apostolicam sedem est promotus (1049), et istum de quo loquimur venerabilem Udonem Romam duxit, cum quibusdam suis familiaribus, quique in omnibus [Col. 0469] quique ei p. c. in omni servicio sollicitius adh. 3. prae ceteris servitio adhaesit, idcirco illum in majori familiaritatis amicitia connexit [Col. 0469] connexuit 3. . Biennio autem fere exacto [Col. 0469] exaucto 1. (1050), domnus apostolicus antiquam patriam primamque sedem revisere voluit, et interventu ejusdem [Col. 0469C] Udonis congregationi fratrum sancti Stephani ecclesiam de Tranculfi villa et praedium de Mundrivalle restituit, et eisdem canonicis privilegium libertatis apostolica excommunicatione subnixum corroboravit [Col. 0469D] Cf. diploma ap. Benoît, p. CXXVI. . Demum domnus apostolicus cernens eum in sancta religione de virtute in virtutem proficere, disposuit eum, praecedente cleri plebisque electione, in hujus sedis praesulatus officio sibi subrogare (1051), ac legatione ad Henricum tertium Romani imperii rectorem directa, illum sibi successorem substituere.
42. Adepto ergo honore pontificatus, ita coepit esse in cunctis agendis rebus strenuus, veluti fuisset a primaevo [Col. 0469] primicerio 1. in his disponendis sagaciter institutus. Ventum erat Treverim 15 Kalendas Septembris ad [Col. 0469D] sacrae ordinationis benedictionem, ubi Deus ei clementer ostendit suae pietatis dispositionem. Nam, ut moris est, posito super humeros ejus sanctorum [Col. 0470A] evangeliorum libro, trium praedictarum praedictionum [Col. 0469] superscriptionum 3. , quas in somnis viderat, exemplaria veridico recognovit oraculo. Siquidem primo loco a legente est recitatum divini eloquii exemplum: Numquam legistis in scripturis: Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli? A Domino factum est istud, et est mirabile in oculis nostris (Matth. XXI, 42) . Deinde secundum exemplum est dictum de prologo evangelii Lucae evangelistae: Serviens Domino sine crimine. Tertium autem fuit in eodem evangelista de Zacharia et Elisabeth: Incedentes in omnibus mandatis [Col. 0469] m. et justificationibus eum sine 3. Domini sine querela (Luc. I, 6) . Horum ergo verborum exemplaria sibi a Domino [Col. 0469] deo 3. reminiscens dudum praemonstrata, veluti apes prudentissima dapes florum indefesse [Col. 0470B] animo revolvebat. Quamlibet enim a quibusdam quasi pro nimia simplicitate reprobaretur, tamen incessanter satagebat, ut in divino servitio sine crimine ac sine querela secundum humanam possibilitatem ante Dei oculos inveniretur [Col. 0469] inveniret 3. .
43. Studebat etiam mores sui praedecessoris [Col. 0469] p. sui 3. domni Bertoldi [Col. 0469] beltodi 1. in multiplicandis reditibus et ornamentis ecclesiae suae sedis pro posse imitari, atque hostes patriae non timebat pro defensione pauperum et ecclesiarum [Col. 0469] sibi add. 3. inimicos fieri. Adquisivit quoque ab Haimone comite ecclesiam quandam [Col. 0469] de. . . . . 3. ad servitium fratrum congregationis sancti Stephani, quam eis pro annuali die suae ordinationis perpetualiter rememorando contradidit. In destruendo castello Vallicolor [Col. 0469] vallicolorum 3. [Col. 0469D] Vaucouleur. , in quo annullando suus antecessor [Col. 0470C] venerabilis Bruno sine fine laboraverat, ita multimodo precatu et pretio per circumvicinos compatriotas effecit [Col. 0469] efficit 3. , quod bis cum [Col. 0469] eum 1. armis bellicis a fundamentis dejecit. Monasterium sancti Gengulfi jam diu pene dirutum, et etiam igne combustum, in congruum reparavit statum, atque ornamentis ecclesiasticis et necessariis subsidiis ac aedificiis ampliatum, fecit divino servitio et sanctae religioni locum aptum [Col. 0469D] V. dipl. Udonis ap. Benoît, p. LXXIV et [Col. 0470D] Heinrici IV regis, a. 1065, ib., p. XXVIIII. , ubi laudabiliter viget canonicali more superna servitus, et Christo annuente vigebit in perpetuum, ut speramus. Praedium sancti Aniani cum suis appenditiis in suburbio suae civitatis situm ab Indensi abbate regali auctoritate gloriosi Henrici tertii Romanorum imperatoris per commutationem accepit [Col. 0470D] V. diploma ap. Benoît, p. XXVIII. . Pro quo etiam quasdam res hereditario [Col. 0470D] jure sibi a parentibus concessas legitime delegavit [Col. 0470D] V. chartam Udonis l. l. p. LXXIX. , ubi disposuerat aedificia monachorum usui apta divina suppeditante gratia construere, ac fratres [Col. 0471A] sanctae religionis amore ferventes ad 24 ibidem congregare, et de propriis reditibus suae hereditatis, quibus plurimum abundabat [Col. 0471] habitabat 3. , ei congrue necessarios sumptus ordinare. Cujusmodi autem fuerit rerum ibidem ab eo destinatarum dispositio, continet apostolicum privilegium Alexandri papae, quod in sancti prothomartyris Stephani retinetur archarismo [Col. 0471] archarissimo 1. . Sed morte praeventus nequivit ad unguem suum perducere desiderium, quod cuicumque suo successori, cui Deus velle et posse dederit, reliquit perducere ad effectum.
44. Itaque urbs Leucha suo tempore multis adversitatibus [Col. 0471] adversantibus. 1. a circumvicinis [Col. 0471] c. et c. 3. compatriotis et extraneis aggravata, non tantum doluit de laboribus, quos eo vivente est perpessa, quantum flevit, quod [Col. 0471B] hujusmodi sagacitatis et fervoris erga utilitatem suae ecclesiae virum non fuit diu possidere digna. Nam, ut jam diximus, castellam Vallicolor [Col. 0471] vallicoloris 3. , quod pene 40 annis [Col. 0471] annos 3. Leuchorum ecclesiam vehementer afflixerat, se vivente destructum [Col. 0471] destruendum 3. dimisit, quamvis eodem quo praesentem vitam transiit fraude quorundam restructum fuerit; omnes inimicos suae sedis aut victos aut pacatos in suo fine habuit; quicquid ad pontificalem praebendam pertinebat, sicut antecessor suus Bertoldus praesul tenuerat, suo successori solide habendum reliquit. Ergo sicut superna fuit voluntas pridie Idus Julii (1069), 18 suae ordinationis anno, ab hac luce subtractus est [Col. 0471] est l. s. 3. , et in suae sedis ecclesia ante altare sancti Blasii est honorifice tumulatus.
[Col. 0471C] 45. Domno Udone [Col. 0471] leuchorum pontifice add. 3. de medio facto, venerabilis Pibo ad eandem sedem mox successit [Col. 0471] s. m. 3. ordinandus. Qui parentibus non infimis, scilicet patre Thietmaro [Col. 0471] thiemaro 3. , matre vero Dudicha progenitus, de terra Saxonum oriundus extitit. Qui ab aetate primaeva litterarum disciplinae traditus, sub magistro Annone postea futuro Agrippinensium [Col. 0471] agrippinesium 1. praesule, scolarum excercicium transigens [Col. 0471] transiens 1. , divinae institutionis atque mundanae peritia adprime emicuit. Dein vero jam adolescentulus in Halvertetensi ecclesia efficitur [Col. 0471] deest 1. canonicus, ubi omnem callem prudentiae cum modesta fortitudinis operatione inter coaequaevos ita praecucurrit [Col. 0471] praecurrit 3. , ut cuncta officia ipsius ecclesiae paulatim susciperet, laudabiliter perageret, quin [Col. 0471D] etiam honores ecclesiae cunctos praeter pontificium [Col. 0472A] adeo probabilius disponeret, ut exinde sublatus in regali palatio primum capellanus, postmodum factus sit cancellarius. Ibi etiam quantus fuerit principibus regni satis apparuit.
46. Qui Omnipotentis occulta dispositione [Col. 0471] dispensatione 3. conceditur antistes et ordinatur Tullensi ecclesiae (1070). Cujus aedificium non solum imperfectum, sed etiam ruinosum reperiens, non minimum condoluit [Col. 0471] cor doluit 1? , immo repedare cogitavit; quia, quod mentem ejus dirius [Col. 0471] durius 3. angebat, sine intermissione ingemiscens, de consolatione [Col. 0471] condolatione 1. animarum sibi commissarum desperabat, quoniam qua populum doceret lingua [Col. 0471] lingam 1. prorsus ignorabat. Sed divina virtus circa ipsum dignabatur gloriosum ostendere miraculum, cum jam sexagenarius parvo quidem tempore loquelam [Col. 0472B] [Col. 0471] prius add. 3. inauditam [Col. 0471D] Scilicet Gallicam. P. didicerit, qua plebem Christi satis intelligibiliter et a malis desistere et quaeque bona perficere edocens, pervigili cura gubernare satageret. Porro quam infatigabilem in Dei famulatu se exhibuerit, in divini officii nocturnis horis [Col. 0471] atque diurnis add. 3. quam assiduus fuerit, in celebritate sacrosancti mysterii, interius corde mactato, exterius quam sollemnis extiterit, in sacris ordinationibus pontificii quam angelicus apparuerit, sicut nec de memoria qui viderunt labi, ita nec futuris mortalibus facile poterit innotesci. Hic nimirum in elemosinis fuerat misericordissimus, in peregrinorum vel hospitum susceptione hilarissimus, vinctis et aegrotis visitator piissimus, in viduarum vel pupillorum defensione justissimus, postremo in dilectione Dei et [Col. 0472C] proximi perseverabat ferventissimus [Col. 0471] Qui nec propiciis exaltatus nec adversis dejectus, sed illatas sibi contumelias pro Christo patienter ferens, non solum notis et amicis verum etiam inimicis apparebat amabilis add. 3. . Sicque Dei gratia perfusus, quoscumque genere vel fatuitate tenuiores in clero considerabat, non tam verbis paternae consolationis, quam etiam rebus sustentabat [Col. 0471] ingenuos autem egregie nutriens opibus ecclesiae seu dignitatibus ditabat add. 2. .
47. Civitatem cum suburbio ceterisque suis appenditiis, quae a diebus sui praedecessoris [Col. 0471] p. sui 3. quasi deserta fuerant, quemadmodum locupletaverit, aedificia suo tempore constructa demonstrant. Quotiens enim episcopio [Col. 0471] episcopo 3. bellum imminebat, quam pluribus [Col. 0471] plurimum 3. . mensae suae victualibus distractis, ecclesiae pacem a tyrannis irruentibus circumquaque comparabat [Col. 0471] Super his autem quae memorando retexuimus si quispiam incredulus haesitaverit, ad templum prothomartyris revolvat oculos mentis, nosque mendacii minime redarguet vel adulationis. add. 3. . Primo igitur aditu praedictae sancti Stephani basilicae turrim cum gemellis campanaribus [Col. 0471D] Benoît, p. 398, hoc in a. 1091 collocavit et ex quodam codice (Gestorum?) haec refert: Fundavit Pibo et construxit turrim hujus templi cum duabus campanis et dedicavit; unde quolibet anno in crastino [Col. 0472D] translationis S. Gerardi celebrabantur horae a toto conventu in dicta turre a primis vesperis usque ad secundas. Sciendum est, quod ab antiquo juvenes de ecclesia, etiam canonici, illa die conveniebant, et in dicta turre simul bibebant et comedebant, et quilibet [Col. 0473D] portionem apportabat ob reverentiam dicti festi et causa fraternitatis, et legebat unus in mensa. , sub qua [Col. 0472D] praesul idem juxta aram sanctae Mariae Magdalenae [Col. 0473A] honorifice sepultus requiescit, a fundamentis construxit, sed nec minus celsitudine ejusdem media tria altaria, medium quidem gloriosae Dei genitricis Mariae, dextrum vero apostolis omnibus, tertium a sinistris martyribus sanctis, sed et pigneribus multis reliquiarum impositis, devotus consecravit. Item laquearia ejusdem monasterii mystico opere fulgentia, picturam quoque dominicae majestatis imminentem altari praecipuo arte vel scemate decoravit preciosissimo. Coronam similiter argenteam aurea varietate micantem, quae speciosa amplitudine medio sinu dependet basilicae fabricare [Col. 0473] fabricari 3. jussit. Sacrorum etiam vasorum numero calicem ex auro purissimo preciosissimis ornatum lapidibus adauxit. Item campanar exstruens ligneum, summa tecti [Col. 0473] templi 3. [Col. 0473B] crepidine prominens, plumbeis operuit laminis; cancellum quoque simili curavit tegere metallo. Quis umquam [Col. 0473] inquam 3. tanti pontificis gesta possit rememorare [Col. 0473] rememorari 1? per singula? Qui profecto quod legerat: Ociositas inimica est animae, semper mente [Col. 0473] deest 1. retinens, aut in augmentandis ecclesiae ornamentis restruendisque sacris aedificiis insudando [Col. 0473] desudando 3. , aut publicis ordinationibus universae parrochiae [Col. 0473] barrochiae 1. suae sollicitando numquam inventus est ociosus.
48. Sed quoniam nec minis nec blandiciis regiae potestatis a fide et obedientia sanctae Romanae sedis venerabilis Pibo flecti nequibat, inter innumera tantae persecutionis damna, quae sedulo perferebat, curtem Tullensis [Col. 0473] tellensis 1. ecclesiae juri debitam Bercheim [Col. 0473] bertheim 3. nomine, honore quondam et frugalitate opinatissimam, [Col. 0473C] quam per fideles regis diebus amiserat multis, ante vitae suae terminum ecclesiae restituit per quinquennium. Denique videns praedictus pastor imperialem persecutionem minime [Col. 0473] nequaquam 3. minui, sed nonnullos episcoporum per omne [Col. 0473] omnem 3. Theutonicorum regnum adhaerentes regi de inobedientia Romanae sedis condemnari, non tamen [Col. 0473] tantum 1? de sui constantia ambigebat, immo instinctu divino propter peccatorum suorum poenitentiam [Col. 0473] poenitudinem 3. locum dominicae passionis adire cupiens, cum comite Conrardo [Col. 0474D] Lucemburgensi. multisque regni principibus, ducente Deo, Hierosolymam pervenit (1085), ubi quaeque sanctissima dominicae [Col. 0473] dominicae—sibi commissis desunt 3. conversationis loca non minus corpore quam corde contrito perlustrans, ante Domini monumentum pro reatuum suorum venia lacrimarum [Col. 0473D] uberrimis imbribus profusis, orationibus diutissimis incumbendo, pro animabus etiam sibi commissis Dominum exorabat. Inibi supplex episcopus sociis audientibus devovit, si quando Deus repatriare [Col. 0473] repatriari 1? sibi concederet, ilico monacus fieret. Constantinopolitana [Col. 0474A] igitur urbe regrediens (1087), a gloriosissimo Graecorum imperatore, qui valde ipsum diligebat, non parvam dominicae crucis portionem impetravit, quam cum sacris reliquiarum pigneribus dorsalibusque preciosissimis multisque [Col. 0473] m. quoque 3. alterius modi donariis ecclesiae suae [Col. 0473] deest 1. devotus contulit. Jussit ergo crucem magnam ex auro purissimo gemmisque radiantibus artificiose fabricari, in qua vitalis ligni margaritum cunctis opibus preciosius condigne imponeretur ad comportandum, utque superpositi tamen [Col. 0473] tantum 3. claritate lapidis oculis intuentium evidenter appareat, et fidelium cordibus compunctionem afferat pariter [Col. 0473] p. a. 3. et salutem. Quid plura? Deinde mundi relictis omnibus, jam consecratur monachus; quod tamen fiebat clanculo in Divionensi coenobio.
[Col. 0474B] 49. Postquam autem plebs Tullensis tanto se orbatam patrono persensit, incomparabiliter lugens quod sanius potuit consilium caelitus sumpsit, summumque Romanae sedis pastorem per legatos adiens, desolationis suae seriem et quod desiderabat patefecit, et eo usque supplicationibus lacrimosis ante ipsum incubuit, donec piae petitioni ipsorum papa sanctissimus ignoscens, proprium pastorem, quem repetebant, vel sicut erat monachum reddi juberet, quin immo apostolica auctoritate compelleret. Hac ergo gratia divinae miserationis suscepta, Omnipotenti apostolorumque principibus laudes non indebitas persolventes, Divionense monasterium laeti adgrediuntur, reverentissimum Pibonem quasi redivivum cum gratiarum actione recipiunt, et majore [Col. 0474C] admodum quam prima exultatione Leuchorum sedi solemniter reinthronizato, a [Col. 0473] ad 1. maximo usque ad minimum fideli obedientia, quoad vixit, clerus cum populo pariter obsequuntur [Col. 0473] obsecunctur 1. , et sicut vera religione monachus, ita sollicita dispensatione permansit [Col. 0473] permanxit 1. episcopus venerabilis Pibo dilectus [Col. 0473] d. episcopus et 1? ed. et deest 3. et Deo et hominibus.
50. Nec illud silentio praetereundum [Col. 0473] praeteriendum 3. censuimus, quod saepe dictus pater, quamdiu superstes foret, pro consecrationis suae die, sed nec minus post vitae praesentis metam, pro depositionis annuali luce celebriter memoranda [Col. 0473] rememoranda 3. ecclesiam de Bue fratribus suis contulerit. Tribus similiter altaribus in turre [Col. 0473] tare 1. consecratis idem benignissimus pater de propriis redditibus, videlicet de theloneo, 30 solidos eo tenore [Col. 0474D] concessit, quod [Col. 0473] quo 3. singulis annis pro dedicationis celebritate ex his 10 solidi fratribus deservirent, alios autem 20 solidos quilibet frater haberet, qui inibi sedulo serviens, nocturnum lumen cum lineis velamentis altaribus semper subministret; et ad supradictum [Col. 0475A] canonicorum servitium medietatem vini, quod dicebatur de taberna episcopi, cujus summa 40 modiis constat [non minus contradidit [Col. 0475] desunt 1. ]. Alodium etiam in Geminoldi villa comparavit, quod sanctae Mariae Magdalenae, penes cujus altare extremae resurrectionis diem praestolatur, ad luminaria [Col. 0476A] sufficiens donavit [Col. 0475] His atque similibus exercitiis desudando vir felicis memoriae ornavit tempora multa bono odore usque ad consummationem vitae. add. 3. . Qui tandem oves sibi [Col. 0475] olim sibi 3. commissas, quas jam diuturna pace foverat, summo pastori [Col. 0475] p. Christo recommendans 3. commendans, anno ordinationis suae 38, ab incarnatione Domini 1107, 8 Kal. Decembris venerabilis Pibo maturus [Col. 0475] maturo fessus 3. senio beato fine requievit in Christo.
Notitia historica
Suave n'est connu dans l'histoire que depuis qu'il fut parvenu à la dignité d'abbé de Saint-Sever au Cap de Gascogne, diocèse d'Aire. C'est ce qui arriva en 1092, y ayant succédé à Arnaud Destios. Il parait avoir été fort zélé pour le bien de son monastère, et ne le fut pas moins pour le lieu où il est situé. D'abord ce n'était qu'un bourg ou village; mais le généreux abbé eut assez de courage pour entreprendre de l'ériger en titre de ville, et assez de crédit pour y réussir. Ayant obtenu de Guillaume Sanche, duc de Gascogne, et d'Urraque, son épouse, la permission de l'entourer de murs, il trouva le moyen d'en faire la dépense. Le dessein exécuté, il assembla les habitants et convint avec eux des coutumes et usages qui y seraient inviolablement observés dans la suite pour y maintenir le bon ordre et une police uniforme. Quelque attentif au reste que fût l'abbé Suave à revendiquer les biens de son monastère, il n'avait point le génie tourné aux procès. Il en donna des preuves par le soin qu'il prit d'accommoder ceux que sa maison et l'abbaye de la Sauve Majour avaient entre elles. Et pour resserrer plus étroitement les liens de la paix, il établit entre l'une et l'autre une société mutuelle de prières. Suave continua à gouverner son monastère sur ce même pied jusqu'au treizième de février 1107, qu'il finit ses jours. Il fut heureux en successeurs, dont le premier et le troisième devinrent successivement évêques d'Agen avant le milieu du XII e siècle.
Il y a de cet abbé deux monuments de littérature. Le premier est le recueil des usages et coutumes dont on vient de parler, et que dom Martène et dom Durand ont tirés de l'obscurité. Ils sont compris en dix neuf articles, et forment le code des lois suivant lesquelles la ville de Saint-Sever se devait gouverner à l'avenir. On y est entré dans un grand détail, et l'on y a pris de justes mesures pour bien distinguer les droits respectifs de l'abbaye d'une part et ceux des citoyens de l'autre.
L'autre monument de l'abbé Suave est une lettre aussi forte que respectueuse au pape Pascal II, pour lui demander justice contre une sentence portée par ses légats au préjudice de son monastère. Il s'agissait de l'église de Notre-Dame de Solac, que l'abbaye de Saint-Sever et celle de Sainte-Croix de Bordeaux se disputaient, et que les légats Amat d'Oleron et Hugues de Die avaient adjugée à ce dernier monastère, quoiqu'il y eût des rescrits des papes Alexandre II et Grégoire VII qui en confirmaient la possession à l'abbaye de Saint-Sever. Suave, ayant recouvré ces pièces qu'on n'avait pu produire, demanda une révision du procès; et c'est le sujet de la lettre au pape Pascal. Quoiqu'il eût intérêt de se concilier les bonnes gràces de ce pontife, il ne cherche point à lui faire sa cour, en lui donnant des titres pompeux, comme en usaient tant d'autres en semblables occasions. L'auteur se borne dans l'inscription de sa lettre à le qualifier simplement évêque de Rome par la grâce de Dieu; et c'est un des points qui la rendent plus remarquable.
Statuta pro S. Severi villa
[Col. 0477A] Quoniam dies hominis breves sunt, et labilis est memoria eorum, ideo quae utilia sunt, et esse poterunt, litteris duximus esse committenda.
Notum sit igitur praesentibus et successoribus quod Suavius, Sancti Severi abbas, salvitatem quam SS. dux Vasconiae, et Urraca uxor sua, in honorem Sancti Petri Sanctique Severi constituerant, ad instantiam et preces hominum ejusdem loci permisit et sustinuit circumquaque vallari et muniri, ut ab incursu et malignitate hominum ibidem tutius possent permanere. Verumtamen antequam suum assensum de clausura villae eis concederet, de moribus, consuetudinibus, lesdis, et pedagiis ibidem percipiendis inter se convenerunt, et tactis sacrosanctis reliquiis, jam dicti homines pro se suisque successoribus [Col. 0477B] jurejurando firmaverunt, ut quod constitueretur, inviolabiliter observaretur. Simili modo praefatus abbas eadem observanda in perpetuum affirmavit.
1. Primum igitur statutum fuit, quod abbas semper portas villae clauderet et muniret, et in eisdem, ratione dominii et portarum clausurae, ab intrantibus et exeuntibus pedagia perciperet. Burgenses vero reliquam clausuram villae, arbitrio abbatis, semper clauderent et munirent. Similiter abbas duas plateas circa monasterium, causa spatiandi et domos aedificandi, sibi et suis, libere et absque ulla servitute, retinuit; unam ab arenario usque ad vallatum, directe ab inde usque ad Galam, alteram a refectorio [Col. 0477C] usque ad viam quae vadit ad Pontillum; quaedam etiam alia spatia, ut ibi domos aedificarent, jam concesserat, et tunc concessit libere episcopo Adurensi, et quibusdam aliis militibus.
2. Insuper institutum fuit, quod si quis vicinum suum interficeret, interfector, et suae res in potestate abbatis essent. Similiter si extraneum quis infra ambitum villae occideret, simili poena damnaretur, nisi constaret eum aliquem de villa interfecisse, vel ad redemptionem coegisse. E furibus etiam, et eis consentientibus, eadem poena ut de homicidio servetur. Si quis vero ex superbia, vel ex indignatione motus, contra aliquem extra domum suam arma extraxerit sex solidos abbati persolvat.
[Col. 0477D] 3. Si vero aliquem vulneraverit, pro vulnere similiter sex solidos persolvat abbati; et pro qualibet specie armorum, sex solidos persolvat abbati. Si [Col. 0478A] vero vulnus legitimum fuerit in profunditate, vel in longitudine, XVIII solidos vulnerato persolvat; si non legitimum fuerit, faciat laeso quod fuerit judicatum. Statutum fuit, quod si alter alterum verberaverit, sex solidos abbati persolvat, et sex verberato, nisi ipse eum repercusserit; tunc uterque abbati sex solidos persolvat. Statutum etiam fuit, quod si aliquis domum vicini sui invaserit, sex solidos abbati persolvat, et domino domus similiter. Si quis hominem, sine licentia, vel praecepto abbatis, intra villam ceperit, nisi furando, vel cum furto ipsum invenerit, CL solidos pro invasione villae abbati persolvat, et captum abbati reddat. Item, si quis bannum, vel sigillum abbatis, a quocumque factum vel interpositum infregerit, sex solidos abbati persolvat. [Col. 0478B] Similiter, quotiescunque praeco, vel nuntius abbatis, aliquid praeceperit, vel interdixerit, ab omnibus observetur; qui non observaverit, quinque solidos abbati persolvat.
4. Et hoc statutum fuit, quod si abbas miserit pro aliquo de suis burgensibus, ut ad eum veniat, sine mora ad eum veniat; si vero aliquid incoeperit antequam ad eum veniat, sex solidos persolvat abbati, nisi jam mensa ad comedendum sit ei posita, vel nisi caput suum jam incoeperit abluere, vel nisi pannos proprios inciderit, vel nisi aliqua infirmitate sit gravatus, ita quod ad eum venire non possit, vel nisi aliquis mortuus fuerit in domo sua. His peractis, ad eum statim venire non differat. Item [Col. 0478C] statutum fuit quod si abbas, vel sui, injuriam passi fuerint ab aliquo, et injuriator judicio stare noluerit, et abbas propter injuriam sibi illatam caballicare super eum voluerit, vel contra eum exercitum movere, burgenses de praecepto abbatis, super injuriantes ipsum sequantur; et si quis sine licentia abbatis, a cavallicatione abfuerit, sex solidos abbati persolvat; si de exercitu remanserit, sex solidos abbati persolvat, et damnum quod propter absentiam ejus habuerit, abbati restituat.
5. Praeterea cum magna deliberatione, et pluries requisito consilio, mercatum quod dicitur Labere, statuerunt, quod quisquis ad illud mercatum venerit, secure, et absque ullo impedimento veniret, [Col. 0478D] nisi debitor esset, vel fidejussor, vel homicida. Statutum etiam fuit, quod si quis extra terminos mercati aliquid emerit, vel vendiderit, et extra terminos [Col. 0479A] ejus retineri possit, rem emptam vel venditam custos mercati sibi retineat.
6. Praeterea, si alter alteri in mercato injuriam fecerit, abbati vel nuntio suo viginti denarios persolvat, et injuriato legitime satisfaciat. Mercatum et ejus securitas durat a die Jovis post meridiem usque ad Dominicam, donec prima celebretur. Statutum etiam fuit quod, si quis extra villam pergeret, et in via aliquam mercaturam venientem ad villam emeret, a venditore lesdam reciperet, et abbati persolveret, vel de suo daret.
7. Similiter statutum fuit quod, si quis ad domos rusticorum extra villam perrexerit, et ab eis vinum vel pomacium emerit, et per se, vel per alium in periculo suo illa ad villam attulerit, quocunque [Col. 0479B] tempore illa vendat, liber erit a lesda. Eamdem libertatem habet, si boves, vaccas, oves, capras, porcos vendiderit, nisi tantum ea in macello vel mercato statuto vendiderit. Si vero annonam, vel aliud emerit, et intra mensem et diem aliquid de illa mercatura vendiderit, lesdam pro toto dabit. Extranei vero, si aliquid venale ad villam attulerint, sive in praesenti, sive in futuro, vendiderint in introitu portarum, lesdam persolvant, vel securitatem non vendendi lemnario faciant.
8. Statutum etiam fuit quod, si mercator viator, ut pedagium possit evadere, a strata deviaverit, vel per villam transiens, pedagium non persolverit; si consequi poterit, mercaturam amittat; vel eam cum abbate componat.
[Col. 0479C] 9. Statutum etiam fuit quod qui pannos laneos in villa venales habuerit, octo solidos annuatim abbati persolvat.
10. De nundinis similiter statutum fuit quod incipiunt feria quinta post Pentecosten, et durant per undecim dies, ut omnis qui ad eas venerit, securus sit, nisi fuerit homicida, vel aliquem de villa ad redemptionem coegerit. Et quandiu durant, omnes banniti et pignorati sint absoluti. Si quis in ipsis alicui injuriam fecerit, viginti denarios pro poena dabit abbati, et quod justum fuerit faciat conquerenti, nisi homicidium in eis perpetraverit.
11. Praeterea jam dictus abbas concessit habitatoribus villae, non ad vendendum, sed ad construendas domos, faciendos focos, et ad caeteros usus, duo [Col. 0479D] nemora, unum quod dicitur Padoence, et alterum, quod dicitur Martini . . . Caetera, videlicet culta et inculta sibi retinuit, sicut a fundatoribus monasterii donata et concessa fuerunt beatissimo martyri Severo, necnon Salvatori abbati ejusdem loci sicut in membranis et privilegiis nostris scriptum est.
12. Statutum etiam fuit quod, si extranei, causa [Col. 0480A] vendendi, in animalibus, vel in plaustris aliquid abstraxerint, in exitu portarum lemnam persolvant. Idem dicimus de corariis, quod lemnam debeant dare.
13. De burgensibus villae statutum est quod in exitu non debeant dare lemnam, nisi de ferro, sale, et piscibus. Verumtamen quandiu nundinae duraverint, jam dicti burgenses, sicut caeteri homines, lemnam persolvant.
14. Statutum etiam fuit, quod si quis falsam mensuram de quacunque re, ad emendum, vel vendendum, habuerit, sine misericordia persolvat abbati sex solidos; si vero de mensura falsa vicini conquesti fuerint, pro unoquoque conquerente abbas sex solidos habeat, et conquerentibus falsarius [Col. 0480B] damnum restituat.
15. Ad ultimum videns abbas raritatem hominum, et quod de facili non posset villa populari, ut citius popularetur, dixit et concessit, quod si de hominibus Sancti Severi vellent ibi aedificia facere, quod liceret eis intra vicennium; vicennio vero transacto, si in illa vellent morari, et per annum et diem secum essent, et de suo proprio pane comederent, et sine querimonia abbatis, deinde more burgensium se haberent, nisi forte casalli eorum manerent postea desolati, tunc per filios suos, vel per seipsos, quamvis in villa aedificarent, casallos cooperiant, teneant, et serviant, et in eisdem maneant. Si vero servientes, vel conductitii burgensium exstiterint, quantumcunque abbati placuerit, de eis [Col. 0480C] tanquam de aliis hominibus voluntatem suam faciat, et eos ubicunque voluerit collocet.
16. Statutum etiam fuit et bene firmatum quod, si, portis clausis villae, aliquis in eam aliunde intraverit, vel exierit, nisi causa evadendae mortis, tamquam invasor villae judicetur et condemnetur.
17. Statutum etiam fuit quod, si quis de villa altero de suis membris majoribus se privaverit, CL solidos abbati persolvat, et cum eo de turpato membro conveniat, et de turpatione aliorum membrorum in arbitrio sit judicantium.
18. Statutum etiam fuit, quod si quis sine haerede decedat, abbas in omnibus rebus suis ei succedat; et si quis testamentum facere noluerit de rebus suis, monasterio, pro anima sua, medietatem tribuat.
[Col. 0480D] 19. Procedente tempore statutum est quod, si abbas apud se mensuram legitimam emendi et vendendi annonam semper habeat, pro mensura e venditore manus plenas annonae percipiat. In fine statutum est quod, si de novo aliquid statuendum evenerit, statuatur et conservetur. Amen.
Notitia historica
Folcard, abbé de Lobes, au diocèse de Cambrai, avait succédé à Arnoul dès 1094. Il y avait alors dixhuit ans que ce monastère, autrefois si illustre, gémissait sous l'oppression de ce dernier et du faux prieur Oibalde, qui l'avaient reduit à un état déplorable. La discipline monastique se ressentit, comme c'est presque toujours l'ordinaire, de la disette des choses temporelles.
L'hospitalité et les aumônes y étaient presque abolies, par la raison qu'on avait dissipé les fonds destinés à cet effet. Ce fut une grande occasion d'exercice pour la sagacité et le zèle de Folcard. Il fit tellement usage de l'un et de l'autre, que, dans l'espace de treize ans qu'il gouverna ce monastère en qualité d'abbé, il réussit à lui rendre quelque chose de son ancien lustre, et mourut avec la réputation d'un serviteur de Dieu exact et zélé pour la bonne discipline, surtout pour l'office divin.
Il y a de lui un mémoire sur l'état où se trouvait alors son monastère. Il le présenta à l'empereur Henri IV, et ce prince y fit droit par un diplôme qu'on a imprimé à sa suite, comme il se trouve dans la Chronique de Lobes (Spicil. VI, 601 4) . Le mémoire de Folcard est intéressant pour l'histoire de cette abbaye, principalement en ce qui regarde la conduite des anciens avoués. On sait qu'ils devaient être défenseurs et protecteurs des monastères, comme leurs pères temporels et les conservateurs de leurs privileges; et l'on voit par cet écrit qu'ils en étaient devenus les plus grands pillards. Le début qui précède le détail des misères de Lobes, et la fin sont d'un bon goût. L'auteur y temoigne la confiance de trouver au tribunal du prince la justice qu'il n'espérait pas de la part de ses ministres. Il y a laissé des marques de sa modestie et de son humilité, en s'y qualifiant abbé seulement de nom, nomine, non merito.
Epistola XIV ad Henricum imperatorem
[Col. 0481A] HENRICO, gratia Dei excellentissimo Romanorum imperatori Augusto, FULCARDUS, abbas nomine, non merito, et pusillus grex coenobii Lobiensis, augmentum coelitus victoriae et pacis, ad salutem utriusque hominis.
Salomon rex quondam pacificus primordia regni sui justitiae judicio sub contentione mulierum dedicans, super eo sententiam posteris memoriae dignam commendat, dicens: Facere misericordiam et judicium magis placet Domino quam victimae. Hujus praescripti fiducia et spe, misericordia et judicio potiundi, ego Fulcardus cum delato corpore patroni nostri, videlicet et S. Ursmari pontificis, et familia praesenti, usque ad thronum regium cum temerario ausu prorumpens (etenim subsellis imperialibus nusquam locum [Col. 0481B] obtinet justitia, omnes quippe retributionem sequuntur et munera), super multimoda afflictione et egestate nostra, et miserabili direptione praediorum, et possessionum et facultatum, ac pristinae libertatis [Col. 0482A] dominae nostrae sanctae Lobiensis Ecclesiae, oramus patienter nos audias pro tua clementia, et exaudias in tua justitia.
Ecclesia nostra, in angulo regni tui penultimo fundata, sub titulo Apostolorum B. Petri et Pauli dedicata, jam quingentis annis optima libertate potita est priorum regum, et regno et auctoritate firmiter concessa, nec non amplissima praediorum ac possessionum munificentia, pro quibus omnibus pene sibi subtractis clamat ad te, utpote vidua, quoniam non alias, si non coram te, o Caesar, obviant sibi veritas et misericordia, neque ullatenus justitia et pax ruunt in oscula. Tales igitur in abbatia Lobiensi fuerunt leges majorum, quae integrae perduraverunt usque ad Theoduinum episcopum. Castellanus Tudiniensis, [Col. 0482B] quod nobis adjacet, castri totam praefecturam abbatiae debet tenere in manu sua, nec aliquos debet sustinere defensores vel advocatos, nisi qui haereditarii sunt haereditate antecessoria: modo [Col. 0483A] habentur in villis Sancti Petri multi advocati, imo raptores, in aliquibus quinque, in aliquibus quatuor, in aliquibus tres, in aliquibus etiam septem; qui praeter tres principales generales placitos quandocunque volunt ibi sigillatim placitant: precaturas, imo rapinas, quas nullas omnino habere debent de avena, de multacibus, de denariis, de omnibus pene mobilibus contra voluntatem pauperum, non precando, sed tollendo faciunt saepius, ubi sigillatim nocturno diverticulo jacendo pauperes mansionarios omnimodis affligunt. In placitis praeter bincinam et testeiam non debet habere advocatus nisi tres denarios, et alicubi duos, modo si aliquis non placito scabinorum banno fuerit devictus sine potestate advocati, advocatus vult habere tertium denarium; [Col. 0483B] quod nullo modo debet fieri, nisi omnino resistens devictus fuerit censura advocati. In loris, in sanguinis fusura, in manumissuris, in licentia maritandi, in mortua manu, nihil debet habere advocatus, nisi minister abbati declamaverit apud eum, et ipse advocatus ei redemerit: modo aliquando tertiam partem et aliquando totas tres partes diripiendo sibi vindicant.
Legitimus advocatus totam familiam altaris Sancti Petri debet tenere in manu sua: nunc his et illis per partes in beneficium distracta depraedatur, et annihilatur non unius, sed multorum violentia. Ubicunque in vadiis advocatus tertium denarium debet habere, communiter minister abbatis, et minister advocati vadium debent oppretiare: modo [Col. 0483C] advocati hinc se separant, et secundum arbitrium suum leges suas ex integro accipiunt. Praeter haec vero quae diximus, ita nobis quidam horum sunt infesti, ut nisi quotannis quidpiam muneris ad libitum suum a nobis acceperint, etiam ipsas suae defensionis [Col. 0484A] villas qualibet occasione invadant, omnemque annonam cum redditibus exinde nobis provenientibus aut pro se accipiant, aut tandiu violenter detineant, donec majora quam prius petierunt ab invitis exigant. Crebrescentibus his apud nos malis jam triginta annis, in hoc biennium pervenit gladius usque ad animam, et dum ab aestu tribulationis quaerimus nondum inventam requiei umbram, incurrimus succisionis falcem et lanceam, quam intulisse nobis plangimus Montensis comitissae militiam, quae in succensionem ignis et depraedationem, et captivitatem et mortem redegit totam juris nostri viciniam. In his omnibus non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extensa: quanquam prohibeat gladium a sanguine, excessit terris justitia.
[Col. 0484B] Sub his diebus Eibertus, nobilis adolescens, bellico ictu vita decedens, in agonia positus S. Petrum sanctumque Ursmarum devovit sibi haeredem, quibus omnia juris sui possessiva reliquit ad sui requiem. Post triennium obitus ejus perlato corpore hujus B. patroni nostri Ursmari, omnia legitime pervadimus, seu in nostram possessionem convertimus, legitimo jure; sed praecipuum illud allodium Asgup nominatum, non est veritus sancto nobisque contradicere consobrinus illius licet injuste Henricus Marbasiae, pro quo vestrae dignitatis excellentiam seu clementiam imploramus, quatenus ejus excellentiam, quae adhuc nobis resistit, ex hoc coerceri impetremus. De caetero, ne nostra exsecremini [Col. 0484C] multiloquia, fiat querimoniae nostrae clausula. Fiat pax in virtute tua, et sic erit in turribus nostris abundantia, quibus singulis annis deficiunt etiam victualia.
Epistola ad episcopos
[Col. 0483C] ADELGORIUS, Dei gratia Magadaburgensis archiepiscopus, ALBUINUS Merseburgensis, WALERANNUS [Col. 0484C] Nuenburgensis, HEREWIGUS Misnensis, HECIL Habelbergensis, HARTBRATH Brandeburgensis, OTTO comes; [Col. 0485A] LUDOWICUS et universi orientalis Saxoniae majores et minores, REGINHARDO venerabili episcopo Halberstetensi, ERKAMBERTO Corbeiensi abbati, HEINRICO Paderbrunnensi, N. Mindensi, FRIDERICO archiepiscopo Coloniensi, N. Aquensi, O Leodiensi, G. Lutaringorum duci, RUOTBERTO gloriosissimo Flandringensium comiti, LAMBERTO archidiacono, BURICHOLDO circumspectissimo praeposito, et TANCHRADO insigni philosopho, et omnibus Christi fidelibus, episcopis, abbatibus, monachis, eremitis, reclusis, praepositis, canonicis, clericis, principibus, militibus, ministerialibus, clientibus, omnibusque majoribus et minoribus, dilectionem, orationem, et in idipsum salutem.
Multimodis paganorum oppressionibus et calamitatibus [Col. 0485B] diutissime oppressi, ad vestram suspiramus misericordiam, quatenus Ecclesiae matris vestrae nobiscum sublevetis ruinam. Insurrexerunt in nos, et praevaluerunt crudelissimi gentiles, viri absque misericordia, et de inhumanitatis suae gloriantes malitia, ecclesias Christi idololatria profanaverunt, altaria demoliti sunt, et quod humana mens refugit audire, ipsi non abhorrent in nos perpetrare. In nostram regionem saepissime efferantur, nullique parcentes, rapiunt, caedunt, fundunt, et exquisitis tormentis affligunt, quosdam decollant, et capita daemoniis suis immolant. De quibusdam visceribus extractis manus abscissas et pedes alligant; Ubi est, inquiunt, Deus eorum? Quosdam in patibulo sublatos [Col. 0485C] permittunt ad majores cruciatus omni morte miserabiliorem vitam pertrahere, cum vivi aspiciant se per abscissionem singulorum membrorum mortificari, et ad ultimum caeso ventre miserabiliter eviscerari. Quamplures vivos excoriant, et cute capitis abstracta, hoc modo larvati in Christianorum fines erumpunt, et se Christianos mentientes, praedas impune abigunt. Fanatici autem illorum quoties comessationibus vacare libet, Ferus in dictis, capita, inquiunt, vult noster Pripegala. Hujusmodi fieri oportet sacrificia. Pripegala, ut aiunt, Priapus est et Beelphegor impudicus. Tunc decollatis ante profanationis suae aras Christianis, et horrendis vocibus ululantes: Agamus, inquiunt, dies laetitiae, victus est Christus, vicit Pripegala victoriosissimus.
[Col. 0485D] Hujusmodi afflictiones sine intermissione vel toleramus vel formidamus, quoniam eos semper progredi et in omnibus ingemiscimus bene prosperari. Itaque, fratres charissimi, totius Saxoniae, Franciae, Lutaringiae, Flandriae episcopi, clerici et monachi, de bonis sumite exemplum, et Gallorum imitatores in hoc etiam estote: clamate hoc in ecclesiis: Sanctificate jejunium, vocate coetum, congregate populum, annunciate hoc, et auditum facite in omnibus terminis praelationis vestrae. Sanctificate bellum, suscitate robustos. Surgite principes contra inimicos Christi, arripite clypeos, accingimini, filii potentes, et venite omnes viri bellatores. Infirmus dicat, [Col. 0486A] Quia fortis sum ego, quoniam Dominus fortitudo plebis suae, et protector salvationum Christi sui est. Erumpite et venite omnes, amatores Christi et ecclesiae, et sicut Galli ad liberationem Jerusalem vos praeparate. Jerusalem nostra, ab initio libera, gentilium crudelitate facta est ancilla. Hujus muri propter peccata nostra corruerunt. Sed ruina haec sub manu vestra, quatenus lapides pretiosi omnes muri ejus et turres Jerusalem gemmis aedificentur. Plateae ejus sternantur auro mundo, et prae horrendo sonitu gentilium in conspectu Pripegalae cantetur in ea canticum laetitiae, et pro immolatione de Christiani sanguinis effusione, carnem et sanguinem edant pauperes et saturentur, ut laudetis Dominum qui requiritis eum, vivantque in saeculum saeculi [Col. 0486B] corda vestra, ut non deficiat de ore vestro alleluia, alleluia.
Ad hoc bellum devotas offert manus cum populo suo rex Dacorum et alii principes per cicuitum. Ipse etiam rex noster, hujus belli auctor, cum omnibus quos poterit adducere promptissimus erit adjutor. Sabbato in hebdomada Rogationum erit conventus noster Mersburch, et ubicunque in orientali Saxonia opportuna habemus loca.
Sanctissimi Patres, monachi, eremitae atque reclusi, optimam partem cum Maria elegistis; sed quia nunc tempus ita exigit, de contemplationis quiete cum Martha surgendum est vobis, quoniam fratribus vestris plurimum turbatis, cum Martha [Col. 0486C] admodum necessaria est Maria. Vobis loquimur, imo in nobis Christus loquitur vobis. Surge, propera amica, columba mea, et veni. Flores bonae operationis apparuerunt in terra principum nostrorum, tempus putationis advenit idololatriae, vox turturis audita est, quoniam casta mater Ecclesia ingemiscit de idololatriae spurcitiis. Nemo accendit lucernam et ponit sub modio, sed super candelabrum, ut qui ingrediuntur lumen videant. Luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona. Surge itaque, sponsa Christi, et veni. Sonet vox tua in auribus Christi fidelium, quatenus omnes ad Christi festinent bellum, Christi militibus veniant in adjutorium. Gentiles isti pessimi sunt, sed terra eorum optima, carne, melle, farina, . . . . avibus, et si excolatur, [Col. 0486D] omnium de terra ubertate proventuum, ita ut nulla ei possit comparari. Sic aiunt illi quibus nota est. Quapropter, o Saxones, Franci, Lotharingi, Flandrigenae famosissimi et domitores mundi, hic poteritis et animas vestras salvifacere, et si ita placet, optimam terram ad inhabitandum acquirere. Qui Gallos ab extremo Occidente progressos in brachio virtutis suae contra inimicos suos in remotissimo triumphavit Oriente, ipse tribuat vobis voluntatem et potentiam, hos affines et inhumanissimos gentiles subjugare, et in omnibus bene prosperari.
Epistola ad Leodienses
(Vide Chronicon S. Huberti Andaginensis, Patrologiae t. CLIV, col. 1428.)
Notitia historica
[Col. 0487A] Hugo vir fuit primae nobilitatis, ut pote qui ex Burgundiae ducum stirpe prodierat; prior S. Marcelli Cabilonensis, imo, ut videtur, monachus, neque enim, ut observat noster Mabillon, verisimile est tunc temporis saeculares monachorum priores exstitisse. Eum Lugdunensem camerarium vocat R. P. Pagi, quo fundamento nescio. Fuit deinde Diensis episcopus, sedis apostolicae legatus, Lugdunensis archiepiscopus et cardinalis. Jam ostendimus eum ad sedem Lugdunensem evectum ante annum 1086, at quo definite anno pedum illud susceperit, dictu difficile est. Annum 1080 assignant Baronius, et D. le Laboureur, in Insulae Barbarae Ruderibus, cap. 17, octogesimum secundum supra millesimum, Sammarthani fratres et Mabillonius noster, sequentem [Col. 0487B] D. de Lamures. Prima sententia inde confutatur, quod ubique annis 1080, 1081, imo et 1082, Diensis episcopus constanter appelletur. Sic Gregorius VII, lib. VII, epist. 12, quae data est III Nonas Januar., indict. III, id est anno 1080, scribens Manassi Remensi archiepiscopo, ait: «Volumus te coram vicario nostro, Diensi videlicet episcopo, in concilio Lugdunensi sisti;» et in vigesima data XV kalend. Maii indict. III: «Sciat fraternitas tua quod depositionis sententiam a legato nostro Diensi episcopo in Lugdunensi concilio prolatam, nos in Romana synodo apostolica auctoritate firmavimus.» Eadem habet, lib. VIII, epistolis 17, 18, 19. Sic etiam in Historia S. Arnulphi. Theobaldus de Petra-fonte Suessionensis episcopus, obiit anno 1080. Episcopatum [Col. 0488A] favore regis obtinuit Ursio, sed cum in eo aliquid reprehensione dignum esse Gregorio relatum fuisset, datis litteris ad Hugonem Diensem episcopum et tunc Galliarum legatum ut de ejus vita inquireret, hic concilium indixit Meldis, cui cum se sistere renuisset Ursio [Col. 0487] Acta SS. ord. Bened. saec. VI, part. II, pag. 531 et 556. , depositus est, et in praesulem electus Arnulphus, ac post electionem venit ad Hugonem Diensem, a quo Diae ut videtur, consecratus est Dominica ante Natalem Domini quae accidit XIV kalendas Januar. Sic in collectione conciliorum Labbeana, Hugo Diensis episcopus S. R. E. legatus concilium Avenionense celebravit anno 1080. Sic in charta electionis Walterii in Cabilonensem episcopum, factae anno incarnati unigeniti Verbi 1080, inter fautores illius electionis recensetur domnus Gibuinus [Col. 0488B] archipraesul eximius sacrosanctae cathedrae Lugdunensis. Vivebat ergo tunc et Lugduni praeerat; Diensis ergo praesul erat Hugo noster. Sic in Chronico S. Petri Vivi Senonensis auctore Clario monacho, t. II, Spicil., pag. 747: «Anno 1082, XIV, kalendas Novemb., obiit Walterius Meldensis episcopus, et in sequenti septimana Hugo Diensis episcopus, Romanae Ecclesiae legatus, congregavit concilium in eadem urbe, et ordinavit episcopum in eadem urbe Robertum abbatem Ecclesiae Resbacensis.» Mabillonii sententiam tradit vir coaetaneus, et legato nostro familiaris Hugo Flaviniac. in Chronico Virdunensi, his verbis: «Defuncto per id temporis Lugdunensi archiepiscopo Gebuino, cum varia quorumdam esset electio, dominus Hugo Diensis episcopus, [Col. 0489A] electione cleri et populi, auctoritate et praecepto Romani pontificis, in archiepiscopum Lugdunensem promotus est anno Jesu Domini 1082» Si tamen verum est, quod fert vetus ecclesiae instrumentum a Severtio relatum, sedem eum tenuisse annis XXIII, mensibus VIII, diebus VII, cum constet eum vita functum fuisse nonis Octobris anno 1106, inisse anno 1083 cum de Mura dicendum est. Ad eum scripta videtur Gregorii epistola 18 libri IX, quae caret titulo, et in qua sic loquitur: «Summopere procurandum tibi est ut in magna sede Lugdunensi non diu differatur ordinari episcopus . . . Quod si cito non potest reperiri, ex apostolica tibi praecipimus auctoritate ut rogatus a fratribus tuis, et electus ab ejusdem Ecclesiae filiis, indubitanter praesumens de adjutorio [Col. 0489B] coelesti ad regimen praedictae Lugdunensis accedas Ecclesiae, imitando . . . B. Petrum, qui de minori Ecclesia Antiochena translatus est in Romanam.» Scribit ad eum Gregorius VII: «Dilecto, inquit, fratri et coepiscopo H . . . Lugdun. archiepiscopo sal. Abbas praesentium lator retulit nobis officium sibi ecclesiaeque suae a fraternitate tua fuisse interdictum,» quod loco statuto ad dirimendam ejus cum abbate Casae Dei litem se sistere contempsisset, jubetque ut ei officium restituat et litem componat.
Anselmus, Lucensis antistes, ad finem epistolae Pontio Fraxineti abbati datae ante annum 1086, quo decessit, suo nomine salutari jubet domnum Lugdunensem archiepiscopum, «si tamen rationabilis necessitas a totius orbis necessitate excusat. Si enim [Col. 0489C] aut timore, aut negligentia, aut quietis noxiae amore matrem suam Romanam Ecclesiam visitare et liberare de manu mortis distulerit, reus erit judicio, nisi sine mora venire et in omnibus auxiliari studuerit.» Tanta tunc temporis erat ejus fama, tantaque de eo concepta a Gregorio existimatio, ut instante obitu rogatus pontifex ut in tanta rerum perturbatione successorem designaret, trium dederit optionem, quorum unus Hugo Lugdunensis archiepiscopus. Sed quae postea gessit de ejus fama plurimum detraxere; et electo Desiderio abbate Casinensi, aliquid humani passus est, imo animum invidia exulceratum et odio tabescentem ostendit in epistola ad Mathildem comitissam, apud Hugonem Flaviniacensem [Col. 0489D] in Chron. Virdun. Scribit enim Casinensem abbatem, antequam ipse Romam advenisset, electum fuisse in pontificem, seque ut et caeteros fratres, hominum magis quam Dei respectu, ejus electioni assensum praebuisse. Ast ubi Casini eum convenisset tam nefanda ex ejus ore se audivisse, ut statim deprehenderit quam intolerabiliter Deum in ipsius electione offendissent. Eum quippe dixisse quod, nisi ex ipsius ore audiisset, nequaquam crederet se Henrico dicto regi fidem dedisse, quod ad obtinendam Romani imperii coronam fideliter eum adjuvaret; eumdemque suo ipsius consilio et persuasione adductum fuisse ad B. Petri terras invadendas. Ad haec in sui suorumque audientia addidisse, Romanum electum, quisquis tandem futurus esset, excommunicatum [Col. 0490A] fore, nisi Attonem cardinalem, Mediolanensem electum, quamvis a Gregorio papa, ipso subscribente, publice excommunicatum et sine poenitentia defunctum, beatum esse pronuntiaret; seque non in alia, nisi in qua ipse est, gloria futurum orare. Addit se horum omnium testes advocare H . . . et B . . . qui vel ipsi de ejus ore audierunt, vel bonis viris quibus indubitanter credunt referentibus, se audivisse dixerunt. Denique eumdem abbatem decreta domini sui papae Gregorii, aliorumque sanctorum Patrum palam improbare ac destruere. Saepissime electionem suam non secundum Deum, sed tumultuarie factam asseruisse. Quae omnia cum ipsum pontificatu indignum probarent, sibi aliisque visum fuisse ut electione, toties ab eo refutata, Ecclesiae [Col. 0490B] reddita, sub praetextu designandi episcopi, Capuam adeundum, ibique Romanum pontificem eligendum; seque revera cum abbate Massiliensi, Aquensi archiepiscopo, aliisque Salerno illuc venisse, Casinensem vero abbatem suos asseclas perpulisse, ut se ad sumendum pontificatum quasi cogerent; at se cum episcopo Ostiensi et Witmundo monacho, ac aliis ejus institutioni obstitisse, nisi de quibusdam quae contra ejus famam vulgabantur se purgaret: eum vero negasse se id facturum, iterumque electionem suam refutasse, sicque convertum solutum fuisse. Desiderium interea consecratione Alfani in Salernitanum episcopum, ducem sibi conciliasse, ejusque favore fultum, et pluviali sibi imposito, Romam iter instituisse, Ostiensi, seque [Col. 0490C] ac suis inconsultis et prorsus ignorantibus. Verum hunc, qui ei hactenus restiterat, veritum ne, si ab alio consecraretur, sua dignitate privaretur, propositi et factae sponsionis immemorem abbati reconciliatum, reverentiam ei per omnia, uti papae exhibuisse. Addit Hugo Flaviniacensis tantum crimen non diu inultum mansisse, consecratum Victorem cum missas apud S. Petrum diceret, infra actionem judicio Dei percussum fuisse, et quamvis tarde, cognoscentem se errasse, se ipsum deposuisse, et accitis fratribus de Monte Casino, qui secum aderant, praecepisse se illo deferri, et in capitulo non ut papam, sed ut abbatem sepeliri.
Haec quo horribiliora, eo minus fide digna sunt, [Col. 0490D] certe relatis a scriptoribus coaetaneis contraria, et etiam a verisimilitudine omnino aliena videntur, unde ut falsa, ut mendacia saltem in plerisque rejicienda: fuere tamen semina schismatis illius, quod Hugo una cum Richardo Massiliensi abbate excitavit; ob id ambobus in Beneventano conventu a communione remotis anno 1087. Schismatis tamen infamiam a se repellere nititur in epistola ad eamdem Mathildem scripta an. 1088, post Urbani pontificis electionem, in qua sic loquitur: «Et nos quidem licet de recuperatione electionis D. abbatis Montis Casini a quibusdam S. R. Ecclesiae episcopis et cardinalibus presbyteris dissenserimus; unde aliquibus illorum cur nobis aliter videretur, etiam apud Capuam palam rationes reddidimus, tamen scire vos [Col. 0491A] volumus ab unitate eorum, in corpore sanctae Ecclesiae ad serviendum B. Petro divina dignatione compacti sumus, nec discessisse, nec in perpetuum Deo miserante discessuros, imo habere propositum apostolicae sedis profectibus modis omnibus deservire.» Tum in eadem de Hugone abbate et monachis Cluniacensibus conqueritur sibi tantas ab eis injurias inferri, ut eas pati non possit, nempe se ab illis ut schismaticum et schismatis auctorem et uti excommunicatum vitari, allegatis quibusdam Urbani papae litteris, quas suspectas reddere conatur, etc. Si in illum commotus est Urbanus, statim sedatus est, statim ei ab ipso sedis apostolicae legati dignitas restituta: hoc eodem quippe anno absolutionem in extremis Theoderico Virdunensi episcopo, qui Henrico [Col. 0491B] imperatori praefracte adhaeserat a duobus monachis concessam approbavit synodus «cui praesidebat legatus apostolicae sedis Hugo, quondam praesul Diensis, tunc Lugdunensis episcopus,» inquit Hist. episc. Virdun. a Laurentio de Leodio conscripta. Idem testatur Petrus Venerabilis, lib. I, Miracul., cap. 22, his verbis: «Erat tunc forte in loco Lugdunensis Ecclesiae archiepiscopus venerabilis Hugo multa morum probitate et religiosa conversatione, a D. papa Urbano cunctarum ferme Galliarum constitutus legatus.» Idem probat quod anno 1090, cum Salmurii esset, lis quaedam de Campiniaco jam diu agitata inter monachos S. Sergii et S. Albini Andegavenses delata est ad ipsum virum spectandae virtutis et totius Galliae primatem, inquiunt, [Col. 0491C] qui eam episcopis provinciae definiendam commisit.
Anno 1092, Poppo Trevirensis clericus electus est in Metensem episcopum, et quia eum a Trevirensi antistite schismaticorum communione contaminato ordinari timebat Jarento abbas Divionensis, Hugonem Lugdun. archiepiscopum cum duobus suis suffraganeis Matisconensi et Lingonensi praesulibus, «per bella et gladios, cum omnia mortem intentare viderentur, Metim usque deduxit,» a quo Poppo consecratus est «prima hebdomada Quadragesimae. Sequenti anno Richerius pro consecratione sua Lugdunum veniens, cum sacramento se de simonia purgasset, in die sancto Paschae consecratus est.» Ita Hugo Flaviniensis. Aliter Laurentius de Leodio [Col. 0491D] in Historia episcoporum Virdunensium, qui de Richerio sic loquitur: «Anno Incarnat. 1088 Richerius electus est Virduni episcopus; sed quia Romanae Ecclesiae offensam incurrerat, septem annis sine episcopali benedictione permansit: donec a Rodulfo S. Vitoni abbate, anno quo Urbanus papa apud Clarummontem synodum celebravit, Lugdunum ductus est ubi eum Hugo archipraesul post abjurationem Henricianae partis in S. Paschali Sabbato in presbyterum, in die autem festo in antistitem consecravit. Reversus, a coepiscopis suis Poppone Metensi et Pibone Tullensi, et a tota urbe decentissime susceptus est.» Anno 1093 cum Lambertus electus Atrebatensis antistes a metropolitano suo pro consecratione sua deluderetur, Romam profectus est, et [Col. 0492A] in itinere ab Hugone «lucerna ardente et lucente in domo Domini, laudabiliter honorabili, et honorabiliter laudabili, Lugdunensi primate, et apostolicae sedis legato exceptus est, et apud Lugdunum per sex dies pro nimia aquarum inundantia et hiemis asperitate detentus,» et omnibus ad iter necessariis instructus; cui et ex itinere reverso dedit epistolam ad Robertum Flandriae comitem commendatitiam. Anno 1094 habitum est concilium Augustodunense, quod Bertholdus ex vulgari vocabulo Autun Ostionense nuncupat, praefuit Hugo noster, adfuere 32 episcopi, abbatesque quamplurimi. In eo inter alia renovatur excommunicatio Henrici imperatoris, Guiberti antipapae, et Philippi Franciae regis qui, rejecta Bertha conjuge, Bertradam induxerat. Exstat [Col. 0492B] Hugonis epistola qua Lambertum Atrebatensem episcopum ad hanc synodum invitat. Praefuit et alteri Aeduensi hoc eodem anno, ut et Brivatensi, et Dolensi colloquio. Eodem anno dedit Cluniacensibus monachis ecclesiam S. Desiderii in Bressia; et in festo S. Joannis Baptistae, jubente Urbano II, Fulconem Andegavi comitem in monasterio S. Florentii absolvit ab excommunicatione qua innodatus erat. Litteras absolutionis exhibent Sirmondus in elogio Gofridi Vindocinensis, et tom. I Gall. Christ., pag. 3. Circa id tempus prodigium illud accidit quod describit Petrus Venerabilis De miraculis, lib. I, cap. 22. Ingenti flamma Marciacensis parthenonis omnia devastante, «erat tunc forte in loco Lugdunensis Ecclesiae archiepiscopus . . . cursim monialium claustrum [Col. 0492C] ingreditur, omnes summa instantia, ut periculo cedant, hortatur; cumque illae omnino renuerent, et prius se posse mori quam propositum infringere constanter affirmarent, ait: Ex auctoritate B. Petri et D. papae, atque abbatis vestri obedientia vobis praecipio ut ad praesens hinc exeatis . . . . Ad haec quaedam magnae nobilitatis: Noli, inquit, hoc nobis injungere, quod nobis agere non licet; sed sicut nos ignem praecipis fugere, ita magis igni, ut a nobis fugiat, virtute Christi armatus injunge. Ad quam mulieris fidem stupefactus archiepiscopus, ac subito et ipse fide repletus, ait: In nomine Domini, et per virtutem fidei hujus quae nunc locuta est, recede, ignis pestifer, ab ancillarum Dei habitaculis . . . [Col. 0492D] His a pontifice verbis prolatis, repente immensitas flammarum invisibili virtute repressa . . . ultra procedere non potuit, et absque ullo humano subsidio, absque aliqua pluviae gutta, incredibili celeritate semetipsam exstinxit.» Eodem denique anno, indict. II, dedit Hugoni Cluniacensi altare de Reortorio cum ecclesia S. Pauli infra ejusdem castri munitionem, sub annuali censu V solidorum, cujus media pars solvenda foret in festo sancti Martini, media in Purificatione B. M. ex chartario secundo Cluniac., fol. 212, charta 339.
Anno 1095 ad Placentinam in Longobardia synodum vocatus, cum non venisset, nec legatum cum canonica excusatione pro se direxisset, ab officio suspensus est, inquit Bertholdus Constantiensis; [Col. 0493A] haud diu tamen stetit pontificis indignatio, plena satisfactione accepta. Eodem anno II Nonas Aprilis, iter arripuit ad S. Jacobum, honesto clericorum et laicorum comitatu decoratus, et apud Anicium tribus diebus remoratus cum maxima difficultate ab eis avulsus est. Venit ad S. Jacobum imminente vigilia Pentecostes, et in die sancto missarum solemnia ad altare sancti publice celebravit, astante episcopo et clero populoque infinito. In crastinum reversus est, et Lugdunum intravit die tertia ante nativitatem S. Joannis Bapt. Eodem anno, sed die incerto, subscripsit praecepto Philippi I Francorum regis de subjectione Mausiaci coenobio Cluniacensi. Urbanum papam in Gallias ingressum comitatus est, et cum eo Cluniacum venit, et altare in nova basilica consecravit. [Col. 0493B] Adfuit concilio Arvernensi cui praesidebat summus pontifex. In eo cum Bituricensi archiepiscopo electus arbiter litis Hugonem Cluniaci abbatem inter et Pontium Casae-Dei archimandritam, de cella Boortensi motam, eam definiit, et cellam Cluniacensibus asseruit Kalendis Decembris. Vidimus supra confirmatum Lugdunensibus archiepiscopis in quatuor Lugdunenses provincias primatum a Gregorio VII. Cum illarum archiepiscopis in hac synodo expostulavit Hugo, quod illum qua data occasione minuere, imo et non agnoscere conarentur. Hinc, Urbano jubente, lecta sunt omnia ad illum pertinentia monumenta. Deinde in jus vocatus Richerius Senonensis antistes, cum judicium variis dilationibus et induciis eludere tentaret, tandem «ex totius synodi [Col. 0493C] favore et judicio sancitum est Senonensem archiepiscopum Lugdunensi tanquam primati subjectionem obedientiamque debere. Cui profecto sententiae se humiliter obedituros,» ut data fide promiserant, «Senonensis Ecclesiae suffraganei propria quisque voce professus est. Id ipsum insuper de Rothomagensi Ecclesia confirmatum est. De Turonensi enim, quia jam a retroactis temporibus sine refragatione obedierat, nulla jam quaestio movebatur.» Nec sic acquiescente Richerio, Urbanus «toto consentiente concilio,» ei pallii usum et suffraganeorum obedientiam, donec ipse obediret interdixit. Repetita fuit et iterum confirmata sententia in Turonensi et Nemausensi synodis: sed nec sic vinci [Col. 0493D] potuit Richerii pervicacia. De his omnibus sententiis conquestus est apud Ivonem, a quo consilium retulit sapientia plenum, scilicet ut rei judicatae interim pareret, donec authenticis instrumentis, si quando reperiri possent, Ecclesiae suae libertatem posset demonstrare. Consilium respuit Senonensis antistes, sicque Ivonem coegit a reverentia Senonensis Ecclesiae sibi papae decreto interdicta, recedere: unde cum pro Sancionis electi Aureliarum episcopi ordinatione evocatus fuisset a Richerio ad castrum Nantonense, mandato parere recusavit, propter primatum Lugdunensis Ecclesiae, quem irrationabiliter refutabat. Et ipse cum aliis provinciae suffraganeis manum imposuit Sancioni. Quid quod ob ejus inobedientiam, eadem causa agente Hugone nostro repetita est in [Col. 0494A] Turonensi pariter et Nemausensi concilio, et simili modo definita, ut patet ex altera Urbani bulla ad Lugdunensem archiepiscopum. Nihil his commotus Richerius maluit interdictus obire, quam Ecclesiae suae dignitati tantisper derogare. Non me latet quid reponant Lugdunensis primatus adversarii, falsam esse et supposititiam Urbani bullam. Verum si id admittitur, ruunt omnia antiquitatis monumenta, vix enim ullum est quod majoribus nixum sit testimoniis. Illam edidit D. de Marca ex vetusto codice Lugdunensi. Deinde ejus, ut aiunt, Vidimus, Lugdunensis in rebus ecclesiasticis judex publice ac in solemni foro exaravit anno 1409, et a quatuor notariis subscribi curavit, quo nihil in hisce rebus solemnius haberi potest. Tertio Martinus V in diplomate [Col. 0494B] dato Genevae 1 Augusti, primo sui pontificatus anno, Christi 1418, utramque Urbani bullam refert. Quarto in ms. Centii camerarii canone VII, sic legitur: «Lugdunensis Ecclesiae primatus restitutus est super Lugdunensem, Senonensem et Rothomagensem provincias:» quae eadem verba se in pervetusto codice Ananiensis abbatiae vidisse asserit Baluzius in notis ad lib. De concordia sacerdotii et imperii, tom. II, pag. 286. Denique ea omnia quae in bulla continentur, ab Ivone Carnotensi praesule qui Claromontensi concilio adfuerat, referuntur, ut ex jam dictis et ex infra dicendis palam est. Ut vero quae ad hanc controversiam pertinent, simul et semel exponam, Richerio Senonensi archiepiscopo e vivis sublato, in ejus locum electus est Daimbertus: [Col. 0494C] occasionem nactus Lugdunensis antistes vetuit ne ei prius manus imponeretur, quam debitam Lugdunensi Ecclesiae obedientiam professus fuisset; ut docet Ivonis ad ipsum epistola sexagesima. In ea primo significat se suosque comprovinciales episcopos «manus a consecratione Senonensis electi continuisse,» ex ejus imperio. Mirari se tamen asserit eum praecepisse ut «Senonensis electus ante consecrationem suam sibi praesentaretur, et jure primatus sui subjectionem et obedientiam profiteretur, quod hactenus nec in Senonensi provincia nec in aliis antiquitas instituit, nec consuetudo servavit.» Unde obtestatur ut si nihil in eo, quod sacris canonibus obviet, repertum fuerit, secundum antiquum morem [Col. 0494D] consecrari permittat. «Quod si huic petitioni nostrae acquieveritis, inquit, consecrato omni studio persuadebimus ut primatum Lugdun. Ecclesiae vobis sicut primati suo deferat, et omnem debitam reverentiam secundum traditiones Patrum exhibeat. Qui si acquiescere noluerit persuasionibus, nos tamen ab his quae praeceperit apostolica sedes non recedemus.» Rescripsit Lugd. antistes epistolam quam videre est in Misc. Baluz. t. VI, p. 426. Scripsit et ad Urbanum epistolam sexagesimam quintam idem Ivo: «De Senonensi electo, cujus consecratio a legato vestro Lugdunensi archiepiscopo ob hoc impeditur, quia ei jure primatus sui, ante consecrationem suam, obedientiam non profitetur, quid nobis agendum sit rescribat vestra paternitas.» In Ivonem [Col. 0495A] commotus fuit Urbanus, et ut ipse putabat, agente Hugone legato, de quo sic in epistola 67 ad eum pontificem, quia in ea epistola nonnulla «verba secus quam vellet sonuerant, maxime de primatu Lugdunensi . . . secundum quod affectus fuit, participem vos, inquit, suae amaritudinis fieri voluit.» Demum cum nihil proficeret Daimbertus, Romam profectus est, et a pontifice conditione apposita consecratus. Postea tamen Romam iterum profectus tum pro causae primatus actione, tum «pro communi synodica vocatione,» praesentibus Hugonis legatis Ismione Diensi episcopo, Girino decano, etc., sedis apostolicae cogente judicio, omni demum tergiversatione posita, in manibus Urbani professus est se et Lugdunensis Ecclesiae primatum agnoscere, [Col. 0495B] et Hugoni ejusque successoribus tanquam primatibus obsecuturum, protestatus insuper, statuto a pontifice tempore, se Lugdunum venturum, et in conspectu Lugdunensis Ecclesiae id ipsum ore proprio professurum. Promissis vero stetisse inde manifestum est, quod ipsi rescribens Hugonis successor haec habeat: «Meminisse potes quia, ex quo amicitiam et familiaritatem Ecclesiae Lugdunensis recuperasti, gratulanter te vidit, exsultanter recepit, et quanta potuit affectione honoravit.» Id ipsum testatur Goffridus Vindocinensis abbas epistol. 18 lib. II: «Roma cum rediissem, inquit, et Lugduni a domino primate . . . . . . honorifice susceptus fuissem, audivi ab ipso archiepiscopo . . . . domnum Senonensem cum illo fecisse pacem; et omnem obedientiam illi, tanquam [Col. 0495C] suo primati, promisisse.»
Anno 1096 Urbanum Turonos comitatus est, ibique adfuit concilio a pontifice celebrato, subscripsit et compositioni litis inter Cormeriacenses monachos et ecclesiam S. Martini Turonensis; definitioni papae qua S. Crucis et sancti Nicolai de Lausduno ecclesiae monasterio Trenorchiensi adjudicatae sunt adversus abbatem S. Florentii; ac tandem ecclesiae Majoris Monasterii consecrationi. Hoc eodem anno Guillelmus Forensis comes ecclesiam S. Juliani de Mondonio, quam comites Forenses per multa tempora in fevo ab ecclesia S. Stephani Lugdunensis tenuerant, in manus Hugonis archiepiscopi restituit: Hugo vero dedit eam in manu Pontii abbatis Casae-Dei, [Col. 0495D] hocque donum confirmavit Lugduni in conventu canonicorum.
Mirum quanta benignitate, qua reverentia, quali munificentia Anselmum exsulem apud se receperit, et quanta mutuo devincti sint amicitia. Inita jam fuerat priusquam Anselmus Cantuarienses infulas induisset, ut patet ex ipsius epistolis 11 et 17, libri secundi. Hinc cum anno 1095 turbata omnia forent in Anglia, quia Urbanum pro legitimo pontifice, adversus regis propositum, se habere professus fuerat, scripsit Hugoni nostro consulens num inter tot turbas satius non esset episcopatum abdicare quam sine fructu retinere (lib. III, epist. 34) . Anno sequenti cum in Galliam venisset, ac Lugdunum [Col. 0496A] profecturus nuntium praemisisset ad archiepiscopum, hic magno se illius videndi desiderio teneri per digniores ex suis familiaribus significavit, et ut quantocius ad se veniret exoravit: ubi vero Lugdunum attigit vir sanctus, incredibile dictu est quanta cum veneratione exceptus fuerit. Anno 1099 Roma Lugdunum reversus, ibi non sicut hospes aut peregrinus, sed vere sicut indigena et loci dominus habitus est, episcopalia munia, non secus ac in propria ecclesia exercens, sacramenta conferens, omnique jure vel invitus gaudens. Tanta in eum Hugonis reverentia, ut missas celebranti suffraganei loco serviret, ubicunque sermonem facienti ad pedes sederet. Unde in epistola ad Hugonem Cantuariensem archidiaconum, quae nona est in Spicil. tom. IX, [Col. 0496B] in qua refert quam benigne ubique ab episcopis exceptus fuerit, haec habet: «inter quos venerabilis archiepiscopus Lugdunensis gaudet ad praesens se suam mihi munificentiam copiose et honorifice exhibire et desiderat me semper secum, quandiu exsul ero ab ecclesia nostra, manere.» Anno 1103, cum iterum ex Anglia egredi cogeretur sanctus pontifex, Roma Lugdunum repetiit, ubi ab archiepiscopo, pro more solito, summo honore exceptus, apud eum anno integro et mensibus quatuor hospitatus est. Exstat inter Anselmi litteras, Hugonis ad ipsum epistola, qua significat se incolumem Jerosolymis rediisse, eumque invitat ut, si a rege Anglorum divexetur, ad se declinare non dedignetur, «et ad domum vestram, inquit, quae vestra fuit, et quae modo vestra [Col. 0496C] est, et de die in diem semper melius vestra erit.» Sed jam ad Hugonis annales.
Anno 1097 Berardum Lugdunensem archidiaconum consecravit in episcopum Matisconensem; Hugonem monachum San-Benignianum concessit Flaviniacensibus in abbatem, eumque ad se profectum, ad Haganonem Eduensem remisit consecrandum, scriptis ad episcopum litteris quas ipse Hugo refert in chronico. Litem quoque quam habebant monachi Trenorchienses cum Cluniacensibus ad sedem Romanam perlatam, remisit Urbanus ad pontificem nostrum, qui eam statim composuit.
Anno 1099 rem fecit aeterna memoria dignam, Cisterciensis monasterii et ordinis primordia fovens. [Col. 0496D] Cum enim S. Robertus Molismensis abbas cum nonnullis monachis regulam S. Benedicti absque ulla mitigatione servare decrevisset, timens Lingonensis episcopi auctoritatem, qua jam a Vivico revocatus fuerat, Molismo cum sex sociis profectus, Lugdunum petit, atque Hugoni archiepiscopo suum suorumque propositum exponit, praesidium et favorem postulat: ille non statim acquiescit, jubet ut Deum consulant, ac sibi rescribant: morem gerunt, constantem in proposito voluntatem significant: quibus in hunc modum respondet [Col. 0495D] Exord. mag. Cisterc. cap. 12. : «Hugo Lugdunensis episcopus, et A. S. legatus, Roberto Molismensi abbati et fratribus cum eo secundum regulam S. Benedicti Deo servire cupientibus. Notum sit [Col. 0497A] omnibus de S. matris Ecclesiae profectu gaudentibus» etc. Vide infra inter epistolas Hugonis. Nec id solum, sed et solitariorum Cisterciensium sanctimoniam commendavit Odoni Burgundiae duci, a quo plurima acceperunt. Interea Romam profecti Molismenses, abbatem suum in concilio Molismo restitui maximo deposcunt ardore. Eorum questibus commotus Urbanus scribit Hugoni, his verbis: «Coacti, dilectioni tuae per praesentia scripta mandamus, significantes gratum nobis existere, ut, si fieri possit, abbas ille ab eremo ad monasterium reducatur. Quod si implere nequiveris, curae tibi sit ut et qui eremum incolunt conquiescant, et qui in coenobio sunt regularibus disciplinis inserviant.» Acceptis his litteris concilium coegit Hugo, cujus [Col. 0497B] suasu jussit, licet invitus, Molismum regredi Robertum et de synodi decreto Lingonensem antistitem monuit ut illud exsecutioni demandari curaret.
Anno eodem 1099 concilium provinciale indixit apud Petram Incisam, et Daimbertum Senonensem ad illud invitavit; quod cum Ivoni videretur contra jus, mordaces ad illum scripsit epistolas, in quarum una non id duntaxat arguit, sed et eum carpere videtur, quod facilior esset in excommunicationibus, interdictisque decernendis, nullo sui, multo autem aliorum periculo. Circa hoc tempus Paschalis Urbano suffectus, morem decessorum suorum deserens, vices suas in Galliis, non Hugoni, aliive Gallo commisit, ut illi fecerant; sed legatos misit ex Italia, quorum immoderatione fatigati nostrates, ipsos [Col. 0497C] aegre tulerunt. Hinc Ivo Carnotensis, suo collegarumque nomine papam rogavit ut alicui Cisalpino legationem injungeret; «cui sollicitudini, inquit, nullum cognovimus magis idoneum quam D. Lugdun. archiepiscopum qui et in eodem officio jam diu ministravit, et ut experimento cognovimus tam Romanae Ecclesiae quam Transalpinis mirabiliter profuit.» Stetit nihilominus in proposito Paschalis, misitque legatos Joannem et Benedictum, qui concilium indixere Augustoduni et habuere Valentiae anno 1100, II Kal. Octobr. Ad illud invitarunt Hugonem, qui tamen non accessit, quia infirmabatur, inquit Chronic. Virdun., sed misit legatos suos, quin nec adfuere ejus suffraganei Lingonensis et Cabillonensis episcopi, [Col. 0497D] «prohibiti ut dicebatur ab eodem Lugdunensi,» inquit idem chron. Imo et quod adversus Norgaudum Aeduensem episcopum in hoc et postea in Pictaviensi concilio sanxerant legati palam improbavit, et ita tandem egit ut infringeretur; scilicet ingens et excelsus animus suetus imperio, inferius nunc gravitate et dignitate sua arbitrabatur subjici et parere minoribus, atque ut videtur ea omnia vitandi causa Hierosolymitanum iter animo concepit, legatos Romam [Col. 0498A] misit qui papam ea de re consulerent: annuente Paschali, legationemque apostolicae sedis in Asia offerente, iter aggressus Romam petiit anno 1101, ubi auctoritate qua plurimum valebat in curia Romana, Norgaudum absolvi curavit [Col. 0497D] Tempus hujusce peregrinationis eruitur ex charta donationis ecclesiae B. Mariae de Foro factae monasterio Savigniacensi (DE MURA pag. 392) : «Eo anno quo Hugo archiepisc. Lugdun. Jerosolymam petiit. . . . . fecit conventum ecclesiae suae . . . . tractaturus de utilitate Ecclesiae suae, et de suo itinere, et hoc III Idus Martii, die quartae feriae hebdomada [Col. 0498D] Quadragesimae. In quo conventu fecit hoc donum ecclesiae de Foro conventui nostro,» etc. Si enim III. Idus seu 13 Martii, erat feria IV hebdomadae primae in Quadragesima, dies Cinerum fuit dies sexta ejusdem mensis: atque adeo Pascha incidit in diem 21 Aprilis, quod anno 1101 convenit. .
Antea, anno scilicet 1100, novam Cistercii plantationem semper fovens, Joanni et Ildebodo Romam ab Alberico missis, commendatitias ad Paschalem papam litteras dedit, in quibus: «Sciatis, inquit, eos esse de quodam loco qui Novum Monasterium vocatur (sic tunc Cistercium appellabant), ad quem de Molismensi ecclesia cum abbate suo exeuntes» etc., Vide infra inter epist. Nec effectu caruit archiepiscopi postulatio, cum privilegio Rom. pontificis ad suos reversi sunt novae reformationis alumni.
[Col. 0498B] Milo cardinalis et Praenestinus episcopus, in Galliam a Paschali missus, conventum habuit apud Massiliam in quo jura et immunitas Cluniacensium confirmata sunt. Acta sunt haec apud Massilias anno 1103, praesente Berardo Matisconensi episcopo, «qui tunc cum episcopatu suo Lugdunensis archiepiscopi domni Hugonis vices agebat.» Circa idem tempus Bego abbas Conchense apud Ruthenos monasterium regebat, cui Hugo noster ecclesias S. Fidei de Castelleto, et S. Victoris ad fluvium Ligeris positas sub annuo censu concessit. Chartam exhibet de Mura, pag. 298. Guntramnus rex dederat coenobio S. Marcelli Cabilonensis Floriacum villam in pago Divionensi, ubi postea cella monachorum erecta est; illius servos contra jus Otto Burgundiae dux usurparat, [Col. 0498C] et retinebat Hugo ipsius filius, donec prioris S. Marcelli dignitas devenit «ad domnum Hugonem venerandum Lugdunensem archiepiscopum, Hugonis nepotem.» Qui aliquando in ea villa ducem hospitio excepit, et rogavit ut eam a tali servitute liberaret. Concessit Hugo dux, et ea de re chartam postea conscripsit «in camera Divionensis abbatis nomine Jarentonis, et posuit in manu venerabilis Hugonis archiepiscopi Lugdunensis supra nominati . . . . anno ab Incarnatione Domini 1104, indict. XII.» Eodem anno scripsit Daimberto Senonensi de multis eum arguens, et citans ad concilium Trecense. Anno sequenti idem archiepiscopus, Norgaudus Aeduensis et Walterius Cabillonensis episcopi, domno Hugoni [Col. 0498D] Cluniacens. abbati monasterium S. Magdalenae de Quadrella ( le Charolais ), confirmarunt ejusdemque pagi ecclesias de quibus litem movebant Leotbaldus Digoniensis et filius ejus cognominis. Denique an. 1106 cum quererentur cathedralis ecclesiae canonici quod ecclesiam Artensem, quae ad B. Stephanum ab antiquis temporibus pertinebat, Hugoni Cluniacensi donasset, eam illis restituit, et pro ea Cluniaco dedit aliam de S. Germano nuncupatam. Cum lis orta [Col. 0499A] fuisset inter San-Benignianos monachos et clericos Bisuntinenses pro ecclesiis Salinensibus, eam amice composuit «Hugo Dei gratia Lugdunensis archiepiscopus, S. apost. sedis legatus . . . . Actum Lugduni publice, anno Incarnat. Dominicae 1106, pridie Kal. Aprilis, Sabbato in Albis [Col. 0499C] Collect. ad histor. Burgund. pag. 209, 210. .» Paulo ante obitum ecclesiam S. Treverii Aimerico Casae-Dei abbati concessit: Paschalis enim II id testatur in diplomate quo monasteria et cellas eidem coenobio subjectas, et inter alias Treverianam, quam, inquit, «Venerabilis memoriae» Hugo Lugdun. archiepiscopus recens contulit.
Diem clausit extremum hoc ipso an. 1106, et quidem Nonis Octobr., si fides adhibenda necrolog. San-Benigniano, Segusii ( Suze ), ad Alpium radices, [Col. 0499B] dum ad concilium Guastaliense ex mandato pontificis proficisceretur, ac in eadem urbe sepultus est in abbatia S. Justi, ut docet Hugo Cluniacensis abbas in epistola ad Anselmum Cantuariensem sic loquens: «Quoniam noveramus quanta inter vos et D. Hugonem Lugdun. archiepiscopum, Deo volente, exstiterit familiaritas, dignum duximus vobis significare ejusdem obitum nobis et omnibus viris bonis gravem et irrecuperabiliter dolendum; quatenus et per vos et per vestros, veram quam vivens exhibuit dilectionem, nunc ei defuncto repensare studeatis. Obiit enim in pace Nonis Octobris apud Segusiam, dum iret ad apostolicae vocationis concilium, sepultusque est ibidem satis honeste in abbatia Sancti Justi,» etc.
[Col. 0499C] Hoc ejus epitaphium scripsit Baldricus Burguliensis abbas [Col. 0500C] Tom. IV Hist. Franc. Duchesne, pag. 258. :
Ex antiquo monumento haec refert Severt. «Hugo bonae et fidelis memoriae archiepiscopus eidem Ecclesiae utiliter providit. Reliquit cappas IX, cum aurifrisio, casulas IV, dalmaticas VI,» etc., hoc est omnia et singula ornamenta quibus opus est pontifici sacrificanti, [Col. 0500B] aut ordines conferenti. «Insuper parietem ecclesiae et quinque vitreas adornavit, majus altare construxit, cameras episcopales cum parte turrium et atriis aedificavit, capellam episcopalem picturis et pavimento decoravit, cellaria domus plena reliquit.» Dedit et plurimos libros. «Rexit autem hanc Ecclesiam Lugdun. annis XXIII, mensibus VIII, diebus VII. Apud S. Irenaeum canonicos regulariter viventes instituit, quibus terras quae quondam juris ejusdem sancti fuerant, multo pretio a laicis redemptas in communes usus traduxit,» etc. In primo instrumento, quod inter probationes Historiae Lugdun. refert Menestrier, S. Stephano seu cathedrali ecclesiae dicitur dedisse ecclesiam de Sandrens cum appenditiis, ecclesiam S. Mariae de Cherers, et S. Stephani [Col. 0500C] de Coisia, et de Castello S. Symphoriani, et S. Martini de Pomey, et S. Martini de Noaillis.
Notitia litteraria
Tout ce qui nous reste des productions de la plume de l'archevêque Hugues se reduit presque à de simples lettres, mais qui sont à priser, tant pour leur grand nombre que pour les sujets dont elles traitent. Encore ne sont-elles qu'une partie de celles qu'il eut occasion d'écrire et qu'il écrivit effectivement. C'est ce que fait juger cette multitude d'affaires ecclésiastiques dont il fut chargé pendant plus de vingt ans, qu'il exerça les fonctions de légat en France et en Bourgogne. Il n'y a pas à contester que toutes les lettres d'un prélat qui eut une telle part au gouvernement de l'Eglise ne fussent intéressantes, et ne méritassent d'ètre conservées à la postérité. Mais il est encore arrivé que celles qui ont échappé du naufrage des autres sont extrêmement dispersées dans les recueils étrangers, où elles se trouvent souvent comme noyées. Si quelqu'un s'avisait un jour de les réunir ensemble, afin qu'on les eût de suite, pour se mettre mieux au fait de ce qui se passa alors dans l'Eglise gallicane, nous serions charmés d'abréger son travail par le soin que nous allons prendre de les faire connaître, et d'en marquer la Chronologie autant qu'il sera possible.
Le recueil où il s'en trouve le plus sont les Miscellanea de Baluze, qui en a publié trois dans le cinquième volume et neuf ou dix autres dans le suivant (BAL. Misc. t. V, p. 273, 274) . Les trois premières sont enchâssées dans les actes du rétablissement de l'ancien siége épiscopal d'Arras. Il n'y a cependant que la première qui ait directement rapport à ce sujet; mais on y a fait entrer les autres, par la raison qu'elles sont adressées à Lambert, le premier évêque qui remplit alors ce siége. Cette première lettre est écrite à Robert, comte de Flandres, pour lui enjoindre de reconnaître le nouvel évèque, qui venait de Rome, où il avait été sacré, et de lui accorder sa protection, principalement pour revendiquer les biens aliénés ou enlevés de son évêché. La lettre fut écrite par conséquent en 1094, après que le métropolitain et les évêques suffragants de la province eurent reconnu eux-mêmes Lambert pour leur confrère, ce qui se fit dans un concile tenu à Reims le dix-sept septembre de la même année. Dom d'Acheri (Spic. t. V, p. 552) avait déjà publié cette lettre au cinquième volume de son Spicilége.
Dans la seconde des trois, Hugues donne avis au même prélat de la mort d'une religieuse, qui avait passé [Col. 0501] d'Arras à Lyon, où elle avait fini ses jours le vingt-quatre janvier, apparemment de l'année suivante 1095, par où l'on peut conjecturer la date de la lettre. Elle est écrite avec de grands sentiments de piété et de foi aux prières pour les morts.
La troisième est en faveur de celui qui s'était chargé de la rendre à l'évêque Lambert. Cette personne ayant un différend avec l'évêque d'Amiens, qui était alors Gervin, et avec Foulques, archidiacre de la même église, avait prié le légat Hugues d'engager l'évéque d'Arras à Ini faire rendre justice. Hugues, en le chargeant de cette commission, lui enjoint, au cas qu'il refuse de s'en acquitter, de prier de sa part Renaud, archevêque de Reims, de faire droit aux plaintes du porteur de la lettre. Celle-ci semble avoir été écrite la même année que la précédente. Dans l'une et l'autre l'auteur prend, par une humble modestie, la qualification de serviteur de l'Eglise de Lyon, ce qu'il fait encore dans plusieurs autres.
Entre celles que contient le VI c volume du recueil dont il est question, il y en a quatre qui furent écrites dès que Hugues n'était encore que simple évêque de Die. La première est adressée à Raoul, archevêque de Tours, pour l'inviter à une conférence, où il se devait agir d'affaires qui feraient voir si ce prélat était autant attaché au pape qu'il le voulait paraître. Hugues n'y prend d'autre titre que celui d'apocrisiaire de la sainte Eglise romaine. L'éditeur en marque la date en 1075: par où l'on voit que Hugues commença dès lors, c'est-à-dire l'année d'après qu'il fut ordonné évêque de Die, à exercer les fonctions de légat en France.
Les trois suivantes sont écrites au même archevêque, pour l'inviter à autant de conciles, auxquels il était prié d'amener avec lui les suffragants de sa province. Elles sont courtes, mais elles disent beaucoup de choses en peu de mots. La première surtout contient une vive description du triste état auquel l'Eglise se trouvait alors réduite, et qui devait piquer le zèle des bons évèques. Elle fut écrite aussitôt après que le légat eut terminé le premier concile qu'il tint à Anse, et indique à Raoul celui qu'il devait tenir à Dijon le 2 janvier de l'année suivante 1077. Par la seconde des trois, il lui indique un autre concile à Clermont, en Auvergne, pour le 9 août de la même année; et par la dernière, celui qui devait s'assembler à Autun le 10 septembre suivant, et auquel le légat souhaitait que se trouvassent aussi les abbés et les plus habiles clercs de la province de Tours avec tous les évêques. Ces lettres, au reste, sont les seuls monuments qui nous fournissent l'époque précise de la tenue de tous ces conciles.
Suit une autre pièce de notre légat sous le titre de lettres, mais qui n'est proprement qu'une donation des églises de Sainte-Foi du Châtelet et de Saint-Victor, faite à l'abbaye de Conques, en Rouergue, par Hugues même, alors archevêque de Lyon, du consentement de ses chanoines, et à certaines conditions, portées par l'acte passé dans la maison archiépiscopale sans date.
Deux autres lettres de notre archevêque légat: l'une à Hugues, nouvellement ordonné archevêque de Besançon, ce qui montre qu'il s'agit de Hugues de Bourgogne; l'autre à Lambert, évèque d'Arras (MAB., An. t. V, app. p. 675, 2) . L'objet de la première, qui a été réimprimée par dom Mabillon, est d'engager le premier de ces prélats à restituer à l'abbaye de Saint-Bénigne de Dijon l'église de Notre-Dame de Saline, conformément à ce qui avait été réglé au concile de Meaux, auquel l'archevêque de Besançon, son prédécesseur, avait refusé de se trouver, quoiqu'il y eût été appelé. L'auteur ajoute que le pape avait confirmé ce règlement, et apporte en preuve un extrait de sa lettre. C'était sans doute Urbain II, car Hugues ne fut ordonné archevêque de Besançon que dans le cours de l'année 1088. On n'a point d'autre indice pour découvrir la date de cette lettre du légat. Par la suivante il invite l'évêque d'Arras au concile d'Autun, qu'il devait assembler le 15 septembre, et qui s'y tint effectivement en 1094. Pour lever la difficulté qu'il y aurait pu avoir de la part de son métropolitain l'archevêque de Reims, qui en vertu des priviléges de son église ne se croyait pas obligé d'obéir aux ordres des légats du saint-siége, l'auteur lui copie la décision du pape à ce sujet.
Autre lettre de notre archevêque, qui eut des suites fàcheuses, et brouilla pour un temps son auteur avec Ives, évêque de Chartres, à qui elle est écrite. C'est la réponse à la soixantième lettre d'Ives, dans laqnelle, après lui avoir demandé, en qualité de premier suffragant de la métropole de Sens, la permission d'ordonner au commencement du carême Daïmbert, qui en avait été élu archevèque à la place de Richer, mort sur la fin de décembre 1096, il insiste sur le refus que le légat lui en avait fait. De sorte que la lettre d'Ives et la réponse de Hugues sont du commencement de l'année suivante. La raison du refus de Hugues est qu'il voulait qu'au préalable Daïmbert reconnût le droit de primatie accordé à l'Eglise de Lyon. Ives entreprit de lui montrer par plusieurs autorités que ce qu'il exigeait du nouvel archevêque élu, n'avait jamais été observé ni dans la province de Sens, ni dans aucune autre, et lui reprochait d'avoir réconcilié à son insu les seigneurs du Puiset, excommuniés par les évêques de la même province, pour les pillages qu'ils avaient faits sur les terres de l'Eglise de Chartres. La lettre d'Ives est forte en raisons, mais un peu vive et pas assez mesurée dans les termes.
Aussi le légat en fut piqué, et y fit réponse en persistant dans son refus, et tâchant de montrer qu'il était fondé sur la désobéissance du clergé de Sens, d'où le nouvel archevêque avait été tiré. C'est ainsi qu'il qualifie l'opposition de cette Eglise à reconnaître la primatie de celle de Lyon.
Quant à la réconciliation des seigneurs du Puiset, dont l'évêque de Chartres lui faisait une espèce de crime, le légat répond que c'est une pure calomnie, et en administre la preuve. Il finit sa réponse en priant Dieu d'adoucir lui-même l'émotion qu'Ives avait fait paraître contre lui, sans l'avoir méritée. Cette lettre d'Ives en suppose visiblement une autre de la part du légat en réponse à la cinquante-neuvième du même évêque. Hugues dans cette lettre, qui ne paraît nulle part, marquait nettement son refus à la permission pour le sacre de Daïmbert, ce qui le suspendit, et l'y accusait d'avoir reçu de la main du roi l'investiture de l'archevêché. Ce n'est pas, au reste, la seule lettre de notre archevêque à Ives qui soit perdue. Nous en avons huit que cet évêque lui adresse, et il ne nous en reste que deux de celles que l'autre lui écrivit.
Vient ensuite dans le recueil de Baluze, qui nous sert ici de guide, une autre lettre de Hugues à Daïmbert même, alors ordonné et faisant les fonctions d'archevêque de Sens. Dom Martène, ne la croyant pas encore imprimée en la trouvant dans un manuscrit de Saint-Victor de Paris, l'a donnée de nouveau au public. L'auteur, après avoir témoigné à Daïmbert son juste étonnement de n'avoir encore reçu aucune réponse de sa part à plusieurs autres de ses lettres, touchant les accusations intentées contre lui par les abbés de son diocèse, lui enjoint avec beaucoup de politesse, en lui faisant néanmoins sentir l'autorité dont il était revêtu, de se trouver au concile qu'il avait indiqué à Troyes après l'octave de la Pentecòte. Les éditeurs de la lettre sont partagés entre eux au sujet du temps de ce concile. L'un prétend qu'il fut tenu en 1104, et l'autre soutient que ce ne fut que l'annec suivante. S'il y en eut effectivement quelqu'un à Troyes, ces [Col. 0503] deux années-là, il est certain qu'il ne s'agit ici ni de l'un ni de l'autre. La raison est sans réplique: Hugues était encore légat du saint-siége lorsqu'il convoqua ce concile, comme il est visible, et par le pouvoir qu'il avait de l'assembler hors de sa province, et par le titre qu'il en prend dans l'inscription de sa lettre. Or, il cessa d'en exercer les fonctions dès le mois d'août 1099, que Pascal II fut élevé au souverain pontificat, comme on l'a vu dans son histoire. On ne peut point non plus entendre par ce concile celui dont fait mention Manassé I, archevêque de Reims, dans son apologie à notre légat, puisqu'il n'était point encore parvenu à l'archevêché de Lyon, ni Daïmbert à celui de Sens. Reste donc à dire que c'est un concile tenu, on au moins indiqué à Troyes la pénultième ou dernière année du pontificat d'Urbain II, et qui nous est inconnu d'ailleurs.
Baluze a publié dans le même recueil deux actes de donation: l'un de l'année 1094, et l'autre de 1106, par lesquels notre archevêque cède à l'abbaye de Cluny deux on trois églises qui y sont nommées. Ces actes, au reste, ne sont pas autrement intéressants, sinon pour faire connaître la piété du bienfaiteur. Elle éclate principalement dans le premier, dont une des conditions est que les moines de cette abbaye prieront pour la rémission des péchés de l'archevêque, pour le bien de l'Eglise de Lyon, et pour le salut de tous ses chanoines et de leurs parents. Nous apprenons du même acte deux traits qui ne sont pas à omettre: le premier, que Hugues avait alors un neveu de même nom que lui entre les chanoines de son église; l'autre, que ce fut un moine de Saint-Bénigne de Dijon, aussi nommé Hugues, qui écrivit l'acte en l'absence du chancelier, quoique cela se passât à Lyon.
Revenons à la suite des lettres de notre archevêque légat. On en a quatre d'une juste étendue, et fort importantes, dans la Collection générale des conciles (t. X, p. 364, 365) . La première, dans laquelle l'auteur se qualifie très-inutile serviteur et prêtre de l'église de Die, est adressée au pape Grégoire VII, à qui il y rend compte de tout ce qui s'était passé au concile d'Autun, tenu en septembre 1077. Elle ne fut cependant écrite qu'au commencement de janvier de l'année suivante: ce qui est visible en ce que Hugues y faisant mention du concile de Clermont, qui précéda environ d'un mois celui d'Autun, en parle comme ayant été célébré l'année précédente. Hugues différa de faire ce détail au pape, sur ce qu'il avait chargé un clerc de Paris, affidé à ce pontife, de l'en instruire de vive voix, lorsqu'il serait auprès de lui, où il se devait rendre bientôt à la sortie du concile, auquel il avait assisté. Mais ce clere était de retour, et Hugues ne recevant ni de ses nouvelles ni de celles du pape, prit le parti de lui écrire la lettre dont il est question. L'on y voit le caractère disgracieux de plusieurs évèques de France accusés, on meme convaincus de différents vices à ce concile d'Autun. C'est dans la même lettre que le légat Hugues rend à Manassé II, depuis archevêque de Reims, et à saint Bruno ces glorieux témoignages que nous avons recueillis dans leur histoire. A la fin, l'auteur annonce au pape le concile qu'il devait tenir â Poitiers le 15 janvier. Autre preuve de la date que nous assignons à cette lettre.
Le concile se tint au temps marqué, et c'est ce qui s'y passa qui fait l'objet de la seconde lettre du recueil, qui contient les quatre que nous entreprenons de discuter. Hugues, abbé de Flavigny, qui a eo soin de nous instruire de ce qu'il savait de l'histoire de notre légat, a cru devoir faire entrer cette même lettre dans sa chronique. Elle y figure à merveille, étant tout historique. On y a un triste détail des contradictions que le légat et ceux qui lui étaient attachés eurent à suoffrir dans ce concile, qui fut plein de trouble et de violence, et où quelques-uns coururent risque de la vie. L'archevêque de Tours et l'évêque de Rennes, qui en furent cause en partie, y sont représentés d'une manière qui ne leur est pas honorable. Hugues termine sa lettre par des plaintes de ce que les coupables qu'il condamnait en France couraient à Rome, où, au lieu d'être traités plus rigoureusement, comme ils l'auraient mérité, on leur faisait grâce, et ils en devenaient plus insolents.
La troisième lettre de notre archevêque légat, entre les quatre dont il est ici question, se trouve aussi enchâssée dans la chronique de Hugues de Flavigny. Elle est adressée à Mathilde, comtesse de Toscane, la plus zélée protectrice des papes en ce temps-là, et fut écrite en 1087, lorsque Didier, abbé du Mont-Cassin, élu pape dès 1085, accepta enfin cette souveraine dignité, après une résistance de près de deux ans. Jusque-là l'archevêque Hugues avait espéré de s'y voir élevé lui-même. Mais piqué de voir alors ses prétentions avortées, il ecrivit cette lettre pour s'opposer à l'ordination de Didier, et déduire les prétendues raisons qu'il croyait avoir de s'y opposer, quoique de son propre aveu il eût consenti à son élection. Raisons, au reste, qui sont presque toutes autant de calomnies dont il charge le nouveau pape, et dont quelques-unes retombent sur le cardinal Odon, qui fut lui-même pape peu après sous le nom d'Urbain II. Pour s'en convaincre, il suffit de savoir que presque tout ce que l'auteur avance ici se trouve contredit par l'histoire publique de ce temps-là. De sorte qu'il eût été à souhaiter, pour l'honneur de l'archevêque légat, que sa lettre eût été ensevelie dans un éternel oubli. Mais il n'est point de si grand homme qui n'ait son faible.
Enfin la quatrième lettre du recueil, qui avait été déjà publiée par dom d'Archéri, est encore adressée à la comtesse Mathilde, et fut écrite en 1088, aussitôt après l'élection d'Urbain II. L'auteur la commence par un fort bel éloge de cette princesse, et y parle du pape Grégoire VII et d'Anselme, évêque de Luques. mort deux ans auparavant, comme de deux saints qui jouissaient de la gloire éternelle. Mais le principal but de Hugues est de s'y justifier du bruit qui s'était répandu qu'il avait fait schisme avec l'Eglise romaine. Il y proteste donc que jamais il ne s'était séparé de sa communion, et qu'il était bien éloigné de le faire dans la suite. Il se plaint un peu amèrement de saint Hugues, abbé de Cluny, et des frères du monastere, de ce qu'ils étaient du nombre de ceux qui le regardaient comme schismatique, et lui insultaient en conséquence. La pique qu'il en eut le porta à faire au saint abbé, auprès de la comtesse, une espèce de crime d'avoir récité à l'office du Vendredi-Saint l'oraison pour l'empereur Henri IV, quoique excommunié plusieurs fois. Le porteur de cette lettre était chargé de plusieurs autres que l'archevêque écrivait à Rome, et qu'il recommande à Mathilde. Cette lettre paraît avoir été le prélude de la paix de son auteur avec le saintsiége.
Outre toutes ces lettres du légat Hugues, il y en a encore deux autres qui lui appartiennent entre celles de saint Anselme de Cantorbéry. Ce sont la soixante-quatrième et la cent vingt-quatrième du troisième livre, où l'ordre qu'elles tiennent est renversé. La seconde a été effectivement écrite avant celle qui est la première, et n'est point à sa place par une autre raison. On lui a donné le rang qu'elle tient, sur ce qu'on a supposé que c'est la réponse à la cent soixante-troisième, qui la précède immédiatement, au lieu que c'est la réponse à la vingt-quatrième du même livre, dans laquelle saint Anselme consulte l'archevêque son ami, touchant la perplexité qui l'agitait; savoir: si, en conséquence des raisons qu'il lui expose, il [Col. 0505] devait abdiquer l'épiscopat où il était entré depuis peu, ou y demeurer. Il n'y a qu'à lire ces deux lettres de saint Anselme pour se convaincre de ce que nous établissons ici.
Hugues détermine son ami à l'affirmative, c'est-à-dire à retenir son archevêché, et lui en apporte des motifs pressants. Mais en lui donnant cet avis il ajoute qu'il va contre sa propre inclination, par la raison qu'il sera privé par là de voir celui qui après Dieu fait sa plus chère consolation. Ce trait semble supposer que les deux archevêques s'étaient déjà vus, et qu'ils se connaissaient autrement que par lettres. Celles qu'ils se sont écrites l'un à l'autre respirent une pieuse et tendre union. Ils s'y donnent mutuellement le titre de sainteté, qui n'était pas encore, comme on voit, réservé au seul souverain pontife.
L'autre lettre de Hugues à saint Anselme est pour lui apprendre son retour de Palestine, où il était allé visiter les saints lieux, ainsi qu'il a été dit plus haut. De sorte qu'elle n'a été écrite que dans le cours de l'année 1103, avant le plus long séjour que saint Anselme vint faire à Lyon à la fin de la même année, lorsqu'il y passa plus d'un an entier. C'est dans cette lettre que notre archevêque le presse avec une affection merveilleuse d'y revenir habiter la maison archiépiscopale, qui était entièrement à lui. Cette lettre n'est point non plus à sa place. Saint Anselme y répond par la dix-huitième de son quatrième livre, où elle devait être placée immédiatement avant la réponse, et faire ainsi la dix-septième du même livre.
Il ne nous reste, que l'on sache, de toutes les lettres de notre archevêque légat à saint Anselme, que les deux dont on vient de rendre compte. Nous en avons cependant cinq de celui-ci à l'autre, sans compter les autres qui se seront perdues, comme celles de Hugues, dont il est visible que trois au moins ont subi ce sort.
Les Origines de l'ordre de Cîteaux, imprimées par le Père Labbe en 1657, nous fournissent trois autres lettres de l'archevêque de Lyon, qui, s'intéressant pour le premier établissement de ce grand ordre, les écrivit en faveur de ceux qui l'entreprirent. Du recueil de cet éditeur ces lettres ont passé à la tête de la bibliothèque de Cîteaux, où l'on a réimprimé en 1660, sous le titre d'Exorde de l'abbaye de Cîteaux, les Origines publiées dès 1657. La première des trois lettres se trouve encore répétée dans ce qu'on nomme le grand Exorde de l'ordre de Cîteaux, imprimé à la suite du précédent, et dans le nouveau Gallia Christiana, avec une lacune facile à remplir. Celle-ci est proprement une permission accordée à saint Robert, abbé de Molesme, et à six de ses moines qui y sont nommés, de sortir de ce monastère, où ils ne pouvaient, pour plusieurs causes qu'ils alléguaient, pratiquer exactement la regle de saint Benoît, qu'ils avaient embrassée, et qu'ils espéraient suivre ailleurs avec plus de perfection. Ils allèrent exprès à Lyon demander cette permission au légat, qui la leur accorda volontiers, tant à eux qu'à tous ceux qui seraient inspirés de les imiter. C'est ce que porte expressément l'écrit qu'il leur accorda, et sur lequel ils se retirèrent au nombre de vingt-un dans le désert de Cîteaux, le 21 mars 1098, ce qui montre que les lettres du légat précédèrent de peu cette date.
La seconde lettre du recueil est adressée à Robert, évêque de Langres, dans le diocèse duquel est située l'abbaye de Molesme, et fut écrite dans le cours des premiers mois de l'année suivante. L'auteur y détaille ce qui avait été réglé à l'assemblée qu'il venait de tenir à Pierre-Encise avec plusieurs évêques et abbés, touchant le renvoi de l'abbé Robert à Molesme, où le pape, cédant aux importunités des moines du lieu, souhaitait qu'il retournât. La lettre est intéressante pour ce point d'histoire, qu'on ne trouve point si bien circonstancié ailleurs. On y voit de plus que les mesures avec lesquelles il fut arrêté que Robert quitterait Cîteaux pour reutrer à Molesme furent si sages, que toutes les parties intéressées n'y pouvaient rien perdre de leurs droits. Il y est parlé d'un bréviaire, dont l'usage commença alors, ainsi que nous l'avons observé autre part.
La troisième lettre qui suit dans les recueils indiqués est écrite au pape Pascal II, à qui elle fut rendue avec celles des légats Jean et Benoît, et de Gautier, évêque de Châlons-sur-Saône, dans le diocèse duquel Cîteaux était alors situé, par Jean et Ilbolde, moines de ce monastère naissant. Le but de toutes ces lettres était d'engager ce pontife à accorder sa protection à ce même monastère, dont Albéric venait d'ètre élu abbé. Il avait cru après son élection devoir faire cette démarche auprès du saint-siége, et avait chargé ses députés de passer par Lyon, et de prendre la recommandation de l'archevêque. Sur sa lettre et les deux autres, Pascal accorda une bulle en faveur du nouveau monastère, dans laquelle en parlant de notre archevèque, il donne à entendre qu'il n'était plus son légat, comme il a été dit dans son histoire. Hugues écrivit cette lettre peu de temps avant qu'il allât lui-même à Rome, par où il passa pour se rendre en Palestine. Ce qu'il y dit de la jalousie qu'avaient déjà conçue d'autres moines voisins de Cîteaux, en voyant la vie pauvre et pénitente de ses premiers habitants, fait voir que ce mal, qui eut depuis de fâcheuses suites, avait commencé dès lors.
Au même volume du Père Labbe, où ont été imprimées pour la première fois les trois lettres précédentes, il y en a encore une autre du même auteur, enchâssée dans la chronique d'Hugues, abbé de Flavigny. Elle fut écrite en 1097, et adressée à Haganon, évêque d'Autun, en faveur de cet abbé, à la mémoire de qui elle est fort honorable. Notre archevêque ayant confirmé son élection en qualité de légat, le renvoya avec cette lettre à Haganon, évêque diocésain, pour recevoir la bénédiction abbatiale.
L'auteur de l'histoire de l'abbaye de Saint-Hubert en Ardennes, qui a été attentif à faire entrer dans son ouvrage plusieurs pièces originales des temps dont il a occasion de parler, nous y a donné une autre lettre de notre archevêque légat. Elle est intéressante, et adressée au pape Urbain II, pour l'instruire de ce qui s'était passé à l'institution et destitution de Robert, abbé de Saint-Remi de Reims, un des historiens de la première croisade. Le détail y est fort bien circonstancié, et l'on n'a rien de plus propre à nous mettre au fait de cet événement, qui fit alors quelque bruit. L'auteur de la lettre, qui s'y qualifie serviteur de l'église de Lyon, comme il fait dans presque toutes les autres qu'il écrivit depuis sa translation à ce siége primatial, dit avoir refusé de consentir à ce qu'on élût un autre abbé à la place de Robert, par la seule raison que celui-ci avait appelé au saint-siége. Que néanmoins l'archevêque Manassé II l avait prié par ses lettres d'y consentir, et qu'Hilgode, évêque de Soissons, Ponce, chanoine de la cathédrale de Reims, et Raonl, qui en était prévôt, étaient venus lui demander la même grâce. Cette lettre fut écrite en 1097, comme il paraît par un rescrit du pape Urbain, réferé en partie dans les archives de l'abbaye de Saint-Remi.
Autre lettre qui appartient encore à l'archevêque Hugues, et que Jean-Baptiste Souchet a pris soin de publier dans ses observations sur les lettres d'Ives de Chartres, après l'avoir tirèe des manuscrits. Hugues l'adresse à cet évêque, qui gouvernait alors le diocèse de Sens à la mort de Richer son archevèque, pour lui enjoindre de faire observer l'interdit prononcé contre Ursion, maître d'hôtel du roi, et ses complices, [Col. 0507] en conséquence de ce qu'Ursion avait pris et emprisonné un homme du diocèse d'Evreux qui allait en pèlerinage à Sainte-Marie-Madeleine de Vézelai, et à Saint-Gilles en Languedoc. La lettre est de l'année 1096, comme le montre le temps de la mort de l'archevêque Richer; et dès lors au moins on était persuade dans le public, que les reliques de sainte Madeleine étaient à l'abbaye de Vézelai, ce qui ne favorise pas la prétention des Provençaux.
Encore une autre lettre de notre archevêque, imprimée dans divers recueils indiqués à la marge. Celle-ci est circulaire, étant adressée à tous les archevêques, évêques, abbés et autres fidèles, pour leur notifier la sentence d'absolution que l'archevêque légat, assisté d'Aldebert de Bourges, d'Hoël du Mans et de plusieurs abbés, avait prononcée à l'abbaye de Saint-Florent de Saumur, le jour de la fête de Saint-Jean-Baptiste, 1094, en faveur de Foulques Rechin, comte d'Anjou, excommunié depuis longtemps pour les raisons détaillées dans la lettre.
Epistolae et privilegia
RADULFO, venerabili Turonensium archiepiscopo, HUGO, sanctae Romanae Ecclesiae apocrisiarius, aeternae vitae beatitudinem.
Quanti matrem vestram sanctam Romanam Ecclesiam liberalitas vestra habeat, an ex corde domino apostolico adhaereat, quanto amore eum amplectatur, nunc ostendetis; ex cujus parte habeo vobis quaedam dare et dicere, pro quibus necessarium est vos ad me venire. Licet enim suorum fidelium minimo, tamen suo et sanctae Romanae Ecclesiae filio, [Col. 0507B] in tradendis ecclesiasticis negotiis vices suas mihi commisit; pro quibus prudentiam vestram elaborare vigilanter et scientiolam nostram, Deo auxiliante, prius quam a vobis recedam diligentissime oportebit insudare. Unde, admoneo, precor, auctoritate etiam mihi commissa et suggero ut mecum loqui quam citius poteritis non differetis. Valete.
HUGO, gratia Dei Diensis episcopus, sanctae sedis apostolicae legatus, Turonensi archiepiscopo, salutem.
[Col. 0507C] Dilectionem vestram, charissime, latere minime credimus quanta Dominicarum ovium pericula, abundante iniquitate et refrigescente charitate multorum, sancta patiatur Ecclesia, dum sanctae fidei adversantium quotidie multiplicatur numerus, et pastoralis ordo ad susceptam curam minus debito inveniatur sollicitus. Sed si sanctorum Patrum auctoritas ut Christianae religionis [Col. 0508A] semper augeretur dignitas omni intentione laboravit, nobis invigilandum summopere est ne nostra depereat negligentia quod illorum crevit diligentia. Vestrae itaque fraternitati nos in Lugdunensi dioecesi apud Ansam concilium habuisse et quibusdam ecclesiasticis necessitatibus, Deo auxiliante, consuluisse notificamus; in quo nonnullis emergentibus causis ad reparandum sanctae Ecclesiae statum non minimum necessariis consilio consedentium fratrum aliud IV Non. Januarii apud Divionem castrum Burgundiae celebrandum proposuimus; ad quod vos venire et suffraganeos vestros ex parte nostra invitare praecipimus. Valete.
HUGO, dignatione Dei Diensis episcopus, Romanae Ecclesiae legatus, RODULFO Turonensi archiepiscopo, salutem.
Messis quidem multa, operarii vero pauci. Unde nobis magis lamentandum, qui in area Domini triturare videmur. Quapropter, quia Ecclesiam Domini undique distrahi videmus, apud Arvernicam urbem VII Idus Augusti synodale concilium indiximus. Comprovinciales tuos et aliarum regionum religiosos quos potuimus invitavimus. Te quoque sicut fidelissimum socium in via Dei et adjutorem ejus charitative [Col. 0508C] vocamus et auctoritate nobis concessa praecipimus ut venias, omnesque tuos suffraganeos venire invites omni remota excusatione. Vale.
HUGO, gratia Dei Diensis episcopus et sanctae [Col. 0509A] Ecclesiae Romanae legatus, RODULFO Turonensi archiepiscopo, salutem.
Gratias habeo innumeras quia semper obediens exstitisti et sanctae Ecclesiae in necessitate subvenire pro posse et scire tuo non refugisti. Te igitur valde nobis necessarium pro tua ipsius etiam necessitate apostolica auctoritate vocamus, et per te tuos suffraganeos episcopos, tuos etiam utiliores clericos et abbates, ad synodum in Augustodunensi civitate IV Idus Septembris celebrandam venire praecipimus.
[Col. 0509B] In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Notum sit omnibus sanctae Dei Ecclesiae filiis praesentibus et futuris quod ego HUGO Dei gratia Lugdunensis archiepiscopus dono Deo et sanctae Fidi de Conchis et Begoni abbati et successoribus ejus et fratribus monasterii ipsius ecclesiam Sanctae Fidis de Castelleto et ecclesiam Sancti Victoris cum appenditiis suis, quam praefatam ecclesiam dividit Liger fluvius, sub annuali censu octo solidorum, quorum medietas solvetur in festivitate sancti Martini, medietas vero in Purificatione sanctae Mariae; retentis synodo et paratis secundum morem aliarum ecclesiarum, et obedientia exhibenda tam nobis et successoribus nostris quam et archipresbyteris nostris. Facta est donatio haec Lugduni in domo nostra episcopali [Col. 0509C] consilio canonicorum nostrorum, Bladini decani, Arbeti archidiaconi, Verini capellani nostri. Et ut haec donatio firma permaneat, sigillo proprio subter signavimus, et testibus corroborandam tradidimus. S. Bladini. S. Arberti. S. Verini Calvi. S. Verini capellani nostri. S. Rostagni Ferlot. S. Fulcherii. S. Veraldi. S. Poncii. Ego Hugo ad vicem cancellarii scripsi et subscripsi.
Vide in Gregorio VII, Patrolog. t. CXLVIII.
Domino ac meritis beato papae GREGORIO, HUGO humilis presbyter Diensium, in Domino Deo salutem.
In concilio, quod Pictavis per gratiam Dei cum aliquo fructu celebravimus, multa nobis pericula prius in itinere, multa nobis adversa in ipsa civitate tum in concilio, tum extra exstitere. Ecce enim rex Francorum contrarius sibi ipsi, quia contrarius erat Regi coeli, misit litteras primum mihi, in quibus confitebatur Domino, desiderio desiderans se vocari filium meum, et cum omni gloria et honore auctoritatem nostrae legationis commendabilem efficiens. [Col. 0510A] Deinde comiti, tum etiam episcopis sui juris litteras misit, adjurans eos omni attestatione, et suae majestatis ac fidelitatis reos esse instituens. Scilicet comitem, si pateretur nos uspiam ubi posset, conventicula et quasi concilia, sic ea vocans, celebrare. Episcopos vero si interessent vel nostris faverent decretis, in quibus nitebamur splendorem coronae ejus obfuscare, et principum regni ejus. Ex hac ergo adversitate inimici veritatis audaciam nacti nobis insultandi, eos pene traxerunt in sinistram, quos considerabam ad dexteram, et videbam, et non erat qui cognosceret me. Ecce enim pestis et dedecus sanctae Ecclesiae archiepiscopus Turonensis, et cum eo episcopus Redonensis, superbissime perversi totum pene occupaverunt concilium. Redonensis namque [Col. 0510B] comprobatus est reus, quia, non prius ordinatus in clericum, ordinatus est in episcopum, promissa prius ac postmodum data pallii cappa ab episcopo Andegavensi, Redonensi tamen illud nesciente; sed aliud ante ordinationem confitente, scilicet cum eques esset equitem inimicum ab equo dejecit, et hujus Redonensis socius eques dejectum illum vulnere confodit, qui pro ea dejectione et vulnere in mortem occubuit. Nos igitur multorum precibus inclinati, nondum depositum sed interim suspensum, quia suae utilis erat Ecclesiae, vestrae misericordiae praesentandum et judicandum reliquimus. Turonensis vero comprobatus est ante episcopatum decaniam emisse, quam ex consuetudine ejus Ecclesiae nisi qui jam sacerdos fuisset, vel jam futurus [Col. 0510C] sacerdos esset, habere non posset. Hic igitur Turonensis nullo modo canonice electus non potuit obtinere a rege donum episcopatus, usque dum nepos hujus ipsius per nummos praefatam decaniam fuerit adeptus. De simonia etiam aliter accusatus est, quia cuidam militi silvam promiserit, si pro episcopatu eum juvisset. Quod cum postea miles ipsi improbasset [ f. improperasset], Andegavensis episcopus adfuit, qui nobis ex eodem clara voce testimonium perhibuit. Longum est, Pater, enumerare turbas et conflictus, quos et quantos, quomodo et ubi hic Turonensis nobis intulerit, aliquando pro Redonensi nunquam ratiocinando sed semper garriendo, aliquando pro se inclamitando, cum omni suorum garrulitate [Col. 0510D] et impudenti audacia clericorum. Nam dum etiam archiepiscopum Lugdunensem pene inflecterent ad tuitionem suam, ita ut pro eis oraret, vel obloqueretur, foribus ecclesiae effractis servientes eorum securibus armata manu introeuntes, ita concilium magno tumultu exturbaverunt, quo fratrem T. in mortem dedissent, nisi Dominus ut scuto bonae voluntatis suae coronasset eum. Ita nobis cum paucitate ac dedecore relictis, Turonensis et suffraganei ejus cum superbo tumultu inordinate et non canonice recesserunt. Altera die in ecclesia B. Hilarii inito concilio nulla nobis promissa vel praemissa satisfactione de injuria, iterum draco ille insurgens tanquam leo rugiens non potuit audiri diutius; sed exerentes gladium spiritus, quod est verbum Dei, [Col. 0511A] percussimus ejus superbiam, et decreto hujus negotii prolato suspendimus eum etiam a sacerdotali officio. Et quia sedem apostolicam appellavit ubi se purgaturum fuisse de simonia asseruit, ad apostolicam sedem eum remisimus, et vestro judicio deponendum relinquimus. Abbas Bergensis ecclesiae de Flandria fuisse simoniacus comprobatus est et depositus. Bisontinus archiepiscopus nec Aeduensi nec Pictavensi concilio se praesentavit, nec canonicam misit excusationem. Belvacensem pulsatum de simonia, et qui post decretum praebendas vendiderit judicandum vobis remisimus. Noviomensem pro causa sua similiter. Item Ambianensem pervasorem cum ordinatoribus suis, videlicet Laudunense, Suessonense, Silvanectense. Mala quaedam nostra etiam [Col. 0511B] intestina reticemus, quia personas a quibus sunt illata, Deo juvante, quam citius venturi commodius vobis in aure dicemus. Causas Andegavensis comitis sicut praecepistis ab ipsius ore audientes, rationabiles pene esse credidimus; sed de absolutione ejus non praesumentes diffinitionem hujus rei prudentiae sanctitatis vestrae committimus. Si quid vero minus scripsimus sanctitati vestrae, Teuzo filius vester fidelissimus cooperator noster in domino, de Tarvanensi episcopo cum Pictaviensi quid statuerimus plenius intimabit. Provideat itaque sanctitas vestra, ne diutius tam opprobriose nobis improperetur, quod simoniaci vel quicunque criminosi a nobis suspensi vel depositi aut etiam damnati libenter currunt Romam, et ubi deberent sentire ampliorem rigorem [Col. 0511C] justitiae, inde reportant quasi misericordiam pro voluntate. Et qui antea nec in levibus praesumpserunt peccare, postmodum exercent aptissimam negotiationem cum tyrannide in commissis sibi ecclesiis. Ora, sanctissime papa, pro me inutili servo sanctitatis vestrae.
HUGO, sanctae Lugdunensis Ecclesiae servus, dilectissimae in Christo sorori M., divinae consolationis [Col. 0511D] uberrimam gratiam.
Quot et quantis sanctae Romanae Ecclesiae litteris et reverentissimae memoriae beati Anselmi, et vestris tam legationibus, quam et litteris coactus Romam venerim, quantoque tempore in partibus Italiae contra officii mei propositum moratus sim, prudentia vestra doceri non indiget: electionem vero Casinensis abbatis antequam ego Romam venerim factam sufficienter audistis, cui tam ego quam et caeteri fratres mei sanctae Romanae Ecclesiae filii, diligentes magis gloriam hominum quam Dei, pro temporis infirmitate assensum praebuimus. Postquam autem ad montem Casinum, quo ipse jam praecesserat, Romae aliquandiu morati ipsius ducatu pervenimus, ex ejusdem familiaribus nobiscum colloquiis, dum [Col. 0512A] videlicet nefandissimos actus suos in auribus episcoporum et cardinalium jactanter recitare non erubesceret, copiosius necessario deprehendimus, quam intolerabiliter Deum in ipsius electione offenderimus. Quis enim, nisi ex ipsius ore audisset, unquam crederet Henrico dicto regi fidem eum dedisse, ut de obtinenda Romani imperii corona fideliter eum adjuvaret? Aut cujus accusatio contra talem virum reciperetur, nisi ipse, quasi ad cumulum gloriae suae ascribendo, nobis narrasset, praedictum regem ad invadendas terras beati Petri nunquam, nisi suo consilio et persuasione animaretur, Romam transisse? nunquid non delirans videretur, si quis Romanum electum post absolutionem a beatissimo papa Gregorio susceptam excommunicatum garriret, nisi [Col. 0512B] ipse Attonem cardinalem Mediolanensem electum a praedicto papa eodem abbate subscribente publice excommunicatum, et sine poenitentia defunctum, non solum beatum in communi nostra audientia praedicare praesumeret, verum etiam seipsum non in alia, nisi in qua ipse est, gloria futurum oraret? in quibus omnibus dilectissimos fratres nostros H. et B. cardinales, quos vobiscum esse putamus, testes advocamus, qui vel ipsi de ejus ore audierunt, vel bonis viris, quibus indubitanter credunt, referentibus, se audisse dixerunt. Quoties decreta domini sui papae Gregorii, aliorumque sanctorum Patrum non solum verbo aperte improbaverit, verum etiam manifestis operibus postea destruxerit, in quot et quibus locis electionem suam non secundum Deum, [Col. 0512C] sed tumultuarie factam asseverans, publice refutaverit, et nunquam se acquievisse, vel in perpetuum acquieturum sub terribili attestatione affirmaverit: quasve personas electionem reddendo ecclesiae, idoneas eligi in Romanum pontificem dixerit, inter quas quamdam vobis ex nomine, Metensem scilicet Her., quorundam consilio scripsit, quoniam vobis magna ex parte manifesta sunt, et epistolarem modum excederent, ex ordine scribere omittimus. Nunc vero cum jam tandem post tantum laborem inaniter insumptum respirare videamur, et electionem toties refutatam, et Ecclesiae redditam, divina gratia, et vestro fulti consilio et auxilio in proximo libere facere sperabamus, sub occasione eligendi R. pontificem, [Col. 0512D] concilium in Capua, sicut illarum partium apostolicus vicarius congregavit. Ac quod ego, et abbas Massiliensis, atque archiepiscopus Aquensis apud Salernum commorantes, ab episcopo Ostiensi, et principe Salernitano, et Conciano R. ex parte vicarii et R. Ecclesiae invitati, ut communi consilio R. pontificem eligeremus, veniendo obedivimus. Dux etiam quibusdam circumventionibus a Jordano principe juveniliter illectus, illuc venit. Cum ergo de proposito negotio tractare disponeremus, abbas quibusdam mollibus et gestuosis repulsionibus fautores suos episcopos et principem ad compellendum se provocare coepit. Comperta autem versutia sua, cum praedicti ad restitutionem sui quasi invitum eum compellerent, nos praenominati cum Ostiensi episcopo [Col. 0513A] et Witmundo monacho, et quibusdam aliis consilium habuimus, qualiter astutiae illius contrairemus. Postquam ergo ipse jam paratus erat insignia pontificatus resumere et electionem etiam in ipso conventu multoties refutatam iterum in se retorquere, praedictorum consilio, nos tantam hominis levitatem et propositi sui mutabilitatem improbantes, in audientia omnium nos nequaquam assensum praebituros diximus; nisi de quibusdam contra famam suam, et tanti ordinis dignitatem quae post electionem suam nobis de eo innotuerant, primum canonice examinatio fieret. Quod ipse indigne ferens, neque ad examinationem venturum, neque electionem unquam suscepturum se publice affirmavit. Sicque data nobis iterum licentia ab eo quem vellemus [Col. 0513B] eligere, excutiens brachia sua, coepit a nobis recedere, cum Witmundus ex consilio Ostiensis episcopi publice exclamavit, infamem personam non debere in Romanum pontificem eligi, vel ordinari, cum constaret eum indubitanter infamiam incurrisse, quoniam quidem excommunicationem domni papae Gregorii per annum integrum et continuum, et eo plus sine canonica poenitentia sustinuisset. Taliter itaque dissoluto conventu, et quia nox imminebat, nobis recedentibus, remansit dux cum eo, retento secum Ostiensi cum caeteris R. episcopis et cardinalibus. Ubi cum diu rogando dux institisset, ut quemdam Alfanum in Salernitanum episcopum consecraret, sed Ostiensi contradicente abbas voluntatem ducis implere non auderet, quoniam de [Col. 0513C] manifestissima ambitione Alfanus convictus fuerat, dux graviter indignatus recessit ab eis. Abbas igitur gratia destitutus, quoniam sine eo ad Rom. pontificatum aspirare desperabat, profunda jam nocte cunctis dormientibus legationem ad ducem misit, sicque duce ad abbatem redeunte, et abbas gratiam apud ducem ut papa fieret, et dux quod quaerebat obtinuit apud abbatem, ut Alfanus consecraretur sequenti die, videlicet Dominica in Palmis, ex praecepto abbatis id se cunctis facere respondentibus. Eadem itaque die cum post prandium abbas, dux et princeps, uterque a somno meridiano surrexissent, sole declinante ad inferiora, sed vino obtinente superiora, heu, proh dolor! abbas pro [Col. 0513D] mercede nefandissimae consecrationis, fultus auctoritate ducis, pluvialem sibi ipse imposuit, Ostiensi et nobis inconsultis et prorsus ignorantibus. His ita gestis cum Ostiensis episcopus nobiscum bene per omnia cucurrisset, ut vidit quod abbas per potentiam principis Jordani ad consecrandum se Romam ire intendebat, timens forte ne sui dignitate privaretur, si ab alio prima manus consecratio ei imponeretur, conversus est in die belli; et immemor factus propositi et factae nobis sponsionis, quod dicere pudet, cum abbate pacem faciens, reverentiam ei per omnia sicut papae persolvit. Qualiter autem vel quomodo Romam ire disponat, quoniam praesentium lator, et peregrini, quidquid postquam a nobis recesserunt per Capuam transeuntes de hujusmodi apparatu [Col. 0514A] fieri viderunt, vel aliis referentibus didicerunt, plenius vobis referre poterunt. Hic igitur consecratus ab Ostiensi episcopo, cum missas apud S. Petrum diceret, infra actionem judicio Dei percussus est. Et quamvis tarde, cognoscens se errasse, seipse deposuit, et accitis fratribus de Monte Casino, qui secum aderant, praecepit se illo deferri, et in capitulo non ut papam, sub ut abbatem sepeliri
MATHILDI dilectissimae in Christo sorori ac unicae filiae beati Petri, HUGO sanctae Lugdunensis Ecclesiae [Col. 0514B] servus, salutem in charitate non ficta.
Quamvis sciamus, venerabilis domina, hoc solum te sapere, hoc solum inhianter te quaerere, quod ad honorem Dei et apostolicae sedis pertineat, tamen dissimulare non possumus quin ex abundanti pietatem tuam super hoc admoneamus, ut sanctis desideriis tuis parvitatis nostrae studia adjungamus. Scimus quidem qualiter, supra femineum modum in virili pectore ferventem charitatis flammam concipiens, in exemplum facta sis omnium principum, ut cum te, quae temporali potentia et opibus affluebas, cuncta pro nomine Domini expendisse, et mundi furorem potestatemque tenebrarum, fidei armatura evicisse cognoverint, similiter se et non fecisse erubescant, et facere prompta devotione non dubitent. [Col. 0514C] Sed inter haec, dilectissima domina, ad mentem tibi saepe reducendum est ut in omnibus modis contendas usque in finem perseverare, et gloriosa principia feliciori consummatione perficere, quia sicut prudentiam tuam per Spiritum edoctam cognoscimus, tunc salutis et praemiorum certa fiducia est, cum usque in finem sancti propositi perseverantia dilatatur. Habetis siquidem in hac re fidissimos adjutores. et benignos devotionis vestrae apud Dominum commendatores, piissimum scilicet Patrem nostrum sanctae memoriae papam, et beatum A . . . . . . . Lucensem episcopum, qui sicut, cum adhuc viverent, in omni pietate et justitia vos instruxerunt, ita nunc ab illo aeternae quietis sinu, in quo eos receptos esse confidimus, [Col. 0514D] meritis suis et precibus, charitatis vestrae opera commendabunt, ac amorem perpetuae vitae quo ineffabiliter satiantur, devotionis vestrae visceribus inspirabunt. Eorum itaque patrociniis adjuta in consulendo Romanae Ecclesiae totis viribus accingimini, summopere providentes, ut talem ibi personam eligi consentiatis, in qua possit esse et tantorum laborum finis, et animarum salus, inimicorum confusio, et apostolicae reparatio dignitatis.
Et nos quidem licet de recuperatione electionis domni abbatis montis Casini a quibusdam sanctae Ecclesiae Rom. episcopis et cardinalibus presbyteris dissenserimus, unde aliquibus illorum cur nobis aliter videretur, etiam apud Capuam palam rationes [Col. 0515A] reddidimus: tamen scire vos volumus ab unitate eorum, qua in corpore sanctae Ecclesiae ad serviendum beato Petro divina dignatione compacti sumus, nec discessisse, nec in perpetuum, Deo miserante, discessuros, imo habere propositum apostolicae sedis profectibus, modis omnibus deservire. Praeterea notificamus unanimitati vestrae a monachis Cluniacensibus nobis tantas supergressiones et injurias inferri, ut nullo modo eas aequanimiter sustinere valeamus. Et quidem anno praeterito, antequam Romam tenderemus, compertum nobis fuerat, abbatem in sancta Parasceve orationem quam pro imperatore facere consueverat, quae nunc prae excommunicatione et depositione Henrici a domino papa Gregorio facta, interposita est, publice celebrasse, [Col. 0515B] de quo cum eumdem ad rationem posuissemus, conscientia debilitatus respondit orationem illam pro imperatore quolibet se dixisse. Cumque ex circumstantia ipsius orationis ad Romanum eam specialiter pertinere imperium prosequeremur, quia ex apostolicae sedis judicio nunc vacaret, veritate oppressus conticuit, neque tamen debita poenitentia errorem cognitum emendavit. Post reditum vero nostrum, cum effrenatae invasioni monachorum suorum resistere conaremur, objecit nobis quasdam litteras, quas dicebat a papa Urbano sibi directas, in quibus continebatur ut, tam ipse quam sancti fratres sui a communione nostra, et Ricardi Massiliensis abstinere curarent, ut sub praetentione litterarum nostras injurias retineret. Quae litterae contra apostolicum [Col. 0515C] moderamen et gravitatem conditae manifesta mendacia continebant. A tempore enim electionis quae de abbate Casinensi facta est, usque ad conventum Capuae habitum, integri anni spatium protestantur exactum, cum verum sit in eo spatio nullatenus annum integrum evolutum. Inter alia autem unum impudentissime mentiuntur, quia a communione Romanae Ecclesiae nos sponte nostra sejunximus; cum testis nobis sit conscientia nostra, et charitas, qua in Domino copulamur, nos non solum communionem eorum non evitasse, sed omnibus hoc persuadentibus restitisse. Adhibito ergo nobis confratrum et coepiscoporum nostrorum consilio, et per eorum manum inter nos et abbatem colloquio constituto, [Col. 0515D] cum intelligeret nos aliter cum illo concordiam non habituros, nisi culpa cognita praefatam orationem interponeret, judicium nobiscum subire praetensis multis occasionibus recusavit, episcoporum tamen qui aderant studiis discordia nostra aliquantulum modificata est, et per inducias usque ad praefinitum terminum mitigata.
Haec de his quae circa nos sunt charitati vestrae communicavimus, invicem postulantes ut si quid vobis de servitio humilitatis nostrae placuerit, sine haesitatione nobis hoc summopere cupientibus assignetis. Si vero praesentium portitoribus Romam eundi occasio aut facultas defuerit, de benignitate vestra plurimum confidentes, rogamus ut litteras quas illis perferendas commisimus, episcopis sanctae [Col. 0516A] Ecclesiae Romanae filiis, et cardinalibus presbyteris, celeriter dirigi faciatis. De caetero dilectum fratrem nostrum domnum Rotgerum sanctae Ecclesiae apostolicae sedis cardinalem subdiaconum, qui in proximo Romam per vos ad utilitatem sanctae Ecclesiae venturum se dicit, nobilitati vestrae sicut necessarium commendamus, rogantes ut in conductu, et in caeteris, in quibus benignitatis vestrae consilio indiguerit, pro gratia beati Petri et nostra subveniatis: quo referente de his quae circa nos sunt plenius cognoscetis.
HUGO, Dei gratia Lugdunensis Ecclesiae servus, dilecto in Christo fratri HUGONI venerabili Bisuntinornm archiepiscopo, salutem.
Significamus dilectioni vestrae dominum papam nuper nobis litteras direxisse in quibus post alia quaedam nobis praeceptum est ut vos conveniremus et auctoritate sua commoneremus quatenus abbati Divionensi ecclesiam Sanctae Mariae de Salina redderetis. Super qua querimonia, prout reminiscimur, antecessor vester saepe a nobis ad justitiam exsequendam cum praedicto abbate vocatus fuit, et ad ultimum ad Meldense concilium invitatus; a quo cum nulla existente canonica excusatione se absentasset, ab [Col. 0516C] eodem concilio judicatum est abbatem inde investiendum aut ecclesiam divino officio usque ad plenam justitiam esse privandam. Proinde praescripta praeceptione constricti dilectionem vestram apostolica auctoritate commonemus ut, secundum quod rationabiliter praedicti concilii judicio provisum est, abbatem de praedicta ecclesia investiatis. Quod quantum prudentiae vestrae satagendum sit ex sententia domini papae, quam per eadem verba hic subjecimus, poteritis cognoscere, quibus ita nobis scribit.
Praeterea praecipimus strenuitati tuae ut ex nostra parte Bisuntinum antistitem convenias et Divionensi abbati ecclesiam Sanctae Mariae de Salina reddere auctoritate nostra commoneas, insuper et fructum praediorum quem retentionis tempore usurparunt.
HUGO Lugdunensis archiepiscopus, apostolicae sedis legatus, venerabili in Christo fratri LAMBERTO Atrebatensi episcopo, salutem.
Novit fraternitatis vestrae dilectio quam frequentibus domni papae Urbani litteris de convocanda in Gallia synodo sim commonitus et obedientia adstrictus, et quod diutius onus illud suscipere recusaverim. Quia vero ulterius repugnare nec volui nec debui, tandem consilio domni abbatis [Col. 0517A] Cluniacensis et religiosorum virorum episcoporum atque abbatum apud Augustodunum Idus Octobris concilium habendum designavimus; ad quod dilectionem vestram apostolica auctoritate invitamus. Et quamvis credamus vos non ignorare quid de charissimo fratre nostro Remensi archiepiscopo vel de privilegio quod ab apostolica sede accepit domnus papa nobis mandaverit, ipsa tamen ejus scripta vobis direximus, quibus nos de his post aliqua in haec commonuit verba: «Et nos Remensi Ecclesiae debitam reverentiam conservantes in privilegio quod confratri nostro Rainaldo archiepiscopo dedimus et statuimus ne ejus causae alterius nisi Romani pontificis arbitrio decidantur, quod et de caeterorum episcoporum majoribus causis canonum scita constituerunt. [Col. 0517B] Quod videlicet ita sentiendum est ut nullus primas quasi pro peculiari Ecclesiae suae reverentia id praesumat exigere. Cum vero legato Romani pontificis subjicitur, ipsi soli subjicitur cujus per legatum vices aguntur. Et ipsum ergo Remensem et caeteros qui legationi tuae solent esse subjecti ad concilium tuae sollicitudinis studium convocet et Ecclesiae sanctae utilitatibus omni dissimulatione seposita ferventer insudet.» Juxta haec ergo domni papae verba ad denominatum concilium fraternitatem vestram cum abbatibus vestris apostolica auctoritate invitamus, quia de amicitia vestra confidimus, et in re tanta utile amici consilium et pernecessarium nobis esse scimus. Nos quoque consiliis tuis acquiescere, [Col. 0517C] Deo volente, parati sumus.
HUGO Lugdunensis archiep., apostolicae sedis legatus, ROBERTO Flandrensium comiti, salutem.
Venerabilem in Christo fratrem nostrum Atrebatensem episcopum excellentiae vestrae commendamus, ut eum tanquam cardinalem episcopum, tanquam beati Petri manibus consecratum, ope vestra et auxilio tueamini rogamus, et vice domini papae secundum praeceptum ipsius in remissionem peccatorum [Col. 0517D] vestrorum praecipimus. Ad restituenda quoque bona Ecclesiae ipsius brachium adjutorii vestri ei porrigite, cognoscentes vos pro obedientia hac habituros gratiam apostolicam, et a Deo retributionem.
HUGO Lugdunensis archiepiscopus, apostolicae sedis legatus, dilectissimis in Christo fratribus archiepiscopis, episcopis, abbatibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus salutem.
Communi orthodoxorum omnium notitiae tradere [Col. 0518A] dignum judicavimus, qualiter ex praecepto domini nostri papae Urbani pro causa Fulconis Andegavensium comitis usque ad fines Andegavorum veniendi obedientiam suscepimus, ut eum a vinculo anathematis, quo diutino tempore innodatus erat pro captione fratris sui Gaufridi, quem in bello publico ceperat, absolveremus: cum tamen ipse comes rationem reddere, aut satisfacere, aut judicium subire non subterfugeret: imo semper paratus esset: ut virorum probabilium clericorum et laicorum relatione cognovimus, praefatus frater ejus, tempore quo captus fuit, a Stephano cardinale Romanae sedis legato pro multimoda injuria, quam inferebat Turonensi Ecclesiae et abbati S. Martini Majoris monasterii, excommunicatus erat, et Fulconi huic principatus [Col. 0518B] Andegavensis comitatus ab ipso legato ex parte S. Petri donatus erat. Quem quidem et ab avunculo suo Gaufrido concessum fuisse, virorum probabilium de nobilibus suis veraci cognovimus relatione. Nos igitur haec suscepta legatione, ut vigor apostolicae obedientiae majori a nobis tractaretur auctoritate, venerabilem fratrem nostrum Bituricensem archiepiscopum exsecutionis hujus adhibuimus socium; et sic simul positi fratrem comitis, quem captum audiebamus, consulto adivimus. Quem ita desipientem invenimus, ut ferebatur ab omnibus; ut prorsus inutile et vanum videretur regendae ei patriae committere principatum, qui sibi et omnibus stultitia sua factus fuisset inutilis: usque adeo, ut nec per manus nostras a captione vellet eripi. [Col. 0518C] Venimus itaque ad coenobium S. Florentii, et in die nativitatis S. Joannis Baptistae, virorum religiosorum, episcoporum, et abbatum, qui invitati advenerant, Fulconem comitem paratum satisfacere aut rationem reddere unanimi omnium voto et laude absolvimus; acceptis ab eo securitatibus, ut, si frater ejus melioritatem sensus reciperet, ex praecepto domini nostri papae, vel nostro, aut concordiam faceret cum eo, aut judicium subire paratus esset, nec uxorem duceret, de quarum numerositate culpabatur, absque nostro consilio, cujus rei gestae seriem vobis pandere judicavimus. Religiosorum autem, qui adfuerunt, nomina haec sunt: Aldebertus Bituricensium archiepiscopus, Ouvellus Cenomanensis [Col. 0518D] episcopus, Guillelmus abbas S. Florentii, Bernardus abbas SS. Sergii et Bacchi, Girardus abbas S. Albini, Nualdus abbas S. Nicolai, Baldricus abbas Burguliensis, Gaufridus abbas Vindocinensis.
Actum est anno ab Incarnatione Domini 1094, apud abbatiam S. Florentii, die festo S. Joannis Baptistae.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Noverint omnes sanctae Dei Ecclesiae filii, praesentes scilicet et futuri, quod [Col. 0519A] ego Hugo, Dei gratia Lugdunensis archiepiscopus, dono Deo et sancto Petro et reverentissimo in Christo patri nostro domno Hugoni Cluniacensis ecclesiae abbati et successoribus ejus fratribusque sub eorum ducatu militantibus ecclesiam Sancti Desiderii, sitam in Brixia, sub annuali censu trium solidorum, retentis paratis et synode secundum antiquum morem aliarum ecclesiarum episcopatus nostri, et capellam de Reorterio, cum ecclesia Sancti Pauli infra castri ipsius munitionem sita, cum appenditiis ejus, sub annuali censu quinque solidorum; cujus medietas solvetur in festivitate sancti Martini, medietas vero in Purificatione sanctae Mariae. Haec itaque salva subjectione sanctae Lugdunensis Ecclesiae, do Ecclesiae Cluniacensi per manum [Col. 0519B] dilectissimi in Christo fratris nostri Seguini, ipsius domni abbatis camerarii, jure perpetuo possidenda pro remedio animae meae, et ut fratres Ecclesiae Cluniacensis Deum deprecentur pro excessibus meis et pro statu Ecclesiae Lugdunensis necnon et pro salute omnium canonicorum et consanguineorum nostrorum. Facta est autem donatio haec Lugduni in praesentia Gerini capellani nostri, et Hugonis nepotis nostri, et Godonis archipresbyteri canonicorum, et Girardi archipresbyteri. Ut autem haec donatio firma permaneat, sigillo proprio subterfirmavi.
Actum Lugduni, anno ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi millesimo nonagesimo quarto, indictione II, concurrente VI.
[Col. 0519C] Ego Hugo, Divionensis Ecclesiae monachus, vice cancellarii scripsi et subscripsi.
HUGO, sanctae Lugdunensis Ecclesiae servus, reverentissimo fratri LAMBERTO Atrebatensi episcopo, salutem.
Curamus innotescere vestrae dilectioni sororem nostram in Christo Emmam, quae apud nos reclusa amore nominis Christi fuit multis diebus, nono Kal. Februarii de saeculo praesenti ad coelestia, ut credimus, migrasse. Sed quia soli Deo nota est salus vel perditio mortalium, nullusque merito suo justificari [Col. 0519D] apud illum valet, nisi miseratione divinae purgetur pietatis, praemonendo obsecramus charitatem vestram quatenus in orationibus vestris et benefactis animae ipsius succurratis, ut et vos quoque idem praemium ab eodem creatore et redemptore nostro Jesu Christo consequi mereamini. Filia quippe vestrae Ecclesiae, sicut ipsa saepissime testabatur, erat vestrae fraternitatis. Valete.
Venerabili fratri LAMBERTO Atrebatensi episcopo, HUGO Lugdunensis Ecclesiae servus, salutem.
Frater iste gerulus horum querimoniam nobis [Col. 0520A] fecit de fratre nostro Ambianensi episcopo et Fulcone archidiacono amico et familiari nostro, rogans quatenus causam suam fraternitati vestrae committeremus. Injungimus itaque charitati vestrae ut Ambianensem episcopum et praedictum Fulconem archidiaconum conveniatis, et ut praedicto fratri de quibus conqueritur justitiam in audientia vestra faciant admoneatis. Quod si facere noluerint, ex parte nostra amicum nostrum Remensem archiepiscopum rogate ut eos quod justum fuerit jam dicto fratri exsequi faciat.
[Col. 0520B] H. Lugdunensis episcopus, apostolicae sedis legatus, reverendo fratri I, Carnotensi episcopo, salutem.
Noverit fraternitas vestra clamorem fratris nostri Gis. Ebroicensis episcopi nuper ad aures nostras pervenisse de Ursone dapifero regis, qui in sanctae Quadragesimae diebus cepit quemdam parochianum ejus nomine Rotgerum, causa orationis tendentem ad Sanctam Mariam Magdalenam de Vizeliaco, et ad sanctum Aegidium. Scias autem non solum quadragesimali, verum etiam omni tempore, oratores, et pro Deo peregrinantes, ab omnium hostium incursu securos esse debere: et perturbatores eorum, utpote Dei timorem prae oculis non habentes, debere puniri severitate ecclesiasticae disciplinae. Interdiximus itaque omne divinum officium tam ipsi Ursoni, [Col. 0520C] quam toti familiae domus ejus, omnibusque in tanto sacrilegio ipsius coadjutoribus, vobis (cujus parochianus esse dicitur, quique vices defuncti archiepiscopi Senonensis geritis) apostolica auctoritate praecipientes, ut idem interdictum faciatis, et ex parte nostra, atque vestra clericis Aurelianensibus scribendo injungatis, quatenus ipsi Vitoni et familiae domus ejus, atque coadjutoribus ipsius divinum similiter officium interdicant, donec praedictum Rotgerum absque redemptione aliqua de captione sua liberum abire permittat, et ablata ei restituat. Interdicimus etiam eadem auctoritate apostolica divinum officium fieri ubicunque captus tenebitur, dum ibi fuerit.
HUGO, primae sedis Lugdunensis episcopus, reverendo fratri IVONI Carnotensi episcopo, salutem.
Inter caetera capitula quorum congestione innocentiam nostram quasi ex obliquo tangendo inficere nisus estis, quibus suo tempore respondebimus, secundum petitionem vestram de duobus ultimis ad praesens respondere decrevimus. Quod tam vobis quam suffraganeis vestris ne Senonensi electo manus imponeretis interdiximus, donec obedientiam et debitam subjectionem nobis promitteret, primatum Lugdunensis Ecclesiae secundum domni nostri papae [Col. 0521A] Urbani et praedecessorum ejus apostolicas sanctiones recognosceret, non irrationabiliter vel contra antiquas patrum regulas factum esse putavimus. Non enim notitiam vestram subterfugisse credimus quam contumaci pertinacia, et pertinaci contumacia Senonenses clerici, de quorum grege electus ille esse dinoscitur, apostolicis de primatu Lugdunensi institutis ac privilegiis obviantes et inobedientes exstiterint et archiepiscopum suum modo defunctum usque ad mortem in sua inobedientia perseverare fecerint. Propter quam videlicet inobedientiam domnus noster papa Urbanus ab episcopali eum officio suspendit, et vos et alios suffraganeos vestros obedientiam et subjectionem nobis ut primati vestro promittere fecit. Testante autem Gregorio in ultimo Moralium [Col. 0521B] libro inobedientia hariolandi peccatum dicitur, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere. Obedientia vero fidei meritum possidet: qua sine quisque infidelis convincitur, etiamsi fidelis esse videatur. Hac itaque beati Gregorii ratione et auctoritate tam praedictus quam alii clerici Senonenses cum primatum Lugdunensis Ecclesiae respuendo apostolicae auctoritati tam arroganter tamque pertinaciter obedire recusaverint, et episcopum suum, quemadmodum diximus, usque ad vitae exitum, non solum persuadendo, verum etiam violenter instigando, in sua inobedientia perdurare compulerint, quamvis fideles videantur, infideles tamen et quasi idololatrae esse convincuntur. Perpendat igitur vestra discretio utrum infidelis aut idololatra, donec ab infidelitate [Col. 0521C] vel idololatria resipiscat, in episcopum canonice possit aut debeat eligi vel consecrari. Perpendat etiam utrum si hoc fieri prohibemur privatis legibus et novis traditionibus, quemadmodum dicitis, veteres traditiones et consuetudines de metropolitani consecratione removere contendamus, vel in hoc facto improperastis culicem colantes camelum glutiamus. Legationis autem nostrae privilegio nec ipsum de quo agimus vel quemlibet alium electum nobis praesentari contendimus, sed secundum apostolicam traditionem electionem et nomen electi ad notitiam nostram referri volumus, ut eam cognitam approbemus. Si vero jure primatus Lugdunensis Ecclesiae privilegiis et auctoritate domni nostri papae Urbani [Col. 0521D] ac praedecessorum ejus firmati a Senonensi electo obedientiam et subjectionem primati debitam ante consecrationem exigimus, per hoc sanctorum patrum traditiones nos rescindere vel illi, si professus fuerit, officere, quasi hac professione consecrationem comparasse videatur, nequaquam cognoscimus, cum episcopalis dignitas bonis meritis et fructibus ex obedientia prodeuntibus acquiri debeat, et in examinatione consecrandi electi, utrum Romanae Ecclesiae obediens esse velit ante consecrationem requiratur. His itaque freti rationibus, quod de eo vobis vel comprovincialibus vestris praecepimus immutare nolumus. Si autem domnum papam de traditione probatissimorum Patrum praecedentium aliquid diminuisse vel immutasse aut novitatem aliquam [Col. 0522A] admisisse dicitis, vel decreto ipsius de investitura episcopatuum vel aliarum dignitatum ecclesiasticarum, quam reges olim mutationes usurparunt et adhuc usurpare contendunt, contraire vultis vel contraeundum esse decernitis, vos videritis. Quod videlicet cum non solum modo verum etiam tempore beatae memoriae Gregorii papae tam firmiter promulgatum videritis vel audieritis, si quid addendum vel demendum vel ad tempus intermittendum, ne spiritualia vel temporalia commoda impedirentur, cognovistis, non quasi insidiando vel redarguendi occasionem haberetis reticere, sed magis ipsis velut patribus bonus ac prudens filius reverentiam suggerere et intimare deberetis. Nos vero ipsam constitutionem canonicam et secundum antiquas legales sanctorum [Col. 0522B] patrum consuetudines factam videntes et servare volumus et servandum omnibus super quibus legationis officio fungimur praecipimus. Dixistis nos Puteacenses a vobis et coepiscopis vestris propter praedam in vos et in Carnotensem Ecclesiam communione privatos vobis nescientibus communioni reddidisse. Quod cum nec videritis nec audieritis, neque nos fecerimus talia, nequaquam objicere deberetis. Nos tamen bonum pro malo reddentes, et hanc contumeliam sive criminationem dissimulantes, Puteacensibus capellanis et clericis litteras direximus, et divinum officium, excepto parvulorum baptismate et infirmorum visitatione, ibidem fieri prohibuimus. Quoniam nostram redargutionem de consecratione Sanctionis gravius justo tulistis, prout [Col. 0522C] exitus divina virtute probabit, omnipotentis Dei clementiam obsecramus ut animi vestri motus in nos immeritos temperare dignetur.
HUGO Lugdunensis Ecclesiae servus, apostolicae sedis legatus, venerabili fratri et coepiscopo DAIMBERTO Senonensi metropolitano, salutem et servire Domino in timore.
Pro quorumdam adversum vos querimoniis abbatum vestrorum saepius nos vobis scripsisse meminimus; [Col. 0522D] sed quod in nullo apud vos profecerimus, nec vestrae dignationis responsa aliqua habuerimus, non minima admiratione stupemus. Sane si vos Romanae Ecclesiae legatus essetis, sicut nostrum salubriter esset vobis obedire, ita vestra magnificentia ex auctoritate nostrae super vos legationis parvitati nostrae deberet obaudire. Ecce itidem venerabilis nostri fratris abbatis Sancti Petri Vivi querimonias vobis recensemus. Queritur enim sub occasione debilis cujusdam presbyteri et justitiam reclamantis quamdam suam a divino officio per vos cessare ecclesiam, cuidam etiam presbytero defuncto nulla culpa dum adhuc viveret notato, bene et sapienter testato, sepulturam negatam, ipsis quoque qui eumdem pie et officiose sepelierunt communionem ecclesiae interdictam. [Col. 0523A] Mandamus igitur et sicut fratrem attentius commonemus ut intermissa vestra, si qua est, justitia, abbati et ecclesiis suis pacem conservetis, taliter excommunicatos salubrius absolvatis, et in concilio quod secunda post octavas Pentecostes feria adjuvante Domino Trecis celebraturi sumus de vestris pariter ac ejusdem abbatis querimoniis justitiam et accipiatis et exhibeatis. Verendum profecto vobis est, si aliter egeritis, ne et sacris obvietis canonibus et domni papae indignationem aliquatenus incurratis, a cujus liberalitate privilegium idem abbas nuperrime acceperat, et hac quoque vice nostra videamini contempsisse mandata.
Vide Patrologiae tom. CLX, col. 355, in Hugone Flaviniacensi.
Vide Patrologiae tom. XLC, col. 1432, in Chronico S. Huberti Andaginensis.
[Col. 0523C] HUGO, Lugdunensis archiepiscopus et apostolicae sedis legatus, ROBERTO Molismensi abbati, et fratribus cum eo secundum Regulam sancti Benedicti Deo servire cupientibus.
Notum sit omnibus de sanctae matris Ecclesiae profectu gaudentibus, vos et quosdam filios vestros Motismensis coenobii fratres Lugduni in nostra praesentia astitisse, ac Regulae beati Benedicti, quam illuc usque tepide ac negligenter in eodem monasterio tenueratis, arctius deinceps atque perfectius inhaerere velle professos fuisse. Quod quia in loco praedicto pluribus impedientibus causis constat adimplere non posse, nos utriusque partis saluti videlicet inde recedentium atque illic remanentium providentes, in locum alium, quem vobis divina largitas designaverit, [Col. 0523D] vos declinare, ibique salubrius atque quietius Domino famulari utile duximus fore. Vobis ergo tunc praesentibus Roberto abbati, fratribusque Alberico, Odoni, Joanni, Stephano, Letaldo et Petro, sed omnibus quos regulariter et communi consilio vobis sociare decreveritis, hoc sanctum propositum servare, et tunc consuluimus et ut in eo perseveretis praecipimus, et auctoritate apostolica per sigilli nostri impressionem in perpetuum confirmamus.
HUGO, Lugdunensis Ecclesiae servus charissimo [Col. 0524A] fratri ROBERTO Lingonensium episcopo, salutem.
Quid de negotio Molismensis Ecclesiae in colloquio apud portum Ansillae nuper habito definierimus fraternitati vestrae notificare necessarium duximus. Venerunt ante nos illuc cum litteris vestris Molismenses monachi loci sui desolationem atque destructionem quam per remotionem Roberti abbatis incurrerant ostendentes, ipsumque sibi reddi in patrem magnopere postulantes. Nullo modo enim aliter sperabant pacem et quietem Molismensi Ecclesiae posse restitui vel monastici ordinis vigorem in pristinum statum illic revocari. Adfuit etiam ibi in praesentia nostra frater Gaufridus, quem eidem Ecclesiae in abbatem ordinavistis, dicens se libenter ipsi Roberto velut Patri suo locum daturum, si nobis placeret, ut eum Molismensi [Col. 0524B] Ecclesiae remitteremus. Audita igitur vestra et ipsorum Molismensium petitione, relectis etiam domini papae litteris super hoc negotio nobis directis, totum dispositioni et arbitrio nostro committentis, tandem multorum virorum religiosorum, tam episcoporum quam aliorum qui nobiscum aderant concilio precibus vestris et eorum acquiescentes Molismensi Ecclesiae ipsum restituere decrevimus, ita videlicet ut priusquam illuc redeat Cabilonem veniens in manu fratris nostri Cabilonensis episcopi cui secundum consuetudinem caeterorum abbatum professionem fecit, virgam et curam abbatiae reddat, atque monachos Novi monasterii, qui ei sicut suo abbati professionem fecerant, et obedientiam promiserant, ab ipsa professione et obedientia liberos et absolutos [Col. 0524C] dimittat, ac sic ab ipso episcopo professionis, quam ei et Cabilonensi Ecclesiae fecit, absolutionem accipiat. Dedimus etiam licentiam cum eo redeundi Molismum omnibus illis de fratribus Novi monasterii qui eum secuti fuerint quando a Novo monasterio recesserit, tali conditione ut decreto neuter neutros sollicitare vel recipere praesumant, nisi secundum quod beatus Benedictus monachos Novi monasterii praecipit recipiendos. Postquam haec supradicta fecerit remittimus eum dilectioni vestrae, ut Molismensi Ecclesiae illum in abbatem restituatis, ita tamen ut si deinceps eamdem Ecclesiam solita levitate deseruerit, nullus ei substituatur vivente Gaufrido abbate, absque vestro et nostro, ejusdemquo Gaufridi assensu. Quae omnia apostolica auctoritate rata esse [Col. 0524D] praecipimus. De capella autem praedicti abbatis Roberti et de caeteris rebus quas a Molismensi Ecclesia recedens secum et cum eis Cabilonensi episcopo atque Novo monasterio se reddidit, id statuimus ut omnia fratribus Novi monasterii salva permaneant, praeter Breviarium quoddam quod usque ad festivitatem sancti Joannis Baptistae retineant ut transcribant assensu Molismensium. Huic autem definitioni interfuerunt episcopi Nortgaudus aeduensis, Galterius Cabilonensis, Beraudus Maticensis, Pontius Belicensis, et abbates Petrus Trenorciensis, Jacento Divionensis, Gaucerannus Athanacensis. Petrus quoque, domini papae camerarius, multique alii viri honesti et boni testimonii.
Reverentissimo Patri et domino suo PASCHALI papae, HUGO, Lugdunensis Ecclesiae servus, per omnia seipsum.
Fratres isti praesentium geruli ad paternitatis vestrae celsitudinem tendentes per nos transitum fecerunt. Et quia infra provinciam nostram, videlicet in episcopatu Cabilonensi, permansionem habent, humilitatis nostrae litteris apud celsitudinem vestram se commendari petierunt: sciatis autem tunc eos [Col. 0525B] de quodam loco qui Novum monasterium vocatur, ad quem de Molismensi Ecclesia cum abbate suo exeuntes propter arctiorem et secretiorem vitam secundum Regulam sancti Benedicti quam proposuerant tenendam habitandum venerunt, depositis quorumdam monasteriorum consuetudinibus, imbecillitatem suam ad tantum pondus sustinendum imparem judicantes. Unde Molismensis Ecclesiae fratres, et quidam alii adjacentes monachi eos infestare et inquietare non desinunt, aestimantes se viliores et despectiores haberi apud saeculum, si isti quasi singulares et novi monachi inter eos habitare videantur; quapropter desiderantissimam nobis paternitatem vestram humiliter et cum fiducia deprecamur, ut fratres istos totam spem suam in vobis, post [Col. 0525C] Deum ponentes, et idcirco ad apostolatus vestri auctoritatem confugientes, benigne pro more vestro respiciatis, et eos ac locum ipsorum ab hac infestatione et inquietudine liberando, auctoritatis vestrae privilegio muniatis, utpote pauperes Christi nullam contra suos aemulos divitiis vel potentia defensionem parantes, sed in sola Dei nostri clementia spem habentes.
(Vide inter epistolas S. Anselmi, epp. 64 et 124, libri III, Patrologiae tom. CLIX.)
Reverentissimo Patri domino HUGONI Cluniensium abbati et toti congregationi Cluniensi illi commissae, HUGO Lugdunensis Ecclesiae servus, salutem.
Scimus nos rogatu domni P. domini papae camerarii ecclesiam Artensem vobis et Ecclesiae vestrae olim dedisse. Qua de causa filii nostri canonici Lugdunensis Ecclesiae turbati coeperunt instanter precari clementiam nostram ne praefatam ecclesiam Artensem pateremur aliqua occasione alienari et separari ab ecclesia Sancti Stephani Lugdunensis, juris cujus ab antiquis temporibus fuerat. Quorum clamoribus ac precibus flexi promisimus jam dicto [Col. 0526A] domino P. pro Artensis Ecclesiae commutatione nos daturos vobis ecclesiam de Sancto Germano, quae sita est inter ecclesiam de Capella et ecclesiam de Marlico. Quam promissionem nunc perficientes concedimus vobis et ecclesiae Cluniensi supradictam ecclesiam Sancti Germani jure perpetuo possidendam, retinentes in ea synodales census et censum alium quem beatae memoriae domnus Gibuinus archiepiscopus in illa imposuit, obedientiam quoque et reverentiam episcopalem sicut in caeteris ecclesiis quas beato Petro concessimus. Signum Girini decani. S. Teotardi camerarii. S. Girini capellani. S. Gauscerani cantoris. S. Arnaldi magistri. S. Godonis canonici et archipresbyteri.
Actum Lugduni anno Incarnationis Dominicae 1106, [Col. 0526B] indictione XIII.
HUGO Lugdunensis archiepiscopus, sanctae apostolicae sedis legatus.
Omnibus fidelibus notum esse volumus quod tempore domni Paschalis II papae et praecepto ipsius, Bisuntinos clericos, et abbatem Divionensem Jarentonem ad definiendam controversiam quae inter eos [Col. 0526C] erat de ecclesia Sanctae Mariae Salinensi, Lugdunum convenire fecimus: quorum actionibus et responsis auditis, visum est nobis, et qui nobiscum erant venerabilibus episcopis, Hugoni scilicet Gratianopolitano, Irmioni Diensi, et Roberto Lingonensi, ut amicabili pacto potius quam judiciali sententia, eorum litem finiremus. Convenit igitur inter eos ut monachi Divionenses omnes querelas quas adversus clericos Bisuntinos aut scripto, aut sine scripto, in Salinensibus ecclesiis habere videbantur, per manum nostram illis clericis omnino wirpirent et dimitterent, et Ecclesiae quidem Bisuntinae clerici, omnes ecclesias Salinenses sine omni Divionensis Ecclesiae querela jure perpetuo possiderent; clerici vero Divionensibus monachis concederent, quatenus in terra Divionensis [Col. 0526D] Ecclesiae, in aliquo convenienti loco, capellam septem statuarum in longitudine, excepta obsidia, ad unum tantum altare competente, et quatuor in latitudine in Salinis aedificare liceat. Cimiterium autem ex omni parte circa ipsam capellam septem statuarum similiter, ad sepeliendum tantum monachos, alias vero personas ibi non sepeliant. Parochianos autem Salinenses, nec vivos, nec mortuos suscipiant. Quod si aliquis parochianorum Salinensium, in aegritudinis lecto positus, monachus pro metu mortis effici voluerit, non, nisi presbytero cujus parochianus est, annuente, eum suscipiant. Concesserunt etiam clerici ipsis monachis, decimam unius tantum vineae ejus, quam ex his quos eo tempore in dominicatu tenebat, usque ad proximum Pentecosten [Col. 0527A] potissimum elegerint, et clericis notum fecerint. Promisit autem abbas et monachi sui, per manum nostram, quod tam in his quam in aliis quae ad Bisuntinam dioecesim pertinent, Ecclesiae Bisuntinae, salvo ordine suo, obediant, et canonicos bannos, atque excommunicationes archiepiscopi et ministrorum ejus diligenter observent. Statuimus igitur, et apostolica auctoritate firmamus, ut definitio ista utrinque inconcussa servetur. Si quis vero hujus nostrae definitionis scienter temerator exstiterit, nisi infra quadraginta dies post commonitionem resipuerit, et ei cui injuriam intulerit amicabili compositione aut judicio competenti satisfecerit, laesae apostolicae majestatis reus habeatur.
Actum Lugduni publice, anno Incarnationis Donicae [Col. 0527B] 1196, pridie Kal. Aprilis, Sabbato in Albis. Hujus vero definitionis testes sunt isti: S. Hugonis Gratianopolitani episcopi; S. Irmionis Diensis episcopi; S. Lingonensis episcopi; S. Rostanni Lugdunensis archidiaconi, S. Theotardi Lugdunensis camerarii, S. Joceranni Lugdunensis cantoris, S. Godonis canonici et archipresbyteri, S. Mainerii decani Bisuntini, S. Hugonis, S. Stephani, S. Willelmi archidiaconi, S. Stephani cantoris, S. Hugonis archid. S. Jarentonis abbatis, S. Joffredi prioris, S. Hugonis monachi, S. alterius Hugonis de Berth monachi, S. Odonis monachi, S. Eurardi monachi.
Archiepiscopus Hugo Lugdunensis Sancto Martino Saviniensi et domno Iterio abbati secundo et monachis ibi Deo servientibus ecclesiam Sancti Joannis de Bruillolis donavit atque laudavit sub testibus his: Girino Calvo, Girino capellano, Berardo Ursel, Catardo, Bostanno, Ferlo. Willelmus d'Algerolis quoque et frater ejus Pontius pro se suisque parentibus partem quam in hac ecclesia possidebant dederunt Sancto Martino, et memorato abbati sine aliquo munere: [Col. 0528A] reliquam partem Artaldus senex qui jure haereditario suam esse dicebat, dedit similiter in capitulo Saviniensi coram abbate et fratribus. Wilelmus de Malboson etiam quod in ipsa ecclesia quaerebat sine ullo retentu dedit atque wirpivit. Amblardus et Theotyrinus Portati et Bosi quod illic visi erant habere, ex toto dedere. Qui haec dona infregerit, sive calumniatus fuerit, anathema sit. Amen.
Domnus Hugo Lugdunensis archiepiscopus ecclesiam [Col. 0528B] Sancti Laurentii, et capellam Sancti Petri Camopseti cum decimis et eorum appendiciis dedit atque laudavit Sancto Martino Saviniensi, et abbati Iterio secundo, monachisque inibi Deo famulantibus.
Signum Wigonis abbatis fratris ejus, Arberti archidiaconi, Girini Calvi, Girini capellani, Bostanni, Arberti archipresbyteri.
Lugdunensium archiepiscopus Hugo, Deo inspirante, [Col. 0528C] ecclesiam de Bessennaco dedit Sancto Martino Saviniacensi et abbati Iterio secundo, monachisque ibidem degentibus. Huic ecclesiae dominabantur Wigo Longus, Amblardus et Willelmus fratres illius, qui pro sua suorumque parentum redemptione absque ullo munere S. Martino Saviniacensi ex integro dederunt atque laudaverunt, teste Barnuino archipresbytero et Hugone de Lasney; Stephanus Nigellus partem quam ab uxore acceperat dedit in obitu suo Sancto Martino; testibus filiis ejus Wilelmo et Stephano, necnon Stephano Willenco, et fratre ejus Hugone.
Notitia historica
[Col. 0527C] Moyses, Hebraeus natione sectaque, ab ea ad Christianismum conversus anno 1106, in urbe Osca regni Aragoniae, ac PETRUS ALPHONSI nuncupatus, [Col. 0528C] eo quod in festo SS. apostolorum Petri et Pauli sacro tinctus lavacro Alphonsum Aragoniae simul et Castellae atque Legionis regem, cujus medicus fuit, [Col. 0529A] sponsorem aut susceptorem, sive ut vocat ipse spiritualem patrem, habere meruit. Id quod expressissime idem narrat in prologo ejus dialogi, de quo paulo post dicemus. Hunc esse quem innuimus Alphonsum de quo loquitur, tum ratio temporis, tum Hispaniae imperatoris titulus, quo eum vocat, contra eos evincunt, qui Alphonsum hujus nominis II Aragoniae intelligunt, qui non ante annum sexagesimum tertium ejusdem saeculi regnum suum inchoavit. Nec minus virga censoria dignus est Petrus Amboesius, qui in praefatione Apologiae pro Petro Abailardo, Alphonsum hunc regem optimum et mathematicum doctissimum appellat, confundens eum cum Alphonso X, Castellae rege, Ferdinandi Sancti filio, Sapiente cognominato.
Baptismatis item locum Oscensem urbem ejus regni nobilissimam Sertorii academia, et longe plus sanctissimorum martyrum Laurentii Vincentiique natalibus celeberrimam [Col. 0529C] Quae hactenus hoc numero traduntur panegyrin mihi potius quam historiam videntur sapere: certe obrusam desiderant. Et mirandum sane quod Nostro, Catoniani alias supercilii critico, tam facile exciderint. , unde domo idem forte [Col. 0529B] Petrus noster Alphonsus fuit [Col. 0529C] Ita credit Lanuza Hist. de Aragon. , corrupte Ostam vocat auctor Magni Chronici Belgici inter Scriptores rerum Germanicarum a Pistorio editi, dum anni 1101 gesta refert; atque eo corrupte magis Vincentius Bellovacensis, et S. Antoninus Florentinus, apud quos Hostia legitur. Male itidem Matthaeus Palmerius in Chronico ad annum 1068 nostri meminit [Col. 0529C] Et cum eo Paulus Langius in Chronico Citizen. et ad hunc ann. , qui ante sex tantum fuerat natus; anno enim 1106, quo in gremio Ecclesiae fuit susceptus, quartum et quadragesimum, ut ipse ait, in aetate habebat. Quo autem nomine appellandus erit eorum crassissimus in paucis error, qui uno et ultra saeculo antequam Dominicus, Praedicatorum sanctissimus parens, ordinem suum instituisset, Dominicano Praedicatorum ordini Petrum ascribunt? Quem errorem Andreas Schotus in Bibliotheca Hispana, et Valerius Andreas Taxander in Catalogo suo Hispanorum scriptorum inadvertenter admisere. Scripsit, nomen suum a gentilium suorum, qui ejus ad castra Christianorum transitum maligne interpretabantur, calumniis [Col. 0529C] vindicaturus doctissime atque eruditissime:
Dialogos (sive dialogum in XII partes sive titulos distributum) in quibus impiae Judaeorum opiniones evidentissimis, cum naturalis, tum coelestis philosophiae argumentis, confutantur, quaedamque prophetarum abstrusiora loca explicantur. Quomodo nuncupati Coloniae primum ex Gymnici officina anno 1536, in-8 o , prodiere, ab Hermanno comite Nuenario Ecclesiae Argentinensis praeposito, viro doctissimo ac [Col. 0530A] doctorum amicissimo sedulo conquisitum, et in bibliotheca tandem Corbeiensi repertum opus. Quod Moyses Judaeus et Petrus Christianus, nempe is qui olim fuerat, cum eo qui jam esse coeperat, accuratissime pertexunt. In eo (auctor ait) omnium aliarum gentium credulitatis destructionem praeposui: post haec Christianam legem omnibus praestantiorem esse conclusi: ad ultimum etiam omnes cujuslibet Christianae legis adversarii objectiones posui, positasque pro meo sapere cum ratione et auctoritate destruxi. Prodiit quoque in editionis Bibliothecae Veterum PP. tomo XII, et in novissima Lugdunensi tomo XXI. Laudat hominem opusque sequentis saeculi scriptor Raymundus Martini, Dominicanus, in Pugione fidei adversus Mauros et Judaeos [Col. 0529C] III par., dist. 3, cap. 4, pag. 540 editionis Parisinae anni 1651. , fuisse eum, priusquam Christianus fieret, magnum apud Judaeos rabbinum asserens. Vincentius, uti diximus, Bellovacensis [Col. 0529D] In Spec. histor., par. II. , et Antoninus Florentinus, et Matthaeus Palmerius [Col. 0529D] In Chron. ad annum 1068. , Alphonsus item Spina Fortalitii [Col. 0530B] fidei auctor [Col. 0529D] Lib. I, fol. 39, 65, et lib. III, col. 122, 128, 134, 137. , qui sapientissimum et eruditissimum, et Alphonsi imperatoris medicum, et venerabilem vocat: Valerius historiarum noster [Col. 0529D] Lib. VIII, tit. 6, cap. 9. , Alphonsus Venerus [Col. 0529D] In Enchiridio. , Jacobus Philippus Bergomensis [Col. 0529D] Supplem. lib. 12, fol. 210. , Paulus Langius [Col. 0529D] In Chron. Citizensi ad annum 1068. , praeter noviores Bibliothecarum editores, Possevinum, Schotum, Miraeum et Hispanos historicos. Tribuitur quoque eidem a nonnemine [Col. 0529D] Bergomensi ubi supra, Venero in Enchiridio.
De scientia et philosophia lib. I. Qui forsan idem est cum libro Disciplinae, ita ab eo appellati [Col. 0529D] Vide infra notitiam libro Disciplinae clericalis praemissam. EDIT. PATROLOGIAE. : cujus exemplum veteris valde scripturae codex Vaticanus ms. 4161 conservat; cujus initium: Dixit Petrus Alphonsus servus Jesu Christi, compostor hujus libri: Gratias ago Domino, etc. Et mox: Prologus libri Petri Alphonsi. Deus in hoc opusculo mihi sit in auxilium, qui me librum hunc componere et in latinum convertere compulit. Cum enim apud me saepius, etc. Et paulo inferius: Propterea ego libellum compegi, partim ex proverbiis philosophorum, et suis castigationibus Arabicis, et fabulis, et usibus; partim [Col. 0530C] ex animalium et volucrum similitudinibus, etc. Principium libri: Hoc philosophus qui lingua Arabica cognominatur Edrich, dixit filio suo, etc. Et in fine est: Explicit liber Petri Alphonsi, qui intitulatur Disciplina, prout habetur in prooemio. Character est lectu difficilis ob frequentes abbreviaturas, et aequalis, aut fere saeculo huic quo auctor vixit. Dialogorum ms. codicem Labbeus laudat in Novae Bibliothecae mss. librorum parte secunda, pag. 26 [Col. 0529D] Petri Alfonsi Dialogorum opus adversus Judaeos non raro occurrit in celebrioribus mss. bibliothecis, varieque inscribitur. In Cottoniana, in Galba, cod. XV, pag. 68, col. 1: Judaismus, In Alnensi, Classi IV, Decur. 6, pag. 247, a Bosquiero: De vera amicitia. In Galliarum regis, t. III, pag. 252, cod. 2213: De prophetiis Veteris Testamenti. Non item [Col. 0530C] Liber de scientia et philosophia e quo, num idem sit cum opere ab ipso Petro Alfonso Disciplina, ab Oudino, Fabricio et aliis De clericali disciplina inscripto, Noster ambigit. Mihi utrumque idem videtur opus; nam in Escurialensi bibliotheca Lit. q, plut. 1, sub n. 14, notatum reperi: Petri Aldefunsi, sive Alfonsi Oscensis opus Proverbiorum seu clericalis Disciplinae: quo loco in ejus bibliothecae codicum recensione (tom. III Latinor., pag. 10, init.) haec addidi: Tribus libris: Latino quidem sermone, sed Hebraici aut Arabici saporis. Jure igitur Disciplinae titulo, [Col. 0530D] Proverbiorum titulus praeponitur; nam ex proverbiis philosophorum compactum opus ab ejus auctore dicitur. Exstat in regia Taurinensi tom. II, cod. DCCXXXVII, pag. 236, ac eodem atque apud Nostrum initio: Dixit Petrus Adelfonsus, etc. Itemque in Oxoniensi et Cantabrigiensi apud Oudinum t. II, pag. 993, col. 1, qui et Logicam a Petro Alfonso conscriptam fuisse tradit, exstareque in bibliotheca regis Galliarum cod. 6279, eo tamen numero, atque in IV ejus Bibliothecae tomi indicibus frustra quaesivi; et puto Petri potius Hispani cognominati quam Petri Alfonsi Logica esse. Sanderus apud Fabricium Bibioth. med. et inf. t. V, pag. 239, eidem tribuit: De abundantia in sermonibus ad omnem materiam. In bibliotheca regis Galliarum t. IV, pag. 212, col. 1, cod. 6184, haec legi quasi in eo codice contenta: 7 o Fragmentum ex libro Petri Alphonsi contra Judaeos; [Col. 0531C] porro illud fragmentum desinit in haec verba: «Sed inter jam dicta et dicenda, libet hic metricam illam interserere fabulam quam alias ante triennium scripsi; cujus figurae et similitudines plene et perfecte intellectae, proprietates gentium et ordinum, et causas perturbationum universalis Ecclesiae declarabunt.» [Col. 0532C] Et statim subjicitur carmen de pavone figurali, id est . . . . . unde colligas carminis hujus auctorem esse Petrum Alphonsum. Hactenus. .
Notitia altera
[Col. 0531A] Pierre Alphonse ou d'Alphonse, auparavant Rabbi Moïse Sephardi, naquit en 1062, à Huesca, dans le royaume d'Aragon, fut elevé dans la religion judaïque, qui était celle de ses pères, et se distingua par ses connaissances dans plus d'un genre. A l'âge de quarante-quatre ans, il embrassa le christianisme, et fut baptisé dans sa ville natale, par Étienne, qui en était évêque, le jour de la fête de saint Pierre, 1106 (1144 de l'ère d'Espagne), d'où il pritle nom de Pierre, auquel il ajouta celui d' Alphonse, en l'honneur d'Alphonse VI, roi de Castille et de Léon, qualifié d'empereur, qui voulut bien être son parrain, et qui lui donna la charge de médecin dans son palais. Ses coreligionnaires calomnièrent sa démarche, et la représentèrent sous le jour le plus défavorable: [Col. 0531B] les uns l'accusèrent d'avoir changé de religion par mépris pour Dieu et pour sa parole; d'autres, par ignorance de la loi et des prophètes; d'autres enfin, par vaine gloire, par intérêt, et parce qu'il voyait sa nation plongée dans l'opprobre et l'ignominie. Pour réfuter toutes ces imputations, et pour faire connaître les veritables motifs de sa conduite, il composa un dialogue en douze titres, ou plutôt douze dialogues entre un juif et un chrétien, dans lesquels le juif Moise, nom qu'il portait avant son baptême, propose les difficultés, et le chrétien Pierre d'Alphonse, nom qu'il reçut au baptême, répond à tout d'une manière victorieuse. Ces dialogues furent imprimés à Cologne, 1536, in-8 o , sous ce titre: Dialogi lectu dignissimi, in quibus [Col. 0531C] impiae Judaeorum opiniones . . . confutantur, quaedamque prophetarum abstrusiora loca explicantur. Ils ont été insérés dans la grande bibliothèque des Pères, tome XXI, page 172-221, édition de Lyon. Mariana, Historia general de Espana; Ferreras, Synopsis historica chronologica de Espana; Nicolas Antonio, Biblioth. Hisp. vet.; Vincent de Beauvais, Speculum historiale, lib. XXV, cap 118; Bartolocci, Thomas Hyde, Casimir Houdin, Raymond Martin, Alphonse Spina, Paul de Burgos, Possevin, Hermann Hardt, Noël Alexandre, et d'autres écrivains, en parlent avec de grands éloges: en effet, ces dialogues sont très-solides et très-savants, quoique l'on puisse y reprendre quelques raisonnemens faibles [Col. 0532A] ou bizarres. Nous pensons que le lecteur ne sera pas fâché d'en connaître l'analyse.
TITRE I.—Les Juifs se font une fausse idée de la Divinité; ils défigurent ses attributs. Pierre Alphonse raconte des faits curieux à l'appui de ses raisonnements.
TITRE II.—La cause de la dispersion des Juifs n'est autre que la condamnation de Jésus, qu'ils ont accablé d'opprobres, et fait passer pour adultérin. Dieu ne les conserve au milieu des nations que pour éterniser le souvenir de l'horrible déicide qu'ils ont commis.
TITRE III.—Rêveries des Juifs sur la résurrection des morts à l'avènement du Messie, et sur son règne intermédiaire, adopté par quelques Pères des [Col. 0532B] premiers siècles et par quelques modernes. Il y a bien de la mauvaise physique; on y remarque aussi une légère tendance à affaiblir le dogme de la résurrection générale tel que le professent les chrétiens.
TITRE IV.—Les Juifs n'observent que la moindre partie de la loi de Moïse, et conséquemment ils ne peuvent être agréables à Dieu.
TITRE V.—Pierre Alphonse développe les motifs qui l'ont porté à embrasser la loi des chrétiens de préférence à celle des Arabes, parmi lesquels il avait vécu dès son enfance, et dont il connaissait parfaitement la langue.
TITRE VI.—Après avoir réfuté le judaïsme et [Col. 0532C] l'islamisme, Pierre Alphonse passe à l'exposition des mystères de la religion chrétienne. Il traite d'abord de la Sainte Trinité, dont il découvre les traces dans l'Ancien Testament, dans le nom ineffable de Dieu [Col. 0532C] Col. 608. , et dans la manière dont les prêtres, descendants d'Aaron, bénissaient le peuple [Col. 0532C] Col. 612. .
TITRE VII.—La Vierge Marie conçut par l'opération du Saint-Esprit, sans avoir connu d'homme, conformément à la prophétie d'Isaïe, chap. VII.
TITRE VIII.—Le Verbe s'est fait chair. Jésus-Christ, Dieu et homme tout ensemble. Multitude de passages en faveur de ces dogmes divins.
TITRE IX.—Le Messie est venu dans le temps déterminé; tout ce que les prophètes ont annoncé [Col. 0533A] de sa personne s'est accompli à la lettre. On y trouve des choses très-solides.
TITRE X.—Le Messie s'est soumis à la mort, de sa pleine volonté; il a permis aux Juifs de l'attacher à la croix. Pierre Alphonse traite dans ce dialogue plusieurs questions incidentes: Qu'est-ce que le diable? Comment l'homme est-il tombé en sa puissance? Pourquoi Dieu l'en a-t-il délivré? . . . etc.
TITRE XI.—Le Messie est ressuscité d'entre les morts; il est monté au ciel, d'où il viendra juger les vivants et les morts. Plus subtil que solide.
TITRE XII.—La loi chrétienne n'est point opposée à la loi mosaïque; l'une est l'accomplissement de l'autre. Il offre des rapprochements assez ingénieux entre les rites de l'Ancien Testament et les [Col. 0533B] événements du Nouveau [Col. 0533D] Col. 000. .
Ce que nous avons dit jusqu'ici de Pierre Alphonse est puisé dans ses propres écrits; les historiens espagnols ne s'expriment pas en tout comme lui; on en jugera par les deux que nous allons citer.
«De mas desto, dit Mariana, cierto judio, llamado Moyses, de mucha erudicion, y que sabia muchas lenguas, en lo potrero del reinado, de don Alonso, abjurada la supersticion de sus padres, se hizo christiano. El rei mismo fue su padrino en el baptismo, que fue ocasion de llamalle Pedro Alonso. Impugno per escrito las sectas de los Judios, y de los Moros: y muchos de la una y de la otra nacion, por su diligencia, se reduxeron a la verdad. Famosa [Col. 0533C] devio de ser, y notable la conversion deste judio, pues los historiadores de Aragon la atribuyen a don Alonso, rey de Aragon: dizen que en Huesca a veinte y nueve de junio se baptiso el ano de mil y ciento y seis: que don Estevan Obispo de aquella ciudad hizo la ceremonia, y el padrino fue el rey mismo de Aragon. En este debate, no queremos, ni aun podriamos dar sentencia por ninguna de las partes, cada qual por si mismo siga lo que le pareciere mas provable.» Mariana, Histor. gen. de l'Esp., tome I, page 471.
«Don Alphonse, roi d'Aragon et de Navarre, dit Ferreras, se trouvant â Huesca dans le mois de juin, un hébreu appelé Moïse, homme d'une érudition profonde, lequel était établi dans cette ville, se détermina [Col. 0533D] à embrasser la religion chrétienne, après s'être pleinement convaincu de son erreur par les saintes Écritures. Sa résolution parvint bientôt à la connaissance du monarque, qui, pour témoigner sa joie, voulut lui faire l'honneur de le tenir sur les fonts; ainsi le juif reçut dans la cathédrale de cette ville le baptême, qui lui fut administré par l'évêque de la même Église, le jour de l'apôtre saint Pierre: il quitta son nom pour prendre celui de Pierre Alphonse, en l'honneur du saint et du roi son parrain. Il a écrit depuis contre les juifs plusieurs livres trèssavants, intitulés Dialogues, qui sont imprimés dans [Col. 0534A] la Bibliothèque des Pères.» Histoire générale d'Espagne, traduite de l'espagnol de Jean de Ferreras, par d'Hermilly, tome III, page 299.
Il est vraisemblable que les dialogues de Pierre Alphonse ont fait soupçonner à quelques biographes, qu'il avait sollicité du souverain pontife l'autorisation d'entrer en conférence avec deux rabbins, nommés Samuel Abrabalia et Salomon Levita, pour défendre contre eux les intérêts de la religion chrétienne, et leur demander raison de divers passages du Talmud. Nous avouons cependant que nous n'avons là-dessus aucune certitude, et que nous sommes conduits à cette conjecture par quelques expressions de Wolf. Biblioth. hebr., art. 1824.
Nous n'avons pas pu acquérir plus de certitude [Col. 0534B] que c'est contre l'ouvrage de Pierre Alphonse que Rabbi Jacob ben Ruben a écrit le sien, intitulé Milchamoth Jehovah [Col. 0533D] ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570533A.bmp)
[Hebrew Text] (Guerres du Seigneur), et que Rabbi Scem Tov ben Isaac ben Sprot de Tudèle a dirigé son Even Bochen [Col. 0533D] ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570533B.bmp)
[Hebrew Text] (Pierre de touche), dans lequel il introduit deux interlocuteurs, dont un juif, sous le nom d' Ammejachèd [Col. 0534D] ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570534A.bmp)
[Hebrew Text] (unitaire), et l'autre chrétien, sous le nom d' Ammescalesc [Col. 0534D] ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570534B.bmp)
[Hebrew Text] (trinitaire), qui traitent à peu près les mêmes sujets que Pierre Alphonse avait traités, et qui finissent par céder la victoire à la loi de Moïse; car si Wolf et Hardt sont pour l'affirmative, le célèbre abbé de Rossi se prononce pour la négative. Voy. Mss., cod. hebr., art. 760; Biblioth. Jud. antichrist., art. 146, etc.
[Col. 0534C] Le second ouvrage de Pierre Alphonse est celui que nous donnons au public, sous le titre de Disciplina Clericalis, Discipline de Clergie, parce qu'il rend le clerc bien doctriné; ou autrement le Chastoiement. L'auteur l'a compilé en partie des proverbes des philosophes arabiques et de leurs chastoiements, et des fables, et des vers; en partie de semblance de bêtes et d'oiseaux.
Le texte latin, encore inédit a été collationné par M. Méon, sur sept manuscrits de la Bibliothèque du Roi, et sur quelques autres qui appartienuent à des puissances étrangères, mais qu'on possédait en France il y a quelques années. Rodriguez de Castro n'en connoissait qu'un dans la bibliothèque de l'Escurial, Escritores Rabinos expañoles, page 20; Nicolas Antonio [Col. 0534D] ne parle que de l'exemplaire du Vatican, et encore n'en parle-t-il pas exactement.
La version en prose française était également inédite. Elle date évidemment du quinzième siècle. M. Méon, dont l'opinion est d'un si grand poids, pense qu'elle est de Jean Miellot.
Quant à la version en vers français, sous le titre de Chastoiement ou Castoiement d'un père à son fils, il en avait déjà paru une en 1760, dans les Fabliaux de Barbazan. M. Méon, à qui nous devons d'excellentes éditions des poëtes des onzième, douzième, treizième, quatorzième et quinzième siècles, l'avait publiée [Col. 0535A] de nouveau en 1808, avec des additions considérables. Celle que nous publions dans nos Mélanges est entièrement différente; c'est un autre ouvrage.
Les Orientaux possèdent plusieurs compilations qui ont de la ressemblance avec celle de Pierre Alphonse, quoique très-inférieures à celle-ci; entre autres: Pirke Aboth (8) [Col. 0529D] Lib. VIII, tit. 6, cap. 9. (Chapitres des Pères), recueillis par Rabbi Nathan, de Babylone, qui florissait en 121, et traduits dans toutes les langues; Mivchar Happeninim (9) [Col. 0529D] In Enchiridio. (Choix de pierres précieuses), compilé en arabe par Rabbi Jédaia Bedraschi, vers 1298, contenant beoucoup de sentences des anciens philosophes grecs et arabes, traduit en hébreu par Juda Aben Tibbon (Soncino, 1484), et en latin par Erbert (Francfort, 1630); Proverbiorum arabicorum Centuriae [Col. 0535B] duae, par Abi Ubeid, traduit en latin par Scaliger et Thomas Erpen (Leyde, 1614, in-4 o ); Apophthegmata Ebraeorum ac Arabum ex aboth R. Nathan, Aristea, libro selectarum margaritarum, et aliis auctoribus selecta, latineque reddita, cum brevibus scholiis, par J. Drusius (Francfort, 1612, in-4 o ).
Nous avons trouvé quelques-unes des fables du Castoiement dans les Mille et une Nuits; nous pensons qu'il est inutile de les indiquer.
On attribue à Pierre Alphonse, 1 o une Logique qu'on dit avoir été d'abord traduite en langue hébraïque, et que l'on prétend aussi l'avoir été en grec longtemps après par Georges Scholaire, connu sous le nom de Gennade. Lambécius en rapporte un extrait (Biblioth. Caes. Vindobon., tom. VIII, pag. 285) ; Διαλεκτική ἐστι τεχνη τεχνῶν, καὶ ἐπιστήμη ἐπιστημῶν, etc., Dialectica est ars artium, scientia scientiarum, ad omnium habituum principia viam habens; [Col. 0536A] mais il est bien évident que maître Pierre, Espagnol, auteur de ce dernier ouvrage, et qui mourut en 1277, suivant Lambécius, n'est pas Pierre Alphonse, qui florissait au commencement du siècle précédent.
2 o De abundantia in sermonibus ad omnem materiam. Voyez Fabricius, Biblioth. mediae et infimae latinitatis, lib. XV, tom. III, pag. 239, qui cite Sanderus, pag. 205, et qui renvoie mal à propos à Trithème, De scriptoribus ecclesiasticis, pag. 149, edit. Coloniae, 1546, in-4 o .
3 o De scientia et philosophia. Wolf croit que ce traité est le même que la Disciplina clericalis; Biblioth. Hebr. tom. I, pag. 971. D. Joseph Rodriguez de Castro, Escritores Rabinos españoles, pag. 20, adopte aussi cette opinion, que Nicolas Antonio rend certaine en [Col. 0536B] citant quelques passages du livre de la Science et de la Philosophie, qui se trouvent dans la Discipline de Clergie; Biblioth. Hisp., vet., tom. II, pag. 7-8, edit. Romae, 1696, in fol.
4 o De Pavone figurali. Ce petit poëme, dirigé contre les vices de la cour de Rome, et contre les religieux mendiants, ne peut être de Pierre Alphonse: il est postérieur au premier concile de Lyon, tenu en 1245.
Il serait ridicule de prolonger l'énumération des ouvrages qui sont attribués à Pierre Alphonse, et qu'une critique éclairée lui refuse justement. On ignore l'époque et le lieu de sa mort; cependant Casimir Oudin insinue que ce savant mourut en 1110.
[Col. 0536C] J. LABOUDERIE, Vicaire général d'Avignon, etc.
Dialogus
[Col. 0535D] Uni et aeterno primo, qui caret principio et qui caret termino, Omnipotenti, rerum omnium Creatori, omnia scienti, omnia quae vult facienti, qui hominem ratione et sapientia praeditum, omni praeposuit animali, quibus duabus virtutibus et quae justa sunt intelligens appeteret, et quae saluti contraria sunt [Col. 0536D] effugeret, honor et gloria, sitque mirabile nomen ejus benedictum in saecula saeculorum. Amen.
Dixit sequentis operis compositor: Omnipotens suo nos Spiritu inspiravit, et ad viae rectae semitam direxit, tenuem prius oculorum albuginem, et post grave corrupti animi velamentum removens. [Col. 0537A] Tunc nobis prophetiarum claustra patuerunt, et earum arcana revelata sunt, et admovimus animum ad percipiendum verum earum intellectum, moratique sumus super ipsum explanandum. Unde perpendimus, et quod in eis intelligendum, et quod inde est credendum, videlicet quod unus sit Deus, in personarum Trinitate, quae nec ullo se praecedunt tempore, nec aliqua a se segregantur divisione, quas Christiani Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum nominant, et quod beata Maria de Spiritu sancto concipiens, sine virili commistione Christum peperit, corpus generans animatum, quod incomprehensibilis deitatis esset habitaculum. Unus itaque Christus tribus perfectus substantiis, corpore scilicet anima et deitate, idem et Deus et homo est, et [Col. 0537B] quod eum Judaei crucifixerunt, sua dispositione et voluntate, ut sicut erat creator, fieret et redemptor totius sanctae Ecclesiae, fidelium scilicet praecedentium et sequentium, mortuusque corpore et sepultus, et tertia die resurrexit a mortuis, ascendit etiam in coelum, et ibi simul est cum Patre, venturus in die judicii, judicare vivos et mortuos, sicut prophetae locuti sunt, et futurum praedixerunt. Cum itaque divinae miserationis instinctu ad tam excelsum hujus fidei gradum pervenissem, exui pallium falsitatis, et nudatus sum tunica iniquitatis, et baptizatus in sede Oscensis civitatis, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, purificatus manibus Stephani gloriosi et legitimi ejusdem civitatis episcopi. Hora etiam baptismatis, praeter ea quae praemissa sunt, [Col. 0537C] credidi beatos apostolos, et sanctam Ecclesiam catholicam. Hoc autem factum est anno a nativitate Domini millesimo centesimo sexto, aetatis meae anno quadragesimo quarto, mense Julio, die natalis apostolorum [Col. 0538A] Petri et Pauli. Unde mihi ob venerationem et memoriam ejusdem apostoli, nomen quod est Petrus, imposui. Fuit autem pater meus spiritualis ALFUNSUS, gloriosus Hispaniae imperator, qui me de sacro fonte suscepit, quare nomen ejus praefato nomini meo apponens, Petrus Alfunsi mihi nomen imposui. Cumque notum esset Judaeis qui me antea noverant, et probaverant peritum in libris prophetarum et dictis doctorum, partem etiam non magnam habere omnium liberalium artium, quod legem et fidem accepissem Christianorum, et unus essem eorum, quidam eorum arbitrati sunt me hoc non fecisse, nisi quia adeo omnem abjeceram verecundiam, quod et Deum et legem contempseram. Alii vero propterea me fecisse dicebant, quod non ut [Col. 0538B] decuerat prophetarum et legis verba intellexissem Alii autem vanae gloriae imputabant, et me hoc fecisse calumniabantur ob honorem saeculi, eo quod Christianorum gentem caeteris omnibus superesse conspicerem. Hunc igitur libellum composui, ut omnes et meam cognoscant intentionem, et audiant rationem, in quo omnium aliarum gentium credulitatis destructionem praeposui, post haec Christianam legem omnibus praestantiorem esse conclusi. Ad ultimum etiam omnes cujuslibet Christianae legis adversarii objectiones posui, positasque pro meo sapere cum ratione et auctoritate destruxi. Librum autem totum distinxi per dialogum, ut lectoris animus promptior fiat ad intelligendum. In tutandis etiam Christianorum rationibus, nomen quod modo Christianus [Col. 0538C] habeo, posui: in rationibus vero adversarii confutandis, nomen quod ante baptismum habueram, id est Moysen. Librum etiam in titulos duodecim divisi, ut quod lector quisque desiderat, citius in illis inveniat.
[Col. 0537D] PETRUS. A tenera igitur pueritiae aetate quidam mihi perfectissimus adhaeserat amicus, nomine Moyses, qui a primaeva aetate meus consocius fuerat et condiscipulus. Ad hunc cum pervenisset sermo quod ego paterna lege relicta Christianam delegissem fidem, relicto suae stationis loco, ad me festinus pervenit, in ipso adventu quemdam vultum ferens hominis indignantis, et increpans salutavit me more non amici, sed quasi alieni, et sic exorsus est: Vah, Petre Alfunsi! Multum pertransivit temporis, ex quo ad te venire, te videre, tecum loqui et commorari [Col. 0538D] sollicitus fui, sed meus affectus caruit effectu usque modo, cum te laeto Dei gratia video vultu. Nunc tuam mihi, quaeso, patefacias intentionem, et per quam vel antiquam deserueris, vel novam legem delegeris pandas rationem. Novi enim bene olim to valere in scriptis prophetarum, et verbis nostrorum doctorum a pueritia quoque super omnes coaequaevos tuos legis relatorem fuisse, et si quis adversarius esset, te illi defensionis clypeum opposuisse; Judaeis in synagogis ne a sua unquam fide recederent praedicasse, conscios docuisse, doctos in majus provexisse. [Col. 0539A] Ecce autem nescio quo pacto video commutatum, et a semita rectitudinis alienatum, quod ut meo videtur animo, errore existimo factum. Cui ego: Plebeiorum et imperitorum mos est hominum, ut si quem quidquam contra suam agere viderint consuetudinem, licet id rectum et justissimum permaneat, illorum tamen aestimatione atque judicio, injustitiae et nomen et culpam subeat. Tu vero in philosophiae cunis enutritus, philosophiae uberibus lactatus, qua fronte me potes inculpare, donec ea quae fecerim, justa an injusta valeas probare?
MOYSES. Quoniam duo contraria meo occurrunt animo: unum, quia aestimo te prudentem virum non potuisse recedere ab ea quam tenebas lege, nisi hanc quam suscepisti veraciter cognovisses meliorem; [Col. 0539B] alterum, quia legem quam teneo ego, et tu reliquisti, pro meliori habeo, ideo et quod tu fecisti errorem aestimo, et cui potius parti acquiescam ignoro. Quamobrem peto a te ut hujus dubitationis scrupulum ab animo meo depellas, et uterque in alternae rationis campo discurramus, donec ad hujus rei indaginem perveniam, et an justum sit factum tuum, an injustum cognoscere valeam.
PETRUS. Natura habet hoc humana, ut animo quoquo pacto conturbato, in vero falsoque discernendo discretionis careat oculo. Nunc itaque nisi omnem a pectore tuo perturbationem dimoveris, ut more sapientum et quae justa sunt collaudemus, et quae injusta sine contentione rejiciamus, nostro operi finem nullatenus imposituri, in vacuum verba [Col. 0539C] jactabimus.
MOYSES. Pactionem istam libens suscipio, et ut tu eamdem in te suscipias rogo.
PETRUS. Ego certe laetus consentio.
MOYSES. Hoc etiam si placet imploro. Quod si aliquam de Scripturis auctoritatem attuleris, secundum veritatem Hebraicam hoc facere velis. Quod si aliter facias, me non recepturum esse agnoscas. Sed et si ego aliquam, juxta quod apud nos est, tibi adducam, et ut eam volo recipias, et quod verum agnoveris, nullatenus contradicas.
PETRUS. Et hoc ego certe non abnego, tuo namque ipsius gladio occidere te multum cupio.
MOYSES. Praeterea si quid interciderit aliquando, [Col. 0539D] quod a legum alienum videatur proposito, non te pigeat quaeso, sed de caeteris artibus cum opportunus exigerit locus, interroganti respondere studeto, concedasque volo ut mutua ratione mihi aliquando interrogare, aliquando liceat respondere, aliquando etiam adversari, prout sermo dederit mihi.
PETRUS. Concedo. Jam interrogare tibi liceat, de quacunque re vis sapere, et quavis intentione.
MOYSES. Concedis tu Moysen filium Amram verum prophetam Israelitici populi, et vere a Deo missum fuisse (Exod. III) , et quidquid ex Dei nomine prophetaverit fideliter enuntiasse et dixisse?
PETRUS. Concedo utique.
MOYSES. Concedis quoque omnes post Moysen prophetas [Col. 0540A] pro ejus lege confirmanda venisse; non in aliquo redarguenda?
PETRUS. Et hoc etiam concedo.
MOYSES. Nec negas legem, quam in praesenti Judaei tenent, et a Moyse scriptam asseverant, eamdem per omnia, sicut Moyses eam scripsit, permanere
PETRUS. Quomodo, quaeso, negare potero, praecipue cum eadem lex eisdem Moysi verbis, a nostris olim, quibus fidem adhibemus, doctoribus translata, et apud nos scripta habeatur, praeter in quibusdam locis, ubi licet mutentur verba, eadem est tamen sententia?
MOYSES. Quomodo igitur te video eam esse transgressum, et ab ipsius semitis devium?
PETRUS. Non est ita, sed nunc completam ejus, [Col. 0540B] prout debeo, fidem conservo, et per rectissimas ejus semitas recto gressu procedo.
MOYSES. Ex verbis tuis datur intelligi, ex legis et prophetarum verbis te rectum sensum concipere, Judaeos autem, ejusdem legis cultores, ab ejus recta intentione alienos existere; unde et tuo judicio male videntur intelligere.
PETRUS. Bene verborum meorum sensum penetrasti.
MOYSES. Fac igitur me cognoscere in quo tibi videtur Judaeos errasse in legis explanatione, te vero melius intelligere.
PETRUS. Quomodo video eos solam legis superficiem attendere, et litteram non spiritualiter, sed carnaliter exponere, unde maximo decepti sunt [Col. 0540C] errore.
MOYSES. Quid his verbis significes non satis perpendo, unde ut apertius loquaris exoro.
PETRUS. Non reminisceris doctorum vestrorum, qui vestram doctrinam, cui lex vestra tota, secundum vos, annititur, scripserunt, quomodo asseverant Deum corpus et formam habere, et ejus ineffabili majestati talia applicant quae nec ulla constant ratione? Quin et de eo tales protulere sententias, quae non aliud nisi verba videntur jocantium in scholis puerorum, vel nentium in plateis mulierum. Item, secundum vestri intellectus capacitatem legem explanantes, vos captivitatem speratis evasuros eo modo quo fieri nequit. Item in captivitatis evasione [Col. 0540D] speratis vos adeo inusitatum fieri miraculum, ut vestros suscitet mortuos, qui terras denuo ut prius incipiant inhabitare. Item vos in captivitate existentes, de omnibus legis praeceptis, etiam secundum vestram explanationem, nihil nisi minimum quid contueor agere. Idipsum autem quod agitis Deo placere, et acceptabile creditis, de eo quod praetermittitis, eum nequaquam vos culpaturum confiditis, omniaque complesse vobis videmini, quod evidenter obtinet maximum locum erroris. Sunt enim alii perplures errores, in quos vos conjecerunt non sanae legis explanationes.
MOYSES. Nimis profunde in nostram inveheris infamiam, et vis opprimere gentem Judaicam. Et verba quidem sunt pauca et levia, sed est in eis [Col. 0541A] multa et gravis sententia. Et si sub uno totam velimus concludere rationem judicio, multaque sub uno comprehendere titulo, cum singula elucidare debeamus, omnibus indiscrete commistis, obscuritatem inferimus. Unde si bonum tibi videtur, singulis rationis sententiis singulos ascribamus titulos, ut, unoquoque alterna sermonis ratione discusso, ad alium ordinatim accedamus, ut sic operi nostro congruum terminum imponamus.
PETRUS. Quod a te bene dictum est perficiatur, et quod digne consulis compleatur. Singulis itaque sententiis titulis suis appositis, de quo prius volueris quaere, quoniam paratus sum respondere.
MOYSES. Primum sic instituamus titulum, qui contineat rationes, quibus in nos et in nostros inveheris doctores, quod Deo scilicet corpus et formam ascribimus, et ejus naturae talia adnotamus, quae rationis veritas abhorret. Hanc igitur rem diligenter discutiamus, donec ad ejus indaginem ratione et argumento perveniamus.
PETRUS. Dictum collaudo.
MOYSES. In primis itaque mihi volo ostendas, ubi doctores nostri Deum corpus et formam habere dixerunt, et quomodo super hac re locuti fuerunt.
PETRUS. Si nosse cupis ubi scriptum sit, in prima parte vestrae doctrinae, cujus vocabulum est benedictiones. Si igitur vis scire quomodo dixerunt Deum [Col. 0541C] habere caput et brachia, et in caesarie pixidem gestare ligatam corrigia, ipsiusque corrigiae nodum a postera capitis parte sub cerebro firmatum, intra pixidem vero quatuor esse cartulas, Judaeorum laudes continentes, in summo autem sinistri brachii gestare aliam pixidem, simili modo corrigia ligatam, chartamque ibi esse continentem omnes laudes quae in praedictis quatuor scriptae dicuntur. Concedis haec omnia in eo quem dixi loco hoc modo scripta haberi?
MOYSES. Negare quod est evidens nequeo.
PETRUS. Quam super hac re, quaeso, habent auctoritatem?
MOYSES. De pixide quam gestat in caesarie, et de [Col. 0541D] nodo corrigiae, auctoritatem sibi attrahunt, ab eo loco ubi Dominus ait ad Moysen: Videbis posteriora mea, facies enim mea non videbitur (Exod. XXXIII) . Tunc enim Moyses nodum corrigiae vidit. Nodum autem ipsum alicujus pixidis esse necessarium est. De ea autem quam gestat in brachio auctoritatem, profertur ab Isaia dicente: Juravit Dominus in dextra sua, et in brachio fortitudinis suae (Isa. LXII) . Per brachium enim fortitudinis vult intelligi sinistram, in qua illa pixidis virtus continetur.
PETRUS. Ad memoriam me reduxisti. Reminiscor enim me jam hunc perlegisse locum, sed auctoritas haec nullum tibi confert patrocinium. Cum enim lex perhibeat Deum Moysi dixisse: Posteriora mea videbis, et quoniam Deum mentiri non posse constat, [Col. 0542A] ita postea factum, licet Scriptura tacente, non dubitemus, nusquam tamen lex meminit quod Moyses in ejus posterioribus aliquid viderit. Qualiter igitur eum corrigiae nodum, quod sine risu vix dici potest vidisse dicitis? Item, cum per posteriora non solum cervix, sed etiam quaelibet corporis pars convenientius intelligi possit, hoc quod vos cervicem eum vidisse asseritis, non ratione vel legis auctoritate, sed sola probatis voluntate.
MOYSES. Nostri doctores per posteriora cervicem debere intelligi dicunt.
PETRUS. Secundum vestrae stultae explanationis seriem, quae et Scripturae et rationis juvamine caret, progredi libet. Nam ut Deum cervicem, quod sapienti nefas et videtur, et est, habere concedam, [Col. 0542B] potuit tamen fieri ut Moyses nihil in eo praeter cervicem viderit. Aut si quid aliud vidisse fingamus, potuit videre pileum sive corrigiae nodum, illius scilicet coronae quam vos dicitis angelum, nomine Mitraton, singulis diebus capiti Dei imponere.
MOYSES. Doctores utique nostri, illud quod vidit corrigiae nodum contendunt fuisse: ideoque Deum Moysi cervicem astruunt ostendisse, ut illum videret nodum corrigiae.
PETRUS. Ita esse ut asseris ad tui destructionem concedamus. Nam ut Moysen illum coronae nodum vidisse mentiamur, cum ejus faciem nullatenus viderit, unde Deum pixidem in anteriori capitis parte gestare probavit?
[Col. 0542C] MOYSES. Quomodo Moyses nodatam corrigiam vidit, pixidem quae illa ligaretur, in capite Dei fuisse doctores intellexerunt.
PETRUS. Non omnino sanus est hic intellectus, ut Deum aliquid gestare dicamus; potuit tamen illa corrigia ligari cymbalum, aut tintinnabulum aliquod, aut gemma quaevis pretiosa, aut aliquid hujusmodi. Verumtamen ut omnia tibi fatuitatis tollam responsa, hoc ut vis et dicis esse concedam. Sed hoc concesso, unde, quaeso, Moyses intelligere chartas potuit intus contineri, nedum scisse eum dicas quid in eis scriptum haberetur? Sed et quod super haec omnia admiratione dignissimum est, quod in illa charta, ut creditis, nihil aliud scriptum est, nisi versus quos Moyses longe post moriens Israeliticum populum, [Col. 0542D] docendo, ex semetipso eum laudans edidit, et post multa annorum curricula, Salomon Deum adorans composuit de eorum laude; nulla est ratio quare in Dei capite scriptum esse debeat credi.
MOYSES. Quod oculis carneis Moyses non vidit, ex sancti Spiritus revelatione cognovit. De chartarum autem scripturis nulla, fateor, est mihi ratio.
PETRUS. Gloria Deo. Jam paulisper stultitiae cares responso. Item si concedamus Moysen horum quaedam vidisse, quaedam sancto revelante Spiritu cognovisse, cum nec ipse Moyses usquam scriptum reliquerit, nec ullus post eum propheta prodidit, unde vestris doctoribus tam secretae rei arcanum patuit?
[Col. 0543A] MOYSES. Per veterum successores, ad nostrorum tandem doctorum pervenit notitiam.
PETRUS. Cum ad tam irrationabilis conclusionis diffugium vestrum deviet argumentum, per antiquorum successiones omne tibi licebit firmare mendacium. Est tamen valde indigne ferendum, quia vestris doctoribus apponitis quod ipsi forsitan nolunt, cum ipsi hoc se non a veterum relatione per Moysen habuisse testentur, sed ipsi in versuum explanatione talia commententur.
MOYSES. Respondi non ratione recti, sed occasione diffugii.
PETRUS. Veritatem itaque tenentes vanitatem vitemus, quoniam in rationis exordio sic uterque statuimus.
[Col. 0543B] MOYSES. Dignum judico
PETRUS. Dic, quaeso, nosti quanta ista narratio verificetur ratione, praeter hoc etiam quod jam dudum nulla constat auctoritate?
MOYSES. Video quidem in utroque auctoritatis destructionem. Nunc autem a te exigo ut id ostendas per naturae rationem.
PETRUS. Vos Deum caput, brachia et totam corporis formam habere contenditis. Quod si hoc est, igitur Deum longitudinis et altitudinis dimensionibus constare necesse est fateamini. Si vero his tribus dimensionibus clauditur, sex nempe corporis partibus terminatur, quod est inconveniens, ut suo ostendetur in loco. De corrigia autem quam eum in [Col. 0543C] capite habere dicitis, duo tibi propono. Tua enim corrigia, aut est de ipso, aut aliunde. Si de ipso est, jam Deus a se divisus est; si vero aliunde est, aut Creator, aut creatura est. Si ergo Creator est, ergo duo sunt creatores; si creatura est, jam quaedam creatura major est quadam parte Creatoris, quod inconveniens est. Item, quaero: Hoc quod in capite vel brachio gestat, utrum necessitate aliqua, an sine necessitate illud gestet? Si necessitate gestat, jam Creator indiget creatura, quod aliud est inconveniens. Nunc itaque aperte potes cognoscere quod tibi ostendi ea qua postulabas ratione, scilicet quod de corrigia creditis, quam sit vile.
MOYSES. Teneo.
[Col. 0543D] PETRUS. Iterum vestri doctores in doctrinarum libro asserunt quod Deus in occidente est tantum, auctoritate Esdrae illud confirmantes, dicentis: Exercitus coeli supplicat tibi (II Esdras IX) . Exponentes hoc quod, cum omnes stella in occidentem decidunt, tunc exercitus coeli supplicat Deo, et quoniam haec stellarum supplicatio fit in occidente, ideo Deum in occidente asserunt esse. Haec quam dico est eorum sententia. Qui quanquam a Dei sunt cognomine alieni, si mundi saltem figuram agnoscerent, non de Deo tam indigna sentirent.
MOYSES. Volo mihi ostendi, si placet, quomodo ex hoc verbo possit perpendi, quod ipsi figuram mundi non agnoverint.
PETRUS. Quoniam nos orientem non dicimus, nisi [Col. 0544A] locum illum, ubi prius stella apparet, nec occidentem, nisi ubi nostro subtrahitur aspectui.
MOYSES. Nunc obsecro ut orientis et occidentis mihi certum locum ostendas, et hujus rei notitiam subtiliter discutias.
PETRUS. Quemadmodum rem istam tibi subtiliter monstrari rogasti, te quoque illud subtili decet oculo intueri. Quod hoc modo considera. In quocunque vis loco consiste, et ab eodem lineam rectam ad orientis dirige partem. Quae cum pervenerit ad locum ultra quem visum tendere nequis, locum ipsum tibi orientem esse cognosce. Eodem modo si ab eo in quo consistis loco lineam rectam in occidentem direxeris, cum ad talem pervenerit locum, qui visui tuo terminum ponat, tibi ipsum occidentis constitue [Col. 0544B] locum.
MOYSES. Nunc horam recti ortus, et horam recti occasus mihi monstrari desidero.
PETRUS. Nascente stella praedictam lineam usque ad ipsum stellae locum protende, et in centro ipsius stellae lineam fige, ita ut media super terram appareat, et media adhuc lateat ipsamque horam ipsius stellae ortum dices. Cum ergo sol tali modo oriri coeperit super terram, illa hora apud astrologos est verus ortus diei. Eodem modo si occidente stella praefatam lineam usque ad eam occidentis partem dirigens summitatem lineae in stellae fixeris centro, ita ut media super terram, et media sub terra consistat, illam horam esse occasum dices. Cumque sol tali modo occiderit, illa hora apud astrologos verus est [Col. 0544C] occasus diei, et initium noctis.
MOYSES. Ex ratione tua talis procedit conclusio, quod cum pars orientalis orbis eadem sit omnibus, locus tamen orientis non idem est omnibus. Itidem quoque, cum occidentalis non idem est omnibus, nec eadem hora ortus, quae est nobis et caeteris gentibus, nec eadem hora occasus est nobis et caeteris gentibus, sed secundum varietatem locorum terrae in longitudine, variatur locus orientis et occidentis, et hora ortus et occasus.
PETRUS. Laetor te rei capere veritatem.
MOYSES. Adhuc, quaeso, apertius loquere, et per aliquam similitudinem rem tam subtilem ostende.
PETRUS. Constituamus ergo solem in primo arietis [Col. 0544D] gradu et in primo puncto gradus, et dicamus quia coepit modo oriri civitati Aren, quae sita est in primo septem climatum terrae, habens nonaginta gradus ad orientem, et totidem ad occidentem, habens etiam nonaginta gradus ad polum aquilonalem, totidemque ad australem. Cum huic, inquam, civitati sol coeperit oriri, quaenam hora erit illi civitati quae sexaginta gradibus distat ab occidente civitatis Aren?
MOYSES. Secundum quod in astrologorum libris reperi scriptum, duae adhuc horae de praecedenti remanent nocte.
PETRUS. Cum igitur civitati Aren sol occubuerit, quae hora praedictae erit civitati?
MOYSES. Duae similiter remanent horae de die.
[Col. 0545A] PETRUS. Cum autem sol illi oriri coeperit urbi, quota jam hora est Aren civitati?
MOYSES. Duabus transactis, tertia inchoat hora.
PETRUS. Cumque illi urbi sol occubuerit, quota hora erit Aren civitati?
MOYSES. Duae jam de nocte completae sunt horae.
PETRUS. Si igitur filum rectum ab Aren pertrahas civitate, et perducas summitatem unam ad orientem, et aliam ad occidentem, et simili modo in alia facias civitate, proferens ab ea rectam lineam, cujus una summitas ad orientem, et alia pertingat ad occidentem, num, quaeso, utriusque lineae termini ab utravis parte in simul poterunt convenire?
MOYSES. Minime, sed quanto ab invicem ipsae distant civitates, tanto linearum in utraque parte distabunt [Col. 0545B] summitates, triginta scilicet gradus.
PETRUS. Nunc apertissime tibi patet quoniam loca orientis et occidentis, et horae ortus et occasus non eadem sunt omnibus, sed variantur pro variis terrae longitudinibus.
MOYSES. Bene tandem intelligo.
PETRUS. Item cum sol Aren oritur civitati, sic eadem hora apud alteram quam diximus civitatem ab ejusdem civitatis oriente in ejusdem occidentem lineam protendas, quae coeli puncta utriusque ejus summitatis cacumen continget?
MOYSES. Illa quidem summitas quae vergit ad orientem, primum punctum primi gradus Piscium obtinebit, illa vero quae directa est ad occidentem, [Col. 0545C] primum punctum primi gradus Virginis percutiet.
PETRUS. Rursus si sole Aren civitati occumbente, apud alteram civitatem lineam eo quo diximus modo ad coelum usque utrinque tendamus, utraque summitas ejus quas coeli partes continget?
MOYSES. Quae ad orientem tenditur, primo puncto primi gradus Virginis; quae vero ad occidentem primo puncto primi gradus Piscium occurrit.
PETRUS. Iterum autem si sole urbi illi oriente lineas apud Aren civitatem ad ejusdem orientem, et occidentem tendentes usque ad ipsum coelum ducamus, utraque summitas quam coeli partem continget?
MOYSES. Quae orientem continget, primam particulam primi gradus Tauri percutiet; quae vero occidentem primo puncto primi gradus Scorpionis [Col. 0545D] occurret.
PETRUS. Si autem sole urbi illi occumbente praedictam lineam Aren civitatis praedicto modo ad coeli cardines ducamus, quas ejusdem coeli partes summitas quaeque continget?
MOYSES. Orientis summitas initium primi gradus Scorpionis, occidentis vero initium primi gradus Tauri continget.
PETRUS. Nunc cognoscere potes, quia gradus signi qui est in oriente sole Aren civitati apparente, non est idem cum eo qui eadem hora alii civitati apparet. Similiter gradus qui est in occidente sole in Aren occumbente, non est idem cum eo qui eadem hora alii apparet civitati. Sicque omnibus contingit [Col. 0546A] civitatibus, prout una distat ab alia in longitudine.
MOYSES. Cuncta patenter intelligo.
PETRUS. Nec illa coeli particula, quae hodie in ortu solis quovis terrarum loco in oriente apparet, est eadem quae cras eadem hora eodem terrae loco in eodem apparebit.
MOYSES. Et hoc lucide patet.
PETRUS. Haec graduum in coelo variatio contingit quotidie sicut ipse sol per eosdem gradus variatur assidue.
MOYSES. Quod ratio ostendit negare non valeo.
PETRUS. Quandoquidem ita esse, ut diximus necessaria constat ratione, et in totius terrae spatio non sunt loca orientis et occidentis aequalia, nec [Col. 0546B] horae ortus et occasus eaedem. Unde necessario sequitur stellas quae quibusdam occidunt, aliis eadem hora oriri, nec in tota coeli sphaera certus est orientis et occidentis locus, sed quotidie variatur per varios gradus, multo minus credi debet orientis et occidentis mutationem coelestibus accidere creaturis, quibus nulla unquam intervenit obscuritas, sed sempiterna indeficientis luminis irradiat claritas, sicut David propheta dicit: Quia tenebrae non obscurabuntur a te, et nox sicut dies illuminabitur: sicut tenebrae ejus ita et lumen ejus (Psal. XXXVIII) ; et Daniel: Ipse, inquit, revelat profunda et abscondita, et novit in tenebris constituta, et lux cum eo semper erit (Dan. II) . Cum etiam nulla in coelo ascensus, vel descensus possit esse localis mutatio, apertissime igitur cuivis [Col. 0546C] patet, quod in coelo nec oriens sit, nec occidens. Quo probato, fatuitas evidens est dicentium, quod Dei locus occidens est ubi stellae supplicant Deo.
MOYSES. Licet manifestis refragari nequeam rationibus, volo tamen mihi, si placet, ostendi quomodo probari possint, vel cognosci longitudines distantium ab invicem civitatum, ut melius cognoscamus diversitates horarum eodem tempore super easdem apparentium.
PETRUS. Constituamus ergo solem in primo Arietis puncto, et incipiat fieri eclipsis solis apud Aren civitatem, primo puncto septimae diei horae erit utique eadem hora primus Cancri gradus in ipsius Aren oriente. Quod si tunc nosse desideras quota hora fieri incipiat eadem eclipsis, apud aliam quam praediximus [Col. 0546D] civitatem, si diligenter inspicias, primo quintae horae puncto invenies eam ibidem fieri incipere, eodemque momento apparebit primum Geminorum punctum in illius civitatis oriente, unde indubitanter patet triginta longitudinis gradus inter utramque esse civitatem. Et hoc quidem modo ab astrologis invenitur quanta inter duas civitates habeatur longitudo.
MOYSES. Magnae caecitatis velamen de pectore meo educens, veritatis lucernam clarissime infudisti, quare digna a Deo compensetur retributio tibi. Sed quoniam superius dixisse te memini Aren civitatem in medio coeli hemisphaerio sitam, ita ut aequaliter ab omnibus partibus distet, et in primo septem climatum [Col. 0547A] esse positam, volo ut hujus situs descriptionem lucidissime ostendens, ita me facias intelligere, ut videar mihi in eadem urbe consistere. Cum enim dicas Aren in medio terrae positam, significare videris ipsius terrae superficiem esse planam, ex ratione vero orientis et occidentis praemissa significaveras terram rotunditatem habere sphaericam. Omne autem rotundum principio caret ac fine, sed ubicunque principium quaeris vel terminum, ibidem procul dubio invenies et medium.
PETRUS. Considera igitur Aren in tali loco sphaerae terrestris esse, ut et ab aquilonali et ab australi aequaliter polo distet utroque, et per medium ejus quotidie transeant duo prima puncta Arietis et Librae. Habebit igitur ad utrumque polum, nonaginta [Col. 0547B] gradus, eritque ita Aren in prima parte primi climatis, quantum ad longitudinem.
MOYSES. Ex verbis tuis colligitur quod tota pars terrae habitabilis in una tantum parte consistat. Volo itaque nosse quaenam sit illa.
PETRUS. A medio terrae ad partem septentrionis.
MOYSES. Geometrica figura hoc mihi monstrari visibiliter cupio quoniam de hac re diversas gentes ex librorum scriptis diversa sensisse non dubito. Quinque etiam zonarum partitione dividunt terram, quarum mediam solis calore perustam, et ideo inhabitabilem dicunt, duas quoque extremas a sole remotissimas prae frigoris immensitate similiter inhabitabiles probant, duas autem medias illius calore et [Col. 0547C] illarum frigore temperatas, solas habitabiles perhibent esse.
PETRUS. Opinio ista visus obstat effectui. Visu enim probamus Aren in medio terrae sitam, et initium Arietis et Librae super eam recta progredi linea, aeremque ibi temperatissimum esse, adeo ut veris, aestatis, autumni, et hiemis, semper ibi fere tempus sit aequale, ibi aromaticae species pulchri coloris et melliflui nascuntur saporis. Corpora quoque hominum non macilenta ibi sunt nimis aut pinguia, sed mediocris succi discretione decora. Temporis quoque temperies hominum corpora sibi consona reddit, et pecora, quia ineffabili pollent sapientia et naturali justitia. Quomodo igitur quisquam [Col. 0547D] dicere praesumat locum super quem sol recta praeterit linea inhabitabilem esse? Potius totum terrae habitabile spatium existit continuum a praedicto loco usque ad septentrionalem globum, quod antiqui in septem diviserunt partes, quas septem climata vocaverunt, secundum numerum septem planetarum. Primum ex illis est in media linea, ubi Aren civitas est condita, septimum autem septentrionalis orbis tenet extremum, reliqua vero medium continent spacium. Nullus est inhabitabilis locus, nisi ubi vel multarum arenarum siccitas cum aqua modica, vel montium asperitas aratri non patitur onera. Haec omnia autem oculis subjecta figura demonstrat: [Col. 0548A] ![[Figura]](../assets/FIGURES/1570548A.bmp)
[Figura] Extremitas septentrionalis inhabitalis frigore ostendens, meo satisfecisti desiderio. Rogo itaque mihi ostendas, quare vel illa pars terrae quae est ultra Aren ad meridiem non incolatur, prout ista quae est citra ad septentrionem, ut ista Aren sit in medio habitabilis regionis, vel quare pars illa quae est ultra, non est habitabilis, et illa quae citra est versus aquilonem inhabitabilis.
PETRUS. Quoniam centrum circuli solis est extra centrum circuli terrae a septentrionis parte, unde [Col. 0548C] cum sol ad sex meridianae plagae signa, quae sunt a Libra ad Arietem descenderit, quia tunc terrae propior est, vicinitate caloris terram exurens, omnium rerum infecundam et omnino sterilem reddit, ideoque inhabitabilis existit. A primo igitur climate usque ad septentrionem habitabile remansit spatium climatibus septem distinctum. Quidquid autem a septimo climate, cum sol inde ad sex meridianae partis signa declinat, totius caloris expers remanet abundatque imbrium, nubium et frigoris superfluitate, unde et omnis animalis caret habitatione. Quomodo autem centrum circuli solis extra centrum circuli terrae sit, a parte septentrionis, oculis subjecta aperte demonstrat descriptio: [Col. 0548D] ![[Figura]](../assets/FIGURES/1570548B.bmp)
[Figura]
[Col. 0549A] MOYSES. Rem hactenus ignoratam brevi, sed luculenta mihi, gratias ago, demonstrasti ratione, satisque illis responsum esse video, qui aliter aliquatenus de terrae sentiunt divisione.
PETRUS. Expleto Dei nutu praesenti sermone, ad propositum libet redire.
MOYSES. Dignum censeo.
PETRUS. Vestri doctores in doctrinae libro tertio, Deum in loco esse asserunt sex partibus terminato, affirmantes testimonio hoc Danielis qui ait: Cum egrederer ecce princeps Graecorum ingressus est (Dan. X) . Concipiunt enim ex hoc quia in loco tali est Deus, ubi introitus sit et exitus. Quod si ita est, patet ergo quia in loco consistat sex partibus terminato. Si vero terminato circumscribitur loco, [Col. 0549B] tunc aliquis locus vacuus est a Deo. Quod si est, quomodo scit quid fit in alio loco ubi ipse non est, aut quomodo operatur in eo?
MOYSES. Potest quippe sapientiam talem et voluntatem habere, ut quod alibi est et per sapientiam norit, et per voluntatem operetur.
PETRUS. Volo igitur mihi respondeas, utrum illa sapientia atque voluntas sint in eo et cum ipso semper, an extra illum, et sic quoque sine ipso. Si enim dicas quod in eo sint, et non extra illum, idem de eis proveniet quod de ipso, quia non in omni erit loco. Quomodo ergo scire potest quid alibi sit aut operari? Si vero dicas extra illum esse et omnem locum implere, tunc ab illo sunt diversae. Sciunt enim aliquid quod nescit ipse, et operantur per se [Col. 0549C] quod non operatur ipse. Igitur ipsae creatrices, et non indiget mundus Deo.
MOYSES. Possunt quidem in eo esse, et in omnem locum sciendo et operando emicare, ut sol cum in uno consistat loco, radios tamen usquequaque calefaciendo diffundit, et illuminando.
PETRUS. Si ita est, sequitur ergo quod illa sapientia atque voluntas non aequaliter ubique consistant. Quidquid enim ita diffunditur, non eamdem vim in ultimo quam in suo habet principio, quod minime convenit Deo. Quoniam quidem autem terminum Deo imponere audetis, utinam vel simplum crederetis et non corporea ei accidentia ascriberetis!
MOYSES. Quomodo nos hoc credere dicis?
[Col. 0549D] PETRUS. Dicitis siquidem eum singulis diebus semel in die irasci, afferentes in medium testimonium David, dicentis: Fortis irascitur quotidie (Psal. VII) . Prima etiam hora diei eum irasci asseritis, causam hujus irae esse dicentes, quod in illa hora reges iniquitatis exsurgentes, diademata sibi imponunt, et solem adorant. Videsne quam absurdus sit sermo iste et quoniam fatui sint qui haec protulerunt, cum irae discretionem prorsus ignorent, quam si nossent, non hoc de Deo sentirent.
MOYSES. Quid igitur iram censes esse?
PETRUS. Ira est quando audito aliquo quod displiceat verbo colera rubea, id est, fel fervet, et super hepatem diffunditur, et sanguini commiscetur. Inde siquidem homo calescit, et in facie pallescit. Hoc [Col. 0550A] autem nulli convenit rei, nisi quae ex quatuor componitur elementis. Deus autem talibus non subjacet lineamentis.
MOYSES. Veritati contradicere nequeo.
PETRUS. Non minus hoc etiam illud abhorrendum est quod dicunt eum de tali re irasci, de qua se non possit ulcisci. Quod si posset, ira profecto ejus quiesceret. Aiunt praeterea quod ipsius horae qua irascitur punctum nemo noverit unquam, nisi Balaam filius Beor. In hoc autem verbo vobis ipsis contrarii estis, cum ex una parte Moyses eum vocet ariolum (Num. XXII) , vos etiam vocetis iniquum, ex altera vero parte eum prudentiorem Moyse esse significetis, quia punctum horae noverit quod Moysen latuit. Licetque hoc magna dictum sit admiratione, vilescit [Col. 0550B] tamen majoris fatuitatis comparatione, qua dicitis gallum irrationale animal ipsius horae punctum quotidie scire. Concedisne haec omnia eos ita dixisse?
MOYSES. Etsi velim negare nequeo.
PETRUS. Nec hoc sufficit eis de Deo dicere, sed eum etiam quotidie semel in die plorare, et ab ejus oculis duas prodeuntes lacrymas in magnum mare dicunt concidere, et has fulgorem esse affirmant illum qui tempore nocturno de stellis videtur cadere. Haec autem ratio, Deum ex quatuor elementis ostendit compositum esse. Neque enim fiunt lacrymae nisi ex humiditatis abundantia descendentis de capite. Si vero ita est, ergo elementa sunt Dei materia. Omnis autem materia prior est et simplicior [Col. 0550C] forma. Ergo et haec priora et simplicioria Deo sunt, quod nefas est credere. Itaque si Deus talis est ut dicitis esse, cum nec cibo fruatur nec potu, et quotidie duas ex se emittat lacrymas, necesse est eum decrescere, nisi forte de aquis quae super coelo sunt jugiter bibat. Ex verbis quoque eorum colligitur quia ignorent quid ille sit fulgor.
MOYSES. Quid tu de illo sentias fulgore desidero nosse.
PETRUS. Fumosus quidam vapor de terra consurgit nimium siccus, unde et locum nubium transit, perveniens ad locum ubi non multus est calor, quoniam remotus est a motu firmamenti. Quo cum pervenerit, et jam multus in loco uno coierit, ipsius [Col. 0550D] loci calore licet exiguo paulatim crematur, et crematus evanescit, et id est quod per aerem discursitare videmus.
MOYSES. Quoniam per te non intermisse doctior fio, non immerito sine intermissione gratias ago.
PETRUS. Fletus quoque ipsius quem Deo indigne ascribunt, Judaeorum captivitatem causam esse dicunt; quin etiam propter dolorem eum ter in die ut leonem rugire asserunt, et propter id coelum pulsare pedibus more calcantium in torculari, more etiam columbae quemdam susurri sonitum dare, et quaque vice caput movere, et dolentis dicere voce: Heu mihi, heu mihi! ut quid domum meam in desertum redegi, et templum meum cremavi, et filios meos in gentes transtuli? Heu patri qui transtulit [Col. 0551A] filios suos! et heu filiis qui translati sunt de mensa patris sui! Dicunt etiam quod quidam doctorum vestrorum hanc audierit vocem in quodam loco rumoso. Praeterea quod tanquam parturientis invicem collidat pedes, et more dolentis manibus plaudat, et quia quotidie orat, ut misericordia ejus sit super iram ejus, et ut eat in populo suo in misericordia. Dic, o Moyses, cum Deus oret, quem, quaeso, adorat? Se ipsum an alium? Si alium, is quem adorat potentior est eo. Si seipsum adorat aut potens est ejus propter quod orat, aut impotens. Si impotens est, frustra se adorat, si vero potens, aut vult id pro quo orat, aut non vult. Si non vult, pro nihil orat. Si autem vult, non est necesse orare. Vides igitur, o Moyses, quam omnino sit gens haec [Col. 0551B] aliena a cognitione divina? Si vero verum est Deum pro vobis plorare, ut leonem rugire, coelum pedibus pulsare, more columbae gemere, caput movere, et prae nimio dolore heu mihi clamare, ipsum praeterea prae dolore pedes collidere, manibus plaudere, et quotidie ut vestri misereatur orare, quid ergo vestram ne liberemini impedit captivitatem? An a vobis, an ab ipso procedit haec mora? Sic enim ab ipso eum ad complendam voluntatem suam minus esse potentem ostenditis cum aliquid volentem complere nec valentem, puerili more eum plorare astruitis. Si igitur nunc impotens est, dicite utrum in futuro potestatem habiturus sit an non? Si unquam habiturus est, igitur et vester et illius dolor fine carebit, vestraque oratio est vacua, et spes nulla. Si [Col. 0551C] vero posse habiturus est, aut illud nondum habuit, sed in praefixo et certo habiturus est tempore quod, cum habebit, vos de captivitate liberabit, aut jam habuit, sed quorumdam interventu accidentium amisit, quibus iterum quandoque remotis, et illud recuperatus est, et de captivitate vos educet. Si vero habiturus est tempore certo, restat vobis dicere quid sit quod modo eum prohibet habere, scilicet utrum hoc paucitati imputetis annorum ejus, an debilitati membrorum, an obstaculo cujuslibet rei, a qua nequeat defendi. Hoc autem credere de Deo nefas est. Legimus enim in Scripturis sacris, quibus vos nobiscum fidem adhibetis, Deum antiquis temporibus majora miracula fecisse quam si vos de captivitate liberaret, veluti cum decem plagis Aegyptum [Col. 0551D] percussit (Exod. VII, VIII) , et inde vos in manu valida eduxit, et Rubrum mare divisit, in quod Pharaonem cum exercitu suo demersit (Exod. XIV) , manna quoque et coturnicibus de coelo in deserto pavit (Psal LXXVII; Exod. XVI; Num. XI) , aquas etiam Jordanis in loco uno montis instar constituit (Josue III) , solem et lunam Josue precibus fixit (Josue X) , de exercitu Sennacherib centum octoginta quinque millia nocte una occidi fecit (IV Reg. XIX; Eccli. XLVIII) . In diebus Ezechiae solem gradibus quindecim reverti praecepit (IV Reg. XX) . Danielem de lacu leonum liberavit (Dan. XVI) . Ananiam, Misaelem et Azariam de igne (Dan. III) , et vos de Babylonis captivitate liberavit (I Esdrae VII) , et multa [Col. 0552A] alia quae enumerare longum est miracula fecit. Non ergo dicere potestis quod antiquis diebus potens non fuerit. Si autem eum potentem quidem fuisse, ut aequum est, concedatis, sed aliorum interventu accidentium, eum impotentem factum dicatis, post quorum abscessum eum posse suum recuperaturum credatis, alterum horum necesse est fateamini; illa accidentia aut ex eo et in eo fuisse; ut infirmitas accidens homini, donec convalescat, ab effectu cohibet voluntatis; aut ei ab alio esse illata, ut captivitas cuilibet a rege illata suae voluntatis eum potestate privat, donec libertate succedente recedat. Quod si ex eo et in eo fuisse dicatis, Deum ergo corpus habere dicitis, quod contrariorum susceptibile sit, quod de Deo sentire non convenit. Si vero [Col. 0552B] ei ab alio illata dicitis, illum qui intulit Deo potentiorem esse ostenditis, quod non minus est inconveniens. Si autem vos ipsos vestrae esse captivitatis causam dicatis, quasi melius modo in captivitate quam olim in libertate vos habeatis cuivis patet esse mendacium, quia nunquam captivitas libertati est comparabilis. Si vero non hac intentione vestram libertatem remoramini, sed eo volente vos liberare, vos per pertinaciam ejus voluntati obsistitis, scilicet ut quia ille vos in captivitatem conjecit, vos econtrario plus quam ipse velit in ipsa captivitate perduretis, deberet utique vestrae satisfacere voluntati, et non seipsum assidue tanto moerore deprimere, aut vos ei parcere deceret nec tantum facere contristari. Sed hoc stare nullatenus potest, cum eum quotidie [Col. 0552C] ut vos de captivitate eripiat oretis. Oro itaque te, Moyses, ut tantae circuitionis ambages a pectore meo excludas.
MOYSES. Nihil horum quae tu enumerasti nostram impedit captivitatem, sed Deum semper et omnipotentem fuisse et esse fatemur, nec nos captivitatem evadere velle negamus, sed Deum captivitati nostrae certum terminum praefixisse, et donec illud quod constituit, juravit et firmavit tempus adveniat, nos nullo modo liberari posse dicimus.
PETRUS. In hoc verbo inscitiam Deo ascribitis cum eum tale statuisse dicatis atque jurasse, quod postea eum jurasse et firmasse poeniteat, cujus rei signum est quod tot modis jugiter pro vobis affligitur, quod si praescisset, non antea statuisset. Insipiens [Col. 0552D] ergo secundum vos fuit. Quod cum apud vos constet, indulgere utique ei debetis, nec precibus eum inquietare assiduis, quanto enim frequentius oratis, tanto magis ejus dolorem innovatis, et quo magis ab oratione cessando eum non inquietaveritis, tanto magis eum consolari permittetis. Sed dic precor, o Moyses, dic, inquam, debet quisquam hujusmodi credere doctoribus, et fidem eorum accommodare tractatibus?
MOYSES. Cum ipsi dicta sua prophetarum confirment auctoritate, quare tam graviter in eos inveheris, et in prophetas nihil dicis? An nescis prophetas dixisse Deum caput, oculos, nares, manus, brachia et universa corporis lineamenta habere? [Col. 0553A] Ipsi etiam dixerunt singulis diebus irasci, et ut leonem rugire, et multa alia quae illorum probantur auctoritate.
PETRUS. Obscura sunt prophetarum dicta, nec omnibus satis aperta. Ob hoc etiam cum in prophetis talia invenimus quae secundum litteram accipientes a rationis tramite exorbitemus, ea allegorice interpretamur, ut ad rectitudinis semitam reducamus. Necessitas enim cogit nos sic agere, eo quod aliter non potest litterae ratio stare. Vestri autem doctores non cognoverunt, ut oportuit, Deum, ideo dicta prophetarum superficie tenus exponentes in eum erraverunt. Ergo ego propter hoc et propter multa hujus similia dixi me superius dicta prophetarum, prout sanus exigit sensus, intelligere.
[Col. 0553B] MOYSES. Nunc mihi volo locum ostendi quem necesse sit nos allegorice intelligere, eo quod ad litteram expositus non possit stare, ut quod dicis verum pateat esse.
PETRUS. Quod quaeris ostendam. Moyses enim ad Pharaonem: Locusta, inquit, operiet oculum omnis terrae (Exod. X) . Nunquid enim terra oculum habet? Item, idem de filiis Core: Aperiens, inquit, terra os suum, devoravit illos (Num. XVI) . Nunquid autem terra os habet? Item, in libro Judicum ait Gaal ad Zebul: Ecce populus de umbilico terrae descendit (Judic. IX) . Sed nunquid terra umbilicum habet? Iterum Isaias dicit: De ala terrae laudes audivimus (Isa. XXIV) . Nunquid terra alam habet? David quoque [Col. 0553C] ait: Exsultabunt campi et omnia quae in eis sunt (Psal. XCV) . Item idem: Flumina plaudent manibus, montes exsultabunt (Psal. XCVII) . Nunquid autem campi gaudere, flumina manus habere, vel montes possunt exsultare? Salomon quoque ait: Aves coeli portabunt verbum tuum, et qui habet pennas annuntiabit sententiam (Eccle. X) . Nunquid vel avis verbum dicere, vel habens pennas aliquid potest nuntiare? Habacuc quoque propheta ait: Lapis de pariete clamabit, et lignum quod inter juncturas aedificiorum est respondebit (Habac. II) . Num vel lapis clamare, vel lignum potest respondere?
MOYSES. Verum quidem quod dicis fateor esse, in plerisque locis sensum allegoricum necessarium esse, tamen quod de corporeis Dei lineamentis [Col. 0553D] dixerunt prophetae, si secundum litteram exponatur, nescio quare absurdum dixeris esse.
PETRUS. Corporea accidentia quae Deo ascribitis, non nisi corporeae substantiae et rei imaginariae congruunt. Deum autem hujusmodi esse, indecens est credere. Non igitur convenit quae de Deo tanquam corporeo dicta sunt ad litteram solam exponere. Si enim quis hoc sentiat, et Scripturae pariter et rationi contrarius exstat.
MOYSES. Volo ostendas quare quis ita accipiens sit Scripturae contrarius.
PETRUS. Quoniam Deum imaginem aut similitudinem ullam habere dicamus, multis prophetarum auctoritatibus contraimus. Moyses enim dicit filiis [Col. 0554A] Israel: Custodite sollicite animas vestras. Non vidistis similitudinem aliquam in die qua locutus est vobis Dominus in Horeb de medio ignis, ne forte decepti faciatis vobis sculptam similitudinem aut imaginem viri vel feminae, similitudinem omnium jumentorum quae sunt super terram, vel avium sub coelo volantium, aut reptilium quae moventur in terra, sive piscium qui subter morantur in aquis (Deut. IV) . Cumque eis prohibuisset ne Deum compositis corporibus assimilarent, veritus etiam ne forte eum simplicibus corporibus conformarent, adjunxit: Ne forte elevatis oculis ad coelum, videas solem ac lunam, et omnia astra coeli, et errore deceptus adores ea, et colas quae creavit Dominus Deus cunctis gentibus quae sub coelo sunt (ibid.) . Nec reputes Moysen haec populo praecipientem [Col. 0554B] metuisse quod praedictorum corporum figuras vel imagines adorarent, cum creaturas esse non dubitarent, sed hoc potius timuit, ne Deum imaginem alicujus horum habere crederent, et ideo pro eo hujusmodi factas similitudines adorarent.
MOYSES. Subtilis admodum est ista sententia, nec sensu cujuslibet pervia, unde adhuc aliqua patentior est mihi necessaria.
PETRUS. Isaias propheta ait: Cui assimilastis me, et aequastis, dicit Sanctus? (Isa. XL.) Et rursus: Cui similem fecistis Deum, aut quam imaginem ponetis ei? (Ibid.) Et iterum: Cui assimilastis et adaequastis et comparastis me, et fecistis similem? (Ibid.) David quoque verba Deum non esse localem comprobant, ut per hoc consequenter eumdem corporeum non [Col. 0554C] esse innuant. Ait enim: Quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? Si ascendero in coelum tu illic es, si descendero in infernum, ades. Si sumpsero pennas meas diluculo, et habitavero in extremis maris, etenim illuc manus tua deducet me, et tenebit me dextera tua (Psal. CXXXVIII) . Salomon quoque idem sentiens dicit: Ergone putandum est quod vere Deus habitet super terram? Si enim coelum et coeli coelorum te capere non possunt, quanto minus domus haec quam aedificari? (II Par. II.) Et alibi: In omni loco oculi Domini contemplantur bonos et malos (II Par. XVI) . Et Jeremias: Si occultabitur vir in absconditis, et ego non videbo eum, dicit Dominus? Nunquid non coelum et terram ego impleo, dicit Dominus? (Jer. XXIII.) Nunc liquido advertere potes quoniam si Deum corpus et omnia corporis membra habere dicentes, Scripturas quarum hoc auctoritate volumus probare, superficie tenus exponamus, omnibus supradictis testimoniis contraimus.
MOYSES. Quia sensus meus quantum Scripturis sit contrarius video, quantum et a ratione deviet, secundum promissum audire desidero.
PETRUS. In magnae rationis palatio accubituri ipsius palatii solum quibusdam sententiarum floribus sternamus, ut post delectabilius in eo ratiocinaturi sedeamus. Illaeque sententiae erunt nobis quidam gradus ad comprobandum quod Deus sit, et ad cognoscendum quid sit. Prius enim debemus probare Deum esse, et post ostendere nihil illi simile [Col. 0555A] esse. Quaedam enim pars hominum et Deum esse negant, et mundum ab aeterno ac sine Creatore fuisse confirmant. Quae nos necessitas cogit ut prius Deum esse qui mundum creavit monstremus.
MOYSES. Quare hoc in praedictis de Scripturis loquens minime fecisti, ut prius Deum esse ostenderes?
PETRUS. Qui Scripturis fidem accommodant, Deum esse non negant, ideoque non necesse fuit probare hoc Scripturae credentibus, sed tantummodo nulli scripto credentibus.
MOYSES. Cum Deum esse per Scripturas nolis probare, ipseque nullo sensu corporeo sit comprehensibilis, multum audire me juvat qua ratione philosophica comprobari valeat.
[Col. 0555B] PETRUS. Si mundum cum omnibus quae in eo sunt creatum esse monstravero, tunc Deum qui interpretatur Creator necessario esse concludam.
MOYSES. Et quomodo hoc probare poteris?
PETRUS. Sapere tribus modis dicitur. Aliud enim est quod aliquod corporeo sensu percipitur, aliud quod necessaria ratione tantum cognoscitur, aliud quod per aliarum rerum similitudinem invenitur. Illud quod aliquo sensu percipitur, nullo alio argumento comprobari potest, ut aliquis a nativitate caecus nullo alio modo nisi solo auditu colorum varietates distinguere potest, auditusque non ex toto satisfacit animo ejus, et sic de caeteris sensibus corporeis. Quod vero necessaria cognoscitur ratione, tale est velut cum dicimus aliquod corpus eodem [Col. 0555C] momento moveri, et stare non posse; aut est et non est de nulla re veraciter praedicare posse. Illud autem quod per similitudinem percipitur, tale est ut sicubi vocem audieris, ibi aliquid vocale esse intelligis, quamvis minime videas, vel cum ubilibet fumum conspexeris, illic ignem et si non videas esse cognoscis. Itidem si vas aliquod factum conspicimus, factorem ejus aliquem fuisse pro certo scimus (Rom. I) , etsi non videmus. Itaque mundum prius creatum esse debemus probare, ut ita constet aliquem ejus Creatorem fuisse. Cumque mundi Creatorem probaverimus, consequenter quod ipse Creator nullam habeat similitudinem ratione ostendemus.
[Col. 0555D] MOYSES. Dignum est me sermonibus tuis benedicere, a quibus tantum me credo fructum suscipere. Promissum igitur comple, jamque palatium quibus dixisti floribus sterne.
PETRUS. In hoc vero philosophi omnes consentiunt quod principium rerum est perfecta sapientia, lumen praeclarum, substantia substantiarum, argumentum rerum universarum; post hoc est mundus animae universalis, post illum vero materia. Haec autem duo, universalis scilicet anima atque materia, simplicia sunt, et omnium creaturarum prima, totiusque rei compositae origo et causa, de quibus gradatim factum est firmamentum, cum omnibus quas possidet formis et imaginibus.
MOYSES. Ex verbis tuis datur intelligi, firmamentum [Col. 0556A] cum omnibus quae in eo sunt esse compositum. In plerisque autem locis reperi scriptum quidquid infra circulum lunae est esse compositum, quidquid autem supra simplum.
PETRUS. Firmamentum quidem cum omnibus quae continet in rei veritate est compositum, sed respectu eorum quae circulo subjacent lunae dicitur simplum. Sic enim est in omnibus rebus, ut aliquid respectu ejus de quo factum est dicatur compositum, respectu vero ejus quod de eo fit, simplum. Eodem modo quidquid supra lunam est ad ea quae sub luna sunt simplum est, quod de eo facta sunt. Ad materiam vero compositum, quoniam de ea est factum.
MOYSES. Apertius intelligere volo quomodo firmamentum, cum una sit substantia, dicatur compositum.
[Col. 0556B] PETRUS. Omne corpus est compositum, omne autem compositum aut est substantiale aut partitiale: substantiale, veluti cum una substantia alii jungitur; partitiale, cum unius substantiae partes conjunguntur. Substantia vero jungitur, ut caput ex ossibus, carne et venis insimul junctis componitur, velut janua ex ligno et ferro composita. Sic omne quod diversarum substantiarum conjunctione perficitur, substantiale compositum dicitur. Partitialis autem compositi subtilior est compositio. Quod patet per hoc quia omne corpus, quod longitudinem, latitudinem et altitudinem habens, diverso non jungitur corpori, solius suae substantiae componitur [Col. 0556C] partibus, ut si argenti partes multae junguntur, donec aliquid ponderosum ac solidum reddant. Hoc autem compositum superiori simplicius est. Illud vero ex toto dicitur simplum, quod hujus utriusque compositionis est expers. Et quoniam firmamentum est corpus, tribus constans dimensionibus, vere quidem est compositum.
MOYSES. Rationem nosse desidero, quomodo omne corpus longitudine, latitudine et altitudine constans compositum sit.
PETRUS. Omne corpus cujus natura in aliquam partem est mobilis, non movetur in eamdem partem nisi per naturam suam. Notum est autem quod pars illa ad aliquam movetur per naturam, illa est ejus naturalis locus. Cumque ita sit, impossibile [Col. 0556D] est ut ullam dimensionem habeat ad aliam partem, quae sit contraria naturali ejus loco. Quod si inventum fuerit ad aliam partem aliquam habere dimensionem, aliquid horum duorum est causa quare id faciat, scilicet vel quia extrinsecus est compositum, ut paries ex superpositione lapidum junctus, vel intrinsecus, ut arboris partes ab intimo prodeuntes, sese hac illacque diffundunt, et aliquam dimensionem recipiunt. His datur intelligi quod quidquid aliquam habet dimensionem, ad aliam partem, quae naturali sui motus parti contraria est, compositum esse. Ergo et firmamentum, quamvis una substantia sit, compositum est.
MOYSES. Ratio jam firmamentum, cum omnibus quae possidet, perdocuit esse compositum. Quomodo [Col. 0557A] autem in eo anima universalis et materia inveniri possit, quomodo ipsa sint simpla nescio.
PETRUS. Quomodo firmamentum probatum est esse compositum, necessario concluditur aliquam esse materiam de qua compositum sit, ut lectus, cujus est materia lignum, vel cultellus, cujus est materia ferrum. Hanc autem materiam firmamento simpliorem esse necesse est, quemadmodum lignum lecto, et ferrum cultello simplius est. Et quoniam omnis materia ipso quod de ea factum est simplior est, nec habet in se formam vel imaginem sui compositi, patet firmamenti materiam nullam corpoream in se formam habere, et ideo omnino simplam esse. Quod si dicamus in ea aliquid compositum esse, aliam esse materiam de qua composita sit esse [Col. 0557B] necesse est, quae et simplior sit. Sed et illam dicentes compositam, aliam fatebimur simpliorem habere materiam, et sic in infinitum. Quod ut vitemus, necesse est ut materiam illam simplam esse fateamur. Ecce probatum satis est in firmamento materiam, et ipsam simplam esse. Animam autem in eodem taliter inveniemus, quia scilicet formae illae quibus ipsa materia est informata, non propter solum corporis complementum factae sunt. Formae enim duobus modis dicuntur. Aliae enim solum corporis ostendunt terminum, ut triangulatio vel rotunditas, vel quaelibet alia figura; in lapide ad nihil aliud valent, nisi quod ipsius corporis figuram efficiunt. Aliae vero et corpus informant et ad quamdam utilitatem natura cogente habiles factae videntur, [Col. 0557C] ut auris forma ad audiendum, oculi ad videndum, et singulae aliorum membrorum formae aptae sunt ad suum officium. Item forma cultelli ad incidendum, serrae ad serrandum, rastri quoque habilis est ad fodiendum. Et quoniam materia varias in se quas nunquam habuerat noviter formas suscepit, constat quia eas non ex se, sed alterius rei adjunctione quae et potior et simplior sit habuit, quae in se diversas et formas et imagines fecit, maxime cum nulla necessitas esset, ut tales in ea fierent formae vel imagines. Sed hoc magis ex desiderio factum est animae: quae voluit commisceri tali rei cui nunquam fuerat commista simul et conglutinata, ex nova commistione novis est materia formis [Col. 0557D] informata. Quoniam igitur firmamentum cum omnibus quae possidet compositum secundum philosophos non dubitatur, necesse est ut principium habere credatur. Omne enim compositum aliquod habet principium. Hoc igitur modo patet mundum esse creatum. Omne autem compositum necesse est compositorem habere. Neque enim aliquid se ipsum potest componere, eodemque modo omne creatum creatorem habere necesse est. Nihil enim seipsum potest creare. Creatorem igitur mundi qui Deus dicitur esse necesse est.
MOYSES. Adversarius igitur insistere poterit, dicens compositorem istum vim universalis animae esse, quae scilicet vis natura vocatur. Quae, inquam, anima materiae juncta, firmamentum et omnia quae [Col. 0558A] sunt in eo composuit et nullus alius rerum compositor aut creator est.
PETRUS. Quod dicis, stare non potest. Quoniam enim videmus formas quibus materia informata est, varias et ad varios usus habiles esse, naturam ipsam, cujus admistione et potentia factae sunt formae, constat non omnino laxum sed restrictum quodammodo posse habere. Sed hanc restrictam naturam restrictorem aliquem, qui tamen a nullo restringatur habere necesse est.
MOYSES. Restrictorem istum animam ipsam esse respondeo, quae vim suam, prout libuit, sibi restrinxit.
PETRUS. Opera talia esse animae non possunt, sed talis factoris, qui per se perfectus sit sapientia. [Col. 0558B] Anima autem perfectam non Labet sapientiam.
MOYSES. Qua ratione potes monstrare quod anima perfectam non habet sapientiam?
PETRUS. Quia ex quo anima commista est materiae, et materia est animae incorporata, nunquam postea dolorum vicissitudine et voluptatum caruit anima. Nulla quippe voluptas oritur, nisi dolor praecesserit, ut nemo unquam delectatur bibendo, nisi prius doluerit sitiendo, nemo delectatur comestione, nisi praecesserit dolor in fame, aut etiam in requie, nisi ante doluerit ex labore. Sed et sic in cunctis affectibus. Ratio autem corporea se contagione denudans, et se ipsam puram considerans, perpendit illud quod nihil sentit melius et dignius esse eo quod tot diversarum passionum accidentibus [Col. 0558C] non subjacet. Constat igitur animam non perfectam habere sapientiam. Alia item de eadem re potest dari ratio, quod scilicet anima, cum rationem exuit, statim luxuriam, furta, homicidia, et caetera diligit vitia, quae perfectae rationis exsecratur sapientia; unde iterum evidens est imperfectam esse animae sapientiam. Probatum igitur satis est illis qui Scripturis non credunt, alium esse factorem, cujus per se perfecta sit sapientia, sicut patet per rationem nobis ab eo attributam opera animae sine ipsa ratione esse vitiosa et quodammodo turpia. Consequitur ergo illum per quem rationem accepimus, non animam, sed alium esse, quoniam fieri nequit ut is qui rem aliquam abhorret, vel exsecratur, eam facere [Col. 0558D] velit. Sequitur quoque ex hoc animam imperfectae, datorem vero rationis perfectae esse sapientiae. Cumque ratio operetur in anima, necessario dator rationis factor est animae. Quod cum sit, et anima, ut superius probatum est, in materia omnia composita formaverit, concludi indubitanter potest quod qui rationem dedit, et omnia fecit, et omnium causa existit. Et haec quidem de anima sententia, utique est philosophica. Dicunt enim philosophi quod rationalis anima procedit de universali. Judaei autem, ut nosti, omnes animas in mundi principio simul asserunt esse creatas, et in loco uno repositas, et quousque incorporentur omnes non esse diem venturum judicii, et ex quo incorporabuntur statim provenire finem mundi. Christiani vero astruunt [Col. 0559A] novas quotidie animas procreari, formatisque novis in ventre corporibus infundi. Quidquid autem de anima credere eligas, procul dubio, ut dictum est, qui rationem dedit, omnia fecit et omnium causa existit. Oportet autem hunc Creatorem, qui perfectam habet sapientiam, aeternum existere, et nec creatum nec novum esse, quoniam, si hic aut creatus credatur aut novus, alium utique creatorem necesse est habeat aut novatorem. Nihil enim se unquam creare aut novare poterit, et sic creatorum aut novatorum numerus fine carebit. Factoribus autem fine carentibus, factura quoque nunquam ad certum terminum perveniet. Credendum ergo est primum factorem, nec creatum esse nec novatum, sed necessario aeternum. Praeterea non compositum, sed simplicem credere [Col. 0559B] convenit eum. Omnis enim compositio motus est, et actus simplicis rei. Item, quod prius est, principium habere non potest. Compositio autem omnis aliquod habet principium. Creator ergo primus non est compositus, sed neque est corporeus. Omne enim corporeum, ut supra latius disseruimus, est compositum. Item, neque mobilis est. Omne enim quod movetur, partibus constat. Sed quidquid partibus constat, compositum est. Quod autem primum est omnium non est compositum. Igitur nec mobile est. Rursus omnis motio in corpore fit, sive sit recta motio, veluti cum quis unum deserens locum occupat alium, seu sit motio in gyrum, cum aliquid scilicet in eodem existens loco ut firmamentum versatur in orbem, sive sit motio partium alicujus rei ad invicem [Col. 0559C] facta, vel ab extremis ad medium, vel a medio ad extrema, veluti fit in partibus aeris, seu sit motio rei in eodem quidem loco existentis, sed per quaedam quasi incrementa hac illacque spatiantis, quemadmodum in ramis arborum paulatim ad omnes partes crescentibus fit. Hae autem omnes motiones non nisi in corpore fieri possunt. Sed quod primum omnium est, corporeum non esse probatum est. Igitur nec variatur, nec corrumpitur. Iterum, nec crescit per se, nec augetur aliunde. Omne enim quod vel incrementum recipit, vel augmentum, procul dubio est et compositum. Sed quod primum est omnium, supra ostendimus non esse compositum. Igitur nec crescit nec augmentatur. Item, non [Col. 0559D] decrescit. Quod enim decrescit corrumpitur. Sed quod omnium primum est non corrumpi probatum est: igitur nec decrescit. Rursus nullius creaturae in aliquo similitudinem habet. Similitudo enim qualitas est. Sed quod primum omnium est, nulli subjacet qualitati: ergo nec similitudini. Item, ponamus quod alicujus creaturae similitudinem habeat. Sed evidens est quod similitudo aliquorum duorum alium parificat alii, velut si dicantur in albedine similes, albedo alterius par esse debet albedini alterius; similiter de nigredine, et de omni re quae inter aliquos similitudinem facit. Quare si hoc esset, quod primum est omnium, primum simul esset atque novissimum; et quod novissimum, novissimum simul atque primum. Quod utrumque quantum inconveniens [Col. 0560A] sit, neminem latet. Iterum cum materia quae creata est nullam in se habeat formam vel imaginem, multo minus Deus ipsius naturae, Creator, qui simplioris et subtilioris est naturae ullam putandus est habere similitudinem. Promissum ergo complentes, Deum nullam habere similitudinem, lucide, ut opinor, per rationem probavimus.
MOYSES. Gratias Deo et tibi, quoniam omnium Creatorem nulli creaturae similem esse, nullum principium aut finem habere, sine ullo dubitationis cognovi obstaculo. Patuit etiam ex verbis tuis Deum Creatorem omnium rerum radicem et fundamentum principaliter esse; secundario vero, animam et materiam et quod Deus fecerit animam, et quod anima a Deo facta operetur in materia. Scrupulum autem [Col. 0560B] unum qui adhuc mentem remordet, tua sagacitate expostulo enodari. Legi siquidem in libris philosophorum plerisque, quinque ante mundi constitutionem fuisse, Deum scilicet qui omnium rerum originem tenet, post eum vero animam et materiam, tempus et locum. Cum ergo de tribus praecedentibus disserueris, valde miror quare de ultimis duobus nullam feceris mentionem.
PETRUS. Quia nihil ad praesentem pertinent tractatum, de eis loqui indicavi superfluum.
MOYSES. Et si a tractatu videtur alienum, tamen quid tu de his sentias audire desidero, quia sapientes catholici ad quorum fidem tu conversus es, longe aliter de his senserunt quam antiquorum philosophorum libri loquantur. Nam catholici haec principium [Col. 0560C] habuisse, philosophi autem veteres aeterna testantur esse.
PETRUS. Illis procul dubio fidem adhibeo qui ea non cum mundo, sed ab antiquitate fuisse dixerunt.
MOYSES. Qualiter hoc possit constare, per rationem desidero nosse.
PETRUS. Locus duobus modis dicitur. Aliquando enim causa alterius rei, aliquando per se. Alterius causa dicitur, dum alicui loco res aliqua inseritur, et ipse dicitur esse locus illius rei, dum res illa in eo consistit, et locus dicitur partialis. Quod si res illa a loco ipso discesserit, locus unum quod prius habebat, scilicet relationem, amittit, quia jam illius locus esse non dicitur. Locus autem per se qui universalis [Col. 0560D] dicitur, vacuitas quaevis vocatur, de quo non debemus existimare quod causa ejus rei quae est in eo existat, quoniam locus semper rem praecedere debet quae in eo futura est. De quo videlicet loco talis est Platonis syllogismus: Omne, ait, quod totum consistit per aliud totum, si corrumpatur pars quaelibet ejus, quod est causa consistendi, corrumpitur utique et pars ejus, quod illius causa consistit. Si vero ejus quod per aliud consistit pars corrumpatur, non tamen necesse est ejus quod causa est consistendi partem ullam corrumpi. Cum ergo locus sit causa existendi ei rei quae in eo est, necessario concluditur non ideo partem aliquam loci corrumpi, quia quaevis rei in eo consistentis pars corrumpatur. Quo concesso, consequitur et hoc quod locus non alterius [Col. 0561A] causa consistit. Ad hujus rationis evidentiam talem inducamus similitudinem: Si montem aliquem de qualibet mundi parte ablatum dicamus, non ideo locus ille in quo consistebat, est imminutus. Nomen itaque pristinum perdidit, quia jam illius montis locus vocari non poterit, sed universalis loci ibidem et nomen et natura remansit. Rursus cujuslibet hominis servum mortuum dixeris. Nunquid quia servus est mortuus, ideo dominus suus esse jam desiit? Non, sed domini tantum nomen quod ejus respectu habebat amisit. Patet ergo quod dimota re quae in loco quolibet est, partialis utique loci nomen mutatur, sed loci substantia minime tollitur. De tempore etiam ait quia est substantia per se existens, et non accidens, quod alterius causa subsistat, verbi [Col. 0561B] gratia, si ponamus vas cum aqua ad cognoscendum tempus singularum horarum, non aestimandum est vas illud causa existendi, sed tantum discernendi signum temporis esse. Neque enim aliter tempus eveniret et si vas illud non esset. Ad hunc quoque modum debemus intelligere firmamentum nequaquam causam, sed mensuram et signum tantummodo temporis esse, sed tempus scilicet simplum, sine signo et mensura, et ulla discretione esset, sicut et tempus horarum diei indiscretum maneret, si vas cum aqua signatum non esset. Nunc ita breviter omnia concludamus. Probatum est Deum omnium rerum esse factorem, quem sua nobis indicant opera, quia de perfecta prodeunt sapientia; animam autem et factam esse, et factricem, quia facit aliquid [Col. 0561C] in materia, nec tamen corpoream, tempus etiam et locum per se existentia non corporea, sed tamen substantialia esse, materiam vero factam quidem, sed factricem non esse.
MOYSES. Apertae rationi claritas de pectore meo totius dubitationis expulit tenebras. Cognovi siquidem mundum cum omnibus quae in eo sunt factum esse, non aeternum. Sed hoc tibi restat ad tui operis perfectionem, contra eos videlicet qui mundum ab aeterno dicunt fuisse, aliquam quae destruat dare rationem. Dicunt enim ita: Quid visum est Creatori summo, in tam subita et novella rerum creatione, cum eas jamdudum non creasset? Nefas enim est, inquiunt, credere de Deo quod aliquid vel recordatus fuerit, vel subito viderit, quod olim aut oblitus [Col. 0561D] esset aut non vidisset. Contra hanc eorum quaestionem, nullam antehac inveni solutionem.
PETRUS. Nosse debes omnium actionum tres esse radices. Actio enim alia est quae debet esse, alia quae non, alia simpliciter bona. Illa quae debet esse talis est, quam si facias, grates habebis; si vero non facias, culpaberis. Quae vero non debet esse, si facias gratus eris; si vero non facias, non tamen culpaberis. Haec ultima et mensura caret et tempore, velut si quis hodie eleemosynam faciat, non est inquirendus quare non fecerit heri. Similiter si unum dederit nummum, non est investigandus quare non dederit duos. Et quoniam totius mundi creatura est bona, teste etiam Scriptura quae ait: Vidit Deus [Col. 0562A] cuncta quae fecerat et erant valde bona (Gen. I) , non est inquirendum cur haec non fecerit antea.
MOYSES. Juste tibi a Deo opto magnum praemium dari, eo quod quaestionem non credentium mundi constitutionem contra credentes tam subtiliter persolvisti. Nunc quod supradixisti volo patefacias, quomodo omnia ex conjunctione animae cum materia gradatim sunt facta.
PETRUS. Dicunt philosophi quia cum conjuncta et conglutinata materiei est anima primum omnium formatum est, et compositum firmamentum majus, in quo nulla sunt sidera, et quod circulos omnes facit moveri. Post illud autem formatus est signifer circulus in quo duodecim emicant signa. Tertio loco factus est circulus siderum, quae semper situm suum [Col. 0562B] servantia, in suis locis perdurant fixa. Quarto loco, Saturni locatus est circulus. Quinto autem Jovis est orbis locatus. Sextum porro locum, Martis sibi vindicat ensis. Septimo autem Solis circulus lucet. Octavum, Veneris possidet globus. Nonum, a Mercurius sortitus est, dat lunae partes decimus locus inferiores. His vero circulis completis omnibus et cunctis quae in eis sunt, tunc coepit motus iste rotundus, qui dicitur simplex et perfectus, et genuit ille motus in materia calorem, qui effusus est per eam ipsaque eum receperit, et inde facta sunt quatuor elementa: ignis, aer, aqua et terra. Constat autem quia omnis motus qui de aliquo movente procedit, et omnis virtus cujuslibet virtuosi, quanto proximiora sunt his de quibus prodeunt, tanto majorem [Col. 0562C] vim et fortitudinem obtinent, quantoque remotiora ab eis fuerint, tanto molliora atque debiliora redduntur. Quod quoniam ita est, patet quia calor ille qui de motu firmamenti processit, in locis vicinioribus multo plus incaluit, et concremans fuit, factusque ignis est videlicet siccae naturae et calidae. Quia vero paulisper calor ille longius a firmamento recessit, vim suam jam modicum amittens aliquantulum tepuit, et debilior fuit, sed et se hac illacque commovit, unde facta est natura aeris calida et humida. Omnis enim calor quandiu fortissimus est, desiccat et comburit. Ex quo vero tepescit, mollescere rem ac liquefieri facit. Quomodo autem adhuc longius a firmamento recessit, radice quasi procul existente vigorem amisit, et ideo natura frigida perstitit, [Col. 0562D] et facta est liquida et ponderosa. Et quoniam longius adhuc quam erat a firmamento recessit, ipsa frigiditatis natura propter nimiam remotionem reddita est fortior, spissior, congelatior, et durior, factaque sicca et frigida, et ipsa est terra. Completa itaque hoc modo elementorum natura movit ea natura, et vis firmamenti, ad faciendam voluntatem et jussionem Dei. Cumque vis firmamenti sic ea ad invicem cuncta movisset, commista pariter et conjuncta inter se sunt, et ex ipsa eorum commistione genita sunt alia minora corpora, inanimata, animata et animalia. Inanimata quidem, ut lapides et metalla, aliaque quae intra terram continentur nec crescunt, ut vivum argentum, sulphur, et caetera; [Col. 0563A] animata vero, ut arbores et herbae; animalia autem et irrationalia, ut bruta, et rationale, id est homo qui factus est post omnia. Omnis igitur creatura exordium coepit ab universali anima, et terminatur in homine gradatim ab uno in aliud migrans. Sunt igitur anima atque materia simplae, et omnium subjectorum ineffabili summi Creatoris disponente providentia factrices. Quidquid autem ab his inferius est, superni rectoris voluntati obtemperans, facti pariter et facientis tenet officium. Singulum enim eorum et fit a suo superiori, et facit suum inferius ita. Unde et de eisdem David propheta ita praecinit dicens: Benedicite Domino, omnia opera ejus, in omni loco dominationis ejus (Psal. CII) . Ea etiam omnia licet diversa, ita tamen divina restringit potentia, [Col. 0563B] ut in nullo penitus sibi pugnantia videantur aut dissona. Quod item David alio loco sic testificatur dicens: Laudent nomen Domini, quia ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt. Statuit ea in saeculum, et in saeculum saeculi, praeceptum posuit et non praeteribit (Psal. CXLVIII) . Sed unumquodque inferiorum superioris respectu simplum, inferioris vero dicitur compositum. Corpus autem humanum quod omnibus inferius est eo quod sub eo nihil est ad quod simplum dicatur, ex toto compositum non immerito dicitur, factusque est homo de simplici omnino creatura, idem anima et corpore omnino composito. Perfudit itaque eum et illustravit Deus suae celsitudinis sapientia, per quam cognosceret et [Col. 0563C] discerneret omnia. Facta est igitur species hominis inter omnes species animalium melior, et elegantior, et in omnibus praestantior. Unde haud injuste minor mundus vocatur.
MOYSES. Rem difficilem et multis obscuram atque ignotam, luculento et satis aperto sermone demonstrasti, jamque de tuis verbis istis, quid Moyses potuerit significare in principio libri Geneseos secundum philosophiam aperte intelligo. Ait enim: In principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I) , idem animam universalem atque materiam. Gradatimque omnes enumeravit creaturas, donec pervenit ad hominem, qui per dierum successionem sexto tandem die est creatus. Sed in hoc alia quibusdam Deum mundi Creatorem esse minime credentibus, quaestio [Col. 0563D] oritur, quae talis est: Si omnia, inquiunt, mundana non per se sunt creata, sed alius est Creator qui cuncta creaverit, cum ipse ut dicitis omnipotens sit, cur haec omnia non in uno, sed in tot dierum spatio paulisper operando complevit? Ad haec quid responderi debeat, conjicere nescio.
PETRUS. Non patitur ratio ut, quoniam una creatura tardius est creata quam alia, ideo summus earum Creator minus potens credatur. Neque enim in hoc ejus fuit impotentia, sed quia ipsarum creaturarum altera mollior, altera durior fuit in suscipienda sua creatione et forma, veluti si accipias massam unam in qua ferrum, aes, et plumbum, stannum, pix, et cera simul sint posita, et hanc massam ex omnibus istis commistam, uno eodemque momento in ignem miseris [Col. 0564A] totam, nunquid omnia uno eodemque temporis ictu liquefient? Non utique, sed prius cera, postea pix, dehinc stannum, deinceps plumbum, post aes, ad ultimum ferrum liquefiet. Imputas igitur hoc ignis virtuti, quod alia aliis citius liquefiant, an eorum variae ascribis debilitati?
MOYSES. Virtutem ignis eamdem esse erga omnia nemo dubitat, sed eorum quae molliora sunt citius, quae vero duriora tardius liquefiunt.
PETRUS. Eodem modo in creaturis mundi non alia de causa tot dierum transivit mora, nisi quia quaedam earum tardiores fuere in suscipienda forma.
MOYSES. Dubitationis errore sublato jam veritatis lumen aspicio.
PETRUS. Aperta satis et firma cuilibet est haec [Col. 0564B] oratio, quam et argumentorum et rationis undique fulcit probatio. Sed vestri doctores, dum in quibusdam pertinaciter nobis obsistere conantur, ipsi etiam sibi contrarii inveniuntur.
MOYSES. Mihi velim, si placet, ostendi quisnam error iste sit
PETRUS. Dicunt enim quod Deus, cum firmamentum constituit, perficere penitus nolens cujusdam magni foraminis spatium in septentrionali parte imperfectum reliquit. Quod ob hoc videlicet eum fecisse asseverant, ut si quis aliquando exsurgens et ei aequalem se faciens Deum esse se diceret, ipse Deus illius spatii perfectionem ei opponeret dicens: «Si Deus es ut ego, locum illum claude si potes, quem [Col. 0564C] apertum reliqui ego.» Hoc autem quam patens mendacium sit, nullius oculi aciem latet. Septentrionalis etenim poli axem altissimum semper super nos, nec unquam occultari conspicimus, ipsumque totum integrum perfectumque videmus. Perpendis igitur quam manifestus sit error iste?
MOYSES. Perpendo quidem, et hunc sermonem omni rationis vigore destitutum cognosco.
PETRUS. Nonne adhuc mendacium quod de Core clavibus confinxerunt, multo inhonestius et absurdius est?
MOYSES. Quo pacto tibi mentiri videntur?
PETRUS. Dixerunt ut ipsemet nosti, quoniam Core, dum eremum cum Moyse et filiis Israel praeteriret, trecentos habebat camelos onustos, nihil aliud ferentes [Col. 0564D] nisi solas claves thesauri ejusdem, quae claves de vaccarum corrigiis factae erant omnes, ut levius ferri possent. Computemus ergo si placet, o Moyses, et utrum hoc stare possit videamus. Demus ad minus librae sex claves, et quod quisque camelus ad minus sexcentas tulerit libras, eruntque claves quas unus camelus ferebat, tria millia sexcentae. Fient itaque claves CCC camelorum, MLXXX millia. Sed cum quaeque clavis ad minus unius sit arcae, quot sunt claves, totidem procul dubio erunt et arcae. Dentur itaque cuique camelo ad minus duae arcae, et erunt cameli arcas ferentes quingenta et quadraginta millia. Sed et secundum consuetudinem divitum quibus major cura de custodiendis divitiis est, oportuit ad minus duos camelos unum habere custodem, qui [Col. 0565A] thesauros cum summa servans diligentia, vix etiam dormitaret, invenienturque camelorum custodes ducenta et quadraginta millia. Libro autem attestante didicimus, quomodo exercitus Core per domos et cognationes et familias suas, non erant nisi octo millia sexcenti. Huic simile non minus ridiculosum est illud quod dicunt filiis, scilicet Jacob, patrem suum ad sepulcrum portantibus, filios Esau suum similiter patrem ad sepulcrum deferentes cum magno comitatu eis occurrisse: cumque utrinque magnus esset exercitus et singulae partes sepulcrum sibi vindicare vellent, filium Dan montem ascendisse dicunt, et tantae magnitudinis praecidisse lapidem, quanta multitudo esse poterat totius exercitus Esau, ipsamque molem capiti impositam attulisse, ut super hostium cuneum, [Col. 0565B] eum projiciens, omnes uno prosterneret ictu. Cumque adveniens jam ambos cuneos concordes invenisset, molem quam attulerat in mare projicit, cujus magnitudine aqua maris terminos suos excedens, duas civitates sui effusione subvertit, et ipsae sunt quas longo tempore post Pharao rex Aegypti filios Israel aedificare praecepit. Nonne, quaeso, haec adinventio tibi juste summo risu digna videtur? Cum enim Jacob filii duodecim adhuc tantummodo essent, viri Esau de tribu sua jam quadringenti existebant. Nunc igitur numero filiorum Jacob aucto, quanto major existimari potest filiorum Esau numerus fuisse? Tantam igitur oportuit eorum esse multitudinem, ut et filiis Jacob, et toti Aegyptiorum genti quae cum Joseph venerat, obsistere potuisset. Nunc igitur indica [Col. 0565C] quid horum admiratione sit dignius, scilicet vel ubi tantum invenerit montem, vel quo monte tam mirae magnitudinis molem, vel quomodo in capite tanti ponderis gestare potuisset lapidem, ut tam magnam prosternere posset cohortem. Non minus stupendum est illud monstrum, quod Og rex Basan videns ingentem exercitum Israel, sexcenta scilicet millia et quatuor millia, et quingentos viros a viginti annis et supra, exceptis mulieribus et parvulis qui supputari non poterant, molem inauditae magnitudinis capiti suo imposuit, et cum ea expeditionem totam prosternere voluit, sed upupa avis minima moli ipsi subsedit, et tam diu rostro suo eam contudit donec foramine magno juxta quantitatem capitis ejusdem regis [Col. 0565D] peracto, moles caput transiliens, in ejusdem humeris subsedit. Capite autem sano et toto corpore incolumi, fortassis adhuc a collo sublevasset, nisi adauctorum subito dentium quantitas impedisset. Mox enim ut lapis in collum descendit, dentes sibi repente ita sunt adaucti quod, cum voluit jam sublevare, minime potuit. Quod Moyses intuens, cujus corpus decem cubitos habuisse asseritis, et totidem ejus virgulae ascribitis, se super terram in modum salientis decem cubitos erexit, ut eum in aliquo corporis loco cum virga percuteret. Si ergo computes decem cubitos quibus a terra elevatus est, et decem ejus corporis cubitos, et decem alios quos virga in altum porrecta habebat, a terra ad summitatem virgae triginta invenies cubitos. Sed cum in tantum erectus [Col. 0566A] esset Moyses, virgae tamen summitas qua eum percutere intendebat, nequaquam ulterius attingere potuit, quam ad eum nodum quo sura jungitur pedi, quae vulgo cavilla vocatur. In quo quidem cum eum percussisset, continuo cadens exspiravit. In hoc cognoscere quilibet potest quod a planta pedis quam in terra fixam tenebat usque ad nodum in quo percussus est, triginta cubitos habebat. Ab eo igitur loco usque ad summum, non minus quam octingenti cubiti erant, solumque caput decem cubitis facile constare poterat. Unde sequitur quod avis illa molem ipsam decem cubitis perforavit. In quo facto quot sunt miranda, quidve potius mirer, cum considero, stupeo. Ubi enim vel tantum lapidem invenire, vel qualiter tantum pondus potuit portare? Aut quomodo [Col. 0566B] tam parvula avis tantum, tam durum, tamque spissum saxi corpus tam cito valuit penetrare, quove pacto dentes ei tam cito crescere? Aut qua ratione tam immensae et inauditae magnitudinis credendus est fuisse, praesertim cum lex dicat lectum ejus ferreum non nisi novem cubitos habuisse (Deut. III) , quove pacto tantus homo tam facili vulnere cecidisse? Libet adhuc aliud innotescendo ridiculum majorem eorum fatuitatem ostendere. Aiunt enim quod Moyses pro lege suscipienda in coelum ascendit, et ibi cum angelis taliter altercatus sit. Dicebant enim, inquiunt, angeli: «Legem hanc te minime ferre sinemus, quam nobis plus quam filiis Israel necessariam scimus.» Ad haec Moyses insolita visione perterritus, nihil respondere praesumpsit, sed Domino [Col. 0566C] se confortante ut secure responderet, et praecipiente, ait angelis: «Cum lex haec regendorum corporum praecepta contineat, non satis considero quid vobis qui spiritualis tantum creatura estis sit necessaria.» Angeli quid ad haec dicerent non habentes, victi conticuerunt. De Moysi igitur victoria Deum risisse, et valde laetatum esse dicitis, et ita Moysen post triumphum cum lege alacrem descendisse. Quot, quaeso, fatuitatis diversitates in hac continentur lascivia? Quomodo enim Moyses corporis mole depressus, altitudinem coeli conscendere potuit, aut quomodo Deo dare legem volente, angeli prohibere? Quid iterum stolidius est quam dicere Deum angelis victis exsultare, et puerili more ridere? Item si angeli, ut [Col. 0566D] dicitis, tam avidi illius legis retinendae erant, cur eam non prius a Deo quaesierant? vel quid contentionibus proderat eis desaevire? Poterant enim legem ipsam etiam simul cum Judaeis observare, nec ratio cur eam Moysi deberent inhibere. Non minus his omnibus cuilibet praestat ridiculum, aliud quod ipsi memorant factum. Dicunt enim angelum mortis cuidam viro apparuisse, nomine Josue, filio Levi doctori, eique dixisse: «Ad hoc venisse me scias, ut animam tuam suscipiam, et moriaris.—Nequaquam, inquit ille, quod commones faciam, nisi prius mihi paradisum ostenderis.» Susceptum igitur angelus in alis suis, duxit ad locum unde videret paradisum. Callidus autem ille de alis ejus delapsus, in paradisum cadere se permisit. Angelus deceptum se [Col. 0567A] esse dolens, irato nimis vultu: «Egredere, ait, ut moriaris.—Nequaquam, ait ille, egrediar.» Cumque secundo ac tertio angelus idipsum cum magno clamore repeteret, et ille ejus verba negligeret, commotus nimium angelus, ad Deum pergens hujus rei querimoniam fecit. Deus autem eum redire rogavit, ut hominem illum ex Dei nomine de paradiso egredi praeciperet. Veniens itaque angelus ad paradisum, ait: «Deus ut egrediaris praecipit.» Juravit ille, et ait: «Per Deum non egrediar:» Rediit angelus ad Deum et dixit: «Jurejurando se nunquam inde egressurum firmavit.» Dans itaque judicium Deus respondit: «Omnia volumina vitae et actuum ejus revolve, et diligenter relege. Si quando eum jurasse et perjurasse inveneris, modo quoque nihil sibi jurasse [Col. 0567B] valebit. Si autem nunquam perjurum esse probaveris, non in hac vice timebis.» Volumina itaque omnia angelus studiose discutiens, nunquam perjurasse invenit. Dimisit ergo eum victus, qui, ut dicitis, usque in praesentem diem incolumis permanet atque vivus. Considera, quaeso, quam risu dignissima in hoc possunt notari sermunculo. Quid enim plus miremur? an fatuitatem angeli qui callidam hominis artem non prius agnovit, an hominem, audito per angelum Dei praecepto, contra ipsum praeceptum ausum fuisse jurare, an dicamus Dei impotentiam fuisse, quod non nisi per nuntium eum de paradiso potuisset expellere, an ascribamus Dei ignorantiae: quod non aliter scire potuit utrum perjurus fuisset, nisi ejus vitae libros revolvi juberet? Nonne haec [Col. 0567C] omnia fatuissima sunt? Quod si omnia quae doctores vestri similia his conscripserunt poneremus, multos sicut et ipsi libros nugarum fabulis impleremus. Pauca autem induximus, ut eorum vel sapientia, vel fatuitas, cunctis patesceret. Hoc itaque est quod tibi superius dixi, verba doctorum vestrorum non aliud videri quam verba jocantium in scholis puerorum, vel nentium in plateis mulierum. Sed dic, precor, o Moyses, talium hominum vel legem suscipiendam, vel auctoritatem judicas comprobandam? Eruat te divina miseratio de eorum exsecrabilibus praeceptis atque consiliis, quemadmodum et me, licet non meis eripuit meritis, et te mecum pariter salutiferis subdat imperiis, quatenus utrumque pariter [Col. 0567D] ditet suis ineffabilibus praemiis.
MOYSES. Quoniam quaecunque nostri doctores divinae majestati indigne applicant, tu omnia inexpugnabilium luce rationum, nec Scripturae auctoritate, nec cujuslibet rationis vigore consistere posse monstrasti, nunc ad secundam propositorum partem in qua de nostra es captivitate locutus veniamus, si placet. Dixisti enim (nisi menti excidit) nos tali modo sperare captivitatem evasuros esse, quo scilicet modo nequaquam possumus evadere. Nunc itaque propter hoc quaero utrum nos illo quo credimus, [Col. 0568A] sed alio, an etiam nullo (quod absit) modo evadere concedas.
PETRUS. Eo quidem modo quo ipsi aestimatis non credo, sed alio modo vos evasuros esse non abnego.
MOYSES. Quare eo quo dicimus liberari nequaquam possimus modo, et quisnam sit liberationis modus audire desidero.
PETRUS. Cum Christum Filium Dei esse, aut in mundum pro humani generis redemptione negaveritis venisse, et ejus praecepta nolueritis servare, liberari nequibitis a captivitate. Si vero eum et Dei Filium esse, et jam venisse credideritis, et mandata cujus custodieritis, statim de captivitate exibitis.
[Col. 0568B] MOYSES. Quam auctoritatem poteris afferre super hujusmodi sermone?
PETRUS. Prius quae vestrae captivitatis fuerit causa videre debemus, ut sic etiam evadendi modum melius agnoscamus, more sapientis utentes medici, qui prius infirmitatem inspicit, ut qua opus sit medicina scire possit.
MOYSES. Bene dictum collaudo.
PETRUS. Prius causam Babylonicae captivitatis, quae non nisi per septuaginta annos duravit, dicas volo, quia ipsam cum audierimus, adjuverit nos ad cognoscendam causam hujus tantae captivitatis.
MOYSES. Plurima peccata, quae longum est enumerare, prioris captivitatis causa fuere.
PETRUS. Ita quidem concedo esse, sed tamen ex [Col. 0568C] illis aliqua volo a te ego audire.
MOYSES. Pauca ex illis in medium deducam quae prophetica auctoritate probantur, scilicet usuram, vel munus pro iniquitate accipere, juramentum falsum jurare, in vendendo et emendo pecuniam falsam dare, falsa testimonia dicere, alterutrum detrahere, parentes, et loca sanctificationis et dies Sabbatorum inhonorare; matris, sororis, filiae, socrus, vel cujuslibet illicitae feminae turpitudinem revelare, homicidia perpetrare, idola adorare, stellis sacrificare, Deum negare, Deique prophetas, tanquam Uriam, Zachariam, Isaiamque necare, et alia multa, quae, ut superius dixi, longum est enumerare, quae in tantum creverunt, ut Deus ad Jeremiam diceret prophetam: Circuite vias Hierusalem, et aspicite et considerate, [Col. 0568D] quaerite in plateis ejus an inveniatis virum facientem judicium et quaerentem fidem, propitius ero ei (Jer. V) . Item Ezechiel ait: Quaesivi de his virum qui interponeret sepem, et staret oppositus contra me, propterea ne dissiparem eam, et non inveni (Ezech. XXII) .
PETRUS. Gaudeo et gratias ago, quia jam te aliquam veritatis scintillam videre cognosco. Dic ergo, si nosti, quaenam causa hujus tam longae tamque dirae fuerit captivitatis, quae jam mille quadraginta duravit annis.
MOYSES. Haec eadem peccata et his similia.
PETRUS. Hanc rationem nulla poteris auctoritate firmare quia a trecentis annis ante subversam Hierusalem nullus in Israel propheta exstitit, qui hoc praedixerit vel scripserit, maxime cum doctores [Col. 0569A] vestri dicant hoc tantum fuisse causam subversionis Hierosolymorum, quod alter alteri sine re inimicaretur et invideret. Insuper etiam ad tuae rationis destructionem adjiciunt, quod, aedificato templo, Deus in manus eorum peccati principem tradiderit cui ligatis manibus et pedibus unum evulserunt oculum, et ab ea die non habet potestatem decipere posse in homicidio et idololatria, et consanguinearum turpitudine revelanda. Non ergo omnia ea quae fuerant prioris, secundae quoque causa fuerunt captivitatis. Dicunt etiam quod, templo existente, multi erant homines bonae vitae, qui prophetae debuerant esse, si tempus fuisset prophetiae. Multi etiam praeter usum faciebant nova miracula, veluti dicunt Joannem filium Zachai tantae sanctitatis fuisse quod, cum in [Col. 0569B] cathedra sua ad legendum libros suos sederet, Deus ad ostendendam meritorum ejus virtutem, omnes aves super eum volitantes, concremari et in terram ruere fecit. De alio quoque, Hunni videlicet, tale aliud miraculum astruunt. Temporibus quidem ejus terram dicunt siccitatem pertulisse. Qui circulo de lapidibus fabricato ingressus est ipse in eum, et ait ad Deum: «Juro per nomen tuum, Deus, quod non hinc egrediar, nisi pluvia in terram descendat.» Coepit ergo minutim pluere, sed ipso majorem pluviam postulante, tantus imber descendit ut pene terras omnes vastaverit. Sed eodem mediocriter petente, pluvia temperata descendit, et terra bonis omnibus redundavit. Aiunt etiam de Annania filio Dosa quod vox quotidie de monte Horeb sanctitati ejus tale [Col. 0569C] afferebat testimonium, dicens: «Propter bonitatem Annaniae filii Dosa totum mundum guberno, cui tamen parum quid satis de ipso sufficit mundo.» De quo et aliud tale miraculum astruunt. Cum enim ipse et uxor ejus ambo pro Deo vitam pauperrimam ducerent, omni die Veneris clibanum calefieri jubebat, ut proximi et vicini ejus eum cibis affluere, et bene crederent vivere. Quadam igitur die cum solito more clibanum succendi praecepisset, et quaedam vicinarum quare hoc fieret animadvertisset, ad clibanum subito venit, ut eorum facta revelans tam viro quam mulieri verecundiam inferret. Ut igitur ad clibanum venit et introspexit, plenum panibus vidit, quod velociter currens praefatae mulieri nuntiavit. [Col. 0569D] Quae eam hoc non veritatis, sed improperii causa dicere aestimans, credere noluit, donec ipsamet probavit. Ivit igitur, aspexit, sicut vicina dixerat esse invenit, et ad virum laetabunda regressa, quomodo iniquae mulieris voluntatem Deus commutaverit in honorem, ei ex ordine retulit. Ille indignum judicans ut quod Deus ad miraculum fecerat in proprium suum sumeret usum, nihil ex eo se gustaturum esse respondit, sed totum dari pauperibus fecit. Aiunt praeterea eisdem temporibus Nicodemum Guirionis filium valde laudabilis vitae fuisse virum. Cujus diebus siccitas tanta terram pressit, ut euntes ad templum orationis causa, nihil quod biberent in via habere potuissent. Erat autem in itinere illic euntibus cisterna quaedam cujusdam principis gentilium. [Col. 0570A] Ad hunc principem accedens Nicodemus ait: «Cisternam tuam mihi ad totius populi opus, si placet, concede, et usque in diem illum cisternam cum aqua, vel aeque valens pretium reddam.» Quid multa? Quod postulavit impetravit, et populi sitim compescuit. Sed cum statuto die creditor ille pretium quaesiturus adesset, et prae nimia siccitate nihil aquae cisterna haberet, Nicodemus, oratione ad Deum fusa, pluviam de coelo impetravit super totam terram, et cisternam, sicut acceperat, plenam domino suo restituit. Sed quia in hora qua eadem pluvia descendit, jam dies inclinata erat ad vesperum, ait princeps ad Nicodemum: «Aquam quidem oratione tua recipio, sed tamen quoniam constitutae diei tota transiit hora, pretium ex debito mihi solvere debes.» [Col. 0570B] Ille igitur facta iterum oratione, solis cursum detinuit, et toto mundo ejus lumine illustrato debiti quaestionem evasit. De Achiba etiam scriptum habetis quod quodcunque postulasset a Deo impetrabat. De cujus sanctitatis magnitudine hoc legitur. Quod cum Moyses in montem pro suscipienda lege subisset, et omnia post eum futura tempora, et omnes saeculorum generationes Spiritu sancto dictante praenovisset, et inter homines Achiba humanam excedere vitam, et magnis meritis pollentem vidisset, ait ad Deum: «Cum tam probabilis vitae futurus sit homo, quare, Domine, per me et non magis per eum legem tuam populis placet ministrare?» Ad haec Deus: «Quoniam, inquit, lex in praesenti est mundo necessaria, Achiba autem post [Col. 0570C] longa futurus est tempora.» In his datur intelligi quod Moyses illum de quo talia dicebat, longe se meliorem praevidebat. Hi et alii similes his erant vobis majores et judices, qui minoribus bona agere imperabant, et quorum monitis caeteri libenter obtemperabant. Quorum si vel unus similis in prioris captivitatis tempore fuisset, nequaquam, ut supra Deum dixisse per Jeremiam ostendimus (Jer. V) , captivitas facta fuisset. Et quod magis mirandum est, his diebus quibus meliores horum pollebant, iidem destructo templo captivati sunt Judaei. Dic ergo, o Moyses, quaenam hujus captivitatis fuerit causa, quia quam dixeras supra, nulla ratione stat firma.
MOYSES. Quid aliud dicam non habeo, nisi quod [Col. 0570D] longo tempore subsistente templo peccata multa paulatim succreverunt cum illo, quod nostri doctores dixerunt, sed multiplicato delicto.
PETRUS. Quod dicis templum substitisse tempore longo, decem profecto tantum annorum curricula substitit, supra quod alterum scilicet Salomonis ante subsisterat. Quod autem dicis quia peccata sunt cumulata peccatis, ratio non recipit. In prima enim captivitate ideo peccata sunt addita peccatis, quia reges iniqui exemplum mali praestabant aliis, scilicet Deum postponebant, idola adorabant, et populum idem facere cogebant, velut fecit Ochozias, Achas, Manasses, Amon, Sedecias (IV Reg. I, XVI, XXI et XXIV) . Principes autem secundi temporis omnino contrarii erant, quia bonam agentes [Col. 0571A] vitam etiam populum exemplo sui bene vivere cogebant. Qua ergo ratione ostendi potest tot peccata succrevisse, ut propterea sit captivitas facta? Quod autem dicis propter malevolentiam quam ad invicem habebant captivitatem illam factam fuisse, rectae rationis non innititur anchora. Hoc enim peccatum pars una fuit eorum quae in prima fecerant captivitate, nec propter illud tamen captivari deberent, nisi cum eo et alia majora eo succrevissent. Majorum enim et minorum criminum quantitatem nos nescimus discernere, nisi secundum modum ultionis a Deo indictae. Hujus autem vindicta, non est nisi quadraginta flagella. Alia sunt crimina, quorum est major vindicta, scilicet cum quis praecipitur vel capite plecti, vel laquei suspensione necari, [Col. 0571B] vel lapidibus obrui, vel etiam igne cremari. Quomodo ergo verum esse potest malevolentiae crimen majoribus aequari debere? Rursum ratio refugit credere crimen hoc temporibus illis in tantum regnasse, cum Aggaei prophetae verba testentur constructo templo Deum dixisse: Magna erit gloria domus istius novissimae plus quam primae, dicit Dominus exercituum, et in loco isto dabo pacem (Agg. II) .
MOYSES. Quoniam omnes mearum rationum sunt aditus obstrusi, tu mihi, quaeso, hujus quaestionis tuae solutionis clave januam solve.
PETRUS. Cum captivitatis originem et causam ignores, quare eadem tam dura fuerit, tam crudelis et intolerabilis, respondere non potes. In prima etenim captivitate cum aliorum more captivorum in [Col. 0571C] Babylonem ducti fuissent, nullam praeter servitutem poenam sustinuerunt. Colebant enim agros, plantabant vineas, aedificabant domos, cum uxoribus et filiis secure vivebant. In secunda autem tot et tanta eis opprobria, et tam inaudita intulerunt, quibus similia vel aequalia non sunt visa unquam nec audita. Occisi quidem sunt, sunt et cremati, et captivorum more venditi, adeoque crevit illa venditio, donec pro uno argenteo triginta darentur captivi, nec tamen inveniebatur qui emeret, sicut promisit Moyses dicens: Venderis inimicis tuis in servos et ancillas, et non erit qui emat (Deut. XXVIII) . Naves etiam ipsis impletae, sine ullo remige vel gubernaculo vagari per pelagus sunt dimissae, ad ipsorum dedecus et vilitatem. [Col. 0571D] Praeterea postquam in hac captivitate dejecti estis, intolerabilia vobis dabantur mandata, ne legem videlicet legeretis, nec vestros eam filios doceretis. Quod si quis legens eam aut docens filios inventus fuisset, aut cremabatur, aut pectinibus ferreis acutissimis pectebatur. Praeterea nec Sabbatum nec Pascha celebrare permissi estis. Si vero quis hoc faciens inventus fuisset, acerrime puniebatur. Prohibiti super hoc estis vestros pristino more filios circumcidere, multumque transiit temporis, quo nemo nisi in occulto suum ausus est filium circumcidere. Circumcidens autem inventus quivis poenis afficiebatur gravissimis. Edictum praeterea durissimum vobis promulgatum est, ut si quis vestrum puellam virginem uxorem duceret, prius eam ad provinciae principem [Col. 0572A] duceret, ut cum ea dormitaret, et sic demum ad Judaeum rediens nuberet. Qua de re adeo contriti estis, ut nemo virginem desponsare vellet. Sic per omnium successiones temporum diversa vobis indicebantur mandata malorum, ut ipsis vestrorum testimoniis probatur librorum.
MOYSES. Omnia procul dubio malorum genera concedo, sed jam dudum inhianter tantae tribulationis causam audire desidero.
PETRUS. Quia malorum causam ignoras, idcirco quare tam longa sit nescis. Ecce enim jam in ea mille quadraginta annos expletis, et adhuc quanto durare debeat tempore, nullo scripto certum habetis; forensis autem justitia exigit ut, punitis aut mortuis his qui facinus aliquod commisere, sequaces [Col. 0572B] a captivitate liberi debeant esse, quemadmodum habetur scriptum in lege, quod exploratores qui ad considerandam repromissionis terram missi erant, cum Dei voluntati rebelles voluissent existere, ne peccatum eorum inultum existeret, quadraginta annis morati sunt in solitudine, et in eorum dierum spatio, omnes illi praevaricatores obiere (Num. XIII et XIV) . Quibus tali morte punitis, filii qui a patrum erant insontes crimine, terram patribus promissam introiere. In transmigratione quoque Babylonis septuaginta anni sunt demorati, donec defunctis omnibus quorum peccatis captivitas fuerat facta, filii qui nihil commeruerunt de jugo sunt liberati. In hac vero captivitate quae a Tito facta est, innumerabiles [Col. 0572C] jam transierunt generationes, nec adhuc finem habet. Hoc autem factum est contrarium ei sermoni quem ait Dominus ad Moysen: Non occidentur patres pro filiis, nec filii pro patribus, sed unusquisque pro peccato suo morietur (Deut. XXIV) . Ezechiel quoque ait: Vivo ego, dicit Dominus Deus, si erit ultra parabola haec in proverbium in terra Juda. Ecce omnes animae meae, ut anima patris, ita et anima filii mea est. Anima quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII) .
MOYSES. Et si his exemplis contraria est longaevitas nostrae captivitatis, sed tamen aliis legis concordat Scripturis. In Exodo enim dicit Dominus: Ego sum Dominus Deus tuus, fortis, zelotes, visitans iniquitatem patrum in filiis in tertiam et quartam generationem, in his qui oderunt me (Exod. XX) . Jeremiae [Col. 0572D] quoque verba sunt haec: Patres nostri peccaverunt et non sunt, et nos iniquitates eorum portavimus (Thren. V) .
PETRUS. Aliter res se habet quam dicis. Si enim ita essent verba prophetae, sibimet contraria essent. Sic autem utrumque dissolvitur. Quod enim dicitur, quia filii non portabunt iniquitatem patrum (Ezech. XVII) , ita intelligitur si filii non fecerint iniquitatem patrum. Quod autem dicitur, quia filii portant iniquitatem patrum (Exod. XX) , hoc modo dicuntur portare, si scelera fecerint patrum.
MOYSES. Quod loqueris sapientibus rationabilem et justam parit intelligentiam. Hoc autem ex tuis verbis intelligi datur quod omnes sequacium generationes idcirco in patrum captivitate permanent, [Col. 0573A] quod patrum suorum, in quantum possunt, opera exsequuntur. Quod si patrum opera dimitterent, et de captivitate exirent.
PETRUS. Ita utique sentio.
MOYSES. Jam si placet tanti reatus magnitudinem aperi.
PETRUS. Quia Christum Dei Filium occidistis, dicentes eum magum, et de scorto natum, et quod totam gentem in errorem induxit. Majores vestri haec et his similia protestati sunt, donec totam plebem suae pravae voluntatis efficientes consortem, virum justum injuste in injustum valde judicium adduxerunt, crucifixerunt et occiderunt. Tanti igitur reatus magnitudo tam longinquae captivitatis causa existit. Dumque vos in paterna manseritis tam voluntate [Col. 0573B] quam fide, in eadem procul dubio existetis damnationis tribulatione.
MOYSES. Utrum ille homo Filius Dei fuerit, latius postea disputare oportebit, quia tantae quaestionis auctor validissimi argumenti vehiculo indiget. Nunc interim hoc modo ostendi volo quonam modo aut auctoritate coneris asserere quod is de quo loqueris homo nostrae tribulationis causa exstiterit.
PETRUS. Quam, quaeso, a me super hoc exigis auctoritatem, cum jam superius mihi concesseris tam inauditae afflictionis inauditum omnino peccatum causam fuisse? Cumque illud tu nullo prorsus modo ostendere valeas, a me judicii aequitas jubet ut audias, nec unde comprobem quaerere debes, sed destruere quoquo pacto si potes, aut concedere quod [Col. 0573C] denegare non vales. Verum licet non me judicii censura constringat, non unam, sed multas super hac re auctoritates inducam.
MOYSES. Id est quod toto desidero animo.
PETRUS. Nosse debes quia, quadraginta annis post Christi mortem expletis, Hierosolymorum a Tito civitas fuit destructa. Item quadraginta annis antequam destrueretur, portenta et signa in eadem sunt visa, liquido indicantia quod haec templi et urbis destructio esset futura, quemadmodum vestrae doctrinae libri testantur. Aiunt enim quod quadraginta annis antequam subverteretur, rubra lana quae haedi cornibus annectebatur, nequaquam more solito albescebat, candela quoque candelabri quae ad [Col. 0573D] occidentem respiciebat, ante consuetum tempus exstinguebatur. Valvae praeterea templi, nullo tangente, cum magno strepitu sponte sua reserebantur. Quas cum quidam doctorum vestrorum, nomine Joannes, filius Zachai, sic aperiri saepe vidisset, valde commotus tandem clamavit: «Quiescite;» et adjecit: «Templum, templum, profecto cognovi quod novissima tua concrematio possidebit, sicut et propheta ait: Aperi, Libane, portas tuas, et comedat ignis cedros tuas (Zach. XI) .» Cum igitur ista prodigia quadraginta annis ante destructionem fuerint visa, et quadragesimo a Christi morte anno civitas fuerit destructa a Tito, liquido concluditur quod haec signa a tempore mortis Christi sint facta. Sed et hoc cum aliis doctoribus vestris Joannes intellexit, quod mors [Col. 0574A] Christi captivitatis vobis causa exstitit. Non autem eam, sed malevolentiam hominum et invidiam causam, scilicet causae, captivitatis causam esse dixerunt, sed veram causam tacuerunt. Invidia quippe Judaeorum et malitia causa mortis Christi fuit, mors autem Christi, causa captivitatis.
MOYSES. Si illum hominem talem, ut dicis, fuisse constaret, et ejus mortem nostrae tribulationis causam fuisse, nullus ex nobis dignus esset vivere. Tale enim peccatum majus est quam Deum negare. Qui enim Deum negat, fidem tantum quam acceperat a se alienat; qui vero Dei Filium necat, praeter hoc quod deitatem quae est invisibilis denegat, etiam illud superaddit peccatum, quod rem visibilem quam corporeis conspicit oculis, eam etiam ab animi fide [Col. 0574B] sequestrat, cum id quod videtur majorem debeat menti credulitatem afferre quam quod non videtur. Praeterea autem eum nostri patres sputis illitum, colaphis caesum, multis et variis injuriis affectum, mortique innocenter addictum cruci affixerunt. Unde non immerito hoc scelus majus fuit eo quod commiserunt in eremo, cum vitulum scilicet aureum adorarent pro Deo. Tunc vero legimus Deum voluisse Israel omnino delere, nisi Moyses pro eis interveniens multo fletu et jejunio, et oratione, Domini iram avertisset, quadraginta diebus et quadraginta noctibus assidui jejunii maceratione se pro eodem peccato affligens (Exod. XXXII) , sicut lex perhibet dicens: Procidi ante Dominum sicut prius, quadraginta diebus panem non comedens et aquam non [Col. 0574C] bibens, propter omnia peccata vestra quae gessistis contra Dominum, timui enim iram et indignationem illius, qua adversum vos concitatus, delere vos voluit (Deut. IX) . Nisi igitur Moysi oratio intervenisset, de toto populo nullus superesset. Cum autem hoc aliud facinus quod criminum quantitatem excedit, Dei scilicet Filium occidere praesumpsissent, nec ullus esset qui pro eis interveniret, nullus itaque debuit vivere. Vides autem quia ita non est, sed Deus nos et vivere permittit, et quotidie quantum amat ostendit, cum nobis in conspectu inimicorum nostrorum gratiam praestat, et opibus locupletat, et honoribus exaltat, sicut nobis per os Moysi prophetae pollicitus est dicens: Cum essent in terra hostili non penitus [Col. 0574D] abjeci eos, neque sic despexi ut consumerentur, et irritum facerem pactum meum cum eis. Ego enim sum Dominus Deus eorum (Lev. XXVI) .
PETRUS. Non rectam de hac re intelligentiam concipis. Neque enim Deus ideo reliquias de vestro vivere patitur populo, quod de eorum aliquid cogitet commodo, sed ideo tantum ut universis gentibus serviatis, et in omnium oculis improperium et fabula et maledictio sitis, sicut vobis promisit lator legis, dicens: Eris perditus in proverbium ac fabulam omnibus populis, ad quos te introduxerit Dominus (Deut. XVIII) , et ut sitis toti populo in parabolam, et proverbium quaerentibus omnibus ad invicem. Quid putas causae est propter quod Deus gentem hanc ubique terrarum dispersam perpetuae servituti [Col. 0575A] subjecit, et tot malorum multatione damnavit? Respondebitque alter: Ob tale peccatum, quod Dei Filium invidiae tantum causa occiderunt, ideo in haec mala devenerunt. Quod si in ipso tempore quo peccatum a vobis est commissum, totam Judaicam progeniem funditus delevisset, multis temporum circulis transactis, culpa oblivione deleta, a nullo mortalium sciretur, sicque et infamiae opprobrium, et malorum evitaretis periculum, sicut et de multis contigit gentibus et regibus, quorum gesta temporum sunt vetustate deleta. Est et alia causa, propter quam Deus Judaicam noluit perdere gentem. Videbat enim quosdam de semine vestro quandoque in se credituros, atque salvandos, et ideo propter eos noluit omnino vestram disperdere stirpem, [Col. 0575B] sicut dicit Isaias: Quomodo si inveniatur granum in botro, et dicatur: Ne dissipes illud, quoniam benedictio est; sic faciam propter servos meos, ut non disperdam totum (Isa. LXV) . Testimonium autem divinae circa vos pietatis quod Moysi promissum de legis libro protulistis, non ad praesentem, sed ad praeteritam respicit Babylonis captivitatem, quoniam de ea quandoque vos erat educturus.
MOYSES. Qua comprobas auctoritate promissum illud ad solam Babyloniae captivitatem pertinere?
PETRUS. Quoniam in loco ubi promissum hoc fecit Deus ad Moysen, si paulisper attendas superiora, eumdem Moysen praemisisse invenies: Tunc placebunt terrae sabbata sua, cunctis diebus solitudinis suae, quando eritis in terra hostili, sabbatizabit, et requiescet [Col. 0575C] in Sabbatis (Lev. XXVI) . Hoc autem eis in Babylonem ductis completum esse Ezras in libro Temporum comprobat, dicens inter caetera: Ductus est Israel in Babylonem, et servivit regi et filiis ejus, donec celebraret terra Subbata sua. Cunctis enim diebus desolationis egit Sabbatum (II Par. XXXVI) . In his verbis liquido apparet quia de prima captivitate loquatur.
MOYSES. Auctoritas ista meae non sufficit dubitationi, quia non monstrat nos propter hominem illum in hanc decidisse captivitatem.
PETRUS. Quod evidentius testimonium quaeras vos propter Christi mortem hanc subisse captivitatem, quam id quod scriptum apud vos legitis, quia [Col. 0575D] scilicet in ipso adhuc captivitatis exordio, quidam terrae vestrae princeps decem de melioribus totius Israelitici populi, Ananiam scilicet Terradionis filium, Simeonem Gamalielis filium, Ismael Elisei filium, et Achiba caeterosque captos in carcerem misit, sciscitans ut quid justum vendidissent. Lex enim, inquit, discernit ut quicunque Judaeum vendiderit, mortis muitetur sententia. Et vos igitur secundum judicium legis mori debetis. «Dicto decreto, vario dat corpora leto.» Non enim omnes una coercuit poena, sed singulis singula sunt genera mortis proposita. Alium videlicet ignis cremavit, alter ferrei pectinis unguibus laceratus exspiravit, alium vero mors quaevis diversa consumpsit, quemadmodum mortes illas vestrae doctrinae liber exposuit. Doctores autem [Col. 0576A] vestri hujus justi pro quo illi ita puniti sunt nomen mutantes, in hoc facto de Christo prorsus conticuerunt. Dixerunt enim quia princeps ille justum nomine, Joseph filium Jacob, quem in Aegyptum vendiderant fratres (Gen. XXXVII) , intelligebat, ejusque sanguinem ab eis exigens, propter eum talibus illos affecit suppliciis. Absurdum autem rationi videtur, ut id ab eis exigeret quod ad minus ante mille quingentorum erat factum annorum curricula, maxime cum temporibus quibus Joseph venundatus fuit, nulla lex esset qua princeps ille eos mortis reos convincere posset.
MOYSES. Rationes tuae non mihi sufficiunt, quoniam non aliqua eas auctoritate confirmas, sed proprio fingis arbitrio, nec inest eis ulla necessitas [Col. 0576B] qua me ad credendum tibi cogere debeas. Volo autem, ut, si vales, aliquam de prophetis auctoritatem in medium deferas, qua captivitatem istam propter hominem illum, et eum Christum esse necessario monstres, nec nobis in hac tribulatione posse certum terminum esse.
PETRUS. Isaias propheta ait: A finibus terrae laudes audivimus, gloriam justi (Isa. XXIV) . Haec verba, justi hujus laudes ubique terrarum fuisse ostendunt. Nullius autem hominis justi laudes tantas fuisse unquam audivimus, ut usque ad fines terrae pervenirent. Cui justo quia tribulationes quas sine causa passurus erat praevidebat, his compatitur verbis, dicens: Vae mihi: praevaricantes praevaricati sunt, praevaricatione transgressorum praevaricati sunt (Isa. (XXIV) . Praevidens enim propheta quas prophetis Dei adventum praenuntiantibus tribulationes illaturi essent, ait: Praevaricantes praevaricati sunt, intuitus autem, quia nec membris contenti, ipsum etiam caput invidia pleni quibuscunque possent modis essent oppressuri, et secundum corporis passibilitatem occisuri, praevaricationis nomen ingeminavit, ita subjiciens, praevaricatione transgressorum praevaricati sunt. Sed quia pro hoc peccato poena plectendi essent, dictante spiritu praesciens, illico subjungens ait: Fortitudo et fovea, et laqueus super te qui habitator es terrae (ibid.) . Inter caetera quoque de eadem gente ait: Gravabit enim iniquitas sua, et corruet, et non adjiciet ut resurgat (ibid.) , ubi videlicet certum [Col. 0576D] vobis terminum evadendi captivitatem funditus depressit. His consona Dominus per eumdem prophetam in alio loco posuit dicens: Nunc ingressus scribe super buxum, et in libro diligenter exara illud, et erit in die novissimo in testimonium usque in aeternum: Populus enim ad iracundiam provocans est, et filii mendaces, filii nolentes audire legem Dei, qui dicunt videntibus: Nolite videre, et aspicientibus: Nolite aspicere nobis ea quae recta sunt. Auferte a me viam, declinate a me semitam, cesset a facie nostra sanctus Israel (Isa. XXX) . Buxus lignum durum est, et imputribile. Ideo autem in buxo scribi, et in libro diligenter praecepit exarari, ut in aeternum duraret, et usque in novissimum diem in testimonium incredulitatis suae et opprobrium permaneret. Per [Col. 0577A] hoc etiam quod ait, erit in novissimo die, etc., innuit quia usque in novissimum diem perseveraret error Judaeorum. Quid autem et quare scribi debeat, utrumque in uno versu insinuat cum dicit: Populus enim ad iracundiam provocans est, et filii mendaces, filii nolentes audire legem Dei. De qua lege Dei dixit? Si enim de lege Dei quam per Moysen dederat dicere vellet propheta, nolentes audire legem Dei, cum jam illam frequenter audissent, utique non diceret hoc, sed nolentes implere. De lege ergo quam daturus erat Christus intelligebat, de qua quod eam audire nollent, propheta jam praesciebat. Quod autem intulit, qui dicunt videntibus: Nolite videre, et aspicientibus: Nolite aspicere nobis ea quae recta sunt. Auferte a me viam, declinate a me semitam, hoc [Col. 0577B] quidem addidit propter Joannem filium Zachariae Christi praecursorem (Joan. I) , et caeteros qui Christum non solum venturum praedixerunt, sed etiam digito ostenderunt, quibus Judaeos non esse praenoscebat credituros, sed hujusmodi verba dicturos. Quod autem in sequentibus dicunt praetereundum non est. Dicunt enim: Cesset a facie nostra sanctus Israel. Quisnam est iste sanctus Israel? Nunquid Deus visibilis est, ut de eo dicerent, cesset a facie nostra, aut de re invisibili dici potest, quod ab humana facie cesset, cum ab ea videri non possit? Si ergo quaeras Deum qui possit videri, non invenies nisi Christum. Ipse enim et unus cum Patre est Deus (Joan. X,) , et tamen per humanitatem apparuit mundo visibilis (Tit. III) . Cum [Col. 0577C] autem tot eorum praevaricationes praemisisset, vindictam ipsius peccati subintulit dicens: Pro eo quod reprobastis veebum hoc, et sperastis in calumniam et tumultum, et innisi estis super eo, propterea erit vobis iniquitas haec sicut interruptio cadens, et requisita in muro excelso, quoniam subito dum non speratur veniet contritio ejus, et comminuetur sicut conteritur lagena figuli contritione praevalida et non inveniebam de fragmentis ejus testam, in qua portetur igniculus de incendio, aut hauriatur parum aquae de fovea (Isa. XXX) . Verbum Dei Christus est (Joan. I) . Qui ergo reprobat Christum, utique reprobat et Verbum e converso. Puniti itaque, quia Dei reprobaverunt Verbum, puniti concluduntur quod reprobaverunt Christum, et confisi sunt in verbis doctorum suorum. [Col. 0577D] Contritio autem pro isto eis eventura peccato, quam sit dura considera. Eveniet enim, inquit, eis interruptio subita, ideoque magis nociva, et de muro excelso, quia quodlibet tanto magis conteritur in imo, quanto de celsiori ceciderit loco. Comparatur etiam lagenae figuli comminutae contritio ista, tantaque ut dicitur erit, quod de ejus confractione nec testa remanebit. Omnis quippe vasis fractura, solidari, et in aliquod opus utile potest redigi, testulae autem vas si confringatur, contritione valida partes ejus ad nihil utiles esse possunt: et quo magis testa quassata durat, tanto semper augetur fractura. Cum itaque tali testae eorum contritio comparetur, quae nec ad ignem de incendio tollendum, nec ad aquam [Col. 0578A] de fovea hauriendam valeat, aperte datur intelligi, quia vestra captivitas in tantam venit dejectionem, quod nunquam in pristinam redibit libertatem. Quod autem propter quosdam qui quandoque in Christum credituri sunt, ideoque salvandi. Deus vestrum servare voluit semen, ideo propheta sub descriptione gratiam benedicti subintulit dicens: Quomodo si inveniatur granum in botro, et dicatur: Ne dissipes illud quoniam benedictio est (Isa. LXV) , eodem modo se minime vos dispersurum promisit cum dicit: Sic faciam propter servos meos, ut non disperdam totum (ibid.) . Quare autem hoc promiserit illico aperit dicens: Educam, inquit, de Jacob semen, et de Juda possidentem montes meos, et haereditatem meam, electi mei et servi mei habitabunt ibi (ibid.) , montes [Col. 0578B] videlicet apostolos appellans, qui ut montes excelsi toti mundo sunt conspecti, licet in sequentibus montem sanctum singulari numero prolatum intelligat Christum; electos autem et servos, sanctos quoslibet alios vocans, propter quorum futuram salvationem vos estis reservati. De his autem qui non sunt credituri, quam subjiciat sententiam audi: Vos, ait, qui dereliquistis Dominum, qui obliti estis montem sanctum meum, qui ponitis fortunae mensam, et libatis super eam, numerabo vos in gladio, et omnes in caede corruetis, pro eo quod vocavi et non respondistis, locutus sum et non audistis (Isa. LXV) . Increpata vero eorum iniquitate hoc modo condemnat eos et aliter scilicet laudando suos fideles, et increpando infideles his verbis: Propter hoc haec dicit Dominus [Col. 0578C] Deus: Ecce servi mei comedent, et vos esurietis; ecce servi mei bibent, et vos sitietis; ecce servi mei laetabuntur, et vos confundemini; ecce servi mei laudabunt prae exsultatione cordis, et vos clamabitis prae dolore cordis, et prae contritione spiritus ululabitis, et dimittetis nomen vestrum in juramentum electis meis (ibid.) . Et quia omnibus his malis transactis aliqua adhuc spes evadendi captivitatem non posset esse residua, adjicit aliud quod eis totum fiduciae tollat solatium. Dicit enim: Interficiet te Dominus Deus tuus (ibid.) . Qui interficitur nequaquam ulterius quod fuerat reparatur. Qui igitur in infidelitate permanebunt, reparari non poterunt. Hoc de infidelibus dicto, de credituris subjicit ita: Et vocabit servos suos nomine alio (ibid.) . Cum enim servi fuerint [Col. 0578D] Christi, a Christo dicentur Christiani (Act. XI) Quod autem sequitur, et dimittetis nomen vestrum in juramentum electis meis, tale est ac si diceret: Jurabunt electi mei in nomen vestrum, sicut hodie usque a Christianis jurando dicitur, cum aliquid quod nolunt facere rogantur: «Judaeus sim ego, si faciam.» Idem ipsum Amos propheta aperte comprobat dicens: Audite verbum istud quod ego levo super vos planctum, domus Israel. Cecidit, non adjiciet ut resurgat virgo Israel. Projecta est in terram suam, non est qui suscitet eam (Amos, V) . Item ipse alibi: Venit finis super populum meum Israel, non adjiciam ultra ut pertranseam eum (Amos, VIII) . Quod utrumque vobis spem evadendi captivitatem funditus [Col. 0579A] tollit. Ipse etiam hoc malum vobis propter Christum evenisse confirmat, dicens: Haec dicit Dominus Deus: Super tribus sceleribus Israel, et super quatuor non convertam eum, pro eo quod vendiderit justum, et pauperem, pro calceamentis (Amos, II) . Hoc in loco quatuor pro quarto posuit, idemque fuit dixisse super quatuor, quam si dixisset super quarto. Huic simile Salomon perhibet. Ait enim, secundum quod Hebraeorum libri testantur: Tria sunt difficilia mihi, et quatuor, quae penitus ignoro (Prov. XXX) . Si tria hic per se, et quatuor per se intelligere velis, septem fient. Ipse autem non nisi quatuor numerat, quae se ignorasse insinuat. Ergo oportet ut quatuor pro quarto accipiamus. Sic et in hoc propheta est accipiendus. Hoc autem quartum scelus est, ut illico [Col. 0579B] subdit, quia vendiderunt argento justum (Amos, II) . Quem scilicet justum, Christum intelligi convenit.
MOYSES. Idonea et digna laude huc usque dixeras omnia, nisi hanc introduxisses auctoritatem, quae nulla consistit ratione, praecipue cum multa contra hoc objici possint adversa. Plures enim ante te veteres hunc eumdem versiculum contra Judaeos in testimonium protulere frequenter, sed nulla tutari potuerunt ratione. Sed te prudentem virum maxime miror tam vilem introduxisse rationem, quae nullius firmitatis fundamento insidat, praesertim cum omnia quae contra hoc dici valeant, ipse optime scias.
PETRUS. Considerans omnes qui ante me hanc in Judaeos recte quidem induxisse auctoritatem, sed Judaicas objectiones non sufficienter nec aperte destruxisse [Col. 0579C] dicuntur, ex industria in praesenti loco eamdem induxi, ut omnes quae fieri possunt objectiones ut melius poteris facias, et earum destructionem mutata vice suscipias.
MOYSES. Hoc primum verbis recte objici potest, quia dicens propheta, super tribus sceleribus, statim subjunxit, ostendens quod Israel tria illa peccata commiserit, Christum autem quem vos intelligere vultis, non Israel, sed Juda occidit.
PETRUS. Nullum tua objectio ingerit impedimentum mihi, cum omnia frequentissime testentur volumina pro Juda Israel poni.
MOYSES. Ut asseris ita esse non ambigo. Sed cum peccatum Juda supra retulerit, et consequenter Israelis peccatum subjunxerit, satis innotescit quod [Col. 0579D] peccatum Israel a peccato Juda aliud sit.
PETRUS. Nec hoc meae obstat rationi. Peccatum enim quod tantummodo Juda fecerat, peccatum Juda appellat, quod autem Juda simul fecit et Israel, peccatum vocatur Israel.
MOYSES. Cum Israelis populus totus per omnes terras divisus, Hierusalem terram nequaquam incoleret illis temporibus, quonam modo mortis Christi haberi potuit reus?
PETRUS. Nunquidnam negas cum Juda magnam filiorum Benjamin et Levi partem tunc Hierosolymis fuisse?
MOYSES. Quod certum omnibus est, negare quis audeat?
[Col. 0580A] PETRUS. Jure igitur pars totius debet suscipere nomen. Est et alia non inferior causa quia videlicet Israel populus licet tunc morti non corpore praesens adfuisset, audito tamen quod eorum fecerant socii, consortes culpae, laudatores et consentanei, et participes omnino facti sunt voluntatis. Voluntas itaque eis pro facto est reputanda.
MOYSES. Et sicut dicis ita esse concedam, tamen quod liber ait quod pro justo vendito hoc eis acciderit, ad Israel posse pertinere non video. Ipsi enim Christum quem dicis, non vendidisse, sed tantum a Juda Iscariote leguntur emisse (Matth. XXVI; Luc. XXII; Marc. IV) .
PETRUS. Objectio tua nulla rationis innititur anchora, quia qui ut Christus venderetur consensum [Col. 0580B] auxiliumque adhibuerunt, non minus quam si ipsi vendidissent scelus incurrerunt (Rom. I) . Neque enim et Salomon idola fabricavit, sed quia uxoribus et concubinis fabricantibus assensum praebuit, eum fabricasse littera dicit (III Reg. XI) .
MOYSES. Licet in supradictis verum fatear te dixisse, nulla tamen necessitas me cogit concedere hunc justum Christum intelligi oportere, cum Joseph sano intellectu debeat accipi, quem fratres sui triginta argenteis vendidere (Gen. XXXVII) .
PETRUS. Si Joseph voluisset intelligi propheta, per justum, non quartum, sed potius primum dixisset peccatum. Illud enim prius commisere delictum, propter quod postea Pharaonis sunt passi durissimum jugum (Exod. XII) . Sed cum poenitentia peracta, [Col. 0580C] jam sint liberati a poena, quare de indulto rursus criminentur peccato?
MOYSES. Et si defendere nequeo de Joseph hoc dictum fuisse, attamen de alio quolibet justo dictum esse possum asserere.
PETRUS. Indignum nec rationabile esse videtur, ut cum tantum crimen sit quod indulgentia nulla sequatur propter quod divina sententia in totum Israelis desaeviat, populum, illius celetur ac ignoretur persona in quem illud fuit admissum, insuper cum reatus iste in Hebraeo sermone tali describatur vocabulo, quale imponitur illi qui negaverit Deum. Venditio autem Judaei non aequatur negationi Dei. Sed ipsi talem ac tantum vendiderunt hominem Christum videlicet Filium Dei, quod in culpa sunt [Col. 0580D] pares Deum negantes.
MOYSES. Quatuor volo ostendas peccata, quae omnia pateant ad Deum negare esse aequalia.
PETRUS. Quod liber tacuit ego nescio aperire, sed forsitan primum fuit peccatum, cum in eremo vitulum conflatilem pro Deo adorarunt (Exod. XXXII) , in quo facto satis verum Deum negaverunt, et quia hoc peccatum ab omnibus est perpetratum, ideo commune fuit omnium. Secundum est in quo et Deum similiter negaverunt, et omnes communiter peccaverunt, quando videlicet Jeroboam vitulos similes fabricavit, et ab omnibus adorari constituit (III Reg. XII) . Tertium autem cum Dei prophetas universi eadem voluntate occiderunt, et eorum dicta [Col. 0581A] contempserunt (II Par. XXXVI) . Quartum vero, quod majus omnibus est et gravius, quod nec veniale dicitur esse, quando Christum Dei Filium et hominem ab omni peccati contagione alienum (Isa. LIII; I Petr. II) , inique vendiderunt, et injusta condemnaverunt nece. Ecce in hac auctoritate quam adversum te induxi, cuncta quae objicere potueris nullo stare vigore probavi, et Christo rationabiliter convenire conclusi. Hac igitur et omnibus supradictis auctoritatibus in inconvulsa firmitate fundatis, probatum indubitanter arbitror esse tam longaevam hanc captivitatem ob Christi mortem et malevolentiam evenisse. Concluso autem quod propter Christum sit captivitas facta, consequitur quod et vos de ea non exibitis, donec patrum vestrorum in vobis peccatum [Col. 0581B] emendabitis, idem quod non crediderunt credetis. Mundata vero mente cujusquam a culpa, confestim eum consequetur pietas divina. Quod etiam quidam doctorum vestrorum subtilius et occultis voluit exprimi verbis, si vestrae illud penetrasset duritia mentis. Interrogatus enim quando filius David esset venturus, «hodie, ait, si verbis credideritis ejus.» His enim verbis intelligi dedit quod quicunque quavis hora mandatis Christi obediens et credulus fuerit, illico Dei Filius ad eum accedit. Manifeste etiam et liquido tibi credo patere quaecunque ego vestrorum librorum probavi testimonio. Mecum igitur, frater, ejusdem Christi misericordiam implora, ut totius falsitatis errore sublato tuae mentis oculis verae fidei et totius bonitatis splendorem [Col. 0581C] pariter et amorem infundat, et rectam fidem in futuro digna mercede compenset, ut per eam de captivitate exeas. Amen.
MOYSES. Quod ad praesentem pertinuit titulum, quae scilicet nostrae tam longae captivitatis fuerit causa, quove modo eam valeamus effugere, cuncta quae de ea oportuit duci, inexpugnabilibus et evidentissimis probasti rationibus, nec quid de ea ulterius aut dubitandum, aut quaerendum sit video, unde ut ad alia transeamus, prout superius sunt in ordine digesta exopto. [Col. 0581D] Quod igitur in libri nos exordio errare dixisti, eo quod post captivitatis evasionem, inusitatum nobis miraculum, scilicet mortuos qui denuo terras inhabitarent resuscitari a Deo crederemus, quare in hac fide errare tibi videamur, precor, aperias.
PETRUS. Hoc miraculum vosmet asseritis esse praeter usum. Quidquid autem praeter consuetudinem evenit, sine auctoritate aut ratione, antequam eveniat non debet credi. Errorem igitur judico credere, quod nulla potes auctoritate probare.
MOYSES. Hoc sane multis auctoritatibus probare valemus. Moysi enim hoc probatur testimonio dicentis ad populum Israel: Videte quod ego sim solus, et non sit alius Deus praeter me. Ego occidam et ego vivere faciam, percutiam et ego sanabo (Deut. XXXII) . [Col. 0582A] Cum ergo Deus se occisurum promittat, et vivificaturum, quare tibi fides nostra super hac re videtur abjicienda
PETRUS. Auctoritas ista a rationis exorbitat semita. Hoc enim verbum ad ostendendam suam omnipotentiam dicit, non quod ipse vestros mortuos suscitaturus sit.
MOYSES. A Die qua Deus hoc se facturum promisit, usque in praesentem diem, concedis eum aliquando haec fecisse miracula?
PETRUS. Omnia utique fecit. Ipse enim Mariam sororem Moysi prophetae, Job, Ezechiam, Naaman, et alios quamplures cum voluit percussit, cum voluit sanavit (Num. XII; Job. XII; IV Reg. III; XX) . Item ipsae in una nocte omnia primogenita Aegypti [Col. 0582B] interfecit (Exod. XII) , et sub unius noctis spatio in castris Sennacherib centum octoginta quinque millia occidit (IV Reg. XIX) . Sed idem e contrario in manu Eliae filium viduae (III Reg. XVII) , in manu autem Elisaei Sunamitis filium suscitavit (IV Reg. IV) .
MOYSES. Quandoquidem eum jam fecisse haec credis miracula, quid te credere prohibet eum adhuc quandoque facturum eadem ipsa?
PETRUS. Omnipotentem mortuos suscitare posse non nego (I Cor. XV) , quin omnes homines in die judicii ab eo resuscitandos (Joan. V; Matth. XXIV) , et confiteor et credo, sed quod adjicitis, quia scilicet denuo terras inhabitaturi sint, non credo.
MOYSES. Nec hoc tibi contra fidem esse debet videri, cum ab Elia vel Elisaeo resuscitatus, postea [Col. 0582C] longam vitam duxerit, uxorem habuerit, filios genuerit, et pristina humanae vitae cuncta officia impleverit.
PETRUS. Verum est et bene potuit esse, vel per miraculum vel per precem sancti viri, quia corpus nondum erat dissolutum, quamvis etiam nequaquam crederemus, nisi testimonium super hoc propheticum haberemus. Verum ea quae contra usum contingere solent, fides hominum suscipere facile non solet, nisi talium confirmentur auctoritate prophetarum, quibus omnium favor applaudat auditorum, et ut ea ipsa apertissime loquantur prophetae. Hoc autem nullus aperte pronuntiavit propheta. Sed cum vestri hoc dixerint doctores, nemo tamen ex his qui ante Christum fuerunt [Col. 0582D] istud praedixit. Sequaces autem errorem hunc invenere ut Judaeorum gens in sua persisteret infidelitate.
MOYSES. Et si doctores nostros seducendi causa finxisse haec astruis, quid de prophetis idem facientibus respondebis? Ait enim Isaias: Vivent mortui tui: interfecti mei resurgent. Expergiscimini et laudate qui habitatis in pulvere (Isa. XXVI) .
PETRUS. Verba haec nequaquam ostendunt mortuos vestros ad inhabitandam terram resuscitari, quoniam si diligenter quod dicitur attendamus nec mortuorum resurrectionem ibi patenter praesignatam inveniemus. Alioquin sibimet propheta contrarius esse videbitur, cum in superioribus dixerit: Morientes non vivent, gigantes non resurgent (ibid.) . Quod igitur [Col. 0583A] et a naturae usu dissentit, et ipsi prophetae contrarietatem ingerit, nequaquam secundum libitum uniuscujusque ad sensum naturae contrarium debet exponi, cum aliter sano sensu possit intelligi, nisi necessaria ratio ita coegerit accipi.
MOYSES. Audire delectat quonam alio modo versus hujus sententiae juste queat intelligi.
PETRUS. Duobus modis verbum hoc intelligi potest, videlicet ut vel de extremi judicii suscitatione dictum credatur, vel resuscitationis nomine captivitatis evasionem significaverit. Hic autem sensus magis ad literam pertinere videtur, cum paulo superius propheta suae gentis captivitatem et afflictionem defleverit, statimque divinae promissionis et pietatis solatium intulit dicens: Vivent mortui, et reliqua. [Col. 0583B] Nec hanc evasionem quolibet incerto tempore, sed post modicum tempus eventuram insinuat dicens: Vade, populus meus, intra cubicula tua, claude ostia tua super te, abscondere modicum ad momentum, donec pertranseat indignatio (ibid.) . Haec ad captivitatem congruenter referuntur.
MOYSES. Nunquidnam aliquid tale in verbis Danielis objicere poteris? Ait enim: Multi de his qui dormiunt in terrae pulvere vigilabunt, alii in vitam aeternam, alii in opprobrium ut videant semper (Dan. XII) .
PETRUS. Tanto longius auctoritas haec a tua discrepat intentione, quanto evidentius de ultimo judicio intelligitur dicta fuisse. In illa enim resurrectione, ibunt vel in vitam aeternam vel in aeternum opprobrium [Col. 0583C] (Joan. V; Matth. XXV) .
MOYSES. Inveniesne aliquid quod contra Ezechielem prophetam dicere possis? Qui cum plures mortuos divina suscitasset virtute, de futuris quoque his vaticinatus est verbis: Haec dicit Dominus Deus: Ecce ego aperiam tumulos vestros, et educam vos in terram Israel (Ezech. XXXVII) . Et post pauca: Et requiescere vos faciam super humum vestram (ibid.) . Ecce et mortuos suscitandos, et terras suas inhabitaturos apertissime propheta atque indubitanter ostendit.
PETRUS. Hoc prius debemus discutere, ut scilicet quali eos suscitaverit modo valeamus agnoscere, videlicet utrum post suscitationem omnia humani corporis [Col. 0583D] officia expleverint, necne. Nam et hoc plerisque in dubium venit.
MOYSES. Ut nostri testantur doctores, non per somnium sed vigilans eos exsurgere fecit. Et ut hoc magis verum esse innotescat, ipsos omnes mortuos quos ipse suscitavit de Ephraim tribu perhibent fuisse, quos in egressione populi de Aegypto dicitur obiisse in Philisthinorum regione. Haec autem suscitatio signum fuit futurae, ut quemadmodum illi omnes sunt per eum suscitati, sic et reliqui universi quandoque credantur suscitandi.
PETRUS. Quomodo illis veram et perfectam contulit resurrectionem, cum animam nequaquam illis reddiderit rationalem?
MOYSES. Qualiter eos non rationalem recepisse [Col. 0584A] animam contendis, cum idem propheta ex Dei praecepto ad spiritum vaticinetur talibus verbis? Haec dicit Dominus: A quatuor ventis veni, spiritus, et insuffla super interfectos istos et reviviscant. Et prophetavi sicut praeceperat Dominus, et ingressus est in ea spiritus, et vixerunt, steteruntque super pedes suos exercitus grandis nimis valde (ibid.) .
PETRUS. Spiritus hic qui a quatuor venire ventis jubetur, nequaquam rationalis est anima, sed quae ex quatuor elementorum fit conjunctione.
MOYSES. Ex verbis tuis intelligitur aliud esse spiritum corporalem, aliud animam rationalem: quod si ita est, tunc et eorum opera sunt diversa.
PETRUS. Ita esse nemo sapiens dubitat.
MOYSES. Utriusque differentiam audire desidero.
[Col. 0584B] PETRUS. Spiritus corporalis corpus quidem levissimum est et subtilissimum, quod in hominis corpore ex quatuor elementorum fit conjunctione, et ex eo loco in omnes spargitur venas, ipsique corpori tribuit vitam, et halitum, et arteriis assiduum pulsum, et naturalem hominis motum, hoc cum corpore quod vivificat simul corrumpitur. Est autem rationalis anima substantia per se subsistens incorporea voluntario motu moveri faciens corpus, ipsa tamen immobilis permanens, corpore quoque cui inhaeret corrupto, incorruptibilis existens, generi etiam adjuncta speciem hominis ipsa perficiens.
MOYSES. Memini multos ante nos dixisse animam rationabilem ex quatuor elementorum conjunctione creari. Quae conjunctio, cum subtiliter fit, nihil densitatis [Col. 0584C] habens in se, dixerunt animam subtilem esse; si vero obscuritatis aliquid habeat et spissitudinis, dixerunt animam segnem esse et obtusam tali illud argumento probantes. Ex adjunctione, inquiunt, quarumdam rerum talia gigni saepe videmus, colores scilicet, virtutes et opera quae de nulla illarum si disjunctae sigillatim accipiantur proveniunt. Similiter quoque igne et aere, aqua, terra pariter junctis, rationalis producitur anima, quae tamen si quaeratur in singulis, non invenitur manifesta.
PETRUS. Si ex corpore quatuor elementorum conjunctione perfecto rationalis nascitur anima, debet ergo deficiente corporis robore animae virtus deficere. Si autem virtus animae, cum corporis deficit [Col. 0584D] robore, sequitur ergo ut inchoante corporei vigoris dissolutione, pariter dissolvatur et virtus animae. Quod si concedatur corrupto corpore, anima etiam corrumpi concluditur.
MOYSES. Rectus ordo consequentiae sic evenire demonstrat.
PETRUS. Sed argumenti conclusio oculorum fidem impugnat. Saepe enim contingit, quanto magis corpus debilitatur et morti appropiat, ut tanto magis convalescat anima, veluti aliquoties multis infirmis solet accidere, ut quanto morti proximior est, tanto perspicaciori mentis acumine plus solito recordetur, et cuncta provideat, et in ipso quo melius anima vigeat, momento homo intereat. Cum autem tanta ut dixi perspicacia vigeat anima, tunc omnia languentis [Col. 0585A] corporis plus decrescunt officia. Invenimus praeterea senes plerosque cum ad talem pervenerint senectutem, ut nulla sit in eis fortitudo corporea, tunc pollere consilio animam et omni sapientia. Hinc itaque evidens colligitur ratio, quod nequaquam de elementorum copula rationalis prodeat anima, sed sicut superius diximus, sit per se subsistens substantia. Quidquid enim unum numero existens et in sui natura immutabile permanens, contrariorum est susceptibile, substantia est utique per se subsistens. Quoniam igitur anima una est numero, veluti Platonis, Socratis, sive cujuslibet unius hominis anima, nec in sui natura ullatenus permutatur, sed boni malique est susceptibilis, restat necessario ut sit per se subsistens substantia. Hoc autem [Col. 0585B] modo probatur quod non sit corporea. Omnis corporis qualitas humanis subjacet sensibus. Cujuscunque autem rei qualitates nulli corporeo subjacent sensui, nec corporea est ipsa dicenda. Qualitates autem animae bonum sunt et malum, quae nullo corporeo percipiuntur sensu. Anima igitur non est corporea. Item idem alio sic probatur argumento. Omne corpus aliquo corporeo percipitur sensu. Anima autem nulli subjacet corporis sensui. Non est ergo corporea. Haec etiam anima corrupto corpore non corrumpitur. Corporis namque corruptio tribus modis fit, vel cum quid marcessit et arescit, ut in arboribus videmus et herbis, vel cum detrimentum sui patitur, ut sal vel fenum cum de loco ad locum movetur, vel cum dissolvitur, ut domus cum destruitur, [Col. 0585C] vel aliquod vas cum frangitur. Nulla autem harum fit nisi vel in corpore, vel in re quae corpori accidit. Sed anima nec corpus est, nec fundatur in corpore. Nullo itaque horum modo corrumpitur. Praeterea haec ipsa rationalis anima hominis speciem complet, quoniam ipsa rationalem efficit hominem.
MOYSES. Quid Spiritus corporalis a rationali differat anima patenter agnovi. Sed quoniam philosophi dicunt in homines tres esse animas, postulo ut quaenam hae sint aperias.
PETRUS. Tres illae quas dicunt animae, sunt anima vegetabilis, anima bestialis, anima rationalis.
MOYSES. Harum singularum opera et officia ut [Col. 0585D] dicas expostulo.
PETRUS. Ab imis ad superiora gradatim ascendere libet. Vegetabilis animae duo sunt officia. Facit enim rerum incrementum, et corporibus ipsis praestat nutrimentum. Hoc autem utrumque non facit nisi per quatuor naturae virtutes, appetitivam scilicet, retentivam, digestivam et expulsivam. Et haec anima in omnibus invenitur virgultis de terra nascentibus, et universis animalium speciebus. Officia autem bestialis animae, vere sunt corporis sensus, motus etiam de loco ad locum. Haec autem in animalibus tantum reperitur, et haec anima cum spiritu corporali quasi quibusdam nexibus counitur. Rationalis autem animae haec sunt officia, meditari, meditata recordari, discernere, [Col. 0586A] fixum aliquid ac certum firmare, memoriam habere, et velle rerum causas discutere, et discussis ad rei veritatem pervenire. Haec in nulla animalis specie, nisi in solo permanet homine.
MOYSES. Quali modo istae tres animae in uno convenerint homine: duae vero in irrationalibus animalibus. Tertia autem sola in omnibus de terra nascentibus, et ignoro, et vehementer admiror.
PETRUS. In quorumdam philosophorum libris legi, quod cum rerum placuit creatori animantium omnium atque virentium procreare corpora, quatuor in unum commiscuit elementa, et eorum qualitates aliam sua temperavit contraria, et ex illa commixtione procreata sunt corpora supradicta. Ex qualitatum vero temperantia quatuor provenerunt [Col. 0586B] naturae, quas praediximus virtutes, appetitiva scilicet, retentiva, digestiva et expulsiva. Corporibus autem hujusmodi procreatis omnibus quidem vegetabilis adhaesit anima et sua in eis exercuit officia, crescendo scilicet, nutriendo et generando. Subtilioribus autem bestialis juncta est anima, ut sua in eis exhibere posset officia, praestando scilicet sensum et motum de loco ad locum. Quod autem ex eis omnium subtilissimum, levissimum fuit et temperatissimum, et ad suscipiendam rationem aptissimum illi se rationalis anima sociavit et illa sua quae praediximus officia ibi exhibuit. Hoc itaque modo juxta voluntatem Dei ac dispositionem, tres illae animae omnes convenerunt in homine, in animalibus irrationalibus solummodo duae. [Col. 0586C] Tertia autem sola in arboribus et herbis quae nascuntur de tellure.
MOYSES. Bene tui gratia quod ignorabam ostendisti, sed unum restat quod mihi postulo aperiri. Cum enim corpora omnia de quatuor sint elementis composita, vehementer admiror quare alia aliis existant leviora.
PETRUS. Hoc contingit sive ex diversitate quantitatum elementorum, in corporum creatione inaequaliter adjunctorum, et ex diversitate temperantiae qualitatum eorum. Quod si largius nosse desideras, in libris invenies philosophorum, quia ad praesens de hujusmodi re explananda, nec tempus habemus, nec locum, ad vestrum potius est nos redire [Col. 0586D] propositum.
MOYSES. Huc usque satis philosophice tractasti, quae distantia sit inter spiritum corporalem et animam rationalem. Sed quoniam minus doctorum simplices mentes subtilium rationum profunda non penetrant, eamdem differentiam legis aut prophetarum quaeso, si vales, testimonio proba, ut quorum profundarum rationum gravitas non illustravit mentem, eis saltem auctoritas faciat fidem.
PETRUS. In exordio libri Geneseos Moyses ait propheta: Formavit Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem (Gen. II) , per spiraculum scilicet vitae spiritum corporalem, per animam vero viventem, rationalem intelligens animam.
[Col. 0587A] MOYSES. Per spiraculum vitae rationalem animam nos intelligere possumus.
PETRUS. Quod dicis stare non potest. In eodem enim lib. in sequentibus scriptum est: Consumpta est omnis caro quae movebatur super terram, volucrum, animantium, bestiarum atque reptilium quae reptant super terram, universi homines, et cuncta in quibus spiraculum vitae est, in terra mortua sunt (Gen. VII) . Ecce enumeratis volucribus, animantibus bestiarum atque reptilibus, sive hominibus, subito intulit, cuncta in quibus est spiraculum vitae mortua sunt. Si igitur per spiraculum vitae animam intelligi voluisset rationalem, jam cuncta rationalem animam habent. Sed cum nulla creatura praeter hominem rationalem habeat animam, constat quia per spiraculum vitae nequaquam [Col. 0587B] rationalem significaverit animam. Salomon quoque sapientissimus idem sentiens ait: Quis novit si spiritus filiorum Adam ascendat sursum, et si spiritus jumentorum descendat deorsum? (Eccle. III.) Ecce spiritum hominis quoniam post corpus incorruptibilis permanet, sursum ascendere, spiritum vero jumentorum qui cum corpore simul corrumpitur et interit, deorsum descendere perhibet.
MOYSES. Aliud rationalem animam, aliud spiritum corporalem esse ex omnibus partibus manifeste cognovi, ipsumque spiritum corporalem de quatuor elementorum conjunctione fieri. Spiritum ergo quem Ezechiel propheta a quatuor mundi partibus ex Dei jussu venire praecepit (Ezech. XXXVII) , spiritum corporalem intelligi debere cognosco, et de mortuis [Col. 0587C] quos suscitavit quod rationalem animam receperunt, licet sic a multis credatur, nullam, confiteor, auctoritatem reperio. Ipsam tamen quoquo modo facta fuerit resurrectionem, signum futurae resurrectionis, et dico et credo fuisse, quod Deus scilicet nostros quandoque qui denuo terras inhabitent resuscitaturus sit mortuos, quemadmodum idem propheta superius ostendit dicens: Et scietis quia ego Dominus cum aperuero sepulcra vestra, et eduxero vos de tumulis vestris populus meus, et dedero spiritum meum in vobis, et vixeritis, et requiescere vos faciam super humum vestram (ibid.) .
PETRUS. Hoc sane potuit dici de mortuorum resuscitatione in die judicii.
[Col. 0587D] MOYSES. Si de illo intelligi volebat judicio, non debuerat in sententiae fine dicere requiescere vos faciam super humum vestram. Tunc enim nemini super terram suam requiescere licitum erit.
PETRUS. Requies ista hoc modo accipi potest, ut animam significet requiescere in corpore, quod non immerito terrae nomine de qua sumptum est exprimitur, teste insuper Scriptura, quae frequenter illud nomine terrae appellat. Ait enim Moyses: Formavit Deus hominem de limo terrae (Gen. II) . Ecce homo cum quatuor elementorum fit conjonctione perfectus, de terra tantum quae est unum elementum dicitur factus, sed non inconvenienter, quia terrae nomine significat corpus. Intelligere possumus ergo quod dicit, faciet eos requiescere super humum suam, [Col. 0588A] quod anima redibit ad corpus, et judicabitur utrumque (I Cor. XIII; II Cor. III; I Thess. IV) . Hic autem sensus in illius prophetiae explanatione sano intellectu concipi potest, ita ut nec Scriptura aliqua vel ratio ulla eis videatur contraria. Quidquid autem in tenebrosis dictis prophetarum, multis accipi potest modis, ita ut quis eam exponens, nec a Scripturae testimonio, nec a rationis exorbitet semita, nihil est inconveniens si quis eam diverso, sed justo exposuerit sensu. Si cujus autem talis sit expositio, quae vel a Scriptura vel a ratione aut sit aut videatur extranea, ea justo judicio carere viribus est aestimanda. Quoniam ergo tua explanatio tam Scripturae quam rationi invenitur contraria, aequitatis judicio est repellenda.
[Col. 0588B] MOYSES. Quonam modo sententia mea sit Scripturae contraria, audire delectat.
PETRUS. David propheta de mortuis taliter inquit: Sepulcra eorum domus illorum in aeternum; tabernacula eorum in progenie (Psal. XLVIII) . Item de eadem re: Introibit usque in progenies patrum suorum, et usque in aeternum non videbit lumen (ibid.) . Item alibi: Sicut vulnerati dormientes in sepulcris, quorum non es memor amplius, et ipsi de manu tua repulsi sunt (Psal. LXXXVII) . Job etiam idem sentiens dicit: Memento quia ventus est vita mea, et non revertetur oculus meus ut videat bona, nec aspiciet me visus hominis. Oculi tui in me, et non subsistam. Sicut consumitur nubes et pertransit, sic qui descendit ad inferos non ascendet, nec revertetur ultra in domum [Col. 0588C] suam, nec cognoscet eum amplius locus ejus (Job VII) . Idem alibi: Vadam et non revertar ad terram tenebrosam (Job X) . Item idem: Homo cum dormierit non resurget (Job XIV) . Salomon etiam his consona sentit dicens: Viventes sciunt se esse morituros, mortui vero nihil norunt amplius, nec habent ultra mercedem, quia oblivioni tradita est memoria eorum. Amor quoque et odium et invidia simul peribunt, nec habent partem in hoc saeculo et in opere quod sub sole geritur (Eccle. IX) . Ecce Salomon sapientissimus, caeterorum auctoritatibus concors existit, quod mortui scilicet ad hoc ut terras inhabitent, resuscitandi non sint, et tamen quod quandoque resurgent perhibet dicens, quod non habent partem in his quae sub sole geruntur, id est in terrenis, per hoc videlicet [Col. 0588D] innuens, quod in his partem sint habituri, quae supra solem fiunt, id est in coelestibus.
MOYSES. Introductarum rationum aut auctoritatum medietas sapienti cuilibet satis sufficeret. Verumtamen quoniam expositionem nostram tam Scripturae quam rationi contrariam esse dixisti, restat ostendas in quo a ratione dissentiat.
PETRUS. Nonne creditis quia, cum vestri resurrexint mortui adveniente uncto, Adam quoque et Seth, Mathusalem, Abraham, Isaac et Jacob, Moyses et Aaron, caeterique patriarchae et prophetae, et omnes justi qui ante adventum ejus obierunt, pariter cum eis sint resurrecturi, et omnia humani corporis officia agentes et patientes, pristinosque ritus [Col. 0589A] recolentes, antiquo more terras denuo sint inhabitaturi, et Aaron ac filii ejus sacrificium ut olim oblaturi, et a Moyse sacerdotalibus vestimentis induendi sint?
MOYSES. Ita nostros doctores cuncta dixisse negare non valeo.
PETRUS. Quisnam rogo tunc maximus erit pontifex?
MOYSES. Quis Aaron major esse poterit?
PETRUS. Quid igitur de Eleazaro multisque aliis tunc fiet, qui olim omnes summi fuere pontifices? Eruntne simul uno tempore maximi, an illius ordinis dignitate privabuntur? Si dixeris vivente Aaron eos summo sacerdotio fungi non posse, quid ergo eis proderit resurrectio? Plus enim ad dedecus et [Col. 0589B] incommodum, quam ad decus et utilitatem erit eis resurgere, meliusque eis fuisset in morte permanere, quam aerumnosam ducere vitam, licet et Moysi lex in hoc facto destruatur, qua praeceptum habetur, ne quis majori sublimatus ordine ulterius ad minorem reducatur. Si autem omnes in summi sacerdotii ordine aequales futuros esse concesseris, honorem suum Aaron adimis, quia nullus inter complures aequales, excellentem habere potest honorem. Praeterea multis pontificibus multa necessaria sunt templa. Ex hoc ergo aliud inconveniens itemque legis destructio sequitur, praecipientis, nec plus quam unum sacerdotem, nec plus quam unum existere templum.
MOYSES. Argumentum quod tuae obstet rationi non [Col. 0589C] habeo. Video enim aut novam nos legem habituros concedere: aut Moysi legem nequaquam totam consistere posse.
PETRUS. Gaudeo quia veritatis lumen ex parte jam animo tuo illabitur. Dic ergo, nunquid plures reges babituri estis, an unum?
MOYSES. Unum utique habere debemus, sicut propheta Ezechiel perhibet dicens: Unum pastorem omnes habebunt (Ezech. XXXVII) . Si enim fuerint plures, cum concordes esse non poterunt, regni pacem destituent.
PETRUS. Sapienter respondere inchoasti. Sed quisnam ille rex erit potes edicere?
MOYSES. Unctus, in cujus adventu captivitatem [Col. 0589D] sumus evasuri, mortuique nostri sunt suscitandi, nostrique merito moderamen habere debet imperii.
PETRUS. Bene quod dicis esse posset, si unctus ille homo et Deus esset. Si vero ut creditis homo tantum futurus sit, quid tunc Abraham, Isaac et Jacob sunt facturi, Moyses etiam caeterique prophetae? Nunquid ejus subjicientur ditioni?
MOYSES. Non mirum videri debet, si ejus subjecti fuerint potestati. Sic enim et Samuel subjectus est Sauli, et Elias Achab regi, et Elisaeus Joram et alii multi prophetae regibus suis.
PETRUS. Rerum praesentium similitudo non convenit. Nam, etsi prophetae, qui minime reges fuerunt, regibus subditi fuerint, non ideo convenit aut est necesse ut rex propheta cuiquam terreno regi subjiciatur, [Col. 0590A] velut Abraham et David, et Josue, quorum quisque fuit rex atque propheta, Moyses etiam qui et rex, et propheta et legislator totius exstitit populi, cui legis liber tale testimonium perhibet dicens: Non surrexit propheta ultra in Israel, sicut Moyses, quem nosset Dominus facie ad faciem, in omnibus signis atque portentis quae misit super eum (Deut. XXXIV) . Nonne cum isti tanti talesque viri resuscitati illius uncti fuerint juri subjecti, nonne, quaeso, melius fuisset eis ne resuscitarentur? Praeterea duo inde inconvenientia proveniunt. Si enim minor eo est Moyses, Scriptura ergo mentitur; si autem major, tanto plus vilificatur.
MOYSES. Ipsum ergo Moysen regem esse proponamus.
[Col. 0590B] PETRUS. Quid ergo unctus ille facturus est? Quid etiam Abraham, Isaac et Jacob sunt facturi, quos Moyses ipse dum viveret in tanto pretio habebat (Exod. XXXII) , quod cum aliquid a Deo implorabat, pro eorum amore se adepturum esse orabat? In magno si attendas discrimine estis. Sed volo ut dicas, si nosti, nunquidnam illi qui tunc suscitandi sunt mortui, naturam et potestatem habebunt filios generandi?
MOYSES. Ut quid responsurus sis audiam, illos generaturos negabo.
PETRUS. Volo prius respondeas, si generationis officium in eis natura negabit, aut legis jussum prohibebit.
[Col. 0590C] MOYSES. Legis praecepto eos constringendos respondeo.
PETRUS. Cum igitur Moysi lex filios procreari praecipiat, novam vos legem habituros demonstras, quod est contra fidem vestram.
MOYSES. Natura eis non lege generationem inhibitam esse mutata vice probabo.
PETRUS. Stare quod dicis non potest. Auditus enim abhorret, et mens credere refugit, aliquod animal modo esse cui sit naturale generare non posse, nisi aliquo interveniente, vim generandi amittat. Quod si naturam ipsam esse dixeris novam, non debes dicere eos resuscitandos, sed novam creaturam futuram similem primae in forma tantum, non in natura tota, comedent quippe et bibent, sed non [Col. 0590D] generabunt.
MOYSES. Quidquid hactenus mutata altercatione locuti sumus, non tam ex veritatis defensione quam ex syllogismorum ambagibus diximus. Fides enim nostra est, quia quemadmodum caetera humanitatis officia, sic et generandi naturam habebunt, adeo ut mulierem quotidie concepturam, quotidie parituram credamus.
PETRUS. Quod dicis vix humanae aures possunt audire. Ut enim quae dicis vera fatear esse, scilicet ut in unctum et credituri sunt omnes et resuscitandi: at cum quotidie filios procrearent, profecto, nec terra eos caperet etiam si dupliciter major esset, aut pontus etiam terra fieret et adeo loci coarctarentur [Col. 0591A] angustia, quod non haberent quae colere possent arva, imo inde semper esset inter eos pro terrae angustia certamen et rixa. Cum item suscitentur omnes, redibit quisque vir ad uxorem suam quam habuit, aut aliam novam habebit?
MOYSES. Quisque sane rehabebit suam. Haec namque erit laetitiae consummatio.
PETRUS. Illa igitur mulier quae post tres aut plures habitos maritos est mortua, in resurrectione quem ex his est habitura? (Matth. XXII; Luc. XX; Marc. XII.) Nam, si primum habituram responderis, lex Moysi destruetur dicentis, quod post secundum non debeat ad primum redire maritum; si vero alium quam primum babituram responderis, in eo etiam est destructio legis, eadem namque jubente, primo [Col. 0591B] viro vivente, nec eam repudiante, cuiquam non poterit nubere (Lev. XX) . Sed ecce cum tot suscitati, totque post eos fuerint nati, quilibet horum erunt quandoque morituri?
MOYSES. Immortales exinde permanebunt.
PETRUS. Ratio stare non posse quod dicis demonstrat. Cum enim homo comederit, biberit, generandi usum habuerit, necesse est quod ex quatuor elementis compositus sit. Quidquid autem taliter compositum est, id etiam corrumpi necesse est. Ergo et eos mortis corruptioni cum taliter compositi sint, subjacere necessitas concludit. Rursus, si immortales fuerint, jam nequaquam speciali, quae nunc est hominis, subjiciuntur diffinitioni. Diffinitio enim hominis est animal rationale, mortale. Sed de immortalibus [Col. 0591C] hominibus diffinitio ista praedicari non potest. Quare nec specialis homo. Unde per hoc medium colligitur recte, ut quos homines vocas, homines non sint, quod est inconveniens. Iterum sicut superius diximus, multitudini eorum spatium totius terrae non sufficere posset, si ipsam maximam multitudinem immortalem asseramus, cum supra sine intermissione eos generaturos esse dixerimus, et si ad lapidum modum sibimet superponerentur, nullatenus in duplicato terrae spatio concluderentur.
MOYSES. Cum immortales eos esse defendere nequeam, saltem mortales concedam.
PETRUS. Cum morituros eos esse concedas, volo dicas, illa resurrectio utrum erit eis ad poenam an [Col. 0591D] ad coronam.
MOYSES. Ad gloriam et honorem illa erit resurrectio, ut uncti gloriam et regnum conspiciant, et perfectam corporis et cordis habeant laetitiam.
PETRUS. De statu interim bonorum donec resurgant, audire volo quid sentias, scilicet utrum in poenis an in quiete usque ad resurrectionis tempus permaneant.
MOYSES. Quietis eos beatitudine cum Deo perfrui certissimum est.
PETRUS. Quandoquidem ut asseris ita est, resurrectio illa ad poenam potius quam ad coronam futura est. Cum enim nunc aeternae vitae munere glorientur, cur iterum in corporum ergastulis retrudentur, ubi fame, siti, vigiliis, et variis atque innumeris [Col. 0592A] denuo cruciatibus agitentur? Quin insuper secundum tuam sententiam secundae mortis timorem et poenam sustinebunt. His omnibus satis cuilibet patet, resurrectionem illam magis illis ad dedecus quam honorem et gloriam fieri.
MOYSES. Et si nunc in quiete et deliciis permanent, de quibus ad corporum sint redituri angustias, sed tamen tanta eis erit exsultatio unct praesentiam cernere, et ejus regno exsultare, Hierosolymis ut olim habitare, in templo veterum ritu sacrificare, ut et corporum poena sit eis nulla, et quam modo habent, requies habeatur postea pro minima.
PETRUS. Quod dicis a veritatis exorbitat semita. Nullus enim praesentis mundi honor et gloria aeternae [Col. 0592B] vitae deliciis et quieti comparatione convenit aliqua quia nec uno momento quisquam hujus mundi poterit sine labore et poena uti deliciis. Illius autem beatae vitae gloria, nulla intercedente molestia permanet perpes et continua, praecipue cum vestri testentur doctores, omnem hujus mundi honorem et gloriam idem esse ad illius vitae delicias, quod est unum ad sexaginta. Patet insuper cuilibet, nisi quis totius rationis sit expers, incomparabiliter majus esse gaudium cernere Deum, quam talem, qualem vos dicitis.
MOYSES. Quaecunque hactenus locuti sumus, ratiocinandi et argumentandi causa diximus. Haec enim est nostrae fidei certitudo, quia resuscitandi sint, [Col. 0592C] comedendi, et bibendi, sive generandi et naturam et usum sint habitaturi, et post mille annorum transacta curricula, in perpetuae beatitudinis et immortalitatis regnum sine aliqua morte transferendi.
PETRUS. Si immortales concedis, ad pristinum inconveniens redis. Intra mille etenim annos, in tantum multitudo propagabitur eorum, ut nullo modo intra terrae concludi valeant ambitum. Multo minus igitur ad incolendos agros ullum supererit spatium. Insuper etiam illud quod supra diximus est in questione, quia patriarchae, prophetae et omnes justi, qui jam fulgebant in gloria, novis denuo poenis subduntur reducti ad corpora. Item aliud: Omne enim quod comedit, bibit et gignit, delectatur [Col. 0592D] etiam ac tristatur, procul dubio ex quatuor elementis compositum non dubitatur. Quomodo autem quod ex eis componitur, et passionibus praedictis afficitur, cum eisdem affectibus sine mutatione in regnum illud transferetur? Sed ut omnia concedamus, quidnam de his qui adveniente uncto et post nascituri sunt es dicturus? Moriturosne esse asseris necne?
MOYSES. Morientur sane in Christi regni fine.
PETRUS. Quid igitur facient parentes eorum in morte ipsorum? Melius namque illis foret non resurgere, quam tantum dolorem ex eorum morte sustinere.
MOYSES. Dicamus ergo eos non esse morituros.
[Col. 0593A] PETRUS. Tunc mentitur Scriptura quae dicit, David scilicet in psalmo: Quis est homo qui vivet et non videbit mortem? (Psal. LXXXVIII.) Undique igitur, si perpendas, sunt tibi semitae rationis et diffugii clausae, quod nullatenus eo quo dicis modo fieri possit mortuorum resurrectio, propter quod idem superius destruxeramus legis testimonio. Quomodo ergo, frater, anima tua hujusmodi fabulis auscultans potest indulgere? Mecum itaque Domini misericordiam precare, ut sicut me, sic te quoque ab hujus infidelitatis absolvat errore. Amen.
[Col. 0593B] MOYSES. Cordium Illuminatori non immerito gratias ago, qui tantae caecitatis tenebras, etsi sero, a nostro depulit animo. Tibi quoque non injuste maximas grates rependo, qui et apertissimarum et inexpugnabilium luce rationum, hujus a me infidelit tis errorem tulisti. Nunc si placet coeptum ex ordine prosequens, sequentem propositorum nostrorum aperi partem. Dixisti enim nos de praeceptis legis minimum quid agere, et id ipsum Deo non placere. Quod quare vel qua intentione dixeris, inhianter audire desidero.
PETRUS. Quod dixi vos de legis mandatis minimum quid observare, nec auctoritatis, nec rationis, cum liquido pateat, indiget probatione, ut in ipsis sacrificiis probari potest, quae nequaquam celebratis. [Col. 0593C] Nam nec agni victimam prout olim matutino et vespertino immolatis tempore, nec neomeniarum, Sabbatorum, caeremoniarumque holocausta celebratis, nec panis, vini et olei quae similiter postposuistis libamina (Num. XXVIII; Psal. LXXX) , aut quotidianum etiam apparatum mensae, in qua septimo semper die panes propositionis ministrare vestri patres consueverant (Exod. XXV) . Luminaria quoque matutino tempore praeparata, vespertino accendebant, eisdemque temporibus thymiama thuribulis impositum in templo cremari faciebant, ordinationes etiam atque unctiones sacerdotum, variasque vestimentorum mutationes (Exod. XXX) , nec multimodas in sumendis cibis varietates, ministeriorum quoque per singulas hebdomadas vicissitudines, secundum legis [Col. 0593D] praecepta servabant (Lev. VIII) , Levitas etiam secundum legem electos ordinabant (Deut. XIV) , et musicis instrumentis prout Moyses instituerat psallere faciebant (Levit. III; Psal. LXXX) . Primogenitum autem hominis atque immundorum animalium pretio redimebant (Num. X) , primitivosque arborum fructus, in esum Domini offerebant altario (Exod. XIII) , qui in esum sacerdotibus credebant (Lev. XXIII) . Trium annorum fructus in arboribus permanens, nihil conferebant utilitatis. Quarto anno omnis fructus earum sanctificabatur laudabili Domino. Primitias quoque fructuum sacerdotibus offerebant (Num. XVIII; Exod. XXXVI) , et ex duabus decimis unam dabant Levitis, alteram Hierusalem in loco sancto comedendam [Col. 0594A] deportabant. Levitae etiam decimam decimae quam accipiebant eisdem sacerdotibus persolvebant. Septimus autem annus Sabbatum erat terrae, quinquagesimus vero jubilaeus (Lev. XXV) . Lex etiam omnis leprae et leprae percussurae vestigium (Lev. XIII) , et domorum cicatricis, et erumpentium papularum lucentes maculae, et in varias species colorum mutatorum, ut posset sciri quo tempore mundum quid vel immundum esset sacerdotum erat judicio subdita. Lex quoque ejus qui fluxum seminis patiebatur et mulieris quae menstruis temporibus separabatur (Lev. XV) , sacrificiaque purificationis eorum, sacerdotum constituebantur arbitrio. Si quis hominis mortui tentorium introiret, aut cadaver occisi tetigisset, sive os illius aut sepulcrum tam ipse quam universa vasa [Col. 0594B] tentorii, immunda erant, donec combustae vitulae cineribus aspersa mundarentur (Deut. XIV) . Praeterea alia quamplurima in lege praecepta sunt (Lev. IV) , quae a vobis jam dudum omnino praetermissa sunt.
MOYSES. De legis praeceptis quae minime observamus nequaquam redarguendi sumus, cum et patria nostra exules simus, temploque et legitimis careamus.
PETRUS. Excusationis causam invalidam protulisti. Nam si Deo vestra sacrificia accepta essent, non vos ita de terra ejecisset, ut haec quae jusserat minime possetis implere.
MOYSES. Absit ut nos ideo de solo paterno expullisset, ne ejus praeceptis obsecundari valeremus quoniam non esset opus sapientis et justi aliquid jubere, quod idem postmodum fieri prohiberet. Et [Col. 0594C] iterum cur ea non fecerimus, rationem habeat a nobis exigere, sed quia deliquimus in conspectu ejus, iratus adversus nos, ejecit de terra ubi ejus non possumus implere praecepta. Nostra itaque impossibilitas non erit inculpanda, donec tempus adveniat, quo ad terram habitationis nostrae revertamur, et tunc ea quae jussit nobis Dominus opere complebimus, eique sacrificium nostrum acceptabile erit, quemadmodum propheta testatur Malachias dicens: Et placebit Deo sacrificium Juda et Hierusalem sicut dies saeculi, et sicut anni antiqui (Malac. III) .
PETRUS. Hujus prophetiae testimonium, nihil ad nostrum attinet propositum. Nam, si praecedentem et sequentem discusseris historiam, de sacrificiis templi quod Esdrae temporibus aedificatum est, dictum [Col. 0594D] esse invenies (III Esdr. VIII) . De exilio autem vestro quod dixi idem confirmo, scilicet quod ideo vos de terra ejecit, ne sacrificia faceretis, neomenias, vel quaslibet festivitates coleretis pristino more, nec templi limina tereretis. Cum enim Deus per Moysen sacrificia fieri praecepit, ideo utique fecit, ut in eum recte credentes, et tota eum mente diligentes, legis suae praecepta cum quanta decebat sollicitudine et munditia custodirent, non quod furta, homicidia, rapinas, et caetera exercendo vitia, nec non idolis sacrificando, Dei legem indigne tractarent, et multis polluti contagiis, Deo vero sacrificaturi, sanctum ejus templum indigni ingrederentur, quemadmodum propheta Hieremias testatur dicens: Ecce vos confiditis [Col. 0595A] vobis in verbis mendacii quae non proderunt vobis, furari, occidere, adulterari, jurare mendaciter, libare Baalim, et ire post deos alienos quos ignorastis, et venistis et stetistis coram me in domo hac, in qua invocatum est nomen meum, et dixistis: Liberati sumus, eo quod fecimus omnes abominationes istas (Jer. VII) . Abominatus est itaque Deus opera vestra, et victimas, cum canticis, expulitque vos de templo suo, et terra sicut Isaias propheta apertissime talibus verbis insinuat: Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum, dicit Dominus? Plenus sum, holocausta arietum et adipem pinguium, et sanguinem vitulorum, et agnorum, et hircorum nolui. Cum veniretis ante conspectum meum, quis quaesivit haec de manibus vestris, ut ambularetis in atriis meis? Nec offeratis ultra sacrificium [Col. 0595B] frustra. Incensum abominatio est mihi. Neomeniam, Sabbatum et festivitates alias non feram. Iniqui sunt coetus vestri. Kalendas vestras et solemnitates vestras odivit anima mea, facta sunt mihi molesta. Laboravi sustinens. Quod et Hieremias confirmat dicens: Ut quid mihi thus de Saba affertis, et calamum suave olentem de terra longinqua? Holocaustomata vestra non sunt accepta et victimae vestrae non placuerunt mihi (Jer. VI) . Item alibi: Cum jejunaverint non exaudiam preces eorum, et si obtulerint holocaustomata, et victimas, non suscipiam ea (Jer. XIV) . De hoc etiam Amos propheta ait: Odi et projeci festivitates vestras, et non capiam odorem coetuum vestrorum. Quod si attuleritis mihi holocaustomata, et munera vestra non suscipiam, et vota pinguium vestrorum [Col. 0595C] non respiciam. Auferam tumultum carminum tuorum, et cantica lyrae tuae non audiam (Amos V). De hoc iterum Malachias ait: Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum, et munus non suscipiam de manu vestra (Malac. I) . Et Psalmista: Sacrificium et oblationem noluisti, aures autem perfecisti mihi (Psal. XXXIX) . Per Osee quoque Prophetam sic ait: Cessare faciam omne gaudium ejus, solemnitatem ejus, neomeniam ejus, Sabbatum ejus, et omnia festa temporum ejus (Ose. II) , et multa alia; quae enumerare longum est. Haec sunt praecipua et majora legis vestrae praecepta, quae, sicut prophetica auctoritas et praesentium temporum indicat aetas, Deus nequaquam vult de manu suscipere vestra.
MOYSES. Omnia, quae induxisti prophetarum verba, [Col. 0595D] de Babyloniae captivitate et dicimus et credimus fuisse praedicta, et in eadem completa. Nam post ipsam et divinitas nos respexit, et sacrificia nostra suscepit.
PETRUS. Explanationi tuae meus optime intellectus concordat. Cum enim Deus vos de captivitate eductos ad templum patriamque reduxit, patet quia prophetarum minas complevit, et culpis indultis victimas vestras acceptabiles habuit. Sed cum postea in pristina scelera redissetis, pristinis denuo poenis multati estis, et quanto secunda captivitas major graviorque fuit, quam prima, tanto majorem in hac quam in illa Dei super vos liquet indignationem fuisse.
[Col. 0596A] MOYSES. In hoc verbo tibi ipsi contrarius ostenderis, cum superius dixeris homines illius temporis religiosos et justos fuisse, et legis praecepta fideliter custodisse, nunc autem eorum opera Deo displicuisse confirmas.
PETRUS. Secundum quod legislator Moyses a Deo legem acceperat, et eis proposuerat, eos digne servasse non denego. Sed postquam Christus advenit, qui prophetarum arcana revelavit, et legis sublato velamine, spiritualem qui latebat sensum aperuit (Luc. XXIV) , ex tunc non secundum litteram occidentem, sed secundum spiritum vivificantem (II Cor. III) legalia debuerunt instituta servare, quoniam qui legem dederat, melius eam quam prophetae qui auditores fuerant intelligebat. Quod quia facere neglexerunt, [Col. 0596B] ideo eorum antiquas observationes Deus suscipere renuit, quemadmodum et veteres ritus quos ante susceptam per manum Moysi legem excolebant (Lev. XVIII) , post eamdem susceptam prohibuit exercere, duas videlicet sorores simul ducere uxores, vel amitam uxorem accipere, omnibus animalibus vesci (Deut. XIV) . Haec et similia ante legem agentes, rei non habebantur, sed postea nemo sine peccato facere potuit.
MOYSES. Legem nostram prout Moyses dedit, et omnis patrum nostrorum generatio antiquitus coluit, et sic etiam a nobis per omnia servandam et credo et censeo.
PETRUS. Si veteres legis observationes Domino acceptabiles fuissent, dum eas opere compleretis, [Col. 0596C] nequaquam vos de templo et patria ejecisset. Sed ut tuis acquiescam sermonibus, tuo te redarguendum esse ostendam judicio, cum, sicut dixi, nihil nisi pauca de legis observetis praeceptis, et nec ipsa prout lex praecipit ex toto custodiatis, quandoquidem nec in Sabbatis, nec in solemnitatibus, aut jejuniis vestris, aut victimas aut alia quae necessaria sunt et praecepta habeatis. Orationes etiam quas loco sacrificiorum Domino funditis, non ut exaudiantur ad ejus aures ascendunt. Nec hoc malevolentiae meae potes aut audes ascribere, cum ipsimet vestri doctores testentur Deum ab illo tempore preces vestras non suscepisse, quo templum destructum est. Quod etiam Hieremiae prophetae firmant auctoritate dicentis: Cum clamavero et rogavero, exclusit orationem meam [Col. 0596D] (Thren. III) . Et iterum: Opposuisti nubem tibi, ne transeat oratio (Thren. III) . Et Isaias: Et cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam (Isa. I) . Praeterea omnes vos secundum Moysi legem immundi estis. Nullus enim in vobis est, qui mortuorum attactu pollutus non sit (Num. XIX) . Quae scilicet macula, nisi conspersione cineris vaccae rufae non deletur (Lev. XV) , quam cum ad praesens habere non possitis, ab immunditia liberari nequitis. Mulieres etiam vestrae omnes fluxu pollutae creduntur, cum pristini desint sacerdotes, quorum erat relictum judicio inter menstruam et sanguinis fluxus pollutam discernere, et filii de pollutione. Omnes [Col. 0597A] quoque cibi vestri legis judicio polluti probantur. Cum igitur, o Moyses, tota gens vestra probetur polluta, mulieres omnes pollutae, et ideo omnes filii de pollutione sint pati, cibique vestri universi immundi, et eorum orationes nequaquam ad aures perveniant Dei, nec opera placeant ei. Quomodo, quaeso, ullam possunt securitatem habere, quod vel malorum finem sint habituri, vel apud Deum sint ullius pretii? Ipsa quia me de eorum liberavit errore debitas ago gratias, et ut te etiam liberet devotus exoro. Amen.
MOYSES. Hactenus Judaicae gentis fides quam [Col. 0597B] inanis et inconstans in omnibus esset, eorumque obsequium quam irrationabile Deo atque ingratum existeret, vel cur ab ejusdem fide recesseris, et evidentissimis edidisti probastique rationibus, et mihi in quanto permanserim hactenus monstrasti errore. Sed cum paternam reliqueris fidem, miror cur Christianorum et non potius Sarracenorum cum quibus semper conversatus atque nutritus es delegeris fidem. Libet enim mihi, quemadmodum in Hebraica ita et hac secta quaecunque potero inferre obstacula, ut sicut de nostra, sic et de hac rationem praetendas, qua destrui valeat. Semper enim ut dixi cum eis conversatus et enutritus es, libros legisti, linguam intelligis, ut enim in me eorum personam suscipiam, hanc utique prae caeteris debuisses [Col. 0597C] eligere, quam constat reliquis honestiorem et habiliorem existere. Lex est si quidem larga, de praesentis vitae deliciis multa servans mandata, in quo ostenditur divina circa eos fuisse dilectio maxima, pariterque suis cultoribus gaudia repromittit ineffabilia. Cujus videlicet legis radicem si quaeras, invenies super inconvulsae fundamentum rationis fundatam. Cujus rei videlicet quod Deus eos dilexit, et multis praeceptis eos onerari noluit, sed pepercit, signum est quod quinquies tantum in die orare eos praecepit, quin etiam semper antequam orent, ut perfectam munditiam habeant, culum, veretrum, manus, brachia, faciem, os, nares, aures, oculos, capillos, decentissime, et ad ultimum pedes lavant. [Col. 0597D] Hoc facto, publica voce praeconantur, unum confitentes Deum, qui nullum vel similem habeat vel aequalem, ejusque Mahometh esse prophetam. In anno quoque integrum mensem jejunant. Jejunantes autem nocturno comedunt tempore, diurno abstinent, ita ut ab ea diei hora qua nigrum ab albo distinguere per visum poterunt filum, usque ad solis occasum, nemo comedere, bibere, aut uxoris commistione se praesumat foedare. Post solis autem occasum, donec ad sequentis diei crepusculum, semper eis cibo et potu, propriisque uxoribus prout cuique libet, liceat uti. Si tamen aut infirmitate fuerit praegravatus aut in via erit, quandiu aut languoris aut itineris duraverit tempus, ei quibuscunque voluerit et vesci simul et uti, sic tamen ut quod vel aegritudinis vel viae necessitate [Col. 0598A] minus implevit, postea emendet quando licuerit. Semel autem per singulos annos propter solam recognitionem praecipiuntur omnes ire ad Dei domum, quae est in Mecha videndam, et ibi adorare eamque inconsutilibus tegumentis induti circuire, et lapides prout lex praecipit, per media scilicet femora jacere retro pro lapidando diabolo. Hanc autem domum dicunt Adam cum de paradiso exsulasset, Domino exstruxisse, et omnibus filiis ejus donec ad Abraham advenit locum orationis fuisse. Abraham autem fidelis Dei servus, eam roboravit, et instauravit et in ea Domino vota vovit, et sacrificia obtulit, filioque suo nomine Ismaeli post mortem reliquit, eique et omnibus filiis ejus per multa annorum curricula, donec Mahometh natus est, orandi domus permansit; [Col. 0598B] quo nato, eamdem Deus sibi, cunctisque suis generationibus, haereditariam ut ipsi perhibent, promisit. Adversarios praeterea Dei et eorum prophetae praedari, captivare, interficere, et omnibus modis persequi atque delere jubentur, nisi resipiscere et ad eorum fidem converti voluerint, aut servitutis indictum censum persolverint. Absoluta etiam eis est omnis caro, praeter porci carnem et sanguinem nec non morticinum ad vescendum. Respuunt etiam, quidquid in alicujus rei nisi Dei fuerit nomine consecratum. Licet praeter hoc eis eodem tempore quatuor legitimas habere uxores, et qualibet repudiata aliam semper accipere, ita tamen, ut nunquam quaternarium transeat numerum. In repudio quoque hoc observatur, ut usque tertio ei quamlibet [Col. 0598C] repudiare et eamdem rursus recipere liceat. Emptitias vero atque captivas quotcunque voluerit habere licitum erit, sed et easdem vendendi denuoque emendi liberam potestatem habebit, sic tamen, ut, postquam semel gravidam fecerit, nequaquam se alterius servitutis jugo astringere possit. Conceditur insuper eis de propria cognatione habere uxores ut sanguinis proles accrescat, et fortius inter eos amicitiae vinculum vigeat. De possessionibus repetendis judicia talia sunt apud eos, qualia esse apud Hebraeos ipse optime nosti, ut petitor testibus comprobet, et negator juramento semel expurget. Testes autem nullos nisi valde idoneos probatasque personas suscipiunt et quibus sine juramento credere [Col. 0598D] possint. In quibusdam etiam aliis Mosaicae legis morem custodiunt, ut qui hominis sanguinem fuderit, eadem poena plectatur (Gen. IX) , et quisquis in adulterio deprehensus fuerit, cum adultera pariter lapidetur (Lev. XX) . Qui autem cum qualibet alia fornicatus fuerit, LXXX flagellis subjacebit. Furti talis indicta est poena, ut prima et secunda vice octoginta flagella sustineat, tertia manum, quarta pedem amittat, et qui cuilibet homini membrum abstulerit, digno pretio redimet. Haec universa praecepta idcirco sunt a Deo proposita, ne si nimis larga quaelibet faciendi esset licentia, totius gentis fieret cito ruina. A vino semper abstinere jubentur, quoniam fomes est et seminarium omnis peccati. Haec sunt praecipua legis mandata, quoniam longum [Col. 0599A] esset morari in singulis. Promisit itaque Deus sibi et Mahometh suo fideli prophetae credentibus, legisque ejus mandata complentibus, paradisum, id est, hortum deliciarum, praeterfluentibus aquis irriguum, in quo sedes habebunt perpetuas. Proteget eos arborum umbra, nec frigore affligentur, neque calore. Omnium fructuum, omnium ciborum vescentur generibus. Quidquid appetitus cuique suggeret, coram se confestim inveniet. Sericis induentur vestibus omnicoloribus. Accubabunt in deliciis, et angeli pincernarum ministerio inter eos cum vasis aureis et argenteis deambulabunt, in aureis lac, in argenteis vinum offerentes, et dicentes: Comedite et bibite in omni laetitia, et quod vobis Deus promisit ecce completum est. Jungentur virginibus, quas [Col. 0599B] nec humanus, nec daemoniacus violavit contactus, hyacinthi coraliique splendore forma praestantioribus. Haec bona dabuntur credentibus, non credentibus vero Deo et prophetae ejus Mahometho, erit infernalis poena sine fine. Quantiscunque autem peccatis quisque obligatus fuerit et in die mortis suae Deo et Mahometho crediderit, in die judicii Maometho interveniente salvus erit. Haec et alia quamplurima, quae enumerare longum est, cum tu nihilominus a puero noveris scripta, et ab omni Sarracenorum gente maxima celebratione habita, cur potius Christianam quam Musalmiticam sectatus es religionem, et praesentis vitae melius et futurae pariter felicitate fruiturus?
PETRUS. Quamvis orationis tuae contextus, plurimum [Col. 0599C] decoris et dulcedinis habens, apud eos qui delicias corporis summum bonum putant, non minorem quam si ipse Mahometh adesset, captare benevolentiam valeat, de me tamen id sperare te mirum est, ut ad hoc persuadendum institeris, in quo me nullatenus falli posse credideris. Certus enim es mihi non incompertum esse quis Mahometh fuerit, quomodo callida simulatione prophetam se confinxerit, et ad hoc machinandum quis ejus consiliarius exstiterit. Unum, reor, tibi incertum manet, ipsam Mahomethi quam dicunt doctrinam quam inanem judicem. Dum igitur vitam moresque ejus mea narratione digesta audieris, tunc me scire de eo quod verum est aut nescire, facile internoscere poteris.
[Col. 0599D] MOYSES. Illud inhianter exspecto audire abs te.
PETRUS. Mahometh igitur utroque parente orbatus, sub avunculi sui Panephi patrocinio, pueritiae annos agebat, idolorum tunc temporis cultui cum universa gente Arabum inserviens, quemadmodum ipse in Alcorano suo testatur, dicens Deum sibi dixisse: Orphanus fuisti, et te suscepi, in errore, et te direxi, pauper, et locupletavi. Post aliquantum vero annorum spatium, mercenarius apud nobilissimam quamdam viduam nomine Chadigiam, brevi ita dominae suae animum obtinuit, ut jure conjugii rebus omnibus et rerum pariter dominatrice potiretur. Cujus opibus de pauperrimo ditissimus effectus, in tantam prorupit mentis superbiam, quod regnum Arabum sibi sperandum polliceretur, nisi [Col. 0600A] suos timeret contribules, quia eum pro rege non tenerent, cum sibi et aequales fuissent et majores. Viam tamen excogitans qua rex effici potuisset, voluit se prophetam confingere, ea videlicet fretus facetia eloquentiae, quam apud diversas nationes, dum negotiationi desudaret, ingenii susceperat levitate, et hoc etiam quod tunc temporis major pars milites erant atque agricolae, et ipsi fere omnes idololatrae, praeter quosdam qui Moysi legem secundum Samaritanos tenebant haeretice et alios Christianos qui Nestoriani erant et Jacobitae. Jacobitae autem sunt haeretici, a quodam Jacobo dicti, circumcisionem praedicantes, Christumque non Deum, sed hominem tantum justum de Spiritu sancto conceptum, ac de virgine natum, non crucifixum tamen [Col. 0600B] neque mortuum credentes. Fuit etiam eo tempore, in regione Antiochiae, archidiaconus quidam amicus Mahometh, et hic Jacobita, unde ad concilium vocatus est, et damnatus. Cujus damnationis pudore contristatus, de regione aufugit, et ad Mahometh devenit. Hujus igitur nixus est consilio Mahometh, quod cogitabat et per se tamen adimplere non poterat, ad effectum perduxit. Fuerunt quoque duo Judaei ex illius Arabiae quos diximus haereticis, Abdias et Cahbalahabar dicti, et hi quidem Mahometho se adhibuerunt, et ad complendam stultitiam ejus auxilium praebuerunt. Et hi tres legem Mahomethi quisque secundum haeresim suam contemperaverunt, et talia eum ex parte Dei dicere monstraverunt, quae et haeretici Judaei et haeretici Christiani [Col. 0600C] qui erant in Arabia vera esse crediderunt, qui vero sponte credere noluerunt vi tamen et gladii timore crediderunt. Et ejus quidem nec aliam prophetiam nec miracula ulla scimus sicut de Moyse, Josue, Samuele, Helia et Elyseo audivimus, quos multa fecisse miracula legimus.
MOYSES. Plerosque prophetarum credimus, quorum nulla miracula legimus, ut Hieremiam, Abdiam, Amos, Osee, et alios.
PETRUS. In illis ideo quaerenda miracula non sunt, quomodo neque novitatem aliquam legis induxerunt, neque Mosaicae doctrinae ullatenus contradixerunt, et quae praedixerunt ex parte completa cognoscimus.
[Col. 0600D] MOYSES. Noe et Abraham Patriarchae nova divinitus dedisse mandata dubium non est, sicut sacrificiorum, comedendarum carnium, circumcisionis, et aliorum rituum. Cur ergo eis absque miraculorum luce fides exhibita a posteris est?
PETRUS. Ideo eis veraciter creditur, quoniam is eis propheta attestatur, de cujus testimonio a nemine dubitatur, Moyses videlicet. Mahomethus igitur qualiter inter prophetas recipiendus sit, qui nulli prophetarum aliqua probabilitate comparabilis est?
MOYSES. Quare nulla probabilitate demonstratum prophetam dixeris, quem satis miraculis denotatum frequenter audieris? Nonne prophetam eum brutum animal bos videlicet Doregele nuncupavit? Nonne [Col. 0601A] per utramque manicam ingressa luna de sinu redintegrata progrediens, prophetam eum mirificum designavit? Nunquid ad hoc innotescendum illius manu demulsa omni populo affluentem mamilla ovis haustum lactis praebuit? Mirum etiam fuit, quod cum ficum arborem ut ad se veniret vocavit, venit quidem arbor ad eum, et ipse de fructu ejus comedit, et brachium ovis quod invenenatum sibi erat in scutella appositum cum eo locutum est et dixit. Ne comedas, quia sum invenenatum.
PETRUS. Frivola sunt quae prosequeris, neque omnium vestrorum judicio fide digna probantur, maxime cum ipse Mahometh in Alcorano suo nihil tale retulit, sed potius quidquid in Alcorano de eo scriptum non fuerat, omnino verum credi prohibuerit. [Col. 0601B] De omnibus, inquit, multi multa mentiti sunt, quod ne mihi contingat, illud solum de me verum teneatur, quod Alcorani fultum auctoritate probatur. Qui cur miraculum non faceret ostendere volens, loquentem ad se Dominum introducit dicens: Dixit Dominus ad me: Ideo te facere miracula non permitto, quia, ne tibi sicut aliis prophetis in miraculis contradicatur timeo. Suo ergo testimonio nullum fecisse virtutis signum monstratur; quibus aliis indiciis verus propheta probatur? Indicia namque veri prophetae sunt probitas vitae, miraculorum exhibitio, dictorum omnium firma veritas. Bonitas vitae in Mahometho violentia erat, qua se prophetam Dei praedicari vi faciebat, furto et rapacitate gaudens, et igne libidinis in tantum fervens, ut et alienum [Col. 0601C] thorum foedare adulterio tanquam Domino praecipiente non erubesceret, sicut de Zanab filia las uxore Zet legitur. Dominus, inquit, tibi Zet uxorem dimittere tuam praecipit. Quam dimissam ipse sibi continuo copulavit. Cujus evidentius prophetiam quam nulla sit Iassae uxoris ejus turpitudo patefecit, quando in adulterio deprehensam, eam multorum testimonio non deprehensam, eo quod nollet eam dimittere, falso Gabrielis nuntio confirmavit. De cujus vitii potentia, libidinis scilicet laudasse Deum legitur, eo quod in eo quadragies supra humanum modum abundaret, congratulans sibi, eo quod suavis odor et speciositas mulierum dante Deo plurimum eum oblectaret. De miraculis jam dictum [Col. 0601D] est. De bellis autem quae Domino praecipiente et victoriam promittente se iniisse fatebatur, dentes ejus contriti in bello, faciesque collisa, multa etiam caedes et fuga suorum, veritatem testantur; quae si angelus Domini ut dicis eum custodiret, minime sibi acciderent, sicut de Elia et Eliseo legimus (III Reg. XIX) , quos ab inimicis suis semper eripuit Deus, quem etiam si talis esset ut dicit, semper victoria sequeretur, ut Moysen, Josue et David, quos divino jussu praelia committentes, semper victoria comitabatur (IV Reg. VI; Exod. XVII; Josue. I) . Si vero etiam propheta verus, ut ais, esset, praelia commissurus utrum sibi male eveniret sciret. Quomodo ergo mea lege dimissa illius me legem dicis potius quam Christianam insequi debere?
[Col. 0602A] MOYSES. Haec pro certo ratio, quam qui perspicue inspexerit vera videtur.
PETRUS. Quod superius me libros legisse, linguam scire, nutritum fore semper inter Sarracenos dixisti, non idcirco convenit ut illorum assequar legem.
MOYSES. Quoniam credebam eam bonam esse, ideo te eam debere recipere dixi.
PETRUS. Dixisti etiam legis illorum radicem in inconvulsae rationis fundamento constructam, unde in alternae disputationis campum, verba verbis, mandata mandatis, discurramus, si eam bene fundatam invenire poterimus.
MOYSES. Placet.
PETRUS. Quod quinquies Mahumetum in die orandum [Col. 0602B] praecipere dicis, ideo utique fecit, quia consilio doctorum suorum mediatricem Judaeorum et Christianorum legem effici voluit suam, non probitate sui, neque adjutorio Dei. Judaei enim secundum legem ter in die orant, Christiani vero septies, sed iste nec ter nec septies, sed quinquies orando terminum inter utramque posuit. Quod antequam orent illos manus et brachia et caetera corporis membra abluere laudas, non ad orationem pertinet. Ad orationem quidem pertinet mundari, intrinsecus non extrinsecus. Munditia autem de ablutione membrorum pertinebat cultoribus stellae Veneris, qui volentes eam orare, ad modum feminae se aptabant. Quia vero puncto stellae Veneris rex effectus est, ideo haec praecepit. Tempore orationis publica voce eos [Col. 0602C] praeconari fateris, quod non convenit orationi, nisi quia aliud novum nequit imponere signum. Jejunare per mensem integrum eos, ut ais, quod restringant vitia carnis praecepit, quod est initium poenitentiae. Sed dic, quaeso, mihi, quid prodest diem jejunare, et nocte ter vel quater comedere, et bonis carnibus optimisque cibis frui, et mulieribus uti? Haec non debilitant, sed potius corroborant carnem. Quod semel in anno dicis eos ad domum Dei, quae est in Mecha, ire propter recognitionem, et ibi orare quam dicunt fuisse Adae et Abrahae, non ex auctoritate habent, sed quasi commentum aliquod fingunt. Antequam enim legem praedicasset, domus haec idolis plena erat. Sed si tu, o Moyses, scires qualis esset [Col. 0602D] domus illa, et quod secretum ibi inesset, et cur illuc Mahomethus iret, et quae in lege inveniuntur jussit facere, valde mirareris inde.
MOYSES. Istud rogo mihi quod dicis insinues. Licet enim hanc legem tibi praedicem, quare iter illud et caetera quae lex praecipit ibi facere jussit, nescio.
PETRUS. Breviter quidem volebam tibi notificare, sed modo rogatus monstrabo aperte. Deo filii Lot Amon et Moab, hanc domum honorabant, et duo idola ab eisdem ibi colebantur, alterum ex albo, alterum ex nigro lapide paratum. Nomen quidem illius quod ex nigro erat lapide Mercurius, nomen vero alterius Chamos. Alterum quod ex nigro lapide est, in honore Saturni, alterum quod ex albo in honore Martis aedificatum est. Bis in anno cultores eorum ad [Col. 0603A] ipsa ascendebant adoranda, ad Martem quidem quando sol in primum gradum arietis intrat, quia aries honor est Martis. In cujus discessione, prout mos erat, lapides jaciebantur. Ad Saturnum vero, quando sol in primum gradum librae intrat, quia libra honor est Saturni. Quod thurificabant nudi tonsisque capitibus, usque in hodiernum diem in India, ut dixi, celebratur. Arabes vero cum Amon et Moab idola adorabant. Mahomethus autem post longum tempus veniens, pristinam consuetudinem nequivit auferre, sed quasi quodammodo more mutato inconsutilibus tegumentis coopertos domum circuire permisit. Sed ne videretur idolis praecipere sacrificare, simulacrum Saturni construxit in pariete, in angulo domus, ne facies appareret, dorsum vero tantum [Col. 0603B] exterius est positum. Alterum Martis scilicet idolum quia sculptum undique, erat subtus terram et lapidem suprapositum misit, hominibus vero qui ad adorandum ibi conveniunt, lapides istos osculari praecepit, et humiliatis tonsisque capitibus inter crura lapides retro jactare, qui humiliantes se dorsa denudant, quod est signum legis pristinae. Dic ergo, Moyses, qua intentione ista praecepit, nisi ea qua dico?
MOYSES. Dixi tibi intentionem me nescire, quia nusquam reperi scriptum, unum tamen de lapidibus jaciendis scio, quia ad effugandum daemones ista se dicunt facere. In libris illorum scriptum vidi quia Bomar quidam ex decem sociis Mahomethi more solito lapides deosculans sic exorsus est. Vobis, inquit, [Col. 0603C] lapidibus dico, quod nec adjuvare nec nocere potestis scio, sed, quia Mahomethus fecit, illius morem exsequor.
PETRUS. Quod dixisti lapidibus jaciendis daemones effugare, non consequens ratio videtur esse, quia quod non aliquo percipitur sensu corporeo, effugare leviter nequaquam potest. Nomine vero divino effugantur daemones.
MOYSES. Quoniam quosdam audivi dicentes daemonia vidisse et ea audisse, ac collocutos fuisse, miror te dicere sensu non corporali percipere.
PETRUS. Licet angelus corporeo sensu non percipi possit, illis tamen qui secundum mandata Dei incedunt, visibiles fiunt. Similiter diabolus amicis suis visibilis apparet.
[Col. 0603D] MOYSES. Istud quidem vellem scire, quo magisterio, quave arte illos videre, vel colloqui possem.
PETRUS. Quare quod ad te minime pertinet scire desideras?
MOYSES. Non ut opera exercerem, sed scientiam tantum vellem.
PETRUS. Quomodo quod errorem tuum augeat vis addiscere?
MOYSES. Bene me Deo gratias correxisti, in verbis tuis sensum didici.
PETRUS. Jam satis dictum est, ad inceptum redeamus. Quia Dei adversarios Mahomethus praedari, captivare et interficere jussit, donec vel credere, vel censum persolvere voluissent, non est hoc ex Dei operibus, neque prophetarum cuilibet jussit [Col. 0604A] cogere aliquem credere, sed ipse hoc cupiditate praecepit pecuniae, et ut inimicos suos destrueret. Hoc autem ut nosti non debet fieri, imo si quis aliquem convertere velit, non per violentiam, sed diligenter et dulciter hoc facere debet, sicut ipse Mahometh in suo testatur Alcorano, sub persona Domini ita idipsum dicentis: Si vellet Dominus Deus tuus, totius saeculi gentes crederent. Cur ergo ut credant cogis? quia nullus nisi voluntate Dei credit. Et in alio loco, vobis, inquit, gentibus veritas Dei jam venit. Qui crediderit, pro semetipso fecerit, qui vero erraverit, pro semetipso fecerit, et ego non sum super vos bajulus. Sequere vero, Deus, inquit, quod revelatur tibi, et exspecta donec Deus judicet, qui super omnes judex est. Item in eodem, Dominus, [Col. 0604B] inquit, Deus tuus sub una lege cunctos si vellet sine discordia poneret. Fingit item in alio loco tanquam sibi Deus loquatur. Non, inquit, violentia in lege debet esse, jam veritas et justitia apparet, qui voluerit sponte sua credat. Item in Alcorano, vos increduli non quod oratis oro, nec quem oro oratis, et quem adoratis non adoro, mihi lex, et vobis lex discors. Et in alio loco ait: Non altercetis cum alterius legis gentibus, nisi mollibus verbis. Quare ergo praedari, captivare, et gentes vi cogere ad credendum jussit, et haec omnia semitas Dei esse fatetur? Dic mihi, Moyses, legem quae secum dissidet, quare ergo credere jubes.
MOYSES. Liber Alcorani talis est, quod et posterior primum destruit ordinem.
[Col. 0604C] PETRUS. Alcoranus non manu Mahometh scriptus est, si enim hoc faceret ordinatus esset. Post mortem vero ipsius, socii ejus qui secum morati fuerant, quisque, ut ita dicam, lectionem suam renuntians, Alcoranum composuerunt, unde nescimus quis prior quis posterior fuit ordo. Ideo autem Mahometh praedari, captivare, et gentes interficere jussit, quod Arabes qui Deum ignorantes in deserto manebant, in praedationibus delectarentur, et ut maxime illi crederent.
MOYSES. Aestimo verum esse quod dicis.
PETRUS. Quod dicis illis absolutam esse omnem carnem, praeter porci carnem et sanguinem, et morticinum ad vescendum, nobis quoque absoluta [Col. 0604D] est omnis caro. In hoc tantum scilicet in porci carne discordamus. Hoc autem fecit Mahomethus, ut in eo a lege sua nos Christiani differremus. Quod de uxoribus dixisti licere quatuor accipere et qualibet repudiata aliam accipere, hoc nulla quidem praecipitur ratione, neque enim nisi causa filios procreandi, praeceptum est uxorem accipere (Lev. XVIII) . Quod autem emptitias et captivas quotlibet possunt habere, hoc quidem quantum ad nos adulterium est, quia multoties pater emit aliquam stupratam a filio, et contra filius vel frater a patre corruptam.
MOYSES. In verbis tuis verum creditur. Ut vero talis dissensio inter haec praecepta erat, quare Mahomethus qui tam sapiens videtur fieri jussit.
PETRUS. Mahomethus valde feminas diligebat, et [Col. 0605A] pernimium luxuriosus erat, et sicuti ipsemet professus est, vis luxuriae quadraginta hominum in eo manebat. Et maxime quia Arabes valde luxuriosi erant, voluntati eorum ut crederent satisfecit. Quod de propria cognatione habere uxores dixeris, mos erat omnibus tunc temporis, ut inter eos amicitiae vinculum vigeret. De judiciis unde supra dixisti, in quibusdam sane Moysi consentiunt legi, in quibusdam vero dissentiunt, quod Mahometh fecit ut aliquantulum diversa esset lex sua a lege Moysi. A vino ideo semper abstinere jubentur, ne forte socii inebriati patefacerent ruinam populi. Quae de paradiso praedicasti praetermittenda sunt, quia ratione non possunt comprobari. Separata quippe anima a corpore et quatuor elementis a se invicem separatis, [Col. 0605B] non utetur homo his rebus saecularibus, eo modo quo prius, quod supra damnavimus in titulo tertio, ubi locuti sumus de resurrectione mortuorum. Sapiens minime hujusmodi paradisum credit, nec talibus decipitur verbis. Homines autem temporis Mahomethi, sine lege, sine scriptura, totius boni inscii, praeter militiam et aratrum, appetentes luxuriam, deditique gulae, facile secundum voluntatem eorumdem praedicari poterant. Si enim aliter faceret, non ad legem suam eos impelleret.
MOYSES. Absque Dei adjutorio talis namque magna gens non in eum crederet.
PETRUS. Si cum Dei adjutorio cuncta peregisset, non multoties devictus fuisset, nec ut supra diximus, dentes illius in bello crepuissent, qui ut caeteri [Col. 0605C] reges vincebatur, et vincebat aliquando. Sed post mortem ipsius omnes ab ejus lege discedere voluerunt. Ipse enim dixerat tertio die corpus suum deferendum esse ad coelum. Ut vero illum mendacem cognoverunt, et cadaver foetere viderunt, inhumato corpore maxima pars discessit. Alius autem Abitharii filius, quidam ex decem Mahomethi consociis, post mortem ipsius regnum adeptus est. Qui blande praedicavit, et callide admonuit ad credendum gentes, et dixit illos non bene intelligere Mahomethi sermonem. Mahomethus, inquit, non dixit, quod ante sepulturam vel videntibus hominibus sublevaretur ad coelum. Dixit quippe quod post sepulturam corporis, angeli eum nescientibus cunctis [Col. 0605D] delaturi essent ad coelum, unde, quia statim non eum sepelierunt, idcirco foetere incepit, ut statim sepeliretur. Hac ergo causa gentem in errore pristino parumper detinuit. Duo fratres scriptores Mahomethi, nomine Hazan, et Hozain, jejuniis et vigiliis fortiter corpora macerantes, pene ad mortem devenerunt. Pater vero eorum saepe filios admonebat, ne per tam longam macerationem sua fatigarent corpora. Ipse autem videns illos stultos esse, et ad mortis ostium prae nimio labore jam devenisse, de Mahometho uti erat rem patefecit. Cognita autem nequitia illius a patre, coeperunt comedere, et vinum bibere, et sicut in sua lege fortiter antea perstabant, ita denique legem quamvis non ex toto dimittere coeperunt. Sed quaedam pars [Col. 0606A] gentis istos in consuetudine insecuti sunt. Omnibus ergo modis, o Moyses, possumus agnoscere eum neque verum prophetam esse, neque dicta illius vora fore. Licet multa quae de eo dicere possumus praetermittamus, unum tamen quod nos et vos credimus intromittamus, Christum scilicet quem aequaliter credimus mortuum et crucifixum, ipse denegat. Ait enim ipse: Christum non occiderunt neque crucifixerunt, sed visum est illis. Non solum autem in hoc mendacem eum invenies, sed omnes libros et prophetarum dicta relege, et in cunctis quae de ipsis dixit, mentitum reperies. Quomodo ergo illum mendacem me credere hortaris, cum in omnibus fallacem inveneris? Dei omnipotentis deprecor pietatem, ut me ab illius errore liberet et quam coepi [Col. 0606B] legem implere perficiat. Amen.
MOYSES. Satis hucusque contra sectam nostram et sectam Sarracenorum disputatum est. Utramque enim, tum ex ratione, tum ex auctoritate confutasti. Nunc autem qualis sit tua fides expone, et modum tuae credulitatis sub capitulis distingue.
PETRUS. In mei principio libri, meae jam modum credulitatis sub titulis tibi praedixi. Nunc autem quaere sub quolibet titulo in eodem disputando, et liceat tibi si potueris quae a me dicta fuerint destruere.
MOYSES. Hoc desidero, si potero. Nunc itaque incipiam quaerere de prima tuae credulitatis parte, scilicet quomodo Deus est unus, et tres personae, ita [Col. 0606C] ut nulla harum anterior naturaliter alia tempore sit, nec alia substantialiter separetur ab alia, quas videlicet Christiani Patrem et Filium et Spiritum sanctum dicunt. Deinde de aliis tuae partibus credulitatis disputabimus, donec omnes compleamus. Explana ergo quid sint hae tres personae, et hoc primum rationabiliter.
PETRUS. Volo tres personas, substantiam, sapientiam, et voluntatem dicere. Ideo autem personam primam substantiam appello, quia in ipsa et de ipsa sunt sapientia et voluntas, et ipsa de nullo, quamvis tres personae omnes sint una substantia.
MOYSES. Possuntne ratione inveniri haec tria?
PETRUS. Possunt. Nam in prima parte mei libri de substantia quidem satis firmiterque, quia sit [Col. 0606D] tractavimus, nec ultra de ea quaerere indigemus. Sed utrum sapientia et voluntas ipsi insint substantiae, restat explanandum.
MOYSES. Hoc interrogo ego.
PETRUS. Cum igitur constet vere substantiam esse, et ipsam creatricem omnium rerum, et initium initiatarum, et factricem facturarum, necesse est ut habeat sapientiam et voluntatem, ut scilicet sciat quid facere velit, antequam facere velit quia faciat, et ut etiam antequam opus in demonstratione prodeat, prius in animo imaginando formatur, et haec imaginatio est sapientia. Cum autem sic sapit, aut facit, aut non facit. Non autem facit, si non velit. Si vero facit, et vult, et haec est voluntas. [Col. 0607A] Ergo apparet in nostro sermone, opus praeiri sapientia et voluntate. Mundi ergo Creator, creare aliquid nequivit, antequam in eo sapere esset et velle.
MOYSES. Verum est.
PETRUS. Ergo Deus est substantia, sapientia, et voluntas.
MOYSES. Verum est. Sed adhuc probare habes, quia haec sapientia et voluntas, aeternaliter in Deo sunt, et ab eo sint inseparabiles, nec per tempus ipsis anterior est ut credis.
PETRUS. Verificabo. Cum enim constet, quia Deus sapientiam habeat et voluntatem scire debemus, si haec sapientia et voluntas in eo existentes, et non separentur ab eo, aut extra eum, an aliquando cum [Col. 0607B] eo sint, aliquando non.
MOYSES. Verum est quia in eo sunt, et non separantur ab eo, quia nisi sic esset, tunc Deus esset non sapiens, postquam esset sapiens, et esset sine voluntate, postquam habuisset voluntatem, quia fieri non potest, ut postquam in eo sint separentur ab eo, nisi per accidens, et accidens non invenitur in eo.
PETRUS. Benedicat te Deus, quia bene intellexisti veritatem et concessisti, et bonam fidem te habere monstrasti. Sed adhuc debes inquirere, utrum haec sapientia et voluntas sint aeternae, vel initium habuerint.
MOYSES. Ponatur modo quia initium habuerint.
PETRUS. Tunc verba tua sibi sunt repugnantia. [Col. 0607C] Dixisti enim, quia Deus non potest esse non sapiens, postquam esset sapiens, nec sine voluntate, postquam habuisset voluntatem. Deinde, quia posuisti easdem habuisse principium, tunc aliquando in eo sunt, aliquando non.
MOYSES. Hoc assertioni meae minime est contrarium. Dixi enim superius. Deum non posse sapientia et voluntate carere, postquam habuerit. Quia vero easdem principium habere concessi, nequaquam contradixi eum posse habere, quod non habuerit.
PETRUS. Sane, si exordium habuerunt, aut Deus eas creavit, aut ipsae se.
MOYSES. Procul dubio Deus eas creavit, quia nulla res seipsam creat.
[Col. 0607D] PETRUS. Ergo, si Deus eas creavit, cum initium habuerint, indiguit ipse Creator alia sapientia, et voluntate, quibus eas crearet, et, ut dictum est, necesse est operatori sapientiam habere et voluntatem, antequam quid operetur, et sic in infinitum. Necesse ergo est ut sapientia et voluntas aeternaliter in Deo sint, et ab eo inseparabiles, nec anterior illis sit tempore. Et hoc est quod cupimus explanare.
MOYSES. Verum est, rectum enim est et utile veritati nos annuere.
PETRUS. Sed restat dicendum, quae harum, scilicet sapientiae et voluntatis, dicatur Filius, et quae Spiritus sanctus.
MOYSES. Cum ergo nulla earum anterior alia sit [Col. 0608A] tempore, neque substantia anterior ipsis, potestne aliquod horum trium anterius esse aliquo locutionis ordine.
PETRUS. Potest equidem, et est ordine nominum, non natura. In substantia enim sunt sapientia et voluntas, et ideo est prima. Sapientia vero ideo prior est voluntate, quia, priusquam creator aliquid velit, oportet eum sapere quid velit. Hac itaque nominum ordinata ratione, substantia, sapientia et voluntate anterior est, et sapientia anterior voluntate. Simili etiam modo in his nominibus, Pater scilicet, Filius et Spiritus sanctus. Ideo autem de hujusmodi re tecum egimus ita crasse, ut tu, qui subtiliora non percipis, isto saltem modo quidquam inde posses percipere. Quod si, cum aliquo inde loqueremur [Col. 0608B] Christiano, multo inde subtilius cum eo disputare possemus.
MOYSES. Cum igitur ratione ostenderis Deum sapientiam et voluntatem habere, potestne in alicujus authentici libri reperiri serie, Creatorem ipsum in mundi creatione, sapientia et voluntate usum fuisse.
PETRUS. Etiam. De sapientia enim Salomon in Proverbiis ait: Dominus fundavit sapientia terram, stabilivit coelos prudentia (Prov. III) . De voluntate vero David in Psalmo: Omnia quaecunque voluit fecit (Psal. CIII) .
MOYSES. Et quid est quod tu secundam Trinitatis vestrae personam nomine isto, quod est sapientia nuncuparis, cum verbum appelletur ab aliis.
PETRUS. In hoc sane contrarietas est nulla. Verbum [Col. 0608C] namque Dei perfecta ejus est sapientia: quod et Psalmista ostendit cum dicit: Verbo Domini coeli firmati sunt (Psal. XXXII) . Patet igitur quia sapientia Dei et verbum ejus, idem est.
MOYSES. Hactenus de explanatione Trinitatis satis philosophice tractasti, sed vellem una saltem Scripturarum auctoritate approbari in Deo plures esse personas.
PETRUS. Non una probabo sed pluribus, nec obtectis, sed apertis intelligentibus.
MOYSES. Pande ergo.
PETRUS. Quae est res apertior, et ad hoc comprobandum valentior, quam nominum Dei explanatio, ut Elohim et Adonai? Elohim enim pluralitatem demonstrat, [Col. 0608D] cujus singulare est Eloha. Cum autem dico Elohai, tale est ac si dicerem Dei mei, pluralitatem deorum, et unam tantum dicentis personam, cum vero Elohemi dico, quasi dicerem Dii nostri, pluralitatem utrorumque signando, et deorum et ipsorum dicentium. Quod etsi Elohi dicatur, tale est ac si diceretur, Deus meus. Sed hoc in nulla Hebraica invenitur scriptura, quod aliquis homo Deum unquam Elohi appellaret, quamvis, secundum ipsius Hebraicae linguae regulas, dici possit.
MOYSES. Nam in vestro invenitur Evangelio Christum in cruce Elohi appellasse (Marc. XV; Matth. XXVII) .
PETRUS. Hoc quidem mihi nullum esse novi contrariom. Christus enim Deum Patrem invocabat una [Col. 0609A] scilicet tantum de tribus personis, unam tantum alia. Simili modo in nomine quod est Adon, id est Dominus. Nam cum dicimus Adon, singularitatem demonstrat, cum Adonai, quasi dicam Domini mei, pluralitatem signando dominorum, et dicentes unitatem: cum autem dico Adonemi, quasi dicam Domini nostri, et plures Dominos, et plures signando dicentes: cum vero dico Adoni, quasi dicam Dominus meus, et Dominum unum, et dicentem notando unum. Hoc vero nomine homo tantum ab homine, sed Deus nusquam sic appellari invenitur. Cum itaque in Scripturis sacris reperiatur Deus appellari Eloha, et Adon, quod singulariter Deus vel Dominus interpretatur, ergo est unus. Et alias cum iterum reperiatur appellari Elohim, et Adonai, quod pluralitatem [Col. 0609B] significat, plures demonstrantur dii. Quod videtur contrarium. Aut enim unus erit Deus, aut plures. In Deo autem non est hoc contrarium. Quod enim se singulari nomine appellavit, ad unam profecto respicit substantiam, quod vero plurali, ad plures personas. Est enim unus Deus in pluribus personis.
MOYSES. Quod haec nomina Dei Elohim scilicet et Adonai pluralitatem significant, secundum regulas artis litteratoriae contingit. Quod vero Deus se ita appellavit, nullis coactus regulis, sed juxta placitum suum fecit, et placitum quidem suum nullis debet regulis subjacere.
PETRUS. Verum quippe est nomina illa nullis debere regulis supponi, sed hoc, si propria sint, non [Col. 0609C] appellativa. Sunt autem haec appellativa, et ideo regulis recte debent supponi, sicut superius explanavimus. Itaque, ubi singulariter proferuntur, singularitatem, ubi vero pluraliter, pluralitatem significant, quemadmodum invenimus in Genesi, Lot angelos appellasse Adonai (Gen. XIX) , hoc est Domini mei, quia angeli duo profecto erant. Et alias in eodem libro Laban increpans Jacob, ait: Cur furatus es Elohai (Gen. XXXI) , hoc est, deos meos? Et in Psalmis invenitur scriptum: Ego dixi Elohimatem (Psal. LXXXI) , id est, dii estis. Et ad Israeliticum populum Dominus per Moysen loquens, ait: Non habebis Elohim Mermi (Exod. XX) , hoc est, deos alienos. Similibus quoque testimoniis libri prophetarum [Col. 0609D] satis abundabunt.
MOYSES. Licet ostensum sit Elohim et Adonai pluralitatem significare, cum tamen de Deo dicuntur, significant singularitatem, quod per actum cui adjunguntur notatur, cum singulari voce dicatur. Dicit enim de Deo, fecit, dixit (Gen. I) , vel aliud aliquid tale, et non dicitur, fecerunt, sive dixerunt.
PETRUS. Haec est mea auctoritas, quod nomen Dei pluraliter dicitur, et actus singulariter, ac per hoc patet, quia Deus unus est in pluribus personis. Et tamen ut omnes tuas objectiones praecidam, possum quidem demonstrare, et nomen Dei et ipsum etiam actum pluraliter proferri. Quod licet ita sit, cum jam superius multis ostensum sit rationibus unum [Col. 0610A] tantummodo Deum esse, ad plures deos illud referre non possumus. Ad unum ergo Deum, et plures personas illud referri necesse est.
MOYSES. Si hoc quidem ostenderis, jam optime quod proposuisti probatum erit.
PETRUS. Quod si Deo opitulante hoc tibi ostendero, credes unum et plures personas?
MOYSES. Nullum sane tecum super hac re feriam pactum, sed tantum attente vellem audire.
PETRUS. Novi certe cordis tui duritiam, sed tamen jam illud tibi ostendam, per hoc enim forsitan boni alicujus memor eris. In lib. itaque Samuelis scriptum est, quia cum Philisthiim arcam Domini contra se venire viderent, dixerunt. Elehem Elohim (II Reg. IV) , id est, hi sunt dii qui percusserunt [Col. 0610B] Aegyptum omni plaga in deserto. Hic enim et nomen Dei et actus pluraliter profertur.
MOYSES. Ego sane per hoc quod proposueras te probasse non concedo. Haec enim dicebat gens non unum, sed plures deos credens, et opinabatur quia plures essent dii Israel, quemadmodum et sui erant.
PETRUS. Quandoquidem hoc non concedis, jam tibi consimilem in prophetarum libris ostendam sermonem. Est enim scriptum in Genesi: Locutus est Dominus ad Jacob: Surge, et ascende Bethel, et habita ibi, facque altare Deo, qui apparuit tibi quando fugiebas fratrem tuum (Gen. XXXV) . Hic quippe et nomen Dei et actus, singulariter profertur. Deinde scriptum est in eodem libro praeceptum Domini [Col. 0610C] Jacob implesse. Sequitur enim: Aedificavitque ibi altare, et appellavit nomen loci domus Dei. Ibi enim apparuit ei Deus, cum fugeret fratrem suum. Hic autem et Deus et apparuit, in Hebraico pluraliter profertur. Habetur quippe ibi Elohim et Niglu, quod pluraliter apparuerunt significat. Si enim singulariter apparuit dicere vellet, Nigla posuisset. Item etiam in libro Samuelis David laudans Deum, ait: Quae est autem, ut populus tuus Israel, gens in terra, propter quam ivit Deus, ut redimeret eam sibi in populum? (II Reg. VII.) Hic etiam similiter et Deus, et ivit, in Hebraico plurale est. Hic enim similiter habetur Elohim, et Halcu, quod est iverunt, cujus singulare est Halac. Redimeret autem, et sibi, singulare. [Col. 0610D] Item in Hieremia legitur: Dominus autem Deus est verus, Deus vivens, et rex sempiternus (Jer. X) . Hic iterum et Deus, et vivens, in Hebraico pluraliter dicitur. Cum igitur in Scripturis Dei nomen et actus, quandoque singulariter, quandoque etiam pluraliter proferatur, utrumque patet, quia et Deus unus est, et plures personae.
MOYSES. Cum ex nominibus Dei ostensum sit, unum esse Deum in pluribus personis, restat quaerendum cur tres tantum sint personae sicut credis, et non duae, vel quatuor vel plures.
PETRUS. Illud sane jam superius ostendimus, tres scilicet esse personas, cum de hoc per rationem ageremus, quod si tu dissentias cum jam ex nominibus Dei plures esse personas concesseris, dic ergo [Col. 0611A] quot personas numero credere volueris, et ego si possum rationes tuas debilitabo.
MOYSES. Ego certe neque duas neque tres, nec ullum credo numerum personarum, hoc vero quaesivi, ut tuis rationibus contrairem.
PETRUS. Trinitas quidem subtile quid est et ineffabile, et ad explanandum difficile, de qua prophetae non nisi occulte locuti sunt et sub velamine, quoadusque venit Christus, qui de tribus una personis, fidelium illam mentibus pro eorum revelavit capacitate. Si tamen attendas subtilius, et illud Dei nomen, quod in secretis secretorum explanatum invenitur, inspicias, ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570611B.bmp)
[Hebrew Text] , nomen inquam trium litterarum, quamvis quatuor figuris, una namque de illis [Col. 0611B] geminata bis scribitur, si inquam illud inspicias, videbis quia idem nomen et unum sit et tria. Sed quod unum est, ad unitatem substantiae, quod vero tria, ad Trinitatem respicit personarum. Constat autem nomen illud his quatuor figuris, ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570611C.bmp)
[Hebrew Text] et [Hebrew Text] et [Hebrew Text] et [Hebrew Text] : quarum si primam tantum conjunxeris et secundam, [Hebrew Text] scilicet et [Hebrew Text] , erit sane nomen unum. Item si secundam et tertiam, [Hebrew Text] scilicet et [Hebrew Text] , jam habebis alterum. Similiter, si tertiam tantum copulaveris atque quartam, scilicet ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570611D.bmp)
[Hebrew Text] et [Hebrew Text] , invenies et tertium. Rursus si omnes simul in ordine connexueris, non erit nisi nomen unum, sicut in ista patet geometrali figura.
![[Figura]](../assets/FIGURES/1570611A.bmp)
[Figura]
Perpende itaque o Moyses quam secretum sit et subtile nomen istud et ineffabile, et quod non nisi perspicaci mentis intuitu, et profunda valeat agnosci indagatione, testante Moyse qui ait in Deuteronomio: [Col. 0611D] Scito hodie et cogita tu in corde tuo, quod Dominus ipse est Deus, in coelo sursum, et in terra deorsum, et non sit alius (Deut. IV) . Ubi enim in Latino ponitur Dominus, in Hebraeo quidem praedictum nomen invenies, ubi vero Deus in Latino, in Hebraeo scribitur Elohim, quod pluralitatem significat. Ut autem patesceret eumdem esse Deum qui et singulari proprio et plurali appellativo nuncupatur vocabulo, sed et ne plures deos fore putarent, adjunxit, et non sit alius. Quod vero dixit Moyses, scito et cogita tu in corde tuo (Exod. XX) , revera insinuat quia nominis hujus arcana subtilitas, neque visu, neque auditu, neque de corporeis sensibus [Col. 0612A] aliquo, nisi tantum mentis intellectu perspicuo, et miro possit perpendi ingenio. Potest etiam in multis aliis Trinitas denotari, sicut in fimbriis quas Dominus filios Israel in vestimentis suis per Moysen habere praecepit dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos, ut faciant sibi fimbrias in angulis palliorum, ponentes in eis vittas hyacinthinas, quas cum viderint, recordentur omnium mandatorum Domini (Num. XIX) . Fimbriae quippe illae quatuor erant filorum, sed duplicatorum, in superiori quidem sui parte tres nodos habentes, in inferiori vero duos. Sed per fila quatuor, quatuor anni tempora designantur, per filorum vero duplicitatem dies et noctes, videlicet ut quatuor anni temporibus, iidem toto anno, nocte quoque et die, Dei mandatorum memores essent. [Col. 0612B] Nam per tres nodos superiores, Trinitas personarum, per duos autem inferiores, duo insinuantur Testamenta, lex scilicet Moysis, et Evangelium. Notatur quoque Trinitas in tribus benedictionibus, quibus Aaron et filii ejus benedicebant filiis Israel ex praecepto Domini dicentis ad Moysen: Loquere Aaron et filiis ejus: Sic benedicetis filiis Israel, et dicetis eis: Benedicat tibi Dominus, et custodiat te, ostendat Dominus faciem suam tibi, et misereatur tui, convertat Dominus vultum suum ad te, et det tibi pacem (Num. VI) . His quippe benedictionibus sacerdos alicui benedicens, protensas ante vultum suum palmas utrasque tenebat. Cum vero dicebat Dominus quem Hebraice illo quod supra diximus trino et uno nomine exprimebat, tres digitos priores, [Col. 0612C] pollicem videlicet, indicem, atque medium manus utriusque rectos altius erigebat, et dicto ita Domino, digitos ut prius remittebat. Sed dic mihi, o Moyses, quid trium digitorum elatione melius quam Trinitatis excellentia poterit allegorizari? Quod si quid aliud super his notare tu noris et valeas, mihi, quaeso edisseras.
MOYSES. Sane neque illud quod dixistis, neque quidquam aliud super haec unquam notavimus. Sed nec doctores nostri quidpiam notandum esse dixerunt.
PETRUS. Quid etiam nisi trinitas personarum in eo quod dicit Isaias propheta notari potest, trina [Col. 0612D] videlicet angelorum voce laudantium Deum et dicentium: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus Sabaoth? (Isa. VI.) Cur enim ter tantum sanctus dicunt magis quam semel, vel bis, vel decies, vel centies, vel alio numero aliquo? Cur si breviter laudare vellent semel sanctus non dicerent? Si vero multum, cur non centenam vel millenam, vel innumeram laudem exhiberent?
MOYSES. Nos quidem in angelorum laude causam nullam vocis illius trinae, nisi placitum scimus ipsorum.
PETRUS. Si ad singula quae proposuero nescimus responderis, quid aliud quam te victum et contraire nescientem fateris? Testatur sane et David personarum [Col. 0613A] trinitatem cum dicit: Quaerite Dominum [et confirmamini, etc.] et virtutem ejus, et quaerite factem ejus semper (Psal. CIV) . Quid est enim quod dixit: quaerite Dominum et virtutem ejus, et quaerite faciem ejus, nisi quaerite Patrem, et Filium, et Spiritum? Qui namque per virtutem Domini nisi Filius ejus, qui vero per faciem, nisi Spiritus sanctus intelligitur? Quod si tu aliud intelligas, edissere. Haec itaque sanctarum testimonia Scripturarum de trinitate personarum, satis intelligentibus sufficere poterunt. Si enim cuncta quae possem super haec inducerem testimonia, liber ea magnus non caperet. De his igitur hactenus. Si quid autem aliud habes interrogare, ne moreris.
MOYSES. Jam de Maria volo edisseras, qualiter eam sine viri copula peperisse (Luc. I; Matth. I) credas, et ego si potero contraibo.
PETRUS. Credimus sane Spiritu sancto in eam superveniente, virtute Altissimi ipsam obumbrante, de ipsius membris, ut Deo placuit, vires in unum convenisse, et ita eam sine viri copula concepisse.
MOYSES. Mira quidem res et ad intelligendum difficilis, quemadmodum de matre filius sine patre carnali gigni potuerit. Videmus enim in ista hominum consueta generatione, quia nisi duabus naturis convenientibus, viri quidem ac feminae, homo generari non possit.
[Col. 0613C] PETRUS. Cur ista generatio mira tibi videtur, et ineffabilis, cum jam consimilem audieris, quam credimus et nos et vos, Evam videlicet sine matre de patre, hoc est de carne Adam procreari? (Gen. II.)
MOYSES. Potuit sane generatio illa sicut et ista per miraculum fieri, sed de ista quidem quod fuerit auctoritatem habemus, Moysi videlicet (Gen. II) , cui nullus contradicit legitimus, de illa vero nullam puto auctoritatem invenies, si tamen de libris prophetarum aliquam audieris profer.
PETRUS. Non unam quidem super hujusmodi re dicam auctoritatem, sed multas, cum de futura Christi nativitate, multis in locis praelocuti sint prophetae
[Col. 0613D] MOYSES. Si quod dicis effeceris, tuam procul dubio fidem tutaberis.
PETRUS. In primis igitur recordare quid per Isaiam ad Achaz dictum est, regem Juda: supervenientibus enim super eum hostibus suis, rege videlicet Armeniae, et rege Israel, sic ad eum locutus est Isaias: Ne timeas, inquit, o Achaz, quia non destruetur Hierusalem, et ne dubites. Pete tibi signum a domino Deo tuo in profondum inferni, sive in excelsum supra; et dixit Achaz: Non petam et non tentabo Dominum (Isa. VII) . Cum autem cognovisset Isaias, quia non bona fide dixisset Achaz, imo quia Deum non timeret, aut amaret, respondens: Audite, inquit, ergo domus David: nunquid parum [Col. 0614A] vobis est molestos esse hominibus, quia molesti estis et Deo meo? Propter hoc dabit Dominus ipse vobis signum: Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabit nomen ejus Emmanuel (Luc. I; Matth. I) . Et haec quidam prophetia propter Christum dicta est, et ad beatam per angelum Mariam repetita.
MOYSES. Et quomodo hoc stare poterit, quod haec quae ad Achaz nuntiavit Isaias, propter Christum ut asseris dicta sint et Mariam, cum ab Achaz usque ad Mariam multa, ut ipse nosti, annorum centena transierint?
PETRUS. Si propter Christum et Mariam dicta esse non credis, propter quem ergo prolata fuisse arbitraris?
MOYSES. Profecto propter uxorem Achaz, et [Col. 0614B] filium ejus Ezechiam qui de ea natus est.
PETRUS. Falsum est quod dicis, et hoc per imperitiam astruitis, vel quia Deo nec reverentiam nec honorem exhibetis, quin de eo mentiri et male sentire praesumatis. Eo namque tempore quod haec ad Achaz dicta sunt, jam erat rex ipse, sed et filius ejus Ezechias novem jam annos transierat. Die etenim prima regni Achaz erat ipse viginti annorum, et regnavit annis sexdecim. Ezechias autem filius suus, qui ei proximus in regno successit viginti quinque annos habebat, quando regnare coepit. Novem itaque annos habebat Ezechias, quando pater suus rex effectus est. Haec igitur de qua agimus prophetia, neque propter uxorem Achaz, neque propter filium suum Ezechiam dicta [Col. 0614C] est.
MOYSES. Volo igitur mihi ostendas et explanes qualiter propter Mariam, et ejus filium dicta sit ista prophetia.
PETRUS. Multa certe in ipsis prophetiae verbis inveniam, quibus perfacillime convincam ipsam non propter Achaz vel filium ejus, imo propter Mariam et filium ejus Christum fuisse prolatam. Licet enim ad Achaz loqueretur propheta, non solum tamen ad eum, vel de suo tempore dicta est prophetia. Propter hoc enim dictum est (Isa. VII) : Audite, domus David, non, Audi, tu, Achaz. Item quod propheta: Dabit Dominus, inquit, ipse vobis signum, quia addidit, ipse, ac si diceret non alius, ex hoc potest intelligi ipsum Dominum [Col. 0614D] signum esse futurum. Quod etiam pluraliter ait, vobis, et non tibi, innuitur non propter Achaz, vel ad ipsum solum hoc fuisse dictum. Sed et quod sequitur: Ecce virgo concipiet et pariet filium, et vocabit nomen ejus Emmanuel, patenter insinuat non de uxore Achaz, vel filio ejus dixisse prophetam. Nam neque mulierem maritatam virginem vocasset, nec miraculum aliquod esset sive signum, mulierem virum habentem concepturam, vel filium forte parituram. Quin et in hoc quod ibidem legitur, vocabit, duo sunt notanda, scilicet quod et Deus sic appellari Filium volebat, et quod sine carnali patre virgo foret puerum genitura. Propter hoc enim ait, vocabit, ac si diceret, ipsa tamen vocabit. [Col. 0615A] et non pater. Novimus etiam quod neque aliquid Achaz filius neque quisquam alius homo temporis illius, hoc nomine quod est Emmanuel sit vocatus.
MOYSES. Miror sane super te, viro linguae nostrae tam perito, quod ita verba confundis, et Scripturas pervertis. Neque enim, ut ipse nosti, posuit propheta nomen in Hebraico, quod virginem reddat in Latino. Quod si facere vellet, utique bethula posuisset. Posuit autem halma, quod puellam tantum significat.
PETRUS. Injuste profecto, o Moyses, contradicis, nec linguae usum Hebraicae, vel naturam agnoscere videris. Mulier namque sive juvenis sive annosa; quandiu autem juvenis est, virgo, si [Col. 0615B] autem corrupta, potest nuncupari nahra. Halma vero vocatur nulla, nisi sit et juvenis et intacta. Quod autem addidit propheta de puero dicens: Butyrum et mel comedet, ut sciat reprobare malum et eligere bonum, dic, quaeso, o Moyses, quid per mel illud intelligi voluit et butyrum? voluit ibi aliquam innuere allegoriam, vel mel simpliciter protulit et butyrum?
MOYSES. Nos quippe illud nequaquam, nisi simpliciter intelligimus, scilicet quia sapiens erit, bonique et mali discretionem habebit, ideo, inquit, mel comedet et butyrum, quod dulce est atque bonum.
PETRUS. Non ideo sane sapiens est reputandus, quod mel comedet et butyrum. Licet enim sint et [Col. 0615C] dulcia, cum salubria non sint, nec sunt bona, et qui illud quod nec salubre nec bonum est comedit, quomodo sapiens erit? Quod si alio modo ut possibile est, verbum illud intelligas, scilicet, quod mel comedet et butyrum, propter hoc ut sciat reprobare malum et eligere bonum, id est, ut per mellis comestionem et butyri, boni habeat cognitionem et mali, id est, sapiens sit, si ita inquam intelligis, sapiens mihi non videris, ubi enim in rerum innuitur naturis, quod sapientiam conferat butyri comestio sive mellis? Sane nusquam. Restat igitur ut illud allegorice intelligamus.
MOYSES. Et quam ibi potes intelligere allegoriam?
[Col. 0615D] PETRUS. Potest quippe per haec duo verba lex utraque intelligi, evangelium et lex Moysi. Multis siquidem in locis invenimus in prophetis verba Domini melli comparari et lacti (Psal. XVIII, CXVIII; Ezech. III) .
MOYSES. Quid est igitur quod sequitur, antequam sciat puer reprobare malum et eligere bonum, derelinquetur terra, quam tu detestaris a facie duorum regum suorum (Isa. VII) . Quid inquam per hujusmodi verba voluit intelligi propheta? Innuunt enim verba ista puerum de quo est prophetia tempore illo fuisse natum.
PETRUS. Vis quaeso, o Moyses, prophetarum verba ordine locutionis humanae consueto accipere? Nequaquam potest hoc esse. Sunt enim ut somnium [Col. 0616A] verba eorum, et sicut verba hominum febri acuta laborantium, vel alio morbo delirantium, nullo ordine sunt connexa, sic et prophetarum verba nulla sunt continuatione prolata, nec quid prius dicant respiciunt, sive posterius, nisi sicut eis sanctus revelat Spiritus. Quare sic sunt verba haec connectenda: Butyrum et mel comedet, ut sciat reprobare malum, et eligere bonum, quia ante subauditur quam comedat, sciet reprobare malum et eligere bonum. Haec enim est hebraica veritas, et hic demum finitur illa quae propter incredulitatem Achaz, ad domum David dicta est prophetia. Nam, quod statim sequitur, terra derelinquetur, et caetera propter aliud dicitur, sicut et alibi invenimus. Legitur enim in Exodo: Dixit Moyses ad Dominum: [Col. 0616B] Quis ego sum ut vadam ad Pharaonem, et educam filios Israel de Aegypto? Qui dixit ei: Ego ero tecum, et hoc habebis signum quod miserim te. Cum eduxeris populum meum de Aegypto immolabis Deo super montem istum. Cum eduxeris populum meum (Exod. III) , etc.; signum esse videtur illius quod ait quod miserim te, sed non est. Educto enim populo de Aegypto et Moyse super montem illum immolante, jam cognoscebant omnes Moysen, et prophetam, et a Domino missum esse. Aliud igitur more prophetae coepit ibi Moyses dicere quam quod prius dixisset. Quod si contradicas, et quod signum illud fuerit quaeras, scias esse signum illud quod ait: Ego ero tecum (Isa. VIII) .
MOYSES. Si ita est, quid est quod in sequentibus [Col. 0616C] legitur, antequam sciat puer vocare patrem suum et matrem suam, auferetur fortitudo Damasci, et spolia Samariae coram rege Assyriorum? Nonne enim de eodem puero dicta sunt haec omnia, illo scilicet qui et ante destructionem natus fuit?
PETRUS. Non omnia sane de Christo intelligimus dicta esse. Potuerunt ista itaque dici non de eo, sed de puero illo qui eo tempore natus fuit, de quo Dominus ad prophetam: Voca inquit, nomen ejus, accelera spolia detrahere, festina praedari (Isa. VIII) , vel de alio aliquo.
MOYSES. Illum certe puerum qui Emmanuel est vocat, ostendam ego tibi, quia illo sit tempore natus. Cum enim loqueretur propheta de adventu regis Assur super terram Juda, ait de eo: Et erit [Col. 0616D] extensio alarum ejus, implens latitudinem terrae tuae, o Emmanuel (Isa. VIII) . Hic namque ostendit, tempore adventus ejus jam esse Emmanuel.
PETRUS. Non sane per hoc convinces, Emmanuel tunc temporis natum fore. Neque enim fuit hoc ejus nomen secundum corpus, sed secundum deitatem, secundum quam et in eo tempore, et ante et post constat Emmanuel esse.
MOYSES. Jam ex his tuis verbis intelligo tale quid, quod antea non dixisti, videris enim innuere, puerum de quo loqueris Deum et hominem fore.
PETRUS. Ita procul dubio credo ego, quod et in meae fidei explanatione notavi et tibi ostendam, si quando illud quaesieris.
[Col. 0617A] MOYSES. De hoc non quaero ad praesens ego, imo prius volo respondeas, si quam adhuc auctoritatem habeas de propheta, quod puer ille, filius Mariae, de matre sit natus sine carnali patre.
PETRUS. Habeo utique. Ait enim: Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum; aperiatur terra et germinet Salvatorem, et justitia oriatur simul; et: Ego Dominus creavi eum (Isa. XLV) . Per hoc namque quod ait: Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum, notavit Spiritum sanctum de coelo fore descensurum; per hoc autem quod sequitur: aperiatur terra et germinet Salvatorem, corpus Virginis accipimus, quae, superveniente Spiritu sancto, et conceptura et Salvatorem fuerat paritura. Sed et per hoc quod est: Ego Dominus creavi eum, innuitur, [Col. 0617B] quod absque patris carnalis auxilio, Dominus eum progenuit (Psal. CIX) . Unde et contra illos qui hoc non credunt intulit in sequenti: Vae qui contradicit fictori suo, testa de Samiis terrae, et nunquid dicet lutum figulo suo: Quid facis, et opus tuum absque manibus est? et: Vae qui dicit patri: Quid generas; et matri: Quid parturis? (Isa. XLV.) Sic enim invehitur in illos, qui de hoc dubitant, et quaerunt quomodo Deus eum genuerit, et beatam causantur Mariam, quod absque viri commistione peperit. Iterum contra incredulos loquens propheta, ait: Nunquid ego, qui alios parere facio, ipse non pariam, dicit Dominus? Si ego, qui generationem aliis tribuo, sterilis ero, ait Dominus Deus tuus? (Isa. LXVI.) Sic namque ostenditur quod Deus eum sine carnali patre [Col. 0617C] genuerit. Haec sane intelligentibus credo sufficere, quod de matre sine carnali patre natus fuerit puer ille.
MOYSES. Satis hucusque per auctoritatem egisti de pueri generatione, et satis patitur ratio sic fieri potuisse, sed omnibus est mirabilius qualiter humano corpori quod est compositum, deitas quae simpla est adjungi potuerit et uniri. Precor ergo, ut promisisti, edissere qua id fieri potuit ratione.
PETRUS. Nulla certe fieri debuit necessaria ratione, quod solo Dei nutu factum fuit atque bonitate [Col. 0617D] (Tit. III) . Nisi enim ipse voluisset, humanae se naturae non uniret. Verumtamen nulla ratione perhibetur fieri debuisse. Sicut enim anima, quae simpla est, adjungitur corpori composito, et fiunt duo illa unus homo, et hoc absque rationis contradicto, ita nulla quoque obstante ratione, potuit Deus homini se unire.
MOYSES. Aliud quoque abs te, si placet, volo audire. Cum enim Patrem et Filium et Spiritum sanctum dixeris et credas esse unum, dicas velim quonam modo Filium solum credas incarnatum, et non Patrem vel Spiritum sanctum.
PETRUS. Tibi, puto, certe mirum est et impossibile, quod nos mirum non credimus esse. Licet enim ostendi nequeat hoc in Deitate, quia subtile quidem et [Col. 0618A] spirituale, in rebus tamen corporeis simile possumus invenire, per quod et illud potes agnoscere, sicut in igne qui est substantia, semper inest claritas cum calore. Neque enim ignis substantiam absque claritate et calore, nec sine ignis substantia claritatem simul invenies cum calore. Venit autem ad nos aliquando calor sine claritate, aliquando etiam claritas sine calore.
MOYSES. Verum est certe quod aliquando venit ad nos claritas sine calore. Nam hoc possumus ex candela percipere, cujus videmus claritatem, et non sentimus calorem. Sed non video de calore qualiter ad nos veniat sine claritate.
PETRUS. Hoc facillime possum ostendere. Si enim de metallis aliquod acceperis, et illud sic calefeceris, [Col. 0618B] ut inde aliud corpus calefacere possis, si eidem te adhibueris, calorem quidem senties, et claritatem non videbis.
MOYSES. Jam ex verbis tuis videris credere, quod sicut quandoque claritas absque calore, et calor provenit absque claritate, et tamen non separantur ab igne, ita et Filius absque Patre et Spiritu sancto carnem suscepit, nec propter hoc tamen ab eis recessit.
PETRUS. Utique sic credo ego, et tu bene inellexisti, si crederes. Dixit enim Veritas ipsa: Ego sum in Patre, et Pater in me est (Joan. XIV) ; et iterum: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, XVII) .
MOYSES. Concedo satis quod potuit homini Deitas se unire; verumtamen, cum sic fieri necesse non [Col. 0618C] fuerit, cur credere debemus factum esse?
PETRUS. Nos sane qui prophetas mentitos esse non credimus, cum ipsi Christum Deum et hominem futurum fore praedixerint, veraciter eos et hoc dixisse credere debemus.
MOYSES. Vellem modo mihi ostenderes quo loco hoc prophetae perhibeant de illo. Nam ego certe super omnia illud abs te audire desidero.
PETRUS. Legimus sane in Genesi Dominum dixisse: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, et alibi: Creavit Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam (Gen. I) . Dic nunc mihi, quaeso, quae est Dei imago ista vel similitudo? In quo enim consimiles sunt imago Dei et imago hominis?
[Col. 0618D] MOYSES. Bonum est certe veritatem agnoscere, et ego veraciter dico in nullo illas consimiles esse. Nam et superius tum ratione, tum auctoritate ostensum est et nos concessimus Deum rei similitudinem habere nullius.
PETRUS. Mentitur ergo Scriptura quae dicit, quod ad imaginem et similitudinem suam Deus hominem creavit.
MOYSES. Nequaquam.
PETRUS. Cui igitur duorum illorum credendum est prophetarum, an illi qui dixit Deum rei nullius habere similitudinem, an illi qui ait: Creavit Deus hominem? etc. Uter eorum veraciter est locutus?
[Col. 0619A] MOYSES. Neutrum sane eorum dicendum est esse mentitum.
PETRUS. Et duo contraria quomodo possunt in eodem esse, Deum scilicet et habere imaginem, et non habere?
MOYSES. Hoc certe volo ego mihi edisseras quonam modo ea ipse intelligas.
PETRUS. Et hoc profecto verum est, Deum scilicet ut praediximus rei similitudinem habere nullius, et Moysen veraciter dixisse novimus, quod ad imaginem et similitudinem suam creaverit homines Deus. Veridicus enim fuit ipse in omnibus. Sed per imaginem Dei de qua Moyses est locutus, imaginem illam, id est, formam humanam necesse est [Col. 0619B] intelligamus, quam assumpsit Dei Filius incarnatus.
MOYSES. Et quomodo hoc stare poterit, cum eo tempore, quo factus est Adam, nondum imaginem illam, quam Deum creditis assumpsisse, ipse assumpserit?
PETRUS. Et si imago illa nondum erat in opere, in ejus tamen providentia jam fuerat atque voluntate. Cum autem voluntas ejus non mutetur, quantum ad ipsum nil obstat, quin imago sua semper fuisse credatur. Et hoc quippe alibi invenimus in prophetis (Num. II, III; Mal. III) quod de futura re quasi praeterita sint locuti, sicut Isaias sub persona Domini, ait: Dies ultionis in corde meo, annus retributionis meae venit (Isa. LXIV) . Dies profecto vel [Col. 0619C] annus non venerat, quae tamen quia in corde suo jam erat, jam venisse dicebat.
MOYSES. Habes adhuc aliquam aliam auctoritatem, per quam apertius possis ostendere puerum illum esse Deum debuisse et hominem?
PETRUS. Habeo utique multas. Ait enim de eo Isaias: Parvulus enim natus est nobis, et filius datus est nobis, et vocabitur nomen ejus Admirabilis, Consiliarius, Deus fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis (Isa. IX) . Haec enim nomina omnia nonnisi Deitati conveniunt.
MOYSES. Tu male Scripturam intelligis. Neque enim ita legendum est, quod dicatur puer ille Admirabilis vel Consiliarius, etc., imo ita: Ille qui est admirabilis, [Col. 0619D] qui est consiliarius, qui est Deus fortis, qui est pater futuri saeculi; ille, inquam, vocabit eum principem pacis. Sin autem, de quo igitur dictum est vocabit?
PETRUS. Hoc mihi sane nullum affert incommodum, quia Deus sic appellavit seipsum. Et hoc lingua bene patitur Hebraica, sicut in libro Numeri invenitur: Ista est lex consecrationis: Cum dies quos ex voto decreverat complebuntur, adducet eum ad ostium tabernaculi foederis (Num. VI) . De eodem namque dictum est, et adducet, et eum. Sed et quod in eodem loco ait propheta: Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis: super solium David, et super regnum ejus sedebit, et, ut confirmet illud, [Col. 0620A] et corroboret in judicio et justitia, a modo et usque in sempiternum (Isa. IX) ; hoc, inquam, totum ostendit puerum illum Deum et hominem debuisse esse futurum. Quidquid enim hominis est, finem est habiturum, Deus autem et quod hujus est, manet in aeternum (Psal. XVI) . Praeter haec etiam omnia injuste mihi contradicis de nominibus supradictis, vestri namque doctores, et Christum septem nomina habiturum esse dixerunt, et haec eadem posuerunt. Hoc autem in disputationis exordio pactum non firmaras, ut injuste aliquid contradicas.
MOYSES. Recordor et verum est, ita nostros dixisse doctores.
PETRUS. Adhuc et aliam dabo, si vis, auctoritatem, puerum illum Deum esse futurum et hominem. Ait [Col. 0620B] enim de eo idem propheta: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet, et requiescet super eum Spiritus Domini, Spiritus sapientiae et intellectus, Spiritus consilii et fortitudinis, Spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum Spiritu timoris Domini. Non secundum visionem oculorum judicabit, nec secundum auditum aurium arguet, sed judicabit in justitia pauperes et arguet in aequitate pro mansuetis terrae et percutiet terram virga oris sui, et spiritu labiorum suorum interficiet impium (Isa. XI) . Quod enim ait, non secundum visionem oculorum judicabit, et caetera quae sequuntur, procul dubio nulli conveniunt, nisi soli Deo. Homo enim nisi quod viderit, vel audierit, juste aliquid judicare non poterit.
[Col. 0620C] MOYSES. Pars sane hujus, quam tibi in auxilium adduxisti auctoritatis, ad hoc obstat ostendendum quod tu probare contendis. Legitur namque ibi: Et requiescet super eum Spiritus Domini, Spiritus sapientiae et intellectus, Spiritus consilii et fortitudinis, Spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum Spiritu timoris Domini. Si enim Deus esset futurus, daturus utique esset haec et non accepturus.
PETRUS. Nihil est quod opponis. Dixi namque tibi in primis in meae explanatione credulitatis, tres ipsum esse substantias Christum, corpus scilicet, animam, et Deum. Et secundum Deitatem septem illa sibi sunt attributa vocabula, secundum animam vero septem munera potuit suscipere supradicta. [Col. 0620D] Haec quippe anima praeter quod erat Deitati adjuncta, per se quoque omnium fuit animarum dignissima.
MOYSES. Cum itaque secundum Deitatem septem vocabula, et secundum animam septem illa susceperit munera, velim mihi certe aperias quid secundum corpus ei attribuas.
PETRUS. Licet ridiculose hoc proferas, tamen, si vis, dicam quid secundum carnem ei attribuam. Dicit quippe idem Isaias: Dabo in solitudine cedrum, et sethim, et myrthum, et lignum olivae, et ponam in deserto abietem, pinum et buxum simul (Isa. XLI) . Per has sane arbores septem, corpus Christi designatur. De aliquo namque hoc deserto cur diceret, cum [Col. 0621A] semper in deserto hujusmodi arbores commorentur? Per desertum ergo intelligitur mundus, qui, tempore Christi adventus, omni bono vacuus erat et desertus.
MOYSES. Cum igitur corpus ejus per arbores designavit, cur arbores, quaeso, fructiferas et pretiosiores in ejus designatione non posuit?
PETRUS. Magno satis intuitu et ratione hoc fecit. Sicut namque semper virent arbores illae, nec aliquando sua viduantur fronde, sic et corpus Christi semper vivum, semper totum manet et integrum. Habeo autem et aliud auctoritatis argumentum, ad comprobandum uniri potuisse hominem et Deum. Dicit namque Isaias: Et dicent in die illa: Ecce Dominus noster iste. Exspectavimus eum, et salvabit nos (Isa. XXV) . Hunc certe versum aliter non curamus [Col. 0621B] explanare, quam doctores vestri illum dudum exposuere. Per eum namque venturum docuerunt fore tempus, quo et Deum mundus esset visurus, et digito sibi ad invicem populus ostensurus. Hoc vero fieri posset nullatenus, nisi corpus fieret quis et Deus. Hoc etiam quod ait propheta: Vox speculatorum tuorum; levaverunt vocem, simul laudabunt, quia oculo ad oculum videbunt cum converterit Dominus Sion (Isa. LIV) . Hunc, inquam, versum doctores vestri eodem modo quo diximus, exposuerunt, propter illud: Oculo ad oculum videbunt. Sed et aliud posuit propheta, per quod non minus comprobari possunt supradicta. Ait enim: Et revelabitur gloria Domini, et videbit omnis caro pariter quod os Domini locutum est (Isa. XL) . Potest quippe rei vox spiritualis [Col. 0621C] audiri, sicut filii Israel vocem Domini audierunt in monte Sinai (Exod. XX) . Loquentem vero non videbis, nisi fuerit res carnalis. Item aliud quod ait Zacharias: In die illa proteget Dominus habitatores Hierusalem, et erit qui offenderit in die illa quasi David, et domus David quasi Dei, et angelus Dei in conspectu eorum (Zach. XII) . Per hoc namque quod ait, et domus David quasi Dei, voluit utique intelligi quod de domo David esset nasciturus, qui ab omnibus haberetur Deus. Quod etiam ait, quasi Dei, et non posuit simpliciter Deus, insinuat quod is qui de domo David erat oriturus, in aliquo minor esset, quam Deus (Joan. XIV) . Quod et David in Psalmo testatur cum dicit: Minuisti eum paulo minus a Deo [ab angelis ] [Col. 0621D] (Psal. VIII) . Item Michaeas: Et tu, inquit, Bethlehem Ephrata, parvulus es in millibus Juda. Ex te mihi egredietur qui sit Dominator in Israel, et egressus ejus ab initio a diebus aeternitatis (Mich. V) . Hoc quippe, ex te mihi egredietur qui sit Dominator in Israel, secundum corpus dictum est, secundum quod princeps ille adventurus erat in tempore. Quod autem sequitur, et egressus ejus ab initio a diebus aeternitatis, perpetuitatem insinuat Deitatis. Hoc enim Deitati attribuit quod homini, puto, non convenit. Item David in Psalmo cum dicit: Sedes tua, Deus, in saeculum saeculi; virga directionis virga regni tui; et dilexisti justitiam et odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV) ; cum hoc, inquam, dicit, eum ad quem [Col. 0622A] loquitur Deum esse et hominem ostendit. Aiens enim: Sedes tua, Deus, in saeculum saeculi, virga directionis virga regni tui, nunquid non eum manifeste appellat Deum? Deinde cum dicit: Dilexisti justitiam. et odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis, ad hominem eum loqui percipimus. Neque enim vel Deum, vel consortes habet Deus. Item David alibi in Psalmo: Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis (Psal. LXXI) , et quaecunque alia sunt in psalmo, dic nunc quis est iste regis filius? Salomon an Christus, qui de ipso David erat venturus, et filius ejus nuncupandus?
MOYSES. Nolo sane te super hoc fatigare. De Christo enim dictum est, ut doctores nostri docuere.
[Col. 0622B] PETRUS. Cum igitur de Christo psalmum esse concesseris, videamus utrum ista quae in eodem leguntur: Et permanebit cum sole et ante lunam in generatione et generatione; et: Sit nomen ejus benedictum in saecula, ante solem permanet nomen ejus; et illud: Et adorabunt eum omnes reges, omnes gentes servient ei (Psal. LXXI) ; videamus, inquam, si de puro homine dicta sunt haec omnia, sed nequaquam, imo de Deo. Sequitur ergo, ut Christum et hominem dicamus esse et Deum. Quod etiam, quia David Spiritu sancto revelante cognovit, et miracula quae facturus erat praevidit, ideo hujusmodi finem psalmo fecit: Benedictus Dominus Deus Israel, qui facit mirabilia solus, et benedictum nomen majestatis ejus in aeternum et replebitur majestate ejus omnis terra. Item in libro [Col. 0622C] Dabrejamin, id est Verba dierum, legitur [Paralipomenon], quia cogitante David domum Domino aedificare, ait ad eum Nathan propheta sub persona Domini in haec verba: Cum compleveris dies tuos ut vadas ad patres tuos, suscitabo semen tuum post te, quod erit de filiis tuis, et statuam regnum ejus. Ipse aedificabit mihi domum, et firmabo solium ejus in aeternum. Ego ero illi in patrem, et ipse erit mihi in filium, et misericordiam meam non auferam ab eo, sicut abstuli ab eo qui ante te fuit, et statuam eum in domo mea, et regno meo usque in sempiternum, et thronus ejus firmissimus in perpetuum (I Paral. XVIII) . Dic, inquam, o Moyses, ista de quo dicta est prophetia?
MOYSES. De Salomone.
PETRUS. Nequaquam potest hoc esse. Quod enim [Col. 0622D] ait, cum compleveris dies tuos, ut vadas ad patres tuos, quod est, cum mortuus fueris, suscitabo semen tuum post te, patet quod dictum non est de Salomone: rex namque jam erat Salomon vivente adhuc patre suo. Quod si de Salomone vellet dicere, utique non dixisset, quod erit de filiis tuis, sed, quod erit de te. Quod etiam sequitur, et statuam eum in domo mea, et in regno meo usque in aeternum, et thronus ejus firmissimus in perpetuum, patenter agnoscitur non de Salomone esse dictum. Salomon namque nec in domo Dei sive regno est statutus, nec fuit in perpetuum firmissimus thronus ejus. Et cum hoc conveniat Deo soli, tunc ille de quo hic agitur, homo futurus atque Deus fuerat.
[Col. 0623A] MOYSES. Cum haec omnia, Petre, dicta esse intelligas propter Christum, qui est quod ait: Ipse aedificabit mihi domum? Quaenam fuerat illa domus, quam aedificaturus erat Christus?
PETRUS. Sanctam sane Ecclesiam intelligimus per domum illam, quam aedificavit Christus supra firmam petram.
MOYSES. Quid igitur respondit Nathan ad David, de domo quam aedificare se Domino velle dixit?
PETRUS. Sane hoc quod Salomonem filium suum loquens refert ipse David: Factus est, inquit, sermo Domini ad me dicens: Multum sanguinem effudisti, et plurima bella bellasti; non poteris aedificare domum nomini meo, tanto effuso sanguine coram me. Ecce natus est tibi filius, vir quietissimus, faciam enim eum [Col. 0623B] requiscere ab omnibus inimicis suis per circuitum, quia Salomon vocabitur, et pacem et otium dabo in Israel cunctis diebus ejus. Ipse aedificabit domum nomini meo, et ipse erit mihi in filium, et ego ero illi in patrem, firmaboque solium regni ejus super Israel in aeternum (I Par. XXII) . Et hoc quidem de Salomone concedo ego dictum esse propter illud: Ecce natus est tibi filius, et postea, Salomon vocabitur. Quod etiam testatur David loquens ad filios Israel de eodem in haec verba. De filiis meis, filius enim multos dedit mihi Dominus, elegit Salomonem filium meum (I Par. XXVIII) . Et hic quidem sermo David ad Salomonem omnino diversus est ab illo, quem dixit Nathan ad David de Christo. Hic namque legitur, natus est tibi filius, et Salomon vocabitur: ibi autem, [Col. 0623C] quia suscitabo semen tuum post te, quod erit de filiis tuis; et nullum ei nomen attribuit. Ibi etiam ait, et statuam eum in domo mea, et regno meo usque in sempiternum, et thronus ejus firmissimus in perpetuum. Hic vero solummodo, firmabo solium ejus super Israel in aeternum. Per quod ostenditur, quia, quandiu regnum Israel permaneret, de Salomonis progenie rex non deficeret, regnum vero Christi semper fine careret (Isa. IX; Luc. I) . Sed et Christi regnum sine conditione, Salomonis autem promissum est sub conditione. De eo quippe in libro Regum legitur, ubi David ad filium suum Salomonem sic loquitur: Confirmet, inquit, Dominus sermones suos, quos locutus est ad me dicens: Si custodierint filii tui legem meam, [Col. 0623D] et ambulaverint coram me in veritate, in omni corde suo, et in omni anima sua, non auferetur tibi vir de solio Israel (III Reg. II) . Testatur quoque ipse David illam quam praediximus prophetiam, scilicet cum compleveris dies tuos, etc.; testatur dico illam propter Christum fuisse prolatam. Audiens namque illam, et sicut explanavimus intelligens, sed et inde Deo gratias agens ait: Quis ego sum, Domine Deus, et quae est domus mea, quia adduxisti me hucusque? Sed et hoc parum visum est in conspectu tuo, Deus, nisi loquereris de domo servi tui etiam in longinquum, et vidisti me in lege hominis exaltati Domini Dei (II Reg. VII) . Hoc quippe quod ait, quis ego sum, Domine Deus, et quae est domus mea, quia adduxisti me hucusque, de se dixit et filio suo Salomone; quod autem [Col. 0624A] deinde intulit, sed et hoc parum visum est in conspectu tuo, nisi loquereris de domo servi tui etiam in longinquum, hoc revera dixit propter Christum, quem de domo sua videbat esse venturum. Sed et per hoc quod ait: Et vidisti me in lege hominis exaltati Domini Dei, cum id quoque de Christo dixerit, profecto innuit quod et exaltatus et homo esse debeat et Deus.
MOYSES. Cum igitur multis auctoritatibus ostenderis [Col. 0624B] illum quem dicitis Christum fore hominem, potuisse et Deum, qua, quaeso, auctoritate poteris ostendere eum, ut creditis, jam venisse? Fortasse enim non diu venit, sed venturo veniet in tempore.
PETRUS. Plura sunt profecto, o Moyses, quae eum venisse patenter ostendunt. Nam et tempus in quo eum praedixerunt venturum esse prophetae quod et transactum est, et in eo ipsum novimus advenisse, et praeter id alia multa, quae in ipso et verbis ejus agnovimus, atque operibus, ut praedictum est a prophetis.
MOYSES. In primis quaeso ostendas de tempore, ubi videlicet et qualiter inde locuti sint prophetae, et quomodo illud terminavere.
PETRUS. Legimus sane quia Jacob, filiis suis loquens, [Col. 0624C] et singulis ad se vocatis, benedicens ait: Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est, et ad eum congregabuntur gentes (Gen. XLIX) . Hanc autem prophetiam aliter non exponam, quam exposuerint vestri doctores antiqui. Dixerunt namque et ipsi: Non auferetur sceptrum, id est virga, de regno Juda, et dux de femore, id est, de filiis filiorum ejus in saecula, donec veniat qui mittendus est, id est Christus, cujus est regnum, et ad ipsum congregabuntur gentes. Et nos quidem novimus, quia, postquam venit Christus, neque rex neque dux de Juda fuit ulterius. Credere itaque debemus quod hic tempus Christi adventus determinatum fuit, et quod is qui tempore illo venit, [Col. 0624D] sine dubitationis scrupulo Christus exstitit. Item in libro Danielis de tempore Christi adventus sic est angelus cum Daniele locutus: Septuaginta hebdomades constitutae sunt super populum tuum, et super urbem sanctuarii tui, ut consummetur praevaricatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur iniquitas, et adducatur justitia saeculorum, et impleatur visio, et prophetiae, et ungatur Sanctus sanctorum. Scito ergo et animadverte. Ab exitu sermonis, ut iterum aedificetur Hierusalem, usque ad Christum ducem, hebdomades septem. Et hebdomades sexaginta duae erunt, et rursum aedificabitur platea et muri in angustia temporum. Et post hebdomades sexaginta duas occidetur Christus, civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo, et finis ejus vastitas, et post finem [Col. 0625A] belli statuta desolatio. Confirmabit autem pactum multis hebdomada una, et in dimidio hebdomadis deficiet hostia et sacrificium, et in templo erit abominatio desolationis, et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio (Dan. IX) . Prophetia sane ista, o Moyses, clausa est, et ad intelligendum difficilis, et sunt ibi termini multi designati, sed tamen omnes ad ostendendum Christi adventum sunt positi. In primis igitur sciendum est, quia hebdomades istae annorum sunt hebdomades. Cum igitur ait: Septuaginta hebdomades constitutae sunt super populum tuum, et super urbem sanctuarii tui, ut consummetur praevaricatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur iniquitas, et adducatur justitia saeculorum, et impleatur visio, et prophetiae, et ungatur Sanctus sanctorum; cum [Col. 0625B] illud, inquam, ait, adnotari voluit, quia septies septuaginta, id est, quadraginta et nonagintaanni erant constituti ab ejusdem anno prophetiae usque ad destructionem Hierusalem et templi, quae a Tito Romanorum imperatore fuit facta, cujus tempore destructionis jam Christus venerat, qui et justitia saeculorum et sanctorum Sanctus erat, per quem etiam peccatum omne et iniquitas est deleta, et prophetia omnis impleta. Caetera autem quae sequuntur omnia ad horum quadringentorum et nonaginta annorum divisionem et determinationem sunt posita. Per hoc ergo quod est ab exitu sermonis, ut iterum aedificetur Hierusalem, usque ad Christum ducem hebdomades septem, innuitur quod ab hujus die prophetiae usque ad Cyrum ducem Persarum qui ab ipso Deo per Isaiam Christus [Col. 0625C] est appellatus (Isa. XLV) , fuerunt septem annorum hebdomades, id est quinquaginta et novem anni, cujus Cyri praecepto coepit Hierusalem reaedificari. In cujus reaedificatione et postquam consummatum est opus, usque ad adventum Titi super Hierusalem quadringenti triginta et quatuor anni fuerunt, et hoc est quod dicit: Hebdomades sexaginta duae, id est, quadringenti triginta et quatuor anni erunt, et rursum aedificabitur platea et muri in angustia temporum, et post habdomades septem occidetur Christus, quod est post hebdomades septuaginta, et postquam occidetur Christus. Civitatem et sanctuarium dissipabit populus scilicet Romanus, cum duce venturo, id est cum Tito, et finis ejus vastitas, et post finem belli statuta desolatio. [Col. 0625D] Quod autem sequitur, confirmabit pactum multis hebdomada una, illa profecto hebdomada una septem sunt anni obsidionis. Septem enim annis obsessa est civitas ab exercitu Romanorum, et infra illos septem annos, adeo coacti fuerunt intus et afflicti, quod non haberent unde sacrificium facere possent, et hoc est quod ait: In dimidio hebdomadis, id est infra hebdomadem, deficiet hostia et sacrificium, et in templo erit abominatio desolationis. Quod etiam additur, usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio, insinuat quod captivitas, et desolatio illa fine foret caritura. Septem ergo hebdomades usque ad Cyrum, et sexaginta duae hebdomades a Cyro usque ad Titum, et hebdomada obsidionis una, profecto septuaginta sunt hebdomades.
[Col. 0626A] MOYSES. Postquam de tempore adventus Christi ex prophetarum testimoniis asseruisti, de quo satis esse patuit ut dixisti, volo ut alia illa exsequaris, quae in ipso et operibus ejus patuerunt, atque verbis, quae et de ipso ut asseris praedicta sunt a prophetis.
PETRUS. Legimus in Deuteronomio, quia Moyses morte sibi jam imminente sic ad populum Israel est locutus: Prophetam, inquit, de gente tua, et de fratribus tuis sicut me suscitabit tibi Dominus Deus tuus, ipsum audies, ut petisti a Domino Deo tuo in Oreb, quando concio congregata est atque dixisti: Ultra non audiam vocem Domini Dei mei, et ignem hunc maximum amplius non videbo, ne moriar. Et ait Dominus mihi: Bene omnia sunt locuti. Prophetam suscitabo eis de medio fratrum suorum similem tui, et ponam [Col. 0626B] verba mea in ore ejus, loqueturque ad eos omnia quae praecepero illi. Qui autem verba ejus quae loquetur in nomine meo audire noluerit, ego ultor existam (Deut. XVIII) . Quis est autem, o Moyses, quis est ille quem dicit Dominus similem Moysi suscitandum, et ipsum esse praecipit audiendum?
MOYSES. Utique de Josue filio Nun dici potuit, qui post Moysen et in ipsius loco surrexit.
PETRUS. Profecto de Josue mullatenus potest esse. De eo quippe patenter Scriptura loquitur, sicut in lib. Numeri legitur: Respondit Moyses ad Dominum: Provideat Dominus Deus spirituum omnis carnis hominem, qui sit super multitudinem hanc, et possit exire et intrare ante eos, et educere illos vel introducere, ne sit populus Domini sicut oves absque pastore. [Col. 0626C] Dixitque Dominus ad eum: Tolle Josue filium Nun virum in quo est Spiritus Dei, et pone manum tuam super eum. Qui stabit coram Eleazaro sacerdote, et omni multitudine, et dabis ei praecepta cunctis videntibus, et partem gloriae tuae, et audiat eum omnis synagoga filiorum Israel (Num. XXVII) . Cum vero tam aperte de Josue hic agatur, cur illa alia quae adeo clausa est prophetia, illa scilicet prophetia, suscitabit tibi Dominus Deus tuus, et caetera; cur inquam, illa de ipso dicta intelligatur? Sed et per hoc quod legitur: dabis ei partem gloriae tuae, ac si diceret non omnem gloriam tuam, per quod ostenditur quia similis Moysi non fuerit, et in fine Deuteron.: Non surrexit propheta ultra in Israel [Col. 0626D] sicut Moyses (Deut. XXXIV) ; per haec, inquam, innuitur quia de Josue dictum non sit: Suscitabit tibi Dominus Deus tuus, etc., cum sequitur in eodem, similem tui. Sed et aliter differunt, prophetia illa quae est: Suscitabit tibi Dominus, etc., et ea quae de Josue sunt dicta. In illa namque habetur, qui verba ejus audire noluerit, ego ultor existam, de Josue vero legitur, qui contradixerit ori tuo, et non obedierit cunctis sermonibus quos praeceperis ei, morte moriatur. Patet igitur omnibus modis, quia prophetia illa de Josue non est prolata.
MOYSES. De quo ergo?
PETRUS. De Christo, qui Moysi similis fuit, quia sicut Moyses et ipse legem dedit.
MOYSES. Nunc itaque singulas prophetiae partes [Col. 0627A] ostende, quomodo universas ad ipsum possis applicare.
PETRUS. Prophetia quidem ista petitioni filiorum Israel respondet. Petierant enim, sicut scriptum est (Exod. XX) , in monte Oreb, ne ultra vocem Domini visibiliter audirent, aut tantum ignem ne morerentur aspicerent. Contra quod dicit Dominus ad Moysen (Deut. XVIII) : Prophetam suscitabo eis de medio fratrum suorum similem tui, quasi diceret: Ille quem suscitabo, de ipsorum erit progenie Judaeorum, sed et tui similis erit, hoc est, sicut tu legem dedisti, ita et ipse dabit, quod etiam per hoc notatur, quod prophetam singulariter et per excellentiam posuit. Nisi enim et ipse legem daturus esset, prophetas sane, non prophetam suscitabo, dixisset. Prophetas quippe [Col. 0627B] plures suscitavit Deus, qui annuntiaverunt verba ejus, sed nullus eorum legem dedit ad similitudinem Moysi, nisi Christus. Et ponam verba mea in ore ejus, quod est, quia vocis meae impetum nequeunt tolerare, per ipsum loquar eis sub carnis velamine. Loquetur ad eos omnia quae praecepero illi. Ac si aperte diceret: Praeter id quod volam et praecipiam, nihil omnino dicet: Qui autem verba ejus quae loquetur in nomine meo audire noluerit, ego ultor existam, id est, qui praeceptis ejus parere renuerit, non occidetur, nec alio modo carnaliter punietur, sed ego ipse juxta placitum meum misericorditer vindicabo in ipsum. Cum igitur Christus et de Judaeorum natus progenie, et tanquam Moyses legislator exstiterit et [Col. 0627C] Verbum Dei sub ejus carnis velamine latuerit, nihilque aliud quam praecepit Deus Pater, ipse docuerit, ipso attestante in Evangelio et dicente: Sermonem quem audistis, non est meus, sed ejus qui misit me Patris (Joan. XII) , eum ipse nullum occidi vel corporaliter puniri voluerit, sed misericordiam per omnia praedicaverit, profecto nihil obstat quin tota de ipso prophetia dicta fuerit.
MOYSES. Adhuc restat unum, de quo mihi volo respondeas. Cum enim Christus, ut credis, Deus simul et homo fuerit, quomodo eum prophetam appellavit?
PETRUS. Aestimare videris quod propheta solummodo hominis nomen sit, sed nequaquam, imo propheta appellatur quisquis ea quae porro sunt ventura [Col. 0627D] effatur. In Isaia quoque sic legitur: Ecce servus meus, suscepi eum, electus meus, complacuit sibi in illo anima mea. Dedi spiritum meum super eum, judicium gentibus proferet. Non clamabit, nec exaltabitur, aut audietur foris vox ejus. Calamum quassatum non conteret, et lichnum fumigans non exstinguet, in veritate judicium educet, non deficiet aut effugiet, donec ponat in terra judicium, et legem ejus insulae exspectabunt (Isa. XLII) . Sed et hanc, o Moyses, prophetiam ad quem melius quam ad Christum applicare possumus? Ipse namque et Dei servus, et electus fuit ejus, in quo complacuit sibi Deus. Et hoc quidem de eo dictum est secundum corpus. Quod autem sequitur, dedi spiritum meum super eum, secundum animam est prolatum. Judicium, id est legem, gentibus proferet. [Col. 0628A] Christus quippe legem quae clausa erat et operta, et inter Judaeos tantum, protulit, id est enucleavit, patefecit, et medullam elicuit; ad hoc ut gentes illam possent accipere. Sequitur, non clamabit, nec exaltabitur, aut audietur foris vox ejus. Et nos scimus quia Christus non clamosus, non arrogans, non inanis gloriae appetitor fuit (Joan. XIII; Matth. II) , imo super omnia humilitatem dilexit. Calamum quassatum non conteret, et lichnum fumigans non exstinguet. Videmus sane quod calamus quassatus leviter potest perfringi: lichnum autem fumigans, id est linum combustum, sed tamen adhuc retinens fumi, id est ignis, perfacillime potest exstingui. Sed quid per calamum quassatum, vel lichnum pene exstinctum, melius quam peccatoris fragilitas, qui conquassatus [Col. 0628B] et pene in peccato est exstinctus, potest intelligi? Calamum autem quassatum Christus non contrivit, et lichnum fumigans non exstinxit, quia peccatores pene mortuos in peccatis, occidi non praecepit, sed misericorditer toleravit (Matth. III) , et ad poenitentiam revocavit (Matth. XI) , quod et in consequentibus designavit propheta cum addidit: In veritate educet judicium. Veritas quippe et justitia, idem est. In lege vero Moysi judicium erat et praeceptum, peccatorem occidi. Christus autem ad veritatem et justitiam judicium adduxit, quando peccatores non occidi, sed quod justius est, donec poeniterent sustineri praecepit, cum dixit: Nolo mortem peccatoris, sed magis ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII) . Non deficiet aut effugiet, donec ponat in terra judicium. [Col. 0628C] Mortem sane Christi voluit propheta notari per defectum, per effugium vero ascensum ejus in coelum. Ac si diceret: Non morietur aut de terra recedet, id est in coelum ascendet, donec mittat legem in terra. Et Christus quidem antequam secundum carnem obiret, aut ad Patrem in coelum ascenderet, judicium in terra posuit, quando legem, id est Evangelium, nobis dedit. Ideo autem nequaquam non morietur, sed non deficiet dixit, quia mors Christi non revera mors, sed quasi transitus quidam et defectus fuit. Qui enim moritur homo amplius jam non vivit. Christus autem die tertia resurrexit et jam in aeternum (Joan. XIII) vivit, et legem ejus insulae exspectabunt. Per insulas gentes accipimus. Legem autem Christi [Col. 0628D] gentes exspectarunt, quia non ab ipso, sed a discipulis ejus, id est ab apostolis eam acceperunt. Neque enim ipse, imo apostoli, gentibus praedicarunt. Item in Isaia: Ego Dominus vocavi te in justitia, et apprehendi manum tuam, et servavi te, et dedi te in foedus populi, in lucem gentium, ut aperires oculos caecorum, et educeres de conclusione vinctum, de domo carceris sedentes in tenebris. Ego Dominus; hoc est nomen meum: gloriam meam alteri non dabo, et laudem meam sculptilibus (Isa. XLII) . Et hoc quoque de Christo protulit Isaias. Vocavit namque eum Dominus de utero Virginis in justitia, hoc est, sine peccato et carnis concupiscentia; de sanctae et justae Virginis natus est Christus carne munda (Luc. I; (Isa. VII) . Manum ejus apprehendit, quod signum [Col. 0629A] est protectionis et patrocinii, et servavit eum, sicut de manu Herodis adhuc vagientem eripuit, in Aegyptum duxit ac reduxit (Matth. II) , de manibus Judaeorum eum lapidare et interficere volentium saepius liberavit (Luc. IV; Joan. VIII) , et in aliis adversitatibus suis multis, ejus custos et protector exstitit. Dedit eum Dominus in foedus populi Israelitici, scilicet, id est ad hoc dedit eum, ut populo Israel legis veritatem ostenderet. Et in lucem gentium (Joan. XVIII) dedit eum Dominus, quia gentes relicto errore, et expulsis tenebris incredulitatis suae, luce legis Christi sunt respersae. Et adhuc misit eum, ut aperiret oculos caecorum, et educeret de conclusione vinctum, et de domo carceris sedentes in tenebris. Et Christus oculos caecorum aperuit, cum infidelium [Col. 0629B] corda patefecit, et depulsa umbra legis lumen ostendit. De conclusione vinctum eduxit, quia in se credentes de captivitate omni usque hodie liberat et emittit. Eduxit etiam de domo carceris sedentes in tenebris, quia eos qui in tenebroso carcere tenebantur inferni, descendens ad inferos ipse extraxit. Gloriam et laudem suam alteri quam Christo Dominus non dedit, quia deitatem suam nulli alii homini unquam counivit, aut laudem tantam attribuit. Item Isaias: Quaerite Dominum dum inveniri potest, invocate eum dum prope est. Derelinquat impius viam suam, et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum et miserebitur ejus, et ad Deum nostrum, quoniam multus est ad ignoscendum. Non enim cogitationes meae cogitationes vestrae, neque viae meae viae [Col. 0629C] vestrae, dicit Dominus, quia sicut exaltantur coeli a terra, sic exaltatae sunt viae meae a viis vestris, et cogitationes meae a cogitationibus vestris. Et quo modo descendit imber et nix de coelo, et illuc ultra non revertitur, sed inebriat terram, et infundit eam, et germinare eam facit, et dat semen serenti, et panem comedenti: sic erit verbum meum quod egredietur de ore meo. Non revertetur ad me vacuum, sed faciet quaecunque volui (Isa. LV) . Et dic, o Moyses, verbum istud totum qualiter exponis? Quando invenitur Dominus, et quando non invenitur? quando est prope, et quando longe?
MOYSES. Deum quidem inveniri et prope esse, idem est. Prope autem est et invenitur ab illis qui ei fideliter famulantur.
[Col. 0629D] PETRUS. Propius sane vult esse Dominus, et magis offert se peccatoribus et eis qui longe esse videntur, quam justis et fidelibus ac prope, ut dicis, existentibus. Quod et alibi propheta testatur, ubi dicit: Pacem, pacem ei qui longe est, et qui prope est, dixit Dominus (Isa. LVII) . Quid namque per longe Deo existentem nisi peccatorem, et per eum qui prope est, nisi justum intelligimus? Et propheta prius qui longe est, et postea qui prope est dixit, et sic peccatori quam justo Deum propius esse, monstravit.
MOYSES. Possumus etiam dicere prope Deum esse decem diebus illis, qui sunt a prima die mensis septimi usque ad diem expiationis, sic namque dictum est a doctoribus nostris.
PETRUS. Et hoc quoque malum est. Si enim decem [Col. 0630A] illis tantummodo diebus prope est Deus et invenitur, tunc, si alio tempore peccator converti volens Deum quaesierit, et eum quia longe existentem non invenerit, jam Dei et non peccatoris culpa erit, quod converti ad Deum non poterit.
MOYSES. Dicunt etiam aliud doctores nostri, Deum scilicet prope fuisse et potuisse inveniri, quandiu stetit templum Domini, destructo autem templo se elongavit, et jam ultra se inveniri non voluit.
PETRUS. Et in hoc quoque stulti fuerunt ipsi. Nam et contra hoc dicit Moyses ad filios Israel, quod si quando Deum ad iracundiam provocarent, ut eos inter gentes captivos dispergeret, si tamen novissimo etiam revertentes eum quaererent, procul dubio invenirent (Exod. XXXIV; Deut. XXXII) .
[Col. 0630B] MOYSES. Quandoquidem et hoc et illud contradicis, tu ergo quando et qualiter inveniri Deum vel prope esse asseris?
PETRUS. Inventus est sane Dominus et prope, cum de sancta Virgine carnem assumpsit, et inter nos praesentialiter habitavit, et tunc quidem propheta quaeri eum et invocari praecepit, cum dixit, quaerite Dominum, etc. Nam et hoc Spiritu sancto revelante futurum esse praevidit, unde et in sequentibus addidit: Derelinquat impius viam suam, et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum, videlicet ne de eo inique cogitarent, aut Deum esse eum propter assumptam carnem dubitarent, imo fideliter crederent, nam et fides in sola cogitatione est (Joan. XVII) . Et cogitatio hominis diversa quidem [Col. 0630C] est a cogitatione Dei. Unde et sequitur: Non enim cogitationes meae cogitationes vestrae, neque viae meae viae vestrae, dicit Dominus, ac si diceret: Ne cogitetis quia quod videtis et auditis, Filium scilicet sine Patre carnali, contra usum esse sciatis, aliter namque ego, et vos aliter cogitatis. Vos enim non nisi corporaliter, ego vero spiritualiter. Aliter etiam incedo ego, et vos aliter inceditis. Vos namque viam nisi quae in usu est non novistis, ego vero quoque illam novi quae est contra usum, et quaecunque volo efficere possum. Et hoc est: Sicut exaltantur coeli a terra, etc. Quod autem sequitur: Quo modo descendit imber et nix de coelo, et illuc ultra non revertitur, sed inebriat terram, et infundit eam, et germinare [Col. 0630D] eam facit, et dat semen serenti, et panem comedenti: sic erit verbum quod egredietur de ore meo, non revertetur ad me vacuum, sed faciet quaecunque volui, hoc utique addidit, ut per visibilium similitudinem rerum ostenderet, quod in deitatis subtilitate tam plane videri non posset, et dixit: Sicut pluvia cum de coelo descendit non revertitur rursus in coelum, priusquam terram molliat, fecundare et germinare faciat, sic et verbum meum quod egredietur de ore meo, id est Filius meus, quem in mundum ut carnem accipiat sum missurus, ad me vacuus non redibit, quin, priusquam redeat, quaecunque volam efficiat, hoc est, sicut disposui, carnem assumat, flagelletur, moriatur, de inferno suos eripiat. ac resurgat, et legem quae clausa est minus intelligentibus [Col. 0631A] aperiat. Quod si de verbo suo, id est, de sermone suo, Deus se dixisse intelligi voluit, quod ait, verbum meum quod egredietur de ore meo, non utique addidisset, non revertetur ad me, etc. Neque enim verbum, id est sermo, postquam semel de ore egreditur, ad os ultra revertitur. Per hoc igitur aperte ostendit, quod de Filii persona verbum meum dixit.
MOYSES. Jam ex verbis tuis innuitur quod nix et imber postquam de coelo emittitur, in coelum rursus revertitur.
PETRUS. Verum est.
MOYSES. Vellem modo mihi ostendi, qua id possit ratione comprobari.
PETRUS. Scrutari sane prius debes unde nubes proveniant atque imbres, et sic facilius quod modo [Col. 0631B] quaeris invenies.
MOYSES. Illud precor mihi manifestes.
PETRUS. Videndum itaque tibi est, o Moyses, quia sole super mare et super terram recta linea existente, de mari quidem vapor humidus, de terra vero consurgit siccus, sed et sursum conscendit per calorem solis, sicut et fumus aquae per fervorem ignis, qui vapores duo cum sursum veniunt, altero alteri misto, ex se nubes densas conficiunt. Nubes autem cum circiter milliaria sexdecim in altum crepserint, aerem ibi frigidum reperiunt, unde jam altius transire nequeunt, et sic rursus in terram decidunt, et ex illis imbres proveniunt. Fecit autem Deus montium concavitates, ut ibi quasi thesaurus [Col. 0631C] quidam receptarentur imbres. Fecit et in ipsis montium extremitatibus imis foramina quaedam parva, per quae paulatim derivatur aqua, quae sicut in thesauro tenebatur abscondita, et hi sunt fontes, ex quibus universa proveniunt flumina. Quibus fluminibus universi nutriuntur pisces, prata et vineae irrigantur, et segetes hominum et animalium adaquantur greges, villulae praeterfluuntur et magnae urbes. Hujus autem argumentum rei est, quod deficiente pluvia, fontes siccantur et flumina, sicut in libro Regum tertio invenimus, dicente Elia: Post dies autem aliquantos siccatus est torrens, non enim pluerat super terram (III Reg. XVII) . Flumina vero postquam super terram diutius cucurrerint, ad pelagus tandem deveniunt ac marinis fluctibus se componunt, [Col. 0631D] et sic vapor maris sursum ut supra diximus reascendit, et ex se iterum nubes conficit, et hujus ascensus vel descensus finis non est nec unquam fuit, ex quo mundum Deus composuit, sed nec erit, quandiu rerum Creatori placuerit, teste Salomone, qui dicit in Ecclesiaste: Omnia flumina intrant mare, et mare non redundat. Ad locum unde exeunt flumina revertuntur, ut iterum fluant (Eccle. I) .
MOYSES. Auctoritates quidem ex libris prophetarum multas adduxisti, et eas secundum voluntatem tuam explanasti, sed vellem unam saltem mihi patentem ostendi, per quam quod intendis manifeste possit approbari.
PETRUS. Non est profecto nova cordis tui et tui similium duritia. Neque enim etiam credebatis, cum [Col. 0632A] manifeste et sine allegoria prophetae loquebantur vobis, quare mirum non est, si tibi surda videntur meae verba explanationis. Verumtamen ut omnes occasiones et objectiones tuas praecidam, jam de ipso Isaia auctoritatem unam patentissimam tibi dicam. Dicit enim ipse Isaias: Ecce intelliget servus meus, exaltabitur et elevabitur, et sublimis erit valde. Sicut obstupuerunt super te multi, sic inglorius erit inter viros aspectus ejus, et forma ejus inter filios hominum. Iste asperget gentes multas. Super eum continebunt reges os suum, quia quod non est narratum eis viderunt, et quod non audierunt contemplati sunt. Quis credidit auditui nostro (Rom. X) , et brachium Domini cui revelatum est? Et ascendet sicut virgultum coram eo, et sicut radix de terra sitienti. Non est species ei neque [Col. 0632B] decor, et vidimus eum et non erat aspectus ejus, et desideravimus eum despectum, et novissimum virorum, virum dolorum et cognitum infirmitate, et quasi absconditus vultus ejus et despectus, unde et nec reputavimus eum. Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit. Et nos putavimus eum quasi plagatum, et percussum a Deo, et humiliatum. Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra. Disciplina pacis nostrae super eum, et livore ejus sanati sumus. Omnes nos quasi oves erravimus, unusquisque in viam suam declinavit, et Dominus posuit in eo iniquitatem omnium nostrum. Coactus est et afflictus, non aperuit os suum. Sicut agnus ad occisionem ducetur, et quasi ovis coram tondente se obmutescet, [Col. 0632C] et non aperiet os suum. De angustia et de judicio sublatus est. Generationem ejus quis enarrabit? (Jer. XI; Act. VIII) Quia divisus est de terra viventium. Propter scelus populi mei plagatus fuit, et dedit cum impiis sepulturam suam, et cum divitibus mortem suam, licet iniquitatem non fecerit, neque dolus fuit in ore ejus (I Pet. II) , et Dominus voluit conterere eum, et infirmari. Si posuerit pro peccato animam suam, videbit semen, et elongabitur tempus, et voluntas Domini in manu ejus dirigetur. Ex labore animae suae videbit et saturabitur. In scientia sua justificabit justum multis, et iniquitates eorum ipse portabit. Ideo eum participare faciam in plurimis, et cum fortibus dividet spolia, pro eo quod tradidit in mortem animam [Col. 0632D] suam, et cum sceleratis computatus est, et ipse peccatum multorum tulit, et pro transgressoribus rogabit (Isa. LII; LIII) . Multum sane in ista, o Moyses, super omnes alias laboravi prophetia, ut juxta quod apud vos est, illam inducerem, in quo etiam beati Hieronymi licet veram deserui translationem. Hoc autem feci, ut occasiones tuas omnes auferrem. Quam quia Christo applicamus, et tu forsitan non concedis, velim dicas de quo illam dictam esse intelligis.
MOYSES. Doctorum profecto quidam nostrorum eam de Jeremia dictam esse asserunt, quia flagellatus, verberatus, et incarceratus fuit (Jer. XI) , et multa alia quae enumerare longum est mala pertulit. Secundum alios vero de Josia rege intelligimus, [Col. 0633A] qui, cum vir sanctus esset et justus, pro peccatis non suis, sed populi est interfectus (IV Reg. XXIII) .
PETRUS. De neutro certe istorum potest esse. Neutri namque prophetiam totam poteris applicare. Nam si de Jeremia intelligis, Jeremias quidem flagella, carcerem, et multam afflictionem sustinuit, sed nec occisus fuit, nec flagellatus conticuit, nec peccata nostra tulit, nec caetera ipsi applicabis, de Josia vero nihil quod in prophetia habeatur potuisse dici invenies praeter id quod et sanctus, et pro populi scelere fuit interfectus.
MOYSES. De quo ergo prophetiam dictam intelligis, cui partes ejus omnes applicare possis?
PETRUS. De Christo. Quod enim dixit, ecce intelliget servus meus, exaltabitur et elevabitur, et sublimis [Col. 0633B] erit valde, nos quidem novimus quia Christus et Dei servus et magni fuit intellectus, et super omnes servos Dei sublimis et exaltatus. Cujus et opera mira fuerunt ac stupenda, et nunquam gloriae fuit sibi cura. Et hoc est, sicut obstupuerunt super te multi, sic ingloriosus erit inter viros aspectus ejus, et forma ejus inter filios hominum. Sequitur: Iste asperget gentes multas. Et Dominus quidem Christus Israeliticae genti quasi pluviam magnam pluit, cum inter eos tanquam in propria venit (Joan. I) , et eis opera et magnalia sua ostendit. Alias autem gentes multas aspersit, quia eas non signorum praesentia, sed eorum auditu et fama quasi rore quodam de longe irrigavit, et omnes stupidos ac prae admiratione taciturnos reddidit. Unde est: Super ipsum [Col. 0633C] continebunt reges os suum, quia quod non est narratum eis viderunt, et quod non audierunt contemplati sunt, sicut Judaeis narratum fuit de eo, et audierunt. Quod et ipse propheta admirans, ait: Quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui revelatum est? Ac si diceret: Adeo sunt miranda quae praedico esse ventura, quod vix erit qui judicet esse credenda, scilicet quod brachium Domini debeat revelari, id est Filius ejus debeat incarnari, et sic per assumptam carnem mundo visibiliter ostendi. Et ascendet, inquit, sicut virgultum coram eo, et sicut radix de terra sitienti. Videmus quidem quod de terra sitienti, id est de iterra arida, neque virga, neque radix sine humore possit procreari. [Col. 0633D] Humor enim quasi mas est ipsius soli. Christus autem quasi radix aut virgultum de sicca terra coram Domino ascendit, cum de carne Virginis sine maris copula Deus Pater eum progenuit. Quod autem addidit, non est species ei neque decor, et vidimus eum et non erat aspectus, et desideravimus eum despectum, et novissimum virorum, ad ostendendam humilitatem suam addidit, et pompae mundanae contemptum. Eum, inquit, virum dolorum. Vir sane dolorum fuit ipse, quia nec in infantia, vel pueritia, nec in juventute, malevolorum insidiis caruit, ac labore, unde et majoris famae fuit, et majoris notitiae, quod est cognitum infirmitate. Hic namque per infirmitatem istam nil aliud propheta intelligi voluit, quam miserias et labores, quos secundum carnem in mundo [Col. 0634A] Christus sustinuit. Sequitur: Quasi absconditus vultus ejus et despectus, unde nec reputavimus eum. Quasi absconditus Christi vultus fuit, quia, et sub ejus carne deitatis splendor delituit, et impetentibus se resistere cum posset noluit, quare despectus, et non reputatus, id est non appreciatus fuit. Et vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit, cum dolores atque supplicia quae nostris debebantur sceleribus, ipse sustinuit. Et nos putavimus eum quasi plagatum et percussum a Deo et humiliatum, quod est, putavimus quod plaga, id est flagellum illud et percussio, et depressio illa sibi contingeret ob seipsum, sed nequaquam. Et hoc est quod ait: Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra. [Col. 0634B] Et disciplina pacis nostrae super eum, id est, disciplinam et correctionem quam ut pacem haberemus passuri eramus, pro nobis ipse sustinuit, ut misericors et benignus. Unde sequitur, quia livore ejus sanati sumus, livore scilicet flagellorum et vulnerum, quae pro nobis est perpessus. Item sequitur: Omnes nos quasi oves erravimus, et unusquisque in viam suam declinavit. Oves quippe simplicia et stolidissima sunt animalia et vaga. Et nos stulti quasi oves erravimus, quia ipsum quis vel qualis esset non novimus, unusquisque autem in viam suam declinavit, hoc est, doctrinae illius vix ullus credidit, sed suam veterem quisque retinuit. Et Dominus posuit in eo iniquitatem omnium nostrum, id est, originale peccatum, quo irretimur omnes, per [Col. 0634C] eum, id est per baptismum quem ipse dedit Dominus, condonat et abluit. Coactus est et afflictus, et non aperuit os suum, et sicut agnus ad occisionem ducetur, et quasi ovis coram tondente se obmutescet, et non aperiet os suum. Hoc totum explanatione non indiget, imo omnibus est manifestum. Christus namque ante Pilatum adductus, falsoque accusatus, verberatus, etiam et colaphis caesus, conticuit, et ipsi Pilato pluribus eum interroganti, verbum vix aliquod respondit. Sed quod sequitur: De angustia et judicio sublatus est, per endiadim dicitur. De angustia enim inquit et judicio, pro de angusto judicio. Et nos quidem angustum judicium, judicium vocamus injustum. Christus vero de angusto judicio sublatus est, id est per angustum et injustum judicium, [Col. 0634D] cum nihil deliquisset captus est. Generationem ejus quis enarrabit? Hoc utique de divina generatione quae inenarrabilis est et ineffabilis, protulit, et per hoc eum futurum fore Deum ostendit. Unde et sequitur: Divisus est de terra viventium. Propter scelus populi mei plagatus fuit, idem est quod superius dixit, ipse vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra. Et dedit cum impiis sepulturam suam, et cum divitibus mortem suam. Cum impiis et divitibus idem est. Divites quippe hujus mundi, pene omnes impii sunt (Matth. XIX; Luc. XVIII; I Tim. VI) . Apud Judaeos autem erat consuetudo, impios et pro aliquo scelere suo interfectos, extra communionem hominum sepeliri caeterorum. [Col. 0635A] Et Christus cum impiis, id est cum latronibus est crucifixus, et mortuus, et extra communem sepulturam sepultus, licet iniquitatem non fecerit, nec dolus fuerit in ore ejus, sed ita voluit Dominus, sicut scriptum est in sequentibus: Et Dominus voluit eum conterere et infirmari, id est pati. Si posuerit pro peccato animam suam, videbit semen, etc. Scimus profecto quod antiquitus Scriptura sacrificium quod pro peccato fiebat, peccati nomine appellabat. Unde et hic propheta dicit: Si posueris, Domine, animam tuam, id est, animam Christi, pro peccato, id est, pro peccati sacrificio, hoc est, si pro peccato nostro sacrificabitur, semen videbit, id est, semen magnum, et haeredes multos habebit (II Cor. V) . Et Christus per sacrificium [Col. 0635B] corporis sui, et mortem suam, semen magnum vidit, et haeredes permultos, et elongatum est tempus, et voluntas Domini in eo completa fuit: Ex labore animae suae videbit, et saturabitur. Ac si diceret: Adeo laborabit anima sua, quod cum videbit laborem illum quia tantus fuit, saturabitur, id est, nimius sibi videbitur, sicut hodie etiam dicitur, tantum pertuli mali et angustiae, quod satus effectus sum inde. Et Christus angustias et labores nimios sustinuit. In scientia sua justificabit justum multis, hoc est per scientiam suam eum qui est justus ostendet multis justum esse Dominus. Christus autem et justus fuit, et eum justum esse Dominus multis ostendit. Sed et quod sequitur, et iniquitates eorum ipse portabit, idem est quod superius dixit, vere [Col. 0635C] languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit. Ideo, inquit Dominus, participare eum faciam in plurimis, et cum fortibus dividet spolia. Et Christus in plurimis participavit, quia de plurimis gentibus crediderunt in eum multi. Et cum fortibus spolia divisit, quia cum principibus inferni qui mundum istum spoliaverant, quasi praedam partitus, partem suam asportavit, quando eos qui ipsum venturum esse crediderant, inde eripuit. Sequitur: Pro eo quod tradidit in mortem animam suam. Causam sane repetit, quare in plurimis participavit, videlicet quia ex nimia pietate sua pro mundi redemptione mori sustinuit. Item sequitur. Et cum sceleratis computatus est. Et Christus, sicut praediximus, [Col. 0635D] cum sceleratis est computatus, quia cum latronibus est suspensus. Et ipse peccatum multorum, non omnium tulit, quia non omnes, sed multos salvificavit. Item sequitur: Et pro transgressoribus rogabit. Christus autem pro transgressoribus rogavit, quando pro crucifigentibus se oravit dicens: Pater, dimitte eis, non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII) . Quia igitur, o Moyses, et tempus et alia omnia quae de Christo prophetae praedicarunt, in eo quem ipsum fuisse credimus, sed et in verbis ejus operibusque patuerunt, patet revera eum jam venisse, nec debes jam inde ulterius dubitare.
MOYSES. Satis intelligo quod dixisti. Sed si ita est, cur caetera omnia quae de Christo in prophetis sunt [Col. 0636A] conscripta, in isto quem dicitis venisse homine, non sunt completa?
PETRUS. Quae?
MOYSES. Dicit quippe de Christo idem Isaias: Et judicabit gentes, et arguet populos multos, et conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces: non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad praelium (Isa. II) . Et haec quidem nondum completa sunt, quae post Christi adventum procul dubio complebuntur. Usque hodie enim gentes ad invicem praeliantur.
PETRUS. Tu quod dicis quomodo dictum sit non respicis. Neque enim illud quod est, conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces, et non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur [Col. 0636B] ultra ad praelium, non, inquam, illud dixit propheta, quid facturae sunt gentes enarrando, sed quid praecepturus sit Christus ostendendo, quemadmodum et alibi Zacharias dicit de ipso: Et loquetur, inquit, pacem gentibus (Zach. IX) : Sicut enim hic de eo quod pacem sit praecepturus (Joan. XIV) , dictum esse intelligimus, ita et ibi: quam cum et ipse praeceperit, si completum non est, culpa ejus nulla fuit.
MOYSES. Dicit enim Hieremias: In diebus illis, id est Christi, salvabitur Juda et Israel habitabit confidenter (Hier. XXIII) . Sed et hoc quoque nondum est completum, quod post hominis illius quem Christum dicitis, compleri debuit, si Christus esset, adventum. Juda namque et Israel, adhuc in miseria et captivitate est.
[Col. 0636C] PETRUS. Promissio sane ista, o Moyses, eis duntaxat est facta, qui de Israel credituri erant atque Juda, unde et in incredulis non est completa, quemadmodum populo Israel de Aegypto educto, quidam quia peccaverunt et a praeceptis Domini recesserunt terram promissionis non intraverunt (Psal. XCIV; Num. XIV) , quam promisit Dominus Moysi dicens: Descendi ut liberarem eum de manibus Aegyptiorum, et educerem de terra illa in terram bonam et speciosam (Exod. III) , imo omnes in deserto mortui sunt.
MOYSES. Item aliud, quod nondum completum, quod in adventu Christi prophetavit Isaias esse futurum. Ait enim: Habitabit lupus cum agno, et pardus [Col. 0636D] cum haedo accubabit; vitulus, et leo, et ovis, simul morabuntur, et puer parvulus minabit eos; vitulus et ursus pascentur, simul requiescent catuli eorum, et leo quasi bos comedet paleas (Isa. XI: LXV) .
PETRUS. Stultissime omnium, o Moyses, intelligis tu istam simpliciter, ut posita est, prophetiam?
MOYSES. Etiam.
PETRUS. In eo nempe cordis tui patet inscitia. Si enim, ut dicis, lupus pacem non habeat nisi cum agno, nec pardus nisi cum haedo, nec leo nisi cum ove et vitulo, quid proderit talis confoederatio? Inquietabit [Col. 0637A] namque et lupus haedum, et leo agnum, et pardus ovem ac vitulum.
MOYSES. Quomodo ergo illam intelligis?
PETRUS. Nos sane per bestias illas quae rapina et carne vivunt, impios homines intelligimus, et raptores; per reliquas vero pecudes, mansuetos ac simplices, et de illis dixit propheta quod Christus eos simul habitare ac pacem habere praeciperet. Quod autem hoc de hominibus intelligi voluerit, in sequentibus insinuat propheta, cum subjungit, quia repleta est terra scientia Domini (Isa. XI) . Neque enim hoc propter pecudes dixit quae cum nec animam habeant rationalem, nec Domini scientiam habere possunt, id est Domini cognitionem. Sed ad hujus vestrae super prophetam istam intelligentiae [Col. 0637B] destructionem, dixerunt doctores vestri nullam inter tempus modernum et tempus Christi futuram esse distantiam, nisi quod ejus tempore captivitatem omnem exibitis atque miseriam.
MOYSES. Ecce item aliud Isaiae quod nondum scimus completum esse; dicit siquidem et ipse: Et erit lux lunae sicut lux solis et lux solis erit septempliciter sicut lux septem dierum, in die qua alligaverit Dominus vulnus populi sui (Isa. XXX) .
PETRUS. Non est gens in toto mundo stolidior vobis, qui putatis quod corpus vel lumen lunae Deus augeat sive solis: sol enim si quantus nunc est major tantum esset dupliciter, totum profecto mundum combureret, ne cum si septempliciter; quod si et [Col. 0637C] lumen ejus septempliciter majus esset, oculos utique nostros nimio splendore obtunderet. Lunae etiam lumen si splendore solis par fieret, nemo jam ultra quiesceret, semper etenim dies esset. Per lunaris igitur lucis sive solaris augmentum, voluit propheta intelligi fidem et gloriam in Christum crediturorum. Ac si diceret: Fides illorum et gloria multipliciter major erit et perlucidior quam modernorum. Et quod non de luna vel sole isto visibili, sed de Christianorum credulitatis gloria et splendore propheta loquatur, in sequentibus testatur cum subjungit: Non erit tibi amplius sol ad lucendum per diem, nec splendor lunae illuminabit tibi, sed erit tibi Dominus in lucem sempiternam, et Deus tuus in gloriam tuam, et non occidet ultra sol tuus, et luna tua non minuetur, [Col. 0637D] quia Dominus erit in lucem sempiternam (Isa. LX) . Nam si de sole vel luna proprie diceret, hoc quidem quod dicit, non erit tibi amplius sol ad lucendum per diem, nec splendor lunae illuminabit te, illi quod supra dixerat contrarium esset, erit scilicet lux sicut lux solis, et erit septempliciter. Patet igitur quia de splendore et gloria fidei sanctae Ecclesiae propheta hic loquitur, quod et ex consequentibus designatur, cum subditur, sed erit tibi Dominus in lucem sempiternam, et Deus tuus in gloriam tuam. Ac si diceret: Nequaquam ulterius luce crudelitatis vestrae hujus, quae similis est solis istius transitorii, vel lunae indigebitis fulgoribus, gloria quippe lucis suae vos aeternaliter illuminabit Dominus. Sed et quod sequitur, non occidet ultra sol tuus, et luna [Col. 0638A] tua non minuetur: si hoc, inquam, ita simpliciter intelligeretur, scilicet ut solis splendor vel lunae foret continuus, non esset jam dies vel nox, mensis vel annus, quae omnia ex solis ac lunae proveniunt vicissitudinibus. Ergo non immerito de luce et gloria fidei nostrae quae neque minuetur nec occidet, spiritualiter dictum intelligimus.
MOYSES. Quid est etiam quod adhuc dicit Isaias: Tunc videbis et afflues, et mirabitur et dilatabitur cor tuum, quando conversa fuerit ad te multitudo maris, fortitudo gentium venerit tibi, inundatio camelorum operiet te, Dromedarii Madian, et Effa, et omnes de Saba venient, aurum et thus deferentes, et laudem Domino annuntiantes? (Isa. LX.) Haec enim etiam nondum sunt consummata.
[Col. 0638B] PETRUS. Consummata sane fuerunt tempore templi secundi, quod fabricavit Ezra ex praecepto Cyri, teste Aggaeo propheta, qui ait: Haec dicit Dominus Deus exercituum: Adhuc modicum est, et ego commovebo coelum et terram, mare et aridam. Et movebo omnes gentes, et venient desiderata cunctarum gentium, et implebo domum istam gloria, dicit Dominus exercituum. Magna erit gloria domus istius novissimae plus quam primae, dicit Dominus exercituum. Et in loco isto dabo pacem, dicit Dominus exercituum (Agg. XI) . Et quippe quae ibi dixerat Isaias fore ventura, Aggaeus quidem in templo quod jam tempore suo reaedificari coeperat, innuit esse complenda.
[Col. 0638C] MOYSES. Potest equidem esse ut dicis.
PETRUS. Sed dic, o Moyses, quid est quod ait Aggaeus, magna erit gloria domus istius novissimae plus quam primae? In quo enim domus novissimae major fuit quam primae gloria, cum in novissima non fuerint illa pretiosa insignia quae fuerunt in prima? Nam neque arca Domini fuit in secunda, nec rationali usi sunt in ea, nec venit ibi ignis de coelo qui combureret holocausta, nec fuit tunc temporis unctus aut propheta, et alia item quamplurima.
MOYSES. De hoc utique nescimus, nisi quod a doctoribus nostris audivimus, sed et ipsi nihil aliud dixerunt, nisi quod domus secunda decem annis permansit diutius quam prima.
PETRUS. Haec profecto nulla est gloria.
[Col. 0638D] MOYSES. Ergo Aggaeus procul dubio est mentitus.
PETRUS. Absit. Sed in hoc fuit magna domus novissimae gloria quam primae, quod venit Christus adhuc ea stante, cujus adventus major fuit gloria quam illa supradicta omnia habuere. Sed et hoc, si placet, subtilius multo possumus intelligere, scilicet quod de eadem domo dictum sit, novissimae atque primae, de ejus videlicet principio et fine. Nam cum circa finem ejus Christus advenerit (Coloss. II) , per quem et in ipsa domo deitas habitavit, gloria utique ejus novissimo plusquam primo magna fuit. Cujus Christi adventu omnia quae et Isaias dicit et Aggaeus testatur, sunt completa. Ipso quippe adveniente, maris multitudo et terrae ad eum est conversa, [Col. 0639A] coelum, tellus, et maria, sunt commota. Commota, inquam, sunt, id est coeli et terrae et habitatores exsultarunt, et undecunque Hierusalem oblationes varias ad laudem ipsius Christi attulerunt.
MOYSES. Quare jam amplius tibi objicerem aliquid, cum tu auctoritates meas omnes ad tuam explanes voluntatem?
PETRUS. Habet veritas robustas, quibus innitatur, columnas.
MOYSES. Ad rem, Petre, volo nos redire et de aliis tuae credulitatis partibus mihi, quaeso, responde. [Col. 0639B] Cum itaque Christum et hominem credas fuisse et Deum, cur se crucifigi passus est, nec se de manibus eripuit Judaeorum? Quomodo enim omnipotentiae imminutum est imperium?
PETRUS. Bene quidem se tueri et servare si vellet potuit, sed hoc sponte sua ob suorum salutem pertulit, licet carni quae de mundo erat non placuit. Verbum enim Dei carnem ob aliud nequaquam caperet, nisi ut eos qui in se crediderant et credituros de diaboli captivitate liberaret (Joan. I) .
MOYSES. Ex hoc sane tuo sermone quaestiones oriuntur multae: prima, quid sit diabolus; secunda, quare homo devenerit in potestatem illius; tertia, cur de manu ejus homines liberaverit Deus, quandoquidem [Col. 0639C] ipsos in eam decidere sit passus; quarta, cur cum eos redimi voluit sua hoc potestate non fecit, imo incarnari ac pati maluit.
PETRUS. Quoniam plura simul dixisti, et de pluribus simul plene non potest responderi, quaeras si placet de singulis volo, et quod inde sentio respondebo.
MOYSES. In primis igitur de diabolo quid sit, audire desidero.
PETRUS. Diabolus, o Moyses, subtilis quidem et spiritualis est res, et fuit olim unus de bonorum ordinibus angelorum. Cujus ordinis duo de principibus Huza et Hazazel in Hebraica, Haroth vero et Maroth in lingua appellantur Arabica. Et hic diabolus peccato [Col. 0639D] et iniquitate sua aggravatus, et quasi aliquantulum ponderosior effectus, et sic de summo coelorum delapsus, paulo descendit inferius, et est hic infra firmamentum habitatio ejus.
MOYSES. Scriptum profecto apud nos est esse diabolos, et de principibus eorum Huza et Hazazel esse appellatos, sed hoc vellem ego libenter audire qua philosophica ratione eos esse, vel quid sint, possis ostendere.
PETRUS. In primis igitur debes scire, artis illius quae necromantica appellatur, novem particulas esse, quarum quatuor primae de quatuor tractant elementis, qualiter in eis operari possimus physice, quinque vero reliquae quemadmodum non nisi per invocationem malignorum operari quis possit spirituum. [Col. 0640A] Illi autem maligni spiritus, diaboli ab hominibus appellantur.
MOYSES. Verum hi forsan diaboli, nunquam boni ut dicis angeli, sed semper spiritus fuerunt impii.
PETRUS. Non est utique hoc verum. Neque enim Deus quidquam fecit nisi bonum, cum in verissima legatur Scriptura, Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona (Gen. I) . Sed quia malum elegerunt, ideo maligni effecti sunt.
MOYSES. Cum et argumento experimentali, et doctorum approbationibus diabolum esse noverimus, jam inde ulterius quin sint, dubitare non debemus, nec ultra super hujusmodi quaestione longo sermone indigemus. De hoc igitur dimittamus, et cur in ejus [Col. 0640B] arbitrium homo devenerit inquiramus.
PETRUS. Quoniam ergo Deus Adam ad imaginem suam conditum et similitudinem (ibid.) , ideoque inter creaturas excellentem, compositum creavit et simplicem: compositum quidem, ut mundum istum habitaret, ac super eum potestatem imperiumque haberet, dissolutionisque etiam susceptibilis esse posset; simplicem vero, ut quando Creatori placeret, ad coelestem angelorum patriam. sine carnis morte transiret: quoniam, inquam, eum talem Deus creavit, cum hoc vidisset diabolus, qui in hoc aere inferiori prope terram habitabat, invidit, et ejus damnationem prout potuit perquisivit, quin et ut Dei praeceptum transiret, et de fructu vetito comederet, cordi ejus inspiravit, propter hoc ut de dignitate [Col. 0640C] sua concideret, quemadmodum et ipse concidit.
MOYSES. Priusquam aliud dicas, mihi volo. Petre, respondeas, quid sit quod Adam factum simplicem dixeris atque compositum, videtur namque esse contrarium, et tu etiam cum de resurrectione disputabamus mortuorum, corpus aliquod negasti posse fore simplex atque compositum. Sed et aliud est contrarium, quod et mortis eum susceptibilem dixisti esse creatum, et talem, ut sine morte, ad patriam transire posset angelorum. Per alterum namque mortalis, per alterum vero esse ostenditur immortalis.
PETRUS. Scias quia animalia omnia de quatuor [Col. 0640D] elementis sunt composita. Quae etiam se variarunt pro ipsorum varietate elementorum, in eorum compositione secundum qualitates et quantitates suas impariter adjunctorum, inde etenim diversarum provenit dissimilitudo specierum. Quoniam vero ipsorum quibus componuntur elementorum, calor frigori, humiditas siccitati, inanitas soliditati, ponderositas levitati, et subtilitas obtusitati repugnat, omnesque reliquae quae in eis sunt qualitates sibi ad invicem contrariae sunt, ideo ex ipsis quoque composita semper mutantur, crescunt videlicet atque minuuntur, calescunt et infrigidantur, caeterisque accidentibus, vicissim, afficiuntur. His autem qualitatibus ita altera ad alterius expulsionem tendentibus, si alia paulo supercrescat, alia paulum deficiat, provenit [Col. 0641A] aegritudo. Si vero una ultra modum abundante alia ita deficiat ut ei contra stare nec parum valeat, connexa dissolvuntur, adjuncta separantur, composita destruuntur, et dissolutio illa mors appellatur. Cum vero Adam Deus creavit, placuit sibi creare eum talem, qui et mori et non mori valeret. Fecit ergo eum de elementis subtilioribus, et omnino aequaliter de omnibus, et hoc, ut et ipsorum qualitates vim aliquam se ad invicem superandi aliquatenus non haberent. Taliter autem factus est, ut non mori ipse potuisset, et ego eum ideo simplicem appellavi, et immortalem. Hoc modo quippe fuerat immortalis, quemadmodum et caetera simplicia immortalia sunt omnia. Cujus rei manifestum quaedam animalia tribuunt argumentum, [Col. 0641B] quae quia aequalius caeteris elementis condita sunt procul dubio diutius vivunt. Quia vero de quatuor factus est Adam elementis, et quidquid ex eis fit susceptibile est dissolutionis, ideo dixi eum mortalem atque compositum.
MOYSES. Placet quod dicis. Sed cum ut asseris et mori et non potuerit, quare mortalitas immortalitatem superavit, ita quod usque hodie omnis homo mortalis sit?
PETRUS. Hoc est quod explanare disposui, et haec est causa cur in potestatem diaboli Adam devenerit. Cum ergo Creatoris obedientiam transire cordi ejus immisit, super eo cogitavit; postquam vero cogitavit, elegit, postquam elegit, optavit; postquam [Col. 0641C] optavit, et fecit, cum autem fecit, peccavit; postquam vero peccavit, qualitatem quam habebat et sic immortalitatem amisit, et omnino ut compositorum natura est mortalitatem suscepit, ita quod ulterius ab eo separari non potuit, unde et hujusmodi diffinitionem recepit, quod rationalis et mortalis dictus fuit, quin et omnis qui de ejus semine processit, naturam eamdem, et ipse habuit. Est quippe justum, ut si quid de alio prodeat, naturae ejus similitudinem recipiat. Anima vero Adam cum subtilioris esset naturae quam corpus, atque fortioris, quia peccato illi assensum praebuit, et cum posset non restitit, omnis anima quae corpori ex corruptione illa progenito se miscuit, ob culpam illam cum de corpore exiret, coeli summitatem quod suae erat naturae [Col. 0641D] transcendere jam nequivit, imo in inferiori aere hic prope terram remansit. Quem in locum quia ipsa quasi advena devenit, civis autem erat diaboli, propter hoc diabolus super eam potestatem habuit et desiderium suum quod ipse desideraverat, completum fuit. Quia vero etiam Adae peccatum duplex fuit, spirituale scilicet et corporale: spirituale quidem, quia diabolo potius quam Deo credere, quod ad spiritum pertinet, et obedire elegit, corporale autem, quia se in vetiti fructus dulcedine, quod sui est corporis delectavit, ideo sane mortem carnis et mortem animae, poenam scilicet duplicem ipse sustinuit.
MOYSES. Satis composite ut mihi videtur ordinateque [Col. 0642A] egisti, qualiter Adam propter peccatum suum, et ita omnis homo in arbitrium venerit diaboli. Sed et hoc mihi, si nosti vellem aperiri, quale et quomodo secundum physicam propter praecepti transgressionem, eam, quam in sui compositione Adam habuerat, amiserit aequalitatem.
PETRUS. Scias ergo quod Adam cum aequaliter de elementis omnibus factus esset, aequalem etiam affectuum temperiem habere debuisset, ut irae et moestitiae, comedendi atque bibendi, ac caeterarum quarum nulla in homine superabundat aut decrescit, nisi ex elementorum superabundantia vel diminutione qualitatum. Cum vero ei diabolus Domini sui praeceptum transgredi consuluit, ipse autem inde cogitavit, ita quod et facere elegit, nec anima ut posset prohibuit, [Col. 0642B] jam extunc peccare et aequalitatem suam exire incoepit, quia temperiem illam amisit, et quo non indigebat, imo sibi vetitum fuerat, comedere exoptavit, et sic gradatim usque ad opus devenit et comedit, et tunc omnino aequalitatem suam perdidit. Quod si in primis ita super eo cogitaret, ut, bonumne ad malum esset, quod audiebat tantum inspiceret, non etiam eligeret, procul dubio nec peccaret nec aequalitatem amitteret, verbi gratia, quemadmodum cum quis nec nimium laetus est, nec nimium tristis, sed in utroque aequalis, si rumorem tunc talem audiat, quo et irasci et non, si velit, valeat, ipse vero super illo sic cogitaverit, ut etiam aegre ferat hoc quod audierit, cholera quidem rubea de qua procedit ira, ex hujuscemodi cogitatione in eo commovetur, [Col. 0642C] et sic ille calescit atque irascitur, et quo magis calescit, magis et cholera movetur, donec omnino irascatur, et sic mediocritas et temperies illa moestitiae atque laetitiae quam prius habebat destruitur. Si vero de rumore illo ita quod eum non pigeat meditetur, nec cholera movetur, nec ipse homo calescit aut irascitur, nec ab eo temperies illa separatur.
MOYSES. Hoc sane credimus nos, quod et consilio serpentis Adam peccaverit (Gen. III) , et ex ejus peccato omnis homo morti addictus sit. Doctores namque nostri multos fuisse viros attestantur, qui nisi serpentis consilio et Adae peccato nullatenus morerentur, de sanctorum autem animabus quod ad infernum post mortem descenderint non credimus. [Col. 0642D] Quare si inde aliquam auctoritatem habeas, mihi precor illam ostendas.
PETRUS. Breviter quidem tibi illud aperiam, sed tamen nonnullas inde auctoritates manifestas inducam. In Genesi namque de Jacob legitur, quod et filiabus suis ad consolandum eum super filio suo Joseph congregatis, noluit consolari dicens: Quia descendam ad filium meum lugens ad inferos (Gen. XXXVII) .
MOYSES. Hoc sane Jacob secundum corpus dixit. Per inferos enim terram, in qua sepeliuntur omnes, intelligi voluit. Ac si diceret: Quousque moriar? et in terra cum filio meo sepeliar, quin et interitu ipso semper lugebo.
[Col. 0643A] PETRUS. Non est verum quod dicis. Sciebat enim quod filius suus in terra non erat sepultus, imo putabat quod ab aliqua bestia esset devoratus. Hoc ergo dixit secundum animam: Quia ad filium meum lugens ad inferos descendam. Ac si diceret: Quia mortuus est filius meus, moriar, et ad inferos ubi anima ejus est, et omnes animae mortuorum, lugens deveniam. Quin et hoc testatur David in Psalmo cum dicit: Quid est homo qui vivet et non videbit mortem, et eruet animam suam de manu inferi? (Psal. LXXXVIII.) Per hoc namque quo ait: Quis est homo qui vivet et non videbit mortem, innuit nullum esse qui non moriatur hominem, per hoc autem quod est, et eruet animam suam de manu inferi, insinuat nullam tempore suo animam de inferni [Col. 0643B] manu potuisse servari. Ezechias quoque ut in Isaia legimus licet bonus homo et sanctus fuerit, sicut in oratione sua testatur ipse cum dicit: Obsecro, Domine, memento, quaeso, quomodo ambulaverim coram te in veritate et in corde perfecto, et quod bonum est in oculis tuis fecerim (IV Reg. XX) , licet, inquam, sanctus fuerit, ad infernum tamen se descensurum esse ostendit, cum in sequentibus dicit: Ego dixi, in dimidio dierum meorum vadam ad portas inferi (Isa. XXXVIII) .
MOYSES. Si ita est ut asseris, tunc et patriarcharum animae et prophetarum, caeterorumque sanctorum omnium ante mortem illius, quem Christum dicitis, defunctorum, una cum animabus impiorum in loco [Col. 0643C] uno demoratae sunt.
PETRUS. Verum profecto est, quod in obscuritate omnes ac tenebris, sed non erant omnes in locis paenalibus, sive suppliciis, nam juxta merita sua retribuebatur singulis, verumtamen omnes in inferno et sub jure erant diaboli. Nullus enim mortuus ab Adam usque ad mortem Christi claustra devitavit inferni, et hoc percipimus ex verbis Moysi, qui cum filios Israel admoneret facere praecepta Domini, et eis praediceret quae inde praemia essent habituri, nihil unquam de beatitudine pollicitus est paradisi. Notum enim jam extunc fuerat omnibus neminem illuc esse intraturum ante mortem Christi.
MOYSES. Non ob hoc opinor quod dixisti de paradiso [Col. 0643D] loqui Moyses distulit, sed agnovit quia magis vel his visibilibus bonis quae summopere exoptabant, ad obediendum Dei praeceptis admonere, vel praesentibus malis laboribusque quos timebant, ab iniquitatibus suis posset absterrere; quam si de futuris suppliciis praediceret, aut coelesti quam nesciebant beatitudine.
PETRUS. Prava est ista tua opinio. Nam si et de duplici praemio, et de duplici cum eis ageret supplicio, tanto magis et ad malum fugiendum, et ad bonum admoneret amplectendum. Praeterea autem si vis ostendam tibi secundum tuam ipsius credulitatem, sanctorum animas in inferno fuisse, et sub diaboli jure, ante Christi mortem
[Col. 0644A] MOYSES. Ego sane nihil desidero nisi veritatem.
PETRUS. In primis itaque quaero a te quo in loco fuerint sanctorum animae, cum eas in inferno credas non fuisse.
MOYSES. In coelo utique fuere.
PETRUS. De hoc etiam, quaeso, responde, si unquam vel legeris vel audieris, quousque altius potestas eorum, qui in necromantica arte operantur, possit ascendere.
MOYSES. Usque ad firmamentum tantummodo.
PETRUS. Et potest illud aliquatenus transire?
MOYSES. Mirum est quod quaeris, cum non solum a sapientibus, sed et a vetulis in proverbio dictum esse audieris, tantum habes in hoc, quantum habet diabolus in coelis.
[Col. 0644B] PETRUS. Nunc igitur volo dicas quemadmodum credas factum quod in libro legitur primo Regum (cap. XXVIII) , Samuelem scilicet per mulierem quae pythonem habebat suscitatum, verumne enim fuit sive fantasticum?
MOYSES. Multis modis profecto verum ostenditur, uno quidem quod inde patenter loquitur, qualiter scilicet de terra ascenderit, qualis forma ejus, aetas, vestimentumque fuerit, et quomodo ex parte Dei omnia quae Saul quaesivit, veraciter ipse responderit, et quidquid dixit, falsum inde quidquam non fuit, alio vero, quod Saul in potestate mulieris esse sciret, quod Samuelem suscitare posset, utique eum suscitari non rogaret, tertio autem, quod doctores nostri Deum Sauli peccatum suum in morte sua [Col. 0644C] asserunt condonasse, ex ipsius Samuelis ad Saulem sermone. Ex hoc enim quod dicit: Cras autem tu et filii tui mecum eritis (ibid.) , comprobant Saulem cum Samuele in locum devenisse quietis.
PETRUS. Veramne an falsum fuerit, diutius disputare non placet. Sed si ita est, ut asseris, qualis per artem necromanticam potuit suscitari, si in coelo esset? Quod si in coelo non erat, procul dubio sub diaboli jure, et in inferno quiescebat.
MOYSES. Bene mihi insidiatus es, et bene me vicisti, satisque huc usque ostensum est, qualiter devenerit homo in manum diaboli. Sequitur ergo ut explanes, cur inde eum Deus eduxerit, cum decidere perpessus sit.
[Col. 0644D] PETRUS. Damnato igitur genere humano ex serpentis consilio, et primi parentis Adae peccato, damnato, inquam, ac duplici, ut diximus, morte multato, quoniam fuerunt multi sancti viri, qui nullo commisso suo in laqueum deciderant diaboli, nisi illo veteri peccato ac quasi jam naturali, intuitus hoc generis Conditor humani, pietate motus ac misericordia, eos inde voluit liberari.
MOYSES. Et cum, ut asseris, super eos fuerit pietate commotus, quare eos ibidem tandiu detineri est passus, videlicet ad illius quem Christum apellatis tempus.
PETRUS. Non hoc sane justitia aliqua, sed sola fecit pietate sua, ac simplici bonitate, et simplex [Col. 0645A] quidem bonitas, ut in nostrae collocutionis exordio diximus, nec mensuram nec terminum debet habere.
MOYSES. Et quare, ut supra dixi, cum eos redimi voluit sub hoc potestate non fecit, imo Verbum suum incarnari ac pati maluit.
PETRUS. Quod hoc modo eos eripuit, sapientia profecto perfectissima fuit, sicut in aliis suis invenitur operibus priscis. Cum enim quondam, ut ipse nosti, populum suum Israel de Aegyptiaca captivitate pararet educere, Aegyptiorumque primogenita maligno spiritu vellet occidere, suos incolumes servare, agnum vel haedum ipsos per domos singulas praecepit immolare, ostia domorum inficere (Exod. XII) , ut veniens malignus spiritus domum illo transiret [Col. 0645B] infectam sanguine. Sed cum vellet eos ita custodire, nonne poterat absque hoc opere?
MOYSES. Poterat utique.
PETRUS. Quid ergo indiguit hujusmodi liberatione?
MOYSES. Sapientia sane ejus est, causam aliquam rebus singulis attribuere, per quam eas ad effectum velit producere, sicut per agni vel haedi sacrificium ab illa morte voluit eos redimere, causas autem rerum illas non possumus omnes percipere.
PETRUS. Arcana namque Dei adeo profunda sunt et inscrutabilia, quod ea nullus potest penetrare. Quare ergo quaerendo miraris cur Verbum suum incarnari Dominus ac mori pro redemptione miserit hominis?
[Col. 0645C] MOYSES. Et cur eos non redemit ab illo Adae peccato animalis cujuslibet immolatione, sicut in lege praeceptum est (Levit. IV; Num. V) , pro peccato sacrificari de aliqua pecude?
PETRUS. Stultissime omnium, ubi tot pecudes posset invenire? Quot enim fuerunt homines ab ipsius mundi origine, et, et futuri erant usque in ipsius consummatione, tot utique pecudes immolari fuisset necesse. Praeter hoc etiam peccatum illud quod et corpus occuparat et animam, rationabiliter deleri non poterat, nisi per sacrificium quod et corpus haberet et animam.
MOYSES. Cum igitur illud per sacrificium tale redimi voluit, quare illud sacrificium de propheta [Col. 0645D] aliquo vel quolibet alio viro sancto fieri non potuit, quin potius Verbum suum carnem suscipere ac mortem subire promisit?
PETRUS. Quia hominem illum qui pro tanto ac tali peccato redimendo occumberet, ab omni esse delicto immunem necesse fuisset. Si enim non peccata propria morte sua redimere indigeret, hoc vero in aliquo qui tantum esset homo reperiri non posset. Natura enim corporis a peccato sibi cavere non sustinet, testante Deo in Genesi, et dicente, quia insidet mens hominis diligenter ad nequitias a juventute (Gen. VIII) . Dicit quoque et Salomon in Ecclesiaste: Non est homo in terra qui faciat bonum, et non peccet (Eccle. VII) . Ratio igitur et Dei sapientia fuit, ut Verbum suum corpus humanum acciperet, [Col. 0646A] quod totius contagionis et peccati expers servaret, quatenus ipsum ita mundum et ab omni vitio purum, illud generale delictum redimere posset, et ipsum ab eo qui rerum est principium assumptum, primum omnium peccatum deleret, quin et ut sine carnali patre progenitum, commissum ejus qui sine patre factus est auferret. Praeterea ut Deus eos qui cum morte filii sui a diaboli laqueo liberati essent, propria deinceps iniquitate in ipsum recidissent, in die judicii rationabiliter damnaret.
MOYSES. Cum illum quem Christum dicitis pro redemptione humana voluntate spontanea occubuisse asseratis, cur ejus interfectores condemnatis, et cum tantum voluntatem ejus complessent, peccati reos astruitis?
[Col. 0646B] PETRUS. Si ea utique intentione fecissent, scilicet, ut voluntatem ejus complerent, et ipsius morte, de diaboli potestate exituros fore se crederent, nullum procul dubio peccatum incurrerent. Quia vero eum negaverunt, et ex invidia occiderunt, ideo et tanti hujus sceleris rei sunt, et nec in praesenti saeculo, nec in futuro, miseriam ac tribulationem exibunt, quandiu in hac sua nequitia permanebunt. Quod autem et rei et merito sint condemnati, per simile ostendam tibi, et tu etiam ipse rectum esse judicabis.
MOYSES. Ego sane cum audiero, si rectum est, rectum judicabo.
PETRUS. Habebat igitur homo quidam navim unam, et erat voluntas ejus comburere illam, ut et [Col. 0646C] clavos seorsum haberet, et sibi de lignis carbonem faceret. Hoc autem eo cogitante, quidam inimicus ejus noctu ad navem venit, et nescius voluntatis hujus, odio eam combussit. Mane autem facto, homo praedictus ut volebat clavos quidem navis suae in parte una, in alia vero carbonem invenit. Item aliud: Erat domus quaedam lapidea viro cuidam, quam cum destruere vellet, ut de lapidibus aliud quoddam aedificium faceret, forte quidam hostis ejus ita die quadam dejecit, quod nec super lapidem lapis remansit, et hoc non pro illius quam nesciebat voluntate complenda, sed per odium fecit. Vir autem praedictus, cum ad domum suam die altera venisset, quod facere cogitabat et volebat, effectum [Col. 0646D] reperit. Cum vero nec ille qui navim combussit, nec ille qui domum dejecit pro voluntate hostis sui complenda, sed ex odio invidiaque fecerit, quid de eis judicabis?
MOYSES. Ego sane et eos reos esse judico, et puniendos.
PETRUS. Eadem ergo ratione rei sunt atque judicandi, qui Christum non pro ejus voluntate complenda, sed odii occiderunt invidiaeque veneno.
MOYSES. Procul dubio rei essent, si hoc modo quo dicis fecissent. Nequaquam vero sic fecerunt, imo usto eum judicio occiderunt.
PETRUS. Et quam ei culpam imputarunt, quia eum morti addixerunt.
MOYSES. Quia et magus fuit, et per artem magicam [Col. 0647A] filios Israel in errorem misit, et praeter hoc Filium Dei se vocavit.
PETRUS. Non est mirum, si haec et alia de eo dixerunt mendacia, licet ad redimendum eos ipse advenerit. Hoc namque de eis Osee prophetavit: Vae eis quoniam recesserunt a me. Vastabuntur, quia praevaricati sunt in me. Et ego redemi eos, et ipsi locuti sunt contra me mendacia (Ose. VII) . Praeterea tamen ubi tantum artis magicae addiscere potuit, ut per eam in vinum aquam converterit (Joan. II) : de quinque panibus, hominum millia quinque refecerit (Joan. VI) , leprosos (Luc. XVIII) , hydropicosque sanaverit (Luc. XIV) , claudis gressum, surdis auditum, mutis verbum (Matth. IX) , caecis quoque visum reddiderit, et, quod majus omnibus est, mortuos [Col. 0647B] suscitaverit (Marc. VII; Joan. XI; Luc. VII) , aliaque quae omnia enumerare longum est, miracula fecerit?
MOYSES. Dicunt sane doctores nostri quod in Aegypto eam addidicit.
PETRUS. Ex verbis igitur tuis in Aegypto tunc temporis fuisse comprobantur, qui opera eadem et ipsi operarentur.
MOYSES. Potest esse.
PETRUS. Quare ergo opera eorum divulgata et audita non sunt, quemadmodum et ejus fuerunt? Quare etiam sapientes Aegypti doctrinam ejus ac legem susciperent, si eum magum esse agnoscerent?
MOYSES. De hoc tibi certe nescio ego respondere. [Col. 0647C] Neque enim de eis audivi, quod in eum unquam crediderint, nec quomodo, aut quando fecerint?
PETRUS. De his modo dimittamus, et opera ejus singula inquiramus, ut an vel per artem magicam, vel per aliam physicam aliquam, an potius per virtutem Dei facta fuerint inquiramus.
MOYSES. Bene dicis. Et ego etiam de minoribus inquirendis multum non curo. Si enim de majoribus ostendetis, quod per virtutem Dei facta sunt, de minoribus non dubitabo.
PETRUS. Sapienter loqueris. Et ego, ut dicis, ita et concedo, quare de quolibet primum inquirito.
MOYSES. Primum omnium mihi, de leprosis qualiter mundati sunt (Matth. VIII; Luc. XVII) , et de caecis qualiter illuminati (Luc. XVIII) , responderi [Col. 0647D] volo.
PETRUS. Scias, quia lepra ullatenus aliter quam vel per medicinam, vel per Dei virtutem curari non potest. Quod si per medicinam, vel per potiones interius, per unctiones purgatur exterius. Cum autem medicinam aliquam operari ab eo homo non viderit, sed eos verbo tantum et in momento curaverit, profecto quod per virtutem Dei factum sit.
MOYSES. Nonne de Firmino mago legimus quod leprosum unum mundaverit?
PETRUS. Falsum sane est quod eum curaverit; ipse vero per magicam artem suam oculos hominum decepit, et quod in re non erat videri effecit. Cujus rei argumentum est. quod aeger post aliquod [Col. 0648A] tempus eamdem aegritudinem recepit, et licet exterius cutem suam, ut alii, mundam aspiceret, nunquam tamen, ut ipse dixit, infirmitatem interius non sensit. Praeterea autem nusquam in tota necromantica legitur quod per eam veraciter leprosus unquam curetur. De caecis autem, de eis qui caeci nascuntur, contradicit physica quod eos illuminare valeat medicina. Assitha vero magus testatur quod, per autem necromanticam, eis veraciter lumen non reddatur.
MOYSES. Esse potest. Sed de mortuis quid dices, cum idem Assitha perhibeat quod eos suscitare et cum eis loqui homo possit, et in libro suo quo fieri valeat modum ostendit, et ex alia parte in libro Regum legatur, ut diximus, qualiter per mulierem [Col. 0648B] pythonissam Samuel suscitatus sit? (I Reg. XXVIII.)
PETRUS. Verum profecto est, quia, sicut dicis, Assitha testatur. Sed inter Dei opus et illud quod per artem magicam fit, in resuscitatione mortuorum, distantia ingens habetur. Mortui enim per magum aliquem suscitati, ultra quam longa est umbra sua ambulare non possunt, sed cum ad ejus finem venerint, in terram mortui recidunt, qui autem per Dei suscitantur virtutem, bibunt ac comedunt, quolibet et quantumlibet incedunt, et, quandiu Dei placitum est, ut caeteri homines vivunt, sicut illi quos et Eliseus et Elias suscitavit et Christus (III Reg. XVII; IV Reg. IV; Luc. VII) .
MOYSES. Cum huc usque satis ostensum sit quod nihil per artem magicam, imo per Dei virtutem, [Col. 0648C] ut prophetae alii, homo ille cuncta patraverit, dicas, volo, cur se non prophetam, sed Dei Filium vocare praesumpserit.
PETRUS. Ideo sane fecit, quia veraciter Filius Dei fuit. Quod cum superius auctoritatibus multis ostenderimus, cum de ipso quod Deus et homo fuerit ageremus (Joan. I) , jam id ulterius probare non indigemus. Quod si etiam velis, in angustam inde disputationem veniamus, et ego tibi per rationem ostendam quod, cum se Dei Filium vocavit (Joan. XI) , veritatem locutus fuit.
MOYSES. Placet.
PETRUS. Qui itaque per virtutem operatur Dei, potestne quidquam absque ipsius Dei voluntate operari?
[Col. 0648D] MOYSES. Necesse est, mihi videtur, quod qui per virtutem Dei facit aliquid, nullatenus nisi voluntate ejusdem Dei illud operetur.
PETRUS. Et qui per virtutem Dei, et ejus operatur voluntatem, nunquid non sequitur, quod Dei amicus, et fidelis ejus sit servus?
MOYSES. Utique sequitur. Nam hoc legendo invenimus, quod sancti prophetae, qui miracula quondam fecerunt, Deo dilecti eique fideles fuerunt, sicut Moyses, Elias, et Eliseus, multique alii, qui in vita sua miracula plura patrarunt (Exod. II, III; III Reg. XVII et XVIII; Eccle. XLVIII; IV Reg. II, IV, V, VI) .
PETRUS. Et qui amicus Dei et fidelis ejus est, de [Col. 0649A] Deo vel ex parte Dei falso quidquam eum non dicere necesse est.
MOYSES. Verum est.
PETRUS. Cum igitur Christus, ut supra probatum est, et per Dei virtutem voluntatemque miracula fecerit, et ex hoc sequatur quod amicus ejus servusque fidelis exstiterit, procul dubio concluditur quod de Deo vel ex parte ejus falso nihil unquam locutus sit. Quod cum ita sit, veraciter ergo Filium Dei se vocavit (Joan. X) .
MOYSES. Ratio est quod dixisti. Sed hoc cum stupore admiror ego vehementi quod cum tempore illo complures fuerint viri, intellectu magno ac sapientia praediti, nequaquam eum talem fuisse perceperint. Quod si agnoverunt, quare fidem ejus doctrinamque [Col. 0649B] respuerunt, et eum crucifigendo, suarum damnationem animarum scienter incurrerunt?
PETRUS. Sane, sicut praediximus, ex invidia hoc fecerunt, quia videlicet per eum dignitatem suam ac famam amittere timuerunt (Joan. XI) . Et huic simile invenimus tempore Jeroboam regis Israel factum esse. Mortuo quippe Salomone, in duo divisum est regnum ejus, Scriptura attestante, obtinuitque partem unam filius ejus Roboam, partem vero alteram servus ejus Jeroboam. Accepto autem Jeroboam cum optimatibus suis consilio, duos aureos fecit vitulos quos populus adoraret, ne, si Hierusalem ad orandum et sacrificandum, ut mos erat, saepius ascenderet, forsan aliquando ibidem remaneret, partique Boboam adhaereret, et ita dignitatem [Col. 0649C] suam Jeroboam amitteret, sicut eadem Scriptura docet, dicens: Dixitque Jeroboam in corde suo: Nunc revertetur regnum ad domum David, si ascenderit populus iste ut faciat sacrificia in domo Domini in Hierusalem, et convertetur cor populi hujus ad Dominum suum Roboam regem Juda, interficientque me et revertentur ad eum. Et cogitato consilio, fecit duos vitulos aureos, et dixit eis: Nolite ultra ascendere Hierusalem. Ecce dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti (III Reg. XII) . Cum autem et ipse Jeroboam, et proceres sui, sapientia multa essent praediti, tum per Salomonem qui praecesserat, qui omnium et praecedentium et sequentium se, teste Scriptura, sapientissimus fuerat (III Reg. IV) , tum per pacem ipsius tempore Salomonis magna exstiterat, quae ad discendum sapientiam, opportunitatem magna praestat, patet profecto, quia, sicut diximus, per invidiam et timorem regni sui admittendi hoc fecerint. Mirari igitur non debes, si legis doctores et Scribae invidiae veneno Christum occiderint, cum per eum gloriam et dignitatem suam amissuros se esse timuerunt.
MOYSES. Verisimile est quod dicis. Verumtamen adhuc etiam miror vehementer, licet de eodem alibi quaesierim, miror, inquam, cum a Deo secundum quod dicis potens exstiterit, cur se statim non vindicaverit.
PETRUS. Hoc nempe sua magna bonitate fecit et misericordia. Et hoc percepimus nos ex verbis [Col. 0650A] ejus, dum in cruce penderet, dicentis: Pater, dimitte eis, non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII) . Per quod ostenditur ipse eos admodum dilexisse, licet contra eum operarentur inique, ut propheta testatur Zacharias: Et dicetur, inquit, ei: Quid sunt plagae istae, in medio manuum tuarum? Et dicet: His plagatus sum in domo eorum quos diligebam (Zach. XIII) . Sed, o Moyses, si Deo placet, adhuc tempus veniet quo et nepotes patrum suorum nequitiam recognoscent, et eorum peccata condolendo plangent et dolebunt, et ad Dominum convertentur et redibunt, sicut dicit Zacharias propheta: Et effundam super domum David, et super habitatores Hierusalem spiritum gratiae et precum, et aspicient ad me quem confixerunt, et plangent eum planctu [Col. 0650B] quasi unigenitum, et dolebunt super eum, ut doleri solet in morte primogeniti (Zach. XII) . Et det tibi, quaeso, omnipotens Deus, ut tu de illis qui convertentur, sis unus. Amen.
MOYSES. Hucusque satis ostensum est de homine illo quod voluntate spontanea pro genere humano mortem susceperit redimendo. Nunc autem de eo tecum loqui volo, quod, sicut in tuae fidei expositione dixisti, die resurrexit tertio. Et bene quidem esse potuit, cum deitatis plenitudo, ut dicis, in ipso habitaverit (Col. II) , caeterosque mortuos vitae reddiderit, ut seipsum resuscitaverit. Sed hoc modo quaero a te si, postquam resurrexit, Deus et homo [Col. 0650C] ut prius fuerit, necne?
PETRUS. Credo procul dubio quia sic fuit. Cum enim ejus anima a corpore dissoluta ad inferos ut inde bonos eriperet descendit, nunquam ab ea divinitas ipsa recessit. Unde et cum ad corpus remeavit, semper cum ea permansit, quare et tunc et nunc et usque in aeternum et homo et Deus erit.
MOYSES. Satis reor quia sic credas, sed restat adhuc unum de quo mihi volo respondeas. Cum enim non ob aliam causam quam ut filios Adam de diaboli jugo eriperet carnem susceperit, postquam, ut dicis, illud complevit, ut voluit, quare iterum corporis se gravitate impedivit?
PETRUS. Corpus quidem Christi subtile fuit, et ab omni peccato mundissimum (Isai. LIII; I Petr. II) . [Col. 0650D] Neque enim vel primi parentis Adae, vel ex seipso aliquod contraxit peccatum, et cum tale fuerit, nunquid mori debuit, cum et Adam, nonnisi propter peccatum obierit, et praeterea cum in eo deitas habitaverit?
MOYSES. Non.
PETRUS. Cum ergo nullam ob culpam, quam admisisset, imo pro salvandis suis solummodo mortem suscepit, nunquid non merito resuscitari debuit?
MOYSES. Ordo sane rationis sic exigit. Sed cur adeo suscitari festinavit, et non quousque boni qui mortui sunt, alii suscitentur in fine mundi (I Cor. XV; Matth. XXV) , exspectavit?
PETRUS. Alii namque mortui peccata in mundo [Col. 0651A] isto plura commiserunt, quin et pro Adae delicto mortem, poenam scilicet peccati, susceperunt, ideoque quousque Deo placuerit suscitari non poterunt, ille autem nec Adae, nec aliud, ut diximus, peccatum habuit, imo sponte sua, et pro nostra redemptione, die quidem una occubuit, alia vero ad infernum, ut inde bonos educeret, ipse descendit. Cum ergo omnia propter quae venerat jam complesset, nec foret ulterius, ut ita dicam, quod facturus esset, merito die tertia resurrexit. Praeterea etiam Enoch et Elias, quia sancti viri ac digni fuerunt, sicut credimus et nos et vos, adhuc vivunt (Gen. V; IV Reg. II) , et licet in fine mundi morituri, statim tamen propter sanctitatem suam resurrecturi sunt. Quod cum ita sit, corpus Christi quod sanctissimum [Col. 0651B] omnium et a peccato mundissimum fuit, statim ut voluit suscitari non debuit? Ideo etiam eum suscitari necesse fuit, ut sicut per mortem suam descendens ad inferos de jure diaboli mortuos liberavit, ita et per resurrectionem suam de ejusdem diaboli manu, venturos liberaret, quia cum eum resurrexisse audiunt, credunt, et de jugo ipsius ita exeunt.
MOYSES. Ratio est quod dicis. Sed posses tu aliqua prophetarum auctoritate quod suscitari deberet ostendere?
PETRUS. Possum utique. Dicit namque David in psalmo: Dies super dies regis adjicies, annos ejus usque in diem generationis et generationis (Psal. LX) . [Col. 0651C] De quo etiam rege ista nisi de Christo dici potuit prophetia? Per dies quippe regis, definitum tempus quo ante passionem Christus in mundo vixit, notari Propheta voluit; per dies autem quos super dies regis adjiciendos esse dixit, quos et sine determinatione posuit, tempus post ejus resurrectionem intellexit, quod et fine cariturum esse signavit, cum addidit, annos ejus usque in diem generationis et generationis. In Isaia quoque legitur: Nunc consurgam, dicit Dominus, nunc exaltabor, nunc sublevabor (Isa. XXXIII) . Et hic tria Dominus intelligi voluit. Quod etiam ait: Nunc consurgam, de resurrectione sui corporis, de morte dixit, quod autem sequitur: Nunc exaltabor, de ascensu suo in coelum intulit, tertium vero, quod est: Nunc sublevabor, de exaltatione [Col. 0651D] et gloria in se credentium addidit.
MOYSES. Quandoquidem de ascensione mentionem fecisti, et ego jamdudum de hoc quaerere disposui, nunc de eo, si placet, qualiter factum credas mihi postulo responderi. Prohibet namque ratio ponderosam rem super levem vel ascendere vel sustineri.
PETRUS. Fides profecto mea est quod in coelum ascenderit, credo etiam quia suae virtus omnipotentiae tanta sit quod quocunque modo factum fuerit, possibile fuit esse ut placuit. Quod si inde cum fideli aliquo agerem, aliud sane non responderem. Quia vero tu incredulus es, et nil nisi grossum quid, et quod quasi palpari possit intelligis, ideo aliquantulum [Col. 0652A] grossius tibi respondebo, et quia per hoc boni aliquid crediturum te esse desidero.
MOYSES. Ut sic facias expostulo.
PETRUS. Nosti itaque quod anser et gallina, passer et alauda de quatuor elementis omnes facti sunt, et alas habent?
MOYSES. Utique novi.
PETRUS. Dic ergo passer et alauda cur adeo sursum volando ascendunt, anser autem et gallina similiter facere non possunt?
MOYSES. Quia et illi sunt parvi corporis, et ideo leviores, et isti majores, et propter hoc ponderosiores.
PETRUS. Si ex quantitate levitas provenit, quare vultur vel aquila cum omnibus his major sit, sublimius [Col. 0652B] omnibus volando conscendit?
MOYSES. Quia de elementis subtilius compositum est corpus.
PETRUS. Et licet leve sit et subtile, quid est quod corpus illud sursum facit condescendere?
MOYSES. Procul dubio spiritus, sine quo non solum non volare, sed nec moveri posset ullatenus.
PETRUS. Cum igitur Christi corpus post resurrectionem levissimum et subtilissimum fuerit, quippe cum in morte omnem ponderositatem et spissitudinem amiserit, cujus rei argumentum est quod ulterius nec cibo nec potu indiguit; cum, inquam, tale fuerit, et spiritum, id est animam secum habuerit, et praeterea deitatem, quae omnibus carnis spiritibus Moyse attestante dominatur et praecellit, nunquid [Col. 0652C] non in coelum, cum placuit, ascendere potuit? Item de Elia, cujus corpus nullam per mortem subtilitatem suscepit, et tamen coram discipulo suo Eliseo in altum ascendit, quomodo credis rationabiliter et secundum physicam factum fuit?
MOYSES. Elias sane multum jejunavit, et parum comedit, unde et corpus suum levitatem et subtilitatem tantam accepit, quod usque in aerem conscendere potuit, ubi etiam et angeli eum acceperunt, et quo Deo placuit deportaverunt (IV Reg. II, IV) .
PETRUS. Cum ergo corpus Christi et per mortem subtile factum sit, et per hoc quod post resurrectionem necessitate aliqua nec manducavit nec bibit, [Col. 0652D] quin et deitatis plenitudinem, quae super angelos est in se habuerit, cur, sicut diximus, conscendere in coelum nequivit? Sed et ratio est quod ascenderit. Si enim locum, in quo Moyses stabat cum sibi in rubo apparuit Dominus propter vicinitatem suam horae unius sanctum Dominus appellat et propter ejus sanctitatem Moysi imperat, ut sua calceamenta solvat, dicens: Solve calceamentum de pedibus tuis; locus enim in quo stas terra sancta est (Exod. III) , corpus Christi in quo divinitatis plenitudo non momentaneo, sed perenniter habitavit, nunquid in sordibus mundi hujus post resurrectionem remanere debuit? Imo justa, ut diximus, ratione, eum deseruit, sursumque in coelum conscendit.
MOYSES. Aperta quidem ratione hoc probasti, et [Col. 0653A] bona similia induxisti. Sed poterit aliqua de ascensu ejus in prophetis auctoritas inveniri?
PETRUS. Poterit utique. In Genesi namque legimus Dominum super hoc locutum fuisse ad Abraham, licet occulte. Scriptum enim est: Et produxit illum foras, et dixit illi: Aspice in coelum et numera stellas, si poteris dinumerare illas. Et dixit: Sic erit semen tuum. Et credidit Abraham Deo, et aestimatum est illi ad justitiam (Gen. XV) . Sed die, o Moyses, quid est quod ait, produxit illum foras? Quare enim hoc fecit? Nunquid intus ut foris Abraham non sciebat, quod stellas numerare non poterat? Vel nunquid Deus si vellet intus ei ut foris quod dixit dicere non valeret? Item, cum ait, sic erit semen tuum, quare non dixit, faciam semen tuum sicut [Col. 0653B] stellas coeli, si potest quis dinumerare stellas coeli, et semen tuum dinumerabitur, quemadmodum et alibi dicit: Faciam semen tuum tanquam arenam maris, si potest quis dinumerare arenam maris, et semen tuum dinumerabitur?
MOYSES. In hoc certe aliud nescio, nisi quia sic dicere placuit Deo.
PETRUS. Sermonem quippe volo totum intelligas, et quod verbum aliquod temere Scriptura non posuit scias. Quod itaque scriptum est, produxit illum foras, duabus de causis a Domino factum est. Una quidem, ut ei coeli locum ostenderet, quod per hoc designatur, quod est aspice coelum (Gen. V) . Altera vero ut stellarum multitudinem, et hoc est quod dicit, [Col. 0653C] numera stellas, si poteris dinumerare illas. Quod autem sequitur: sic erit semen tuum, in Hebraico quidem ponitur tale verbum quod in Latino et huc reddit et sic, eo scilicet quod et locum et similitudinem significat. Si enim tale ponere vellet, quod locum tantummodo significaret, ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570653A.bmp)
[Hebrew Text] , henna, utique diceret: si vero tale quod solum sic redderet, ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570653B.bmp)
[Hebrew Text] , cacha, posuisset. Per hoc igitur quod ibi ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570653C.bmp)
[Hebrew Text] , eo posuit, notari voluit et locum, in quo futurum erat Abrahae semen, Christus videlicet post suam ascensionem, et ipsius seminis multitudinem.
MOYSES. Illud scio ego quod co Hebraice, Latine sic reddat, sed nusquam puto locum significat.
PETRUS. Facit utique: In Exodo namque legitur [Col. 0653D] de Moyse quod vidit virum Aegyptium percutientem quemdam de Hebraeis fratribus suis. Cumque circumspexisset huc atque illuc, nullumque adesse vidisset, percussum Aegyptium abscondit sabulo (Exod. II) . Ubi enim huc atque illuc ponitur, in Hebraico quidem invenies co et co. Sed ad hujus sententiae confirmationem sequitur in eodem: Credidit Abraham Deo, et aestimatum est illi ad justitiam (Gen. XV) . Quare enim in hac promissione credidit Abraham Deo plus quam in aliis promissionibus quae sibi factae sunt a Deo?
MOYSES. In omnibus profecto credidit, qui incredulus nunquam fuit.
PETRUS. Et quare in singulis promissionibus non dicit Scriptura quia credidit Deo, sicut hic; vel cum [Col. 0654A] semper credulus fuerit, cur sicut in aliis super hoc tacuit, similiter non tacuit et hic?
MOYSES. Nescio, sed sic dicit.
PETRUS. Nunquid non supra diximus, quod verbum aliquod temere Scriptura non posuit?
MOYSES. Dic ergo tu, quare hoc dixerit.
PETRUS. Profecto quia contra usum erat et incredibilis illa promissio, de ascensu seminis sui in coelum, ideo additur ad ostendendam ejus sanctitatem: Credidit Abraham Deo. Quia vero, cum non foret mirum si dubitaret, non tamen dubitavit, sed credidit, ideo sequitur, et aestimatum est illi ad justitiam. Sed et David in psalmo de Christi ascensu loquitur, cum refert quod de semine suo a Domino promittitur: Semen, inquit, ejus in aeternum manebit, [Col. 0654B] et thronus ejus sicut sol in conspectu meo, et sicut luna perfecta in aeternum, et testis in coelo fidelis semper (Psal. LXXXVIII) . Haec autem promissio fuitne facta propter aliquem de semine David praeter Christum, an de Christo solum?
MOYSES. Cum mihi nullum surgat proficuum ex contradicendo, revera propter Christum factam fuisse non abnego. Inde enim argumentum est quod promissionem illam, quae David a Domino facta est, de semine suo alio quam de Christo comitatur semper conditio, sicut in libro Regum invenimus tertio, quod David, cum jam appropinquarent dies mortis suae, castigans Salomonem filium, inquit ad eum: Confortare et esto vir, etc., statimque causam cur eum castigaret, adjunxit, dicens: Si custodierint filii [Col. 0654C] tui viam meam, et ambulaverint coram me in veritate in toto corde suo, et in omni anima sua, non auferetur tibi vir de solio Israel (III Reg. II) . Promissio autem illa, quae sibi de Christo est facta, etsi filii tui peccarent utique punirentur, sed tamen promittitur esse complenda, sicut in eodem legitur psalmo: Si autem dereliquerint filii ejus legem meam, et in judiciis meis non ambulaverint, si justitias meas profanaverint, et mandata mea non custodierint, visitabo in virga iniquitates eorum, et in verberibus peccata eorum; misericordiam autem meam non dispergam ab eo, et quae procedunt de labiis meis, non faciam irrita (Psal. LXXXVIII) .
PETRUS. Bene dixisti, et bene Scripturas intelligere [Col. 0654D] te demonstrasti, et contrarium nullum posuisti. Sed Christus quomodo in aeternum manebit, nisi Deus erit, et thronus ejus sicut sol vel luna in conspectu Domini erit, et ipse testis in coelo fidelis semper, nisi in coelo sit? Christum itaque Psalmista in coelum fore ascensurum designavit. Hoc autem facere quisquam ut credimus non posset, nisi et Deus et homo esset.
MOYSES. Sermonis profecto mihi videtur sic exigit ordo.
PETRUS. Item David alibi in psalmo de eodem: Exsurge, gloria mea, exsurge, psalterium et cithara, exsurgam diluculo. Exaltare super coelos, Deus, et super omnem terram gloria tua (Psal. LVI) . Hic quippe David et Christi resurrectionem insinuat, et ascensionem, [Col. 0655A] et quaedam alia. Quod enim ait: Exsurge, gloria mea, Christi resurrectionem designat. Ac si diceret: Exsurget de morte Christus qui est gloria mea. Illud autem quod est: Exsurge, psalterium et cithara, propter gaudium intulit, et laetitiam quae ex Christi resurrectione fuerant proventura, quae bene per psalterium designantur, et citharam, cum tempore prosperitatis et laetitiae hujusmodi exerceantur instrumenta. Ac si diceret: Christo resurgente, omne cum eo gaudium exsurget atque laetitia. Per tertium vero quod est: Exsurgam diluculo, ubi supplendum est in diluculo, notatur quia ipse David de tenebris inferni eripiendus erat resurgente Christo. Sic namque hic per diluculum intelligimus lucem, sicut multis in locis per nomen quod est vesper, tenebras [Col. 0655B] intelligere solemus et noctem. Ac si aperte diceret: Christo resurgente, exsurgam et ego de tenebris cum eo in gloria et magna luce. Quartum autem quod dixit: Exaltare super coelos, Deus, et super omnem terram gloria tua, de exaltatione et ascensu Christi in coelum addidit, de quo ascensu per totum sibi mundum provenire debebat gloria. Quasi diceret: Exaltaberis super coelos et ascendes, et inde tibi per totam terram accumulabitur gloria. Quod vero dixit, Deus, necessario de Christo intelligimus, qui et homo fuit et Deus. Purus enim Deus cum nec de loco ad locum moveatur, procul dubio nec descendit, nec ascendit aut exaltatur.
MOYSES. Sufficit, fateor quod de ascensu dixisti. Sed in tuae fidei expositione adhuc unum tetigisti, [Col. 0655C] videlicet quod vivos judicare et mortuos venturus sit in die judicii. Cujus rei nec argumentum nec rationem expostulo. Si enim, ut creditis, et Deus est et homo, satis eum judicem etiam mundi esse concedo. Sed habes tu aliquam de Scriptura auctoritatem super eo?
PETRUS. Utique habeo. Sic namque legimus in Danielis libro: Aspiciebam donec throni positi sunt, et Antiquus dierum sedit (Dan. VII) . Et postea in eodem: Judicium sedit, et libri aperti sunt. Deinde etiam in eadem visione: Aspiciebam ergo, inquit, in visione noctis, et ecce cum nubibus coeli quasi Filius hominis veniebat, et usque ad Antiquum dierum pervenit, in conspectu ejus obtulerunt eum, et dedit ei potestatem, et honorem, et regnum, et omnes populi, [Col. 0655D] tribus et linguae servient ei. Potestas ejus potestas aeterna quae non auferetur, et regnum ejus non corrumpetur (ibid.) . Antiquus quippe dierum qui sedit, Deus Pater est. Per hoc vero quod dixit: Judicium sedit, et libri aperti sunt, judicium designatur, quod in fine mundi est futurum, in quo quasi in libris scripta discutientur merita singulorum (Matth. XXV) . Qui autem cum nubibus coeli veniebat, Christus est, qui recte non Filius hominis absolute, sed quasi Filius hominis dicitur, quia non de patre carnali et matre, imo de virgine et Deo Patre natus est. Per hoc vero quod parato judicio, et apertis libris, Antiquus dierum ei potestatem, et honorem, et regnum dedit, et omnium populorum, tribuum ac linguarum [Col. 0656A] servitutem ipsi promittit, patet profecto, quia judicium omnium in mundi consummatione sibi concessum sit. Per hoc etiam quod est, potestas ejus aeterna quae non auferetur, et regnum ejus quod non corrumpetur, quod tantum ad regnum divinum pertinet, et per illud quod praecedit, quasi Filius homines veniebat, procul dubio innuitur, quod ille cui judicium ac regnum tale dabatur, Christus est, qui et Deus, ut diximus, et homo futurus erat. Concedat autem tibi, amice, Dominus, ut tu in judicio illo eorum qui in parte dextera collocandi sunt (ibid.) , sit unus. Amen.
[Col. 0656B] MOYSES. Hactenus de singulis tuae crudelitatis partibus sufficienter disputatum est, sed in disputationis exordio unum adhuc dixisti, videlicet quod hora baptismatis tui apostolos credidisti de qua credulitate quid sit mihi postulo responderi, utrum scilicet eos bonos et sanctos credas tantummodo viros exstitisse, vel quod praedicarunt verum fuisse, et quod ipsi crediderunt te etiam credere.
PETRUS. Utrumque profecto credo ego, et eos sanctos fuisse, et verum per omnia praedicasse, et quod praedicarunt, operor pro meo posse.
MOYSES. Jam in laqueum decidisti, de quo non poteris expediri. Cum enim in principio de lege quaesissem Moysi, si eam ut ab ipso data est observares, quam transgressus esse videbaris mihi, tu quidem [Col. 0656C] eam te complere, veraciter observare, et per rectissimas ejus semitas recto gressu incedere respondisti. Ille etiam quem Christum dicitis, eam per omnia conservavit, sicut testatur ipse cum dicit: Quia legem non solvere, sed adimplere veni (Matth. V) . Apostoli autem quos te asseris credidisse, eam dissolverunt, et praeceptis ejus alia contraria praeceperunt (Gal. IV) . Quare, cum eorum illud dicis, unum quid et ejus contrarium credere videris.
PETRUS. Apostoli sane veri discipuli Christi fuerunt, et quidquid praedicarunt per Christum utique fecerunt, et legem Moysi non solverunt, sed adimplerunt
MOYSES. Et quomodo scire poterimus quod per [Col. 0656D] Christum illam praedicarunt, cum notum sit quod nullam nisi post mortem ejus praedicationem fecerunt?
PETRUS. Quomodo autem inde possemus dubitare, cum sciamus eos nihil aliud quam Christum et praecepta ejus praedicasse? Quod enim et eum et ejus praecepta praedicarunt, argumentum est quod ipsi ut ejus fidem dilatarent, diversas et longinquas terras nudipedes petierunt, sitim, famem, nuditatem, frigus simul et calorem, angustiam et laborem, flagra et occisionem ob ejus confessionem fere omnes pertulerunt. Nam quomodo haec pro eo potuissent sustinere, et praeceptis ejus contrarii vel inobedientes existere?
MOYSES. Si, ut dicis, nec a Christo dissenserunt [Col. 0657A] apostoli, nec Christus in aliquo a lege Moysi, cur ergo Moysi contrarii fuerunt apostoli?
PETRUS. Et in quo invenientur contrarii?
MOYSES. In cunctis.
PETRUS. Nimium dixisti. Ipsi enim jejunium, eleemosynam ac misericordiam praedicarunt, Deum super omnia et proximum ut se diligi praeceperunt, homicidia, fornicationes, furta, testimonia falsa, invidiam, et alia vitia quae ratio abhorret, et Moyses prohibet, ipsi etiam prohibuerunt (Ephes. V; Rom. VI) . Quomodo ergo dicis quia Moysi in cunctis contrarii fuerunt?
MOYSES. Si in supradictis Moysi consenserunt, quare in quibusdam aliis ab eodem discordarunt?
[Col. 0657B] PETRUS. In quibus?
MOYSES. Primum est quod circumcisionem, quam et Abrahae et Moysi Deus praecepit, et Christus etiam quem dicitis circumcisus fuit, apostoli postposuerunt, quin et fieri prohibuerunt (Gal. V) .
PETRUS. Prius de hac circumcisione quare et ad quam utilitatem praecepta sit intueri debemus, et tunc justum an injustum sit quod apostoli fecerunt, melius agnoscemus.
MOYSES. Placet.
PETRUS. Dic tu ergo, circumcisio illa quam utilitatem credis poterat afferre, vel quare fieri praecepta est octava die? (Gen. XVII; Levit. XII.)
MOYSES. De octava profecto die causam nullam nisi placitum Dei scio. Utilitatem autem afferebat, [Col. 0657C] quia salvationis erat occasio.
PETRUS. Ex verbis igitur tuis perpenditur quod quilibet quavis die circumcisus sit salvabitur, et ita incassum et absque proficuo die octava fieri jubetur. Sed et aliud quaerere placet. Circumcisio illa utrum alia re ad salvationem indiget, vel ipsa sola salvatione conferre valet?
MOYSES. Alia utique indiget, quia ad salvationem perfectam, praeter circumcisionem, legem Moysi compleri oportet, et modum quo fiat potes audire, si placet. Si enim quis et circumcisus fuerit, et legem totam fideliter custodierit, procul dubio salvus erit. Si vero circumcisus erit, et legem in quibusdam non observare praesumpserit, supplicia quidem pro [Col. 0657D] transgressione sustinebit, sed inde tamen ad salvationem transibit. Quod si totam legem servaverit, circumcisus autem non fuerit, per nulla, quae patiatur supplicia salvari ullatenus poterit.
PETRUS. Unde vobis hujusmodi credulitas venit, cum nec Abrahae nec Moysi Deus illud unquam promiserit, nec propheta ullus hoc unquam dixerit?
MOYSES. Nos illud quippe intelligimus ex verbis quae ad Abraham dicit Dominus: Masculus, inquit, qui non circumcidetur carne praeputii sui, disperiet anima illa de genere suo (Gen. XVII) . Per hoc enim innuitur quod qui circumcisus fuerit non peribit, imo salvabitur.
PETRUS. Secundum hujus auctoritatis tuae explanationem, [Col. 0658A] ille, qui decima septimi mensis die non jejunaverit, licet circumcisus sit, nullam tamen habebit salvationem. Sic enim scriptum est in Levitico: Omnis anima quae afflicta non fuerit die hoc, peribit de populis suis (Lev. XXIII) . Quod, si propter hoc peribit, circumcisio procul dubio non valebit
MOYSES. Hoc certe videtur ratio.
PETRUS. Quid ergo dicis de Adam, Seth, Enoch, Mathusale, Noe et filio ejus Sem, et aliis multis quos nequaquam circumcisos, et tamen fuisse credimus salvatos?
MOYSES. Siquidem, antequam circumcisio praeciperetur, fuerunt, et ideo sine ea salvari potuerunt.
PETRUS. Et quid dices de Job et sociis ejus, qui [Col. 0658B] post circumcisionis praeceptum exstiterunt, et licet incircumcisi tamen salvi fuerunt?
MOYSES. Quippe de gente illa non fuerunt, cui datum erat circumcisionis praeceptum.
PETRUS. Quid itaque praedictos omnes fecit salvos?
MOYSES. Nescio revera, sed puto quia bona fides sua, et quibus utebantur sacrificia.
PETRUS. Quid igitur dicis de Ismael, cui praecepta est circumcisio, lex non, et cujus progenies usque hodie circumciditur? Nunquid enim per circumcisionem illam salvantur? Sed dices quia sic, tunc sola circumcisio confert salutem, absque legis Moysi complemento. Si vero dices non, tibiipsi contrarius eris, cum superius dixeris, circumcisionem causam esse salvationis.
[Col. 0658C] MOYSES. Ratio est quod dicis.
PETRUS. Quid item judicabis de mulieribus Judaicis quae nequeunt circumcidi, et tamen creduntur salvari?
MOYSES. Ideo quidem salvantur, quod de hominibus circumcisis nascuntur.
PETRUS. Quid ergo de Sara et Rebecca, Rachel et Lia, et uxore Moysi Sephora, quae Madianitidis fuit, et Ruth, quae et omnes, ut credimus, salvae sunt, et tamen de Judaeis natae non fuerunt? Si enim salvae futurae non essent, utique viri sui, qui et sancti et prophetae erant, eas pro uxoribus non haberent, aut in eis filios generarent.
MOYSES. De hoc sane tibi dare nescio ego responsum, [Col. 0658D] quod mihi nunquam fuit ostensum. Tu autem mihi, si nosti, circumcisionis pande proficuum.
PETRUS. Circumcisio profecto propter hoc data fuit, ut gens Domini ab aliis gentibus discerni posset et agnosci. Ad cujus etiam gentis majorem discretionem, praeceptum est et aliud, videlicet ne quis de alia tribu duceret uxorem (Num. XXXVI) . Et hoc quidem totum praeceptum est, quia de semine Abrahae et lege Moysi, et tribu Juda, Christus venturus erat, ut videlicet, cum veniret, posset agnosci, quia ipse esset, et ne de alia natione quis surgeret, qui Christum esse se diceret, et sic in errorem mundum dimitteret. Et quod ad gentis discretionem, mandata fuerit circumcisio, non, ut dixisti, ad salvationem duo sane habemus argumenta. Unum quidem quod praeceptum [Col. 0659A] esset, fieri octava die, et non antea propter hoc quod nec ante octavam diem puer a matre separatur, nec formido ulla habetur, quod aliis commisceatur, die autem octava qua de illa pollutione mundari mulier ac lavari praecipitur, priusquam hoc faciat, puer circumciditur, ne remota matre cambiatur, seu alius commisceatur (Lev. XII) . Aliud vero quod quadraginta annis, quibus in deserto filii Israel morati sunt, omnes qui ibidem nati sunt circumcisi non fuerunt, ex quo autem ad terram habitabilem venerunt, ne aliis gentibus miscerentur, statim per Josue a Domino circumcidi jussi sunt, sicut inveniunt qui ipsius Josue librum legunt (Jos. V) . Quod autem circumcisionem, salvationis causam esse dixisti, utique circumcisio tantum causa non fuit [Col. 0659B] ejus rei, imo etiam fides bona, sacrificia atque opera recta, et post datam circumcisionem, et antea, sicut patet in Adam, Seth, Enoch, Mathusale, Noe et Sem, Job et sociis ejus atque Judaicis mulieribus, qui omnes sine circumcisione, fide recta salvati sunt, ac bonis operibus. Quin etiam nullum praedictorum salvationis generum salutem conferebat, nisi eis tantum qui discretionem habentes, Christi credebant adventum, et se salvari posse non credebant, nisi per eum. Cum vero Christus salvator scilicet quem exspectabant advenit, ut Moysi legem compleret, circumcidi se voluit, et ut etiam per hoc patesceret quod de semine Abrahae, et lege Moysi, et tribu Juda, sicut praediximus, venire deberet. Completis ergo omnibus propter quae circumcisio data [Col. 0659C] fuit, jam nemo ulterius circumcisione, quia nec generis aliqua discretione indiguit (Col. III) . Quisquis enim ad legem Christi se conferens, cujuscunque generis ac linguae sit, fidelis tantum esse velit, caeteris Christianis par existit. Praeterea, postquam baptismus venit, cum ipse generalis salvatio virorum ac mulierum sit, jam ultra circumcisio ad salvationem necessaria non fuit. Quoniam igitur modis omnibus ostensum est circumcisionem post Christi adventum necessariam non esse, ideo patenter agnoscere potes, cur eam apostoli nequaquam fieri praecepere.
MOYSES. Et si eam non praeceperunt, quare etiam fieri prohibuerunt?
PETRUS. Ideo utique fecere, ne reputarent homines [Col. 0659D] ut baptismum ita et circumcisionem salvationem conferre, vel circumcisionem, salvationem una cum ipso baptismate, et ita in errorem deciderent, sicut Nestoriani et Jacobitae, qui nullum hominem salvari posse putant, nisi per utrumque, et sicut vosipsi quisquis hodie de externa progenie ad legem vestram voluerit converti, si vir sit primum circumcidi, et postea praecipitis baptizari, si vero femina, tantum baptizari.
MOYSES. Ex istis tuis innuitur sermonibus quod nos non nisi post Christi adventum baptismum fecerimus, quasi ab ipso illum Christo addidicissemus.
PETRUS. Si ab ipso non, a quo ergo addidicistis?
[Col. 0660A] MOYSES. A Moyse.
PETRUS. Falsum est. Et inde duo habemus argumenta, unum, quod cum Dominus Moysi de extraneis praeceptum daret, dicens: Si quis peregrinorum in vestram voluerit transire coloniam, et facere Phase Domini, circumcidetur prius omne masculinum ejus, et tunc rite celebrabit, eritque sicut indigena terrae (Exod. XII) . Utique, si baptismus tunc necessarius esset, ipsum sicut et circumcisionem praeciperet, et cum nec hic ubi praecipue, si verum esset quod dicis, deberet, nec usquam alibi inde mentionem fecerit Moyses, vos illum ab eo addidicisse nullatenus approbare potes. Aliud vero argumentum est, quod doctores vestri, illi quidem qui ante Christum fuerunt nunquam de baptismo illo quidquam locuti [Col. 0660B] sunt, per quod illum a Moyse vos non accepisse ostendunt. Qui vero post Christi adventum fuerunt, baptismum ab ipso didicerunt et ita eum circumcisioni commiscentes, in errorem populum dimiserunt.
MOYSES. De circumcisione quod placet respondisti. Sed quid dices modo de die Sabbati, quem et multis in locis Dominus per Moysen praecepit observari, et per seipsum loquens ad filios Israel de monte Sinai, et cujus observationis praeceptum in tabulis lapideis fuit scriptum ita: Memento, inquit Deus, ut diem Sabbati sanctifices? (Exod. XX; Deut. V.) Et causam subdit in sequentibus, dicens: Sex enim diebus fecit Deus coelum et terram et mare, et omnia [Col. 0660C] quae in eis sunt, et requievit in die septimo. Idcirco benedixit Dominus diem Sabbati, et sanctificavit eum (ibid.) , et praeterea lapidare praecepit, qui non observaverit illum (Num XV) . Apostoli autem eum respuerunt, et diem alium observari praeceperunt.
PETRUS. Sane quod diem illum Dominus observari praecepit, in exordii mundi memoriam, sicut dixisti, et rei cujusdam alterius quae ventura erat signum fecit.
MOYSES. Et quae erat res illa ventura.
PETRUS. Adventus Christi, qui omnia opera sua quae in mundo vivens patravit, sexto die, id est die Veneris complevit, quando pro nobis mortem suscepit. Die autem septimo, id est die Sabbati requievit, [Col. 0660D] quin et omnes qui ante mortem suam in se credentes obierant, secum ab inferni doloribus requiescere fecit. Completo autem illo cujus observatio Sabbati signum fuit, jam illud ultra observari necesse non fuit.
MOYSES. Secundum verba tua, si observatio Sabbati, ejus quam dicis rei signum fuit, completa illa, multo magis observari debuit, tum ob memoriam mundi exordii, tum ob sanctorum requiem a doloribus inferni.
PETRUS. Non est, utique res ut tu reris. Parentes enim vestri, qui ante adventum fuerunt Christi, diem observarunt Sabbati, et ob memoriam, ut dictum est, mundi exordii, et quia eadem die per [Col. 0661A] Christum se requiescere debere credebant, a doloribus inferni. Post resurrectionem vero Christi, quae causa fuit Christianae credulitatis, et credulitas causa salvationis, quamvis ex morte Christi provenerit salvatio omnis, sed absque credulitate nihil contulit utilitatis; post resurrectionem, inquam, Christi jam omnibus in eum credentibus Sabbatum observare necessarium non fuit, imo diem Dominicam, diem scilicet resurrectionis, quae suae salvationis causa exstitit.
MOYSES. Et quare non observaverunt utrumque Sabbatum, videlicet ob memoriam mundi originis, diem vero alteram ob memoriam suae salvationis?
PETRUS. Quod ob memoriam originis mundi [Col. 0661B] Sabbatum diximus observari, profecto observatum est, propter rerum creationem, quae tunc completa fuit, sicut scriptum est: Complevitque Deus die septimo opus suum quod fecerat, et requievit ab omni opere quod patrarat (Gen. I) . Quia vero eadem dies damnationis animarum prima exstitit, et hoc quidem per Adam, qui in praecedentis diei vespere hora, videlicet duodecima, peccavit, quare de gloria in damnationem decidit, postquam per Christi resurrectionem salvatio animarum venit, jam amplius damnationis dies celebrari non debuit, imo illa, quae salvationis exordium fuit. Et hoc per exemplum tibi si placet ostendere possum. Rex enim quidam civitatem quamdam fecit, in qua aedificia pretiosa fundavit, virgulta et vineas circumquaque plantavit, [Col. 0661C] et per mediam illam hac illacque aquarum rivos deduxit, quin et omnium deliciarum fertilem redundantemque patravit, adversus quam rex gentis cujusdam coepit belligerari, unde quotiescunque aliquis de ea exibat paratus erat hostis ille, et insidians eum capiebat, et in tenebrosum carcerem detrudebat. Rex autem ille qui civitatem condiderat, ejus incolis venturum esse tempus promittebat, quo eos de hoste illo liberare decreverat. Nullum autem alium ab eis censum vel remunerationem exigebat, nisi ut diem illum celeberrimum colerent, quo civitas perfecta fuerat, et ob hoc etiam quod eadem die, de hoste praedicto eos liberaturus erat, qui eam diu celebrarunt, sicut rex eis praeceperat. Transacto [Col. 0661D] autem nonnullo temporis spatio, super eos misericordiam atque pietatem habuit, et eos de illa captivatione praesentialiter liberare disposuit, filium igitur suum misit. Qui, devicto hoste, de ejus manu captivos emisit. Liberatis itaque de jugo inimici rex praedictus taliter urbem ordinavit, quod nequaquam amplius illius captivationem inimici formidare oportuit. Sed dic, o Moyses, utra dies potius debuit celebrari, vel illa qua civitas peracta est, sed plebs in manum decidit inimici, vel illa qua taliter ordinata est, quod amplius ab illo hoste non timuit captivari?
MOYSES. Dies procul dubio illa, qua ordinata est ejusmodi.
PETRUS. Eadem sane ratione diem Dominicam [Col. 0662A] debemus nos celebrare, propter resurrectionem Christi, quae, sicut diximus, et credulitatis fuit causa, salvationis praecipuae, quia quicunque ante mortem Christi in ipsum credentes obiere, utique ipso moriente salvati sunt, sed inferni tenebras prius subiere. Qui vero post resurrectionem crediderunt, et per mortem ejus salvantur, et tamen tartara nescierunt. Haec igitur causa est, quare eam apostoli summopere observari praeceperunt, et Sabbatum non, licet Dominus noster Christus ipsum observaverit, sed hoc nequaquam nisi ut legem Moysi compleret, et quia nondum venerat dies resurrectionis quam servaret.
MOYSES. Et quid de Phase dices festivitate, quam praecepit Dominus observare, et in ea agnum immolare, [Col. 0662B] ipsumque cum pane azymo et amaris herbis comedere (Exod. XII) , quod totum apostoli dimisere, et aliud festum praeceperunt, et alio ordine cum Christus (quem dicitis), quoad vixit, nunquam illud, quoad apostoli praeceperunt, voluerit celebrare?
PETRUS. In primis sane, o Moyses, diligenter debemus inspicere ritus, et causas rituum, quibus in Aegypto fieri praeceptum est Phase, et quare postea vice altera praeceptum est in solitudine (Lev. XXIII; Num. XVIII) . Quod cum fecerimus, profecto videbimus utrum post mortem Christi festivitatem Phase celebrare, vel non debeamus.
MOYSES. Placet.
PETRUS. Hi nempe ritus et religiones illius sunt. [Col. 0662C] Decima die mensis est praeceptus agnus vel haedus tolli, et usque in quartam decimam diem servari. Quem etiam masculum esse praeceptum est ac juvenem, et absque infirmitate omni, et illum ab omni multitudine filiorum Israel quarta decima die inter duo vespera immolari, ac de ejus sanguine super utrumque postem et super liminaria domorum poni, et hoc in domibus tantum illis, in quibus debebat manducari, quin et carnes ejus non crudas vel aqua coctas, sed igni tantum assas comedi, integer etiam et totus cum capite et pedibus et intestinis jussus est igni coqui, noctuque et festinanter comedi, et os illius non confringi, et sic cum azymo pane et amaris herbis manducari (Exod. XII)
[Col. 0662D] MOYSES. Profecto ita est ut dixisti.
PETRUS. Dic ergo quibus de causis praecepti sunt ritus isti.
MOYSES. Nescio, sed sic voluit Dominus fieri. De sanguine autem scio, quod super utrumque domorum postem, et super liminaria ideo poni praeceptus est, ut veniens malignus angelus, domum illo infectam sanguine pertransiret.
PETRUS. Nonne tibi saepius supra dixi, quod verbum aliquod temere nunquam exierit ab ore Domini.
MOYSES. Dic tu ergo. Quare observari jussi sunt ritus illi?
PETRUS. Agnus nempe ille Aegypti, atque ritus sui figura et similitudo fuerunt Agni Dei, qui immolandus [Col. 0663A] erat, id est Christi. Sicut enim per agnum illum de manu angeli qui corpora occidebat servati sunt fideles Domini, ita et per Christum credentes in se, de diabolo, qui animas damnabat erant redimendi, et fuit Agnus ille quasi annuntians illum qui venturus erat post se.
MOYSES. De agno quidem quod placet respondisti, sed praedictos ritus agni quomodo poteris applicare ad Christum, quem vocas Agnum Dei?
PETRUS. Nam, sicut agnus ille die mensis decima tolli praeceptus est, et usque in quartam decimam conservari (Exod. XII) , sic et die mensis decima, die scilicet lunae, de observando Christo consilium acceperunt doctores vestri (Joan. XI) . Die siquidem Dominica praecedenti Hierusalem, ut ibi Phase celebraret, [Col. 0663B] Christus venit, quem cum laetitia et pompa magna et honore plebs tota suscepit, unde doctorum invidia ac malevolentia major crevit, et de ipso observando atque occidendo die crastina alter cum altero consilium coepit (Matth. XXI; Joan. XII; Marc. XI; Luc. XIX) . Illud autem consilium usque in quartam decimam diem tectum et celatum fuit. Et sicut agnus ille masculus esse, ac juvenis esse praeceptus est, ac sine infirmitate omni, ita Christus et masculus, et juvenis, et omni infirmitate, id est peccato carens fuit (I Petr. II) . Quod autem hostia illa de ove vel capra accipi praecepta est, et non de vacca, licet de animalibus illis vacca sit de quibus fieri sacrificium in lege praeceptum fuit, propter hoc factum est quod ovis vel capra cum capitur [Col. 0663C] non repugnat sicut vacca facit. Et signum etiam fuit, quod Christus cum captus est non restitit, nec se ut posset defendit. Quod vero ab omni multitudine filiorum Israel jussus est immolari, cum singulariter de uno praeceptum sit, licet non omnes unum, sed unusquisque per domos et familias suum immolarit, designavit quod omnis Judaeorum multitudo Christum occidit. Licet enim non omnis adfuit, omnis tamen assensum praebuit. Quia vero die quarta decima, et inter duo vespera, videndum est quae sint duo diei vespera. Et unum quidem est, cum sol a medio coeli puncto descendere incipit, alterum vero, cum ante noctem ex toto occidit. Et Christus et die quarta decima et inter duo diei ejusdem [Col. 0663D] vespera id est hora nona ut vosipsi creditis expiravit. Possunt autem et per duo vespera, duae vestrae captivitates intelligi, Babylonis videlicet atque Titi. Et Christus inter duo vespera obiit, quia et post Babylonicam, et ante captivitatem Titi. Nam et quod sanguis agni super utrumque postem et super liminaria domorum in signum, scilicet crucis poni praeceptus est, sanguinem designavit Christi qui super crucem effusus est. Et sicut sanguis illius agni, ut diximus, de morte corporis custodivit fideles Domini, ita et fideles suos de interitu animae, sanguis redemit Jesu Christi (Apoc. I) . Sicut etiam sanguis ille domum nullam, nisi illas in quibus comedebatur conservavit, unde et in illis tantum praeceptus est poni, ita et sanguis Christi qui super [Col. 0664A] crucem effusus est nullum salvat, nisi in quo Agnus Dei comeditur, illum videlicet qui ejusdem corpus comedit Christi. Praeterea quemadmodum agnus nocte jussus est manducari, sic est Christus nocturno tempore captus fuit, ne a populo liberari posset aut defendi. Quemadmodum etiam nec crudus nec aqua coctus, sed assus igni, ita et Christus nec sine judicio, nec tamen justo judicio, sed injusto condemnatus fuit, sicut non omnino cruda, nec bene cocta est caro assa igni. Sed et ob eamdem causam festinanter et cum pane azymo praeceptus est manducari. Sicut enim panis azymus nequaquam donec fermentetur pasta exspectatur fieri, imo festinanter sit, ita et in Christo nullam rectitudinem exspectarunt judicii, imo festinanter condemnatus fuit. Per amaras [Col. 0664B] vero herbas cum quibus praeceptus est agnus ille comedi, designatur quod ex illa damnatione injusta, calamitas et amaritudo venit. Quod autem et totus cum capite et pedibus et intestinis mandatus est coqui, et post comestionem os illius non confringi, insinuat quod nec in occisione membrum Christi aliquod caesum est, imo suspensus cum omnibus membris fuit, nec post occisionem os aliquod ejus computrivit, aut quamlibet aliam dissolutionem sustinuit, imo totus et integer resurrexit. Vides igitur quia sicut praedictum est agnus ille Aegypti, atque ritus sui, figura et similitudo agni Dei fuerunt, id est Christi. Quod si ritum aliquem praetermisimus non explanatum, si attente investiges, similiter poteris applicare ad Christum.
[Col. 0664C] MOYSES. Quoniam, Petre, Phase Aegypti, ut placuit, explanasti, volo dicas, si placet, quare vice altera Phase in deserto praeceptum est fieri (Lev. XXIII; Num. XXVIII) .
PETRUS. Nulla sane de causa aut utilitate factum est, nisi ob memoriam Phase Aegyptiaci, et ad nuntiandum illud, quo immolandus erat Christus Agnus Dei. Sed et illud Phase semper, quoad vixit, Christus celebravit, tum ut legem compleret Moysi (Matth. V) , tum quia nondum completi essent ritus illi. Postquam vero per mortem suam totum completum est, jam illud Phase fieri necesse ulterius non est, imo Pascha illud quod ab apostolis nostris ordinatum nobis est. Rectum est enim ut diem [Col. 0664D] salvationis animarum quae coli dignior est commutemus pro die salvationis corporum. Nam et veniente majore laetitia, minor recedit, et oriente sole, stellarum claritas aufugit. Sed et memoriam prioris debemus dimittere pro memoria sequentis, sicut et per Jeremiam prophetam Dominus promisit: Ecce dies venient, inquit, dicit Dominus, et non dicetur amplius: Vivit Dominus, qui eduxit filios Israel de terra Aegypti, sed: Vivit Dominus qui eduxit et adduxit filios Israel de terra aquilonis (Jer. XVI) .
MOYSES. Promissio sane ista Christo adveniente complebitur.
PETRUS. Verum est quod adveniente Christo compleri debuit. Sed cum jam venisse Christum probatum sit, tunc et completa est prophetia quando [Col. 0665A] venit. Quae sic intelligenda est, quia amplius recordari non debemus, quod filios Israel de Aegypto eduxit Dominus, imo de terra aquilonis, id est de inferno, cum per aquilonem intelligatur diabolus, cujus terra et habitatio est infernus, sicut dicit Joel propheta: Et qui ab aquilone est procul faciam a vobis, et expellam eum in terram inviam et desertam, faciem ejus contra mare orientale, et extremum ejus ad mare novissimum, et ascendet fetor ejus, et ascendet putredo ejus, quia superbe egit (Joel. II) . Et ego quidem non curo explanare qualiter per aquilonem diabolum possimus intelligere, nam hoc vestri doctores satis exposuere. Praeterea autem quomodo vos Phase celebrare dicitis, cum nec sacrificium faciatis nec altare, nec sacerdotem, qui illud faciat habeatis? [Col. 0665B] Putatis enim quod propter herbas tantum et azymos, quos manducatis Phase complere possitis? Quin etiam ipsum diem Paschae, quandoque commutatis, et usque in sequentem differtis, quia illud nec die Lunae, nec Mercurii, nec die Veneris unquam celebratis. Quod mihi volo edisseras quare facias.
MOYSES. Nescio aliud, nisi quod nostri doctores sic ordinaverunt illud, et Gamaliel prae omnibus.
PETRUS. Et nosti quare Gamaliel fecit istud?
MOYSES. Non.
PETRUS. Gamaliel quippe vir sanctus et fidelis fuit Christianus (Act. V) . Et quia novit quod die quidem Lunae consilium inierunt Judaei, quo Christus posset condemnari, die autem Mercurii datum fuit argumentum pro traditione Christi, die autem Veneris [Col. 0665C] affixus est cruci, quia, inquam, hoc novit, et diebus illis gaudium aliquod exerceri non voluit, ideo in illis celebrari Phase prohibuit (Exod. XII) , et in sequentem diem differre praecepit. Hoc autem secretum omnibus revelare non voluit.
MOYSES. Postquam Phase festivitatem damnasti, quae caeteras omnes praecedit ac praecellit, et de qua praecipitur, quod qui eam non fecerit peribit, de aliis minoribus frustra jam disputaremus, cum eas posses multo condemnare levius. De jejunio autem decimi diei mensis septimi (Lev. XXIII) mihi postulo responderi, quod ad nostrorum expiationem peccatorum in tantum Dominus praecepit observari, quod eum qui non observaret de generatione sua disperire [Col. 0665D] dixit, et vestri illud postposuerunt apostoli.
PETRUS. Prius volo ut de illo jejunio mihi dicas, utrum ipsum solum alicui ad peccatorum destructionem sufficiat, vel cum illo etiam poenitentia quis indigeat.
MOYSES. Sane absque poenitentia non potest expiatio esse ulla.
PETRUS. Item quaero a te vim illius expiationis in quo eam constare, vel in die jejunii, vel in poenitentia asseris?
MOYSES. In utroque.
PETRUS. Item responde: si quis praetermisso jejunio poenituerit et ita obierit, alius vero jejunando sed non poenitendo mortuus similiter fuerit, uter eorum potius salvari debebit?
[Col. 0666A] MOYSES. Ille procul dubio, qui poenitentiam fecerit.
PETRUS. Ergo possumus affirmare, vim expiationis illius in poenitentia non in jejunio constare, testante Isaia, et dicente: Nunquid hoc est magis jejunium quod elegi. Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes (Isa. LVIII) .
MOYSES. Quid igitur valet jejunium?
PETRUS. Totius est sane boni initium, quod et ad corpus humanum praecipitur debilitandum et a vitiis compescendum.
MOYSES. Secundum verba tua quicunque quolibet die jejunaverit simul et poenituerit, peccatorum remissionem habebit.
PETRUS. Verum est.
MOYSES. Quare igitur Deus diem illius jejunii nominatim [Col. 0666B] praecepit? (Lev. XXIII)
PETRUS. Ut in die determinato omnes convenirent, et jejunantes poenitentiam agerent.
MOYSES. Et quare apostoli vestri hoc totum dimiserunt?
PETRUS. Quia Christus venit, et totam legem complevit, et quadraginta dies jejunavit (Matth. IV; Luc. IV; Marc. I) , ideo apostoli discipuli scilicet sui quadraginta dies in loco unius praeceperunt, quia magis valet jejunium quadraginta dierum quam unius, et poenitentia quadraginta dierum magis proficit quam unius.
MOYSES. De jejunio, sicut placuit, respondisti. Sed quid dices de sacrificiis quae de bove, capra et ove Dominus praecepit fieri, quod apostoli vestri praetermiserunt, [Col. 0666C] ac de pane tantum et vino sacrificium fieri praeceperunt.
PETRUS. Omnia sacrificia quae in lege Moysi fieri praecepta et ordinata sunt, nihil nisi figura et significatio sacrificii praecipui quod venturum erat fuerunt, et ut gentes sacrificiis se assuefacerent et per illa agnosceretur quod, sicut ipsa consuetudinaria ista abluunt peccata, ita per maximum sacrificium maximum posset deleri peccatum. Ut autem Christus, Sanctus scilicet sanctorum (Dan. IX) , et praecipuum sacrificium venit, ac pro nostra redemptione immolatus fuit, jam illa antiqua fieri sacrificia necessarium non fuit. Postquam itaque ipse Christus venit, jam illo utimur sacrificio, pane scilicet et vino, quod [Col. 0666D] nobis ordinarunt apostoli, imo Christus ipse dedit (Matth. XXVI; Marc. XIV; Luc. XXII; I Cor. XI) . Et hoc sacrificium simile est sacrificio illi quod in lege Moyses praecipiens, sacrificium toda, id est laudis appellavit (Exod. XXV; Lev. II, VII, XXIV; Num. XXVIII) , et quod de pane tantum et vino in hujus nostri figuram praecepit. Quod et David venturum esse praenoscens, et prae illo caetera omnia contemnens, inquit in psalmo: Nunquid manducabo carnes taurorum, aut sanguinem hircorum potabo. Immola Deo sacrificium laudis (Psal. XLIX) . Per hoc enim insinuavit caetera sacrificia omnia esse postponenda et illud sacrificium quod laudis vocabatur fore faciendum. Et hoc quidem sacrificium nostrum, laudis est. Illud enim faciendo. Deum laudamus de beneficio [Col. 0667A] quod nobis fecit, per filium suum Jesum nos salvando.
MOYSES. Et quid de carnibus illis, dices, quas et in lege Moyses manducari prohibuit (Lev. XI) , et Christus etiam vester non manducavit, apostoli autem non solum eas manducari non prohibuerunt, imo etiam ipsi comederunt?
PETRUS. Cum omnia quae Deus fecit bona sint, testante Scriptura et dicente: Quia vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona (Gen. I) . Et Noe ac filiis ejus dicat Deus: Omne quod movetur et vivit, erit vobis in cibum, quasi olera virentia tradidi vobis omnia (Gen. IX) , cum et Abraham et Isaac et reliqui patriarchae, omnia quae volebant comederint usque ad Moysen, et Moyses etiam antequam suscepisset [Col. 0667B] legem, cur ergo in lege prohibitae sunt carnes manducari?
MOYSES. Quoniam in mundi exordio quasi silvestres erant adhuc homines et bestiales, nullatenus tam cito possent admoneri ab obediendum praeceptis Dei. Quod Dei comperiens sapientia, nequaquam simul omnia eis voluit dare praecepta, imo paulatim unum dedit Adae, videlicet ne de fructu quem prohibuerat praesumeret comedere (Gen. II) , aliud vero Noe, scilicet carnem cum sanguine non manducare, et homicidium non perpetrare (Gen. IX) , sacrificia autem et circumcisionem praecepit Abrahae (Gen. XVII) . Cum autem Moyses venit, et Deus filios Israel secum adjungere, et ab aliis gentibus discernere voluit, praecepta eis sua praecepit, ut placuit, et carnes immundas [Col. 0667C] ne inquinarentur in illis eis prohibuit, quin et eis inter mundas et immundas, signum discretionis dedit (Lev. XI) .
PETRUS. Et haec immunditia quam de carnibus dixisti, est ipsa corpus, vel res quae accidat corpori?
MOYSES. Neutrum, imo est res quaedam spiritualis, qua in corpus descendit, nec ei tamen incrementum, vel detrimentum attribuit, sed tale quid prohibet, quod ei nunquam antea prohibitum fuit, et hoc modis quatuor corpori se adjungit, uno quidem, quando corpori adhaeret, ab ipsius creatione, nec ab eo in aeternum secedit, veluti cum de patre et matre haereditarie provenit, ut in porco videmus et aliis carnibus prohibitis. Secundo, cum ei cum quo [Col. 0667D] non fuerat adjungitur, sed postea non separatur, ut in mortuis ac leprosis videtur. Tertio, cum aliqua de causa superveniente corpori adhibetur, et postea alia operis causa sejungitur, sicut illi qui mortuum tangunt immundi sunt, donec cineris conspersione mundi fiant (Num. XIX) . Quarto autem, cum aliqua de causa corpori se adjungit, ac sine opere ullo recedit, ut illi qui morticinium aliquod contrectarint tota die sordidi, sole vero occidente absque purgatione aliqua mundi sunt (Lev. XI) , quia autem carnes illae immundae fuerunt, ideo et a Moyse prohibitae sunt, videlicet ne immundos facerent, qui ea comederent. Sed et ideo ut doctores vestri asserunt, prohibitae fuerunt ne duritiam cordibus inferrent, aut hebetudinem, ne intelligerent.
[Col. 0668A] PETRUS. Haec nempe duo vitia immunditia, scilicet atque duritia, olim corporibus et carnibus accidebant, quando ipsa adhuc generali peccato irretiti erant, et Spiritus sancti plenitudinem non habebant. Ut autem Christus venit, et per baptismum credentium corpora mundificavit, et Spiritus sancti plenitudinem infundit, jam carne aliqua nec sordidari corpus hominis, nec hebetari potuit. Et hoc testantur doctores vestri, qui dixerunt post adventum Christi de incomestibili in comestibilem debebat converti. Haec autem ratio de omnibus immunditiis potest dari. Sed et carnium absolutionem protestatur Moyses esse futuram post adventum Christi, loquens ad populum Israel verba hujusmodi: Quando dilataverit Dominus Deus terminos tuos, sicut locutus est tibi, et volueris vesci carnibus [Col. 0668B] quas desiderat anima tua, locus autem quem elegerit Dominus Deus tuus, ut sit nomen ejus ibi, procul fuerit, occides de armentis et operibus, quae habueris sicut praecepit tibi, et comedes in oppidis tuis ut tibi placet. Sicut caprea comeditur et cervus, ita vesceris eis, et mundus et immundus in commune vescentur (Deut. XII) . Ante adventum quippe Christi termini Israel fuerunt angusti, quia nec totam etiam terram habuerunt, quam eis per Moysen Dominus promisit. Dilatavit autem Dominus terminos Israel post adventum Christi, quando legem per totum mundum praedicaverunt apostoli. Sed et locus quem Dominus elegerat ut esset nomen ejus ibi, jam procul est, quia destructum est antiquum illud templum Domini. Carne igitur omni, munda sit vel immunda, jam quilibet, [Col. 0668C] prout sibi placet, sine ulla transgressione potest vesci. Quod autem, o Moyses, huc usque dixi, utique feci ut tuae satisfacerem voluntati. Si vero aliter me vellem defendere, profecto novam legem dicerem nos habere, et legi Moysi contrariam nullatenus esse. De praeceptis enim Domini contrarium non est alterum alteri, sed quando tempus praecepti unius est completum, aliud, ut sibi placet, dat praeceptum, quemadmodum de praecepto videmus, quod de carnibus comedendis Dominus Noe dedit (Gen. IX) , quia, postquam Moyses venit, et illud praecepti tempus completum fuit, Moysi ipsi jam aliud praeceptum de carnibus, videlicet prohibendis, donavit (Lev. XI) . Cujus iterum tempus, postquam Christo adveniente completum fuit, jam ecce iterum illud [Col. 0668D] antiquum quod Noe datum fuerat praeceptum, de carnium videlicet absolutione, rediit. Et Dominus quidem prophetam esse suscitandum tanquam Moysen, id est Christum, qui novam legem videlicet daret, sicut Moyses, quemadmodum supra diximus, per Moysen ipsum promisit (Deut. XVIII) . Rursus de nova quam venturam esse praevidebat, lege hunc in modum Isaias praecinuit: Erit, inquit, in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini, in vertice montium, et elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes, et ibunt populi multi et dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob, et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis ejus, quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de [Col. 0669A] Hierusalem (Isa. XI) . Quis est enim, o Moyses, mons iste Domini? Si enim de monte Sion dicere volueris, in quo domus Domini templum videlicet fuit, ratio utique contradicit, quia nec in vertice montium situs est, cum etiam circa eum sint alii colles ipso celsiores, nec quod super colles aliquando elevetur, esse potest. Quid est etiam quod dicit: Ibunt populi multi et dicent: Venite, ascendamus, etc. et docebit nos vias suas et ambulabimus in semitis ejus, quia de Sion exibit lex, etc. Quae enim sunt viae illae Domini, et semitae ejus vel lex, quae de Sion erat egressura, et verbum quod de Hierusalem? Nam neque de lege Moysi, quae omnibus nota est, diceret, hoc docebit nos vias suas, nec lex illa vetus de Sion, imo de monte Horeb exivit, nec de Hierusalem, sed [Col. 0669B] de Sina verbum Domini quod Moyses annuntiavit (Exod. XX; Deut. V) . Sic igitur intelligenda est prophetia. Sancta quidem Ecclesia procul dubio domus est Domini, montibus vero reges et collibus prophetae solent comparari. Mons autem, id est, Rex sanctae Ecclesiae, Christus videlicet, super quem fabricata est Ecclesia ipsa, et in vertice montium praeparatus et super colles est elevatus, quia et super omnes reges et super omnes prophetas sublimatus est et honoratus. Et merito de sancta Ecclesia et Christo dicit propheta: Fluent ad eum, id est ad Christum, omnes gentes, quia de omnibus gentibus crediderunt in eum complures, dicentes: Venite, ascendamus ad montem Domini, id est ad Christum, quem Dominus omnium regem constituit, et ad domum [Col. 0669C] Dei Jacob, id est ad sanctam Ecclesiam, et docebit nos vias suas, id est doctrinam legis suae, et ambulabimus in semitis ejus, id est in observationibus legis ejus, quae nova est, sicut novas vias semitas appellamus. Quod autem sequitur: Quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Hierusalem, insinuat quod lex Christi de Sion, et verbum ejus de Hierusalem egressurum fuit. Nam in Sion super apostolos Spiritus sanctus venit, cujus adventus, legis fundamentum exstitit, atque ab ipso data, ac per ipsum praedicata fuit, et in Hierusalem priusquam alibi, et apostoli, et Christus ipse praedicavit, et inde per totum mundum praedicatio exivit. Patet itaque quia de nova haec lege Isaias prophetavit. Item de nova lege sic loquitur Jeremias: Ecce dies venient, [Col. 0669D] dicit Dominus, et feriam domui Israel et domui Juda foedus novum, non secundum pactum quod pepigi cum patribus eorum, in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti (Jer. XXXI) . Ubi enim in Latino habetur foedus novum, in Hebraico invenies ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570669A.bmp)
[Hebrew Text] , berith, hadasa, quod interpretatur lex nova, Moyse attestante, qui multis in locis praecepta legis suae berith, appellat. Ipse enim Jeremias quod de nova lege foedus novum dixerit, innuit cum ait: Non secundum pactum quod pepigi cum patribus eorum in die quo apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti. Hic namque aperte loquitur de pacto, id est de lege illa quam dedit Dominus Moysi in deserto post egressum Aegypti.
[Col. 0670A] MOYSES. Satis diuque de lege nostra et vestra et alterna alternatione disputavimus, et objectiones meas omnes, prout placuit, persolvisti, et nihil contra te explicare potui. Sed unum quod adhuc quasi in thesauro tibi reservavi, quod cum opposuero te absque defensione confido posse superari, quia non invenies quod contra valeat responderi.
PETRUS. Et quae est res haec tantae valentiae et vigoris, de qua tibi tantum praesumis, et mihi usque adeo minitaris?
MOYSES. Tale quid profecto est quod vos contra Deum et omnes prophetas facitis, videlicet quod in nemore arborem quamdam conciditis, et postea artificem lignarium, qui illam secet, sculpat, et in hominis speciem formet, poliat et depingat exquiritis, [Col. 0670B] et imaginem illam in vestris Ecclesiis in celsiori videlicet loco construitis, et adoratis. Unde etiam Isaias ad increpationem et opprobrium vestrum dicit his verbis: Artifex lignarius extendit normam, formavit illud in runcina, fecit imaginem viri quasi speciosum hominem habitantem in domo. Et postea in eadem: Non recogitant in mente sua neque cognoscunt, neque sentiunt ut dicant: Medietatem ejus combussi igni, et coxi super carbones ejus panes, coxi carnes et comedi et de reliquo ejus idolum faciam? Ante truncum ligni procidam? Pars ejus cinis est. Cor insipiens adorat illud et non liberabit animam suam, neque dicet. Forte mendacium est in dextera mea (Isa. XLIV) .
PETRUS. Non est sane res ut putatis. Neque enim idola fabricamus, nec adoramus, imo crucem facimus [Col. 0670C] et ei imaginem hominis superponimus, et per crucem quidem altare, per imaginem sacrificium quod super altare est designamus. Sicut tamen super altare animalia sacrificabant, ita et super crucem immolatus fuit Dei Agnus; et sicut de lapidum reliquiis quibus altare construebant, cura nulla erat quid fieret, ita et de reliquiis crucis vel supra impositae imaginis quid fiat non curamus. Sicut etiam Salomon et alii ante altare procidentes, nequaquam illud, imo Deum solum adorabant. Ita et nos ante crucem genua flectentes, nequaquam crucem illam aut imaginem superpositam, imo Deum Patrem et Filium suum Jesum Christum adoramus.
MOYSES. Ratio utique esset quod dicis, si crucem illam super quam immolatus est Dei Agnus haberetis. [Col. 0670D] Sed nunc adoratis crucem aliam, super quam nunquam fuit Agnus ille immolatus.
PETRUS. Profecto crucem illam ubique habere non possumus, quare nec mirum nec malum est, si cruces alias ad ejus similitudinem faciamus, ut qui illam Christi crucem non viderunt, alias saltem quae ad illius similitudinem factae sunt videant, et sacrificium quod in illa factum est recordentur atque intelligant quemadmodum etiam filii. Sed et filii Ruben altare construxerant trans Jordanem ad similitudinem altaris illius Hiericho, ut filii sui et uxores, qui ascendere non potuerunt illud aspicerent, in testimonium tantum alterius et cognitionem, sicut in libro Josue scriptum poteris invenire (Jos. XXII) .
[Col. 0671A] MOYSES. Multum certe tibi dedit Deus sapientiae, et te plurima illustravit ratione, quod in te Scripturae intelligentia tanta sit, ut te superare nequeam, imo quod contradicam non habeam.
PETRUS. Hoc procul dubio donum sancti Spiritus baptismi gratia contulit, quae corda nostra ita illuminat, ne falsi aliquid credere praesumamus. Quod [Col. 0672A] si tu quod credimus, ipse etiam crederes, et baptizari te faceres, eamdem Spiritus sancti illuminationem haberes, ut et quae vera sunt agnosceres, et quae falsa respueres. Nunc autem, quoniam super te pietatem habeo, Dei misericordiam imploro, ut Spiritus sui plenitudine te illustret, et finem meliorem quam principium tibi praestet. Amen.
Disciplina clericalis
(Juxta editionem principem Parisiis anno 1824 curante D. LABOUDERIE, Avenionensis Ecclesiae vicario generali, datam, typis Rignoux, in-12.—Tomis duobus seu partibus constat, quorum primus sub uno conspectu exhibet textum primigenium et versionem Gallicam, saeculi, ut videtur, decimi quinti ineuntis, cui titulus: La Discipline de Clergie. Incipit: Pierre Alphonse, serf de Jhesus-Crist, qui fist cestui livre, etc. Desinit: Cy fine Pierre Alphonse. Pars secunda, quae intitulatur. Le chastoiement, versionem veteram Gallicam ejusdem libri, metrice exaratam, exhibet. Incipit:
[Col. 0671B] Dixit Petrus Anfunsus, servus Christi Jhesu, compositor hujus libri: Gratias ago Deo qui primus est sine principio, a quo omnium bonorum est principium, finis sine fine, totius boni complementum, sapiens qui sapientiam praebet homini et rationem, qui nos sua aspiravit sapientia, et suae rationis ammirabili illustravit claritate, et multiformi sancti Spiritus sui ditavit gratia, quia igitur me licet peccatorem Deus multimoda vestire dignatus est sapientia, ne lucerna michi credita sub modio tecta lateat. Eodem Spiritu instigante, ad multorum utilitatem hunc librum componere ammonitus sum, ipsum obsecrans ut huic libelli mei principio bonum finem [Col. 0671C] adjungat, meque custodiat, ne quid in eo dicatur quod suae displiceat voluntati; amen. Deus igitur in hoc opusculo mihi sit in auxilium, qui me librum hunc componere, et in Latinum transferre compulit. Cum enim apud me saepius retractando humanae causas creationis omnimodo scire laborarem, humanum quidem ingenium inveni ex praeceptis Conditoris ad hoc esse deputatum, ut quamdiu est in hoc saeculo, in sanctae studeat exercitatione philosophiae per quam de creatore suo meliorem et majorem habeat notitiam, et moderata studeat vivere continentia, et ab imminentibus sciat sibi praecavere adversitatibus, eoque tramite gradiatur in saeculo, qui eum ducat ad regnum coelorum. Quod si in praefatae [Col. 0671D] sanctae disciplinae notitia vixerit, hoc quidem pro quo creatus est, complevit, debetque perfectus appellari. Fragilem etiam hominis complexionem esse consideravi, quae, ne taedium incurrat, paucis instruenda est. Duritie quoque ejus recordatus ut facilius retineat [Col. 0672B] quodammodo necessario mollienda et dulcificanda est, quia et obliviosa est, multis indiget quae oblitorum faciant recordari. Propterea libellum compegi, partim ex proverbiis philosophorum, et suis castigationibus Arabicis, et fabulis, et versibus, partim ex animalium et volucrum similitudinibus. Modum autem consideravi ne si plura necessariis scripserim, scripta oneri potius sint lectori quam subsidio et legentibus et audientibus desiderium et occasio ediscendi. Scientes vero per ea quae hic continentur, oblitorum reminiscantur. Huic libello nomen injungens, et est ex re, id est CLERICALIS DISCIPLINA. Reddit enim clericum disciplinatum. Vitandum [Col. 0672C] tamen decrevi pro possibilitate sensus mei, ne quid in nostro tractatu inveniatur quod nostrae credulitati sit contrarium, vel a nostra fide diversum. Ad quod adjuvet me omnipotens Deus cui super nitor. Amen.
Si quis tamen hoc opusculum humano et exteriori oculo percurrerit, et quid in eo quod humana parum cavit natura, viderit, subtiliori oculo iterum et iterum relegere moneo, et demum et ipsi, et omnibus catholicae fidei perfectis corrigendum appono: nihil enim in humanis actionibus perfectum putat philosophus.
Enoch philosophus, qui lingua Arabica cognominatur Edric, dixit filio suo: Timor Domini sit negotiatio [Col. 0672D] tua, et veniet tibi lucrum sine labore. Dixit quidam philosophus: Qui timet Deum, omnia timent eum; qui vero non timet Deum, ipse timet omnia. Dixit alius philosophus: Qui timet Deum, diligit eum; qui timet Deum, obedit Deo. Dixit Arabs [Col. 0673A] in versu suo: Inobediens es Deo si simulas te Deum amare, et incredibile est; si vere eum amares, obedires ei; nam qui amat, obedit. Dixit Socrates discipulis suis: Videte ne sitis Deo obedientes et inobedientes in eodem. Dicunt ei: Enuclea nobis quid dicis. Qui ait: Dimittite hypocrisim; est enim hypocrisis coram hominibus simulare se obedire Deo, in occulto vero inobedientem esse. Dicit ei unus ex discipulis suis: Est-ne aliud genus hypocrisis unde homini cavendum sit? dicit Socrates: Est homo qui in aperto et non in occulto obedire se Deo ostendit, ut sanctus ab omnibus habeatur, et ab eis ideo plus honoretur. Est alius isto subtilior qui hanc relinquit hypocrisim ut majori deserviat. Cum enim jejunat, vel eleemosynam facit, et ab [Col. 0673B] eo quaeritur si fecerit, respondet: Deus scit, vel non, ut in majori reverentia habeatur et dicatur quod hypocrita non est qui hominibus factum suum nolit propalari. Credo etiam paucos esse qui aliquo hujus hypocrisis genere non participent. Videte igitur ne hac seducti, laboris vestri praemio privemini, quod ne contingat omnia facite munda intentione, ne inde gloriam habere quaeratis. Dixit alius philosophus: Si Deo firmiter immiteris, omnia erunt prospera quocunque ieris. Balaam, qui lingua Arabica vocatur Lucaman [Col. 0673D] Lockman. , dixit filio suo: Fili, ne sit formica sapientior te, quae congregat in aestate unde vivat in hieme. Fili, ne sit gallus vigilantior te, qui in matutinis vigilat, et tu dormis. Fili, ne sit gallus fortior te, qui justificat decem uxores suas, tu [Col. 0673C] solam castigare non potes. Fili, ne sit canis corde nobilior te, qui benefactorum suorum non obliviscitur: tu autem benefactorum tuorum oblivisceris. Fili, ne videatur tibi parum unum habere inimicum, vel nimium mille habere amicos; dico tibi.
Arabs moriturus, vocato filio suo, dixit: «Dic, fili, quot tibi, dum vixisti, acquisieris amicos?» Respondens filius dixit: «Centum, ut arbitror, acquisivi amicos.» Dixit pater, «quia philosophus dixit: Ne laudes amicum donec probaveris eum. Ego quidem prior natus sum, et unius dimidietatem vix mihi acquisivi; tu ergo centum quomodo tibi acquisisti? Vade igitur probare omnes, ut cognoscas si quis [Col. 0673D] hominum tibi perfectus erit amicus.» Dicit filius: «Quomodo consulis?» Dicit pater: «Vitulum interfectum et frustatim comminutum in sacco repone, ita ut saccus forinsecus sanguine infectus sit, et cum ad amicum veneris, dic ei: Hominem, chare mi, forte interfeci, rogo te ut eum secreto sepelias, nemo enim te suspectum habebit, sicque me salvare poteris.» Filius fecit sicut pater imperavit. Primus amicus ad quem venit, dixit: «Fer tecum mortuum super collum tuum; sicut fecisti malum, patere satisfactionem, in domum meam non introibis.» Cum autem per singulos sic fecisset, eodem responso omnes responderunt. Ad patrem rediens, renuntiavit quae fecerat. Dixit pater: Contigit tibi ut dixit philosophus: [Col. 0674A] Multi sunt dum numerantur amici, sed in necessitate pauci. Vade ad dimidium amicum quem habeo, et vide quid dicat tibi. Venit, et sicut aliis dixerat huic dixit, qui ait: «Intra domum, non est hoc secretum quod vicinis debeat propalari.» Emissa ergo uxore cum omni familia sua, sepulturam fodit. Cum autem ille omnia videret parata, rem prout erat disseruit gratias agens. Demum retulit patri quae fecerat. Pater vero dixit: «Pro tali amico philosophus ait: Hic est vere amicus qui te adjuvat cum tibi saeculum deficit.» Dixit filius ad patrem: «Vidisti hominem qui integrum sibi amicum lucratus fuerit?» Tunc pater: «Non vidi quidem, sed audivi.» Tunc filius: «Renuncia mihi de eo, si forte talem mihi acquisiero.» At pater
Relatum est mihi de duobus negotiatoribus quorum unus erat in Aegypto, alter Baldach, seque solo auditu cognoverant et per internuncios pro sibi necessariis mittebant. Contigit autem ut qui erat Baldach in negotiationem iret in Aegyptum. Aegyptiacus, audito ejus adventu, occurrit ei et suscepit eum gaudens in domum suam. In omnibus ei servivit sicut mos est amicorum per octo dies, et ostendit ei omnes manerias cantus quas habebat in domo sua. Finitis octo diebus infirmatus est, quod valde graviter dominus de amico suo ferens, accivit omnes medicos Aegyptiacos ut amicum viderent. Medici vero, palpato pulsu iterum et iterum respecta urina, nullam in eo cognoverunt infirmitatem, et quia per [Col. 0674C] hanc corporalem cognoverunt infirmitatem, amoris sciunt esse passionem. Hoc agnito, dominus venit ad eum et quaesivit si qua esset mulier in domo sua quam diligeret. Ad hoc aeger: Ostende mihi omnes domus tuae mulieres, et si forte inter eas hanc videro, tibi ostendam. Quo audito, ostendit ei cantatrices et pedisequas quarum nulla ei placuit. Post hoc, ostendit omnes filias, has quoque sicut et caeteras omnino repulit atque negglexit. Habebat autem dominus quandam nobilem puellam in domo sua quam jamdiu educaverat ut eam acciperet in uxorem, quam et ostendit ei. Aeger vero, aspecta hac, ait: Ex hac est mihi mori, et in hac mea vita. Quo audito, dedit puellam in uxorem aegro cum [Col. 0674D] omnibus quae erat cum ea accepturus, et praeterea dedit ei quae erat daturus puellae si eam acciperet in uxorem. His completis, accepta uxore et his quae cum uxore acceperat, et negotiatione facta, rediit in patriam. Contigit autem post hoc Aegyptiacus omnia sua multis modis amitteret, et pauper effectus cogitavit apud se quod iret Baldach ad amicum suum quem ibi habebat ut sui misereretur. Iter ergo nudus et famelius arripuit, atque Baldach intempeste noctis silentio pervenit, pudor autem ei obstabat ne domum amici adiret, ne forte incognitus tali tempore expelleretur, templum vero quoddam intravit ut ibidem pernoctaret. Sed, cum ibi anxius multa diu secum volveret, occurrunt sibi duo [Col. 0675A] viri prope templum in civitate, quorum unus alium interfecit, clamque aufugit. Multi igitur cives pro strepitu decurrentes, interfectum repperiunt et quaerentes quisnam homicidium perpetrasset, intraverunt templum sperantes homicidam reperire. Aegyptium vero reppererunt ibi, et sciscitantes ab eo quisnam virum interfecisset, audierunt ab ipso quia ego interfeci eum, paupertatem enim suam morte saltem finire cupiebat: Captus itaque incarceratus est. Mane autem facto producitur ante judices, et morte condempnatus ducitur ad crucem. Multi ergo de more occurrunt, quorum unus fuit amicus ejus cujus causa adierat Baldach. Hic acutius eum intuens deprehendit esse amicum quem in Aegypto reliquerat; reminiscens itaque bonorum [Col. 0675B] quae sibi in Aegypto fecerat, cogitans quia post mortem retribuere illi non poterat, mortem pro illo se subire decrevit, voce ergo magna clamavit. Quid innocentem condempnastis, quove eum ducitis? non mortem meruit, ego virum interfeci. At illi injecerunt manus in eum, atque ligatum secum ad crucem traxerunt, aliumque a poena mortis absolverunt. Homicida vero in eodem agmine hoc intuens gradiebatur atque secum dicebat: Hunc interfeci et iste dampnatur. Hic innocens supplicio deputatur, ego vero nocens libertate fruor. Quaenam causa est hujus injustitiae? Nescio, nisi sola Dei patientia sit. Verum Deus judex justus impunitum nullum scelus dimittit. Ne igitur posterius in me durius vindicet, hujus me prodam criminis esse reum, sicque [Col. 0675C] eos solvendo a morte, quod commisi luam peccatum. Objecitque se in periculo dicens: Me, me qui feci, istum dimittite innoxium. Judices autem non parum ammirantes, hunc, alio a morte absoluto, ligaverunt, jamque de judicio dubitantes, hunc cum reliquis prius liberatis ante regem adduxerunt eique omnia ex ordine referentes ipsum etiam hesitare compulerunt. Communi itaque consilio rex eis omne crimen quod sibi imposuerant condonavit, eo tamen pacto ut criminis sibi impositi causas patefacerent, at illi rei veritatem ei exposuerunt; communi autem consensu omnibus absolutis, indigena qui pro amico mori decreverat, ipsum in domum suam introduxit, eique omni honore pro ritu facto [Col. 0675D] inquit: Si mecum manere acquiescis, omnia nobis, prout decet, erunt communia; si vero repatriare volueris, quae sunt mea aequa lance partiamur. At ille natalis soli dulcedine irretitus, partem totius substantiae quam ei obtulerat recepit, sicque repatriavit. His itaque relatis, inquit filius ad patrem: Vix poterit repperiri amicus.
Dixit alius philosophus: Propter amicos non probatos provide tibi semel de inimicis et millies de amicis, quia forsan quandoque amicus fiet inimicus, et sic levius poteris requirere dampnum tuum. Item alius philosophus: Cave tibi a consilio illius a quo petis consilium, nisi sit tibi fidelis comprobatus. Item alius: Consule amico tuo in bonum quantum poteris, etsi tibi credere noluerit; justum enim [Col. 0676A] est ut sibi consulas, licet rectum ut inconsultus tuum non sequatur consilium. Alius: Noli consilium tuum omni homini revelare; qui enim consilium tuum in corde suo retinet, sui juris est melius eligere. Alius: Consilium absconditum quasi in carcere tuo est retrusum; revelatum vero te in carcere suo tenet ligatum. Alius: «Ne te associaveris inimicis tuis, cum alios possis repperire socios: quae enim male egeris notabunt, quae vero bona fuerint devitabunt. Dixit quidam versificator: Est una de adversitatibus hujus saeculi gravioribus libero homini quod necessitate cogitur ut sibi subveniat requirere inimicum. Quaesivit quidam a quodam Arabe quae major adversitas contigit tibi in hoc saeculo? Arabs: Necessitas compulit me convenire inimicum ut quae [Col. 0676B] volebam mihi concederet. Alius: Ne te associes leccatori, cujus consortium est tibi dedecus. Alius: Ne glorieris in laude leccatoris, cujus laus est tibi vituperium, et vituperium laus. Quidam philosophus transiens per viam, alium philosophum repperit cum quodam leccatore jocantem, et ait: Sibi simile attrahere adamantis est. At ille inquit: Numquam me sibi adjunxi. Ad hoc transiens: Cur ergo ei applaudebas? At ille inquit: Non, sed magna necessitate cogitur etiam honestus homo latrinam adice. Alius philosophus: Fili, grave est arduas mentiones ascendere et ab eisdem descendere facile. Alius philosophus: Melior est inimicitia sapientis quam amicitia insipientis. Alius philosophus: Ne habeas pro magno amicitiam stulti, quia non est [Col. 0676C] permanens. Alius philosophus: Dulcior est sapienti aspera vita inter sapientes, quam dulcis vita inter insipientes. Alius philosophus: Sapientiae duae sunt species, una naturalis, altera artificialis, quarum una non potest manere sine alia. Alius: Ne committas stultis sapientiam, quia eis esset injuriosum, neque sapientibus eam deneges, quia suum est eis conferre. Alius: Hujusmodi dona diversa sunt, quibusdam enim datur rerum possessio, quibusdam sapientia. Quidam enim loquens filio ait: Quid malles tibi dari, censum an sapientiam? Cui filius: Horum quodlibet alio indiget. Fuit quidam sapiens versificator egregius, sed egenus et mendicus, semper de paupertate sua amicis conquerens, de qua etiam [Col. 0676D] versus composuit, talem sensum exprimentes: Tu qui partiris, monstra cur pars mea mihi desit. Culpandus non es, sed dic mihi quem culpabo, nam si constellatio mea est mihi dura, a te quoque id factum esse indubitabile est. Sed inter me et ipsam tu orator et judex es. Tu dedisti mihi sapientiam sine substantia, dic ergo mihi quid faciet sapientia sine substantia. Accipe partem sapientiae et da mihi partem pecuniae. Ne patiaris me illo indigere, dampnum cujus erit mihi pudori. Dixit alius philosophus: Tribus modis unus indiget alio. Cuicunque benefeceris, in eo major eo eris, quo non indigueris, par ipsius eris; quo vero indigueris, minor. Alius: Sapientia mortua corpora vivificat claritate sua, velut terra arida humiditate pluviae virescit. [Col. 0677A] Alius: Claritas animae est sapientia, census vero est claritas corporis. Discipulus magistro: Quomodo me habendo inter sapientes discipulos computabor? Magister: Serva silentium donec sit tibi loqui necessarium. Maledicam linguam indictum emendat silentium; ait enim philosophus: Silentium est signum sapientiae, et loquacitas signum stultitiae. Ne festines respondere donec fuerit finis interrogationis, nec quaestionem in conventu factam solvere temptes, cum sapientiorem te ibi esse perspexeris, nec quaestioni alii cuiquam factae respondeas, nec laudem appetas pro re tibi incognita. Philosophus enim dicit: Qui de re sibi ignota laudem appetit, illum mendacem probatio reddit. Alius: Acquiesce veritati sive a te prolatae, sive tibi objectae. Ne glorieris [Col. 0677B] in sapientibus verbis tuis, quia prout philosophus testatur, qui in suis verbis sapientibus gloriatur, stultus esse comprobatur. Alius: Qui prudenter inquirere voluerit solutionem, prudenter intelliget. Alius: Qui brevi tempore pro pudore disciplinam non patitur, omni tempore in pudore insipientiae permanebit. Alius: Non omnis qui sapiens dicitur sapiens est, sed qui discit et retinet sapientiam. Alius: Qui in doctrina defecerit, parum generositas sua ei proderit. Dogmate indiget nobilitas, sapientia vero experientia.
ARABS: Quidam versificator prudens et facetus, sed ignobilis, cuidam regi versus suos optulit. Cujus notata prudentia, rex eum honorifice suscepit; huic [Col. 0677C] igitur invidebant alii versificatores sua superbi generositate regi convenientes ita inquiunt: Domine rex, cur hunc tam vili ortum prosapia adeo magnificas? Ad hoc rex: Quem vituperare putastis, magis laudastis. Ipse vero qui vituperabatur haec adjunxit: Rosa ex spinis orta nequaquam blasphematur. Rex autem maximis honoratum muneribus eum dimisit.
Contigit ut quidam versificator nobili ortus prosapia, parum disciplinatus, regi cuidam versus suos offerret. Quos acceptos rex male quidem compositos sprevit, nihilque sibi dedit. Inquit igitur versificator regi: Si non pro versibus, saltem pro generositate aliquid mihi tribuas. Rex ergo ait: Quis est pater tuus? At ille sibi indicavit. Ait rex: Semen in te [Col. 0677D] degeneravit. At ille: Rex, saepe in frumento oritur siligo. Ad hoc rex: Te minoris generositatis quam patrem tuum probasti, illumque immunem sic dimisit.
Alius versificator item venit ad regem, patre ignobili, sed matre generosa; incompositus equidem incompositos optulit versus. Cujus mater habebat fratrem litteratum et facetia splendidum. Rex autem eum nequaquam honorifice suscepit, quaesivit tamen ab eo cujus filius erat, at ille praetendit ei avunculum suum, unde rex in nimium risum se convertit. Aiunt ei sui familiares. Unde iste tantus risus procedit? Ait rex: Fabulam quandam in libro quodam legeram quam hic oculis conspicio. At illi: Quaenam est illa? Ait rex: Molum noviter natum [Col. 0678A] vulpes in pascuis invenit, atque admirans ait: Tu quis es? Mulus dicit se Dei esse creaturam. Cui vulpes: Habesne patrem aut matrem? Mulus ait: Avunculus meus est equus generosus. Sicut ergo mulus non recognoscit asinum patrem suum, eo quod pigrum et deforme animal est, sic iste patrem suum confiteri erubescebat pro inertia sua incognitum. Rex tamen convertens se ad versificatorem ait: Volo ut indices mihi patrem tuum. At ille sibi indicavit. Cognovit igitur rex quia pater ejus vilis et indisciplinatus erat, et ait servis suis: Demus huic de rebus nostris, quia non degenerat.
Arabs ait patri suo: Miror me legisse in temporibus praeteritis nobiles facetos sapientes honorari, modo vero soli honorantur leccatores. Ad quod pater: [Col. 0678B] Ne mireris, fili, quia clerici clericos, generosi generosos, faceti facetos honorant, leccatores a leccatoribus venerantur. Filius: Vidi et aliud, quod clerici pro sapientia sua non sunt honorati, unde facti sunt leccatores, et ad magnum venere honorem. Tunc pater ait illi: Hoc quidem hac inertia temporis contigit. Ad quod filius: Edissere mihi, pater carissime, veram nobilitatis diffinitionem. At pater: Ut, inquit Aristoteles in epistola sua quam Alexandro regi composuit, meminit, qui cum ab eo quaereret quem sibi ex hominibus consiliarium faceret, taliter per epistolam respondit. Accipe, ait, talem qui septem liberalibus artibus sit instructus, industriis septem eruditus, septem etiam probitatibus edoctus, et ego aestimo hanc perfectam nobilitatem. At filius: [Col. 0678C] Haec nobilitas in tempore meo non contigit, imo auri et argenti tota est quam video nobilitas, ut ait quidem versificator: Glorificant gazae privatos nobilitate, paupertasque domum premit altera nobilitate. Versificator quidam de adversitatibus saeculi quae superveniunt nobiles inquit: Dic illis qui pro adversitatibus quae nobis accidunt, nos contempnunt, quod saeculum nullis fecit contrarium nisi nobilibus tantum. Nonne vides quod mare devehit stercora et paleas, et pretiosi lapides in fundum vadunt? Nonne vides quod in coelo sunt stellae quibus nescimus numerum? At insuper nulla quidem patitur eclipsim, praeter solem et lunam. At pater: Ex temporis inertia accidit quod homines in divitiis solum judicant [Col. 0678D] gloriandum. Unus ex discipulis interrogavit magistrum suum, dicens: Cum septem sint artes et septem probitates et septem industriae, vellem ut has mihi, sicut se habent, enumerares. Magister: Enumerabo. Hae sunt artes: dialectica, arithmetica, geometria, physica, musica, astronomia. De septima vero diversae sunt plurimorum sententiae quaenam sit; philosophi qui prophetas non sectantur, aiunt nigromantiam esse septimam. Aliqui ex illis qui prophetiis et philosophiae credunt, nolunt esse scientiam quae res naturales vel elementa mundana praecellit. Quidam qui philosophiae non student, grammaticam esse affirmant. Probitates vero hae sunt: equitare, natare, sagittare, cestibus certare, aucupare, scachis ludere, versificari. Industriae [Col. 0679A] sunt ne sit vorax, potator, luxuriosus, vinolentus, mendax, avarus et de mala conversatione. Discipulus: Hoc tempore puto neminem hujusmodi esse. Correxit quidam philosophus filium suum: Cave mendacium, quia dulcius est carne voluchrum, cum aliis leve sit mendacium proferre, quare videtur grave veritatem dicere. Alius philosophus: Si dicere metuas unde poeniteas, melius est numquam dicere sic verecundia negandi, cave ne inferat tibi necessitatem mentiendi, quia honestius est rem negare quam longos terminos dare. Alius: si mendacio quilibet salvatur, multo magis veritate servatur.
Accusatus quidam ductus est ante regem judicem, negansque crimen impositum tandem convincitur. Cui rex: Dupliciter punieris, semel pro crimine commisso, [Col. 0679B] secundo pro crimine negato. Alius cum similiter accusatus quod commiserat non negavit, dixerunt regi qui astiterant, de crimine confesso judicium sumet. Non ita, rex inquit, quia philosophus dicit: Confitenti peccatum ratio est relaxare judicium, sicque liber factus a rege discessit. Socrates: Sicut homo mendax in principiis comitatu non convenit, sic a regno coelorum excludendus erit. Quidam philosophus dixit filio suo: Sicut ignis ignem non punit, sic malum malo non cedit; ut ignem aqua extinguit, sic bono malum quilibet destruit. Ne reddas malum pro malo, ne sis similis malo, sed redde bonum, ut melior sis malo. Alius philosophus: Ne confidas in malo si periculum evaseris ut aliud ineas, quia illud non facies ut simile pertranseas. [Col. 0679C] Dixit Arabicus filio suo: Si videris quemlibet malis operibus praegravari, ne te intromittas, quia qui pendulum solverit, super eum erit.
Transiens quidam per sylvam, invenit serpentem a pastoribus extentum et stipitibus alligatum, quem mox solutum calefacere curavit. Calefactus serpens circa foventem serpere coepit, et tandem ligatum graviter strinxit. Tunc homo: Quid, inquit, facis? Cur malum pro bono reddis? Ad haec serpens: Naturam meam facio. Bonum, ait ille, tibi feci, et illud malo mihi solvis? Illis sic contendentibus, vocata est inter eos ad judicium vulpes, cui totum ut evenit ex ordine monstratum est. Tunc vulpes: De hac [Col. 0679D] causa per auditum judicare ignoro, nisi qualiter inter vos primum fuerit ad oculum video. Religatur iterum serpens ut prius. Modo, inquit vulpes, o serpens, si potes evadere, discede; et, homo, de solvendo serpente noli laborare. Nonne legisti quia qui pendulum solvit, super illum erit.
Dixit Arabs filio suo: Si gravatus fueris aliquo modo et facile possis liberari, non expectes, quia, dum expectabis liberari facilius, gravaberis amplius, et ne tibi contingat quod contigit gibboso de versificatore. Et quomodo, inquit filius?
Quidam versificator versus faciens praesentavit regi, et laudavit rex ingenium, jussitque ut donum pro [Col. 0680A] facto exposceret. Qui donum tale expostulat ut se janitorem suae civitatis per mensem faceret, et ab omni gibboso denarium, de scabioso denarium, de monoclero denarium, et de impetiginoso denarium, et de hernioso denarium haberet, quod rex concessit et sigillo roboravit. Qui, ministerio suscepto, portae assedit et ministerium suum egit. Quadam die gibbosus bene capatus cum baculo portam intravit; cui versificator obvius denarium postulat, qui dare denegat. Versificatore vim inferente, dum caputium levat de capite, gibbosum deprehendit monoclerum esse, duos ergo denarios postulat a quo prius unum expetiit. Noluit dare, retentus est. Non habens auxilium fugere voluit, sed per caputium retractus, capite nudato apparuit scabiosus. Interrogat protinus tres [Col. 0680B] denarios. Videns gibbosus neque fuga, neque auxilio se posse defendi, coepit vi resistere, defendensque se nudatis brachiis apparuit habens impetiginem; quartum vero denarium postulat. Cui defendenti cappam abstulit, et cadente illo in terram, herniosum comperit, quintum ergo denarium extorsit. Sic contigit ut qui unum dare noluit, quinque invitus dedit.
Dixit philosophus filio suo: Fili, vide ne transeas per sedem gentis iniquae, transitus namque causa fit status, status occasio sessionis, sessio causa operis.
Dictum est duos clericos de civitate exisse vespere ut expatriarentur. Venerunt ergo in locum ubi potatores [Col. 0680C] convenerant. Dixit alter socio suo: Divertamus alia via, quia philosophus dicit non transeundum per sedem gentis iniquae. Respondit socius: Transitus non nocebit, si aliud non fuerit; et transeuntes audierunt in domo cantilenam. Sustitit alter retentus dulcedine cantus. Monuit socius ire, qui noluit. Recedente socio remansit solus, illectusque cantu domum intravit. Undique vocatus sedit, sedens cum aliis potavit. Et ecce praeco exploratorem civitatis fugientem sequens, post illum domum potantium intravit. Invento exploratore in illa domo, ipse et omnes capti sunt: Hic, inquit, hospitium hujus exploratoris fuit, hinc exiit, huc rediit, omnes conscii et socii fuistis hujus. Ducti sunt omnes ad patibulum, et [Col. 0680D] clericus inter illos magna voce praedicabat omnibus: Quisquis iniquae gentis consortio fruitur, procul dubio mortis immeritae poenas lucratur.
Fertur de duobus discipulis quod exeuntes de quadam civitate venerunt in locum ubi vox cujusdam feminae valde sonora audiebatur, verbaque cantus bene composita erant, et cantus ipse musice constructus valde delectabilis et amatorius insonuit. Sustitit alter cantilena retentus; cui socius: Divertamus, et diverterunt hinc, quia interdum volucris decipitur cantu quo ad mortem producitur, et iterum unus: Ista vox dulcior est illa quam ego et magister meus jampridem audieramus. Et qualis erat, inquit alter, et quomodo illam audistis? Evenit, dixit socius, quod a civitate exieramus, et sic vox una [Col. 0681A] asperrima audiebatur, et cantus incompositus, verbaque inordinate sonabant, quique cantabat saepius per idem repetebat, et suo licet aspero cantu quasi delectabili detinebatur. Tunc mihi magister: Si verum est quod homines dicunt vocem bubonis hominis mortem portendere, tunc ista sine dubio vox bubonis homini mortem annuntiat. Cui ego: Miror, cum cantus sit tam horridus, cur iste tantum in illo delectatur. Et ille mihi: Non recordaris illius philosophi qui dicit: In tribus delectatur homo, et si bona non sunt, in sua voce, suo carmine, suo filio. Ut istud de se et de magistro narraverat, digressi sunt inde ambo.
Dixit quidam philosophus filio suo: Sequere scorpionem, leonem, draconem, sed malam feminam non sequeris. Alius philosophus: Ora Deum ut te [Col. 0681B] liberet ab ingenio nequam feminarum, et tu ipse ne decipiaris tibi provide. Dictum namque est de philosopho quod transiens in talem locum quo auceps rete retenderat avibus decipiendis, vidit mulierculam cum eo lascivientem; cui dixit: Qui aves decipere conaris, vide ne avicula factus hujus visco tenearis. Dixit quidam discipulus magistro suo: Legi in libris philosophorum quibus praecipiunt ut ab ingenio feminae perversae custodiat se homo, et Salomon in Proverbiis hoc idem admonet [Col. 0681D] Cap. V, vers. 8. ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570681A.bmp)
[Hebrew Text] . Sed tu si super ingenio ejus sive de fabulis, sive de proverbiis aliquid memoriter tenes, vellem enarrando me instrueres. Faciam, inquit, tui causa libenter, sed vereor ne si qui nostra simplici animo legentes carmina quae de mulierum artibus ad earum correctionem et tuam [Col. 0681C] et aliorum instructionem scribimus, viderint videlicet quomodo earum, nescientibus viris, suos advocent amasios, et complectentes deosculentur advocatos, et quae illarum expetit lascivia in ipsis expleant earum nequitiam in nos redundare credant. Discipulus: Ne timeas hoc, magister, quia Salomon in libro Proverbiorum [Col. 0682D] V. 2, 3, 4, 5, 6, et alibi passim. , et multi sapientes pravos earum corrigendo mores talia scripserunt, nec culpam sed laudem inde promeruerunt. Tu similiter de illis scribens, rogata sine cunctatione demonstra. Tunc magister:
Perrexit quidam vendemiare vineam: quod uxor illius videns, intellexit illum circa vineam diutius [Col. 0681D] moraturum, et misso nuncio convocat amicum, conviviumque parat. Accidit autem ut dominus ramo vineae in oculo percussus domum cito rediret, nihil de oculo percusso videns, veniensque ad portam domus suae ostium pulsavit. Quod uxor intelligens nimium perturbata convocatum amicum abscondit seorsum, domino suo postea aperire currit, qui intrans et graviter pro oculo tristis et dolens jussit cameram parari et lectum sterni, ubi ibi posset quiescere. Timuit uxor ne intrans cameram amicum latitantem videret, dixit ei: Quid tantum properas ad lectum? Dic mihi quid tibi sit prius. Narravitque ei totum ut acciderat. Permitte, inquit illa, karissime [Col. 0682A] domine, ut oculum sanum medicinali arte confirmem et carmine, ne ita eveniat de sano ut mihi evenit jam de percusso, quia dampnum tuum commune est nobis. Apponens os suum ad oculum sanum tam diu fovit quousque a loco ubi erat absconditus amicus, viro nesciente, discessit. Tandemque se erigens: Modo, inquit, karissime vir, sis securus ne similiter de hoc oculo eveniat qualiter de altero evenit. Jam si placet, potes ad lectum descendere.
Tunc discipulus ait magistro: Bene me instruxisti, et quod de illarum artibus retulisti desideranti animo commendatur, nec quod inde scio pro divitiis Arabum commutare volo, et si placet, progredere, et quod transferre in altum publicae amministrationis futurorum valeamus edissere. Faciam, inquit.
Dictum est de quodam qui peregre proficiscens commisit uxorem suam suae socrui. Uxor autem sua alium quemdam adamavit, et matri hoc indicavit, quae commota pro filia favit amori, et convocans eumdem coepit cum illo et filia epulari. Epulantibus illis supervenit maritus et ostium pulsavit. Et consurgens mulier procum abscondit et ostium postea domino aperuit. qui, postquam intravit, ut lectus sibi pararetur praecepit, nam quiescere volebat et lassus erat. Turbata mulier dubitavit quid faceret. Quod videns mater: Ne festines, inquit, filia, lectum parare donec monstremus lintheum marito tuo quod fecimus. Et extrahens lintheum vetula, quantum potuit unum cornu illius sustulit, et alterum filiae [Col. 0682C] sublevandum dedit, sicque lintheo extenso delusus est maritus quousque qui latuerat egrederetur amicus. Tunc ait filiae suae: Extende lintheum super lectum mariti tui, quia manibus tuis et meis est compositum et contextum. Cui maritus: Et tu, domina, scis tale lintheum praeparare? Et illa: O fili, multa hujusmodi praeparavi.
Ad haec discipulus: Mirabile quid audivi, sed vellem amplius me instrueres, quia quanto plus ingenium illarum attendo, tanto magis ad mei custodiam exacuor. Respondit magister: Adhuc tibi dicam, et sic tibi ad instructionem exempla nostra sufficient. Discipulus: Ut placet.
[Col. 0682D] Relatum est, inquit iterum, quod quidam proficiscens commisit conjugem suam socrui suae servandam. Uxor autem introduxit amatum juvenem. Quibus epulantibus dominus veniens januam pulsavit. Surrexit itaque uxor et dimisit maritum intrare; sed mater cum amasio filiae remanens, quia locus ubi absconderetur non erat, quid faceret prius dubitavit. Sed dum filia suo aperiret ostium marito, arripuit vetula nudum gladium et commisit amasio, jussitque ut ante ostium in introitu mariti filiae suae stricto gladio staret, et si aliquid ei mariturus loqueretur, nihil responderet. Fecit ut jusserat, et aperto ostio, ut illum maritus sic stare vidit substitit. Quis, inquit, [Col. 0683A] tu es? Quo non respondente cum primum obstupuisset, tunc magis extimuit. Respondit intus vetula: Care gener, tace, ne aliquis te audiat. Ad haec ille magis mirans: Quid hoc est, inquit, cara domina? Tunc mulier? Bone fili, venerant huc tres persequentes istum, et nos aperto ostio hunc cum suo gladio intrare permisimus donec discederent qui illum interficere volebant, qui tunc timens te aliquem ex illis esse, stupefactus nihil tibi respondit. Et ait: Bene habeas, domina, quae hoc modo hunc liberasti a morte; et introiens advocavit amasium uxoris suae et secum sedere fecit, sicque dulcibus alloquiis delinitum circa noctem exire dimisit.
Discipulus: Miranda dixisti, sed nunc magis illarum praesumptuosam miror audaciam. Volo tamen [Col. 0683B] ut adhuc mihi de earum ingeniis, si non fuerit grave, dicas. Quantum enim magis dixeris, tantum majora mereberis. Ad quod magister: Nonne tibi sufficiunt ista? Tria tibi narravi, et tu nondum desinis instigare? Discipulus: Tria dicendo nimium auges recitando numerum, si pauca sonuerunt verba. Dic ergo unum quod longa verbositate meas repleat aures, et sic mihi sufficiet. Magister: Cave ne contingat inter nos quod inter regem et suum accidit fabulatorem. Discipulus: Quid, care magister, quid tandem accidit?
Rex quidam suum habuit fabulatorem qui singulis noctibus quinque sibi narrare fabulas consueverat. Contigit tandem quod rex curis quibusdam sollicitus [Col. 0683C] minime posset dormire, pluresque solito quaesivit audire fabulas. Ille autem tres super hoc narravit fabulas, sed parvas. Quaesivit rex plures. Ille vero nullatenus voluit, dixerat enim, sicut visum fuerat sibi, multas. Ad haec rex: Plurimas jam narrasti, sed brevissimas: vellem te aliquam rem narrare quae multis producatur verbis, et sic te dormire permittam. Concessit fabulator et sic incipit:
Erat quidam rusticus qui mille solidos habuit. Hic autem proficiscens comparavit bis mille oves, singulas sex denariis. Accidit eo redeunte quod magna inundatio aquarum succresceret, qui cum neque per pontem, neque per vadium transire posset, abiit sollicitus quaerens quocum ovibus suis transvehi posset. Invenit tandem exiguam naviculam, et necessitate [Col. 0683D] coactus duas oves imponens aquam transiit. His dictis fabulator obdormivit. Rex siquidem illum excitans ut fabulam quam inceperat finiret, commonuit. Fabulator ad hoc: Fluctus ille magnus est, navicula autem minima, et grex ovium innumerabilis, permitte ergo supradictum rusticum suas transferre oves, et quam incepi fabulam ad finem perducam.
Fabulator etenim hoc modo regem longas audire fabulas gestientem pacificavit. Quod si amplius me praedictis etiam alia subtexere compuleris, jam dicti praesidio exempli me deliberare conabor. Discipulus: Dictum est in antiquis proverbiis quod non eadem compunctione dolet qui pro muneribus lacrimatur, [Col. 0684A] et qui sui corporis dolere gravatur. Neque regem adeo dilexit fabulator sicut et tu me diligis. Voluit enim fabulis suis eum aliquantum seducere, sed praelibata mulierum ingenia pande. Magister.
Dictum est quod quidam nobilis progenie haberet uxorem castam nimium et formosam. Contigit forte quod orationis studio Romam vellet adire, sed alium custodem uxoris suae nisi semetipsam noluit deputare, illius castis moribus satis confisus et probitatis honore. Uxor vero caste vivendo et in omnibus prudenter agens remansit. Accidit tandem quod necessitate compulsa a domo sua propria suam conventura vicinam egrederetur, quae peracto negotio ad propria remeavit. Quam juvenis aspectam ardenti [Col. 0684B] amore diligere coepit, et ad eam plurimos direxit nuncios, cupiens ab illa quantum amabat amari. Quibus contemptis eum penitus sprevit. Juvenis cum se sic contemptum sentiret, dolens adeo efficitur ut nimio infirmitatis onere gravaretur, saepius tamen illuc ibat quo dominam egressam viderat, desiderans eam convenire, sed nequaquam valuit efficere. Cui prae dolore lacrimanti fit obvia anus religionis habitu decorata quaerens quaenam esset causa quae eum dolore compelleret; sed juvenis quid in sua versabatur conscientia minime detegere volebat. Ad quem anus: Quanto quis infirmitatem suam medico revelare distulerit, tanto graviori morbo attritus fuerit. Quo audito narravit ex ordine quae acciderant et suum propalavit [Col. 0684C] secretum. Cui anus: De his quae jam dixisti Dei auxilio remedium inveniam, et eo relicto ad propria remeavit. Quae caniculam quam apud se habebat, duobus diebus jejunare coegit. Die tertia panem synapi confectum jejunanti largita est, quae dum gustaret, pro amaritudine oculi ejus lacrimari coeperunt. Deinceps anus illa ad pudicae domum foeminae perrexit quam juvenis praedictus adamavit, quae honorifice pro magnae religionis specie ab ea suscepta est. Hanc autem sua sequebatur canicula. Cumque vidisset mulier illa caniculam lacrimantem, quaesivit quod haberet et quare lacrimaretur. Anus ad hoc: Cara amica, ne quaeras quid sit, quia adeo magnus dolor est quod nequeo dicere. Mulier magis instabat ut diceret, cui anus: Haec quam conspicis [Col. 0684D] caniculam mea erat filia casta nimis et decora, quam juvenis adamavit quidam; sed adeo casta erat, ut eum omnino sperneret, et ejus amorem respueret. Unde dolens adeo efficitur, ut magna aegritudine stringeretur, pro qua culpa miserabiliter haec supra dicta filia mea in caniculam mutata est. His dictis prae nimio dolore erupit in lacrimas anus illa. Ad haec foemina: Quid, cara domina, similis peccati conscia, quid, inquam, factura sum? Me etenim dilexit juvenis, sed amore castitatis eum contempsi, et simili modo ei contigit. Cui anus: Laudo tibi, cara amica, ut quam citius poteris hujus miserearis et quod quaerit facias, ne et tu simili modo in canem muteris. Si enim scirem inter juvenem [Col. 0685A] praedictum et filiam meam amorem, numquam in canem mutaretur filia. Cui ait mulier casta: Obsecro ut consilium hujus rei utile dicas, ne propria forma privata efficiar canicula. Anus: Libenter pro Dei amore et remedio animae meae, et quia misereor tui, hunc supradictum juvenem quaeram, et si quo invenire potero, ad te reducam. Cui gratias egit mulier, et sic anus artificiosa dictis fidem praebuit. Quem promisit reduxit juvenem, et sic eos adsociavit.
Discipulos magistro: Numquam audivi tam mirabile quod et puto fieri arte dyaboli. Magister: Ne dubites. Discipulus: Spero quod si quis tam sapiens erit ut semper timeat se posse decipi arte mulieris, forsitan ab illius ingenio se custodire valebit. Magister: [Col. 0685B] Audivi de quodam homine qui multum laboravit ut suam custodiret, sed nihil profuit. Discipulus magistro: Dic mihi quid fecit, ut melius sciam, si quam duxero, illam custodire. Magister:
Quidam juvenis fuit qui totam intentionem suam et totum sensum et adhuc totum tempus suum misit ad hoc ut sciret omnimodam artem mulieris, et hoc facto voluit ducere uxorem. Sed primitus perrexit quaerere consilium et sapientiorem illius regionis adiit hominem. Qualiter custodire posset quam ducere volebat quaesivit uxorem. Sapiens vero hoc audiens sibi dedit consilium quod construeret domum altis parietibus lapideis, poneretque intus mulierem, daretque sibi satis ad [Col. 0685C] comedendum et non superflua indumenta, faceretque ita domum quod non esset in ea nisi solum ostium solaque fenestra per quam videret, et tali altitudine per quam nemo intrare posset vel exire. Juvenis vero, audito consilio sapientis, sicuti ei jusserat egit. Mane vero cum juvenis exibat de domo, ostium firmabat et similiter quando intrabat. Quando autem dormiebat, sub capite suo clavem abscondebat. Hoc autem longo tempore egit. Quadam vero die dum juvenis iret ad forum, mulier, ut erat solita facere, ascendit fenestram et euntes et redeuntes intente aspexit. Hac una die cum ad fenestram staret, vidit quemdam juvenem formosum corpore atque facie, quo viso statim illius amore succensa fuit, et ut supra [Col. 0685D] dictum est, custodita coepit cogitare quomodo et qua arte posset loqui cum adamato juvene. At ipsa plena ingenio ac dolositatis arte cogitavit quod claves domini sui furaretur dum dormiret, et ita egit. Haec vero assueta erat dominum suum unaquaque nocte inebriare vino ut securius ad amicum suum posset exire et suam voluntatem explere. Dominus vero illius philosophicis jam edoctus monitis sine dolo nullos esse muliebres actus, coepit cogitare quid sua conjux strueret frequenti et cotidiana potatione, quod ut sub occulto poneret se finxit ebrium esse. Cujus rei mulier inscia de lecto nocte consurgens, perrexit ad ostium domus, et aperto exivit ad amicum. Vir autem suus in silentio noctis suaviter [Col. 0686A] consurgens, venit ad ostium et apertum clausit, firmavit, fenestram ascendit, stetitque ibi donec in camisia uxorem suam revertentem vidit, quae domum rediens ostium pulsavit. Vir mulierem suam audiens et videns, ac si nesciret interrogavit quis esset. At ipsa culpae veniam petens et numquam amplius se hoc facturum promittens nihil profecit, sed vir iratus ait quod eam non intrare permitteret, sed esse suum suis parentibus ostenderet. At ipsa magis et magis clamans dixit quod nisi ostium recluderet, in puteum qui juxta domum erat saliret et ita vitam finiret, sicque de morte sua amicis et propinquis rationem redderet. Spretis minis dommus suae mulieris, intrare non permisit. Mulier vero plena arte et calliditate sumpsit lapidem quem projecit in puteum, [Col. 0686B] hac intentione ut vir suus audito sonitu lapidis in puteum ruentis putaret sese in puteum cecidisse, et hoc peracto mulier post puteum se abscondit. Vir simplex atque insipiens, audito sonitu lapidis in puteum ruentis, mox de domo egrediens, celeri cursu ad puteum venit, putans verum esse quod mulierem audisset cecidisse. Mulier vero videns ostium domus apertum, et non oblita est suae artis, intravit domum, firmatoque ostio ascendit fenestram. Ille autem videns se esse deceptum, inquit: O mulier fallax, plena arte dyaboli, permitte me intrare, et quidquid mihi foris fecisti me condonaturum tibi crede. At illa eum increpans introitumque domus omnino et sacramento denegans ait: O seductor, tuum esse atque tuum facinus parentibus [Col. 0686C] tuis ostendam, quia unaquaque nocte es sollicitus ita furtim a me exire et meretrices adire; et ita egit. Parentes vero haec audientes atque verum existimantes increpaverunt eum, et ita mulier illa liberatae arte sua flagitium quod meruerat in virum detrusit, cui nihil profuit immo offuit mulierem custodisse. Nam iste etiam accidit cumulus miseriae quod existimatione plurimorum quod patiebatur meruisse crederetur, unde quidem bonis quampluribus pulsus, dignitatibus exutus, existimatione foedatus ob uxoris maliloquium, incestus tulit supplicium.
Discipulus: Nemo est qui ab ingenio mulieris custodire se possit, nisi quem Deus custodierit, et haec talis narratio ne ducam uxorem magna est [Col. 0686D] dehortatio. Magister: Non debes omnes mulieres credere tales esse, quoniam magna bonitas atque castitas in multis repperitur mulieribus, et scias in bona muliere bonam societatem repperiri posse. Bona mulier fidelis custos est et bona domus. Salomon in fine libri Proverbiorum suorum viginti duos versus de laude atque bonitate mulieris bonae composuit [Col. 0685D] Cap. XXXI, 10-31. . . . . ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570685A.bmp)
[Hebrew Text] . . Discipulus ad haec: Bene me confortasti, sed audisti tamen aliquam mulierem quae sui sensus ingenium niteretur in bonum mittere? Magister: Audivi. Discipulus: Refer mihi de illa, quia videtur mihi res nova. Magister:
Dictum fuit mihi quod quidam Hispanus perrexit [Col. 0687A] Mech, et dum ibat pervenit in Aegyptum, qui deserta terrae intrare volens et transire, cogitavit quod pecuniam suam in Aegypto dimitteret, et antequam dimittere voluisset interrogavit si aliquis fidelis homo esset in illa regione cui posset committere pecuniam suam, et ostenderunt ei antiquum hominem nominatum probitate fidelitatis, cui de suo mille talenta commisit, demum perrexit, factoque itinere ad illum rediit cui pecuniam commisit, et quod commiserat ab eo quaesivit. At ille plenus nequitiae illum numquam antea se vidisse dicebat. Ille vero sic deceptus perrexit ad probos homines regionis illius, et quomodo tractasset eum homo ille cui pecuniam commiserat eis retulit. Vicini vero illius de eo talia audientes credere noluerunt, sed nihil hoc esse dixerunt. [Col. 0687B] Qui vero pecuniam perdiderat, unaquaque die ad domum illius qui retinebat injuste pecuniam ibat, blandisque precibus eum deprecabatur ut pecuniam redderet, quod deceptor audiens, increpavit eum dicens ne amplius tale quid de eo diceret vel ad eum veniret, quod si faceret, poenas ex merito subiret. Auditis minis illius qui eum deceperat, tristis coepit redire, et in redeundo obviavit cuidam vetulae pannis heremitalibus indutae. Haec autem baculo suo fragiles artus sustentabat, et per viam laudando Deum lapides ne transeuntium pedes laederentur locabat. Quae videns hominem flentem, cognovit eum esse extraneum. Commota pietate in angiportum vocavit et quid ei accidisset interrogavit. At ille ordinate narravit. Foemina auditis verbis ejus inquit: Amice, si [Col. 0687C] vera sunt quae retulisti, feram tibi inde auxilium. Et ille: Quomodo potes hoc facere, ancilla Dei? At illa inquit: Adduc mihi hominem de terra tua cujus factis et dictis fidem habere possis. At ille adduxit. Demum decepti socio praecepit decem cofros externis pretiosis depictos coloribus, atque ferro deargentato ligatos cum bonis seris emere et ad domum sui hospitis afferre, lapidibusque comminutis implere. At ipse ita egit. Mulier vero ut vidit omnia illa quae praeceperat esse parata, ait: Nunc decem homines perquire qui euntes ad domum illius qui te decepit mecum et cum socio tuo deferant scrinios unus post alium venientes ordine longo, et quam cito primus venerit ad domum hominis qui te decepit et requiescet ibi, veni et interroga pecuniam, et ego tam [Col. 0687D] confido in Deum quod reddita tibi tua pecunia fuerit. At ipse sicuti vetula jusserat fecit, quae non oblita incepti quod praeceperat, iter incepit et venit cum socio decepti ad domum deceptoris et inquit: Quidam homo de Hyspania hospitatus mecum fuit et vult Mech adire, quaeritque antea pecuniam suam quae est in decem scriniis servandam alicui homini donec revertatur commendare: precor itaque ut mei causa in aede tua custodias, et quia audivi et scio te bonum hominem et fidelem esse, nolo aliquem alium praeter te solum hujus pecuniae commendatorem adesse. Et dum ita loqueretur venit primus deferens scrinium, aliis a longe apparentibus. Interim deceptus praeceptorum vetulae non oblitus, post [Col. 0688A] primum scrinium sicut ei praeceptum fuerat venit. Ille vero qui pecuniam celaverat, plenus nequitiae et malae artis, ut vidit hominem venientem cui pecuniam celaverat, timens ne si pecuniam requireret, alius qui suam pecuniam adducebat non committeret, contra eum ita dicendo perrexit: O amice, ubi fuisti et ubi diutinasti? Veni et accipe pecuniam fidei meae jamdiu commendatam, quia inveni et amodo taedet me custodire. At ille laetus et gaudens recepit pecuniam gratias agens. Vetula, ut vidit hominem pecuniam suam habere, surrexit et inquit: Ibimus ego et socius meus contra scrinios nostros et festinare praecipiemus; tu vero expecta donec redeamus et bene serva quod jam adduximus. Ille autem laetus animo quod acceperat servavit, adventumque eorum, [Col. 0688B] quod adhuc potest, expectavit, et ita bono ingenio vetulae reddita fuit viro summa pecuniae.
Discipulus: Istud mirum fuit ingenium atque utile, nec puto quod aliquis philosophus subtilius cogitaret per quod levius vir suam pecuniam recuperaret. Magister: Bene posset philosophus suo facere naturali ingenio. Discipulus: Hoc bene credo; sed si aliquem philosophorum hujus modi reposuisti in cordis armariolo, largire mihi discipulo, et ego fideli memoriae commendabo, ut quandoque discipulis lacte philosophiae educatis delicatissimum largiri possim alimentum. Magister.
Contigit quod quidam homo habuit filium cui post mortem suam nihil praeter domum dimisit. Iste cum [Col. 0688C] magno labore corpori suo vix etiam quae natura exigit suppeditabat, et tamen domum suam, licet magna coactus inedia, vendere nolebat. Habebat autem puer iste quemdam vicinum valde divitem qui domum emere cupiebat ut suam largiorem faceret. Puer autem nec prece, nec pretio vendere volebat. Quod postquam iste dives comperit quibus ingeniis et quibus artibus puero subtraheret domum cogitabat; at juvenis secundum posse suum familiaritatem ejus devitavit. Denique contristatus dives ille causa domus et quod non posset puerum decipere, quadam die venit ad puerum et inquit ei: O puer, accommoda mihi partem parvam tuae curiae pretio, quoniam in ea sub terra decem tonellos cum oleo custodire volo, et nihil tibi nocebunt, sed habebis [Col. 0688D] inde aliquod sustentamentum vitae. Puer autem coactus necessitate concessit et dedit ei claves domus. Juvenis vero iterum more solito liberis liberaliter serviens victum perquisivit. At dives homo acceptis clavibus curiam juvenis suffodiens, quinque tonellos plenos oleo ibi recondidit et quinque dimidios, et hoc facto juvenem advocavit clavesque domus illi tribuens inquit: O juvenis, oleum meum tibi committo et in tua custodia trado. Juvenis simplex putans omnes tonellos esse plenos, in custodia recepit. At post longum tempus contigit quod in terra illa oleum carum fuit. Dives haec audiens puero inquit: O amice, veni et juva me oleum effodere quod tuae jamdudum mandavi custodiae, et laboris praemium accipies [Col. 0689A] et tutelae. Juvenis audita prece cum pretio diviti concessit ut secundum posse suum eum juvaret. Dives non oblitus suae fraudis nequissimae, adduxit homines ut oleum emerent. Quibus adductis, terram aperuerunt et quinque plenos tonellos et quinque dimidios invenerunt. Perceptis talibus vocavit puerum ita dicendo: Amice, causa tuae custodiae amisi oleum; insuper quod tibi commisi fraudulenter abstulisti, quapropter volo ut mihi mea restituas. His dictis eum cepit et vellet nollet ad justitiam deduxit. Justitia eum videns accusavit, sed juvenis quid contra diceret nescivit, attamen inducias unius diei quaesivit, quod justitia, quia justum erat, concessit. In civitate autem illa morabatur quidam philosophus qui cognominabatur Auxilium egentium, bonus homo [Col. 0689B] et religiosus. Juvenis audito bonitatis illius praeconio perrexit ad eum, quaesivitque ab eo consilium dicens: Si vera sunt quae de te mihi referentibus multis dicta sunt more domestico, fer mihi auxilium, etenim injuste accusor. Philosophus audita prece juvenis interrogavit si juste vel injuste accusarent eum. Juvenis vero quod injuste accusaretur firmavit sacramento. Audita rei veritate philosophus pietate commotus ait: Auxiliante Deo feram tibi auxilium; sed sicut a justitia respectum usque in crastinam diem accepisti, noli dimittere quin eas ad placitum, ero tibi paratus succurrere tuae veritati atque eorum nocere falsitati. Juvenis autem quod philosophus eum jusserat egit. Mane autem facto, venit philosophus ad justitiam, quem postquam vidit justitia ut sapientem [Col. 0689C] et philosophum vocavit, vocatumque juxta se sedere fecit. Inde justitia vocavit accusantes et accusatum, praecepitque quod suorum recordarentur placitorum et ita fecerunt. Illis vero astantibus, justitia ait philosopho quod causas audiret et inde judicium faceret. Inde philosophus: Praecipe, justitia, clarum oleum de quinque tonellis plenis mensurari, et scias quantum sit tibi clari olei, et similiter de quinque dimidiis, et scias quantum ibi clari olei fuerit. Deinde spissum oleum de quinque plenis tonellis sit mensuratum et scias quantum spissi olei in eis sit, et similiter de quinque dimidiis facias mensurari, et scias quantum spissi olei fuerit ibi; et si tantum spissi olei inveneris in dimidiis tonellis [Col. 0689D] quantum in plenis, scias oleum fuisse furatum. Et si in dimidiis tonellis inveneris talem partem spissitudinis qualem oleum clarum ibi existens exigit quod quidem et in plenis tonellis invenire poteris, scias oleum non fuisse furatum. Justitia haec audiens confirmavit judicium, factumque est ita, et hoc modo juvenis evasit sensu philosophi. Finitis placitis juvenis philosopho grates reddidit. Tunc philosophus ait illi: Numquamne illud philosophi audisti? Non emas domum antequam cognoscas vicinum. Ad hoc juvenis: Primum habuimus domum antequam juxta nos hospitaretur. Cui philosophus: Primum vendas quam maneas juxta malum vicinum.
Discipulus: Tale judicium apparet esse philosophi, et hoc est gratia Dei, Merito vocatus est hoc [Col. 0690A] nomine Auxilium miserorum. Iterum discipulus: Etsi jam audita mente sedeant, ad audiendum plura incitant. Magister inquit: Libenter tibi dicam, et sic inquit:
Dictum fuit de quodam divite in civitatem eunte quod sacculum cum mille talentis deferret secum, et insuper aureum serpentem oculos habentem jacinctinos in sacculo eodem, quod totum simul amisit. Quidam vero pauper iter faciens invenit, deditque uxori suae, et quomodo invenisset retulit. Mulier hoc audiens ait: Quod Deus dedit custodiamus. Alia die per viam praeco ita clamando perrexit: Qui talem censum invenit reddat, et absque aliquo peccato centum talenta inde habeat. Haec audiens inventor [Col. 0690B] census, dixit uxori: Reddamus censum et absque peccato centum talenta inde habeamus. Inde mulier ait: Si Deus illum voluisset hunc censum habere, non amisisset; quod Deus donavit custodiamus. Inventor census ut redderetur elaboravit, at ipsa omnino denegabat, et tamen vellet nollet mulier, dominus reddidit et quod praeco promiserat expetiit. Dives autem plenus nequitiae ait: Adhuc alium serpentem mihi deesse sciatis. Hoc prava intentione dicebat ut pauperi homini talenta non redderet promissa; pauper vero se nihil amplius invenisse dicebat. At homines civitatis illius diviti faventes pauperi derogantes inexorabile contra fortunam pauperis odium gerentes, illum ad justitiam provocaverunt. Pauper autem, ut supra dictum est, se nihil amplius [Col. 0690C] invenisse dicebat. Sed dum sermo hujuscemodi pauperum divitumque per ora discurreret ministris referentibus tandem percussit ora regis. Quod simul audivit divitem et pauperem et pecuniam sibi praesentari praecepit. Adductis omnibus, philosophum scilicet Auxilium miserorum cum aliis sapientibus ad se vocavit, eisque accusatoris vocem et accusati audire et enodare praecepit. Philosophus haec audiens, commotus pietate pauperis ait: Auxiliante Deo te liberare conabor. Ad hoc pauper: Scit Deus quia reddidi quantum inveni. Inde philosophus ad regem: Si rectum judicium inde vobis audire placuerit, dicam. Rex haec audiens ut judicaret rogavit. Tunc philosophus regi: Iste homo dives bonus est multum, et non est credibile eum aliquid interrogare [Col. 0690D] quod non amisisset; ex alia parte credibile mihi videtur quod iste pauper homo nihil amplius invenit quam reddidit, quia malus homo si esset, non quod reddidit redderet, imo totum celaret. Inde rex: Quid autem inde judicas, philosophe? Philosophus: Rex, sume censum, et da ex eo pauperi centum talenta, et quod remanserit serva donec veniat qui censum quaerat, quia non est hic cujus iste census sit, et iste dives homo eat ad praeconem et faciat interrogare sacellum cum duobus serpentibus. Regi autem placuit hoc judicium, atque omnibus ibi circumstantibus. Dives vero qui sacellum perdiderat, hoc audiens inquit: Bone rex, dico tibi in veritate censum istum fuisse meum, sed quia volebam pauperi [Col. 0691A] homini quod praeco promiserat auferre, dixi mihi alium serpentem adhuc deesse; sed modo, rex, mei miserere et quod praeco promisit reddam pauperi. Inde rex censum reddidit diviti, dives pauperi. Ita philosophus sensu et ingenio pauperem liberavit.
Discipulus: Apparet hoc esse ingenium philosophiae: hoc exemplo non est mirum quod de duabus mulieribus Salomon judicavit [Col. 0691] III Reg., cap. III, 27. ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570691A.bmp)
[Hebrew Text] .
Philosophus ait: Ne aggrediaris viam cum aliquo nisi prius eum cognoveris. Si quisquam ignotus tibi in via associaverit iterque tuum investigaverit, dic te velle longius ire quam disposueris, et si detulerit lanceam, vade ad dexteram; si ensem, ad sinistram. Arabs castigavit filium suum dicens: Sequere calles [Col. 0691B] quamvis sint semitis longiores. Item accipe puellam in uxorem quamvis sit vetula, et iterum fer merces tuas ad magnas civitates quamvis vilius ibi vendere putes. Ad haec filius:
Verum est quod dixisti de magnis viis, nam quadam die dum ego et socii mei perrexerimus ad urbem sole ad occasum propinquante et adhuc longe essemus a civitate, vidimus semitam quae secundum visum ituris ad civitatem promittebat compendium. Invenimus senem a quo requisivimus de itinere illius semitae: at senex ait: Propius semita ducit ad civitatem quam magna via, et tamen citius per magnam viam ad civitatem venietis quam per semitam. Haec audientes illum pro stulto habuimus, et magnam [Col. 0691C] viam praetermittentes semitae declinavimus, quam insistentes ad dexteram et ad sinistram quanta fuit nox deerravimus, nec ad civitatem pervenimus. At si per callem tendissemus, procul dubio media nocte civitatem subintrassemus.
Pater ad haec: Hoc nobis alia vice evenit cum pergeremus per magnam viam ad civitatem. Praeerat nobis fluvius quem quocumque modo transituri eramus antequam civitatem intraremus, sicque nobis iter agentibus in duas partes secta est via, quarum una ad civitatem per vadum, altera per pontem ducebat. Demum quemdam senem vidimus quem de duabus viis quae prius duceret ad civitatem interrogavimus. Senex ait: Brevior est via per vadum ad civitatem duobus miliariis quam via per pontem, [Col. 0691D] sed tamen citius potestis ire per pontem. Et quidam ex nostris illum senem sicut vos vestrum antea deriserunt et per vadum iter aggressi sunt; sed eorum alii socios submersos dimiserunt, alii equos et sarcinas perdiderunt, quidam vero per amnem madefactos alios omnino amissos defleverunt, sed nos et senex noster qui per pontem transivimus sine impedimento et absque omni incommodo processimus et eos super ripam fluminis adhuc jacturam deflentes repperimus. Quibus flentibus et cum rastris et sagena ima fluvii perscrutantibus senex ait: Si nobiscum per pontem perrexissetis, non ita contigisset. Aiunt: Hoc fecimus quia viam tardare nolebamus. [Col. 0692A] Ad haec senex: Nunc magis tardati estis, et illis relictis laeti subintravimus portas urbis. Tale est proverbium quod audivi: Magis valet longa via quae ad paradisum, quam brevis ad infernum.
Arabs castigavit filium. Fili, si fueris in via cum aliquo socio, dilige eum sicut te ipsum, et ne mediteris aliquem decipere ne et tu decipiaris veluti duobus contigit burgensibus et rustico. Filius: Refer mihi ut aliquid utilitatis inde accipiant posteri.
Dictum fuit de burgensibus duobus et rustico causa orationis Mech adeuntibus quod essent socii victus donec venirent Mech, et tunc defecit illis cibus ita quod non remansit eis quicquam nisi tantum farinae qua solum panem et parvum facerent. Burgenses [Col. 0692B] vero hoc videntes dixerunt ad invicem: Parum panis habemus et noster multum comedit socius, quapropter oportet nos habere consilium quomodo sibi partem panis auferre possimus, et quod nobiscum debet soli comedamus. Deinde acceperunt hujuscemodi quod facerent panem et coquerent, et dum coqueretur dormirent, et quisquis eorum mirabiliora somniando videret, solus panem comederet. Haec artificiose dicebant quia simplicem rusticum ad hujusmodi fictitia deputabant. Et fecerunt panem quem coxerunt, demum jacuerunt ut dormirent. At rusticus, percepta eorum astutia, dormientibus sociis, traxit panem semicoctum, comedit et iterum jacuit. Unus de burgensibus sicut somno perterritus esset evigilavit sociumque vocavit, cui [Col. 0692C] alter de burgensibus ait: Quid habes? At ille inquit: Mirabile somnium vidi, nam mihi visum fuit quod duo angeli aperiebant portas coeli et me sumentes ducebant ante Deum. Cui socius: Mirabile est hoc somnium quod vidisti; at ego somniavi quod a duobus angelis me ducentibus et terram findentibus in infernum ducerer. Rusticus hoc totum audiebat et se dormire fingebat; sed burgenses decepti decipere volentes ut evigilarent rusticum vocaverunt. Rusticus vero callide et ut territus esset respondit: Qui sunt qui me vocant? At illi: Socii tui sumus. Et rusticus: Redistis jam? At ipsi contra: Quo perreximus unde redire debeamus? Ad hoc rusticus: Nunc visum erat mihi quod duo angeli unum ex vobis accipiebant et aperiebant portas coeli, ducebantque [Col. 0692D] illum ante Deum; deinde alium accipiebant duo alii angeli, et aperta terra ducebant in infernum, et his visis putavi neminem jam amplius rediturum, et surrexi et panem comedi.
O fili! sic evenit eis qui socium decipere voluerunt, quia suo ingenio decepti fuerunt. Tunc filius: Ita evenit eis sicut in proverbio dictum est: Qui totum voluit, totum perdidit. Haec est autem natura canis cui faverunt illi quorum unus alii cibum auferre cupit, sed si naturam cameli sequerentur, mitiorem naturam imitarentur: nam talis est natura cameli, quando insimul datur praebenda multis, nullus eorum comedet donec omnes edant insimul; et si unus infirmatur [Col. 0693A] quod nequeat comedere, donec removeatur alii jejunabunt. Isti burgenses postquam volebant animalem naturam sibi sumere, mitissimi animalis naturam sibi debuissent vendicare, et merito cibum amiserunt. Quin etiam hoc eis evenisse voluissem quod magistro meo narrante jamdudum audivi evenisse incisori regis pro discipulo suo proprium nomen Nediu, ut fustibus caederentur. Pater ad haec: Dic mihi, fili, quid audisti quomodo contigit discipulo, quoniam talis narratio animi erit recreatio. Filius:
Narravit mihi magister meus quemdam regem habuisse incisorem qui diversos diversis temporibus aptos ei incidebat pannos. At ille discipulos sutores [Col. 0693B] habebat quorum quisque artificiose suebat quod magister incisor regis incidebat. Inter quos unus erat discipulus nomine Nediu qui socios arte sutoria superabat. Sed die festo veniente rex suorum incisorem pannorum vocavit et pretiosas vestes sibi et familiaribus parari praecepit. Quod ut citius et sine impedimento fieret, unum de camerariis suis eunuchum cujus illud erat officium sutoribus custodem addidit, et ut eorum curvos ungues observaret, et eis ad sufficientiam necessaria ministraret rogavit. Sed in una dierum ministri calidum panem et mel cum aliis ferculis incisori et consociis comedendum dederunt, et qui aderant comedere coeperunt. Quibus epulantibus eunuchus: Quare absente Nediu comeditis nec illum expectatis? Magister inquit: [Col. 0693C] Quia mel non comederet etiamsi adesset; et comederunt. Deinde venit Nediu et ait: Quare me absente comedisti, nec partem meam reservastis? Eunuchus ad haec: Magister tuus dixit quod mel non comederes etiamsi adesses. At ille tacuit et quomodo magistro suo illud recompensare posset cogitavit. Et hoc facto, magistro absente, Nediu secreto dixit eunucho: Domine, magister meus quandoque frenesim patiens sensum perdit et indiscrete circumstantes verberat et interimit. Cui eunuchus: Si scirem horam quando ei contingit, ne quid inconsulte ageret ligarem et loris corrigere constringerem. At Nediu ait: Cum videris eum huc et illuc aspicientem et terram manibus verberantem et a sua sede surgentem [Col. 0693D] et scamnum super quod sedet manu rapientem, tunc scias eum esse insanum, et nisi tibi et tuis provideris, caput fuste dolabit. Talibus dictis Nediu sequenti die magistri sui forfices secreto abscondit, at incisor quaerens forfices et non inveniens coepit manibus terram percutere et huc et illuc aspicere et a sua sede surgere et scamnum super quod sedebat manu dimovere. Haec videns cunuchus statim suos vocavit clientes praecepitque incisorem ligari et ne aliquos verberaret graviter verberari. Sed incisor clamabat ita dicendo: Quid foris feci, ut quid talibus me affligitis verberibus? At illi acrius verberando tacebant. Quando autem lassi fuerunt verberando exosum vitae solverunt, qui respirans sed longo temporis intervallo [Col. 0694A] quaesivit ab eunucho quid foris fecisset. Eunuchus ad hoc: Dixit mihi Nediu discipulus tuus quod quandoque insanires et non nisi vinclis et verberibus correptus cessares, et ideo te ligavi. Hoc audito incisor Nediu discipulum suum vocavit et ait: Amice, quando me novisti insanum? Ad hoc discipulus: Quando novisti me mel non comedere? Eunuchus et alii haec audientes riserunt, et utrumque merito poenas suscepisse judicaverunt.
Ad hoc pater: Merito hoc illi accidit, quia si custodiret quod Moyses praecepit ut diligeret fratrem suum sicut seipsum [Col. 0693D] Levitic. XIX, 18. ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570693A.bmp)
[Hebrew Text] , non hoc ei evenisset.
Castigavit filium suum dicens: Vide ne imponas aliquod crimen socio tuo servo sive libero, ne ita tibi contingat sicut duobus joculatoribus contigit [Col. 0694B] ante regem. Ad hoc filius: Narra mihi, pater, obsecro. Pater: Fiat.
Venit quidam joculator ad regem, quem vocatum rex cum alio joculatore fecit sedere atque comedere; sed qui prius erat joculator coepit invidere supervenienti quem rex sibi praeferebat et omnes aulici. Quod ne duraret diu pudorem illi facere ut sic saltem aufugeret cogitavit. Itaque nescientibus aliis ossa latenter primus joculator coordinavit et ante socium posuit, finitoque prandio in opprobrium socium conjectans struem ossium regi ostendit et mordaciter inquit: Domine, socius meus omnium ossium istorum vestituram comedit. Rex vero torvis oculis respexit. Accusatus autem regi ait: Domine [Col. 0694C] feci quod natura humana requirebat, carnes comedi et ossa dimisi; socius autem meus fecit quod sua natura scilicet canina inquirebat, quia comedit carnes et ossa.
Dixit philosophus: Honora minorem te et da sibi de tuo sicut vis quod major te honoret et de suo tibi tribuat. Alius: Turpe quidem est multum diviti esse avarum, mediocri pulchrum esse largum. Discipulus ait: Diffinitionem largi et avari et prodigi mihi subscribe. Pater: Qui dat quibus dandum est, et retinet quibus retinendum est, largus est; qui prohibet quibus prohibendum non est, avarus est: qui dat quibus dandum est et quibus non est dandum, prodigus. Alius: Noli associari rei deficienti et ne proponas te rei crescenti. Alius: Magis valet [Col. 0694D] parva beatitudo quam plena domus auro et argento. Alius: Utilia perquire magno sensu, non magna velocitate. Alius: Ne respicias ditiorem te ne in eum pecces, sed respice pauperiorem te et inde grates Deo redde. Alius: Non deneges Deum pro paupertate, pro divitiis noli superbire. Alius: Quisquis multa cupit, majorum fame tabescit. Alius: Si vis in hoc saeculo tantum habere quantum suffecerit naturae, non multa te decebit congregare; et si cupido satisfacere volueris animo, licet congregatis quaecunque in toto mundo ambitu continentur divitiis, sitis tamen ardebit habendi. Alius: Qui parce sua dispendit, diu durant ei possessa. Alius: [Col. 0695A] Qui vult relinquere saeculum, videat ne aliquid retineat quod sit illius partium, quoniam tantumdem valent ac si paleis ignem extingueret. Alius: Qui pecuniam congregat multum laborat, vigiliis tabescit ne perdat, ad ultimum dolet quando perdit quod obtinuerat. Discipulus magistro: Laudas congregari pecuniam? Magister: Ita, acquire juste et in bono expende, nec in thesauro reconde. Alius: Ne desideres res alterius et ne doleas de amissis rebus, quoniam dolore nihil erit recuperabile, unde dicitur:
Quidam habuit virgultum in quo rivulis fluentibus herba viridis erat, et pro habilitate loci conveniebant ibi volucres modulamine vocum cantus diversos exercentes. Quadam die dum in suo fatigatus [Col. 0695B] quiesceret pomerio, quaedam avicula super arborem cantando delectabiliter sedit. Quam ut vidit et ejus cantum audivit, deceptam laqueo sumpsit. Ad quem avis: Cur tantum laborasti me capere, vel quod proficuum in mea captione sperasti habere. Ad haec homo: Solos cantus tuos audire cupio. Cui avis: Pro nihilo, quia nec prece nec pretio cantabo. At ille: Nisi cantaveris, ite comedam. Et avis: Quomodo comedes? Si comederis coctam aqua, quid valebit avis tam parva? Et etiam caro erit hispida. Si assata ero, multo minor fuero; sed si me habere dimiseris magnam utilitatem consequeris. At ille contra: Quam? Avis: Ostendam tibi tres sapientes manerias quas majoris pretii facies quam trium vitulorum carnes. At ille securus promissi avem permisit abire. Cui [Col. 0695C] avis ait: Unum est de promissis, ne credas omnibus dictis; secundum, quod tuum erit semper habe; tertium, ne doleas de amissis. Hoc dicto, avicula arborem conscendit et dulci canore dicere coepit: Benedictus Dominus qui tuorum aciem oculorum clausit et sapientiam abstulit, quoniam si intestinorum plicas meorum perquisisses, unius ponderis unciae jacinctum invenisses. Haec audiens ille coepit flere et palmis pectus percutere, quoniam fidem dictis praebuerat aviculae. At avis ait illi: Cito oblitus es sensus quem tibi dixi. Nonne dixi tibi: Ne credas quicquid tibi dicetur? Quomodo credis quod in me sit jacinctus qui sit ponderis unius unciae, cum ego tota non sum tanti ponderis? Et non dixi tibi: Ne [Col. 0695D] doleas de rebus amissis? Quare pro jacincto qui in me est doles? Talibus dictis rustico deriso avis in nemoris avia devolavit.
Philosophus suum castigavit discipulum dicens: Quicquid invenies legas, sed non credas quicquid legeris. Ad haec discipulus: Credo non esse verum quicquid est in libris, nam simile huic legi in libris et proverbiis philosophorum: Multae sunt arbores, sed no omnes faciunt fructum; multi sunt fructus, sed non omnes comestibiles. Castigavit Arabs filium suum dicens: Fili, ne dimittas pro futuris praesentia, ne forsitan perdas utrumque, sicut evenit lupo de bobus promissis a rustico.
Dictum namque fuit de aratore quod boves illius [Col. 0696A] recto tramite nollent incedere, quibus dixit: Lupi vos comedant! Quod lupus audiens acquievit, Cum dies declinaret et jam rusticus de aratro boves solvisset, venit ad eum lupus dicens: Da mihi boves quos promisisti. Ad haec arator: Si verbum dixi, non sacramento firmavi. Et lupus contra: Habere debeo quia concessisti. Dixerunt tandem quod irent ad judicium. Quod dum facerent vulpi obviaverunt, Quibus adeuntibus ait vulpes: Quo tenditis? Illi quod factum fuerat narraverunt vulpi. Quibus dixit: Pro nihilo alium quaeritis judicem, quoniam rectum vobis faciam judicium; sed prius permittite loqui consilio uni ex vobis et deinde alii, et si potero vos concordare sine judicio, sententia celabitur; sin autem, in commune detur. At ipsi concesserunt. Vulpis [Col. 0696B] primum locuta cum aratore ait: Da mihi unam gallinam et uxori meae alteram, et habebis boves. Arator concessit, et hoc facto cum lupo loquitur dicens: Amice, audi: Meritis tuis procedentibus pro te debet, si qua est facundia, laborare. Tantum locuta sum cum rustico quod si boves illius dimiseris omnino quietos, dabit tibi caseum ad magnitudinem clypei factum. Hoc lupus concessit. Cui vulpes ait: Concede aratorem boves suos ducere, et ego ducam te ad locum ubi parantur illius casei, ut quem volueris de multis eligere possis. Sed lupus astutae vulpis deceptus verbis quietum abire permisit rusticum. Vulpes vero vagando huc et illuc quantum potuit lupum deviavit, quem veniente obscura nocte ad altum puteum deduxit, cui super puteum stanti [Col. 0696C] formam lunae semiplenae in ima putei radiantis ostendit et inquit: Hic est caseus quem tibi promisi, descende si placet, et comede. Ad haec lupus: Descende primitus, et si sola deferre non poteris, ut te juvem faciam quod hortaris. Et hoc dicto viderunt cordam pendentem in putueo in cujus caput erat urceola ligata et in alio capite cordae altera urceola, et pendebant tali ingenio quod una surgente altera descendebat. Quod vulpes simul ac vidit quasi obsequens precibus lupi urceolam intravit et ad fundum venit. Lupus autem inde gavisus ait: Cur non affers mihi caseum? Vulpes ait: Nequeo prae magnitudine; sed intra aliam urceolam et veni sicut mihi spopondisti. Lupo intrante aliam urceolam, ponderis [Col. 0696D] magnitudine ducta cito fundum petiit, altera surgente cum vulpe quae erat levior. Vulpecula tacto ore putei foras exiliit et in puteo lupum dimisit, et ita quia pro futuro praesens dimisit, lupus merito boves et caseum perdidit.
Arabs castigavit filium suum: Ne credas omni consilio quod audies donec fuerit probatum in aliquo an sit utile, ne contingat tibi sicut latroni contigit qui consilio domini cujusdam domus credidit. Ad haec filius: Quomodo, pater, evenit ei? Pater:
Dictum est mihi quod quidam latro ad domum cujusdam divitis perrexit intentione furandi. Ascendens tectum ad fenestram per quam fumus exibat et si aliquis intus vigilaret auscultavit. Quod ut dominus [Col. 0697A] domus comperit, suaviter suae uxori ait: Interroga alta voce unde venit mihi iste tam magnus census quem habeo; quod ut rem scias multum elabora. Tunc ipsa alta voce ait: Domine, unde tam magnum censum habuisti cum numquam mercator fueris? At ille: Quod Deus donavit serva et fac inde voluntatem tuam et non inquiras unde mihi tanta pecunia venerit. At ipsa sicut injunctum fuerat, magis et magis ut rem sciret instigabat. Demum quasi coactus precibus uxoris suae inquit dominus: Vide ne cuiquam secreta nostra detegas; latro fui. At ipsa ait: Mirum mihi videtur quomodo tam magnum censum latrocinio acquirere potuisti, quod numquam audivimus clamorem sive aliquam calumniam inde. At ipse ait: Quidam magister meus me [Col. 0697B] carmen edocuit quod dicebam quando ascendebam super tectum et veniens ad fenestram accipiebam radium lunae manu et carmen meum septies dicebam, scilicet, saulem, et ita descendebam sine periculo. Quidquid pretiosum inveniebam in domo corrodens sumebam. Hoc facto iterum ad radium lunae veniebam, et eodem carmine septies dicto, cum omnibus in domo sumptis ascendebam, et quod sustuleram ad hospitium deferebam. Tali ingenio hunc quem possideo censum habeo. At mulier ait: Bene fecisti quod mihi talia dixisti, nam si quandoque filium habuero, ne pauper degat, hoc carmen docebo. At dominus inquit: Permitte me dormire quoniam somno aggravatus volo quiescere, et ut magis deciperet, quasi dormiens stertere coepit. Perceptis [Col. 0697C] denique talibus verbis, fur inde gavisus et dicto septies carmine, et sumpto manu radio lunae, laxatis manibus et pedibus per fenestram in domum, magnum faciens sonum, cecidit et fracto crure et brachio congemuit. Ad dominus domus quasi nesciens inquit: Tu quis es qui ita cecidisti? Ad haec latro: Ego sum ille fur infelix qui tuis credidi fallacibus verbis.
Ad hoc filius: Pater, tu benedicaris, quoniam dolosa edocuisti me vitare consilia. Philosophus: Cave consilium azimum donec sit fermentatum. Alius: Ne credas consilium monentis quod deneges alterius benefactum; qui denegat coram oculis cernentis omnia se accusat. Alius: Si fueris in aliquo [Col. 0697D] bono ne pecces inde, quoniam saepissime maximum comminuitur bonum vel amittitur. Discipulus ad magistrum: Prohibuit philosophus benefactum negare. Ad hoc magister: Qui denegat benefactum, denegat Deum, et ille qui non obedit regi victori, est inobediens Deo. Discipulus: Ostende mihi rationem quomodo hoc esse possit. Magister: Nullum benefactum procedit de creatura ad creaturam nisi ex Deo procedat, et illi qui denegant benefactores, et ita denegant Deum. Alius: Custodi te a rege illo qui ferus est ut leo, cui est levis animus ut puer. Alius: Qui malum dicit de rege, ante tempus suum morietur. Alius: Diutius durare patitur Deus regnum regis in sua persona peccantis si bonus sit gentibus et mitis, quam faceret justo regi in sua [Col. 0698A] persona si malus esset gentibus et crudelis. Alius. Tene rectam justitiam inter homines et diligent te, nec properes ulli reddere mutuum boni vel mali, quia diutius expectabit te amicus, et diutius timebit te inimicus.
Plato retulit in libro de Prophetiis quod quidam rex erat in Graecia senex gentibus crudelis. Huic crevit maximum e multis partibus bellum, cujus ut sciret eventum, totius suae regionis et viciniae mandavit philosophos, quibus congregatis ait: Videte quoniam magnum mihi et vobis ingruat bellum, quod propter meum credo vobis evenire peccatum; sed si aliquid est in me quod sit reprehendendum, dicite et vestro judicio corrigere festinabo. Philosophus: [Col. 0698B] De criminalibus in corpore vestro nullum scimus, nec quid nobis et vobis venturum sit cognoscimus; sed hic prope via trium dierum moratur quidam sapiens homo nomine Marianus, qui per Spiritum sanctum loquitur. Ad eum ergo de philosophis nostris aliquos legate, ipse vobis in tota vita vestra quid venturum sit per eos declarabit. His ita peractis septem philosophos ad eum misit, qui postquam ubi habitaverat intraverunt, urbem desertam illius maximam invenere partem; sed illis quaerentibus hospitium Mariani, dictum fuit quod ipse et multi de concivibus petissent heremum. Istis auditis perrexerunt ad eum. Quos ut vidit sapiens, dixit: Venite, venite, legati regis inobedientis. Deus enim [Col. 0698C] in custodia ei diversas nationes subdidit, quarum non rectus gubernator sed immitis extitit. Deus qui illum et illius subditos de eadem materia creavit ejus immoderatam diu passus nequitiam multimodis correctionibus ut converteret ammonuit, sed tamdem ad malum ejus in illius necem inmisericordes barbaras suscitavit gentes: et hoc dicto tacuit sapiens homo. Quod audientes philosophi mirabantur et qui aderant universi. Die vero tertia philosophis quaerentibus licitum repatriandi, reverendus ille philosophico spiritu dixit: Revertimini quoniam mortuus est dominus vester, et Deus jam novum regem ibi posuit qui sit rectus gubernator et mitis gentibus subditis. Auditis talibus philosophi qui venerant, tribus cum praedicto sapiente remanentibus, quatuor [Col. 0698D] repatriaverunt qui omnia ut eis dictum fuerat vera et constituta invenerunt.
Arabs dixit filio suo: Ne moreris in civitate regis dispensa cujus erit major quam redditus.
Dictum namque est quod quidam rex suorum communi assensu procerum cuidam suo familiari quem antea cognoverat in secularibus esse prudentem totius regni commisit habenas, qui provinciae redditus susciperet et causas tractaret. Cujus frater, alterius regni dives mercator, remotam incolebat civitatem, qui percepto de fratris sublimatione parato comitatu prout decuit ut fratrem viseret iter incepit, praemisso tandem nuncio ne subitus aut improvisus [Col. 0699A] veniret, qui de adventu suo fratri referret. Civitati in qua frater aderat appropinquavit. Audito fratris adventu, frater occurrit et hylari vultu satis eum accurate suscepit. Transactis aliquot diebus proviso tempore et loco regis etiam fratrem suum advenisse inter caetera quae sciebat placere retulit. Cui rex: Si frater tuus tecum in meo regno remanere acquieverit, omnia tecum illi etiam rerum mearum custodiam communem esse concedo; quod si laborem renuerit, in hac civitate largas ei possessiones donabo et consuetudines et quae deberet mihi facere condonabo. Si vero demum tactus amore natalis soli repatriare voluerit, plura vestimentorum mutatoria, et quaecumque ei fuerint necessaria largire cum habundantia. Auditis sermonibus regis [Col. 0699B] frater fratrem convenit, et quanta dominus promiserat ordine retractavit. Cui frater: Si vis ut tecum morer, ostende mihi quanti sunt redditus regis. Ipse vero omnes ostendit. Deinde interrogavit quas expensas rex faceret, quod ipse indicavit. Tunc ipse computavit cum fratre quia quantus erat redditus tanta erat et expensa, et dixit fratri: Amice, video tantam esse regis expensam quantus est redditus, et si consurrexerit bellum regi vestro, vel aliquid tale, unde procurabit ipse milites suos, vel unde inveniet eis nummos? Frater: Aliquo consilio acquiremus. Cui frater: Timeo ne census meus sit pars hujus consilii, et ideo vale, quia nolo amplius morari.
Philosophus: Rex est similis igni, cui si nimis [Col. 0699C] admotus fueris, cremaberis; si ex toto remotus, frigebis. Filius ad patrem: Si credidero verbis philosophi, numquam familiaris ero regi. Cui Pater: Fili, placere regi summa prudentia est. Filius: Pater, erudi me quomodo, si oportuerit me regi servire, ut prudens et bene doctus valeam placere. Pater: Ad hujusmodi instructionem multa essent necessaria quae modo ad memoriam non revocamus, et fortasse si praescriberentur tibi pusillo, in taedium verterentur, sed de multis pauca et quae si observaveris erunt utilia referemus. Ad quem filius: Et si erectis auribus multa cupio promissa mihi audiendi avidus vehementer efflagito. Pater: Qui vult regi esse familiaris, debet videre omni visu mentis quod [Col. 0699D] cum venerit ad regem stare diu possit, nec unquam sedeat donec rex praecipiat, nec loquatur nisi cum opus fuerit, nec moretur cum rege nisi rex praeceperit morari, et fideliter consilium taceat. Semper sit intentus audire quod rex dicet, ne oporteat regem bis praeceptum repetere. Quodcumque praecepit rex faciat. Caveat ne mentiatur regi et sic erit ei obediens; ne umquam adsociet se homini quem rex odio habebit. Cum haec omnia et multa alia fecerit, forsitan de rege non magnum habebit proficuum. Filius: Nihil pejus contingit homini quam diu regi servire et nihil boni acquirere. Pater: Hoc multis jam evenit; et ideo praecepit philosophus ne quispiam nimis moretur in servitio regis. Philosophus: [Col. 0700A] Qui servit regi sine fortuna, hoc saeculum perdit et aliud. Filius: O Pater, quare oblitus es dicere quomodo debet homo comedere coram rege? Pater: Non oblitus fui dicere, quia nulla est differentia comedere coram rege et alibi. Filius: Dic ergo quomodo ubique debeam comedere. Pater: Cum ablueris manus ut comedas, nihil tangas nisi prandium donec comedas. Ne comedas panem priusquam veniat aliud ferculum super mensam, ne dicaris impatiens; nec tantum bolum mittas in ore tuo ut micae defluant hinc et inde, ne dicaris gluto. Ne glutias bolum priusquam fuerit bene commasticatum in tuo ore, ne stranguleris; nec pocula sumas donec sit os vacuum, ne dicaris vinosus; nec loquaris dum aliquid in ore tenueris, ne aliquid intret de gutture in [Col. 0700B] intimam arteriam ne sit tibi causa mortis. Si videris bolum qui placeat tibi in parapside coram sodali, non sumas, ne dicatur tibi prava rusticitas. Post prandium manus ablue quia physicum est et curabile; ob hoc enim multorum oculi deteriorantur quando post prandia manibus non ablutis terguntur. Filius: Si quis invitaverit me ad prandium, quomodo respondebo? Concedam statim an non? Pater: Fac sicut auctoritas Judaeorum praecipit [Col. 0699D] Talmud. . Dicit enim: Si quis invitaverit te ad prandium, videas personam invitantis. Si enim magna persona fuerit, statim concede; sin autem, secundum quod erit, secunda vel tertia vice. Hoc etiam refertur de Abraham. Quadam enim die dum coram sua staret janua, transeuntes sub humana specie vidit tres angelos [Col. 0700C] quos ipse suam domum intrare honesto vultu rogavit, pedes lavare, cyborum refectionem sumere, lassos artus somno recreare. Ipsi vero, quoniam magna persona erat, acquieverunt ejus petitioni [Col. 0700D] Genes. XVIII, . Juvenis ad senem: Cum invitatus fuero ad prandium, parum vel nimis comedam? Cui senex: Nimis, quoniam si amicus tuus fuerit qui te invitavit, gaudebit multum; si autem inimicus, dolebit. Hoc audito risit puer, ad quem senex: Recordatus sum verbi quod audivi de Maimundo nigro. Quidam enim senex quaesivit ab eo quantum posset comedere. Cui ipse: De cujus prandio, de meo vel alterius? At ille: De tuo. Maimundus: Quantum magis possum. Senex: Tu modo recordaris verborum cujusdam [Col. 0700D] gulosi, pigri, stulti, garruli et nugigeruli, et quicquid de illo dicitur amplius in eo invenitur. Juvenis: Multum placet mihi de eo audire, quia quicquid de eo est derisorium est, et si quid de ejus dictis vel factis mente retines, eloquere, et habebo pro munere. Senex.
Dominus servo praecepit quadam nocte ut clauderet januam; ipse vero desidia pressus surgere non potuit, et ideo dixit quia clausa erat. Mane autem facto Dominus dixit servo: Maimunde, aperi januam. Cui servus: Domine, sciebam quod volebas eam hodie esse apertam, et ideo nolui sero eam claudere. Tunc primum comperit dominus quod propter pigritiam [Col. 0701A] dimiserat, et dixit: Surge, fac opus tuum, quia dies est et sol jam altus est. Cui servus: Si sol jam est altus, da mihi comedere. Cui dominus: Serve male, vis nocte comedere. Servus: Si nox est, permitte me dormire. Iterum dominus in nocte: Maimunde, surge et videas utrum pluat nec ne. Ipse vero advocavit canem qui jacebat extra januam, et cum venisset canis, palpavit pedes ejus, quibus inventis siccis, domino inquit: Domine, non pluit. Iterum dominus ad eum noctu an ignis esset in domo. Ipse vero vocato murilego, temptavit si calidus esset an non; cum invenisset eum frigidum ait: Non. Juvenis: Pigritiam audivi, modo garrulitatem ejus audire cupio. Senex: Dictum est quod dominus suus veniebat de foro laetus pro lucro, quia [Col. 0701B] multum lucratus fuerat, et exivit servus Maimundus contra dominum suum, quem cum videret dominus, timuit ne aliquos rumores, ut mos suus erat, diceret, et dixit: Cave ne dicas mihi rumores malos. Servus: Canis nostra parva pipella mortua est. Cui dominus: Quomodo mortua est? Servus: Mulus noster exterritus fuit et rupit chamum suum, et dum fugeret, sub pedibus suis canem suffocavit. Dominus: Quid actum est de mulo? Servus: In puteum cecidit et mortuus est. Quomodo exterritus fuit mulus? Servus: Filius vester de solario cecidit ita quod mortuus est, et inde exterritus fuit mulus. Dominus: Quid agit genitrix ejus? Servus: Prae nimio dolore nati mortua est. Dominus: Quis custodit [Col. 0701C] domum? Servus: Nullus, quoniam in cinerem versa est et quicquid in ea erat. Dominus: Quomodo combusta fuit? Servus: Eadem nocte qua domina mortua fuit, pedissequa quae vigilabat pro domina, oblita fuit candelam in thalamo et ita combusta fuit domus tota. Dominus: Pedissequa ubi est? Servus: Ipsa volebat ignem extinguere et cecidit super caput et mortua est. Dominus: Tu quomodo evasisti cum tam piger sis? Servus: Cum viderem pedissequam defunctam, effugi. Tunc Dominus valde contristatus ad vicinos suos venit orans eos ut reciperetur in alicujus domo et hospitaretur. Interea obviavit cuidam amico suo qui cum videret eum tristem interrogavit quare ita tristaretur. Ipse vero retulit omnia quae dixerat sibi servus. Amicus autem desolato retulit [Col. 0701D] versus amico ut consolaretur eum, dicens: Amice, noli desolari quia multociens contingunt homini tam graves adversitatum inundationes, quod desideret eas etiam inhonesta morte finire, et statim eveniunt ei tanta commoda quod prorsus dulce sit ei praeteritarum reminisci adversitatum; sed haec humanarum rerum tam immensa fluctuatio variante meritorum ordine summi Rectoris distinguitur arbitrio. Haec et prophetae Job corroborantur exemplo, cujus animum non pessum dedit amissio rerum [Col. 0701] Job. I, 22. ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570701A.bmp)
[Hebrew Text] . Numquid etiam audisti quod dixit philosophus: Quis potest in hoc saeculo, cum mutabile sit, aliquid stabile habere? Arabicus filio suo: Fili, cum forte contigerit [Col. 0702A] tibi aliquid adversi, noli nimis desolari nec nimis inde tristari, quoniam hoc est genus Deum negandi. Deum debes semper laudare tam de adversitate quam de prosperitate. Multa enim mala contingunt hominibus quae eveniunt eis ut majora mala effugiant, et multa contingunt quae in bono finiuntur, et ideo debes laudare Deum in omnibus et in eo confidere sicut dixit versificator: cum fueris in tristitia nihil inde sollicitus eris, sed horam in dispositione permitte et renuncia semper bonum futurum, et ita eris oblitus malorum, quia multa mala eveniunt quae in bono finiuntur. Philosophus: Hujus saeculi bona commixta sunt: non enim comedes mel sine veneno. Alius: Quaecumque in saeculo sunt, commutabilia sunt, et quae ex eis tibi sunt bona ventura, licet sis debilis, [Col. 0702B] tamen habebis et mala viribus devitare non poteris. Alius: Quod pigro assequi desiderata donat, idem consequi cupita velociter negat. Alius: Se per venustatem saeculum dedecorat et per optantem se terra deglutit et vorat. Alius: Quasi in ictu oculi finit gloria mundi, et cura fragilis maneat non exoptantem se videt.
Proverbialiter dicunt Socratem seculares tumultus devitantem et agrestem vitam cupientem nemus incoluisse et tugurii loco dimidium inhabitasse dolium, cujus fundum vento opponebat et imbri, et quod erat apertum jocundo soli, quem venatores regis inventum dum intuerentur et illuderent pediculos [Col. 0702C] suffocantem coeperunt avertere solis radiorum amenitatem. Quibus ille placido vultu: Quod mihi non datis, auferre non praesumatis. Talibus irati de lare quo degebat expellere voluerunt et inde via abducere, ne praetereuntis oculi domini tam vilis persona offenderet, quod non valentes minati sunt ei dicentes: Vide ne quid mali ex protervitatis studio tibi contingat, quia rex et dominus noster cum familiaribus suis et primatibus est hac parte transiturus. Illos autem in se latrantes philosophus intuens: Non est, inquit, vester dominus dominus meus, sed potius est mei servi servus. Quod audientes et novercali vultu eum respicientes, quidam detruncare proposuerunt. Minus improbi donec regis sententiam audirent, placere decreverunt. Dum vero in hunc [Col. 0702D] modum detricarent, rex adveniens et quae causa litigii foret perquirens, quae gesta fuerant vel dicta famulis referentibus cognovit. Volens itaque rex an ficta fuissent cognoscere, ad philosophum properavit inquirens quid de se diceret. Sicut prius famulis, ita eum sibi sui servi servum esse asseruit, quorum sententiam verborum rex benigno affatu diligenter enodari sibi postulavit. Ad quem philosophus, servata vultus dignitate, leniter inquit: Voluntas quidem subjecta est et servit mihi, non ego sibi. Tu e converso subjectus es voluntati et sibi servis, non ipsa tibi, itaque servus es ejus qui mihi servit. Tunc rex, defixo paululum visu, sic incepit: [Col. 0703A] Ut patet in verbis nihilum esse potentiam confiteris. Cui philosophus in angustam suae mentis sedem receptus ait: Scis ipse nimium tibi ambitionem mortalium rerum dominatam fuisse et materiam rebus gerendis te optavisse quod ne virtus tua, ut ipse fateris, consuesceret tacita; sed ob cupidinem gloriae, sicut rei sinceritas est, fecisti adipiscendae, quae quam sit exilis et totius vacua ponderis sit considera. Tuae praeterita gloriae potentia utpote quae jam nulla est, metuenda non est, sed neque futura, cujus eventus dubitabilis est et incertus. De praesenti constat quia ita parva est, ita momentanea et quae in ictu oculi adnullanda: ob hoc enim nulla sui parte est formidanda. Perceptis denique philosophi verbis, rex ait complicibus suis: Servus Dei est, [Col. 0703B] videte ne quid molestum ei faciatis aut inhonestum.
Discipulus magistro: Cum celeria ista sunt exilia, cur praeparamus tanta quasi durabilia? Magister: Quoniam vitae terminus est incertus. Philosophus: Operare pro futuro saeculo quasi nunc sis moriturus, et pro praesenti sicut semper victurus; melius enim est quod post tuam mortem a te quaesita habeant inimici, quam in vita egeas quod tibi subveniant inimici. Ob haec itaque cum honestate tibi omnia provide, quia brevis est cursus vitae. Alius: Saeculum est quasi fons instabilis cujus introitus est matris uterus, et ejusdem mors erit exitus. Versificator:
Rex quidam habuit sapientem consiliarium et familiarem qui tandem naturae legibus favens parvum reliquit haeredem bene disciplinatum et curialem, cui totam, quae magna erat, possessionem et divitiarum [Col. 0703D] acervos subscripsit et morti cessit. Quo facto rex ad se puerum vocavit, et de patris occasu ne plus justo doleret ammonuit, et quaecumque pater illi regenda dederat testimonio firmavit, et insuper quod aetate ejus exigente in patris locum eum susciperet illi promisit. Inde vale dicto laetus juvenis ad propria remeavit, quem rex oblivioni tradidit, nec ipse ad regem remeare properavit. Longo temporis intervallo in eadem regione in qua puer erat coeperunt egere adeo quod cyborum inedia periclitarentur fame. Quod videns puer bonae indolis animo condoluit, condolens horrea deplevit et pauperibus distribuit, et de penu vinum extraxit et carnes quas egentibus erogavit. Crescente penuria, decrescens pecunia indigentibus non suffecit. Postea dato pro annona [Col. 0704A] thesauro vitam fame vel siti laborantium quousque potuit sustinere non distulit nec suffecit. Hic idem de vestibus et pretiosis lapidibus egit, et sic transiit circulus anni in quo non paucos jam mortis nexibus irretitos liberavit. Erat autem in eadem regione quidam regis praescripti notarius qui livoris macula tactus puero invidebat, et graves inimicitias latenter exercebat, et regem erga puerum in iram exasperabat in his verbis: Domine, lenitas vestrae moralitatis in vestri filium consiliarii cui pater infinitam reliquit pecuniam, ne dicam stulte, nimium mollis fuit; modo namque nec vos nec ille pecuniam habetis quam inconsultus superflue dilapidavit. Rex vero talibus in iram commotus pro puero legavit cui talia dixit: Insipiens fili sapientis, iners artificiosi prodige [Col. 0704B] largi, ut quid divitias sapienter congregatas et tibi ad servandum commissas dedisti perniciei? Ad haec puer visu in terram defixo, principis enim vultuositatem utpote torvis inflammatam luminibus verebatur: Domine, si pace vestra licet dicere non ut quibusdam videtur stultus patre sapiente vobis sum relictus, pater etenim meus thesaurum congregavit, congregatum unde fures rapere possint collocavit et mihi cui possetis auferre vel ignis comburere, sive aliquis casus eripere reliquit. Ego vero eumdem ibi collocavi ubi fideliter sibi servabitur et mihi. Rex autem quid inde fecisset rogavit. Puer vero quid et qualiter fecerat retaxavit. Comperta denique peritia juvenis remuneratum prius eum circunstantibus laudavit, patris servitium recompensavit. Qui ex inde [Col. 0704C] lucrando novas et majores prioribus divitias acquisivit. Hoc modo quod pretiosus habuit filius consiliarii regis, in domo delitiarum thesaurisavit. Auditis sermonibus patris filius inquit: Juvenis iste sapienter egit et magnae speciem bonitatis in se futurum indicavit, et fecit sicut philosophus filio praecepit dicens: Fili, vende noc saeculum pro futuro et utrumque lucraberis, quod ita contingit. Alius filium corrigens dixit: Fili, pro futuro saeculo operare, antequam mors te segreget ab opere corporali. Alius: Vide ne dicipiant te saeculares delitiae, et irretitus fallaciis saecularibus mortis venturae obliviscaris, ne tibi contingat sicut latroni domum divitis ineunti. Cui filius: Ede, pater, quid accidit. Pater:
[Col. 0704D] Domum divitis fur intravit, et diversis eam gazis plenam invenit. Hinc stupefactus de diversis diversa, de pretiosis pretiosiora eligere studendo curavit, et quia vilia relinquens in eligendo tempus consumpsit donec dies veniens quid facere vellet detexit. Experrecti de improviso vigiles domus in eligendo furem repperiunt, capiunt, inde loris et fustibus caesum in yma carceris detrudunt. Ad ultimum data sicut jam de confesso sententia amaras audiens hystorias capitalem sententiam subiit, qui si tam prope diem venturum praecogitasset, ne loris et fustibus caederetur, vel quod gravius extitit, ne capite privaretur praecavisset.
Alius philosophus dixit: Hujus saeculi divitiae sunt [Col. 0705A] transitoriae sicut hominis somnia dormientis, qui evigilans quaecunque habuerat in aperiendo oculos irrecuperabiliter perdit, sicut vulgo dicitur.
Opilio quidam in somnis mille oves habuit, quas magno quidam cupiens emere ut carius venderet, sicut somnianti visum fuerat, pro unaquaque duos solidos dare volebat. Sed qui vendebat cum duobus solidis denarium de unaquaque plus poscebat. Illis de pretio contendentibus, hoc modo somnus evanuit; sed venditor, dum esse somnium comperit, non apertis oculis clamare coepit: Pro unaquaque mihi viginti quinque denarios tribue, et quotquot sunt tecum abduc.
Hunc vero in modum transeuntia mundi gaudia [Col. 0705B] sectantes et diversis ut retineant inhiantes de improviso veniens dies et finis vitae intercipit, et quaeque cupita, velint nolint, adimit. Item filius: Mortis nexus aliquo modo fugere poterimus? Pater: Minime, quoniam illius est incurabilis morsus, nec medicis artibus ejus amaras fugiemus manus. Filius: Quomodo ergo, ne nimis laedat, sustinebimus? Pater: Fac sicut dicit versificator:
Dictum est de quodam philosopho quod per antiquum transiens cimiterium laminam vidit marmoream cujusdam mortui cineribus superpositam, sed in ea versus inscripti verba sepulti praetereuntibus [Col. 0705C] loquentis exprimebant hoc modo:
Iterum de Alexandro dictum est quod sepultura ejus foret aurea et in pervio omnibus atrio posita ad quem plurimi convenerunt philosophi de quibus unus ait: Alexander de auro fecit thesaurum, nunc e converso aurum de eo facit thesaurum. Alius: Heri totus ei non sufficiebat mundus, hodie quatuor solae sufficiunt ei ulnae; heri populo imperavit, hodie populus imperat illi. Alius: Heri multos populos potuit a morte liberare, hodie nec ejus jacula potuit [Col. 0706A] devitare. Alius: Heri ducebat exercitus, hodie ducitur ab illis et datur sepulturae. Alius: Heri terram premebat, hodie eadem premitur ipse. Alius: Heri eum gentes timebant, hodie eum vilem deputant. Alius: Heri habuit amicos et inimicos, hodie habet omnes aequales. Sed de viginti duobus philosophis circumstantibus quid quisque de potentissimo rege dixerit memoriae longum est reducere.
Iterum heremita philosophus hoc modo suam correxit animam: Anima mea, scias et cognoscas, dum potentia est in manu tua, quid operaris antequam de tuo movearis loco ad domum in qua manet justitia et ad portam judicii ubi leges in rotulo quicquid tua manus egit in hoc saeculo, ubi angeli a dextris et a sinistris discooperient et renuntiabunt consilium et [Col. 0706B] quicquid fuerit a te excogitatum. Ante Deum veniet tuum judicium; una lance quicquid boni et alia quicquid mali egeris uno et eodem declarabitur examine. Omnes tui fratres et amici non invenient tuam redemptionem et te deserunt ac dimittunt: hodie itaque redemptionem accipe et bonum fac assidue et antequam veniat dies submonitorum ad Deum revertere, et non dicas, cras revertar et non morabor, quia sic crastinantem te impediet concupiscentia vel forsan detinebit dies extrema: itaque dierum saeculi reminiscere generationum annorum antiquorum qui omnes transierunt. Inde accipe sensum: ubi sunt reges, ubi principes, ubi divites qui thesauros thesaurisaverunt et inde superbi fuerunt? Modo sunt sicut qui non fuerunt; modo sunt finiti sicut qui non [Col. 0706C] vixerunt; modo sunt sicut folium quod arbore decidit quo ulterius non redit. Non timeas, anima mea, non timeas; nimis de saeculi adversitatibus non oriatur timor tuus. Time tui diem judicii, paveas tuorum multitudinem peccatorum; memento tui Creatoris qui tuus est judex et testis.
Alius heremita per vicos clamabat: Ne tradatis oblivioni durabilia pro habituris finem. Alius: Diligite animas vestras quantum et corpora, et perficietis. Alius: Nolite oblivisci quod non obliviscitur nostri et servite gubernatori. Alius: Timete Dominum, quia timor Domini est clavis ad omne bonum et ad percipiendam gloriam conductum. De quo Salomon: Deum time [Col. 0705] Et mandata ejus observa: hoc est enim omnis homo. Et, etc. Eccl. XII, 13, 14. ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1570705A.bmp)
[Hebrew Text] . Ad cuncta quae fiunt adducet Deus judicium pro omni errato, sive bonum sive [Col. 0706D] malum sit. Ob hoc igitur immensam Dei omnipotentiam supplices exoramus quatinus vestris operibus bonis praecedentibus post districti diem judicii a dextris Filii ejus collocari et aeterna requie cum suis fidelibus mereamur perfrui in aula coelesti, praestante Domino nostro Jesu Christo cui est honor et gloria cum Patre et sancto Spiritu per infinita saeculorum saecula. Amen.
Explicit Clericalis Disciplina translata a Petro Alfonso de Arabico in Latinum.
Notitia historica in Galterum
[Col. 0707A] Gothofredum proxime excepit Galterus, ex Insulis oppido Flandriae oriundus, vir in divinis studiis longo studio exercitatus, et saecularium litterarum non ignarus, ingenio praestans, et clarus eloquio, qui suo tempore propter doctrinam et eruditionem magno fuit in pretio. Hic ille namque est Galterus, quem a Waltero episcopo Magalonensi, de quo Trithemius, perperam secernit Gariellus: non enim Magolensem, sed Magalonensem apud Trithemium legendum probat epistola ipsiusmet Galteri ad Robertum praepositum Insulanum edita a Mabillonio, cum Maagalae in Palaestina, vel Magalis in Hispania nullum ascribat pontificatum episcopatuum notitia. Ex hac autem et altera a Brunone Signiensi episcopo ad Galterum data, quam habes tom. XII Spicileg., [Col. 0707B] p. 79, apparet Galterum Scripturis sacris plurimum studuisse tum cum apud Insulas moraretur. Sub Gothofredi postea disciplina meruisse, antequam fieret episcopus, docent Verdalae carmina. Defuncto autem magistro successit discipulus an. 1103, aut saltem 1104, ut liquet ex veteri charta data VII Id. Maii, anno 1125, quem vicesimum secundum praesulatus sui annumerabat Galterus, ut diximus. Factus episcopus animum adjecit ut aedes sacras restauraret, nempe Magalonensem basilicam ex parte dejectam suffulsit, turrim Sancti Sepulcri, triclinium, dormitorium, conclave a fundamentis excitavit; sacerdotalem ecclesiae supellectilem auxit, auream, argenteam, sericamque tradidit, ecclesias Sancti [Col. 0707C] Briccii et de Laureto canonicis largitus est. A Paschali II una cum aliis decem arbitris electus est, qui ortam Casadensem inter et Anianensem abbates super monasterio de Gordanicis querelam referrent, quam Valentiae compescuit summus pontifex anno 1107. Datam Gellonensibus a B. memoriae Gothofredo Sancti Martini de Lundris ecclesiam confirmavit anno 1110, indict. III, quarta decimarum parte servata sibi et oblationum, canonicisque duodecim [Col. 0708A] solidis Melgoriensibus assertis ex arch. Gellonensi. Eo circiter tempore Guillelmus dominus Montispessulani fidei sacramentum dixit Galtero, cui anno 1111 Eleazarus de Castris ecclesiam S. Martini de Cretio, quartam partem decimarum S. Michaelis de Agusanicis, et quae prius Gothofredo dimiserat, concessit. Concilio Viennensi adfuit Galterus anno 1112. Guillelmus de Fabricis largitus est anno eodem mediante Galtero ecclesiae Sancti Baudilii podium in quo sita ecclesia, et quidquid habebat in valle Carreria. Ato de Cornone medietatem decimae S. Michaelis de Grimiano Gellonensibus solvit in manibus Galteri V Idus Maii, anno 1113. Guillelmus Monspelii dominus contra paganos ad expugnandam insulam Majoricam pergens, testamentum [Col. 0708B] condidit anno 1114, de consilio ejusdem episcopi, cui et Ecclesiae Magalonensi totam villam Montispessulani, quae erat antiquitus allodium sancti Petri Magalonensis ecclesiae, et totum feudum quod habebat ab episcopo in parochia S. Firmini et S. Dionysii de Montepelyreto, et alia domina legavit. Testamento subscripsit Galterus; cui exemplar custodiendum commisit Guillelmus. A Petro Bernardi Helenensi episcopo ascitus fuit anno eodem ut finem simul imponerent diuturnae controversiae, quae inter monasteria Cuxanense et Arulense inerat propter ecclesiam S. Petri de Turriliis. Circa idem tempus Pontius Raimundi Galtero restituit quidquid in ecclesia Sancti Stephani de Piniano habebat. Ademarus [Col. 0708C] de Montearnaldo eidem reliquit ecclesiam de Senteiranicis, Petrus de Salsas ecclesiam de Casa veteri et feudum in Gigeano pro quatuor libris Melgoriensibus eidem oppigneravit. Recepit hominia Guillelmi Ribaute, Dalmatii filii et Raimundi de Castris pro castro de Gigeano. Bernardus comes uxorque Guillelma coemeterium et stare ei reddiderunt juxta ecclesiam S. Romani de Melgorio. Eleazarus de Monterotundo communiae sedis Magalonensis [Col. 0709A] ecclesiam S. Egidii de Fisco pro L solid. Melgor. in manibus Galteri dereliquit. Recensetur inter praesules qui anno 1115 ecclesiam Cassianensem consecrarunt, cujus altare SS. apostolis Petro et Paulo, Andreae, Jacobo et S. Fidei ab ipso solemni ritu dicatum. L. Vivariensis et A. Avenionensis episcoporum rogatu Stephano Casae Dei abbati concessam jam a decessore ecclesiam Sancti Vincentii de Junquariis confirmavit an. 1116, adjunxitque ecclesias Sancti Petri de Portiano et de Caucone. Approbavit anno 1118 aedificationem ecclesiae Murlensis. Conci-Tolosano adfuit, ubi judicio a Calixto II pro Anianensibus lato Idibus Julii anno 1119 subscripsit. Ad eumdem revocat annum Gariellus Templariis a Guillemo Monspelii ad Sonariae suburbium erectam [Col. 0709B] aedem, dicatamque a Galtero ecclesiam B. Mariae de Lezes, nunc vero Sancti Joannis Magni, quae postea in praeceptorialem domum commutata est: at non animadvertit vir doctus Templarios in Occidentem non penetrasse ante annum 1128. Cum plurimis episcopis subscripsit Galterus bullae a Calixto II datae II Id. Julii 1120 pro monasterio Electensi. Memoratur in charta Raimundi de Cornone et Ricardae uxoris pro monasterio Gellonensi VIII Id. Decem. an. 1121. Eodem anno Guillelmus Montispessulani dominus ecclesiae Magalonensi testamento legavit moriens vasa sua omnia argentea. Anno 1122 Galterus astitit conventui habito apud Caslarum in dioecesi Leutevensi, ubi ipsius judicio finita fuit, quae [Col. 0709C] monachos Juncellenses inter et Conchenses inerat controversia super ecclesia de Casulis. Discordantes Guillelmum Monspeliensem et comitem Melgorii cum magna eloquentia suavitateque praeditus componere non posset Galterus, ad Calixtum II pontificem scribit, qui anno 1124 Petrum archiepiscopum Viennensem, Hugonem Gratianopolitanum, Hildegarium Tarraconensem, et Artaldum Carpentoractensem induxit, ut cum Galtero has consopirent inimicitias. Arbitri itaque electi in ecclesia Sancti Martini de Cretio die Sabbati 9 Maii anno 1125, Galteri pontificatus an. XXII, convenerunt, ubi quaecunque comitem inter et toparcham controvertebantur definiere, et Guillelmo auctores fuere, ut Bernardo fidei sacramentum diceret. Hanc definitionem [Col. 0709D] mandat Galterus Roberto praeposito Insularum epistola, in qua se ipsum S. R. E. legatum nuncupat, quo forte titulo a summo pontifice fuerat cohonestatus, ut judicio inter comitem et toparcham ferendo praeesset. Hoc adhuc nomine Casadenses excommunicavit, qui litem adversus Anianenses repetierant circa ecclesiam de Gordanicis. Iisdem etiam suadentibus arbitris Guillelmus fidei sacramentum quod abnuebat Galtero exhibuit, ut liquet ex actis consulum a Gariello citatis.
Eo circiter tempore quod muneris pastoralis et [Col. 0710A] legationis curis praepeditus praestare nondum potuerat, promissos tandem duobus in libris, non quidem scripsit, ut apud Trithemium, sel vulgavit Flores psalmorum a Letberto canonico S. Petri apud Insulas et postea abbate Sancti Rufi collectos, et misit ad Robertum ejus consanguineum praepositum insulanum, caeterosque ejusdem ecclesiae canonicos. Ipsi quoque non inelegantes ad diversos epistolas ascribit Trithemius, aliaque nonnulla. Denique cum abbas Anianensis synodis Magalonennibus adesse recusaret, re per episcopum ad Honorium II tunc in cathedra S. Petri sedentem, delata, archidiaconum et praecentorem Agathensis Ecclesiae commisit summus pontifex bulla data Laterani II Kalendas Junii, pontificatus anno V, Christi 1129, qua per legatos significata, [Col. 0710B] Petrus Anianensis abbas Galtero episcopo ante altare Sancti Briccii obedientiam secundum Deum promisit, nonnullisque cessit ecclesiis, ac vicissim episcopus cum assensu canonicorum Anianensi monasterio ecclesiam sanctae Mariae de Roveto tradidit, aliasque cum abbate praedicto permutavit, quemadmodum habetur in instrumento veteri apud Gariellum. Hanc autem initam non multo post concordiam e vivis excessisse Galterum necessum est: Raimundus enim ejus successor jam praeerat mense Augusto, ut mox videbimus. Defunctus autem sepelitur eodem quo decessor Gothofredus positus fuerat loco, ut constat ex carminibus infra subjiciendis: unde concludit Gariellus sub finem vitae decessorum [Col. 0710C] praesulum pietatis aemulum Palaestinam petiisse Galterum, ibique diem ultimum obiisse, et in monte Peregrino eodem quo decessor tumulo conditum: at cum prius non constet, et a quibusdam in dubium revocetur, ut jam diximus, posterius incertum manet, et fidem omnem superat propter exiguum et breve temporis spatium. In veteri necrologio Magalonensis ecclesiae legitur: Prima die Lunae post synodum Paschae tenetur capitulum facere missam pro anima D. Galteri Magalonensis episcopi. Ejus obitus assignatur ad Nonas Decembris in Necrologio Sancti Egidii asservato in bibliotheca Fr. Praedicatorum Chamberiacensi, ubi dicitur monachus Molismensis, quod nullibi adhuc reperi. De Galtero vetus quoque musa apud Verdalam cecinit.
Notitia historica in Lietbertum
Lethbertus, Lietbertus, Augustinianus, canonicus Insulensis, postmodum S. Rufi abbas prope Valentiam in Gallia Narbonensi. Scripsit explanationes sive Flores psalmorum, quos ab ipso collectos ad Robertum praepositum Insularum deinde misit Galterus Magalonensis episcopus. Mss. memorat praeter Oudinum tom. II, pag. 1081, Sanderus pag. 154. Galterus episcopatum Magalonensem gessit ab a. 1108 ad 1129. Itaque fallitur Pitseus, qui, secutus Baleum XIII, 32, hunc Libertum pag. 275 refert ad a. 1210. [Virum hunc doctum non superasse annum 1101, vel saltem 1114, tradunt ac demonstrant auctores Historiae litterariae Gallicanae tom. IX. Vide de aliis ejus scriptis eosdem, pag. 577. MANSI.]
Notitia litteraria
Les écrits du pieux et savant abbé Lietbert participèrent à la célébrité dont jouissait leur auteur. On en trouve un grand nombre d'exemplaires parmi les manuscrits des bibliothèques de France et d'Angleterre. Tous les bibliographes néanmoins, jusqu'à Trithème inclusivement, l'ont oublié dans leurs catalogues. Jean Balée est le premier qui l'ait élevé à la dignité d'écrivain ecclésiastique, et cet honneur lui était dû à juste titre sinon pour le nombre, au moins pour le mérite.
1 o Il y a de lui un Commentaire sur les Psaumes, intitulé Les Fleurs des Psaumes, ou encore mieux Les Fleurs sur le Psautier [Col. 0711] Mab. Analect. t. I, p. 289-290; Sand. Bib. Belg. ms. p. I, p. 97. . Lietbert y travailla lorsqu'il n'était encore que simple chanoine de Lille, et semble ne l'avoir fini qu'après qu'il fut abbé. Il lui donna le titre qu'il porte par la raison qu'il l'avait tiré des Pères de l'Eglise qui avaient entrepris, avant lui, d'expliquer les Psaumes, nommément saint Augustin et Cassiodore. L'ouvrage est presque tout moral, l'auteur s'étant proposé, pour principal but d'y recueillir ce qui lui parut de plus convenable pour corriger les vices qui défiguraient alors la face de l'Eglise. L'abondance de la matière l'obligea de le diviser en deux parties, quoiqu'il s'en trouve quelques exemplaires divisés en trois.
Lietbert en sortant de Lille emporta avec lui son ouvrage, qui vraisemblablement n'était pas encore fini. Après sa mort, ou même de son vivant, Gautier, évêque de Maguelone, qui connaissait personnellement l'auteur, et avait pour lui une estime singulière, trouva moyen d'en avoir une copie. Au bout de quelque temps les fonctions de sa légation l'agant conduit à Lille, où il fit quelque séjour, Hescelin, chanoine du lieu, qui avait entendu parler du Commentaire de Lietbert, pria instamment l'évêque-légat de lui en donner communication, en tout ou partie. Les grandes occupations de Gautier ne lui permettant pas d'acquiescer de suite au désir d'Hescelin, celui-ci réitéra ses instances jusqu'à ce qu'il eût obtenu ce qu'il postulait.
L'évêque Gautier adressa l'ouvrage, avec une lettre en son nom, à Robert, prévôt de Lille, son proche parent, afin que toute sa compagnie, et nommément Hescelin, toutes les fois qu'il voudrait, en prissent lecture. Depuis ce temps-là les copies de ce commentaire se multiplièrent beaucoup.
On en trouve des exemplaires, tantôt en deux volumes, comme l'auteur l'avait divisé lui-même, tantôt en trois, dans les bibliothèques d'Angleterre, dans celles des Pays-Bas, et, encore en plus grand nombre, dans celles de France [Col. 0711] Pits. Script. Angl. p. 275; Sand. ib. p. 97, 154, 238; Andr. Bib. Belg., p. 626; Oud. Script., t. II, p. 1081; Monts. Bib. bib. 1182; Le Long Bib. sac. t. II, p. 287.—L'exemplaire en trois volumes qui se conserve à l'abbaye de Braine, de l'ordre de Prémontré, au diocèse de Soissons, est de la main de Jean d'Abbeville, moine de la maison, puis cardinal vers 1210 (HUGO Annal Praemonstr. t. I p. I, p. 411) . . Mais la lettre de l'évêque Gautier, qui est ordinairement en tête, et qui marque bien clairementque le Commentaire appartient a Lietbert, en a fait quelquefois attribuer l'honneur à l'évêque de Maguelone. Il se trouve effectivement décoré de son nom à la bibliothèque du Roi, et à celles des abbayes de Clairvaux et de Pontigny.
Ce Commentaire commence par ces mots: Prophetia est inspiratio divina. Estiene Petringon, savant théologien et habile prédicateur de l'ordre de saint François, qui était évêque de Saint-David au commencement du XV c siècle, en fit beaucoup d'usage en son temps. On peut consulter la dissertation que M. de Villebrun, curé de Montpellier, a publiée sur l'auteur de ce Commentaire, et qui se trouve dans le Mercure français du mois de Novembre 1739.
2 o Nous avons, de Lietbert, deux lettres qu'il écrivit lorsqu'il était déjà abbé, l'une assez prolixe et l'autre fort courte. La première [Col. 0711] Mart. Anecd. t. I, p. 329-332. est adressée à Otgier, prévôt ou supérieur d'une maison nommée Ferran, qu'on ne connaît point d'ailleurs, et à toute sa communauté. Mais l'intention de l'auteur était qu'elle fût aussi circulaire, comme le sujet qu'il y traite le demandait; et c'est pourquoi il comprend dans l'inscription tous ceux qui avaient embrassé l'ordre des chanoines réguliers. Lietbert s'y propose de montrer que plus excellent est cet ordre, plus il exige de perfection et de sainteté de la part de ceux qui le professent. Pour en faire voir l'excellence, il l'unit au sacerdoce, qui en était ordinairement inséparable, et dit d'abord que cet ordre a été figuré par le sacerdoce de l'ancienne loi, et que tout ce qui est dit des habits et du ministère des prêtres et des lévites de ce temps là, est une figure de ce que doivent pratiquer les chanoines réguliers.
[Col. 0713] De là il passe à la nouvelle loi, et ajoute que Jésus-Christ à prescrit, lui-méme, leur genre de vie qui a été mis en pratique par ses apôtres et les fidèles de l'Eglise primitive. Que les habits blancs avec lesquels Jésus-Christ avait paru dans la Transfiguration, et le vêtement de lin dont usait saint Jacques, frère du Seigneur, annonçaient ceux des chanoines réguliers. Que saint Pierre avait porté le premier, en mémoire de la passion de Jésus-Christ, la même forme de couronne qu'ils portaient eux-mêmes. Que la charité venant à se refroidir, et les persécutions à s'accroître, cet ordre, qui avait été florissant au temps des apôtres et des premiers fidèles, était tombé en décadence. Mais que le pape saint Urbain, martyr, l'avait fait revivre par ses décrets. Que saint Augustin l'ayant rétabli par sa règle, saint Jérôme et les autres prêtres de l'Eglise en avaient relevé le mérite dans leurs écrits. On voit ici quelle était l'opinion des premiers chanoines réguliers touchant l'origine de leur ordre.
L'autre lettre de notre abbé est écrite à un clerc séculier qui l'avait prié de lui prescrire, en peu de mots, une conduite de vie. Lietbert se borne à lui persuader d'éviter la fréquentation des personnes de l'autre sexe qui ne seraient pas de ses plus proches parentes. Toute la lettre roule sur ce point.
3 o Outre le Commentaire sur les Psaumes, Pitseus en attribue encore à Lietbert un autre sur l'Ecriture sainte en général. Mais, ne copiant point les premiers mots de celui-ci, comme il en use à l'égard du premier, il donne à entendre qu'il ne l'avait pas vu.
Le manuscrit 1543 de la bibliothèque du Vatican, entre ceux de la reine de Suède, nous présente une explication de la première Epître de saint Paul aux Corinthiens jusqu' au XI c chapitre, sous le nom d'un Lietbert [Col. 0713] Le Long, Biblioth. p. 824. . Mais cet interprète est qualifié de Poitiers, Pictaviensis, ce qui nous empêche de le donner pour le même que Lietbert abbé, de Saint-Ruf.
Epistola ad Robertum
[Col. 0713A] GALTERUS Magalonensis episcopus, et sanctae Romanae Ecclesiae legatus, dilectissimo consanguineo suo ROBERTO Insulano praeposito, et universis ejusdem Ecclesiae canonicis, in Domino salutem.
Cum vobiscum dudum apud Insulam moraremur, concanonicus vester Hescelinus, inter alia verba quae nobiscum familiariter habuit, coepit diligenter inquirere de Floribus Psalmorum, quos a sanctae memoriae Lietberto, olim canonico vestro, postmodum Sancti Rufi abbate, audierat exceptos et in unum collectos. Cui nos, in quantum ex ipsa scriptura percepimus, qui et religionem et intentionem illius beati viri novimus, respondimus animum suum in hoc opere fuisse, ut quod moribus corrigendis magis esset Ecclesiae Dei necessarium, hoc tantum de [Col. 0713B] diversis expositurus traheret, et in duobus corporibus poneret. Magnam quippe et diffusam expositionem super Psalmos a beato Augustino editam noverat, et Cassiodoro, et reliquis Ecclesiae Dei doctoribus. Sed qui totus igne divini amoris inflammatus coelestibus inhiabat, et in animarum lucro, temporalibus curis omnino postpositis tantum intendebat, totum studium et ingenium suum ad hoc vertit ut omnipotenti Deo, sive scribendo, sive loquendo, [Col. 0714A] quas posset animas acquireret, quod studiosus lector in eisdem Floribus animadvertere potest. Audito itaque beatissimi viri studio, audita etiam utilitate illius lectionis, coepit vehementer idem concanonicus vester precibus instare ut si quem locum familiaritatis, si quam gratiam apud nos obtinebat, aut totum aut partem illius operis per nos habere mereretur ex promissione nostra, illud psalmi frequenter replicans: Memento verbi tui servo tuo, in quo mihi spem dedisti.
Verum nos occasione curae pastoralis et nobis injunctae legationis in multis et diversis negotiis extunc occupati, desiderium et promissionem nostram implere hactenus minime potuimus. Caeterum charitas illa qua vos in Deo et propter Deum diligimus, [Col. 0714B] hujus debiti nos nequaquam sinit esse immemores. In duobus igitur corporibus, sicut ab illo sancto viro iidem Flores excepti sunt et divisi, non singulariter alicui personae, sed toti Ecclesiae vestrae mittimus, fraternitatem vestram praesentibus litteris adhortantes quatenus semper memores vitae illius, dudum alumni vestri et studii, eamdem scripturam et frequenter legatis et memoriae commendetis, tanti viri conversationem ante oculos habentes et imitantes. [Col. 0715A] Nec attendatis quid quantumve a nobis vobis offertur, sed ex quanto vobis offeratur. Testis est enim mihi Deus quomodo omnes cupiam vos in visceribus Jesu Christi; et hoc oro ut omnipotens Deus per condignum poenitentiae fructum vos ad pascua vitae aeternae perducere dignetur. Neque enim vestri oblivisci aliquando possumus. Volumus et rogamus ut quoties domnus Hescelinus ad legendum [Col. 0716A] eosdem libros postulaverit, pro sua petitione et nostra promissione semper habere mereatur.
Gratia Dei praecedente per importunum laborem et instantiam nostram pax inter principes nostros reformata est, unde tota patria nostra laetatur. Valete, et amici vestri memoriam semper habetote [Col. 0715A] Ex hac epistola seu praefatione, quam ex Belgica Dunensis monasterii bibliotheca eruimus, confirmatur sententia Roberti in breviori Gallia Christiana, censentis Galterum Magalonensem episcopum eumdem esse cum Galtero, qui Flores Psalmorum vulgavit. Immerito proinde hoc in loco Robertum erroris postulant San-Marthani in fusiori Gallia Christiana, ac Petrus Gabriel in serie praesulum Magalonensium, qui Galteros duos distinctos volunt. [Col. 0716A] Praeterea, ex hac epistola constat, Galterum Magalonensem episcopum legati apostolici dignitate functum esse: quod nullus eorum notavit. Ad haec, consanguineus fuit Roberti Insulani praepositi, uti ipse diserte agnoscit. Sedit Galterius ab anno 1103, ad annum 1129, tempore sancti Bernardi Claraevallis abbatis, qui in epistola 98 laudat fratrem Hescelinum, non alium, ut puto, quam qui hic a Galtero memoratur canonicus Insulanus. .
Diploma pro monasterio Gellonensi
[Col. 0715B] Notitia donationis quam fecit Gotafridus Magalonensis episcopus Gellonensi monasterio. Dedit itaque bonae memoriae Gotafredus episcopus Gellonensi monasterio ecclesiam S. Martini de Lundras, ante quam donationem idem episcopus retinuit sibi quartam partem in decimis, et oblationibus, caeterisque ejusdem ecclesiae redditibus, sicut sacri canones instituunt: quam quartam partem dedit praefatus episcopus in manibus Augerii archidiaconi et Rostagni de Cavaierago in usum fratrum regulariter viventium profuturam. Postea vero mortuo Gotafrido episcopo, et in loco ejus Galterio episcopo, substituto, fecerunt Magalonenses canonici definitionem cum abbate Petro talem videlicet, quod singulis annis persolvant eis Gellonenses monachi vaccam [Col. 0715C] unam valentem XII solidos: et si vaccam dare noluerint, donent XII solidos Melgoriensis monetae. Hoc tamen in monachorum erit arbitrio, utrum vaccam persolvant vel XII solidos, debitum autem istud, vaccam videlicet aut XII solidos, reddant monachi Magalonensibus canonicis prima vel secunda hebdomada Adventus Domini. Episcopus vero retinet sibi [Col. 0716B] et successoribus suis in jam dicta ecclesia S. Martini reverentiam episcopalem, et debitam obedientiam, et synodos, videlicet inter ambas synodos quinque solidos, et decem denarios, et albergos sibi et successoribus suis. Hanc definitionem fecerunt episcopus Galterius et abbas Petrus inter canonicos Magalonenses et monachos Gellonenses in Montepessulano in praesentia canonicorum Magalonensium Petri archidiaconi, et Deodati mancipii, et Nicetii, et Petri de Frizonicis, et Guillelmi de Diae, et cum abbate fuerunt ibi Raimundus de Pradinas vocatus prior, et Raimundus de Baladuc, et Seguinus Clericus, et Guillelmus Belinus. Et ego Galterius Magalonensis episcopus propter reverentiam sancti loci et amorem sancti Guillelmi confessoris laudo ecclesiam [Col. 0716C] jam dictam Petro abbati et successoribus ejus secundum definitionem, quae superius continetur, cum decimis et primitiis, et allodiis, et oblationibus, et coemeterio, et cum omnibus justitiis ad eamdem ecclesiam pertinentibus.
Actum anno Dominicae Incarnationis 1110, indict. III.
Epistolae
OTGERIO Ferranicae congregationis venerabili praeposito, [Col. 0716D] sanctoque ejus conventui, et omnibus in canonico ordine secundum Deum viventibus LAMBERTUS [Col. 0715D] In indicibus abbatum sancti Rufi non Lambertus, sed Lietbertus vulgo appellatur. humilis ecclesiae Sancti Rufi [Col. 0716D] Sancti Rufi insigne monasterium Canonicorum Regularium, ordinis sancti Augustini, caput [Col. 0717D] ipsius ordinis a Benedicto episcopo Avenionensi fundatum anno 1038, haud procul ab Avenione, [Col. 0718D] inde prope Valenciam translatum, ac demum in ipsa civitate Valentina restauratum. servus, salutem et gratiam in Christo Jesu atque coepti sacri [Col. 0717A] ordinis nitidam perseveranter observare puritatem.
Sancto Spiritui gratias agimus, cujus instinctu circa canonicum ordinem vos fratres fervorem et studium habere cognoscimus. Decet enim ut quanto sanctior ordo, tanto militantibus in hac gratia sit major devotio et sollicitudo. Dignitas quippe hujus ordinis, videlicet canonici et sacerdotalis, veteribus et novis multipliciter demonstratur figuris atque exemplis. Hanc commendat Spiritus sanctus in psalmo dicens: Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus invocabant Dominum et ipse exaudiebat eos (Psal. XCVIII, 6) . Et iterum deduxit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . sive regula disciplinae, percutit Aegyptum, liberat Israel, dividit mare Rubrum, [Col. 0717B] aquas vertit in dulcedinem, flumina producit de petra. Per sacerdotem dat Deus legem, instruit tabernaculum, arcam, vasa, vestimenta, ritus sacrificiorum, et caetera quae pertinent ad cultum Dei. Hanc sacerdotalem dignitatem commendat claritas vultus Moysis, gloriaque vestimentorum Aaron et filiorum ejus, et quod dictum est Moysi: Omnia fac juxta exemplar quod tibi monstratum est in monte (Exod. X, 4) . Ex quibus verbis colligitur quoniam canonica et sacerdotalis regula ex ipsis coelestibus exemplaribus informatur, plusque est dicenda divina quam humana. In figura nostri ordinis praeceptum est sacerdotibus et levitis, ut non habeant haereditatem inter fratres. Ego, inquit Dominus, ero haereditas eorum. Isti vasa sacra custodiunt, circa tabernacula [Col. 0717C] excubant, placant iram Dei, portant peccata populi, atque inter Deum et populum mediatores sunt constituti. Quibus verbis patet quia hi qui sunt hujus ordinis, etsi sunt homines, debent esse super homines. Hi tribus excitant populum, hi in virga Aaron ferrea florent, fructificant, caeterisque ordinibus praeeminent. Hi arcam portant, Jordanem dividunt, promissionis terram occupant, Jericho destruunt, barbaras gentes opprimunt. Omnia haec in nostro ordine spiritualiter figurantur. Noster quoque habitus pluribus modis est ibi figuratus et consecratus in vestimentis Aaron. Plurimum nitet byssus retorta, filii ejus in Dei ministerio lineis resplendent indumentis, posteri eorum ephod utuntur lineo. Cum ergo a femoralibus usque ad tiaram [Col. 0717D] lineo candore cum caeteris speciebus fulgeant sacerdotes, quid figuratur nisi ordinis nostri inviolabilem auctoritatem et resplendentem castitatis et honestae vitae puritatem? Quid tunica Samuelis reges constituentis designat, nisi tunicam nostram lineam et talarem, quia fiunt a sui nominis etymologia mundo corde? Observavimus genus regium et sacerdotale, coram summo rege astabimus. Veniat in mente nostra vir ille qui apud Ezechielem indutus lineis et atramentarium scriptorii ad renes habere dicitur, cui tanta potestas ascribitur, ut a sanctuario incipiens, quos dignos perpendit per Tau [Col. 0718A] litteram scripturae reservet, quos vero indignos judicat sine scriptura gladiis sex virorum exponere non formidet. Cujus potestatis sublimitas terrae illis attribuitur, qui castitatem corporis munditiae cordis ex discretione associantes, gladio divini verbi circa femur potentissime accincti, lectulum veri Salomonis observantes, puro oculo ipsum regem in decore indesinenter contemplantur. Deinde paucis et pluribus memoratis, ad Novum Testamentum veniamus. Ipsum Dei et hominis Filium constat omnes gradus clericalis ordinis in seipso consecrasse, regulam quoque qua vivimus suis apostolis tradidisse. Hic discipulos congregat, vitam communem instituit dicens: Qui non renuntiat omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV, 33) . Hanc apostoli [Col. 0718B] primitivae tradunt Ecclesiae sicut in Actibus eorum scriptum est: Erat cor unum et anima una in Deo, et non dicebant aliquid proprium, nam erant illis omnia communia (Act. IV, 32) . Et impletum est quod longe ante de hoc nostro ordine scriptum est: Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII, 1) . Primi audierunt: Ecce quam bonum, nec soli audierunt; non enim usque ad illos tantum ista dilectio et unitas fratrum venit, descendit namque ad posteros usque etiam ad modernos, ut jam dicamus: Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum. Sed cui rei similes sumus dicat psalmus, sicut unguentum in capite, quod descendit in barbam, barbam Aaron (ibid., II) . Noster Aaron, sacerdos noster, est Christus. [Col. 0718C] Ipse seipsum obtulit pro nobis in sacrificium, resurrexit, ascendit in coelum, venit Spiritus sanctus a capite in barbam, a Christo ad discipulos. Barba maturitatem figurat et perfectionem: quod descendit in oram vestimenti ejus, hoc est ad posteros Ecclesiae derivavit. Secuta est enim Ecclesia, quae vestis Domini est, et peperit monasteria. Implentur, ut dixi, Spiritu sancto, jubentur praedicare omni creaturae, daemones fugant, infirmos sanant, mortuos suscitant, sacramenta conficiunt, peccata solvunt, coelum aperiunt. Demum ad nitorem vestium et habitum commendandum redeamus. Audistis, Domino in monte transfigurato, quod vestimenta ejus claruerunt sicut nix, angelos etiam in [Col. 0718D] albis vestibus apparuisse legimus. Jacobus frater Domini episcopus episcoporum lineis vestimentis semper usus est. Petrus hanc tonsurae nostrae et coronae formam in memoriam passionis Christi primus gestavit. Hic ordo noster, ut dixi, in Christo, in apostolis, in primitiva Ecclesia primo exfloruit; sed frigescente charitate, et instante persecutione, postmodum emarcuit, quem Urbanus papa martyr deinde suis decretis coepit suscitare, beatus quoque Augustinus suis regulis ordinare, sanctus Hieronymus suis epistolis commendare, caeterique sancti viri, quos longum est memorare. Unde excitati servi Dei, jam ad scholarem pristinum [Col. 0719A] multi redeunt per multas terras hujus nostri ordinis Salvatoris; jam regiones albae sunt ad messem. Unde, fratres dulcissimi, vos hortamur qui tam praeclarum ordinem suscepistis, quatenus summopere vigiletis ut qui ordine et habitu fulget in corpore, resplendeat etiam in vobis in mentis puritate et decore vitae, quatenus vita concordet cum nomine, professio sentiatur in opere. Decet enim ut de vobis veraciter dicatur: Vos estis lux mundi, vos estis sal terrae. Luceat ergo lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est. Tria his verbis maxime commendantur, id est ordo, vita et habitus
Deprecatus es ut tibi breviter exponerem qualiter clerici victitare debeant. Hinc me plerique maledicti aemuli praestolantur, quia non sileo veritatem. Prima igitur tentamenta sunt clericorum feminarum frequenter accessus. Iste sexus reprehensibiles exhibet clericos. Quid tibi revera cum feminis, qui ad altare cum Domino famularis? Te cuncti in publico, te in agro rustici aratores ac vinitores [Col. 0720A] quotidie graviter lacerabunt, si, contra dispositum fidei, cum feminis habitare contendis; et quia, ut arbitror, concupiscis irreprehensibilis inveniri, testimonio bono muni te. Nunquid in choro apostolorum feminae adfuerunt? Prohibe virgines tecum commorari, quae de genere tuo non sunt, ne, dum secretaliter ac solus ingrederis, macules testimonium tuum. Aliter namque conjugati, aliter continentes edocentur ecclesiasticum subire ministerium. Feminarum cum clericis nullo pacto convicta praecipitur conversatio; lamia diaboli, via iniquitatis, scorpionis percussio, nocivumque genus femina. Cum propinquat stipula, incendit ignem, flammigero igne percutit femina conscientiam pariter habitantis, exuritque fundamenta montium. Ego judico, [Col. 0720B] si cum viris feminae habitant, vicarium non deerit diaboli. Ex eis occupatus est homo. . . . . . ferreas mentes libido domat. Si alligat quis ignem in sinum suum, vestimenta non comburentur? aut si quis per medios carbones ignis ambulet, pedes suos non comburet? Mihi crede, non potest toto corde habitare cum Domino, qui feminarum accessibus copulatur. Sed dicis: Qui ambulat simpliciter, ambulat confidenter. Bene et argute; sed oportet testimonium habere bonum.
Notitia
Wernerus, abbas S. Blasii Silvae Nigrae, eruditione non minus quam eximia vitae integritate claruit, saeculumque hoc illustravit. Testantur de eo monumenta domestica, illum praeclare admodum scripsisse de SS. Trinitatis mysterio, de quo autem ejus opere nihil ad nos pervenit [Col. 0719] Librum Deflorationum quem sub ejus nomine ex editione Basileensi recudimus, Fabricius et auctores Benedictini Galliae litterariae, qui tamen volumen non viderant, Warnero cuidam Anglo vindicant. . De eodem sic loquitur Felix Faber in Historia Suevorum: «Vir sanctus et admodum religiosus, de Ellerbach nobilis genere, et multo nobilior religione. Hic abbas, quia devotissimos nutriebat monachos, rogatus fuit a multis Deo devotis virginibus, ut et conventum vel claustrum pro eis juxta suum aedificaret monasterium. Inclinatus autem precibus earum ad latus conventus reclusorium fecit, in quo multo tempore virginum Deo devotarum fuit congregatio, juxta capellam B. Mariae virginis, quae hodie stat in coemeterio in quo sepultura fuit praedictarum sororum, inter quas multae sanctae creduntur fuisse Obiit Wernerus anno Domini 1126 et abbatiae suae an. 24 feliciter. »
Libri deflorationum
(Titulum supra recusum ex editione Basileensi anni 1494, typis Gothicis duabus columnis impressa ad verbum exscripsimus. Litteras initiales minio effigiatas exhibet; desunt paginarum numerales notae Volumen est in folio minori; duabus partibus constat in unam compactis, quae tamen seorsim lucem viderant. Werneri sermones claudit notula typographi, suppresso tamen ipsius nomine: «Explicit liber Deflorationum Patrum, Basileae impressus anno Domini 1494.» Pars prior sermonum collectionem complectitur, cujus initium tale est: «Incipiunt sermones notabiles valde, et multum formales, fratris Socci ordinis Cisterciensis, de sanctis, sic nuncupati cum de succo, id est de medulla sacrae paginae stylo subeleganti exquisitissime sint collecti.» Legitur ad calcem: «Sermones de sanctis flosculis melliflui doctori sancti Bernardi prae caeteris utcunque exornati, a sagaci viro Johanni ( sic ) de Grüningen in inclyta Argentinensi civitate diligenter elaborati, anno a Christi nativitate 1484, Idus mensis Aprilis. expliciunt feliciter.»)
![[Pictora]](../assets/FIGURES/1570723A.bmp)
[Pictora]
Quoniam dies mali sunt et tempus instat in quo homines sanam doctrinam, ut Apostolus ait (Ephes. V) , fastidiunt, et se potius ad fabulas convertunt quam ad ea quae suae saluti congruunt, placuit ista describere ut qui doctrinae verbi Dei inserviunt in promptu habeant quidsuis auditoribus praeferant. Verum quia ex assiduitate audiendi verbum Dei melliflua doctrina Patrum multum fastidit in auribus modernorum; ac per hoc rectum iter quo ad regnum coeleste pervenitur, jam a pluribus nescitur, syntagma in compositione sermonum ascripsimus diversorum Patrum ex quibus refocillentur animae salvandorum. Consuetudinarium est enim inter mortales ut cibi frequentius oppositi fastidio fiant his quibus apponuntur. Quod ne proveniat in sermonibus repetitis saepius copiam eorum conscripsimus, ut cum ista pro sua frequenti pronuntiatione refutantur, saltem ex altero pro sui raritate Dei populus per doctorem animetur. Praeterea sciendum quod hic liber, Defloratio, id est excerptio Patrum praenotatur, quia ex authentica doctrina Patrum, Gregorii, Hilarii, Augustini, Isidori, Hieronymi, Bedae, Remigii, aliorumque, qui modernis temporibus catholici atque orthodoxi magistri fuere syntagmatizatur.
[Col. 0725] Explicit prologus.
[Col. 0725] CAP. I. De Dominica quarta ante Nativitatem Domini. Expositio super evangelium: «Ecce mitto angelum meum, etc.» Sermo de Adventu Domini, et de aetatibus hujus saeculi, ac computatione annorum hujus saeculi, divisus in tres partes.
CAP. II. De Dominica tertia. Expositio super evangelium: «Erunt signa in sole et luna.» Item sermo de tempore Antichristi novissimo, et de ultima tribulatione. Item narratio de Antichristo, de ortu ejus, et de gestis ipsius, de persecutione ac de fine illius, divisa in tres partes.
CAP. III. De Dominica secunda. Expositio super evangelium: «Cum audisset Joannes in vinculis.» Item sermo de dventu Domini, Adivisus in duas partes.
Item alius de die Judicii, et de Adventu Domini, divisus in duas partes.
CAP. IV. De Dominica prima ante Nativitatem Domini. Expositio super evangelium: «Miserunt Judaei ab Hierosolymis.» Item de eo quando homines obligari coeperunt praecepto percipiendi baptismum, et de initio baptismi. Item sermo de adventu et de qualitate personae judicis in judicio, divisus in duas partes.
CAP. V. In vigilia Nativitatis. Expositio duplex super evangelium: «Cum esset desponsata.» Item de desponsatione sanctae Mariae sermo. Item sermo de eo quomodo intelligendum sit quod scriptum est: «Conceptus est de Spiritu sancto. »
CAP. VI. In Nativitate Domini. Expositio super utraque evangelia: «Exiit edictum; et: «Pastores loquebantur.» Item de eo quod solus Filius carnem suscepit. Item sermo de assumpta carne in Christum, hoc est de eo quomodo filius Virginis assumi potuit sine peccato de humani generis [Col. 0726] massa peccato fermentata. Item sermo de Nativitate Domini, et alius in duas partes divisus.
CAP. VII. Dominica prima post Nativitatem Domini. Expositio super evangelium: «Erant pater Jesu et mater.» Item sermo de tribus silentiis. Item de eo quod Verbum carnem sumpsit cum poena sine culpa, cum mortalitate sine iniquitate.
CAP. VIII. In octava Nativitatis Domini. Expositio super evangelium: «Postquam consummati sunt dies octo.» Item sermo de Octava Domini, divisus in duas partes.
CAP. IX. In Epiphania Domini. Expositio super evangelium: «Cum natus esset Jesus.» Item sermo de Theophania, divisus in duas partes. Item de evangelio: «Cum natus esset Jesus. »
CAP. X. Dominica prima post Epiphaniam. Expositio super evangelium: «Cum factus esset Jesus annorum duodecim.» Item sermo de eo quod Verbum cum carne rationalem animam sumpsit; et qualis fuit anima illa in sapientia et virtute, et justitia et bonitate. Item expositio de eodem evangelio: «Cum factus esset Jesus annorum XII.»
CAP. XI. Dominica secunda post Epiphaniam. Expositio super evangelium: «Nuptiae factae sunt.» Item de sex hydriis alia expositio.
CAP. XII. Dominica tertia. Expositio super evangelium: «Cum descendisset Jesus de monte.» Item quaestio de eo si pares sint potestas Dei et voluntas Dei. Item expositio de eodem evangelio: «Cum descendisset. »
CAP. XIII. Dominica quarta. Expositio super evangelium: «Ascendente Jesu in naviculam.» Item sermo de mensura diligendi Deum et proximum, divisus in duas partes.
[Col. 0727] CAP. XIV. Dominica quinta. Expositio super evangelium: «Confiteor tibi, Pater Domine coeli.» Item sermo de eo: «Venite ad me, omnes qui laboratis,» et de septem criminalibus vitiis, et eorum operibus; de septem quoque virtutibus et earum operibus, divisus in duas partes.
CAP. XV. In Septuagesima. Expositio super evangelium: «Simile est regnum coelorum homini patrifamilias.» Item sermo de Septuagesima, et de Sexagesima, et de Quinquagesima, quoque quare hae Dominicae sint ita appellatae, divisus in duas partes.
CAP. XVI. In Sexagesima. Expositio super evangelium: «Exiit qui seminat seminare.» Item sermo de septuagenario, et de sexagenario, et de quinquagenario quoque, et de quadragenario numero, divisus in duas partes.
CAP. XVII. In Quinquagesima. Expositio super evangelium: «Assumpsit Jesus duodecim discipulos suos.» Item sermo de XV gradibus charitatis. Item de timore et amore, et de quatuor timoribus.
CAP. XVIII. In Quadragesima. Expositio super evangelium: «Ductus est Jesus in desertum.» Item sermo de tentatione diabolica, et de quatuor tentationibus. Item sermo de Quadragesima.
CAP. XIX. Dominica secunda in Quadragesima. Expositio super evangelium: «Egressus Jesus secessit in partes.» Item sermo de tribus osculis pedum, manuum, oris, et de labio superiori et inferiori.
CAP. XX. Dominica tertia. Expositio super evangelium: «Erat Jesus ejiciens daemonium.» Item sermo de peccato, et confessione peccati, divisus in duas partes.
CAP. XXI. Dominica in media Quadragesimae. Expositio super evangelium: «Abiit Jesus trans mare Galilaeae.» Item sermo de piscibus, de staro, de caeco, de murena, de vipera, de polypo, de cancro, de echino terrestri, et de echino marino.
CAP. XXII. Dominica in Passione. Expositio super evangelium: «Quis ex vobis arguet me de peccato.» Item sermo de carne quam Verbum assumpsit, qualis fuit secundum passibilitatem et affectus.
CAP. XXIII. Dominica in Palmis. Expositio super evangelium: «Cum appropinquassent.» Item sermo dicendus in die Palmarum.
CAP. XXIV. In Coena Domini. Expositio super evangelium: «Ante diem festum Paschae.» Item duo sermones in Coena Domini.
CAP. XXV. In die Parasceves. Expositio super evangelium: [Col. 0728] «Maria Magdalena.» Item sermo in die Paschae de resurrectione Christi, et de duobus infernis, ac novem poenis inferni, de animabus quamplura et de immortalitate earum, atque resurrectione corporum, divisus in tres partes.
CAP. XXVI. Expositio super evangelium. Feria secunda Paschae.
CAP. XXVII. Expositio super evangelium. Feria tertia Paschae.
CAP. XXVIII. In octava Paschae. Expositio super evangelium: «Cum esset sero die illo.» Item sermo in octava Paschae.
CAP. XXIX. Dominica prima post octavam Paschae. Expositio super evangelium: «Ego sum pastor bonus.» Item sermo de pastoribus et subjectis.
CAP. XXX. Dominica secunda. Expositio super evangelium: «Modicum et jam non videbitis me.» Item sermo de visione Dei.
CAP. XXXI. Dominica tertia. Expositio super evangelium: «Vado ad eum.» Item sermo de tribus diebus Passionis, Resurrectionis, et Ascensionis.
CAP. XXXII. Dominica quarta. Expositio super evangelium: «Amen amen dico vobis: Si quis petieritis.» Item sermo de ordine resurgendi, qualiter, aut qualia resurgant corpora, divisus in duas partes.
CAP. XXXIII. In Rogationibus. Expositio super evangelium: «Quis vestrum habet amicum.» Item in Rogationibus sermo divisus in quatuor partes.
CAP. XXXIV. In Ascensione. Expositio super evangelium: «Recumbentibus.» Item, sermo de Ascensione, divisus in duas partes.
CAP. XXXV. Dominica post Ascensionem. Expositio super evangelium: «Cum venerit Paraclitus.» Item sermo de X descensionibus Christi ad homines. Et de VIII ascensionibus animae ad Deum. Item, quomodo terrena corpora in coelo maneant.
CAP. XXXVI. In die Pentecostes. Expositio super evangelium: «Si quis diligit me.» Item sermo in die Pentecostes, divisus in quatuor partes.
CAP. XXXVII. Feria secunda Pentecostes. Expositio super evangelium: «Sic enim dilexit Deus mundum.»
CAP. XXXVIII. Feria tertia. Expositio super evangelium: «Amen, amen dico vobis: Qui non intrat.»
CAP. XXXIX. In octava Pentecostes. Expositio super evangelium: «Erat homo ex Pharisaeis.» Item sermo de eo quid sit baptismus, et de institutione baptismi.
[Col. 0727] Expliciunt expositiones seu capitula primi libri.
[Col. 0727A] Assertio nostrae fidei, hoc est, ut unum Deum esse dicamus, non duos aut tres. Tres deos esse dicit qui divinitatem separat Trinitatis. Nos autem Patrem, et Filium et Spiritum sanctum unum Deum esse confitemur, ita ut in trinitate perfecta et plenitudo sit divinitatis, et unitas potestatis. Deus enim unus est. Deus nomen est magnificentiae, nomen potestatis. Si ergo unus Deus, unum nomen, una potestas, una est trinitas. Denique dicit: «Ite baptizantes in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .» In nomine itaque, non in [Col. 0728A] nominibus unum nomen est, ubi est una divinitas, una substantia, una majestas. Hoc nomen est in quo oportet omnes salvos fieri (Act. IV) . Item: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X) .» Unum dixit, ne fiat discretio potestatis. Sumus addidit, ut personas cognoscamus. Non enim Pater ipse qui Filius, sed ex Patre genitus Filius, ex Deo Deus, ex pleno plenus. Non sunt ergo haec nuda nomina, sed virtutis indicia, plenitudo divinitatis in Patre, plenitudo in Filio, sed non discrepans, nec confusum quod unum est, nec multiplex quod indifferens. [Col. 0729A] Quomodo Filius a Patre genitus sit, impossibile est scire: mens deficit, lingua silet, non hominum tantum, sed et angelorum, supra angelos, supra cherubim, supra seraphim, supra omnem sensum est. Credere jubemur, non discutere permittimur. Aufer argumenta ubi fides quaeritur. Credimus unum Deum, Patrem et Filium et Spiritum sanctum: Patrem 01eo quod habeat Filium, Filium eo quod Patrem, Spiritum eo quod fit ex Patre et Filio. Pater ergo principium deitatis, qui sicut nunquam fuit non Deus, ita nunquam non fuit non Pater. A Patre Filius natus, ab eo vero et a Filio procedit Spiritus. Pater aeternus eo quod habeat Filium aeternum, cujus aeternus sit Pater. Filius aeternus eo quod sit Patri et Spiritui sancto coaeternus. Spiritus sanctus [Col. 0729B] aeternus dicitur, eo quod Patri et Filio sit coaeternus, non confusa, ut Sabellius dicit, Trinitas in persona, neque separata aut divisa in natura divinitatis, ut Arius blasphemat, sed alter in persona Pater, alter Filius, alter Spiritus sanctus, unus in natura, in trinitate Deus, Pater et Filius, et Spiritus sanctus. Item: Non Pater carnem assumpsit, nec Spiritus sanctus, sed Filius tantum, ut, qui erat in divinitate Patris Dei Filius, ipse fieret in homine hominis filius, neque Filii nomen ad alterum transiret, qui non esset nativitate Filius. Dei ergo nativitate filius hominis factus est Filius: natus secundum veritatem naturae, ex Deo Dei filius; secundum veritatem naturae, ex homine hominis filius, ut [Col. 0729C] veritas geniti, non adoptione, nec appellatione, sed in utraque nativitate filii nomen nascendo haberet, et esset verus Deus, verus homo, unus filius.
Item non ergo duos christos, neque duos filios, sed Deum et hominem unum Filium. Quem propterea Unigenitum dicimus, manentem in duabus substantiis, sicut ei veritas naturae contulit, non confusis naturis, neque immistis. Ita enim Filius assumpsit hominem, ut qui suscepit, et quod suscepit, una esset in trinitate persona. Neque enim homine assumpto quaternitas facta est. Sed trinitas mansit, assumptione illa ineffabiliter faciente personae unius in Deo et homine veritatem, quoniam non Deum tantum, nec hominem tantum dicimus Christum, sed [Col. 0730A] Deum verum natum de Deo Patre, et verum hominem natum de homine matre: nec ejus humanitatem minorem Patre minuere aliquid ejus divinitati quae aequalis est Patri. Hoc ergo utrumque unus est Christus qui secundum Deum dixit: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X) .» Et secundum hominem: «Pater major me est (Joan. XIV) ,» ex quo homo coepit esse, non aliud coepit esse quam Dei Filius, et hoc unigenitus, et propter Deum verbum, quo, illo suscepto, caro factum est (Joan. I) , ut quemadmodum est una persona quilibet homo, anima scilicet rationalis et caro, ita sit Christus una persona, Verbum et homo. Christus Jesus Dei Filius est, et Deus et homo: Deus, quia Dei Verbum, homo, quia in unitate personae accessit Dei Verbo, anima [Col. 0730B] rationalis et caro. Et qui unicus Dei Filius est, etiam et filius hominis, id est ipse utrumque ex utroque unus Christus, unus Dei Filius, idemque hominis filius, non duo filii, Deus et homo, sed unus Filius. Item Deus hominem assumpsit, homo in Deum transivit, non naturae versibilitate, sed Dei dignatione, ut nec Deus mutaretur in humanam substantiam assumendo hominem, nec homo in divinam glorificatus in Deum. Quia mutatio vel versibilitas naturae vel diminutionem vel abolitionem facit, creditur a nobis sine confusione conjuncta Trinitas, sine separatione distincta. Item. Nihil creatum, aut serviens in Trinitate credendum est, nihil inaequale, nihil gratiae aequale, nihil anterius, nihil [Col. 0730C] posterius, aut minus, nihil extraneum aut officiale alteri, nihil sibi invisibile, nihil creaturis visibile, nihil moribus vel voluntate diversum, nihil de Trinitatis essentia ad creaturarum naturam deductum, nihil officio singulare, nec alteri communicabile, nihil confusum, sed totum perfectum: quia totum ex uno, et unum, non tamen solitarium. Item: Homousion ergo in divinitate Patri Filius; homousion Patri et Filio Spiritus sanctus: Homousion Deo et homini, unus Filius manens Deus in homine suo. In gloria Patris desiderabilis videri ab angelis: sic Pater et Filius, et Spiritus sanctus adoratur ab angelis et omni creatura, non homo propter Deum, vel Christus cum Deo, sed homo in Deo, et in homine Deus.
[Col. 0729D] «Initium Evangelii Jesu Christi, filii David. Sicut scriptum est in Isaia propheta: Ecce mitto angelum [Col. 0730D] meum ante faciem tuam, qui praeparavit viam tuam ante te, etc. (Marc. I) » Evangelium Graece, Latine [Col. 0731A] bona annuntiatio dicitur, quod proprie ad regnum Dei et ad remissionem peccatorum pertinet. Inde dicitur: «Poenitemini et credite Evangelio et appropinquabit vobis regnum coelorum (Marc. I) .»—«Jesu Christi» id est Salvatoris uncti. In Hebraeo Jesus, in Graeco Sother [ σωτήρ ], in Latino Salvator; Christus unctus, id est rex et sacerdos dicitur, dum de genere David regis nascitur, et vocibus vatum generis Levitici prophetatur. Sequitur:
«Ecce mitto angelum meum ante faciem tuam qui praeparabit viam tuam ante te.» (REMIGIUS.) Utique plusquam propheta Joannes, quia, quod angelus dicitur, hoc non natura, sed officii dignitate dicitur. De quo Pater ad Filium, sicut ait in [Col. 0731B] Malachia: «Ante faciem tuam» id est manifestationem tuam «praeparabit viam,» hoc est praevia reddet tibi corda auditorum, poenitentiam praedicando et baptizando. Omnes etiam qui sacerdotii nomine censentur, angeli vocantur, propheta attestante, qui ait: «Labia sacerdotis custodiunt scientiam, et legem requirunt ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est (Malach. II) .» Nec non unusquisque fidelis si a pravitate proximum revocat et ad bonum exhortatur, si aeterni regnum, vel supplicium erranti denuntiat, profecto angelus, id est nuntius Domini existit, cum haec facit. Deinde sequitur:
«Hic est enim qui dictus est per Isaiam prophetam [Col. 0731C] dicentem: vox clamantis in deserto: Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus.» (BEDA, super MARCUM.) Sic nimirum Joannes praedicabat: «Hic est enim, dicente Isaia propheta: vox clamantis,» etc. Sicut prius sonat vox, et postea intellectus concipitur, sic Joannis praedicatio anteibat, adventum Christi nuntiando. Ideoque Joannes vocatur vox Christi, id est «Verbi quod erat in principio apud Deum (Joan. I) ,» quod in Joanne clamat ad Judaeos surdos, per peccata longe positos, indignationis clamore dignos. Ad Judaeos obdurantes aures fit vox et clamor in deserto quia sine Spiritu Dei sunt, sine propheta, sine rege et sacerdote. Quid clamat Christus per Joannem? «Parate viam Domini.» Via Domini per quam Deus ad nos descendit, [Col. 0731D] et nos ad illum ascendimus est fides in poenitentia, dilectio. Semitae, id est intentiones, rectae sunt, si pure elevantur ad Deum. Curvantur autem, si pro terrenis facimus quae propter Deum facienda sunt. Phyris Graece, Latine Dei visio. Inde Dei propheta, id est procul videns. Deinde subjungit:
«Fuit Joannes in deserto baptizans, et praedicans baptismum poenitentiae in remissionem peccatorum.»—«Fuit Joannes in deserto,» et reliqua. Joannes gratia Dei interpretatur. A gratia narratio incipit. Unde sequitur: «Baptizans.» Per baptismum enim gratia datur qua peccata gratis dimittuntur. Unde dicitur per Apostolum: «Gratia salvati estis per fidem; et hoc non ex vobis; Dei enim donum est: [Col. 0732A] non ex operibus, ne quis glorietur (Ephes. II) .»—«Et praedicans baptismum poenitentiae in remissionem peccatorum.» Quod consummatur per Sponsum annuntiatur per paranymphum. Unde catechumeni, hoc est instructi incipiunt per sacerdotem, et chrismantur per episcopum. Nunc autem per amicum Sponsi inducitur Sponsa, ac per Isaac puerum Rebecca pallio velata albo conducitur.
«Et egrediebantur ad illum omnis Judaea regio, et Hierosolymitae universi, et baptizabantur in Jordane flumine ab illo, confitentes peccata sua.» Baptizabat Joannes, non ut suum baptismum remissionem peccatorum daret, sed ut baptismum Christi remissorum peccata procurreret. Inter baptisma Joannis et baptismum Christi haec distantia [Col. 0732B] est, quod in baptismo Joannis per intinctionem aquae solum sacramentum dabatur. In baptismate vero Christi cum sacramento res etiam sacramenti percipitur: Joannes autem peccatores aqua tinxit, et peccata confitentibus poenitentiam injunxit. Christus baptizabat, et peccata dimittit. Ille baptizans venturum, et baptizaturum se Spiritu praedicavit; hic baptizans ad remissionem peccatorum Spiritum infundit. Illic homines baptizabantur in nomine venturi; hic homines baptizantur in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. Sacramentum ergo utrobique, quantum ad formam exteriorem, idem fuit; sed, quantum ad effectum, idem non fuit, quia illic sacramentum solum fuit, sed remissio peccatorum [Col. 0732C] non fuit; hic autem et sacramenti forma praeponitur, et virtus sacramenti. Pariter in remissionem peccatorum condonatur. Baptizabantur homines a Joanne in Jordane, qui descensio interpretatur, de superbia veteris hominis ad humilitatem confessionis et emendationis descendentes.
«Et erat Joannes vestitus pilis cameli, et zona pellicea circa lumbos ejus. Esca autem ejus erat locustae et mel silvestre.» Joanni solitudo locus est et meditari operatio. Poenitentiam pronuntiat per quam reditus et ab errore, recursus a crimine, et post vitiorum pudorem professio desinendi: Pilis, non lana erat vestitus, quod est indumentum austeritatis non luxuriae. Zona autem pellicea, sunt pauperes mundo mortui, qua etiam accinctus fuit Elias. Cingulum est [Col. 0732D] de pellibus siccis animalium. Unde Joannes cingebatur circa lumbos ad luxuriam mortificandam. Locustas et mel silvestre edebat, quia solitudinis habitatorem congruum est non sequi divitias, sed necessitatem. Aiunt Peripatetici nostri quod herba, nomine mel silvestre, circa oram Jordanis abundat, cujus cannae decorticatae mellis sapore medullas dant. Locusta autem est herba procul dubio, et ipsa eximii saporis. Cujus natura est a loco in locum nemine ferente annotinum transponere fructum. Unde et a Latinis id nomen accepit, cum quidem ambo nomen herbae habeant ejusdem notaminis vel significationis quod est locusta. Hujus nominis Joannem edere dicunt animalia, quidam herbas. Judaeis autem locustae animalia sunt licitae in esum. [Col. 0733A] Mel autem silvestre herbam constat esse, sicut et locustas, et amborum copia in eremo est. Haec de locusta et melle silvestri. Vilis et aspera quoque vestis de pilis camelorum, vel de quibuslibet exuviis animalium, cor contritum et humiliatum poenitentis designat. Zonae autem praecinctio monet, ut ad omne ministerium voluntatis Christi simus accincti. Locustae fugaces, in esum electae, figurant nos qui [Col. 0734A] prius quasi quibusdam corporum saltibus efferebantur, voluntate vagi, operibus inutiles, verbis queruli, sede peregrini. Nunc autem sumus sanctorum alimonia et satietas prophetarum, electi simul cum melle silvestri, quia dulcissimum cibum praebituri sumus, non ex alveariis legis, sed ex nobis veluti ex truncis silvestrium arborum gentilitatis.
[Col. 0733B] «Beati sunt servi illi quos cum venerit, Dominus invenerit vigilantes (Luc. XII) .» Si quis vestrum, charissimi, dominum suum ad se noctu venturum speraret, tota vigilantia adventum ejus exspectaret, venientemque summopere excipere festinaret, quo se magnis gratiae ipsius commendaret. Ecce verus Dominus noster ad nos indignos servulos suos se venturos denuntiat; suum adventum pervigiles praestolantes sibi venienti occursantes beatos pronuntiat. Idcirco cum nesciamus diem neque horam quando veniat, oportet ut unusquisque nostrum in bona actione vigilare studeat, ne sero vel media nocte, aut galli cantu seu mane adveniens (Marc. XIII) nos imparatos inveniat. Sero Dominus venit, cum aliquem in senectute de hac vita exire [Col. 0733C] praecipit. Media autem nocte advenit, cum aliquem in juventute inopinata morte vocaverit. Galli cantu adventat, cum quemlibet in adolescentia abire imperat. Mane supervenit, cum quempiam in pueritia subtraxerit. Beati ergo sunt quos in fide et operatione invenerit vigilantes, quia erunt cum eo in aeterno convivio epulantes. Nimium vero infelices sunt quos somno desidiae deditos inveniet. Quia ab electis suis editos dividet, et partem illorum cum hypocritis, id est cum daemonibus ponet. Et notandum quod Dominus non in die, sed in nocte venturus dicitur (Matth. XXIV) , quia quando veniat a nullo praescitur. Si enim paterfamilias praesciret qua hora fur adveniret, utique vigilaret, et domum [Col. 0733D] suam perfodi, ac res suas tolli minime sineret. Domus est nostrum corpus, paterfamilias est animus, fur est mors. Haec in nocte venit, dum hominem inopinate premit, dominum invenit dormientem, dum animum reperit in bonis torpentem. Domum perfodit, quia mox corpus occidit. Occiso autem domino bona ejus tollit, quia miseram animam a bonis aeternae vitae evellit et ad tartara crucianda pertrahit. Nox duodecim horas habere cognoscitur, quae in quatuor vigilias dividitur et unaquaeque vigilia tribus horis ascribitur. Humana quippe vita nocti comparatur, quia tenebris ignorantiae obscuratur. Haec in duodecim horas dimensuratur, quia praesens vita duodecim mensibus circumrotatur. In quatuor vigilias partitur quia annus quatuor temporibus, vere, aestate, autumno, hieme metitur. Tres horae [Col. 0734B] singulis vigiliis annotantur, quia tres menses unicuique tempori assignantur. Quatuor etiam vigiliae quatuor aetates intelliguntur, in quibus bene vigilantes, coelesti praemio remunerabuntur.
De his vigiliis dicit Dominus: «Si in secunda vigilia, et si in tertia vigilia venerit, beati sunt quos vigilantes invenerit.» Prima vigilia est pueritia. In hac bene vigilant qui innocentiam conservant. Hi Domino pulsanti confestim aperiunt, dum mortem securi suscipiunt, quia mox se cum Christo regnaturos sciunt. Secunda vigilia est adolescentia. In hac pervigiles excubant qui se carnis illecebris non coinquinant. Hi quoque Domino venienti laeti ostium reserant, quia per mortem se gaudia percepturos sperant. Tertia vigilia est juventus. In hac pervigiles [Col. 0734C] Dominum praestolantur, qui mundi desideriis non superantur, scilicet divinis praeceptis exercitantur. Hi etiam alacres Domino occurrunt, quia mox in gaudio metunt quae in lacrymis seminaverunt. Quarta vigilia est senectus. In hac vigilando Dominum exspectant qui in bona actione usque in finem perseverant. Hi diu desideratum Dominum ovantes suscipiunt, quia statim ab eo denarium vitae pro labore percipiunt. Sic enim celebraturi sumus. Coelestis rex venit in hujus mundi Babyloniam accipere sibi conjugem Ecclesiam, quam servis custodiendam tradidit: ipse convivium instructurus in coelum abiit. Servis praecepit. Vigilitate ut quacunque hora advenerit, parati sint cum lampadibus [Col. 0734D] obviare (Matth. XXV) . Promisit autem se cum magno apparatu adventurum, et sponsam suam in praeparatam civitatem inducturum. O nimium beati, qui ei occurrere tunc sunt parati. Nam in gaudium Domini sui cum eo ad nuptias intrabunt, et super omnia bona ipsius constituti, in aeternum exsultabunt. Heu! quam nimium miseri, qui tunc in peccatis sopiti inveniuntur, quia clausa jam janua ab aeternis epulis excluduntur. Igitur, charissimi, cum horam Christi adventus, scilicet diem mortis nostrae ignoremus, omnes, simul juvenes et virgines, senes cum junioribus, in bonis operibus vigilemus faciem Domini in confessione praeveniamus, ut in Nativitate ejus sacramentum corporis ejus digne percipiamus, quatenus, cum secundo venerit, cum ipso in gloria appareamus.
[Col. 0735] Hic fiat divisio sermonis, si placuerit, et hoc idem servetur in aliis ubi divisio facta fuerit.
[Col. 0735A] Totum tempus hujus saeculi nocti comparatur: cui serenus dies venturi saeculi superveniens, sole justitiae illustratur. Sicut etenim tempus noctis luci diei collatum, tetra caligine offuscatur ita lux omnium dierum hujus saeculi luci venturi diei comparata, prorsus densa obscuritas reputatur. De tempore autem vel die hujus saeculi dicitur quod in principio ipsius Deus creavit XXII opera. Primo itaque die fecit septem opera (Gen. I) , id est materiam informem, angelos, lucem, coelos superiores, terram, aquam atque aerem; secundo die firmamentum solum; tertio die quatuor, id est maria, semina, sationes atque plantaria; quarto die tria, id est solem et lunam et stellas; quinto die tria id est pisces, reptilia aquarum et volatilia; sexto die [Col. 0735B] quatuor, id est bestias, pecudes et reptilia terrae, et hominem, et facta sunt omnia XXII in diebus VI. Et XXII generationes sunt ab Adam usque ad Jacob, ex cujus semine nascitur gens Israel. Et XXII libri Veteris Testamenti usque ad Esther, et XXII litterarum sunt elementa, quibus constat divinae legis doctrina. Igitur consummatis XXII operibus VI diebus requievit ab eis septimo Deus (Gen. II) : quia sex aetatibus consummabitur iste mundus. Quarum aetatum prima est ab Adam usque ad Noe, quod fiunt secundum Isidorum anni II, MCCLII; secunda, a diluvio usque ad Abraham, quod fiunt anni III, MCLXXXVII. Tertia, ab Abraham usque ad David: quod fiunt anni IV, MCXXXIV; quarta, a David usque ad transmigrationem Babylonis, quod fiunt [Col. 0735C] anni V, MDCIX; quinta, a transmigratione Babylonis usque ad Christum, quod fiunt anni V, MCLIV. A nativitate autem Christi usque ad id quod Isidorus haec scripsit, certus numerus non habetur nisi fiat illorum annorum computatio quae fuerunt ad tempora Heraclii religiosi principis. Hujus quarto et quinto Sisipoti principis anno, Judaei in Spania baptizabantur, et tunc fuerunt anni a nativitate Domini V, MDCCCXXXVI cum superioribus annis aetatum computatis. Et haec est sexta aetas quae nunc agitur usque ad diem judicii. Septima vero sanctorum erit requies, quae non habet vesperam, quia eam nullus terminus claudit.
Primo enim saeculo factus est homo in paradiso [Col. 0735D] quasi lux (Gen. I) [AUGUSTINUS, de Genesi contra Manichaeos ]; in qua aetate filios in lucis nomine divisit Deus a filiis hominum, quasi a tenebris, fitque hujus diei vespera diluvium. Secundo saeculo factum est quasi firmamentum inter aquam et aquam, arca utique illa quae natavit, inter pluvias et maria erat. Hac vespera fit confusio linguarum. Tertio saeculo factum est quod separavit populum suum a gentibus per Abraham discernens eum quasi aridam ab aquis ut proferret germen herbarum atque lignorum, id est sanctos et fructum Scripturae sanctae. Hac vespera fuit peccatum regis Saul. Quartum saeculum coepit a David, quando Deus [Col. 0736A] constituit luminaria in coelo, id est David in splendore regni tanquam solis excellentiam, et in spem lunae obumbrantem tanquam Synagogam, et stellas principes ejus. Hujus aetatis fuit vespera tempus: quando populus Dei in Babylonem ductus est captivus. Quinto saeculo, id est in transmigratione Babylonis, facta sunt quasi animalia in aquis et volatilia coeli, quia tunc inter gentes tanquam in mari Judaei vivere coeperunt, nec habebant stabilem locum tanquam volantes aves. Hujus diei quasi vespera est muliplicatio peccatorum in populo Judaeorum quando sic excaecati sunt, ut etiam Dominum Jesum non possent agnoscere. Jam sextum saeculum fuit in adventu Domini nostri Jesu Christi. Nam sicut in illa sexta die primus Adam de limo terrae ad imaginem [Col. 0736B] Dei factus est, sic in ista sexta diei aetate secundus Adam, id est Christus, in carne de Virgine Maria natus est: ille in anima vivente, hic in spiritu vivificante. Et sicut in illa die fit anima viva, sic in isto saeculo desiderantes vitam aeternam. Et sicut in illa die sexta serpentium et ferarum genera producit terra, ita et in hac sexta aetate saeculi gentes vitam appetentes aeternam Ecclesiam generavit. Et quemadmodum in illa die creatur masculus et femina, sic in ista saeculi aetate manifestatur Christus et Ecclesia. Et sicut homo praeponitur in die illa pecoribus, serpentibus, volatilibus coeli, ita Christus in hac aetate gentibus, populis et nationibus, ut ab eo regantur vel carnali concupiscentia dediti sicuti pecora, vel terrena obscurati [Col. 0736C] curiositate quasi serpentes, vel superbia quasi aves. Et sicut in illo die pascuntur homo et animalia, quae cum ipso sunt, herbis seminalibus lignis fructiferis et herbis viridibus, sic ista aetate ipse populus spiritualiter pascitur sanctarum Scripturarum alimentis, et lege divina ad accipiendam fecunditatem rationum atque sermonum tanquam herbis seminalibus partim ad utilitatem morum conversationis humanae, partim ad vigorem fidei, spei, et charitatis in vitam aeternam tanquam herbis viridibus, quae nullo aestu tribulationum arescunt. Carnalis autem, id est parvulus in Christo tanquam pecus Dei, ut in illum credat, quem intelligere nondum potest et tamen eosdem cibos [Col. 0736D] omnes habent.
Post istam vesperam fiet mane, cum ipse Dominus in claritate venturus est. Tunc requiescent cum Christo ab omnibus operibus suis. Post talia enim opera speranda est requies in die septimo qui vesperam non habet. O qualis gloria lucis illius septimi diei, in qua Christus in sua claritate praedicatur, quae ab ipso sole angelorum illuminatur, cujus pulchritudinem hic sol et luna mirantur! O qualis gratia illius diei quam omnes angeli omnesque sancti illuminabunt: qui singuli septuplum plus hoc sole radiabunt. Et si hic mundus tam amoenus judicatur, qui uno sole tamen illustratur, quid aestimandum [Col. 0737A] est de illa vita quae tot solibus illustratur? Sed forte diceret aliquis: Hic sol magnum lumen exhibet, quia magno corpore fulget, animae vero, quamvis serenissimae, quid luminis praebere poterunt quae omnino parvae sunt? Certe hic sol oculis nostris circumscribitur, radius ejus quolibet corpore opposito penetrari non sinitur, nubibus obtegitur, noctibus a nobis prorsus occulitur. Angelici autem spiritus vel animae sanctorum nullo corporali loco comprehenduntur, soli Deo incomprehensibili atque incircumscripto circumscripti creduntur, cuncta obstantia lucem suae claritatis penetrare noscuntur. Hi singuli ab aeterno sole illustrati, immensum fulgorem suum cum illa die participantur, ipsique invicem alterutra claritate deliciantur.
De hujus diei incomparabili gloria cecinerunt omnium prophetarum praeconia, quia haec dies melior est vita super annorum millia. Nox itaque hujus temporis quasi in quatuor vigilias dividitur (Luc. XII) , quia hic mundus quatuor interstitiis distinguitur: Prima vigilia ab Adam usque ad Noe fuerat in qua pauci, in bono pervigiles, periculum evaserant; somno vero malitiae oppressos diluvium dimerserat. Secunda vigilia a Noe usque ad Moysen exstiterat: in qua bene vigilantes colloquio Dei frui meruerant, sopore vero negligentiae gravatos partim sulphur et ignis consumpserat, partim mare Rubrum absorbuerat. Tertia vigilia a Moyse usque ad Christum fuerat: in qua galli quasi media nocte [Col. 0737C] cantus edebant, dum Moyses lege, prophetae scriptis dormientes ad laudem Dei excitabant. Vigilantes in praeceptis Domini terram lacte et melle manantem capiebant, torpore desidiae dediti, captivitate et bellis disperierant. Quarta vigilia ab adventu Christi usque ad finem mundi se tetendit: in qua verus lucifer Christus apparuit; per quem exortus aeterni diei adesse patuit. In hac nobiles, galli alis et vocibus somno desides, excitabant, dum apostoli et eorum sequaces factis et dictis omnes gentes ad lumen veri Dei evigilare incitabant. In hac vigiles sponsi laetificabuntur; erroris vero somno involuti, torrente ignis devorabuntur. His autem singulis vigiliis ternae horae [Col. 0737D] ascribuntur, quia in his singulis temporibus justi fidem sanctae Trinitatis habuisse noscuntur. Harum igitur quatuor vigiliarum custodes ad vigilandum nos informaverunt, dum nos quatuor principales virtutes verbis et exemplis docuerunt. Primae namque vigiliae observatores prudentiam. Secundae excubitores, fortitudinem. Tertiae vigiliae custodes justitiam. Quartae vigiliae debellatores nos instruxerunt temperantiam. Et quia in his quatuor vigiliis adventum Christi praestolabantur, ideo quatuor Dominicae de adventu Domini inofficiantur. Et quia quatuor mundi climata per secundum ejus adventum erant purganda, ideo quadripartita Ecclesia [Col. 0738A] adventum ejus celebrare solet per quaterna officia. In hujus autem temporis caliginosa nocte, quaedam stellae diversis temporibus cum jucunditate luxerunt, lumen quem suum super nos fuderunt. Et quamvis horrorem nobis effugare non potuerit tunc cum gradientibus ad verum Solem praesignaverunt. In prima quippe vigilia Abel velut stella claruit: qui nos pro justitia mori docuit, dum ipse innocens occubuit. Post hunc alii ut astra in nocte micuerunt, dum per pietatem Enos Deum invocare; Enoch per munditiam cum Deo ambulare; Lamech per piam operationem futuram requiem nos sperare docuerunt. In secunda vigilia alii ut sidera coeli resplenduerunt, dum Noe rectitudinem, Sem verecundiam, Heber stabilitatem, Melchisedech devotionem, [Col. 0738B] Abraham fidem, Loth hospitalitatem, Isaac obedientiam, Jacob tolerantiam, Joseph castitatem nobis praemonstraverunt. In tertia vigilia varii stellarum globi noctem radiis depinxerunt, dum Moyses mansuetudinem, Phinees zelum, Josue constantiam, Job patientiam, Gedeon fidentiam, Samuel temperantiam, David humilitatem, Salomon prudentiam, Ezechias obsecrationes, Josias religiones, Elias abstinentiam, Eliseus honorificentiam, Isaias sanctitatem Jeremias sinceritatem nos informaverunt. Duodecim quoque prophetae ut pleiades micuerunt, dum nos concordiam docuerunt, et Ezechiel benignitatem, Daniel fidelitatem, tres pueri laudationem, Tobias eleemosinas, Esther honestatem, Judith modestiam, Machabei sufferentiam exemplis ostenderunt. In [Col. 0738C] quarta vigilia, stella maris, virgo Maria, splendida flamma rutilavit, dum iter ad aeternum solem humilitate atque castitate demonstravit. In hac quoque Joannes Baptista velut planetaria stella resplenduit qui peccantes poenitentiam primus docuit. In hac etiam verus lucifer decus astrorum Christus, lux angelorum fulsit, qui fulgorem aeterni diei astruxit, dum nos charitatem instruxit. In hac nihilominus rutilantia sidera flammivomum jubar per orbem sparserunt, dum apostoli dilectionem, martyres fortitudinem, confessores sobrietatem, eremitae mortificationem, virgines pudicitiam, viduae continentiam nos instruxerunt. Hi omnes ut astra in hac nocte claruerunt, et iter nobis ad aeternum diem praebuerunt. Transacta [Col. 0738D] autem ista nocte, verus sol in unitate sua splendebit. Cum Filius Dei, splendor Patris, in majestate sua ad judicium fulgebit, tunc lunam, scilicet Ecclesiam, de tenebris exemptam, aeterna claritate illuminabit, omnesque stellas in solis gloriam commutabit. Tunc harum vigiliarum excubitores remunerabit, quando a judicio transiens in nuptiis Agni eis aeterna dulcedine ministrabit. Igitur, charissimi, in hoc adventu Domini sobrie et juste et pie vivamus, quatenus in secundo adventu laeti eum suscipere et in aeternum cum eo regnare valeamus, ubi oculus non videt, nec auris audivit.
[Col. 0739A] «Et erunt signa in sole et luna et stellis, et in terris pressura gentium prae confusione sonitus maris et fluctuum. Arescentibus hominibus prae timore et exspectatione quae supervenient universo orbi,» etc. (Luc. XXI.) Paulo superius Dominus praemisit dicens: Exsurget gens contra gentem, et regnum adversus regnum, et erunt terrae motus magni per loca, et pestilentiae, et fames (ibid.) : et quibusdam interpositis, hoc evangelium adjunxit: Et erunt signa in sole, et luna, et stellis. (GREGORIUS.) Ex quibus profecto omnibus, alia jam facta cernimus, e proximo ventura formidamus. Nam gentem super gentem exsurgere, earumque pressuras terris insistere, plus tam in nostris tribulationibus videmus quam in codicibus legimus. Quod terrae motus urbes innumeras subruat [Col. 0739B] ex aliis mundi partibus pene quotidie audimus. Signa vero in sole et luna et stellis adhuc aperte minime vidimus. Sed quia et haec non longe sint, ex ipsa jam aeris immutatione colligimus, quamvis prius quam Italia gentili gladio ferienda traderetur, igneas in coelo acies vidimus, et ipsum qui postea humani generis fusus est sanguinem coruscantem. Confusio autem maris et fluctuum necdum nova exorta est; sed dum multa jam praenuntiata completa sunt, dubium non est quin sequantur et pauca quae restant, quia sequentium rerum certitudo est praeteritarum exhibitio. Haec idcirco diximus, ut ad cautelae studium vestrae mentes evigilent, ne securitate torpeant, ne ignorantia [Col. 0739C] languescant, sed semper eas et timor in bono opere sollicitet, et sollicitudo confirmet. (BEDA.) Quod autem prae confusione, hoc est ante confusionem, ut antea signa sint, et pressura gentium. Deinde sequatur confusio sonitus maris et fluctuum. Sol convertetur in tenebras, ait Joel propheta, et luna in sanguinem antequam veniet dies Domini magnus et manifestus (Joel. II) . Merito incumbente judicio, sonitu maris et fluctuum confunditur orbis terrarum, prementibus se invicem colonis, inficitur, maxima coeli luminaria turbantur, quia quomodo impulsae ad casum arbores fragoris motusque sui praemittere solent indicia, sic termino mundi appropinquante quasi paventia nutant elementa. Nec mirum homines arescere prae timore, in quibus illud [Col. 0739D] implebitur: «Pugnabit pro eo orbis terrarum contra insensatos (Sap. V) .» (GREGORIUS.) Omnia namque quae ad usum accepimus vitae, ad usum convertimus culpae. Sed cuncta quae ad usum infleximus pravitatis, ad usum nobis vertuntur ultionis. Tranquillitatem namque humanae pacis ad usum vertimus vanae securitatis: peregrinationem terrae pro habitatione dileximus patriae. Salutem corporum redegimus in usum vitiorum. Ubertatis abundantiam non ad necessitatem carnis, sed ad perversitatem intorsimus voluptatis. Ipsa serena blandimenta aeris ad amorem nobis servire coegimus terrenae delectationis. Jure [Col. 0740A] igitur restat ut simul nos omnia feriant, quae simul omnia vitiis nostris male subacta serviebant, ut quot prius in mundo incolumes habuimus gaudia, tot de ipso postmodum cogamur sentire tormenta.
Et nisi breviati fuissent dies illi non fieret salva omnis caro sed propter electos breviabuntur dies illi. Sensus est. Nisi Deus qui dat virtutem patiendi dispositione sua breviasset potentiam persequendi, rarus vel nullus fieret salvus. Non ergo hoc dicit ut tempora mutentur secundum deliramenta quorumdam non attendentium quod scriptum est: «Ordinatione tua perseverat dies (Psal. CXVIII) :» sed ne malitiae mora fides credentium concutiatur. Quanto enim tempore tribulatio Antichristi gravior est futura caeteris, tanto moderatior est futura brevitate temporis. [Col. 0740B] Tribus annis et dimidio impugnabitur Ecclesia per Antichristum.
«Statim autem post tribulationes dierum illorum sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de coelo, et virtutes coelorum movebuntur, et tunc parebit signum Filii hominis in coelo.» Signum intellige crucem aut vexillum victoriae. Non diminutione luminis, sed comparatione verae lucis omnia erunt tenebrosa in die judicii, de quo prophetavit Isaias dicens: «Erubescet luna et confundetur sol, cum regnaverit Dominus exercituum in monte Sion et in Hierusalem et in conspectu senum suorum fuerit glorificatus (Isa. XXIV) .» Caeterum, peracto die judicii et clarescente gloria [Col. 0740C] futurae vitae, tunc incipiet coelum novum esse et terra nova; tunc fiet quod idem propheta alibi dicit: «Tunc erit lux lunae sicut lux solis, et lux solis erit septempliciter sicut lux septem dierum (Isa. XXX) .» (GREGORIUS.) Quid Dominus virtutes coelorum nisi angelos, archangelos, thronos, dominationes, principatus et potestates appellat quae in adventu sui oculis nostris visibiliter apparent, ut districte tunc a nobis erigant hoc quod nos modo invisibilis conditor aequanimiter portat? (BEDA.) Quid nimirum tremere homines cum aspectu judicii tremant angelicae potestates. Unde Job: «Columnae coeli contremiscunt et pavent ad nutum ejus (Job XXVI) .» Quid ergo faciunt tabulae quando tremunt columnae. Quid virgula deserti patitur cum cedrus paradisi concutitur. [Col. 0740D] «Et tunc mittet angelos suos cum tuba et voce magna, et congregabunt electos ejus a quatuor ventis a summis coelorum usque ad terminos eorum.» Tuba et potestas suscitandi mortuos, vox magna, ut nullus remaneat non suscitatus, et ut omnes sint in judicio. (BEDA super Marcum. ) A quatuor ventis, id est a quatuor climatibus mundi, oriente, occidente, aquilone et austro. Et ne quis putaret non etiam a Mediterraneis regionibus congregandos, subjunxit Marcus: «A summo terrae usque ad summum coeli (Marc. XIII) ,» id est ab extremis terrae finibus per [Col. 0741A] directum usque ad ultimos terminos ejus ubi longe exspectantibus circulus coeli et terrae videtur insidere. Omnes ergo occurrent ad judicium et electi et reprobi. Matthaeus dicit: «A summis coelorum usque ad terminos eorum (Matth. XXIV) ,» quod significat omnes qui sunt sub curvitate coeli quasi per horizontem. Aliter: Statim post tribulationem dierum illorum incoeptam, non adhuc finitam, sol justitiae obscurabitur ad gelida corda. (AMBROSIUS.) Sicut ei per captum videntis radius mundani solis aut pallidior videtur, aut clarior, ita per devotionem credentis unicuique spirituale lumen infunditur. Luna non dat lumen, si objectu terrae radii solis excludantur, sic et Ecclesia non dabit, cum vitia carnis obsistent, ne fulgorem divini luminis de radiis possit mutuari. [Col. 0741B] Namque in persecutionibus lucem Dei solus plerumque amor vitae hujus excludit. Stellae cadent de coelo, idem de Ecclesia, quoniam pene deerit semen Abrahae cui assimulatae sunt stellae. (REMIGIUS.) Virtutes coelorum movebuntur, quia quidam fideles fortissimi turbabuntur, impiis ultra modum saevientibus. Vel angeli movebuntur ad iram vindictae, qui cum tuba mittendi sunt a Filio hominis. In tuba enim dicuntur descendere, hoc est nomine Dei bellum ingerere, quia per novissimam tubam intelligitur ultimum bellum malignorum spirituum qui saepe victi sunt ab angelis, ut ait Joannes apostolus: «Vidi Michael et angelos in coelo pugnantes adversus draconem (Apoc. XII) .» Extremum bellum tunc erit, quia in gehennam mittentur. Tempore tribulationis Antichristi [Col. 0741C] apparebit signum Filii hominis, in coelo subaudis, et non in terra. Efficacia enim crucis tunc latitabit in terris, sed in millibus sanctorum manifestissima est in coelis. «Tunc plangent omnes tribus terrae,» id est digna planctu facient, et quae planctus necessario sequetur. Nullum enim malum erit impunitum. Et tandem «videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli,» id est in sanctis, sicut et nunc venire non cessat secundum id quod ait: «Amodo videbitis Filium hominis sedentem a dextris virtutis Dei, et venientem in nubibus coeli.» Sed ideo tunc cum potestate magna et majestate veniet, quia major potestas et majestas illius apparebit sanctis, quibus magnam virtutem dabit, ne tanta persecutione [Col. 0741D] vincantur. «Et mittet angelos suos,» id est praedicatores; «in tuba,» id est manifestatione. In lege enim praecipiuntur fieri tubae ductiles ex auro et aere et argento, ut sublimia doctrinarum resonent sacramenta.
«Et congregabunt electos ejus de IV mundi partibus,» id est de toto orbe terrarum. Haud dubie magna erit sanctorum constantia cum auditum fuerit quod Antichristus spiritu oris Domini interfectus sit, et omnis Israel conversus ad fidem.
«His autem fieri incipientibus respicite et levate capita vestra quoniam appropinquat redemptio vestra.» (GREGORIUS.) Cum plagae mundi crebrescunt, et terror judicii commotis virtutibus ostenditur, levate capita, id est exhilarate corda, quia dum finitur mundus cui amici non estis, prope fit redemptio [Col. 0742A] quam per fidem quaesistis. In Scriptura sacra saepe caput pro mente ponitur, quia sicuti capite reguntur membra, ita cogitationes mente disponuntur. Capita itaque levare est mentes nostras ad gaudia patriae coelestis erigere. Qui ergo Deum diligunt ex mundi fine gaudere atque exhilarescere jubentur, quia eum quem amant mox inveniunt, dum transit is quem non amaverunt. Absit enim ut fidelis quisque, qui Deum videre desiderat, de mundi percussionibus lugeat quem finiri eisdem suis percussionibus non ignorat. Scriptum namque est: «Qui voluerit amicus esse saeculi hujus inimicus Dei constituitur (Jac. IV) .» Qui ergo appropinquante mundi fine non gaudet, amicum se illius esse testatur, atque per hoc inimicus Dei convincitur. Sed absit hoc a fidelium [Col. 0742B] cordibus! absit ab his qui et esse aliam vitam per fidem credunt, et eam per operationem diligunt. Ex mundi enim destructione lugere eorum est qui radices cordis in ejus amore plantaverunt, qui sequentem vitam non quaerunt, qui vel illam neque aliam esse suspicantur. Nos autem qui coelesti patriae gaudia aeterna cognovimus, festinare ad eam quantocius debemus. Optandum nobis est citius pergere, atque ad illam via breviori pervenire.
(AUGUSTINUS, ad Hesychium in epistola De fine saeculi. ) De Salvatoris adventu qui exspectatur in fine, tempora dinumerare non audemus, nec aliquem [Col. 0742C] prophetam de hac re numerum annorum existimamus praefinisse, sed illud potius praevalere, quod ipse Dominus ait: «Nemo potest cognoscere tempora quae Pater posuit in sua potestate (Act. I) .» Tempora ergo computare hoc est chronologis, ut sciamus quando sit finis hujus saeculi vel adventus Domini. Nihil aliud mihi videtur quam scire velle quod ipse ait: «Scire neminem posse (Matth. XXIV) .» Opportunitas vero illius temporis profecto non erat, antequam praedicetur Evangelium universo orbi in testimonio omnibus gentibus. Apertissima enim de hac re legitur sententia Salvatoris dicentis: «Et praedicabitur hoc Evangelium regni in universo orbe in testimonio omnibus gentibus; tunc veniet finis (ibid.) .» Tunc veniet finis, quid est nisi ante non veniet. [Col. 0742D] Quando ergo post veniet, incertum est nobis, ante tamen non esse venturum dubitare utique non debemus. Si ergo latet quando Ecclesia fructificante atque crescente universus a mari usque ad mare orbis implebitur, procul dubio latet quando finis erit. Ante quippe non erit. «Tunc revelabitur ille iniquus,» id est Antichristus, «quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui (II Thess. II) .» De ultima autem tribulatione dicit idem Augustinus in libro De civitate Dei. Tunc solvetur Satanas de custodia sua, et exibit ad seducendas nationes, quae sunt in quatuor angulis terrae, Gog et Magog (Apoc. XX) , quorum interpretationem nominum esse comperimus: Gog tectum, Magog de tecto, tamquam domus et ipse qui procedit de domo. Gentes ergo sunt, in [Col. 0743A] quibus diabolum, velut in abysso superius intelligebamus inclusum, et ipse de illis quodammodo sese efferens et procedens, ut illae sint tectum, ipse de tecto. Videndum est autem quare diabolus modo ligetur. Alligatio diaboli est non permitti exercere totam tentationem quam potest, vel vi, vel dolo ad seducendos homines in partem suam cogendo violenter, fraudulenter, vel fallendo. Quod si permitteretur, in tam longo tempore et tanta infirmitate multorum plurimos tales quales deos, id perpeti non vult, et fideles dejiceret, et ne crederent impediret. Quod ne faceret alligatus est. Tunc enim solvetur, quando et breve tempus erit. Nam tribus annis et sex mensibus legitur suis totis suorumque viribus saeviturus, et tales erunt cum quibus ei belligerandum [Col. 0743B] est, ut vinci tanto ejus impetu insidiisque non possint. Solvetur autem Satanas in fine saeculi ut quam fortem adversarium Dei civitas superavit, cum ingenti gloria sui redemptoris, adjutoris, liberatoris aspiciat. Quare vero in novissimo solvatur videatur: Exibit, ut dictum est, Satanas in apertam persecutionem, de latebris erumpet odiorum. Haec enim erit novissima persecutio. Novissimo imminente judicio quando sancta Ecclesia toto orbe terrarum patietur, universa fidelis civitas Christi ab universa civitate diaboli quamtacunque erit utraque super terram. Unde Apostolus: «Refrigescet charitas multorum, et abundabit iniquitas (Matth. XXIV) .» Unde Daniel: «Et erit tempus,» inquit, «tribulationis, qualis non fuit ex quo nata est gens [Col. 0743C] super terram usque ad tempus illud (Dan. XII) .» Haec persecutio novissima futura ab Antichristo tribus annis et sex mensibus erit. Non enim veniet ad vivos et mortuos judicandos Christus, nisi prius venerit ad seducendos in anima mortuos adversarius ejus Antichristus, quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui. Veniet tunc quoque Elias Thesbites, antequam veniat dies Domini magnus et illustris, qui convertet cor patris ad filium, et cor hominis ad proximum suum, ne forte veniens percutiam terram penitus (Malach. IV) .» Per hunc Eliam magnum mirabilemque prophetam exposita sibi lege novissimo tempore ante judicium Judaeos in Christum verum, id est in Christum nostrum esse [Col. 0743D] credituros celeberrimum est in sermonibus cordibusque fidelium. Ipse quippe ante adventum judicis Salvatoris non immerito speratur esse venturus, qui etiam nunc vivere non immerito creditur. Curru namque igneo raptus est de rebus humanis: quod evidentissime Scriptura sacra testatur (IV Reg. II) .» Cum venerit ergo exponendo legem spiritualiter, quam nunc Judaei carnaliter sapiunt. Convertet cor patris ad filium, id est cor patrum ad filios. Sic enim cor patrum ad filios convertetur, cum intelligentia patrum perducetur ad intelligentiam filiorum, et cor filiorum ad patres eorum, dum in id quod senserunt illi consentiunt et isti.
Ante terribilem adventum nostri Redemptoris, ut [Col. 0744A] praefatum est, venturus est Antichristus, qui in magna Babylonia de meretrice generis Dan nascetur. Sed volens de eo scire, primo notabit quare sic vocatus sit. Ideo fit, quia Christo in cunctis contraria faciet. Christus venit humilis humiles erigere, peccatores justificare: ille econtra venturus est superbus, dejiciet humiles, peccatores magnificabit, impios exaltabit, et vitia quae sunt contraria virtuti docebit. Legem evangelicam dissipabit, daemonum culturam in mundum revocabit, gloriam vanam quaeret: et omnipotentem deum se nominabit. Hic itaque Antichristus multos habebit suae malignitatis ministros, ex quibus jam in mundo praecesserunt quidam, qualis fuit Antiochus, Nero, Domitianus. Nunc quoque nostro tempore Antichristos multos [Col. 0744B] novimus esse (I Joan. II) . Quicunque enim laicus sive clericus, seu etiam monachus contra justitiam vivit, et ordinis sui regulam impugnabit, et quod bonum est blasphemat, Antichristi sunt et ministri Satanae. Sed jam exordium Antichristi videamus. Non enim quod de eo dico ex proprio sensu excogito sed in libris diligenter relegendo omnia scripta invenio. Sicut ergo auctores nostri dicunt, Antichristus ex populo Judaeorum nascetur de tribu Dan, secundum prophetam qui dicit: «Fiat Dan coluber in via, cerastes in semita (Gen. XLIX) .» Sicut enim serpens in via sedebit, et in semita erit, ut eos qui per semitam justitiae ambulant feriat, et veneno suae malitiae occidat. Nascetur autem ex copulatione maris et feminae, ut alii homines, non [Col. 0744C] ut alii dicunt, de sola virgine, sed tantum totus in peccato generabitur. In ipso conceptionis suae initio diabolus simul introibit in uterum matris ejus, et ex virtute diaboli confovebitur, et tutabitur in ventre matris, et ipse diabolus semper cum illo erit. Et sicut in matrem Domini nostri Spiritus sanctus venit, et eam virtute sua obumbravit, et divinitate replevit, ut de Spiritu conciperet, et quod nasceretur divinum et sanctum esset, ita quoque diabolus in matrem Antichristi descendet, et totam eam replebit, ut quod natum fuerit, totum sit iniquum, malum, perditum. Unde et ille homo filius perditionis appellatur (II Thess. II) , quia in quantum potuerit, genus humanum perdet, et ipse in [Col. 0744D] novissimo perdetur. Ecce audistis qualiter nascetur, audite et locum ubi nasci debeat. Nam sicut Dominus Bethlehem sibi praevidit, ut ibi pro nobis humanitatem assumeret, et nasceretur, sic diabolus illi homini perdito qui Antichristus dicitur, locum novit aptum, unde radix omnium malorum oriri debeat, scilicet Babylonem. In hac enim civitate quae quondam inclyta et gloriosa urbs gentilium fuit et caput regni Persarum, Antichristus nascetur, et in civitatibus Bethsaida et Corozain conversari dicitur.
Quibus civitatibus Dominus in Evangelio improperat dicens: «Vae tibi, Bethsaida, vae tibi, Corozain!» (Luc. X.) Habebit autem Antichristus magos, maleficos, divinos et incantatores: qui eum, inspirante [Col. 0745A] diabolo, nutrient et docebunt in omni iniquitate, falsitate, et nefaria arte, et maligni spiritus erunt duces ejus et socii, et comites indivisi. Deinde Jerusalem veniens omnes Christianos, quos ad se convertere non potuerit, per varia tormenta jugulabit, et suam sedem in templo sancto parabit. Templum etiam destructum quod Salomon aedificavit, in statu suo restaurabit, et circumcidet se, et filium Omnipotentis se mentietur. Totum genus hominum sibi quatuor modis subjugabit, quia universo orbi imperabit. Uno modo nobiles sibi divitiis asciscit, quae sibi maxime affluent, quia omnis abscondita pecunia erit ei manifesta. Reges et principes primum ad se convertet, deinde per illos, alios. Secundo modo vulgus sibi terrore subdit, [Col. 0745B] quia maxima saevitia in Dei cultores furit. Tertio modo sapientia et incredibili eloquentia clerum obtinebit, quia omnes artes et omnes Scripturas memoriter scit. Quarto modo mundi contemptores, ut sunt monachi, signis et prodigiis fallit. Loca vero per quae Christus Dominus deambulavit et illustravit destruet. Deinde per universum orbem mittet nuntios et praedicatores. Praedicatio autem ejus et potestas a mari usque ad mare, ab oriente ad occidentem, ab aquilone ad septentrionem erit. Faciet quoque signa multa, magna et mirabilia et inaudita. Faciet ignes de coelo terribiliter descendere, arbores subito florere et arescere, mare turbari subito et tranquillari. Naturas in diversis figuris mutari, aquarum cursus et ordinem converti, agitari aera [Col. 0745C] ventis, et multimodis commotionibus, et cuncta innumerabilia et stupenda, mortuos in conspectu hominum suscitari, ut in errores ducantur, si fieri potest, etiam electi. Faciet quoque ut ignis qui quasi jussu suo de coelo descenderit adversarios suos coram se consumere, et mortuos qui surrexerint sibi testimonium dare. Suscitabit autem mortuos vere? Nequaquam; sed diabolus ejus maleficio alicujus damnati corpus intrat, et illud apportat, per illud loquitur quasi vivum videatur. Hic antiquam Jerusalem reaedificabit, in qua se ut Deum coli jubebit. Quando talia et tanta signa vident etiam illi qui perfecti et electi sunt Dei, dubitabunt utrum ipse Christus sit qui in fine mundi venturus est an [Col. 0745D] non. Haec autem omnia miracula, ut dictum est, modis omnibus falsa erunt per incantationes diabolicas, sed peccatoribus et incredulis videbuntur vera.
Excitabit Antichristus persecutiones sub omni coelo in Christianos et in omnes electos. Eriget se itaque tribus modis contra fideles, scilicet terrore, miraculis, muneribus. Dabit enim in se credentibus abundantiam auri et argenti. Quos vero non potuerit decipere muneribus tentabit terrore. Quos non terrore, signis et miraculis tentabit. Quos nec signis illudere potuerit, in conspectu omnium miserabili morte necabit. «Tunc erit talis tribulatio, qualis non fuit ex quo gentes esse coeperunt usque ad illud tempus. Tunc qui in agro sunt fugient ad montes; [Col. 0746A] et qui supra tectum, non descendet in domum ut tollat aliquid de ea (Marc. XIII) .» Tunc omnis fidelis Christianus qui inventus fuerit, aut Deum negabit, aut per ferrum, aut per ignem fornacis, sive per serpentes, seu per bestias, sive per aliud quodlibet genus tormenti interibit, si in fide permanserit. Haec autem terribilis tribulatio tribus annis et dimidio durabit in toto mundo. «Tunc breviabuntur dies propter electos. Nisi enim Dominus abbreviasset dies non fuisset salva omnis caro (ibid) .» Tempus siquidem quando Antichristus veniat, vel quando dies judicii apparere incipiat, Paulus apostolus in Epistola ad Thessalonicenses dicit: «Rogamus vos per adventum Domini nostri Jesu Christi.» Manifestat eo loco ubi dicit: «Quoniam, nisi [Col. 0746B] venerit discessio primum, et revelatus fuerit homo peccator et filius perditionis (II Thess. II) .» Scimus enim quoniam post regnum Graecorum, sive etiam post regnum Persarum, ex quibus unumquodque suo tempore magna gloria viguit, et maxima potentia floruit, ad ultimum quoque post caetera regna, regnum Romanorum coepit: quod fortissimum omnium superiorum regnorum fuit, et omnia regna traxit ac sub dominatione sua habuit, omnesque nationes Romanis servierunt sub tributo. Inde ergo dicit apostolus Paulus Antichristum non in mundum autem esse venturum, nisi venerit discessio primum (II Thess. II) ; hoc est, nisi discesserint omnia regna a Romano imperio, quo prius subdita erant. Hoc autem tempus nondum venit, quia, licet videamus [Col. 0746C] Romanum imperium ex maxima parte destructum, tamen reges Francorum quamdiu duraverint, qui Romanum imperium tenere debent, Romani regni dignitas ex toto non peribit, quia in regibus suis stabit. Quidam vero doctores nostri dicunt quod unus ex regibus Francorum Romanum imperium ex integro tenebit, qui in novissimo tempore erit maximus et ultimus omnium regum. Qui postquam regnum suum feliciter gubernaverit, ad ultimum Jerosolymam veniet et in monte Oliveti sceptrum et coronam suam deponet. Hic erit finis et consummatio Romanorum, imperiique Christianorum. Statimque secundum praedictam sententiam apostoli Pauli Antichristum dicunt adfuturum, et tunc revelabitur [Col. 0746D] quidam homo (II Thess. II) , Antichristus videlicet, qui licet homo sit, fons enim erit omnium peccatorum, filius perditionis, hoc est filius diaboli, non per naturam, sed per imitationem, quia per omnia adimplebit voluntatem diaboli, quia plenitudo diabolicae potestatis et totius mali ingenii corporaliter habitabit in illo, in quo erunt omnes thesauri malitiae et nequitiae et iniquitatis.
Qui adversatur, id est contrarius est Christo et omnibus membris ejus, et extollitur, id est in superbiam erigitur supra omne quod dicitur Deus, id est supra electos vel deos gentium, Jovem, Apollinem, Mercurium, quos pagani deos existimant. Supra omnes istos extollitur Antichristus, quia majorem et fortiorem se faciet illis omnibus. Et non solum [Col. 0747A] supra illos, sed etiam supra omne quod colitur, id est sanctam Trinitatem, quae solummodo colenda et adoranda est ab omni creatura. Ita se extollet, ut in templo Dei sedeat, ostendens se tanquam sit Deus. Nam sicut supra diximus, in civitate Babyloniae natus, Jerusalem veniens, circumcidet se dicens Judaeis: Ego sum Christus vobis repromissus, qui ad salutem vestrum veni, ut vos qui dispersi estis congregem et defendam. Tunc confluent ad eum omnes Judaei, aestimantes se Christum suscipere, cum suscipiant diabolum. Sed ne subito et improvise Antichristus veniat, et totum simul humanum genus decipiat, et suo errore perdat, ante exortum ejus duo magni prophetae mittentur Enoch et Elias in mundum, qui contra impetum Antichristi [Col. 0747B] fideles Dei divinis armis permunient, et instruent, et confortabunt electos ad bellum, et praedicabunt tribus annis et dimidium. Quali aetate veniunt illi duo? In ea qua assumpti sunt. Filios autem Israel quicunque eo tempore fuerint inventi, hos prophetae et doctores ad fidei gratiam convertent, et pressuram tanti turbinis in parte electorum superabilem reddent. Tunc implebitur quod Scriptura dicit: «Si fuerit numerus filiorum Israel sicut arena maris, reliquae salvae fient (Rom. VIII) .» Postquam ergo per tres annos et dimidium praedicationem suam compleverint, mox incipiet excandescere Antichristi persecutio, et contra eos Antichristus primum arma sua arripiet, eosque interficiet, sicut in Apocalypsi legitur: «Et cum [Col. 0747C] finierint, inquit, testimoniium suum, bestia quae ascendit de abysso adversus eos faciet bellum, et vincet eos, et interficiet (Apoc. XI) .» Postquam isti duo interfecti fuerint, inde caeteros fideles persequens, aut martyres gloriosos faciet, aut apostatas reddet. Et quicunque in eum crediderint, signum caracteris ejus in fronte accipient. Sed de principio ejus jam satis diximus: nunc quem finem habeat dicamus.
Hic Antichristus, diaboli filius et totius malitiae artifex, in tribus partibus mundi, Asia, Africa, et Europa, tribus linguis appellatur. In Hebraea, Amoime, id est nego; in Graeca, Antimosi, id est contrarius; [Col. 0747D] in Latina, Titan, id est sol vel gigas. Qui per tres annos et dimidium, sicut supra dictum est, magna persecutione totum mundum vexabit, et omnem populum Dei variis poenis circumdabit. Postquam Enoch et Eliam interficiet, et caeteros in fide permanentes martyrio coronaverit, ad ultimum veniet ira Dei super illum. Nam tentorium suum ad expugnandos justos in monte Oliveti extendet, in quo invenitur subita morte mortuus. Et sicut beatus Paulus scribit dicens: «Quoniam Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui (II Thess. II) ,» sive Dominus Jesus interficiet illum potentia visionis suae, sive archangelus Michael interficiet illum per virtutem Domini nostri Jesu Christi; non per virtutem cujuslibet angeli vel archangeli occidetur. Tradunt quoque [Col. 0748A] doctores quod in monte Oliveti, sicut jam praemisimus, Antichristus occidetur in papilione, et in solio suo in illo loco quo Deus ascendit in coelum Debemus autem scire quod, postquam fuerit occisus, non statim veniet dies judicii (Joan. III) , sed sicut libro Danielis legimus, quadraginta ies concedet Dominus electis ut agant poenitentiam, qui aliquantulum seducti erant ab Antichristo.
Postquam vero poenitentiam egerint, quantum temporis fiat quousque Dominus veniat, nullus est qui sciat, sed in dispositione Dei manet, qui ea hora saeculum judicabit, qui ante saeculum judicandum esse praefixit. Erit autem judicium in valle Josaphat, ut dicitur. Vallis Josaphat dicitur vallis judicii. Vallis est semper juxta montem. Vallis est hic [Col. 0748B] mundus, mons est coelum. In valle igitur fit judicium, id est in isto mundo, scilicet in aere, ubi justi ad dexteram Christi, ut oves statuentur; impii autem, ut haedi ad sinistram ponentur. Quomodo ad dextram vel sinistram? Ad dextram, scilicet sursum in gloria; ad sinistram, deorsum in terra. Justi geminis alis charitatis ad alta sublevantur, ut dicitur, sancti sument pennas ut aquilae, impii peccatis, ut plumbum ad terrena quibus toto corde inhaeserant, deorsum deprimuntur. De celeritate vero hujus judicii Augustinus ait ad Consentium: In atomo, inquit Apostolus, hoc est in puncto temporis, quod dividi non potest, in ictu oculi hoc est in summa celeritate, novissima tuba, hoc est in novissimo signo quod dabitur, ut ista compleantur. [Col. 0748C] Canet enim, inquit, tuba, et mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur, et istam commutationem in melius sine dubitatione oportet intelligi, quia omnes, et justi et injusti, resurrecturi sunt. Sed sicut Dominus in Evangelio loquitur: «Quod bonum fecerit, in resurrectionem vitae; quod male egerit, in resurrectionem judicii (Joan. V) ,» judicium appellans poenam sempiternam; sicut alio loco: «Qui non credit, inquit, jam judicatus est (Joan. III) .» Proinde illi qui ad judicium resurrecturi sunt, non commutabuntur in illam incorruptelam, quae nec doloris corruptionem pati potest. Illa namque fidelium est atque sanctorum. Isti vero perpetua damnatione cremabuntur, quia ignis eorum non exstinguetur, [Col. 0748D] et vermis eorum non morietur. Ac per hoc incorrupti quidem resurgent integritate membrorum, sed tamen corrumpendi dolore poenarum, cum audierint: «Ite in ignem aeternum qui praeparatus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) ,» a quo auditu malo justus non timebit.
De eodem. Ut radius oculi nostri non citius pervenit ad propinquiora, nec tardius ad longinquiora, sed utraque intervalla parili celeritate contingit, ita cum in ictu oculi, sicut Apostolus dicit, sit resurrectio mortuorum, omnipotentiae Dei et ineffabili nutui tam facile est quaeque recentia quam diuturno tempore dilapsa cadavera suscitare. Item de eodem. Erit judicium ipso inopinato Domini adventu celerrimum: quod tardissimum putabatur, quia ipsas [Col. 0749A] conscientias, si non sermonis prolixitate, convincet. In cogitationibus enim, sicut scriptum est, «impii interrogatio erit (Sap, I) .» Et Apostolus: «Cogitationibus,» inquit, «accusantibus vel excusantibus in die qua judicabit Deus occulta hominum secundum Evangelium meum per Jesum Christum (Rom. II) .» Etiam Dominus sic futurus est testis intelligendus velox, cum sine mora revocaturus est in memoriam, unde convincat puniatque [Col. 0750A] conscientiam. Quali autem forma apparebit ibi Dominus? Electis in ea forma qua in monte apparuit; reprobis vero in ea forma qua in cruce pependit. Erit ibi crux, scilicet lignum in quo passus est Dominus? Nequaquam, sed lux in modum crucis, splendidior sole. Qua hora fiet judicium? Media nocte qua hora angelus Aegyptum devastavit, et Dominus infernum despoliavit, ea hora electos suos de hoc mundo liberabit.
[Col. 0749B] «Cum audisset Joannes in vinculis opera Christi, mittens duos de discipulis suis ait illi: Tu es qui venturus es, an alium exspectamus?» (Matth. XI.) Jesus es: Manda mihi utrum te debeam annuntiare inferis quo descensurus sum, an non conveniat te gustare mortem, cum Dei sis Filius? (GREGORIUS super Ezechielem. ) Spiritus prophetiae prophetantis animam tangit aliquando ex praesenti et non ex futuro, ut Joannes ait: «Ecce agnus Dei (Joan. I) .» Moriturus autem requisivit per discipulos suos dicens: «Tu es qui venturus es, an alium exspectamus?» In quo ostendit quia venisse Redemptorem noverat, sed an per seipsum in infernum descenderet dubitabat. Tali quippe lapsu pietatis et amoris, non infidelitatis, nec sancti crediderunt Christum [Col. 0749C] moriturum. Unde princeps fidei Petrus ait: «Absit a te, Domine, non erit tibi hoc (Matth. XVI) .» Mittit quoque Joannes discipulos ad Christum, eorum ignorantiae consulendo, ut videntes signa credant. Scandalum enim patiebantur, quia audierant Jesum praeponi magistro suo. Hoc autem innotuit, ubi dixerunt: «Rabbi, cui tu testimonium perhibuisti, ecce hic baptizat, et omnes veniunt ad eum (Joan. III) .»
In ipsa autem hora curavit multos a languoribus et plagis et spiritibus malis, et caecis multis donavit visum. Et respondens dixit illis: «Euntes renuntiate Joanni quae vidistis et audistis; quia caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, mortui resurgunt, pauperes evangelizantur (Luc. VII) .» Ad scandalum nuntiorum referuntur haec, non ad interrogata. Pauperes dicit vel spiritu vel operibus, ut in praedicatore nulla distantia sit inter nobiles et ignobiles, inter divites et egenos. Pauperes evangelizantur, id est Evangelio trahuntur, et ad fidem convertentur. «Et beatus est qui non fuerit scandalizatus in me.» Hic respondet Dominus de humilitate mortis suae. Beati fideles sunt quorum fidei nihil tentamenti afferet crux, mors, sepultura. Nuntios Joannis, qui eum esse Christum non credebant, a perfidiae scandalo castigat, et eidem Joanni quod quaerebat exponit, quia Deus est salvos faciendi, et Domini Domini exitus mortis (Psal. LXVII) . Visis tot signis, non scandalizari, sed admirari quisquam potuit. Mens tamen infidelium graviter tulit cum Dominum post tot miracula mori vidit. Unde Paulus: [Col. 0750B] «Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam (I Cor. I) .» Mira faciebat Dominus, sed tunc mori non dedignatus est. Et vero quia multis videtur Joannem saltem per scripturas prophetarum scivisse novissime Christum moriturum, legamus et ita. Quomodo Dominus Lazaro: «Ubi est positus,» dixit, sic Joannes interrogat Christum, nullo modo sibi, sed discipulis. Interrogatio quoque sic intelligi potest: Tu es quem lex venturum praedixit, an alius Christus exspectabitur? Respondet autem Dominus factis potius quam dictis. Utique visa miracula plenum testimonium dant quod sit Filius Dei. Haec enim ante Evangelium vel rara vel nulla fuerunt. Unus Tobias oculos recepit, et haec fuit angeli, non [Col. 0750C] hominis medicina. Elias mortuum suscitavit, ipse tamen rogavit et flevit. Hic jussit. Eliseus leprosum mundari fecit, non tamen ibi valuit praecepti auctoritas, sed ministerii figura. Addit post supradicta de cruce et obitu et sepultura, quod est plenitudo fidei. Nullum enim majus est testimonium quam toto se unum obtulisse pro mundo. Hoc solo plene Dominus declaratur. Sic etiam a Joanne declaratus est: «Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I) .»
«Illis autem abeuntibus coepit dicere de Joanne ad turbas: Quid existis in desertum videre?» (Matth. XI.) Arundinem vento moveri. Quia turba circumstans interrogationis mysterium nesciebat, et putabat Joannem [Col. 0750D] dubitare de Christo, ut intelligeret Joannem non sibi, sed discipulis suis interrogasse, inquit istud ad laudem Joannis. Per arundinem designat animum cogitatione Dei vacuum, et ad immundorum spirituum flatum vagantem, quem non habebat Joannes, quia nec prosperis erigebatur nec adversis inclinari noverat. Sequitur:
«Sed quid existis videre? hominem mollibus vestimentis indutum? Ecce qui in veste pretiosa sunt et deliciis in domibus regum sunt.» (ibid.) (HIERONYMUS.) Unde vana gloria ductus lucra quaerit, pro dapibus vel vestibus qui locustis vivit, et pilis camelorum induitur. Hic notandum quod rigida vita et praedicatio declinare debent mollium palatia quae frequentant mollibus induti, adulantes, qui ponunt pulvinaria sub cubitu, qui vitam peccantium palpant, non pungunt, ut vel sic aliquid venerentur. GREGORIUS in homilia. ) [Col. 0751A] «Nemo existimet in studio pretiosarum vestium peccatum non deesse.» Unde Petrus apostolus in epistola sua ad feminas: «Non in veste pretiosa (I Petr. I) .» «Sed quid existis videre? Prophetam? Utique dico vobis et plus quam prophetam.» (Matth. XI.) In hoc est Joannes plus quam propheta, quod digito monstravit quem caeteri venturum predixerant. (HILARIUS.) Illa duo, sed, sed, leguntur pro et. Mystice. Lex peccatis populi juncta et pectoribus peccatorum quasi carceribus luce vacuitatis inclusa tenebatur, ne per eam Christus intelligi posset. (AMBROSIUS.) Mittit ergo discipulos ad Evangelium contuendum, ut supplementum consequantur, quia plenitudo legis est Christus. Cumque plerumque nutaret veritas sine factis, fides plenissima gestorum testificationibus [Col. 0751B] exhibetur. (GREGORIUS.) Joannes non fuit mollibus vestitus, quia vitam peccantium non blandimentis fovit, sed aspere increpavit. Unde Salomon: «Verba sapientum quasi stimuli et sicut clavi in altum defixi (Eccle. XII) .»
«Hic est enim de quo scriptum est: Ecce mitto angelum meum ante faciem tuam qui praeparabit viam tuam ante te (Matth. XI) .» (GREGORIUS.) Quod enim Graece angelus, hoc Latine nuntius dicitur. Recte ergo qui nuntiare supernum judicem mittitur angelus vocatur, ut dignitatem servet in nomine quam explet in operatione: altum quippe nomen est, sed si vita inferior non est. Omnes itaque qui sacerdotii nomine censentur angeli vocantur, propheta attestante [Col. 0752A] qui ait: «Labia sacerdotum custodient scientiam et legem requirent ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est (Malach. II) .» Sed hujus altitudinem nominis etiam vos si vultis potestis mereri. Nam unusquisque vestrum inquantum sufficit, inquantum gratiam supernae aspirationis accepit, si a pravitate proximum revocat, si exhortari ad bene operandum curat, si aeternum regnum vel supplicium erranti denuntiat, cum verba sanctae exhortationis impendit, profecto angelus existit. Et nemo dicat: Admonere non sufficio, exhortari idoneus non sum. Quantum potes exhibe, ne male servando quod acceperis in tormentis exigaris. Scimus enim quod in tabernaculo non solum phialam, sed praecipiente Domino etiam cyathi facti sunt (Exod. XXV) . [Col. 0752B] Per phialas quippe doctrina exuberans. Per cyathos vero parva atque angusta scientia designatur. Alius doctrina veritatis plenus audientium mentes inebriat. Per hoc ergo quod dicit, profecto phialam porrigit. Alius exponere quod sentit valet. Sed quia utrumque denuntiat profecto per citatum praebet. In Dei ergo tabernaculo, id est in sancta Ecclesia, positi, si per doctrinae sapientiam ministrare phialas minime potestis, in quantum pro divina largitate sufficitis, proximis vestris boni verbi cyathos date, ut quantum vos profecisse pensatis, etiam alios trahere vobiscum satagite. In via Dei habere socios desiderate.
[Col. 0751C] «Dicite pusillanimis: Confortamini. Ecce Deus noster veniet, et salvabit nos. Tunc aperientur oculi caecorum et aures surdorum patebunt et saliet sicut cervus claudus, et aperta erit lingua mutorum (Isa. XXXV) .» Ante adventum Domini, fratres charissimi, in tanta caligine totum genus humanum involvebatur, quod neque Deum cognoscebant, neque verba ejus audire volebant, neque bene operabantur, neque peccata sua confitebantur. Cumque multis animae infirmitatibus detinerentur, placuit summo medico eos visitare, et suis medicinis eos relevare; sed notat eos Isaias propheta in quatuor languoribus specialiter laborare: caeci enim erant, et surdi, et claudi, et muti. Cumque aegritudines eorum sanare vellet, ne miseri desperarent, [Col. 0751D] voluit eis suum adventum praenuntiare, voluitque eos confortationibus suis consolare.
Vultis scire qui sint legati? Isaias et alii prophetae. Audite ergo quam consolationem injunxit legatis: Vos ministri mei, dicite miseris populis qui jacent in doloribus, qui desperant in infirmitatibus: «O pusillanimes, confortamini, quia ecce Deus noster veniet. Ecce medicina nostra, ecce salus nostra veniet, et salvabit nos. Eas infirmitates quibus subjacetis sanabit, quia tunc aperientur oculi caecorum,» [Col. 0752C] etc. Caeci erant, quia Deum ignorabant. Surdi erant, quia verba Dei negligebant; claudi, quia non recte per bona opera incedebant; muti quia peccata sua tacebant. Haec surditas et caecitas, et alia quae sequuntur a primo homine initium sumpsere. Adam enim in primo praecepto a Deo sibi injuncto surdus effectus est. Cum enim dictum est ei (Gen. III) : «In quacumque die de ligno scientiae boni et mali comederis, morte morieris,» non audisse visus est «morte morieris.» Sed cum non fuit observator mandati, caecus fuit cum verba diaboli non intellexit dicentis: «Eritis sicut dii (ibid.) .» Cum putaretur, videlicet se fieri Deum, excaecatum jam gerebat animum, quod deinceps sibi improperavit Dominus dicens: «Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est (ibid.) ,» [Col. 0752D] quasi dicens deridendo: Ecce Adam qui putavit se futurum Deum, modo invenit se miserum; factus quasi unus ex nobis, id est similis Patri et Filio et Spiritui sancto factus est Deus, sub ironia dictum est, quasi aliter se invenit quam putavit. Claudicavit etiam Adam, quia cum coepit incedere, pravo incessit gressu, vulneratus aculeo venenosi serpentis, et sic male operando claudicavit. Primum quoque quod legitur fecisse peccatum, hoc est claudicare. Duos pedes debet habere homo dilectionem [Col. 0753A] Dei et proximi. Qui altera illarum caret, claudus est. Adam ergo claudicavit: quia nimium uxorem dilexit, cum ab amore Dei se flexit. Deum non dilexit, cujus mandata neglexit. Uxoris amorem Dei amori praetulit, dum libentius uxoris quam Dei obedivit voluntati (AUGUSTINUS.) Nam posteaquam de ligno prohibito seducta muliere manducavit, eique dedit ut simul ederent, noluit eam contristari, quam credebat posse sine suo solatio contabescere, si ab ejus alienaretur animo, et omnino illa interire discordia, non quidem carnis victus concupiscentia, quae nondum senserat, sed amicabili quadam benevolentia, qua plerumque fit ut offendatur Deus, ne homo ex amico fiat inimicus.
Ergo alio modo quodam, etiam ipse deceptus est, [Col. 0753B] sed dolo illo serpentino quo mulier seducta est, nullo modo illum arbitror potuisse seduci (AUGUSTINUS lib. super Gen. ad litteram c. 27) . «Seducta enim erat illa primo per serpentem deinde vir per feminam. Diabolus autem locutus in serpente, utens [Col. 0754A] eo velut organo, movensque ejus naturam eo modo quo movet ille serpens, et moveri illa potuit ad exprimendos verborum sonos, et signa corporalia per quae mulier suadentis intelligeret voluntatem.» Non itaque serpens verborum sonos intelligebat, quae ex illo fiebant ad mulierem, quandoquidem nec ipsi homines quorum rationalis natura est, cum daemon in eis loquitur ea passione cui exorcista requiritur, sciunt quid loquantur. Adam itaque, ut praelibavimus, quia libentius uxoris persuasioni obedivit quam Dei voluntati, ideo claudicavit. Nutus quoque fuit in confessione peccati, quia non solum non confessus est peccatum, sed etiam excusare coepit malefactum dicens: «Mulier quam dedisti mihi sociam de ligno dedit mihi, et comedi (Gen. III) .» [Col. 0754B] Cum ergo ait «mulier, quam dedisti mihi sociam,» in mulierem convertit culpam, et Deum etiam infamare voluit in hoc verbo, «quam dedisti mihi.»
Audistis, fratres, quomodo Adam surdus, mutus, caecus, et claudus effectus est. In haec eadem vitia genus humanum involutum erat, antequam Christus in mundum venisset. Adeo enim excaecati erant, quia idola coluerunt. Unde Apostolus: «Evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est cor eorum insipiens. Et quia non probaverunt Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum (Rom. I) .» Surdi erant juxta hoc quod [Col. 0753C] Isaias ait: «Incrassatum est cor populi hujus, et auribus graviter audierunt. Cor et oculos suos clauserunt ne quando oculis videant, et auribus audiant (Isa. VI) .» Claudicaverunt male operando, juxta illud omnes declinaverunt, etc. Et iterum: «Filii alieni mentiti sunt mihi,» etc. (Psal. XVII) . Muti sunt facti tacendo peccata, juxta hoc quod David de se ait: Quoniam tacui et inveteraverunt ossa mea (Psal. XXXI) .» Haec omnia, fratres charissimi, sanavit medicus coelestis. Coecos illuminavit, cum aperuit sensus hominum, ut intelligerent Scripturas, et patrem suum annuntiavit mundo, juxta hoc quod ait ipse: «Pater, manifestavi nomen tuum hominibus (Joan. XVII) .» Et quia prius erat [Col. 0753D] in mundo, et mundus eum non cognovit. Haec est illuminatio quam postulat David dicens: «Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte,» etc. (Isa. XII.) Aures aperuit, cum clamavit: Qui habet aures audiendi audiat (Matth. XI) .» Et gentilis populus habuit aures apertas, cum praedicationem ejus libenter suscepit, juxta quod ipse per David ait: «Populus quem non cognovi servivit mihi,» etc., (Psal. XVI) . Haec sunt illa duo quae propheta promisit cum ait: «Tunc aperientur oculi caecorum: et aures surdorum patebunt (Isa. XXXV) .» Sequitur:
«Et saliet sicut cervus claudus (ibid.) .» Claudi erant, ut diximus, quia recte non incedebant, operibus bonis non vacantes. Sed direxit gressus hominum, [Col. 0754B] cum corda eorum ad viam coelestis patriae direxit. Corda diriguntur, cum neque ad dexteram neque ad sinistram divertuntur. Dextera est misericordia Dei, sinistra vero desperatio. Unde ait Isaias. «Haec via, ambulate in ea, neque ad dexteram neque ad sinistram declinantes (Isa. XXX) .» Judas et diabolus qui desperaverunt, ad sinistram declinaverunt. Origenes quoque qui nimium confidendo in [Col. 0754C] misericordia Dei praedicavit diabolum salvandum et solvendum post mille annos, et nimis ad dexteram declinavit. Itaque medius callis sequendus est, ut neque desperent homines, neque confidentes in misericordia licenter peccent. Hujus rei figura est, quod arca foederis cum reduceretur de regno Philisthinorum in locum suum, vaccae duae ducebant in plaustro per directam viam quae non declinabant neque ad dexteram neque ad sinistram (I Reg. VI) . Arca est Ecclesia. Duae vaccae praedicatores gentilium et Judaeorum, quo alios lacte suo pascunt et alios ad Ecclesiam ducunt. Ideo David ait: «Bene placitum est Domino super timentes eum, et in eis quo sperant super misericordia ejus (Psal. CXLVI) .» Utrumque posuit et spem et timorem. Spes sine timore [Col. 0754D] praesumptio est. Timor sine spe desperatio est. Timor aufert in misericordia securitatem, ne nimis adhaereat dextrae. De hac recta via ait Joannes: «Parate viam Domino» etc. (Matth. IV) . Sed in hac recta via saliendum est. Unde dicitur: «Et saliet sicut cervus claudus.» Sunt duo genera cervorum, unum quod dum invenerit serpentem in caverna ubi latitat, cum se gravatos infirmitate praesenserunt, spiritu narium eos extrahunt de cavernis, et egredientes percutiunt collum hinc inde jactando occidunt. Deinde propter tumorem ex pernicie veneni currens ad aquas purissimas ex potu illarum venenum evomit, ac sic pilos amittit, et cornua abjicit. Iste cervus figuram poenitentium tenet. Qui dum constringuntur intrinsecus conscientia peccatorum cadunt ad [Col. 0755A] fontes, id est ad doctrinam Scripturarum. Hi quoque foris projiciunt quia segregantur per poenitentiam a corpore et sanguine Christi usque dum recipiuntur per reconciliationem sacerdotis. Aliud genus cervorum, si invenerit serpentem, occideteum, et post victoriam petit montes ubi inveniat pabulum. Sic et unusquisque dum senserit diabolum in se, vel in alios venena male persuasionis infusa, cum virtute Domini eum interficere, id est a se projicere studeat, veniatque ad montem, id est Christum pabulum quaerat ne omnino deficiat.
(AUGUSTINUS.) Cervi quoque quando in agmine suo ambulant, vel quando natando alias terrarum partes petunt, onera capitum suorum super invicem ponere solent, ita ut unus praecedat, [Col. 0755B] et sequantur qui super eum capita ponunt et supra illos alii consequentes, et deinde alii donec agmen finiat. Ille autem unus qui pondus capitis in primatu portabat, fatigatus redit ad posteriora ut alter ei succedat qui portet quod portabat, atque ille fatigationem suam recreat, posito capite, sicut et caeteri ponebant. Ita vicissim portando quod grave est, et viam peragunt et invicem non deserunt. Itaque spiritales magistri cervi vel cervae vocati sunt, sicut per Jeremiam de doctoribus genitos filios incaute deserentibus dicitur. «Cerva in agro peperit, et reliquit (Jerem. XIV) .» Apostoli magistri dum labentia hujus temporalitatis momenta, quasi quaedam flumina transeunt, compatientes charitate, onera sua sibi invicem superponunt, [Col. 0755C] quia cauta observatione custodiunt id quod scriptum est: «Invicem onera portate, et sic adimplebitis legem Christi (Gal. VI) .» Cervus, cum venit ad loca spinosa et lutosa, saliendo transilit. Similiter, o peccator, si occurrerit tibi amor divitiarum, qui pungit sollicitudine; si lutum luxuriae vel alicujus voluptatis fetidae, transilito mente. Cervus deserit valles et ascendit in montes, ita tu desere terrena et pete coelestia. Inde ait Dominus per David: «Qui perfecit pedes meos tanquam cervorum,» etc. (Psal. XVII.) Cervus senescens devorat serpentem et tunc prae nimio ardore currit ad fontem. Post cujus potum deponit veterem pellem et cornua et reviviscit. Sic, et tu peccator, occide serpentes [Col. 0755D] et curre ad fontem, id est Christum, et depone veterem hominem, id est superbiam, ut dicas cum David: «Quemadmodum cervus desiderat ad fontes aquarum» etc. (Psal. XLI.) Sequitur: «Et aperta erit lingua mutorum. Cum enim clamavit Christus: Agite poenitentiam,» etc. (Matth. IV.) qui prius erubescebant confiteri peccata sua tunc penituerunt et confessione peccata sua detexerunt. Clamavit veniam Maria, quae prius muta erat. Clamavit latro veniam in cruce qui prius tacebat peccata. Ecce muta locuta est; et ecce mutus locutus est. Ostendimus quid utilitatis primus adventus summi medici mundo contulit. Completa est prophetia: venit medicus; aegrotos curavit. Verum quia de primo adventu Christi quaedam protulimus, congruum [Col. 0756A] est ut et de secundo ejus adventu aliqua proferamus.
Omnis Ecclesia Dei tenet in confessione et in professione Christum de coelo esse venturum ad vivos et mortuos judicandos, ut ait beatus Augustinus. Hunc divini judicii ultimum diem dicimus, id est novissimum tempus. Nam per quot dies futurum judicium testatur, incertum est. Christus Dei Filius finito mundi termino, in ea corporis forma qua ascendit coelos, ad judicium cum sanctis omnibus veniet. Illo enim de coelis ad judicium veniente, virtutes coelorum movebuntur, et tunc parebit signum Filii hominis in coelo. Et tunc plangent omnes tribus terrae et videbunt Filium hominis venientem [Col. 0756B] in nubibus coeli cum virtute multa, et mittet angelos suos cum tuba et voce magna et congregabunt electos a quatuor ventis a summis coelorum usque ad terminos eorum (Matth. XXIV) . Ignis ante eum praecedens ardebit et in circuitu ejus tempestas valida (Psal. XLIX) ; quia idem qui aliquando venit ut judicaretur occultus, tunc veniet ut omnes judicet manifestus. Congregatis ergo omnibus sanctis suis de coelo est descensurus, et tremendus valde, atque pavendus adveniet in die examinis sui, quando cum angelis et archangelis, thronis et dominationibus caeterisque virtutibus, coelis quoque ac terris ardentibus cunctis in sui obsequii terrore commotis visus fuerit in gratia majestatis. Sed videndum est quomodo Christus cum cruce sua veniat [Col. 0756C] secundum hoc quod dictum est: Et tunc parebit signum Filii hominis in coelo.» Joannes Chrysostomus de hac quaestione sic diffinit dicens: «Si dixerint: Ecce in promptuariis est Christus, ecce in solitudine, nolite credere (Matth. XXIV) .» De secunda praesentia gloriae Christi. Hoc dicitur propter pseudochristos et falsos prophetas, et propter Antichristum, ne aliquis errore praeventus in falsum incidat Christum, quando Christi salvatoris adventum praeveniet Antichristus. Ideo praecavendum est sollicite ne quis pastorem, id est Christum quaerens, lupum, id est antichristum, inveniat. Ob hoc praedicitur ibi. Unde dignoscas veri pastoris adventum, hoc dedit signum. Hoc enim fuit voluntas ejus, ut [Col. 0756D] primus adventus ejus latenter fieret et quaereret quod perierat. Secundus vero adventus non ita, sed simpliciter ait: «Quemadmodum,» inquit, «fulgur exiens ab oriente apparet in occidente, ita erit adventus Filii hominis (ibid.) .» Subito enim omnibus apparebit, nec indigens quisque interrogare sive hic sive illic est Christus. Quemadmodum enim cum fulgur emicuerit, non egemus inquirere si facta sit coruscatio, ita cum revelatio praesentiae ejus effulserit, non indigemus interrogare an venerit Christus. Sed quod quaeritur si cum cruce venerit? De hoc subsequentia videantur.
«Tunc, inquit, quando venturus erit Christus sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum (ibid.) . Tanta enim erit eminentia splendoris in Christo, ut [Col. 0757A] etiam clarissima luminaria coeli prae fulgore divini luminis abscondantur. Tunc vero stellae cadent, quando apparuerit signum Filii hominis in coelo. Considerasti quanta sit virtus signi, hoc est crucis. Sol obscurabitur et luna non dabit lumen suum: crux vero fulgebit, et obscuratis luminibus coeli, dilapsisque sideribus, sola radiabit, ut dicas quoniam crux lunae et soli praeclarior est. Quorum splendorem divino illustrata fulgore superabit, et quemadmodum ingrediente rege in civitatem exercitus antecedit praeferens signa atque vexilla regalia et habitum praeparationis armisonae annuntiat regis introitum, ita Domino descendente de coelis praecedit exercitus angelorum et archangelorum qui [Col. 0758A] signum illud ac triumphale vexillum sublimibus humeris praeferentes, divini regis coelestis ingressum trementibus nuntiabunt.» Item idem doctor: «Sed quare crux apparebit tunc, et quam ob causam in ejus praelatu Dominus adveniet? Ratio perspicua est, ut agnoscant consilium iniquitatis suae qui Dominum majestatis crucifixerunt. Per hoc enim signum imprudens Judaeorum redarguitur impietas, quoniam propter hoc ipsum habentes crucem, veniet, juxta Evangelium, quia tunc plangent omnes tribus terrae, et videntes accusatorem suum ipsam scilicet crucem et ipsam arguentem cognoscunt peccatum suum sero; et frustra fatebuntur impiam caecitatem
[Col. 0757B] «Miserunt Judaei ab Hierosolymis sacerdotes et levitas ad eum, ut introgarent eum. Tu quis es? Et confessus est et non negavit. Et confessus est, quia non sum ego Christus, etc. (Joan. I) .» Confessus est se non esse Christum; etiam non negavit quod erat, scilicet se esse praecursorem, ut sequentia determinant. Hic humilitas Joannis commendatur. Qui dum infirmitatem suam humiliter studuit agnoscere, Dei celsitudinem meruit obtinere. Mira caecitas Judaeorum! Qui cum Joannem crederent esse Christum credere nolebant ipsi Joanni attestanti Christum esse Salvatorem, tot signis ac virtutibus approbatum:
«Et interrogaverunt eum. Quid ergo? Elias es tu? Et dixit: Non sum. Propheta es tu? Et respondit: [Col. 0757C] Non (ibid.) .» (GREGORIUS.) Dominus dixerat discipulis suis: «Joannes ipse est Elias (Matth. XI) ,» quia Joannes in spiritu erat Elias non in persona: enim quod dicit hic se non esse Eliam. Ideo Joannes negavit se esse prophetam, quia plus erat quam propheta, quod alii pronuntiaverant ostendens. Vel quia nuntii quaerere intendebant an esset Elias et Eliseus, in quibus figura baptismi praecessit, vel alius ex antiquis prophetis.
«Dixerunt ergo ei: Quis es ut responsum demus his qui miserunt nos: Ait. Ego vox clamantis in deserto: Parate viam Domini, sicut dixit Isaias propheta (Joan. I) .» Joannes est vox in quo verbum sonat, ostensio, et prophetia, et lucerna verbi Dei [Col. 0757D] praesentis in Joanne, per quem clamat, praesentis in carne assumpta cui Johannes testimonium perhibet, juxta illud. «Paravi lucernam Christo meo (Psal. CXXXI) .» Viam Domini dirigit, qui veritatis sermonem humiliter audit. Viam Domini dirigit qui ad praecepta ejus vitam praeparat. Unde illud: «Si quis diligit me sermonem meum servabit (Joan. XIV) .»
«Et qui missi fuerant erant ex Pharisaeis. Et interrogaverunt eum. Et dixerunt ei: Quid ergo baptizas si tu non es Christus neque Elias neque propheta?» (Joan. I.) Audierant Pharisaei in prophetis Christum venturum et baptizaturum, scientes etiam Jordanem [Col. 0758B] figuram baptismi gessisse, eumque Eliam et Eliseum in figura baptismi siccis pedibus transisse, putabant et nunc eos surrexisse ad baptizandum. Quia ergo Joannes nullum de his dicit se esse, interrogant qua audacia baptizet.
«Respondit eis Joannes dicens: Ego quidem baptizo vos aqua in poenitentiam. Qui autem post me venturus est, fortior me est; cujus non sum dignus calceamenta portare. Medius autem vestrum stetit quem vos nescitis. Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igni (ibid.) .» (AUGUSTINUS, GREGORIUS.) Ac si dicat: Non imputetur audaciae quod ago. Baptizo in aqua in poenitentiam, id est in signum poenitentiae purgantis animas; lavo corpora, et usum baptizandi instituo, parans viam fortiori me, cujus calceamenta [Col. 0758C] portare non sum dignus. Tanta est ejus excellentia, quae supra meam est parvitatem. Inter vos autem medius est quem praedico, sed nescitis eum, quia ejus humilitate non abutimini. Ipse baptizabit in Spiritu sancto et igni, hoc est et purgatione sanctificationis et probatione tribulationis; vel in Spiritu sancto, id est in igne, quem venit mittere super terram. (BEDA.) Spiritus sanctus per ignem intelligitur, quae et corda incendit per amorem et illuminat per sapientiam. Sunt qui ita exponunt. In Spiritu sancto in praesenti; in igne, in futuro. Sicut enim nunc renascimur ex aqua et Spiritu sancto in remissionem peccatorum, ita tunc de levibus peccatis cum quibus morimur per ignem [Col. 0758D] purgatorium, quasi per baptismum, mundabimur. Unde Apostolus uniuscujusque opus quale sit ignis probabit (I Cor. III) .» Evangelista Joannes scripsit: «Cujus non sum dignus ut solvam ejus corrigiam calceamenti (Joan. I) ,» quod ad mysterium spectat. Mos apud veteres fuit ut si quis eam quae sibi competeret accipere uxorem nollet, ille ei calceamentum solveret qui jure propinquitatis eam sibi desponsaret. Christus autem sponsus Ecclesiae fuit, ut Joannes ait: «Qui habet sponsam sponsus est (Joan. III) .» Unde Joannes, qui Christus esse putabatur, recte se indignum esse denuntiat ad solvendum [Col. 0759A] corrigiam ejus calceamenti. Quasi dicat: Ego Redemptoris vestigia denudare non valeo, quia sponsi nomen mihi non usurpo. Vel ita: Calceamenta ex mortuis animalibus fiunt. Dominus vero quasi calceatus apparuit postquam carnem assumpsit. Hujus incarnationis mysterium nemo unusquisque ad plenum investigare potuit. Corrigia calceamenti est ligatura tanti mysterii. Non valet ergo Joannes ad plenum corrigiam solvere, quae incarnationis mysterium non sufficit investigare.
«Cujus ventilabrum in manu sua. Et permundabit aream suam, et congregabit triticum suum in horreum, paleas autem comburet igni inexstinguibili (Joan. I) .» Ventilabri opus est ab infructuosis fructuosa discernere. Quod in manu Domini situm [Col. 0759B] indicat arbitrium potestatis recondentis triticum, id est perfectos fructus credentium in horreis; paleas vero, id est infructuosam hominum inanitatem, igne judicii concremantis. Per ventilabrum discretio justi examinis, per aream vero praesens Ecclesia figuratur. Cujus areae purgatio etiam nunc geritur, cum perversi ob manifesta peccata de Ecclesia ejiciuntur, vel post mortem divina districtione damnantur. Inter paleas et zizania distat, quia paleae a semine puri tritici prodeunt; zizania vero a diversa origine procreantur. Ergo paleae significant illos qui fidei mysteriis imbuuntur, sed levitate perfidiae ab electis dissentiunt; zizania illos qui opere et professione ab electis secernuntur. Hi ventilabro hoc non removentur, qui jam judicati sunt; sed paleae tantum [Col. 0759C] ventilantur.
«Multa quidem et alia exhortans evangelizabat populo. Haec in Bethania facta sunt trans Jordanem, ubi erat Joannes baptizans (ibid.) .» Bethania villa est in secundo ab Helia milliario in latere montis Oliveti, ubi Salvator Lazarus suscitavit. Bene praecursor Domini nostri in Bethania dicitur baptizasse. Nam Bethania domus obedientiae interpretatur, ut demonstret per obedientiam fidei omnes ad Christi baptisma debere pervenire.
Quaeritur quando institutum sit sacramenta baptismi, ex quo deinceps licitum non fuit illud negligere, [Col. 0759D] quando illud suscipere debitum fuit. Et sunt quidem super hoc diversae plurium aestimationes. Alii dicunt ex eo institutum baptismum quod Christus Nicodemo nocte ad se venienti modum novae regenerationis insinuans ait: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest videre regnum Dei (Joan. III) .» Alii dicunt institutionem baptismi ex eo incoepisse quo Christus post resurrectionem suam in coelum ascensurus discipulos ad praedicandum misit, dicens: «Ite docete omnes gentes baptizantes in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .» Quidam institutionem baptismi ex eo coepisse putant quod Joannes in aqua baptizare coepit, praedicans baptizaturum in Spiritum (Matth. III) . Alii in passione Christi, quando [Col. 0760A] dixit: «Consummatum est (Joan. XIX) ,» omnia Veteri Testamenti sacramenta finem accepisse, et Novi exordium putant. Commodius autem videtur ut dicamus baptismum prius per Joannem, deinde per Christum, sive per discipulos Christi, aliquandiu solum, ne a consuetudine abhorreret in usum productum; novissime autem, quando in universum mundum praedicatores baptizare missi sunt, generaliter institutum. Videntur autem haec tria tempora distinguenda: Primum enim ante baptismum circumcisio sola statum habuit, et suscipiebatur ad justificationem sine baptismo. Novissime autem nunc post circumcisionem solus baptismus statum habet, et celebratur ad salutem sine circumcisione. Fuit autem tempus medium quoddam, quando et circumcisio [Col. 0760B] et baptismus simul concurrerunt: primum circumcisio, ut finiretur, aliud, id est baptismus, ut confirmaretur. Oportuit enim ut et illa quae finienda erant nequaquam subito vel praecipitarentur, sed paulatim, et quasi cum quadam reverentia dimitterentur, ut ostenderentur bona fuisse tempore suo, et similiter quae incipienda erant non subito in auctoritatem assumerentur, sed cum mora et gravitate inchoarentur ne velut aliena, et propter rem aliunde inducta subito putarentur. Illa igitur dimissa sunt, non projecta, id est ista instituta sunt, non usurpata: ut divini consilii auctoritas ubique servaretur, et humana causatio, ne divina opera reprehendere auderet, amoveretur. Quamvis ergo in passione Christi, per quam consummata sunt [Col. 0760C] omnia, veteris figurae status finem accepit, et novi constitutio sacramenti exordium, tum et prius aliquanto tempore et nova inchoata sunt ad consuetudinem, et vetera postmodum aliquandiu tolerata secundum dispensationem. Similiter ergo fuerunt utraque tempore illo, sive ante passionem, sive post, ab eo quando inchoata sunt nova, donec postmodum vetera sunt interdicta. Et in isto medio tempore quod fuit baptismus cum circumcisione ab inchoatione sua usque ad passionem Christi, hoc fuit circumcisio cum baptismo, post passionem Christi usque ad illud tempus quo ipsa circumcisio coepit prohiberi. Sicut enim ante passionem ipsa circumcisio in statu suo ad remedium suscipiebatur, et [Col. 0760D] tamen tunc etiam baptismus sine periculo salutis non contemnebatur ab his quibus praedicabatur, ita post passionem baptismus, quamvis in statu suo suscipiebatur ad salutem, et tamen tunc circumcisio sine periculo salutis non contemnebatur ab his quibus finis ejus nondum manifestabatur. Postquam autem dictum est: «Si circumcidimini, Christus nobis nihil prodest (Galat. V) ,» jam deinceps non poterat circumcisio ad salutem percipi, sicut prius, postquam dictum fuerat: «Masculus cujus caro praeputii circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo (Gen. XVII) .» Non potuit circumcisio ab his duntaxat quibus injuncta fuerat sine periculo salutis contemni. Rursum quemadmodum in principio baptismus a Joanne secundum [Col. 0761A] solum sacramentum dabatur, ut hi qui baptizandi usum non noverant erudirentur, sic in novissimo a quibusdam fidelibus circumcisio dispensatorie secundum solum sacramentum suscipiebatur, ne hi qui circumcidi consueverant scandalizarentur.
«Cum venerit Filius hominis in gloria sua, et omnes angeli cum eo, tunc congregabuntur ante eum omnes gentes (Matth. XXV) .» (AUGUSTINUS.) Et Judaei quippe qui in malitia perseverantes, in illo judicio puniendi sunt, sicut alibi dictum est: «Videbunt in quem pupugerunt (Joan. XIX) .» Cum enim boni et mali visuri sunt judicem vivorum et mortuorum, procul dubio enim videre mali non poterunt, nisi solam formam qua filius hominis est; sed tamen in [Col. 0761B] claritate in qua judicabit, et in humilitate in qua judicatus est. Non enim iterum Christus in cruce videndus est. Caeterum illam Dei formam in qua aequalis est Patri, procul dubio impii non videbunt. Non enim sunt mundicordes qui beati, quoniam ipsi Deum videbunt? (Matth. V.) Alioquin si Filius Dei judex in forma in qua aequalis est Patri, et impiis cum judicaturus est apparebit, quid est quod pro magno dilectori suo pollicetur dicens: «Ego diligam eum, et ostendam meipsum illi (Joan. XIV) .» Quapropter Filius hominis judicaturus est, nec tamen ex humana potestate, sed ex ea qua Filius Dei est. Itaque utrumque dici potest: et Filius hominis judicabit, et non Filius hominis judicabit, ut verum [Col. 0761C] sit quod ait: «Cum venerit Filius hominis, tunc congregabuntur ante eum omnes gentes» et non Filius hominis judicabit, ut verum sit quod ait: «Ego non judico (Joan. I) ,» et: «Ego non quaero gloriam meam, est qui quaerat et judicet (ibid.) . Nam secundum hoc quod in judicio non forma Dei, sed forma Filii hominis apparebit, nec ipse Pater judicabit: secundum hoc enim dictum est: Pater non judicabit quemquam, sed omne judicium dedit Filio. Secundum autem quod dictum est: «Dedit Pater Filio vitam habere in semetipso (Joan. V) :» non utique dicitur: Pater non judicabit quemquam; sed secundum hoc quod aequalem Pater genuit Filium, judicabit cum illo. Secundum hoc ergo dictum est, quod in judicio non forma Dei, sed forma [Col. 0761D] filii hominis apparebit. Non quia judicabit qui dedit omne judicium Filio, cum de illo dicat Filius. «Est qui quaerat et judicet:» sed ita dictum est: «Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio»: ac si diceret: Patrem nemo videbit in judicio vivorum et mortuorum, sed omnes Filium, quia et filius hominis est, ut possit et ab impiis videri, cum et illi videbunt, in quem pupugerunt. Omne ergo dedit judicium Filio, quia judex in forma filii hominis apparebit, quae forma non est Patris, sed Filii, nec ea Filii in qua aequalis est Patri, sed in qua minor est Patre, ut sit in judicio bonis et malis conspicuus. Quando autem judicem videbunt mali, non eis videbitur bonus, quia non ad eum gaudebunt corde, sed tunc plangent se omnes tribus terrae: id [Col. 0762A] est numero utique malorum omnium et infidelium. Visio illa Filii hominis, nec bonum erit impiis qui mittentur in ignem aeternum, nec summum bonum erit justis. Adhuc enim vocat eos ad regnum quod eis paratum est ab initio mundi. Sicut enim illis dicet: «Ite in ignem aeternum (Matth. XXV) »: sic justis: «Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum (ibid.) .» Et sicut illi ibunt in combustionem aeternam, sic justi in vitam aeternam. Quid est autem vita aeterna nisi ut recognoscant te, inquit, unum Deum vivum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII) : sed in illa claritate, de qua dicit Patri: «Quam habui apud te priusquam mundus fieret (ibid.) .» Tunc enim tradet regnum Deo et Patri, ut intret servus bonus [Col. 0762B] in gaudium Domini sui.
Nunc, dilectissimi, diem mortis nostrae et adventum Domini nostri Jesu Christi et terribile ac metuendum judicium ejus studeamus jugiter cogitare. Ad omnium enim peccatorum vulnera nulla inveniri possunt utiliora remedia, quam ut unusquisque cogitet horam illam, quando erit de hoc saeculo migraturus. Quomodo enim potest fieri ut aliquis gravia peccata praesumat suscipere, quando se momentis singulis credit de hac luce posse migrare. Sicut enim et Scriptura dicit: «Memento, fili, quoniam mors non tardabit (Eccl. XIV) ,» et illud: «Memento novissimorum tuorum, et desines inimicari (Eccli. VII) ,» qui enim diligenter attendit, quam dura erit examinatio ante tribunal Christi, ubi recepturus est unusquisque secundum opera sua, non ei poterunt placere peccata vel crimina propria. Cum enim ante illum tremendum judicem congregatae fuerint omnes gentes (Matth. XXIV) , quid tunc erit injustis, et adulteris, ebriosis, atque raptoribus? Fletus oculorum et stridor dentium, cum sanctorum multitudinem ad dexteram regis, et ad gloriam segregatam, peccatorum populum in profundum tartari sine ulla miserationis ac veniae spe dimersum, recludi se in tenebris suis a beata sanctorum luce viderint, et in profundum inferni descendere, et super se urgentem os suum puteum, aeterna supplicia et perpetuam mortem morituri aspexerint. Frustra [Col. 0762D] pauperis quem in hac vita despexit peccator, misericordiam postulabit, frustra extremum Lazari digitum, quo ardens refrigeretur, ardentibus labiis rogabit apponi, cum velit miser cum justorum humiliumque pauperum laetari gloria, quos vidit duris quondam paupertatis subjacuisse laboribus, et illa in vita qua cum vita moriuntur mala portasse, ne ad illa aeterna mererentur supplicia pervenire. Ut ergo haec tam dura, et tam terribilia ante tribunal aeterni judicis audire non mereamur, dum adhuc licet, et cum Dei adjutorio in potestate nostra est, consideremus conscientias nostras, et si aliqua crimina vel peccata capitalia, necdum eleemosynis et orationibus purgata in nobis, adhuc dominari cognoscimus, portum poenitentiae, devictis peccatorum fluctibus, Christo [Col. 0763A] gubernante festinemus intrare. Et si quod in navicula animae nostrae multis tempestatibus peccatorum, aut per superbiam fractum, aut per avaritiam ruptum, aut per luxuriam resolutum esse cognoscimus, conponere vel reparare bonis operibus festinemus. Studeamus jugiter vitiorum exhaurire sentinam. Non enim peccata nocent praeterita, si non placent. Sicut enim nulli justorum sufficit justitia, si non perseveraverit usque in finem, ita nulli peccatorum nocere poterit iniquitas sua, si antequam de corpore isto discedat ad eleemosynarum remedia, vel ad poenitentiae medicamenta confugerit. Sed quia quando vel qua hora de hoc saeculo rapiamur, scire non possumus, sine ulla dilatione vel mora de sinistra fugere festinemus ad dexteram. Hoc sanitati credendum [Col. 0763B] est, non aetati. In remedium salutis suae semper paratus sit, qui vitae suae semper incertus est, quia qui nos securos fecit docendo, «Peccator in quacunque die conversus fuerit, omnes iniquitates ejus oblivioni tradentur (Ezech. XVIII) ,» ipse etiam cautos esse voluit dicens: «Nolite tardare converti ad Dominum, nec differatis de die in diem (Eccli. V) .» [Col. 0764A] Sed forte quando generaliter omnes ad poenitentiam provocamus, aliquis inter se cogitat dicens: Ego juvenis homo uxorem habens, quomodo possum aut capillos minuere, aut habitum religionis assumere? Nec nos hoc dicimus, fratres charissimi, non hoc praedicamus, ut juvenes, qui conjuges habere videntur, habitum magis quam mores debeant commutare. Quod enim homini uxorem habenti nocet, si se voluerit ad opera bona vel honesta convertere, si peccatorum suorum vulnera eleemosynis, jejuniis, et orationibus ad sanitatem pristinam studeat revocare. Vera enim conversio sine vestimentorum commutatione sufficit sibi. Vestimenta religiosa sine bonis operibus non solum remedium habere non poterunt, sed etiam justum Dei judicium [Col. 0764B] sustinebunt. Convertamur ergo ad meliora, dum in nostra sunt potestate remedia. Hic exstinguamus mortem moriendo peccatis: hic vitam vitae meritis acquiramus. Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei unigenitum qui cum ingenito Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0763C] «In illo tempore: Cum esset desponsata mater Jesu Maria Joseph, antequam convenirent, inventa est in utero habens de Spiritu sancto (Matth. I) .»
Cum nativitatem Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi qua aeternus ante saecula Dei Filius hominis ex tempore filius apparuit, Matthaeus evangelista, brevi quidem sermone, sed ab Abraham usque ad Joseph virum Mariae perduxisset, omnesque communi humanae conditionis ordine genitos simul et generantes ostendisset, mox de ipsa locuturus quantum ejus generatio a caeteris distaret aperuit, quia videlicet caeteri per conjunctionem maris et feminae solitam, ipse autem per virginem, utpote Dei Filius nasceretur in mundum. Et quidem decebat omnimodis, ut cum Deus homo propter homines [Col. 0763D] fieri vellet, non ex alia quam de virgine nasceretur, et cum virginem generare contingeret, non alium quam qui Deus esset filium procuraret.
«Cum esset, inquit, desponsata mater Jesu Maria Joseph, antequam convenirent, inventa est in utero habens de Spiritu sancto.» Quo ordine vel in qua civitate sit celebrata conceptio, Lucas evangelista sufficienter exponit. Sed quia vestrae sanctitati constat esse notissimum, dicendum paucis de his erit quae Matthaeus scribit. Notandum in primis quia in eo quod ait «antequam convenirent» verbo conveniendi non ipsum concubitum, sed nuptiarum quae praecedere solent tempus, insinuare voluit quando ea quae prius desponsata fuerat esse conjux incipit. Ergo antequam convenirent dicit antequam nuptiarum solemnia rite celebrarent, inventa est in utero [Col. 0764C] habens de Spiritu sancto. Siquidem memorato ordine, postea convenerunt quando Joseph ad praeceptum angeli accepit conjugem suam; sed non concubebant, quia sequitur: «Et non cognoscebat eam.»
«Inventa est autem in utero habens» a nullo alio quam a Joseph, qui licentia maritali futurae uxoris pene omnia noverat. Ideo tumentem ejus uterum mox curioso deprehendit intuitu. Sequitur:
Joseph autem vir ejus, cum esset justus et nollet eam traducere, voluit occulte dimittere eam.» Videns Joseph sponsam concepisse suam, quam bene noverat a nullo viro fuisse attactam, cum esset justus, et juste omnia vellet agere, optimum duxit, ut neque hoc aliis proderet, neque ipse eam acciperet [Col. 0764D] uxorem, sed mutato occulte nuptiarum preposito in conditione eam sponsam manere pateretur, ut erat. Nam et in Isaia legerat virginem de domo David esse concepturam et parituram Dominum, de qua etiam domo noverat genus duxisse Mariam, atque ideo non discredebat in ea prophetia hanc fuisse completam. Sed sic eam voluit occulte dimittere, ut neque acciperet conjugem, et illa sponsa pareret. Nimirum pauci essent qui eam virginem et non potius autumarent esse meretricem. Unde repente consilium Joseph consilio meliore mutatur, ut videlicet ad conservandam Mariae famam, ipse eam celebrato nuptiarum convivio conjugem acciperet, sed castam perpetuo custodiret. Maluit namque Dominus aliquos modum suae generationis ignorare quam castitatem infamare Genitricis. Nam sequitur:
[Col. 0765A] «Haec autem eo cogitante, ecce angelum Domini apparuit ei dicens: Joseph, fili David, noli timere accipere Mariam conjugem tuam. Quod enim in ea natum est de Spiritu sancto est. Pariet autem filium et vocabis nomen ejus Jesum; ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum.» Quibus profecto verbis modus conceptionis ejus, simul et dignitatis partus edocetur, quia videlicet de Spiritu sancto concepit, et paritura sit Christum. Quem et si aperta voce angelus Christum non appellet, in eo tamen quod etymologias nominis Jesu exponens, ipsum salutis ostendit auctorem, populorumque salvatorem ac populum ejus nuncupat manifesta ratione, quia sic Christum significat ut per haec et quae nescierat dicat Joseph, et a contactu Dei Genitricis funditus [Col. 0765B] mentem amoveat. (BEDA.) Quam tamen dispensatione justae necessitatis accipere jubetur solo de nomine conjugem, ne videlicet quasi adultera lapidaretur a Judaeis, et ut in Aegyptum fugiens haberet solatium masculi, qui familiari cura et tutor femineae fragilitatis, et testis ejus perpetuae virginitatis existeret. Produnt Catholici expositores et alias causas quare Dei Genitricem Joseph accipere debuerit conjugem. Quas in suis, qui vult, inveniet locis. Adhibet autem evangelista partui virginali etiam prophetici sermonis exemplum, ut tantae miraculum majestatis eo certius videretur, quod hoc non solum ipse fictum crederet, sed etiam a propheta praedictum recoleret. Nam et huic evangelistae, id [Col. 0765C] est Matthaeo moris est omnia quae narrat propheticis affirmare testimoniis. Scripsit namque Evangelium suum ob eorum maxime causam, qui ex Judaeis credebant, nec tamen legis caeremoniis, quamvis renati in Christo, valebant evelli, et propterea satagebat eos a carnali legis et prophetarum sensu ad spiritualem qui de Christo erigere, quatenus sacramenta fidei Christianae tanto securius perciperent, quanto haec non aliud esse perciperent quam quae prophetae praedixerant.
Ecce,» inquit, «Virgo in utero habebit, et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum nobiscum Deus. » Nomen salvatoris, quod nobiscum Deus a propheta vocatur, utramque naturam unius personae ipsius signat. Qui enim ante [Col. 0765D] tempora natus ex Patre Deus est, ipse in plenitudine temporum Emmanuel, id est nobiscum Deus, in utero, matris factus est quia nostrae fragilitatem naturae, in unitatem suae personae suscipere dignatus est, quando «Verbum caro factum est et habitavit in nobis (Joan. I) ,» mirum videlicet in modum incipiens esse quod nos sumus, et non desinens esse quod erat: sic assumens naturam nostram, ut quod erat ipse non perderet.
«Exsurgens autem Joseph a somno fecit sicut praeceperat ei angelus Domini, et accepit conjugem suam, et non cognoscebat eam.» Accepit eam ad nomen conjugis ob causas quas praediximus, et non cognoscebat eam ad opus conjugale ob arcana quae didicerat. Quod si quis huic nostrae expositioni obsistere et contendere [Col. 0766A] voluerit, beatam Dei Genitricem, nunquam a Joseph celebratis nuptiis, in nomen conjugis assumptam, exponat ipse melius hunc sancti Evangelii locum; pariterque ostendat licitum fuisse apud Judaeos, ut sponsae suae quisque carnali copula misceretur, sano ejus intellectu libenter cedimus, tantum ne erga Matrem Domini quidquam gestum quod publica opinione posset infamari credamus. Quod vero additur «donec peperit filium suum primogenitum» nemo ita intelligendum putet quasi post natum filium eam cognoverit, ut quidam perverse opinantur. Scire enim debet vestra fraternitas quia fuerunt haeretici qui, propter hoc quod dictum est «non cognoscebat eam donec peperit filium,» crederent Mariam post natum Dominum cognitam esse a Joseph, [Col. 0766B] et inde ortos eos quos fratres Domini Scriptura appellat, assumentes et hoc in adjutorium sui erroris quod primogenitus nuncupatur. Dominus Deus avertat hanc blasphemiam a fide omnium nostrum, donetque nobis Catholica pietate intelligere parentes nostri Salvatoris intemerata fuisse semper virginitate praeclaros, et non filios, sed cognatos eorum fratres Domini Scripturarum more nuncupari. Sed ob id evangelistam an post natum Filium Dei eam cognoverit dicere non curasse, quia nulli de hoc ambigendum putaverint, quod conjuges, quibus in virginitatis castimonia permanentibus, Dei Filium nasci singulari gratia datum est, nullatenus ex eo castitatis jura temerare potuerint.
[Col. 0766C] Notandum quoque est quod primogeniti non, juxta haereticorum opinionem, soli sunt quos fratres sequuntur, sunt alii. Sed juxta auctoritatem Scripturarum omnes qui primi vulvam aperiunt sive fratres eos aliqui seu nulli sequantur, primogeniti vocantur. Attamen cum Dominus speciali ratione possit primogenitus dictus intelligi, juxta hoc quod in Apocalypsi dicit de eo Joannes: «Qui est testis fidelis primogenitus mortuorum, et princeps regum terrae (Apoc. I) .» Et apostolus Paulus: «Nam quos prescivit et praedestinavit conformes fieri imagines Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus (Rom. VIII) .» Primogenitus est in multis fratribus, quia «quotquot receperunt eum, [Col. 0766D] dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I) .» Quorum recte primogenitus appellatur, quod omnes adoptionis filios, etiam illos qui incarnationis ejus tempora nascendo praecesserunt dignitate progreditur. Siquidem possunt illi cum Joanne veracissime testari. Qui prius nos venit ante nos factus est, id est post nos quidem in mundo genitus. Sed merito virtutis primogenitus omnium jure est vocatus, quanquam et in ipsa divina nativitate non inconvenienter possit primogenitus dici, quia priusquam creaturam faciendo gigneret aliquem, coaeternum sibi Pater genuit Filium. Prius enim quam verbum veritatis adoptionis filios sibi redimendo gigneret aliquos, coaeternum sibi Pater genuit Verbum. Unde ipsum Verbum ipse Filius Dei, ejus videlicet virtus et sapientia [Col. 0767A] loquitur: Ego ex ore Altissimi prodivi, primogenita in omnem creaturam. Deus de Deo natus erat, et in ea qua creatus est humanitate omnem creaturam praeibat.
«Et vocabis, inquit, nomen ejus Jesum.» Jesus Haebraice Latine salutaris sive salvator dicitur. Cujus vocationem nominis prophetis liquet esse certissimam. Unde sunt illa magno visionis ejus desiderio cantata: «Anima autem mea exsultabit in Domino, et delectabitur super salutari suo (Psal. XXXIV) .» Et iterum: «Defecit in salutari tuo anima mea (Psal. CXVIII) ,» Et alibi: «Ego autem in Domino gloriabor, gaudebo in Deo Jesu meo (Habac. III) .» Et maxime illud: «Deus, in nomine tuo salvum me fac (Psal. LIII) .» Ac si diceret: Nominis [Col. 0767B] tui gloriam, qui vocaris Salvator, in me salvando clarifica. Jesus ergo nomen est Filii qui ex Virgine natus est, angelo exponente, significans quod ipse salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Qui autem salvat a peccatis, idem utique a corruptionibus mentis et corporis quae ob peccata contigerunt salvabit. Christus vero vocabulum est sacerdotis vel regiae dignitatis. Nam et sacerdotes ac reges in lege a chrismate, id est unctione olei sancti, appellabantur christi, significantes eum qui verus rex et pontifex in mundo apparens unctus est oleo laetitiae prae participibus suis. A qua unctione id est chrismate ipse Christus et ejusdem unctionis id est gratiae spiritualis participes sunt christiani vocati, qui per id quod Salvator est nos salvare a peccatis, [Col. 0767C] per id quod pontifex est nos reconciliare Deo Patri, per id quod Rex est regnum nobis Patris sui dare dignetur in aeternum.
«Christi generatio sic erat (Matth. I) .» Quaeritur cur non ait Jesu Christi, sed solummodo Christi, quod angelo mox dicturo servavit. Generatio, id est ipse Christus in carne generatus. Ac si diceret: Generatio, quae est Christus, sic erat bifarie explananda, velut a decursae genealogiae loco, ubi ait: «Jacob genuit Joseph virum Mariae, de qua natus est Jesus qui vocatur Christus. Omnes ergo generationes ab Abraham usque ad David generationes XIV, et a David usque ad transmigrationem Babylonis [Col. 0767D] generationes XIV, et a transmigratione Babylonis usque ad Christum generationes XIV. Generatio autem Christi sic erat (ibid.) .» Prima hominis conditio est, quod Adam de terra plasmatus est; secunda est quia femina de latere viri creata est; tertia vero quod natus est homo, ex viro et femina. Christi autem generatio sic erat, ut sine viro nasceretur de femina, conceptus per ipsum sanctum. Prima et secunda generatio ruerunt. Tertia de ruina generaverunt. In quarta salutem invenerunt.
«Cum esset desponsata mater Jesu Maria Joseph,» et reliqua. Sic autem erat Christi generatio, id est sic ad Christum pertinet haec genealogia «Cum esset desponsata.» His causis non de simplici virgine, sed de desponsata natus est Christus [Col. 0768A] ne per feminam, sed per virum, juxta morem Scripturae genealogia taxaretur, ne lapideretur a Judaeis ut adultera, ut in Aegyptum fugiens haberet viri solatium, ut partus celaretur diabolo, dum putat non de virgine, sed de uxore genitum, ne intemeratae Virginis adverteretur infamia. Maluit enim Dominus aliquos de suo potius ortu, quam dubitare de matris pudore, ne virginibus velamen excusationis fieret, quo infamata sit mater Domini, ne dicenti Domino: «Non veni solvere legem, sed adimplere (Matth. V) ,» ullus objecerit: Quod cum legis injuria natus sit, ut testis pudoris maritus adhiberetur, qui possit dolere et vindicare opprobrium, si non agnosceret sacramentum, ne videretur Maria culpam obumbrare mendacio. Causam enim mentiendi [Col. 0768B] desponsata non habuit, cum conjugii praemium partus sit feminarum, ne Herodi et Judaeis excusandi praeberetur occasio, quod natum ex adulterio persequerentur, ut fidelibus conjugatis ex pari consensu continentia insinuaretur, ut nisi praevaricationi esset obnoxia, qualiter humana progenies multiplicari sine virginitatis detrimento potuisset demonstraretur. «Desponsata,» id est nondum nupta. «Mater ejus.» Mater ejus, inquit, non uxor Joseph. «Maria Joseph.» In ipsa janua amborum ponuntur nomina, quae facti congruunt. «Antequam convenirent.» Proximum nuptiarum tempus ostendit, non quod sequeretur ut postea convenirent, sicut dicit Elvidius. «Inventa est» a nullo alio, nisi a Joseph, qui maritali licentia futurae uxoris [Col. 0768C] omnia noverat. Sic Matthaeus praetermisit multa, quae Lucas narravit, dicens: «In mense, inquit, sexto missus est angelus Gabriel a Deo in civitatem Galilaeae cui nomen Nazareth, ad virginem desponsatam viro, cui nomen erat Joseph, de domo David. Et nomen virginis Maria. Et ingressus angelus ad eam dixit: Ave, gratia plena, Dominus tecum,» etc. (Luc. I.) Nimirum enim usque ad id genealogiam deduxit ut diceret Joseph virum Mariae, de qua natus est Jesus, qui vocatur Christus. Et ideo conceptum ejus quem transcenderat Lucae narrandum reliquit. «In utero.» Non in uterum accipiens, id est non aliunde acceptum, sed interius veniente Spiritu sancto habitum, ut illud: «Femina circumdabit virum (Jer. III) .»—«De Spiritu sancto.» [Col. 0768D] Quaeritur si inventa a Joseph habens de spiritu sancto, cur dimittere eam voluit. Ideo, quia nec totum scivit, nec totum ignoravit. Noverat in utero habentem, non de carnali concubitu, sed de spirituali virtute. De quo vero conceperit ignorabat: quod ei aperitur quasi nescienti, dum inducitur de sancto. Et reliqua.
Item quaeritur cur Matthaeus anticipavit, quod mox angelus erat dicturus. Hoc nimirum fecit pro spirituali fervore, et ne lectoris animus paucissimis licet lineis dubitaret, et ut in ore duorum vel trium testium stet omne verbum (Deut. XVIII) . «Joseph vir ejus.» In Scriptura sponsae uxores, et sponsi viri vel mariti dicuntur. «Cum esset justus.» Cum [Col. 0769A] conscii criminum obnoxii sint peccato (Rom. I) , cur Joseph, cum crimine zelet, justus vocatur? Ideo, ut idoneum ejus testimonium commendet. Inde plerisque exemplariis additur: «Cum homo esset justus,» ut ostendat secundum humanam justitiam Joseph justum fuisse, quia comparatione justitiae Dei pro nihilo ducitur. Et ideo recte sequitur: «Nollet eam.» Non solum celat, sed nec audet contingere templum Dominici corporis. Recte justus, justitiae templum non corrumpit. «Traducere.» Ac si diceret: Nollet ducere sponsam, quam suspicatus est esse adulteram, ut alii, sive traducere ad poenam quam sciebat non ab homine concepisse. Traductionis enim verbum saepius in mala quam in bona parte invenitur. Quod etiam Graecus [Col. 0769B] non absurde sermo significat, vapardeir, mathysai, id est propalare, quod est palam facere et omnibus notum facere conceptum. «Occulte.» Ne aut publice dimissa uxore sua, alieni coitus reatum super eam induceret, aut detenta seipsum quasi adulterii conscium reum constitueret. «Dimittere,» id est uxorem non ducere, sive a poena adulterii innocentem liberare. Ecce Adam coelestis nova opponit veteribus. Priori vice ex solo viro femina facta est sine matre. Secunda vero vir ex sola muliere natus est sine carnali patre. Ex feminis decuit nova redemptio, a quibus praecessit antiqua praevaricatio. Terrenus Adam de incorrupta terra formatus est. Secundus Adam de incorrupta et immaculata carne virginis Mariae.
[Col. 0769C] «Haec autem eo cogitante, ecce angelus Domini.» Bono viro et justo, bona et justa cogitanti, bonus et justus apparuit nuntius. Ideoque additur «Domini» ad distinctionem apostatarum angelorum. Hunc angelum Gabrielem multi putant, juxta Lucae fidelem narrationem, non quia ipse sit nuntius nativitatis omnium, quia interpretatur fortitudo Dei; et victoria bellorum est ei commissa. Et ideo in nativitate Joannis et Christi ad vincendum inimicum venientium recte mittitur. Recte de Domino quoque cogitanti opportuna adhibetur consolatio, sicut et duobus in via ambulantibus ostensus est Christus (Luc. XXIV) . «In somnis apparuit.» Sermo apparendi insolitam rem significat. Duobus modis locutio divina distinguitur, aut per angelos aut per [Col. 0769D] semetipsum. Sed cum per semetipsum sola inspiratione interna sine verbis et syllabis cor docetur, quia auditum aperit, et habere sonitum nescit. Sicut Spiritus Philippo dixit: «Junge te ad currum istum (Act. VIII) .» Cum vero per angelum his modis, aliquando verbis sine ulla imagine, sicut Christo dicenti: «Pater, clarifica Filium tuum,» protinus respondetur: «Clarificavi, et iterum clarificabo (Joan. XII) .» Et reliqua. Aliquando rebus sine verbis. Sicut Ezechiel Electri speciem vidit in medio ignis (Ezech. I) , per hanc Christi incarnationem designans; aliquando verbis et rebus, sicut Adam deambulantem Dominum in paradiso post meridiem vidit (Gen. III) , significans lucem veritatis a se recessuram. [Col. 0770A] Aliquando imaginibus cordis oculis ostensis, sicut Jacob demissam e coelo scalam (Gen. XXVIII) , et Petrus vas plenum animantibus in exstasi viderat (Act. X) . Aliquando imaginibus ante corporeos oculos ex aere assumptis, sicut Abraham non solum vidit, sed et in domum accepit, et insuper etiam pavit aliquando coelestibus substantiis (Gen. XVIII) ; sicut baptizato Domino vox sonuit dicens: «Hic est Filius meus (Matth. III) .» Aliquando terrenis et coelestibus sicut coram Moyse in monte ignem rubumque sociavit (Exod. III) , significans se doctorem populi fore, qui legis flammam acciperet, et tamen peccati spinam non relinqueret, sive quod ex illo populo exiret, qui ignem divinitatis in humanae naturae spinas imponeret. Aliquando humanis [Col. 0770B] cordibus secreta poenitentia inspirat, ut Zacharias ait: «Et dixit mihi angelus qui loquebatur in me (Zach. II) .» Cum vero hic beato Joseph apparuisse dicitur imagine cordi ostensa apparuit. «Joseph, fili David.» Blandientis affectu loquitur notum eum significans et familiarem, cujus nomen et genus designatur. Hinc apparet quod ex eadem tribu erant Joseph et Maria. Juxta illud: «Nemo copuletur: nisi de tribu sua (Exod. XXVI) .» In quo notandum quod non tam carne quam spiritu filium David eum dixit, ut justum virum ex genere justi propagatum hoc meruisse declararet. «Noli timere,» apparet quod causa timoris apparuerit dimittere eam, quia timebat profiteri speciale conjugium. Vide quod metu ille non sit coercitus, quo accipere uxorem [Col. 0770C] prohibitus est, sed jubetur ne ad suam poenitentiam illam accipere pavescat. Prius timor expellitur, ut libentius dicenda postea audiantur. «Conjugem tuam.» Solet Scriptura sponsas conjuges vel uxores vocare. Sive ideo Maria conjux dicitur, quia sub eodem jugo educandi salvatorem erat. «Quod, inquit, natum,» non extrinsecus est seminatum, sed de Spiritu sancto. Hic solvitur quod Joseph scierit, quid ignoraverit. (AUGUSTINUS.) Sed non ob hoc Spiritus pater Christi existimandus est, ut Deus Pater Verbum genuerit; Spiritus vero hominem. Sed quia ejus ministerio civitas Christi adimpleta sit. «Pariet autem filium.» Parere tamen faciet sine dolore pariendi, sicut sine peccati voluntate fuit conceptus. Sic monstrantur quatuor incerta [Col. 0770D] uniuscujusque nascentis: «Qui pariet filium, qui vocabitur Jesus, qui salvum faciet populum suum, et vocabis, etc.» O Joseph, vocibus prophetarum non contradicas. Notandum quod juxta Matthaeum ad Joseph, juxta Lucam ad Mariam vocare nomen pueri praedictum sit, quia Jesus ad salutem utriusque sexus venit. Jesum sequitur etymologia nominis cum ait: «Ipse enim salvum faciet populum suum.» Vere suus quis aliis esse possit a peccatis. Contra Judaeos qui putant populum eorum de captivitatibus, non de peccatis per Christum liberandum. Nota quod ejus est salus, nostra vero sunt peccata.
«In sole posuit tabernaculum suum, et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo (Psal. XVIII) .» Iste sponsus cum Verbum caro factum est, in utero virginali thalamum invenit atque inde, humanae conjunctus naturae, tanquam de castissimo processit cubili, humilis misericordia infra omnes, fortis majestate supra omnes. Hujus conjunctionis Christi et Ecclesiae sacramentum est conjugium humanum. Quod conjugium diffinitur esse solus consensus, de quorum conjunctione agitur. Alibi etiam dicitur. «Coitus non facit matrimonium sed voluntas.» Item: «Non defloratio virginitatis facit conjugium, sed pactio conjugalis.» [Col. 0771B] Ex his manifestum est, quia commistio sexuum non est conjugium, sed opus conjugii, quamvis Leo papa dicat: «Cum societas nuptiarum ita ab initio constituta sit, ut non sit praeter sexuum conjunctionem, quae habet in se Christi et Ecclesiae sacramentum, dubium non est eam mulierem non pertinere ad matrimonium, in qua docetur nuptiale mysterium non fuisse.» Sed nisi convenienter istud intelligatur, contrarium videtur Augustino qui asserit etiam perfectius ac sanctius conjugium inter eos esse qui ex communi consensu abstinere semper ab hujusmodi opere decreverunt. Et quia quidam consensus esse conjugium affirmant, quaeritur cujus rei consensus sit conjugium. Quidam respondent consensum commistionis [Col. 0771C] sexuum esse conjugium. Sed objicitur quod conjugium perfectum est etiam inter eos qui hoc proposuerunt, quod in perpetuum abstineant ab hoc opere. Et Maria conjux Joseph vocatur quae tamen ipsa respondet angelo: «Quomodo fiet istud quoniam virum non cognosco (Luc. I) » Quomodo fieri potest ut concipiam, pariamque filium, quae in castimonia virginitatis vitam consummare disposui? Ad quod iterum opponitur. Sed non habuit voluntatem carnalis hujus contubernii beata Virgo. Quare consensit desponsari? Cui opponenti sic respondetur a quibusdam, Aliud est desponsari, aliud est commisceri, sicut aliud est conjugium, aliud est opus [Col. 0771D] ipsius, sicut aliud est presbyterium, aliud officium ejus. Nam presbyter est ex ordinatione sola, etiam si nunquam missam celebret. Presbyter ergo est ex potestate, non ex actu. Similiter conjugium consistit in potestate, quae attrahitur per desponsationem et pactionem conjugalem, non in coitu. Et sicut aliquis consentit ad hoc, ut presbyter ordinetur, licet habeat in voluntate quod nunquam celebret missam, sicut legitur de quibusdam: sic beata virgo Maria plena voluntate consensit illis omnibus quae in desponsatione solemniter fieri debeant circa se, licet quam Deo voverat virginitatem, nunquam violare vellet. Nam sicut Abraham paratus erat Deo jubenti immolare filium suum, ex quo tamen sperabat semen in quo [Col. 0772A] benedicerentur omnes gentes, ita prudentissima Virgo obedivit Deo jubenti per parentes suos ut desponsaretur, et tamen certissime credidit, quia per providentiam Dei custodiretur intacta ab omni virili commistione, sicut et in ipsa re completa constat. Attamen vere conjux fuit propter consensum conjugalis pactionis, non propter consensum carnalis conjunctionis. Conjugium quippe est consensus legitimus de conjunctione duarum idonearum personarum, sed non de conjunctione quae fit per coitum, sed de conjunctione quae fit in desponsatione. Ex prima quippe desponsationis fide conjuges appellantur. (AUGUSTINUS). Quibus placuerit ex consensu, ab usu carnalis concupiscentiae, id est perpetuum continere, absit ut vinculum inter [Col. 0772B] illos conjugale rumpatur! imo firmum erit, quo magis ea pacta sacra inierunt quae carius concordiusque servanda, non voluntariis corporum nexibus, sed voluntariis nexibus animorum. Neque enim fallaciter ab angelo dictum est. «Joseph, noli accipere Mariam conjugem tuam.» Conjux vocatur ex prima desponsationis fide, quam nec concubitu cognoverat, nec fuerat cogniturus. Nec perierat nec mendax manserat conjugalis appellatio, ubi nec fuerat, nec futura erat ulla carnis commistio. Erat quippe illa virgo ideo sanctius et mirabilius juncta suo viro, quia etiam fecunda sine viro prole dispar, fide compar, propter quod fidele conjugium parentes Christi ambo vocari meruerunt, et non solum illa mater, [Col. 0772C] verum etiam ille pater ejus, sicut conjux matris ejus, utrumque mente, non carne. Et omne nuptiarum bonum impletum est in illis parentibus Christi, proles, fides, sacramentum. Prolem cognoscimus ipsum Deum Jesum; fidem, quod nullum adulterium; sacramentum, quia nullum divortium. Sed sciendum quod bonum conjugii, non ipsum conjugium tripartitum est in fides, proles, sacramentum. Quorum primum est munditia conjugii, secundum fructus ejus, tertium stabilitas illius. Nam in fide attenditur, ne propter vinculum conjugale cum altero vel altera concumbatur, in prole, ut animatum suscipiatur, et religiose educetur, in sacramento, ut conjugium [Col. 0772D] non separetur, et dimissus et dimissa ne causa prolis alteri conjungatur. Quod ipsum bonum conjugii, id est sacramentum, est sacramentum, id est sacrae rei signum, scilicet inseparabilis conjunctionis, quae est inter Christum et Ecclesiam. Inter quod unusquisque habeat suam uxorem, non suas, et unaquaeque suum virum, non suos. Et quod eorum corpus est unum, et animus unus, sacramenta sunt Christi et Ecclesiae, cui nos hoc et in futuro consociet ipse Dominus noster Jesus Christus, qui vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
Dum incarnationem Filii cum ipso Filio, Pater [Col. 0773A] simul et Spiritus sanctus operatus sit, merito queritur quare in Scriptura sacra singulariter de Spiritu sancto conceptus memoratur. Haec quidem sicut et caetera quae de ipso dicuntur, humana intelligentia timide contingit, sed devotio fidei amplius praesumens secundum puram conscientiam fideliter inquirit. Quaerendum itaque inprimis est quomodo intelligi oporteat quod dictum est beatam Mariam de Spiritu sancto concepisse (Luc. I) . Scimus namque et omnes jam frequentissimo usu naturae didicimus, quod cum mulier a viro concepisse dicitur, non aliud nisi substantiam carnis ad generandam carnem per carnis coitum suscepisse memoratur. Et haec quidem carnis substantia, de carne viri per ipsum carnis coitum transfusa, [Col. 0773B] cum carne mulieris una caro efficitur et id quod nasciturum est ex utriusque substantia veraciter originem sumens ab illo, per istam etiam ab ista generetur. Ergo mulier a viro concipit cum a carne viri per coitum carnis semen suscipit ad generandam carnem, nec aliud concipit, quam ille est a quo concipit: aut ipsa quae concipit, et quod concipit hoc parit. Quid ergo dicemus? Nunquid Spiritus sanctus de sua substantia semen partus infudit alvo Virginis? Quomodo ergo semen carnis ministrare potuit substantia spiritalis? An forte semen carnis non fuit quod conceptum est et caro fuit quod natum est. Quid dicemus? Quomodo Maria de Spiritu sancto concepit? Et si de Spiritu sancto concepit, quomodo [Col. 0773C] Spiritus sanctus Pater Christi non fuit? Haec omnia magna consideratione indigent, ne forte in re difficili, et valde timenda et obscura sensus humanus aliquid amplius sua possibilitate praesumat. Nec ideo dubitandum est de his, quia obscura sunt; nec ideo aliquid temere diffiniendum quia credenda sunt. Quaeramus ergo, quid concepit Maria? Aut carnem non concepit, et carnem non genuit, aut si carnem genuit, carnem concepit. Quod enim concepit, hoc genuit. Sed quomodo carnem ministrare potuit non caro; aut non carnem gignere caro. Ista perplexa inquisitio, sive quaerendi ratio, quemadmodum sane et cmopetenter intelligi valeat consideremus. Et primum quidem in ea qua secundum solitam ac [Col. 0773D] usitatam naturae operationem peragitur conceptione, ejusdem naturae opus quomodo compleatur intueamur. In parentibus carnaliter generantibus, et per carnis coitum nascituram carnem ex carne fabricantibus, utrobique natura substantiam ministrat partui creando, ut ex utriusque carne procedat et quod solum in unius carne formanda est caro. Tamen hoc vectigal quod natura quasi debitum quoddam ex instituto Creatoris ad fabricam humani corporis exsolvendam impendit, ita prorsus sine ulla necessitate, aut coactione ab ea requiritur, ut nisi sola dilectione, et ut sic dixerim spontanea voluntate ad tribuendum id non inclinetur. Nihil enim est praeter [Col. 0774A] solam voluntatem, quod hoc debitum a natura extorquere possit; sed cum spontanea voluntate fuit persuasa, tunc nimirum sibi ad invicem ad opus consummandum ex utraque parte libenter atque graviter occurrit. Sane quidquid violenter volenti abripitur, ad ejusmodi causae effectum incongruum prorsus atque inefficax demonstratur. Sola ergo dilectio est quae naturam persuadere, et volentem quodammodo cogere potest ad seminandum partum. Equidem in muliere amor viri, in viro autem amor mulieris id agere solet, ut quae in altero solum sibi natura sufficiens non est, alterutrum sibi per dilectionem subveniat, ut quod in neutra per se potuit in utraque per se cum altera possit. Igitur semen humani partus a sola muliere formandum [Col. 0774B] concipit, quod simul a viro et muliere seminatur. Quod quidem, sicut jam dictum est, in muliere per amorem viri, et in viro per amorem mulieris natura operatur. Propter quod etiam mulier non nisi a viro concipere dicitur, licet tam de se quam de viro accipiatur unde fecundatur. Et recte de solo viro concipit, quae id quod concipit, in altero quidem de carne viri sumitur, in altero vero per amorem viri ministratur. Non itaque hoc solum de viro concipit, quod de viro accipit, sed hoc etiam de viro concipit quod ex se de amore viri accipit. Hoc praetermittere nolumus propter hoc quod dictum est Mariam de Spiritu sancto concepisse (Luc. I) . Concepit ergo Maria de Spiritu sancto, non quod de substantia Spiritus sancti semen partus [Col. 0774C] acceperit, sed quae per amorem et operationem Spiritus sancti, ex carne virginis divino partui natura substantiam ministravit. Nam quia in corde ejus amor Spiritus sancti singulariter ardebat, ideo in carne ejus virtus Spiritus sancti mirabilia faciebat. Cujus dilectio quia in corde illius non suscepit socium ejus operatio in carne illius non habebat exemplum. Hoc igitur solum Virgo concepit quod de sua carne per amorem et operationem Spiritus sancti accepit: de quo etiam solo sine viriliter seminis commistione filium genuit. Hoc ergo libido carnis conceptionem operata est in Virgine, quae nec de carne viri semen accepit, nec de sua per amorem viri concepit, sed per amorem et operationem Spiritus sancti. Haec ipse Spiritus sanctus idcirco [Col. 0774D] Pater dicendus est, quia ejus amor conceptione Virginis operatus est, quia nec de sua essentia Virgini semen partus tribuit, sed ipsi de carne propria Virgini per amorem suum atque virtutem substantiam ministravit. Christus ergo et de Virgine natus est quia de carne Virginis carnis substantiam accepit, et de Spiritu sancto conceptus est, quia ipsa cum virgo ex sola carne sua sine admistione virilis seminis per Spiritus sancti operationem amoremque concepit. Hinc est quod eidem Virgini pariturae per angelum dicitur: «Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) .» Spiritus sanctus namque Virgini supervenit, ut per [Col. 0775A] ejus operationem caro Christi de carne Virginis formaretur, et virtus Altissimi obumbravit ei ne [Col. 0776A] substantiam carnis ministrans, carnali concupiscentia ureretur.
[Col. 0775A] «Exiit edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universus orbis,» etc. (Luc. II.) [BEDA.] Juxta fidem historiarum, tanta pace regnavit Augustus annis duodecim circa tempus Dominicae nativitatis, ut tam forinsecis quam civilibus bellis toto [Col. 0775B] orbe sopitis, et ad litteram completum videatur illud propheticum: Conflabunt gladios in vomeres, et lanceas in falces. Non levabit gens contra gentem gladium (Isa. II) .» Pacatissimo autem tempore nascitur Christus, quod Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V) . Haec itaque pax quam fecit Augustus significabat pacem quam Mediator noster facturus erat, et per se et per discipulos inter Deum et homines. Opportunum quoque fuit, ut tremenda Romani nominis umbra protegerentur discipuli quocunque ad praedicandum transirent. Nam sicut a Caesare exigebatur professio census ab universo orbe, sic a Christo exigenda erat fidei professio in toto mundo. Unde illud: [Col. 0775C] «Euntes in mundum universum praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. XVI) .»
Haec descriptio prima facta est a praeside Syriae Cyrino. «Et ibant omnes ut profiterentur singuli in suam civitatem.» Nec descriptio prima dicitur quantum ad tempus Cyrini; nam antea saepe descriptae fuerunt pleraeque partes terrarum. Cyrinus a Caesare missus jus dare gentibus, et censor patrimoniorum futurus Syriam venit. Et quia Judaea quasi umbilicus totius terrae est, census primum in medio terrae exigitur, ut inde postea usque ad fines orbis requiratur. Hic primum facta est Judaea stipendiaria Romanis; imperante Augusto et praesidente Cyrino ibant omnes ad descriptionem, ut singuli in suam civitatem reversi profiterentur debitum [Col. 0775D] census. Sic ergo nunc imperante Christo et praemio pollicente, per doctores Ecclesiae praesides censum justitiae profiteamur, jugum ejus quod leve est subeamus, et inveniemus requiem animabus nostris (Matth. XI) . Caesari solvebatur denarius, qui decem nummos habebat; qui etiam nomine Caesaris titulabatur. Et nos offeramus regi nostro Decalogum legis in quo vultum regis, id est agnitionem veritatis ejus inveniemus:
«Ascendit autem Joseph a Galilaea de civitate Nazareth in Judeam in civitatem David quae vocatur Bethlehem, eo quod esset de domo et familia David, ut profiteretur cum Maria desponsata sibi uxore praegnante.» (GREGORIUS) «Alibi concipi alibi nasci voluit Dominus, ut insidiantis Herodis furorem facilius evaderet. Nascituro Domino mundus describitur, quia ille apparebat in carne qui electos [Col. 0776A] suos scriberet in aeternitate. Quo contra de reprobis dicitur: «Deleantur de libro viventium, et cum justis non scribantur (Psal. LXVIII) .
Factum est autem cum essent ibi, impleti sunt dies ut pareret, et peperit filium suum praemogenitum. [Col. 0776B] (BEDA.) Bene, tum propter judicium stemmatis regis, tum propter nominis sacrum Dominus in Bethlehem nascitur: Bethlehem namque domus panis interpretatur. (GREGORIUS.) Et ibi panis vivus qui de coelo descendit apparet in carne, qui electorum mentes interna reficiens satietate. Quotidie Dominus in Nazareth concipitur, et in Bethlehem nascitur, cum quilibet fidelis verbi flore suscepto domum se aeternae pacis efficit. (BEDA.) Quotidie in animo credentium quasi in utero virginali per fidem concipitur, per baptisma gignitur. Quotidie Ecclesia quasi Dei Gentirix comitatur suum doctorem, ut Maria Joseph de ruina mundanae conversationis quod Galilaea sonat, ascendens in civitatem Juda, id est confessionis et laudis, aeternoque Regi censum persolvit [Col. 0776C] devotionis. Quae Ecclesia in exemplum beatae Mariae, alii est quasi desponsata, sed ab alio fecundata, dum jungit pontifici proposito sibi, sed cumulatur virtute Spiritus sancti. Und bene Joseph auctus interpretatur, indicans nil valere instantiam loquentis magistri sine augmento superni juvaminis. Natus itaque Dominus est secundum carnem, et tu secundum spiritum nasceris. Quod enim non ex voluntate carnis viri, sed ex Spiritu sancto natus est, generationem signavit, quam utique daturus erat ex Spiritu.
«Et pannis eum involvit, et reclinavit in praesepio quia non erat ei locus in diversorio.» Non erat locus in diversorio. Erat enim difficillimum vacantes [Col. 0776D] reperire domos propter conventum ac frequentiam Judaeorum quos in unum eadem tunc descriptionis causa collegerat. (GREGORIUS.) Qui mundum vario vestit ornatu, vilibus induitur, ut stolam immortalitatis reciperemus. Manus pedesque cunis astringuntur, ut nostrae manus ad bene operandum pedesque in viam pacis dirigantur. In praesepio reclinatur ut fideles omnes, sancta videlicet animalia, carnis suae frumento reficeret qui panis est angelorum. In angusto praesepi continetur ut nos per coelestis regni gaudia dilatet. Non in domo parentum natus est Dominus, ut ostenderet quia per humilitatem assumptam quasi in alieno nascebatur, non secundum potestatem, sed secundum naturam humanitatis. Nam de potestate ejus scriptum est in propheta: «Et quia omnis caro fenum (Isa. XL) ,» factus homo Deus. Fenum nostrum vertit in frumentum [Col. 0777A] qui de semetipso ait: «Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit ipsum solum manet (Joan. XII) .» Unde et natus in praesepio reclinatur. Reclinavit puerum mater. Joseph autem non audebat attingere quem sciebat de se non esse generatum. Quicunque es pauper, accipe consolationem. Joseph et Maria mater Domini non habent servulum, non ancillam, non jumentum; ipsi sunt domini et famuli. Non audet paupertas timida inter divites accedere. In diversorium vadunt, nascitur in stabulo qui de stercore inopem levat. In stercore Job sedebat et postea coronatus est, etc.
«Et pastores erant in regione eadem vigilantes et custodientes vigilias noctis super gregem suum. Et ecce angelus Domini stetit juxta illos, et claritas [Col. 0777B] Dei circumfulsit illos.» Nato Domino pastores vigilant, gregemque suum custodiunt ut ostendatur adesse tempus quod ipse olim promiserat dicens: «Ecce ego ipse requiram oves meas, et visitabo eas sicut visitat pastor gregem suum (Ezech. XXXIV) .» Per gregem populus, per noctem saeculum, per pastores significantur sacerdotes animabus pervigili cura provisuri. Angelus cum tanto lumine apparens, quod in tota Testamenti Veteris serie non invenitur, mystice praemonuit quod Apostolus postea aperte dixit: «Nox praecessit, dies autem appropinquabit (Rom. XIII) .»
«Et timuerunt timore magno. Et dixit illis angelus: Nolite timere. Ecce enim evangelizo vobis gaudium magnum, quod erit omni populo, quia natus [Col. 0777C] est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus, in civitate David.» Omni populo fidelium, de cunctis diversitatibus gentium congregando, aeternum gaudium nuntiatur. Cum nox esset, non ait angelus, hac nocte, sed hodie, quia magnum gaudium nuntiabat; ubi autem tristia geruntur noctis mentio solet fieri, ut ibi: «scandalum hac nocte patiemini (Matth. XXVI) .»—«Et hoc vobis signum: Invenietis infantem pannis involutum et positum in praesepio.» Signum salutis est fidelibus, humilitas Salvatoris, quae est opposita superbiae per quam mors.
«Et subito facta est cum angelo multitudo militiae coelestis laudantium Deum et dicentium: Gloria [Col. 0777D] in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis.» Uno evangelizante angelo, multitudo in consonam laudem prorumpit, et officium Deo impendens et nos instituens, ut quoties sacram eruditionem ex fratris ore audimus, Deo laudes corde, ore et opere reddamus. Unde militiae coelestis dictum est quia illi militabant, qui contra malignos spiritus ad tutelam nostram angelorum ordinabat exercitus. Quia vero Deus et homo natus est, hominibus pax, et Deo gloria canitur, qui ab angelis pro nostra redemptione glorificatur. Et quia neque Judaei, neque gentiles pacem habent; «non est enim pax impiis, dicit Dominus (Isa. LVII) ;» ideo determinate dicitur, «hominibus bonae voluntatis,» qui scilicet natum Christum suscipiunt. (GREGORIUS.) [Col. 0778A] Quoniam peccando extranei eramus, a Deo extraneos nos angeli deputabant. Sed quia recognovimus regem nostrum, recognoverunt nos angeli cives suos. Et timet angelus ab humana natura adorari quam in suo rege considerat: hinc Lot et Josue non prohibiti sunt adorare angelos. Joannes vero in Apocalypsi prohibitus est. «Vide, inquit, ne feceris, conservus enim tuus sum et fratrum tuorum (Apoc. XXII) .» Et factum est ut discesserunt ab eis angeli in coelum.
«Pastores loquebantur ad invicem: Transeamus usque Bethlehem, et videamus hoc verbum quod factum est, quod fecit Dominus et ostendit nobis (Luc. I) .» Non dixerunt videamus puerum, sed [Col. 0778B] Verbum; ac si dicerent: Verbum erat in principio et factum est caro (Joan. I) . Quod Dominus, id est Pater, et ipsum Verbum, et Spiritus sanctus fecit, id est incarnari constituit, et sic factum ostendit, quod in deitate videri non poterat?
«Et venerunt festinantes, et invenerunt Mariam, et Joseph, et infantem positum in praesepio. Videntes autem cognoverunt de verbo quod dictum erat illis de puero hoc.» Nonnulli quaerentes Christum, non inveniunt, quia desidiose quaerunt. Pastores autem invenerunt, quia fide non ficta cucurrerunt. Sic Ecclesiae pastores, imo quilibet fideles, coelesti doctrina allecti, quasi portas Bethlehem subeuntes, reperiunt Ecclesiam Catholicam quasi Mariam, et coetum doctorum quasi Joseph, atque humilem Mediatoris [Col. 0778C] adventum Scripturae paginis insertum, quasi in praesepio. Videntes puerum cognoverunt de verbo quod dictum erat, et nos per fidem Incarnationis, veniemus ad gloriam Verbi contuendam. Notandum quia ipsae res interdum dignae dictu atque relatu verba vocantur. Unde in Isaia: «Non fuit verbum, id est res digna nomine, quod non ostenderet Ezechias Chaldaeis (Isa. XXXIX) .» Similiter dicunt hic pastores: Videamus hoc Verbum quod factum est, id est istam rem verbo narrationis dignam, quam fecit ipse Dominus excellentissimam, et significavit nobis per angelos. Ubi vero dicitur: «cognoverunt de verbo quod dictum erat,» accipe verbum pro locutione.
[Col. 0778D] «Et omnes qui audierant mirati sunt de his quae dicta erant a pastoribus ad ipsos.» Mirantur et de mysterio Incarnationis, et de pastorum attestatione tanta, qui fucate audita nescirent, sed simplici facundia verba praedicarent. Sic Dominus, non rhetores, sed piscatores ad evangelizandum destinavit. Sic et in Veteri Testamento suae dispensationis nuntios, pastores ordinavit: ideo non est parvipendenda pastorum attestatio.
«Maria autem conservabat omnia verba haec conferens in corde suo.» Maria non minus ore pudica quam corpore tacita confert ea quae viderat circa se acta, et quae legerat in Scripturis agenda. Legerat in Isaia: «Ecce virgo concipiet et pariet filium (Isa. VII) .» Legerat: «Bos cognovit possessorem [Col. 0779A] suum, et asinus praesepe domini sui (Isa. I) .» Videbat in praesepio Dei Filium, suum Filium, unicum Filium vagientem. Videbat se de stirpe David ortam, de Spiritu sancto in Nazareth concepisse, in Bethlehem peperisse, quorum omnium testimonia in prophetia legerat. Comparat ergo verba prophetarum factis, et in omnibus habet argumenta fidei. Si Maria a pastoribus didicit, discamus et nos a sacerdotibus. «Et reversi sunt pastores glorificantes et laudantes Deum in omnibus quae audierant et viderant, sicut dictum est ad illos.» De his quae audierant ab angelis laudabant Deum, et de his quae viderant in Bethlehem glorificabant eum. Sed et magistri spiritualium gregum modo fidelium castra lustrant, probitatis exempla quaerendo, modo ad pastorale [Col. 0779B] officium redeunt docendo. Praeterea notandum, quare Filius missus est potius quam Pater vel Spiritus sanctus. Ideo Filius missus est, non Pater aut Spiritus sanctus, quia inconveniens erat ut Pater ab alio mitteretur qui non erat ab alio. Si enim ab alio mitteretur, ab illo venire haberet a quo mitteretur, et esset illi quasi quoddam principium ab illo a quo mitteretur. Propterea ergo Pater ab alio mitti non habet, quia ab alio esse non habet. Missus est autem primum Filius, qui a solo Patre est, deinde etiam Spiritus sanctus, qui est a Patre et Filio. Primum Filius venit ut liberarentur homines. Postea Spiritus sanctus venit ut homines beatificarentur. Primum ille a malo liberavit, postea iste ad bona revocavit. Ille abstulit quod sustinebamus, [Col. 0779C] iste reddidit quod perdideramus. Venit Filius naturalis missus a Patre ut adoptandos in haereditatem vocaret, et consensum suum ut gratia adoptionis comprobaret. Neque enim sine consensu Filii a Patre alieni in haereditatem ducendi erant. Misit ergo Pater pro filiis, venit Filius pro fratribus, quia in Patre et Filio paternitatis et filiationis nomen constat, ut Filii nomen adoptandi perciperent, et per illum cujus erat et ab illo a quo erat. Venit sapientia, ut hostis ratione vinceretur, et ut habitaculum suum ipsa vindicaret, quod malitia possidebat. Qui enim astutia vicerat, justum fuit ut non fortitudine, sed prudentia vinceretur, ut in eodem in quo se victor erexerat victus sterneretur. Factus est Filius Dei filius hominis, ut filios hominum filios Dei faceret, [Col. 0779D] et ne Filii nomen ad alteram transiret personam, et essent in Trinitate duo filii, et confunderetur Trinitatis discretio. Si enim Pater carnem assumpsisset, idem ipse et Pater et Filius esset: Pater Filii quem genuit ex aeternitate, et Filius matris a qua genitus esset ex tempore. Si autem Spiritus sanctus carnem assumpsisset, duo Filii in Trinitate essent. Alter Filius Patris sine matre, alter Filius matris sine patre. Ne ergo incommunicabile nomen divideretur, Filius solus carnem suscepit, ut unus et idem esset et Filius Dei, et filius hominis: Filius Dei secundum divinitatem genitus a Patre, Filius hominis secundum humanitatem natus ex matre.
Quod solus Filius carnem susceperit ab hinc videndum erit. Sed forte aliqui erunt qui dicant: Si inseparabilia sunt opera Trinitatis, ergo quidquid facit Filius, facit Pater. Si autem omne quod Filius facit, facit et Pater (Joan. V) , ergo, si Filius carnem assumpsit, et Pater carnem assumpsit, quia Filius sine Patre carnem assumere non potuit, si nihil sine Patre facere potuit. Sed hic primo considerandum est, quia, cum dicitur facere Filius omne quod Pater facit, de illa nimirum operatione intelligendum est qua creaturam suam condit, et regit, et disponit conditor et opifex Deus. In qua operatione Pater et Filius et Spiritus sanctus omnino separari non possunt, quia in deitate una in qua [Col. 0780B] et per quam operantur unum sunt. Haec autem idcirco de divina operatione distinguimus, ne quis contra id quod dictum est: «Omnia quae facit Pater, haec et Filius facit,» opponendum putet quia Pater gignit, quod Filius non facit, et Fil us gignitur, quod Pater non facit. Si enim Filius sicut Pater gigneret, Pater esset, et si Pater sicut Filius gigneretur, Filius esset. Itaque ne quis, propterea quia Filius non gignit, quod Pater facit, existimaret Filium non facere quaecunque Pater facit, dicimus quia hoc de illa operatione intelligendum est qua vel creaturam operatur, ut quod non erat esse incipiat, vel in creatura operatur, ut quod factum est in eo quod factum est subsistat. Ibi enim tota Trinitas inseparabiliter operatur, ubi nec Pater a Filio, nec Filius a [Col. 0780C] Patre, nec Spiritus sanctus ab utroque in operatione separatur. In opere quippe operatio proprie designatur. Nam in eo quod factum non est, quod est Deus non facit ipse, sed tantum est. In eo autem quod factum est, ab illo utique factum est a quo factum est omne quod factum est. Hic ergo omnia quae facit Pater, et Filius facit similiter (Joan. V) . In hac itaque operatione, quia carnis assumptio invenitur, quomodo soli Filio conveniat et non Patri non inconvenienter quaeritur. Cum enim dicitur quia Filius carnem assumpsit, opus utique significatur quod Filius facit, a quo opere si Pater excluditur, non omnia quae facit Filius, Pater operatur. An forte quia dictum non est, omnia quae fecit Filius, Pater fecit, sed quaecunque Pater facit, haec et Filius [Col. 0780D] facit, existimandum est omnia quidem Filium facere quae Pater facit, quaedam autem Filium facere quae Pater non facit. Absit, sed omnia quae Pater facit Filius facit, et omnia quae Filius facit, Pater facit, quia in eo quod in Deitate unum sunt, in operatione separari non possunt. Omne ergo quod Filius facit, Pater facit, quia in divinitate qua Filius est Patris, quia cum Patre unum est, nihil facit sine operatione Patris. Fecit quaedam in humanitate secundum quam Filius Patris non erat, quia nascendo a Patre non acceperat. Quae propterea ad solam personam Filii referuntur, quia ea in illa et secundum illam naturam fecit, quam cum Patre communem non habuit, sed solus ex tempore propriam singulariter [Col. 0781A] accepit. Verumtamen omnia quae in divinitate, ideo solus non fecit, quia in divinitate solus non fuit, sed idem cum ipso fecit, quia cum ipso idem fuit.
Si ergo Filius in divinitate humanitatem assumpsit, quomodo in eadem divinitate Pater idem cum ipso non fecit, qui cum ipso idem fuit. An forte, cum dicitur Filius carnem assumpsit ex vi relationis qua intelligitur quia sibi univit, idem de Patre non dicitur, quia si idem diceretur, non idem, sed aliud intelligeretur? Si enim diceretur: Pater carnem assumpsit, intelligeretur similiter quod Pater sibi carnem univit, quod jam idem non esset, sed aliud. Aliud quippe esset, si Patri caro unita diceretur, quam cum Filio unita dicitur, quia sicut est alius in persona Pater, et alius Filius, sic aliud dicitur, [Col. 0781B] cum Filius incarnatus dicitur, quam diceretur si Pater incarnatus diceretur. Nunc igitur consequens est, si Filius carnem assumpsit, idcirco carnem assumpsisse et Patrem, sicut consequens non est, si Filius sibi carnem univit, carnem sibi unisse et Patrem. Consequens autem est, quia si Filius sibi carnem univit, eamdem carnem ipsi Filio univisse et Patrem, quia dum una utriusque operatio ostenditur, nec Filius sine Patre, nec Pater sine Filio operatus demonstratur. Si autem Pater sibi carnem induisset, et Filius sibi, non hoc idem esset, sed aliud, quoniam in eo ipso non eadem demonstraretur operatio, quod non ad eumdem utrumque facta probaretur relatio. Nunc autem assumptionem sive unionem carnis et Pater operatus est, quia [Col. 0781C] carne induit Filium, et Filius operatus est, quia carne induit semetipsum; et fuit una unio et operatio una. Propterea unio una, quia quod unitum est, uni unitum est; propterea operatio una, quia quod factum est in uno factum est. Tres operabantur, et non tria; sed unum operabantur, et quod fiebat et unius erat, quantum ad illum solum factum est, et trium erat, quantum ab illis factum.
Legitur in libro Judicum quia Manue uxorem accepit filio suo Samson (Judic. XIII) , nec tamen sibi uxorem accepit, quia filio uxorem accepit. Et postulabat filius patrem, ut sibi uxorem accipiat, quasi per se solus hoc facere non possit, et nemo est qui argumentetur ut dicat. Si pater filio uxorem accepit, [Col. 0781D] ergo uxorem accepit pater, et contendat uxoratum esse patrem, quia filio accepit uxorem. Quare ergo incarnatus dicatur esse Pater, quia Filio suo carnem univit, sicut ipse Filius incarnatus dicitur, quia sibi carnem copulavit? Sponsa quippe, Verbi caro est, et assumpsit illam Verbum sibi, et Pater Verbi similiter Verbo suo univit eam, et operati sunt duo unum, et fuit in uno operatio duorum una. Propterea ait: «Quaecunque Pater facit, haec et Filius similiter facit.» Haec, inquit, et Filius similiter facit. Quid est «haec?» Non alia. Quid est «similiter?» Non aliter. Non poterat unitas operationis perfectius demonstrari. Non alia. Non aliter: eadem et eodem modo. Si eadem operaretur, et non eodem modo operaretur. Operatio una non esset [Col. 0782A] quia alia esset. Nunc autem et eadem, et eodem modo operatur, ut nihil sit aut aliud, aut aliter in operatione illius. Ostende mihi aliquid quod facit Pater, si tamen quaerendum est quid facit qui totum facit. Pone tamen exempli causa unum aliquid ex omnibus quae facit Pater. Dico quia Filius hoc ipsum facit. Neque utique hoc ipsum dico quasi simile ille, sed idem ipsum. Cum enim dico: Idem facio quod tu facis, quia forte domum aedifico, sicut tu aedificas domum, et cum alia sit domus tua quam tu aedificas, quam illa domus mea quam ego aedifico, tamen idem me facere dico quod tu facis, quoniam id quod facio ego, secundum aliquid simile est illi quod tu facis, non sic intelligo cum dico quia Filius hoc ipsum facit quod Pater facit. Si [Col. 0782B] autem ego domum aedificarem, et tu eamdem mecum aedificares domum, dico quod idem faceres quod ego. Etiam verius unum, quia idipsum et non aliud; nec tamen vere adhuc unum quia tu partem unam, et ego alteram; tu instrumentis tuis, ego instrumentis meis; tu manibus et lacertis tuis, et ego meis. Denique tu viribus tuis, ego meis: et jam non vere unum, sed in alio et per alia. Nunquid sic dico cum dico; quia Filius hoc ipsum facit quod Pater facit? Ergo alia est manus Filii, et alia est Patris; aliud brachium Filii, et aliud brachium Patris; alia virtus Filii, alia virtus Patris, cum ipse Filius et manus, et brachium, et virtus sit Patris? Sicut idem est quod homo manu facit, et quod manus hominis facit; et quod homo brachio facit, et quod brachium [Col. 0782C] hominis facit; et quod homo fortitudine facit, et quod fortitudo hominis facit. Sic idem est quod Pater facit, et quod Filius facit; quia omne quod Pater facit, per Filium facit. Si essentia una est, si natura una, si fortitudo una, si voluntas una, quomodo non est una operatio? Dicis quia haec facit Pater. Ego dico: Hoc ipsum Pater, hoc ipsum Filius, totum Pater et totum Filius. Ipsum facere Patris, Filii est. Noli pensare quasi duas actiones, unam majorem, unam minorem; aut forte similis ponderis aequales duas; unitas sibi est, nihil multiplices: una est actio duarum in uno, trium, actio una, sicut deitas una; et in una actione tres, non tres agentes sunt, sed unus agens, sicut in deitate una tres, [Col. 0782D] non tres dii sunt, sed unus. Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, tres personae sunt, sed tres dii non sunt, nec tres creatores, nec tres factores, quia in eo quod unum sunt, dividi non possunt. Quaecumque ergo Pater facit, haec et Filius facit (Joan. V) . Similiter, quid magis simile esse potest quam unitas? Quomodo dividi potest quod multiplicari non potest, aut quomodo a se recedere potest quod unum est? Ne ergo mireris, si assumptionem carnis quae ad solum Filium refertur, non solus Filius operatus est, sed cum Filio Pater etiam et Spiritus sanctus. Neque idcirco tres incarnatos dixeris, quia incarnationem unius tres operati sunt, quia Trinitas naturae inseparabilem facit operationem, et proprietas personae singularem assumptionem.
Quaeritur quomodo homo, personaliter unitus Verbo, sine peccato potuit assumi de massa humani generis: quod totum corruptum, et quasi fermentatum est peccato in Adam. Ad quod respondetur quod Virgo Maria per fidem futurae mortis Christi ante conceptionem mundata fuerit a peccato. Nempe decens erat ut ea puritate qua major sub Deo intelligi nequit, virgo illa niteret, cui Deus Pater unicum Filium suum, quem, de corde suo genitum, sibi coaequalem, tanquam seipsum diligebat, ita dare disponebat, ut naturaliter esset unus. Idemque communis Dei Patris et Virginis Filius, et quam ipse Filius substantialiter facere sibi matrem eligebat, et de qua Spiritus sanctus volebat et operatus erat, ut conciperetur [Col. 0783B] et nasceretur ille, de quo ipse procedebat, quare de mundissima virgine potuit sine peccato concipi Filius Dei, et nasci per unitum sibi hominem. Excepta sancta Virgine Maria, de qua, propter honorem Domini, nullam prorsus cum de peccatis agitur, haberi volo quaestionem, scimus enim quod ei plus gratiae sit collatum ad vincendum omni ex parte peccatum. Inde quod concipere ac parere meruit, quem constat nullum habuisse peccatum (AUGUSTINUS. De nat. et grat., c. 36) . Hac ergo virgine excepta, si omnes sancti et sanctae congregari possent, quid responderent, nisi quod Joannes ait: «Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus?» (I Joan. I.) Legimus: Mariam [Col. 0783C] totam repleverat Spiritus sancti gratia, totam incanduerat divinus amor, ita quod in ea nihil esset mundanus quod violaret affectus, sed ardor continuus et ebrietas profusi amoris. (AUGUSTINUS). Si Spiritum Dei omnis virtus angelorum constat, beatam et gloriosam Virginem, in quam supervenit Spiritus sanctus, et totus Deus illapsus portatur novem mensibus in utero, credendum est majora promeruisse virtutum privilegia, et percepisse gratiam, ab angelis etiam collaudatam.
Suscepit Christus de terra terram, quia de terra caro est, et de carne Mariae carnem accepit, et in ipsa carne hic ambulavit, et ipsam carnem nobis ad manducandum ad salutem dedit.» Apostolus. «Qui factus est ei ex semine David secundum carnem [Col. 0783D] (Rom. I) .» Nam sicut Deus ex substantia Patris ante saecula natus est, ita homo ex substantia matris in saeculo natus. Nam si de nihilo factus esset, ille homo unitus Deo personaliter, sicut nonnulli asserunt, vel de alio genere quam de Adam? Humana natura quae tota erat in Adam, et ibi peccavit, nullo modo satisfecisset Deo pro peccato suo, quia nec ipse Adam, nec aliquis de genere illius natus debitum illud solvisset. Et si Christus alienus esset ab humano genere quod peccaverat, satisfactio ejus nulla ratione pertineret ad Adam, et ex eo genitos, et non eis subvenire posse videretur amplius quam diabolus. (AUGUSTINUS.) In vulva Virginis genitalis sanguis et femineus humor fuit. Huic sanguini vel humori Verbum se miscuit, et substantiam sanguinis [Col. 0784A] in carnem congelatam fecit. Accessit Spiritus sanctus, et haec quae fuerant Verbi glutinio commassata, animando formavit, et formata distinxit. (BEDA.) Numerus XLVI annorum perfectioni Dominici corporis aptissime congruit. (AUGUSTINUS.) Tradunt enim naturalium scriptores rerum, formam corporis humani tot dierum spatio perfici, quia videlicet proximis sex a conceptione diebus, lactis habent similitudinem, sequentibus novem convertatur in sanguinem, deinde XII solidetur, reliquis XVIII formetur usque ad perfecta liniamenta omnium membrorum, et hinc jam reliquo tempore usque ad tempus partus, magnitudine augeatur. Sex autem et IX, et XII et XVIII, XLV faciunt. Quibus si unum adjecerimus, id est ipsum diem quo discretum per [Col. 0784B] membra corpus crementum sumere incipit, tot nimirum dies in aedificatione corporis Domini, quo in fabricatione templi annos invenimus.
(AUGUSTINUS.) Non in utero Virginis prius concepta est, et postmodum divinitas venit in carnem, sed mox ut venit Verbum in utero (Joan. I) , servato propriae naturae varietate, factum est caro, et perfectus homo, id est in veritate carnis et animae, natus est de carne illa, cui unitum est Verbum. Est quoque alia ratio: Dictum est nimirum alibi quia hoc quod assumitur ad prolem de parente nullam habet voluntatem: ideoque nullum peccatum. Itaque perspicuum est, quoniam in eo quod Filius Dei in suam personam assumpsit, de Virgine nulla potuit esse macula peccati. (AUGUSTINUS.) Incommutabilis [Col. 0784C] veritas per spiritum animam, et per animam corpus suscipiens, toto homine assumpto ab omnibus eum infirmitatibus liberavit. Quidquid enim hominis non in se assumpsit, nec liberavit. Sicut autem in sepulcro carnem suam moriendo non deseruit, sic in utero Virginis eam nascendo formavit. Sic ergo non discedente vita, mortuus est, sicut passus est, non pereunte vitae potentia. Quamvis ergo raro reliquerit animam, et expiraverit, deitas tamen neutrum reliquit, ex quo Verbum caro factum est. Quidam flagitant sibi reddi rationem quomodo Deus homini permistus sit, ut una persona Christi fieret, cum hoc semel fieri potuerit, quasi rationem ipsi reddant de re quae quotidie fit, quomodo misceatur [Col. 0784D] anima corpori, ut una persona fiat hominis. Nam sicut in unitate personae anima utitur corpore, ut homo sit ita in unitate personae; Deus utitur homine, ut Christus sit. In illa igitur persona, mistura est animae et corporis, et in hac persona mistura est Dei et hominis, si tamen recedat auditor a consuetudine corporum, quia solent duo liquores ita misceri, ut neuter servet integritatem suam, quamquam et ipsis corporibus aeris lux incorporea misceatur. Ergo persona hominis mistura est animae et corporis. Cum enim Verbum Dei permistum est animae haerenti corpus, simul et animam suscipit et corpus. Illud quotidie fit ad procreandos homines: hoc semel factum est ad liberandos homines. Verumtamen duarum rerum incorporearum commistio facilius [Col. 0785A] credi debuit quam unius in corpore. Nam si anima in sui natura non fallitur, incorpoream se comprehendit. Multo magis est incorporeum Verbum Dei, ac per hoc Verbi Dei et animae credibilior debuit esse permistio quam animae et corporis.
Quia hodie Redemptor natus in mundum modo salutis aeternae remedium attulit, nativitatis suae tempus multis miraculorum declaravit insignibus. Ex universis autem primum Dominicae nativitatis signum erat, quod eo tempore quo Christus natus est, solus Caesar Augustus nimis pacificus toto mundo praefuit (Luc. II) : quod antea inauditum fuit tot populos et nationes unum posse pati dominum. Ex hoc autem Caesaris Augusti principatu vere designabatur illum [Col. 0785B] venturum in carne, qui solus regit et gubernat omnia, qui unus praeest omnibus: quae sunt in coelo et in terra. Secundum signum erat, quod tunc tanta pax erat in terra, quanta ad illud tempus a saeculo non est audita, ita ut nemo in toto mundo auderet bellum movere, sed omnes homines viverent sub una et tranquilla pace et quiete. Completa illa veraciter Isaiae prophetia: «Et conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces (Isa. II) .» Verum significavit illa pax, illum in carne natum, qui humanum genus reconciliavit, qui angelos et homines unica pace conjunxit, qui omnibus veram pacem servantibus potestatem filios Dei fieri donavit, dicens: «Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) .» Unde et angeli Dei hac nocte Christi nativitatem [Col. 0785C] annuntiantes cantaverunt: «Gloria in excelsis Deo (Luc. II) .» Tertium signum erat, quod ipso Caesari concedente, unusquisque, sive nobilis sive ignobilis, liber aut servus, si fuerit in captivitate, ad propria jussus est redire, et unicuique haereditas, propria reddebatur, et singuli se census Caesari reddituros profitebantur, et ille census trium denariorum habuit pensionem, quae drachma appellabatur. His rebus quid aliud significabatur, nisi quod quandiu in mundo sumus peregrinamur a Deo, usque dum per nativitatis Dominicae gratiam ad paradisi gaudia reducimur, atque ab antiquo hoste liberati divinae servituti subjicimur? Census vero, quem Caesari reddere profitebatur, significat fidem sanctae Trinitatis, [Col. 0785D] quam rex noster requirit ab omnibus: qui nominis esse videntur Christiani. Quartum signum erat, quo Caesar Augustus omnes servos, qui fugitivi erant, ad dominos proprios fecit redire, et ex eis qui hoc edictum neglexerant, et suos spreverunt dominos, una die XXX fere millia fecit interire.
In hoc ergo decreto significatum est unumquemque hominem, postpositis concupiscentiis saeculi, ad suum coelestem Dominum reverti. Ille vero qui hoc neglexerit: cum diabolo et angelis ejus aeternae damnationi subjacebit. Quintum signum erat stella novi signi et insoliti fulgoris, qui eadem nocte, eademque hora qua Christus natus est, in Oriente visa est a Magis (Matth. II) . Ex cujus insolito fulgore ipsi cognoscentes natum esse Regem [Col. 0786A] regum, ejusdem ductu stellae Hierosolymam venerunt. Dehinc duce eadem Bethlehem, XIII die venerunt, ibique Deum mysticis muneribus adoraverunt. Haec stella significabat illustrationis divinae gratiam, qua Dominus in carne natus illuminabat eos qui sedebant in tenebris et in umbra mortis. Sextum vero signum erat circulus magnus aureo rutilans splendore, qui fulsit circa solem, tota die illa qua Christus natus est, significans illa: Nasci verum solem justitiae, qui sua gratia illustraret omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) . De quo Psalmista ait: «Exortum est in tenebris lumen rectis corde, misericors et miserator et justus Dominus (Psal. CXI) .» Septimum signum erat que tota die nativitatis Dominicae, rivus olei in urbe [Col. 0786B] Roma Tiberi effusione emanavit. Oleum significat misericordiam; et in hoc demonstrabatur, quod in illa die natus est qui sola sui misericordia venit quaerere et salvum facere quod perierat. Juxta quod Paulus ait ad Timotheum discipulum suum: «Apparuit benignitas et humanitas Salvatoris nostri, non ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos facit (Tit. III) .» Istis et aliis innumerabilibus signis voluit Deus suam nativitatem declarare, ut de mundi concupiscentia nos reducat ad coelestem patriam. Juxta quod Paulus dicit: «Renovamini spiritu mentis vestrae in justitia et sanctitate (Ephes. 4) .»
Hodie Virgo genuit «Christum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam (I Cor. I) .» Judaei [Col. 0786C] ex impossibilitate naturae opponunt et Virginem non posse parere, nec attendentes quod in lege eorum scriptum reperitur: «Ecce Virgo concipiet et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel, quod interpretatur nobiscum Deus (Isa. VII) .» Hoc testimonio Isaiae, beata Maria partu fecundanda esse perhibetur. Praecepit namque Dominus Moysi de singulis tribubus virgas afferri. Allatae sunt virgae duodecim, inter quas erat virga Aaron sacerdotis posita in tabernaculum testimonii. Altera autem die inventa virga Aaron floruisse, et frondes produxisse, nucesque peperisse. Qui virgam hanc, radice privatam, succo siccatam, frondescere jussit, et ipse veram virginem praeclare gravidam fecit. De [Col. 0786D] hac virga item Isaias ait: «Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Isa. XI) .» Jesse pater David regis, de cujus semine virga, beata virgo, scilicet Maria processit, et flore vitae Christum protulit. Ex David gratia et miserationis Deus, homo factus, ut idem Isaias ait: «Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum (Isa. VII) .» Vere populum suum salvum faciet a peccatis eorum, quia quicunque Christo fideliter credit, cohaeres ejus in regno Patris sui erit, «qui eruit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regno Filii charitatis suae (Colos. I) .» Similiter voluit Dominus nativitatem suam declarare testimonio dicentis Jeremiae: «Hic est Deus noster, et non aestimabitur alius absque eo, qui invenit omnem viam sapientiae. [Col. 0787A] Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruch. III) .» Judaei rursum dicunt nondum venisse Christum; sed adhuc venturum, non attendentes Danielem qui dixit: «Cum venerit Sanctus sanctorum cessabit unctio (Dan. IX) .» Judaei igitur si contendunt Christum adhuc venturum, demonstrent quem habeant de suae stirpis regem proprium. Si hunc ut Patrem nequeunt monstrare, credant Christum qui est Sanctus sanctorum venisse. Attendant autem quod ante tempora Danielis Jacob patriarcha dixit, corporeis quidem oculis privatus, prophetiae autem spiritu plenus: «Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est; et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX) .» Demonstrabitur [Col. 0787B] etiam Dominicus adventus in facto Gedeonis Israelitae. Cum enim filii Israel multa mala in conspectu Domini facerent, ideoque in Madian et Amalec traditi, durissime opprimerentur, clamaverunt ad Deum, postulantes ab eo auxilium. Commotus autem Dominus clamore eorum, apparuit Gedeon et dixit quia per eum vellet filios Israel liberare de oppressione Madian et Amalec. Dixitque Gedeon ad Dominum: «Da mihi signum hoc: Ponam vellus lanae in aream, et si solum vellus erit rore perfusum et terra in circuitu sicca, scio quia per manum meam liberabis Israel (Judic. VI) .» Quod cum Deus ad votum Gedeonis impleret, rogavit iterum ut, vellere foris posito, vellus siccum maneret. Quod cum Deus similiter adimpleret, hoc [Col. 0787C] signo animatus Gedeon, conserto cum Madianitis praelio, copiosam multitudinem eum pauco milite delevit, et sic liberati sunt filii Israel ab oppressione durissima quam passi sunt a crudelissimis Madian et Amalec. Madian vero et Amalec, qui filios Israel dure afflixerunt, significant antiquum hostem qui humanum genus ante adventum Domini servitutis jugo oppressit, qui illatis concupiscentiis afflixit. Gedeon vero Christum significat, qui mundum ab antiqui hostis subtraxit imperio. Quod vero Dominicus adventus in vellere demonstratur, declarat Psalmista dicens: «Descendet sicut pluvia in vellus (Psal. LXXI) .» Dominus sicut pluvia in vellus descendet, sicca adhuc circumjacens terra, cum Dominus [Col. 0787D] adhuc soli populo Israel innotuit, cum de stirpe Judaeorum sibi et matrem de qua nasceretur, et discipulos quos ad praedicandum mitteret elegit. Adventus Dominicus velleri sicco, et terrae rigatae circumpositae comparatur, cum Christi fides toto mundo innotuit, et solum gens Judaeorum ut nunc, videtur arida, et incredula permansit.
Hunc quidem, quia Deus ea quae de suo adventu per patriarchas et prophetas rebus et verbis promisit, jam homo implevit, pertractemus solliciti. Si Deus venit in hunc mundum, ut nos faceret cives angelorum, ne nos ipsi causa simus nostrae perditionis, si nos in peccandi concupiscentiis persistendo, a Deo salvatore nostro elongaverimus, exuamus veterem hominem, et induamus novum hominem, [Col. 0788A] qui salutis nostrae causa natus est in mundum. Videamus quantam dignitatem nobis nativitas Domini concesserit. Prius enim quam Redemptor noster per carnem nasceretur, alienos a suo consortio nos damnabant angeli, quia peccando nos coelestem patriam perdidisse sciebant. Postquam vero Redemptor terram nostrae carnis assumpsit, nostram fragilitatem illa angelica celsitudo non despexit, et quos prius habebant despectos, jam venerantur ut socios. Hinc ipsi angeli, hac nocte de Christi nativitate et de nostra redemptione gloriantes, cantaverunt: «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) ,» Hinc est quod Lot (Gen. XIX) , et Josue (Judic. V) angelos adoraverunt, et tamen adorare non prohibentur. [Col. 0788B] Joannes vero angelum adorare voluit, et tamen angelus hunc ne se adorare debeat compescit dicens: «Vide ne feceris: conservus enim tuus sum; et fratrum tuorum (Apoc. XIX) » (GREGORIUS). Postquam vero angeli humanitatem in Deo conspiciunt, se adorare ab homine pertimescunt, nec habere dedignantur hominem consocium, qui super se adorant hominem Deum. Obtineamus ergo moribus dignitatem nostram, nulla nos luxuria inquinet, nulla nos turpis cogitatio accuset, non malitia mentem mordeat, non invidia consumat, non elatio inflet, non ambitio dilaniet. Qui enim Dei cohaeredes et cives angelorum esse debemus mundam et angelicam vitam ducamus. Quod ipse praestare dignetur qui Deus homo factus est causa nostrae salutis, Jesus [Col. 0788C] Christus, Dominus noster, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum.
«Apparuit benignitas et humanitas Salvatoris nostri Dei, non ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit (Tit. III) .» Acquisiverat sibi, fratres charissimi, genus humanum astutia diabolicae fraudis, subdiderat eos suae conditioni per peccata primi parentis. Dominus vero justus judex, qui nec adversario suo aliquid injustum vult irrogare, sed omnia sive per [Col. 0788D] misericordiam sive per justitiam facere, sic voluit genus humanum per gratiam redimere, ut nec injustitiam videretur inferre diabolo. Cum ergo Satanas contra hominem astute egisset per fallaciam, voluit Dominus contra Satan propter hominem prudenter agere per sapientiam. Tali igitur Dominus egit consilio de humana reparatione, necessarium erat ut contra diabolum pugnaturus talis mitteretur, qui nec succumberet, sed rationabiliter ageret, et cum sapientia omnia tractaret. Adam purus homo erat, et ideo ex humana fragilitate tentationibus diaboli succubuit, et propterea purus homo ad redemptionem nostram mittendus non erat, qui vel per se cum tentaretur, peccare potuisset. Quale autem peccatum Adam commisit? Tale utique peccatum, [Col. 0789A] quod majus mundo erat. Sex enim criminalia flagitia in uno crimine admisit, quibus sex aetates suae posterioritatis morti involvit. Primum namque superbia fuit, cum Deo aequalis esse voluit, et ideo factus est omnium infimus qui fuit omnibus praelatus. Secundum inobedientia exstitit, cum mandatum praeterivit, et ideo facta sunt etiam ei omnia inobedientia quae prius erant subjecta. Tertium avaritia erat, cum plus quam concessum erat concupierat, et ideo omnia juste concessa amiserat. Quartum erat sacrilegium, cum vetitum in sacro loco quasi per furtum subripuit, et ideo de sacrario excludi meruit. Quintum spiritalis fornicatio fuit. Anima enim illius erat Deo conjuncta. Sed cum spreto Deo diabolum admisit, quasi cum [Col. 0789B] extraneo adulterium commisit, et ideo veri sponsi amicitiam amisit. Sexto homicidium perpetravit, quo se et omne genus humanum in mortem praecipitavit. Unde et interiori homine mox est mortuus, et jacuit in sepulcro corporis sepultus. Quamobrem duplici culpa est obstrictus: una qua Deum contempsit et opus obedientiae deseruit; alia qua foveam mortis incidit, et se adjunctum opus impotem fecit. Quali autem modo oportuit eum reverti? Honorem quem Deo abstulit reddere debuit, et pro peccato satisfacere quod fecit. Valde enim justum est, ut, qui alii sua abstulerit, et ablata restituat, et pro injuria illata satisfaciat. Quid abstulit homo Deo? Totum quod proposuit in sua cura de ejus genere facere. Qualiter ablatum honorem reddere debuit? [Col. 0789C] Diabolum ita vincere ut ipse victus est ab eo, et seipsum omnesque praedestinatos ad vitam tales restituere quales futuri erant, si permansissent. Qualiter autem debuit satisfacere? Quia peccatum majus mundo commisit, aliquid majus mundo Deo solvere debuit. Sed cum horum neutrum facere posset nulla ratione, ideo permansit in morte. Et cur penitus non periit, quia statutum Dei immutari non potuit. Proposuit enim ex genere Adae electorum numerum implere. Quid ergo? Quia debitum honorem non solvit, Deus ab eo invito accepit, cum eum poenis subegit. Ad quem finem tandem pervenire debuit? Quoniam transfuga servus cum furto Domini sui ad saevissimum profugerat tyrannum, [Col. 0789D] filius regis missus est de palatio in carcerem post exsulem servum, qui tyrannum contereret, et fugitivum servum cum rebus in gratiam regis reduceret.
Quare homo non potuit redire solus post lapsum? Quia sicut non per se, sed per alium impulsus cecidit, ita dignum erat, cum per se non posset et vellet, per alium adjutus resurgeret. Cur non misit angelum ut eum redimeret? Si angelus hominem redemisset, tunc illius etiam servus esset. Homo autem sic restitui debuit ut aequalis angelis esset. Et aliud oberat. Angelus in sui natura invalidus erat hominem redimere. Si autem homo fieret minus posset. Angelus etiam mittendus non erat in hac militia, quia peccare potuisset, qui prius peccavit [Col. 0790A] in superbia. Quare non creavit alium hominem de terra, et misit eum pro perdito? Si novum hominem Deus creasset et misisset, tunc ad genus Adae redemptio non pertineret. De suo enim genere esse debuit qui pro homine satisfaceret. Cur non misit patriarcham vel prophetam? Patriarchae et prophetae in peccatis concepti et nati erant, et ideo genus humanum redimere non poterant. Igitur quia angelus redimere non debuit, et homo satisfacere non potuit, Dei filius per quem omnia, ut et redemptio per eum fieret assumpsit plenum hominem, et in duabus naturis factus est una persona. Et in illa natura qua Deus erat, vicit diabolum, ut ipse vicerat hominem, et omnibus praedestinatis coelum aperuit et angelis coaequavit: quod solus [Col. 0790B] Deus facere potuit. In ea autem natura qua homo erat pro injuria majus mundo solvit, cum mortem indebitam subiit, quod solus homo facere debuit. Quare ergo non est missus Pater, nec Spiritus sanctus; sed solus Filius est incarnatus. Si Pater vel Spiritus sanctus incarnaretur, duo filii in Trinitate computarentur: unus filius Virginis qui esset incarnatus, alter Filius Dei. Et alia causa erat. Filius est Dei similitudo, angelus autem et homo assumpserant sibi similitudinem Dei. Debuit ergo ille incarnari cui specialiter injuria facta fuerat, ut istum misericorditer servaret, illum etiam juste damnaret. Quare ergo Filius solus est incarnatus quia contra astutiam diaboli, agendum erat per sapientiam ejus. Sapientia autem et providentia Patris [Col. 0790C] est Filius per quem omnia facta sunt et provisa. Quia igitur providentia est, egit prudenter et rationabiliter, et quia sapientia est, egit sapienter; et quia Deus exstitit, peccare non potuit, missus est ergo Filius. Qui cum esset providentia, rationabiliter egit, cum esset sapientia, sapienter omnia tractavit; cum esset Deus peccare non potuit: sed rationi congruum erat, ut sicut homo superatus captus erat, sic et homo, superando naturam, hominem liberaret. Non ergo purus Deus missus est, sed et Deus et homo. Homo qui pugnaret: Deus qui pugnantem sustentaret. Est et alia ratio. Magna discordia erat inter Deum et hominem per veterem hominem, facta est concordia per novum mediatorem. [Col. 0790D] Sed cum mediator esset, dignum erat, ut cum utroque affinitatem haberet. Itaque cum hominem Deo reconciliaturus erat, qui erat inter utrumque, Deus et homo debuit esse. «Apparuit igitur benignitas et humanitas Salvatoris nostri Dei,» etc. Id est Deus et homo: non tamen ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit. (Tit. III.) Bene ait: Apparuit, hoc est de Virgine nasci voluit. Cur autem de Maria et non ab alia? Quia haec prima in mundo virginitatem vovit. Quomodo potuit nasci sine peccato de massa peccatrice? Ab initio Deus quosdam qui se familiarius colerent, de aliis segregavit, de quibus virgo quasi de linea ducta pullulavit. Quae velut olim virga arida sine humore florem, ita sine concupiscentia [Col. 0791A] mundo edidit Salvatorem. Qualiter genuit? Sine sorde et sine dolore. Clausa enim janua; thalamum uteri introivit, et humanam naturam sibi conjunxit; clausa porta, ut sponsus de thalamo processit. Cur novem menses clausus fuit in utero? ut homines qui erant clausi in miseriis hujus mundi seu inferni, reduceret ad consortium novem ordinum angelorum. Qua hora est natus? Media nocte, ut dicitur: «Dum nox medium iter haberet, omnipotens sermo tuus a regalibus sedibus venit (Sap. XVIII.) » Cur in nocte? Primo quia occultus venit, deinde ut eos qui in nocte erroris erant, ad lucem veritatis perduceret. Ideo apparuit benignitas et humanitas Salvatoris nostri Dei.
Benignitas et humanitas nostri Salvatoris apparuit quoque per septem specialia miracula, id est per stellam nimis praefulgidam (Matth. II) , per circulum aureum vel purpureum, qui circa solem claruit, per fontem olei qui de terra erupit. Per maximam pacem quae tunc fuit. Per censum ad quem descriptus est universus orbis. Et per hoc quod multi censum Dominicum reddere recusaverunt, sunt una die occisi, et per hoc quod brutum animal loquebatur: Quid itaque designant ista? Stella sanctos significavit. Stella ergo praeclara illuxit, quia Sanctus sanctorum venit. Circulus circa solem praefulsit, quia sol justitiae Ecclesiam auro suae divinitatis illustrare, et purpura suae [Col. 0791C] passionis coronare venit. Fons olei de terra fluxit, quia fons misericordiae de virgine manavit. Oleum enim est misericordia. Pax ingens exstitit, quia pax vere in terris apparuit. Mundus ad censum est descriptus, quia ad supernum regnum genus humanum est chrismate consignatum. Qui Dominicum censum reddere recusarunt occisi sunt, quia qui dixerunt: «Nolumus regnare hunc super nos (Luc. XIX) ,» disperierunt. Pecus loquebatur, quia populus gentium ad laudem Dei convertebatur. Apparuit et haec nativitas nostri Salvatoris, sive revelata est per angelos pastoribus. Audivimus enim in Evangelio, quod pastores erant in regione eadem vigilantes et custodientes vigilias noctis supra gregem suum. «Et ecce angelus Domini stetit juxta illos; et claritas [Col. 0791D] Dei circumfulsit illos, et timuerunt timore magno. Et dixit illis angelus. Nolite timere, ecce enim evangelizo vobis gaudium magnum quod erit omni populo, quia natus est nobis Salvator, qui est Christus Dominus, in civitate David, id est in Bethleem. Et hoc vobis signum: Invenietis infantem pannis involutum, et positum in praesepio. Et subito facta est cum angelo multitudo militiae coelestis exercitus laudantium et dicentium: «Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) .» Hoc audientes pastores venerunt usque Bethlehem, et invenerunt sicut fuerat dictum ad illos per angelum. Merito angelus haec annuntiavit, quia rex angelorum natus erat, ut cum magna [Col. 0792A] luce apparuisset angelus, quia solem justitiae lumen exortum in tenebris declaravit.
Nuntiatum pastoribus est, quia natus est qui ait: «Ego sum pastor bonus (Joan. X) .» Per stellam apparuit regibus, quia natus est rex et stella. Rex inde dictus est, ut ibi: «Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum (Psal. II) .» Stella quoque quia orietur stella ex Jacob. Merito itaque apparuit pastoribus et regibus, quia ipse erat rex et sacerdos, et natus de regali et sacerdotali semine. De regali semine quia de David. De sacerdotali quoque probatur natum esse, quia Maria erat cognata Elizabeth de qua legitur: «Et erat Zachariae uxor de filiabus Aaron, et nomen ejus Elizabeth (Luc I) .» Satis commendabilis [Col. 0792B] est nuntius, quia et angelus et cum magna luce. Sed audite quid attulit: «Ecce evangelizo vobis gaudium magnum,» etc.
Vere gaudium magnum. Captivi eramus, in carcere jacebamus, et in infirmitate natus est Salvator, natus est medicus. Ecce gaudium magnum. Multo magis erat gaudendum hominibus, cum et angeli gauderent et dicerent: «Gloria in excelsis Deo,» etc. Gloria erat apud angelos in excelsis: De restauratione diminuti ordinis. Laudant Deum de reparatione hominum ad restaurationem angelorum. Et hominibus est pax. Pacem nuntiavit hominibus qui cum Deo et angelis prius discordiam habuimus, sed per mediatorem reconciliati sumus. Et quia peccando extranei eramus a Deo, extraneos [Col. 0792C] nos a suo deputabant angeli consortio. A Deo vilipendebant angeli homines, quod se ab eis adorari permittebant. Hinc est quod angelos Lot et Abraham adorant (Gen. XIX) , nec ipsi prohibentur ante Christi adventum. Sed nato Domino cum Joannes vellet adorare angelos in apocalypsi, id est angelus ne se debeat adorare compescuit dicens: «Vide ne feceris: conservus enim tuus sum et fratrum tuorum (Apoc. XIX) .» Prius naturam humanam despiciunt angeli, ut inferiorem, sed postquam eam super se assumptam conspiciunt, prostratam sibi videre pertimescunt, nec dedignantes hominem socium, qui super se adorant hominem Deum. Pax nuntiatur hominibus, sed non omnibus hominibus, sed tantum hominibus bonae voluntatis. Ac si diceret: Illi [Col. 0792D] se Deo reconciliabunt, qui habent bonam voluntatem reconciliandi. Ille vero habet voluntatem reconciliandi qui se subdit Creatori, nec facit aliquid contrarium ejus voluntati. Notandum est quare dixerit bonae voluntatis, et non actionis, quia sufficit bona voluntas, etiam si desit operationis facultas. Itaque bona voluntas valet aliquid sine operatione, bona operatio nunquam sine bona voluntate. Maluit ergo dicere bonae voluntatis, quod commune est in omnibus salvatis. Ostendimus, fratres charissimi, vobis quomodo apparuit benignitas, et humanitas, etc., sed non est silendus ordo ejus gloriosae nativitatis. Praedictus erat ejus adventus multis ante temporibus, a prophetis praesignatus erat in [Col. 0793A] multis figuris. Ait enim Isaias: «Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Isa. XI) .» Hic etiam primus ostensus est in tempore Aaron in figura. Dominus enim praecepit Moysi de singulis tribubus virgas afferri. Allatae sunt duodecim virgae: inter quas etiam una allata est, quae Aaron fuerat sacerdotis. Positae sunt ergo a sancto Moyse in tabernaculum testimonii. Virga autem Aaron post alteram diem invenitur produxisse flores et frondes et peperisse nuces (Num. XVII) . Ecce quomodo conveniunt propheta et figura. Jesse fuit pater David, radix Jesse est familia Judaeorum, virga est Maria; flos filius ipsius, super quem descendit Spiritus sanctus in specie columbae. Similiter virga Aaron quae sine semine protulit nuces, significat [Col. 0793B] Mariam, quae sine semine genuit Christum: in nuce, quae significat Dominicum corpus, tria sunt: cortex, testa, nucleus. Cortex amarus significat carnem, quae habuit passionis amaritudinem. Testa significat ossa; nucleus interior, animam candidam virtutibus. Cum his et similibus esset Domini nativitas pronuntiata et demonstrata, voluit Dominus promissa implere. Missus est itaque Gabriel ad Mariam virginem in Nazareth, annuntiavit descensum Domini in uterum ejus. Dignum erat ut Gabriel, qui fortitudo Dei dicitur, annuntiaret nasciturum Deum, qui forti manu pugnaturus contra mundi principem erat. Et valde conveniens erat, ut Christus, qui flore supradicto praesignatus erat, in Nazareth conciperetur, quae flos et virgultum interpretatur, egregium [Col. 0793C] praecursorem habuit. Egregius imperator Joannem Baptistam, qui ab utero matris Deum recognovit, qui per eumdem angelum Gabrielem nuntiatus est et contra usum naturae de sterili, Elisabeth videlicet cognata Mariae natus est. In sexto [Col. 0794A] mense a conceptione Joannis, conceptus est Christus. Quo concepto abiit Maria in montana cum festinatione, et intravit in domum Zachariae, et salutavit Elisabeth. Et audita salutatione exsultavit infans in utero Elisabeth (Luc. I) . Coepit Joannes esse propheta antequam nasceretur; recognovit servus Dominum, prophetavit conceptus conceptum, et per gratiam pueri repleta est mater spiritu prophetiae, et ait: «Unde hoc mihi, ut veniat mater Domini mei ad me? Et mansit ibi Maria tribus mensibus, et reversa est in domum suam (ibid.) .» Post haec contigit ire Joseph Bethlehem cum uxore sua praegnante. Cumque impleti essent dies ut pareret, divertit in stabulum, et peperit sine dolore, et pannis eum involvit, et divina potentia operante [Col. 0794B] natus est de virgine (Luc. II) Maria Christus, non aperta virginis porta, quia virgo ante partum, et virgo in partu, et virgo post partum. De hac virginis porta dixit Dominus ad Ezechielem: «Porta haec quam vides clausa erit et non aperietur, et vir non transiet per eam, quoniam Dominus Deus Israel ingressus est per eam, et semper erit clausa (Ezech. XLIV) .» Magnum meritum, magnum donum, magna gratia: ancilla peperit Deum, creatura Creatorem, filia parentem, filia divinitatis, mater humanitatis. Duas nativitates Domini accipimus, unam divinam, alteram humanam: illam sine matre, istam sine patre. Hodie, fratres charissimi, celebramus temporalem nativitatem propter nos acceptam, gaudeamus propter reparationem nostram. Hodie suscepit [Col. 0794C] mundus infirmus sanitatem, hodie captivus libertatem, hodie recuperavit exsul haereditatem. Suscipiamus hodie Regem venientem, praeparemus habitacula pectorum contra talem imperatorem, ut dignetur nos recipere in coelesti Hierusalem.
[Col. 0793C] «Ibant pater Jesu et mater admirantes super his quae dicebantur de illo, et benedixit illis Simeon (Luc. II) .»
(BEDA.) Joseph, quia nutritius erat, et Mariae famam observabat secundum opinionem vulgi, Pater Salvatoris appellatur.
[Col. 0793D] «Et dixit ad Mariam matrem ejus: Ecce positus est hic in ruinam et in resurrectionem multorum in Israel et in signum cui contradicetur.»
In ruinam multorum positus est Dominus, quia ipse est lapis offensionis, et petra scandali, id est ruinae his qui offendunt verbo, nec credunt. De quibus ipse dicit: «Si non venissem et locutus eis non fuissem, peccatum non haberent (Joan. XV) .» In resurrectionem autem positus est, quia credentes in eum resurrexerunt a peccatis per eum. In suis praedicatoribus quoque positus est in ruinam et resurrectionem, ut ait Apostolus: «Christi bonus odor sumus Deo in his qui salvi fiunt, et in his qui pereunt (II Cor. II) .» Signum cui contradicetur fidem [Col. 0794C] Dominicae crucis accipe, de qua Judaei ad Paulum dixerunt: De hac secta notum est nobis, quod ubique ei contradicetur. «Et tuam ipsius animam pertransibit gladius,» id est dolor Dominicae passionis, quia non potuit Filium videre crucifigi sine affectu materni doloris, etsi sperabat resurrecturum. [Col. 0794D] Usque ad finem saeculi animam Ecclesiae gladius tribulationis pertransit, cum signo fidei ab improbis contradicitur, cum multos ruere videt. Aliter. (ORIGENES.) Positus est Dominus in ruinam vitiorum, et in resurrectionem virtutum, nec fit resurrectio nisi ruina praecedat. Omnia quae de Christo narrantur, quod natus de virgine, quod resurrexit, quod januis clausis intravit, omnia, inquam, signum sunt cui contradicitur ab infidelibus. (AMBROSIUS.) «Tuam ipsius animam pertransibit gladius,» qui est verbum Dei, revelans tibi mysteria; «ut revelentur ex multis cordibus cogitationes.» (BEDA.) Ante erat incertum, quia Judaeorum Christum reciperent, qui respuerent; sed audita nativitate revelabantur [Col. 0795A] cogitationes, cum Herodes et sui turbabantur. Postea vero doctrina ejus et virtute diffamata, alii eum quasi magistrum veritatis habuerunt. Alii ab eo quasi a seductore recesserunt.
«Et erat Anna prophetissa filia Phanuel de tribu Aser. Haec processerat in diebus multis, et vixerat cum viro suo annis VII a virginitate sua. Et haec vidua erat usque ad annos LXXXIIII, quae non discedebat de templo, jejuniis et obsecrationibus serviens Deo die ac nocte.» Juxta historiam Anna et devotae conversationis et venerandae aetatis digna describitur, quae Domino testimonium perhibebat. Mystice autem significat Ecclesiam, quae in praesenti quasi sponsi Domini sui morte viduata est. Septies XII, LXXXIIII faciunt. Et VII pertinent ad cursum saeculi, [Col. 0795B] qui diebus septem volvitur; XII vero pertinent ad perfectionem apostolicae doctrinae. Quisquis ergo totum vitae suae tempus apostolicis mancipat institutis, quasi LXXXIIII annis coelestis templi limina servare, et Domini postulare adventum laudatur, dum a Domino peregrinatur. Septem anni quibus anna cum viro suo vixit, significant perfectionem illius temporis quo a Domino in carne conversante docetur Ecclesia. Qui anni postea per XII multiplicantur, propter apostolicam doctrinam, deinde regentem Ecclesiam.
«Et haec ipsa hora superveniens confitebatur Domino, et loquebatur de illo omnibus qui exspectabant resurrectionem Israel.»
Ipsa hora qua Simeon accepit puerum superveniens [Col. 0795C] Anna confitebatur, id est laudabat Dominum, et omnibus fidelibus qui jugo Herodis alienigenae gravati liberationem exspectabant, promittebat per adventum Christi in proximo redemptionem fieri. Non solum angeli, sed et omnis aetas et sexus testimonium nato reddidit puero, et sicut ab omnium saeculorum fidelibus praesagiebatur, ita veniens omnium sanctorum laude praedicatur. (BEDA.) Quod Simeon et Anna provecti Jesum excipiunt et laudant, significat fidelem Synagogam, quae post longam exspectationem promissionum non ficta fide eum receperunt qui praenuntiabatur.
«Et ut perfecerunt omnia secundum legem Domini, reversi sunt in Galilaeam in civitatem suam Nazareth.» [Col. 0795D] Praetermisit hoc loco Lucas, quae a Mattheo satis exposita noverat, Dominum videlicet, post haec ne ab Herode necandus inveniretur, Aegyptum a parentibus esse delatum. Defunctoque Herode, sic demum Galilaeam reversum, Nazareth civitatem suam inhabitare coepisse. Solent enim evangelistae singuli sic omittere quaedam, quae vel ab aliis commerata viderint vel ab aliis commemoranda in spiritu praeviderint, ut continuata suae narrationis serie, quasi nulla praetermisisse videantur. Quia tamen alterius evangelistae considerata Scriptura, quo loco transulta fuerint, diligens lector inveniat.
«Puer autem crescebat et confortabatur plenus sapientia, et gratia Dei erat in illo.» Crescere corpore et corfortari, aetate humana intellige. Sapientia [Col. 0796A] est ipsa divinitas, qua plenus erat, gratia vero est conjunctio divinitatis in unam personam. Gratia autem, quia eidem mediatori Dei et hominum, homini Jesu Christo magna gratia donatum est, ut ex quo homo fieri coepisset, perfectus et Deus esset. Hoc hominum natura non recipit, ut ante duodecim annos sapientia impleatur. Quomodo omnia illo mirabilia fuerunt, ita pueritia mirabilis fuit, ut Dei sapientia impleretur.
«Dum medium silentium tenerent omnia, etc. (Sap. XVIII) .» Tria sunt silentia: Primum est ignorantia languoris; secundum, desperatio curatoris; tertium silentium est adoptio sanitatis. Primum silentium fuit, quando homo non agnovit morbum [Col. 0796B] suum, et idcirco silebat, nec quaerebatur remedium. Sed postquam lex subintravit, et ostendit languidis vulnera sua, statim ruptum est silentium, et coeperunt mox aegri salutem quaerere. Sed quia per opera legis ubi salus non est sanari volebant, quod quaerebant non poterant invenire. Tandem ergo considerans homo, per legem neminem justificari posse, quasi post diuturnos clamores fatigatus, etiam secundum silentium. Locutum est pacem, dedit desperans, loqui rursum cessavit, et subsecutum est gratiam, proposuit misericordiam, promisit veniam, et coeperunt aegri currere ad medicum, et quasi magnis clamoribus, sic pura fide cordis et vera confessione oris flagitari remedium. Hoc itaque et nunc in vita hac praesenti agitur, ut cum homo per Dei [Col. 0796C] gratiam sanitatem receperit, et ad illam felicitatem venturae immortalitatis perductus fuerit, non erit amplius quid petat; et tunc sequitur tertium silentium, quod nunquam finem habebit. Inter primum et medium silentium multa verba sonuerunt, inter medium et ultimum silentium sonat unum verbum. Multa fuerunt multiplicia legis mandata, quae per Moysen data est. Unum verbum est, una Dei gratia quae per Jesum Christum facta est, vel potius Jesus Christus est. Moyses famulus Dei multa verba, multos sermones edidit; Deus Pater unum Verbum, unum sermonem misit. Sed sermones Moysis omnipotentes non fuerunt, quia quod dicebant facere non potuerunt: ideo tandem quandoque in promissione [Col. 0796D] deficiendo siluerunt. Et tunc omnipotens Sermo venit, qui non solum dixit, sed quaecunque dixit, imo quaecunque voluit, fecit. Iste Sermo, istud Verbum adhuc loquitur, quandiu in fidelibus suis promissiones operatur. Sed cum promissa impleverit, tunc quasi cessavit. Cum autem promissa fuerint impleta, quia amplius quod petatur, nihil deerit, tunc felix et sempiternum silentium erit. «Dum ergo medium silentium tenerent omnia.» Bene omnia: Hoc non solum illi qui in petitione desperabant, sed et illa quae in promissione: «Et nox in suo cursu iter haberet.» Nox in sacra Scriptura aliquando pro diabolo, aliquando pro umbris ejus, in peccatoribus et iniquis, aliquando pro peccatis, aliquando pro praesenti vita accipitur. Per noctem [Col. 0797A] ergo in hoc loco, mortalis hujus vitae fluctus signatur, sicut per diem alibi claritas vitae perpetuae. Praesens ergo vita mors est, vita vero futura dies. Nox ista habeat vesperam, dies illa habeat auroram. Vespera hujus noctis etiam fuit ex quo Adam peccavit, donec accepta sententia mortis, a paradiso pulsus est in tenebras hujus mundi. Exiit aurora sequentis diei, id est a resurrectione Christi usque ad finem saeculi. Gutta ista nox est. Sed quis est cursus hujus vitae? Igitur vita mortalis deorsum est in inferis, sicut vita immortalis sursum. Item. Iter sursum est in coelis. Item medium est stadium vitae praesentis: quod nascendo intramus, vivendo percurrimus, moriendo eximus. Quoniam ergo nox in suo cursu medium iter haberet, ideo quando mors [Col. 0797B] universos quos in stadio vitae praesentis reperit, secum ad inferos traxit, et nemo mortalium ad vitam immortalem ascendere potuit. Unde per noctem accipere possumus peccatum. Quae videlicet nox ab originali peccato coepit, et per actualia cucurrit. Quando igitur post originalem praevaricationem primae praevaricationis naturalis legis, ac deinde scriptae legis praevaricatione succedente, peccatum ad summum incrementum venerat, quasi nox in suo medium cursu iter habebat. Sed ista nox vera luce apparente, mox deorsum vergere coepit, et non quasi quadam alterna immutatione paulatim decrescens elongat, quousque lux crescendo ad plenam diem perveniat. Vide ergo ordinatissimum divinae dispensationis consilium. Quando omnis recuperandae salutis [Col. 0797C] spes perierat, et mors omnia secum deorsum rapiebat, tunc omnipotens sermo ad liberandum mittitur, ut amplius divinae gratiae munus commendetur. Venit, inquit. Quis? Sermo Altissimi, Verbum Dei, unicus Patris, rex filius regis. Unde, vel quo? De concessu Patris, ad celebrandum mysterium passionis, de aequalitate majestatis ad patibulum crucis, de sede regali ad officinam peccati, de lumine coeli usque ad tenebras inferni. Sed nunquid ideo regnum perdidit, imo eos qui servi erant peccati liberans usque ad conregnandum sibi sublimavit, et ideo fortassis a regalibus sedibus venit, quia in domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV) , et regnabunt cum illo in aeternum, cum [Col. 0797D] acceperint regnum quod paratum est ab origine mundi.
Dei itaque Filius cum esset unigenitus Patris Filius volens sibi fratres adjungere, descendit ad humanum genus, et assumpsit hominem, ut faceret sibi fratres, nullum despiciens in fraterno loco suscipere quem cognovit obedientem iri praeceptorum suorum. Multi autem quaerunt de carne illa quam assumpsit, qualiter a peccato munda fuerunt, qualiter sine peccato poenam peccati portaverit. Et de eo quod qualiter a peccato munda fuerunt vel mundata, quorumdam aestimationem tacere non debemus, ne forte si non exponatur non videatur, et si non videatur [Col. 0798A] quod est, credatur quod non est. Quidam putant carnem illam quae assumpta est a Verbo, ita ab initio et in primo parente, quando tota massa naturae humanae per peccatum corrupta est, a contagione et a corruptione peccati immunem fuisse custoditam, et ab ipso primo parente usque ad susceptionem sui a Verbo, liberam ab omni peccato et mundam deductam, ut nunquam sub peccato fuerit, et ideo a peccato non liberatam, sed liberam. Aiunt enim quia illa pars naturae humanae sub peccato esse non debuit, per quam ipsa natura humana ubi obnoxia peccato fuerat, a peccato liberanda erat. Ad probandam quoque eamdem aestimationem adducunt illud quod Apostolus, cum novum sacerdotium veteri praeferendum assereret, Melchisedech, [Col. 0798B] qui typum ipsius Christi ac novi sacerdotii gerebat, ab Abraham decimas accepisse ostendit, in qua decimatione etiam Levi, a quo veteris sacerdotii ministros descendisse dubium non est decimatum comprobavit, ac per hoc vetus sacerdotium quod in Levi decimas dedit inferius, novum autem quod in Melchisedech qui forma Christi est, decimas accepit, superius et dignius aestimandum (Hebr. VII) . Ubi tamen Christus qui tunc secundum carnem similiter ut Levi in lumbis Abrahae fuit, decimatum non dicimus, ne simili ratione novum sacerdotium quod in Christo est, ibidem decimas dedisse convincamur. Quomodo autem Levi qui secundum carnem in lumbis Patris tunc fuit decimatus est, et Christus, qui secundum carnem ibidem fuit, decimatus [Col. 0798C] non est, nullam causam aliam inveniri posse putant, nisi quia caro Levi cum culpa ibi fuit, caro Christi non fuit, atque ideo quod peccato obnoxium erat, expiatione eguisse; quod autem mundum atque a peccato liberum erat, non eguisse. Tali ergo se ratione probare putant, quod caro illa, quae a verbo assumpta est, nunquam obnoxia peccato fuerit, sed ab initio sive in eo a quo descendit sive in his per quos descendit, munda servata sit a peccato, ut aliquando esse possit hostia pro peccato. Sed catholicae veritatis diffinitio Filium Dei qui pro peccatoribus et de peccatoribus natus est de carne obnoxia peccato carnem assumpsisse asserit liberam a peccato, et ideo liberam quia liberatam. Ideo liberam [Col. 0798D] non quia sub illo unquam fuit, sed quia sub illo esse aliquando cessavit. Quando assumpta est, mundata est. Per eamdem quippe gratiam natura humana mundata est ut verbo Dei libera a peccato uniretur. Per quem Christianus a peccato liberatur, ut eidem naturae Christianus in Christo capite societur. Appareat itaque nobis, sicut dicit beatus Augustinus, gratia in nostro capite, unde secundum uniuscujusque mensuram se per cuncta membra ejus diffudit. Ea gratia fit ab initio fidei suae homo quicunque Christianus, qua gratia homo ille ab initio suo factus est Christus. De ipso spiritu et hic renatus de quo est ille natus eodem spiritu fit in nobis remissio peccatorum, quo spiritu factum est ut nullum haberet ille peccatum. Sic ergo factum est per gratiam, [Col. 0799A] ut caro illa a peccato, sub quo ab origine sua erat, mundaretur, et mundata in illo qui liber ab omni peccato, in ea futurus erat, a peccato libera assumeretur, ut nec gratia corruptioni naturae praejudicium faceret, nec corruptio naturae gratiam impediret. Quomodo ergo, inquiunt, Christus in lumbis Abrahae decimatus non fuit, si caro ejus peccato obnoxia fuit? Sed sciendum est, quia licet caro Christi sicut caro Levi adhuc in lumbis Abrahae sub peccato fuit, tamen ipsum peccatum ejus non fuit, sub quo ejus caro fuit. Hoc enim solum ejus ibi fuit, quod inde futurum ejus fuit. Quapropter Levi illic et naturam et culpam habuit, quia inde per propagationem originis, et naturam et culpam trahere [Col. 0800A] debuit. Quia ergo Christus in lumbis Abrahae suam naturam habuit, propterea quod ipsam solam tamen accepturus fuit, procul dubio oblatione non eguit, quae pro eo quod ejus solum ibi erat, necessaria non fuit; oblatio enim non natura, sed pro culpa offertur, quia si pro culpa non esset, natura oblatione opus non haberet. Sic itaque Levi in lumbis Abrahae decimatus est, quia et naturam et culpam ibi habuit, qui et naturam et culpam inde accepturus fuit. Christus vero decimatus non est. Propterea quod inde solam naturam accepturus erat, illam etiam tunc ibi culpam non habuit, cui ipsa quae ejus futura erat sine culpa natura, in sua origine culpae obnoxia fuit.
[Col. 0799B] «Postquam consummati sunt dies octo ut circumcideretur puer, vocatum est nomen ejus Jesus. Quod vocatum est ab angelo priusquam in utero conciperetur (Luc. II) .» Ritus circumcisionis ab Abraham sumpsit exordium, quando et nominis amplificationem accepit. Ad cujus imitationem nomen imponebatur pueris in die circumcisionis eorum. Sic etiam factum est ipsi Jesu. Bene autem octava die circumciditur ut et ejus resurrectio octava die celebranda, et nostra figuraretur octava aetate futura. Sex etenim sunt aetates, in quibus pro Domino laboratur; septima est animarum usque ad tempus resurrectionis. Octava est resurrectio, quando gloria perfectae circumcisionis coruscabit, et totus homo visioni Conditoris inhaerebit (BEDA). Nunc autem [Col. 0799C] qui videns mulierem ad concupiscendam eam, incircumcisum visum habens. Incircumcisi sunt auribus quibus Veritas dixit: «Qui est ex Deo, verba Dei audit. Propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis (Joan. VIII) .» Incircumcisi sunt lingua et manibus: «quorum os locutum est vanitatem, et dextera eorum dextera iniquitatis (Psal. CXLIII) .» Incircumcisi sunt gustu, quos propheta redarguit dicens: «Vae qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem (Isa. V) .» Incircumcisi sunt olfactu et tactu qui variis odoribus delibuti sequuntur amplexus meretricis, cinnamomo cubile suum aspergentis. Incircumcisi sunt gressibus, de quibus Psalmista commemorat: «Contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis [Col. 0799D] non cognoverunt (Psal. XIII) .» Porro qui in similitudine carnis peccati venerat remedium, quo caro peccati mundabatur non respuit, sed circumcisus est factus sub lege, ut eam justam probaret, et eos qui sub lege erant redimeret. Nota quod idem auxilium circumcisionis in lege circumcisio contra peccati originalis vulnus praestitit, quod nunc baptismus tempore gratiae confert, non quod introitus in regnum nondum patebat circumcisis, ut modo baptizatis. At vero hoc non solum baptismus facit, sed et passionis adjunctio. Quae si circumcisioni addita esset, et similiter ibi fieret.
[Col. 0800B] Quaeritur autem quare baptismus successerit circumcisioni. Ut enim beatus Gregorius ait quarto libro in Job: Quod apud nos valet aqua baptismi, hoc egit apud veteres vel pro parvulis sola fides vel pro majoribus virtus sacrificiorum, vel pro his qui ex Abrahae stirpe prodierunt mysterium circumcisionis.
Solutio. Decebat novum regem novam legem instituere, inimicitias inter Judaeos et gentiles solvere, ut duo populi in unum jungerentur, et fieret unus populus. Quare necesse fuit inimicitiarum causas, videlicet ritus Judaeorum quo gentiles abhorrebant evacuare, et alia sacramenta quae utrisque communia forent substituere. Propter hoc quoque baptismus circumcisionis loco subiit, quia circumcisio [Col. 0800C] erat imperfectum sacramentum, utpote maribus solis attinens. Baptismus vero perfectum est sacramentum, quia utrique sexui sine dolore commodatur. In aqua vero ideo uniformiter consecratur baptisma, quia de Christi latere manavit aqua, et quia nullus liquor adeo valet ad abluendum sicut aqua, et apud omnes facile acquiritur, ne se aliquis propter inopiam excusaret.
Nota quia multipliciter accipitur: Baptismorum namque unum tantum est aqua, ut Joannis, quod remissionem peccatorum non dedit. Aliud in igne vel spiritu, quo baptizati sunt apostoli in die Pentecostes. Unde illud: «Vos autem baptizabimini Spiritu sancto (Matth. III) .» Tertium in aqua et spiritu, quo baptizaverunt apostoli (Act. I) . Quartum in sanguinis [Col. 0800D] effusione. Tria visibilia, id est sacerdos, baptizandus, aqua, sunt in baptismate; et tria invisibilia, id est fides, anima, Spiritus sanctus. Verum Dominus, ut ait Ambrosius in primo libro De Sacramentis, ideo prior descendit in baptismum quam Spiritus sanctus cum modo econverso fiat, quia Dominus non inde debebat mundari. Nobis autem virtus et praesentia Trinitatis quae in baptismate Christi manifestata est, invisibiliter operatur in baptismatis visibili sacramento. Sacramentum vero est visibile signum invisibilis gratiae, veluti cum quis baptizatur, ipsa exterior corporis ablutio quam videmus; [Col. 0801A] signum est interioris ablutionis animae, quae consistit in remissione peccatorum. Aqua etiam purgans exterius a sordibus corporalibus signum est fidei mundantis interius a peccatis. Sacerdos quoque lavans in aqua designat Spiritum in fide remittentem peccata. Videndum tamen est de hoc sacramento, sicut de aliis, quia nihil refert a quocunque detur ministro. Minister enim ministrat, Christus baptizat. Unde illud: «Hic est qui baptizat (Matth. III) .» Quapropter sive a clericis sive a laicis, seu etiam a mulieribus necessitate imminente detur, non tamen reiteratur. Hoc sacramentum sicut et sacramentum altaris, alii ad vitam, alii ad mortem accipiunt. Qui enim recte accedunt, et rem et sacramentum accipiunt; qui ficte, sacramentum tantum. [Col. 0801B] Unde si postmodum resipuerint non rebaptizabuntur. Forma autem baptismi sunt ista verba: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, vel sua aequipollentia. Dominus enim generaliter instruens baptismum, praecepit dicens: «Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .» A morte Christi et sanguinis effusione habet baptismus virtutem et efficaciam sicut alia sacramenta sive ante legem, sive in lege. Per hunc enim Christus quae facta sunt dimittit, adjuvat ne amplius fiant, perducit ut omnino fieri non possint, facit ut lex impleatur, ut natura liberetur, ne peccatum dominetur. Haec de circumcisione et baptismo sufficiant. Quod autem circumcisio in membro virili fiebat causa, ne aliud membrum [Col. 0801C] aut debile fieret, aut turpe quod publice videretur, et ut Christus per castitatem significaretur venturus. Ipso quoque in carne praeputii fiebat circumcisio, quia in parte illa magis dominatur concupiscentia, per quam originale peccatum propagatur. Ubi ergo via peccati est, ibi apte significabatur peccati remedium, et significabatur per circumcisionem carnis circumcisio mentis, qua mundabatur anima a vitiis. Tres itaque constat esse circumcisiones: Una est sacramentum, duae vero sunt res illius sacramenti, videlicet circumcisio a peccato, quae quotidie est in anima, et circumcisio a peccato et ab omni poena peccati, quae in resurrectione erit in anima et corpore. Petrinis autem cultris circumcidit Josue [Col. 0801D] intraturos terram repromissionis, quia petra erat Christus (I Cor. X) qui tollit peccata mundi (Joan. I) .
Natalis Dominici diem hodie celebramus octavum, in quo puer Jesus a parentibus carnis suae carnalis circumcisionis accepit sacramentum (Luc. II) . Non enim sicut ipse ait, legem venerat solvere, sed adimplere (Matth. III) . Legem quidem implevit, quia de faece carnalium observationum spirituale elinquit intellectum, et quadam arcana praecepta mortalia, quae Judaeis propter infirmitatem suam remissa fuerat. Item in Evangelio superaddit praeceptis eorum, et ipsas observationes carnales usque ad tempus correctionis observavit. Inde est quod puer a parentibus octava die est circumcisus. XL die ab eis cum [Col. 0802A] legalibus hostiis in templo est praesentatus. Juvenis etiam ad diem festum dedicationis et ad caeteros dies festos Hierosolymis, sicut in Evangelio legimus, frequenter occurrit et in nullo sacramenta legalia refutavit, donec in sancto die Coenae immolato, veteri Pascha, vetus sacerdotium innovavit et mutavit, quando seipsam convivam ad convivium discipulis exhibuit. Translato ergo sacerdotio sicut apostolus ait, necesse erat ut fieret et legis translatio, et hoc erat tempus correctionis, quando removendae erant carnales umbrae sub quibus natus, et usque ad puerilem aetatem educatus est Christus. Unde dicit Apostolus: «Postquam venit plenitudo temporis misit Deus Filium suum, natum ex muliere, factum sub lege, etc. (Gal. IV) .» Si enim a lege alter aliquis [Col. 0802B] observatione extraneus scientibus legem sacramenta exponeret, quis ei auditum praeberet. Recto igitur ordine magisterii, qui prius voluit auditor esse quam doctor, prius eam servare quam ejus sacramenta reserare, ut per vitam et doctrinam suam ipse esse cognosceretur cui testimonium dabant lex et prophetae.
Hunc igitur quia quasdam causas reddimus, quare sub lege natus est Dominus; de circumcisionis sacramento quam in manibus habemus, quod Dominus dederit tractemus. Octava etenim circumcisio uni concinuit sacramento. Octava in Scripturis pro aeternitate accipi consuevit. Sicut enim septenarii numeri circuitu rerum temporalium volubilitas, ita per octavam qui septenario succedit [Col. 0802C] congrue designatur aeternitas. Octavae autem ideo celebrantur, quia primis diebus concurrunt sicut primus Dominicus dies ad alterum qui eodem ritu celebratur. Et quoniam sequentia opera bona ad prima recurrunt, aliquo modo octavas exercemus. Tanta miseria fuit in hominibus ante Christi adventum, ut nemo ad eamdem innocentiam perveniret quam habuit primus homo antequam peccaret. Nam et circumcisio quae octava die celebratur, in recordatione primae innocentiae agebatur, id est ut mens circumcisa esset ab omni contagione carnali, quam jussit ipsa umbra futurorum verorum. Christus per baptismum restituit in genere humano eamdem innocentiam, ideoque octava die, id est Dominica ex [Col. 0802D] baptismo resurrectio colitur, hoc est inter istos qui primi innocentiam hominis imitantur et illos qui in Veteri Testamento erant. Quod quamvis illi justi essent, tamen detinebantur infra claustra inferni ante Christi adventum, isti penetrant regna coelorum. Et quoniam ad meliorem statum vult nos perducere Redemptor noster, quam haberet primus Adam, adhuc exspectatur octava dies quae erit in resurrectione corporum. Primus Adam ita erat innocens ut posset peccare, si vellet, et nos ita accipimus innocentiam per baptismum, ut possimus peccare et possimus non velle, sed post receptionem corporum nemo poterit, nemo volet peccare.
Igitur quia ad hoc institutae sunt octavae, ut redeant ad primum, oportet considerare quid in octavis [Col. 0803A] Domini redeat ad primum diem nativitatis. Primo die nativitatis exivit de utero Virginis, et inventus est in praesepio involutus pannis. Nunquid octava die iterum exivit de utero Virginis, et inventus est involutus pannis in praesepio et celebrata sunt ea que de angelorum affatu leguntur prima die acta? Possumus tamen invenire in quo octava dies congruat primae. Duas causas intelligimus in Christi nativitate: primam, scilicet Christum venisse ad homines; secundam homines venisse ad Christum. De qua re dicit Augustinus in libro primo De doctrina Christiana. Non enim ad cum, qui ubique praesens est locis movemur, sed bono studio, bonisque moribus. Quod non possemus nisi ipsa sapientia tantae etiam infirmitati congruere [Col. 0803B] dignaretur, ut vivendi exemplum nobis praeberet. Sed non aliter quam in homine. Nam et nos homines sumus. Sed quia nos cum ad illam venimus sapienter facimus, ipsa, cum ad nos venit ab hominibus superbis quasi stulte fecisse, putata est. Et quoniam nos ad illam venimus convalescimus, ipsa cum ad nos venit quasi infirma existimata est. Cum ergo ipsa sit patria, viam quoque se fecit ad patriam. Et cum sano et puro interiori oculo ubique sit praesens, eorum qui oculum illum infirmum immundumque habent, oculis apparere dignata est. Quia enim in sapientia Dei, non poterat mundus, et per suam sapientiam cognoscere Deum; placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I) . Non igitur per locorum [Col. 0803C] spatia veniendo, sed in carne mortali mortalibus apparendo venisse ad nos dicitur. Illuc ergo venit ubi erat, quia in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est (Joan. I) .
Christi adventum ad homines colimus in die Nativitatis. Hominum autem adventum ad Christum colimus in octavis ejus. Sicut enim septenario dierum spatio temporalem nativitatem Christi repraesentavimus, qua venit inter homines exsilii hujus mala perferre, et languenti mundo sua bona conferre, ita praesenti octava eam Christi nativitatem, in figura celebramus, quae cum assumpto homine [Col. 0803D] transivit de hoc mundo ad Patrem, quia et transformata est ejus caro de corruptione ad incorruptionem, de mortalitate ad immortalitatem. In carne illius jam absorpta est mortis victoria, quia sicut in eam completam certa fide jam credimus, ita in carne nostra futuram certa spe non dubitamus.
Ita enim dicit Apostolus: «Si complantati sumus [Col. 0804A] similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus (Rom. VI) .» Quae autem illa sit similitudo mortis audiamus ab ipso: «Complantati enim sumus ei per baptismum in mortem, ut quomodo Christus resurrexit a mortuis, per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus (ibid.) .» Haec mortis similitudo peccati est ablutio perfecta; novitas vero vitae observatio justitiae. Haec ipsa est prima resurrectio animae, de qua dicit Joannes: «Beati qui habent partem in resurrectione prima (Apoc. XX) .» In his secunda mors, id est aeterna non habet potestatem. Haec eadem vera est circumcisio, per quam non cutem carnis petrinis cultris exspoliamus, sed veterem hominem, id est veteris hominis similitudinem Christo conformati, cum suis [Col. 0804B] actibus deponimus. De qua alibi dicit Apostolus: «Non enim circumcisio est quae sit in manifesto, id est in carne, sed circumcisio cordis quae non fit littera, sed spiritu (Ephes. II) .» Illa ergo exterior hujus interioris figura est, sicut de Abraham jam per fidem justificato dicit ipse Apostolus, quia signum circumcisionis accepit signaculum justitiae (Rom. IV) . Bene autem convenit octavae nostrae; quod circumcisio carnis in ea parte fit corporis, per quam humana mortalitas propagatur. Vera enim circumcisio in nostra octava, id est in generali resurrectione complebitur, cum corruptibile hoc incorruptibili, et mortale hoc imortalitate vestietur. Sicut autem in ea parte carnis visa est impleri carnaliter, ut significaretur implenda spiritualiter, licet ut [Col. 0804C] non exhibeatur corporaliter, quatenus, secundum Apostolum, «non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato, sed arma justitiae Deo (Rom. VI) .» Circumcidamus ergo aures ab illicito auditu, oculos ab illicito visu, nares ab illicito olfactu, os ab illicito gusto, cor ab illicita cogitatione, linguam ab illicita locutione, manus ab illicito tactu, pedes ab illicito incessu, ne, secundum prophetam, mors intret ad animas nostras per fenestras (Jer. IX) . Unde primus martyr: Judaeis sensus corporis ab illicitis non observantibus dicit. «Incircumcisi cordibus et auribus, vos semper Spiritui sancto restitistis (Act. V) .» Quoties ergo festivitatem istam annuis solemnitatibus frequentamus, secundum fidem gestorum, [Col. 0804D] quae de ea leguntur honoremus, et eam ad morum aedificationem referentes, fidem firmam, charitatem non fictam, spem certam tam diu tenea mus, donec, evacuato quod ex parte est, perfectionem nobis promissam comprehendere mereamur. His enim inconcusse manentibus dissoluta hujus habitationis domo, domum non manufactam aeternam in coelo praeparatam habeamus, praestante Domino nostro.
[Col. 0803D] «Cum natus esset Jesus in Bethlehem Judae, in diebus Herodis regis, ecce Magi ab Oriente venerunt Hierosolymam, dicentes: Ubi est qui natus est rex [Col. 0804D] Judaeorum?» (Matth. II.) (BEDA). Tempus quoque Herodis Dominico attestatur adventu. Praedictum namque fuerat, quia «non deficiet princeps ex Juda, [Col. 0805A] neque dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est (Gen. XLIX) .» Ex quo patres de Egypto exierunt suae gentis ducibus usque ad Samuelem prophetam regebantur, deinde regibus usque ad transmigrationem Babylonis. Post reditum vero de Babylone per pontifices rerum summa gerebatur usque ad Hircanum regem simul et pontificem, quo in tempore fraude ab Herode cujus patrem ipse Hircanus de ignobili advena, hoc est gentis Idumaeae, sublimaverat, Judaeae regnum ipsi Herodi jussu Caesaris Augusti traditur gubernandum. Verum quia Herodis mentio hic se intulit, qualiter ad Judaici regni apicem pervenerit constringam. Cum enim hi qui Mathatiae stirpe descenderant, per aliqua annorum spatia ducatum regni Judaeorum tenuissent, pervenit [Col. 0805B] tandem potestas ad quemdam virum ex stirpe eorum genitum, nomine Alexandrum. Qui cum post aliquod tempus obiisset, reliquit uxorem cum duobus parvulis, quorum unus Aristobolus, alter Hircanus vocabatur. Qui cum adulti essent, desiderio regnandi jurgia inter se habere coeperunt. Et erat tunc quidam vir, nomine Antipater, fortis viribus, facultate ditissimus, ex Herode quodam genitus, qui in templo Appollinis erat aedituus. Hunc sibi Hircanus in amicitiam et societatem contra fratrem vocavit. Cumque eum non solum armis, sed etiam facultatibus adjuvaret, ita etiam Romanorum ducum auxilium petere perdocuit, eo quod tunc Romani prae ceteris hominibus in ordinandis regni negotiis fide et sapientia et fortitudine praecellerent. Et quia longum est [Col. 0805C] ire per singula, cum Aristobolus a Romanis captus, sub custodia duceretur, ducatus Judaici regni ad Hircanum pervenit. Tunc memor beneficii ab Antipatro sibi collati, eum ut amicum et socium coluit, in tantum, ut procurationem alicujus partis Judaici regni ei subesse committeret. Habuit vero idem Antipater uxorem Lypidem nomine, ex Arabico genere natam, ex qua habuit duos filios, quorum unum Faselum, alterum Herodem nominavit. Cumque longo confectus senio vitam finisset, potestatem quam ab Hircano in Judaeis acceperat, Herodi filio suo reliquit. Qui cum callidus et cautus strenue ea quae ad se pertinebant agere coepisset, Hircani neptem filiam Aristoboli duxit in uxorem. (BEDA.) Cum vero post aliquod tempus Hircanus in praelio [Col. 0805D] quod contra Arabas suscepit, captus esset, etiam in exsilio detentus est. Tunc primum Herodes quasi vice illius potestatem ejus obtinuit. Sed cum post aliquod tempus Hircanus amputatis auribus Judeam reverteretur, simulavit se idem Herodes eum in pace suscipere. Sed postea cum eum fraude necasset, fraudulenter potestatem illius obtinuit. Et primum a Casso Romanorum duce, postea ab ipso imperatore potestate accepta, regnum Judaeorum sibi subjugavit. Hac igitur fraudulentia, primus ex alienigenis Herodes regnum Judaeorum sub sua custodia accepit. Quo regnante, Dominus noster Jesus Christus secundum prophetas praedictus natus est in Bethlehem Judae, anno XXXI Augusti Caesaris. In [Col. 0806A] Bethlehem Judae dicitur, quia est et alia Bethlehem in Galilaea. Magi ab Oriente venerunt, id est a partibus quae sunt versus Orientem. Erant enim de terra Persarum et Chaldaeorum, ubi est Saba fluvius. Unde Saba regio vocatur.
«Vidimus enim stellam ejus in Oriente, et venimus adorare eum.» Ad confusionem Judaeorum dictum est vidimus stellam ejus, ut nativitatem Christi a gentibus discerent. (AMBROSIUS.) Successores Balaam fuerunt magi, qui stellam noverunt vaticinio ejus. Ille stellam vidit in spiritu, isti viderunt oculis et crediderunt. Utique non adorassent, si parvulum tantummodo credidissent. (GREGORIUS.) Angelus apparuit pastoribus nato Domino, Magis stella, quia Judaeis tanquam ratione utentibus creatura [Col. 0806B] rationali praedicari debuit, et gentibus quasi ratione carentibus signa danda erant, et dignum fuit, ut jam loquente Domino apostoli gentibus praedicarent. Et necdum eo loquente elementa praedicarent. Magi appellati sunt reges orientales, vel quia de stirpe Balaam fuerunt, qui multum scivit de incantationibus, vel quia fefellerunt Herodem per aliam viam regressi in patriam. Magi etiam dicuntur qui vel per stellas, vel per aves, seu per quaelibet alia signa putant aliqua cognoscere. «Audiens autem Herodes rex turbatus est et omnis Hierosolyma cum eo.» (GREGORIUS.) Rege coeli nato rex terrae turbatus est, quia terrena altitudo confunditur, cum coelestis celsitudo aperitur. Turbatur Hierosolyma favens Herodi, quem timebat juxta illud [Col. 0806C] Salomonis: «Rex injustus omnes ministros habet impios (Prov. XXIX) .»
«Et congregans omnes principes sacerdotum et scribas populi sciscitabatur ab eis ubi Christus nasceretur. At illi dixerunt ei: In Bethlehem Judae. Sic enim scriptum est per prophetam: Et tu Bethlehem terra Juda nequaquam minima es in principibus Juda. Ex te enim exiet dux qui regat populum meum Israel.» Bethlehem vicus quidem minimus est, sed nequaquam minima es in principibus Juda, id est in excellentia dignitatis principum Juda. In ea enim nascetur Salvator. Hoc testimonium Micheae prophetae est, sed evangelista more suo sententiam prophetae sumens verba mutat.
«Tunc Herodes clam vocatis Magis, diligenter [Col. 0806D] didicit ab eis tempus stellae quae apparuit eis. Et mittens illos in Bethlehem dixit: Ite, et interrogate diligenter de puero, et cum inveneritis, renuntiate mihi, ut et ego veniens adorem eum.» GREGORIUS.) Cognito loco et tempore personam pueri non vult ignorare. Herodes significat hypocritas aliud dicentes et aliud cogitantes, qui dum ficte Deum quaerunt, nunquam invenire merentur.
«Qui cum audissent regem abierunt. Et ecce stella, quam viderant in Oriente, antecedebat eos, usque dum veniens staret supra ubi erat puer.» Magis appropinquantibus Hierosolimam disparuit stella, quia quicunque propinquat ad hypocritas et haereticos, Dei lucem amittit. Sed postquam recedit ab eis divinam [Col. 0807A] lucem recuperat, ut Christum credat de Virgine natum. Stella Dominum discernens non tenuit sidereas vias, sed domi vicina stetit supra, subaudis locum ubi erat puer. Haec stella, ut ait Fulgentius, nunquam antea apparuit quam Magis praevia putaretur, sed tunc creata est, et peracto officio mox esse desiit.
«Videntes autem stellam Magi gavisi sunt gaudio magno valde. Et intrantes domum invenerunt puerum cum Maria matre ejus, et procidentes adoraverunt eum.» Et intrantes domum, id est diversorium, quod Lucas commemorat, invenerunt puerum et matrem ejus. Joseph autem idcirco tacetur, quia nullum de officiis ad nutritium pertinentibus commemoratur. Vel fortassis non aderat, ne male [Col. 0807B] suspicionis occasio esset. Et procidentes tam mente quam corpore humiliter adorant in carne Verbum.
«Et apertis thesauris suis obtulerunt ei munera, aurum, thus et myrrham.» In auro regem, in thure Deum, in myrrha mortalem intellige. Aurum namque ad tributum, thus ad sacrificium, myrrha ad sepulturam pertinet mortuorum, quia solet myrrha condiri ne putrescant. (GREGORIUS.) Habes itaque in his non modicam sacrorum cognitionem, in homine mortis, in Deo resurrectionis, in rege judicii, in auro quoque sapientiam intellige, ut ait Salomon: «Thesaurus desiderabitur, requiescet in ore sapientis (Prov. XXI) .» In thure virtutem orationis, ut illud: «Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL) .» In myrrha intellige [Col. 0807C] nostrae carnis mortificationem. Unde illud: «Manus meae distillaverunt myrrham primam (Cant. V) .» Mystice, stellae ortus primum a Magis intellectus indicat mox gentes in Christum credituras. Stella enim per propheticum sermonem Christi ortum confitentem significat. Herodes vero diabolum, qui cognita sibi nativitate persequitur eum in membris suis. Ad quem Magi pergunt, dum ab idololatria gentes recedunt, et ad domum in qua Christus est, id est ad Catholicam Ecclesiam perveniunt. In quam per fidem intrantes invenerunt Christum cum Maria matre ejus. Christi mater intelligitur fidelium societas, in qua Christus per fidem habitat. Apertis thesauris, id est litterarum peritia, obtulerunt ei terna munera, scilicet physicam, logicam, ethicam, [Col. 0807D] vel historiam, allegoriam, tropologiam, vel sanctae Trinitatis fidem. Nomina autem trium Magorum Hebraice Appellius, Amerus, Damascus. Appellius interpretatur fidelis. Amerus humilis, Damascus misericors; Graeca autem lingua vocati sunt: Magalach, Galgalach, Saracin. Malgalach interpretatur nuntius, Galgalach devotus, Saracin gratia.
«Et responso accepto in somnis ne redirent ad Herodem, per aliam viam reversi sunt in regionem suam.» Pio affectu desiderantes quid divina juberet voluntas, accipiunt responsum non per angelum, sed a Domino divinitus edocentur, ne redeant ad Herodem. (HILARIUS). In quo admonemur omnem salutem et spem in Christo locare, et ab itinere [Col. 0808A] prioris vitae abstinere. (GREGORIUS). Per aliam viam ad regionem nostram regredimur obediendo, a qua discessimus inobediendo.
Theophania est apparitio divina. Ipsa est similitudo divina, in qua apparet et manifestatur Deus. Si quis omnem creaturam Theophaniam dixerit, non errabit. Theophania potentiae est creaturarum magnitudo. Theophania sapientiae creaturarum pulchritudo. Theophania bonitatis creaturarum utilitas. Omnis creatura aliquam similitudinem habet cum Domino. Prima similitudo creaturae ad Deum est quod est; secunda, quod una est; tertia, quod omne quod est, in hoc est, quod unum est. Sed ex [Col. 0808B] his quae sunt, et unum sunt, alia ex uno sunt, ut naturaliter simplicia; alia ex pluribus, ut composita. Illa autem quae sunt et unum sunt, et ex uno sunt, magis Deo similia sunt, praecipue, si unitatem suam quam ex pluribus non colligunt, ad plura non effundunt. Tales sunt naturae spiritales, quae magis ad similitudinem Dei accedunt, quia nec ex pluribus sunt, quia sunt natura simplicia; nec plura ex ipsis, quia non possunt esse materia. In his posuit Dominus duo ad naturam, duo ad formam: vitam et sensum ad naturam, cognitionem et dilectionem ad formam; ad vitam cognitionem, ad sensum dilectionem. Haec duo suprema, et Deo proxima sunt, et expressa imago: cognitio veritatis et amor virtutis. Praeterea videndum est de tribus indiciis quibus Christus hodie [Col. 0808C] apparere voluit. Cum Creator olim, fratres charissimi, formam servi pro servis accipiens, latenter in mundum venisset, voluit se tribus hodie indiciis hominibus demonstrare. Hodie enim in Bethlehem a Magis est adoratus (Matth. II) . Hodie a Joanne in Jordane baptizatus est (Luc. III) . Hodie in nuptiis mutatione aquae in vinum clarificatus est (Joan. II) .
Prima manifestatio facta est in primo anno nativitatis suae; secunda, in tricesimo; in tertia, in sequenti anno post tricesimum annum. Divina dispositione hae tres manifestationes eodem die diversis annis contigerunt. Sed modo de prima agamus. Voluit namque Dominus ostensione novae stellae tribus Magis in Chaldaea positis nativitatem suam [Col. 0808D] ostendere. Cumque periti astrorum et novam stellam apparere viderent, ejus peritia artis ortum novum regem intellexerunt (Matth. II) . Sed quia quidam propheta multis ante temporibus Balaam apud eos praedixerat: «Orietur stella ex Jacob, et exsurget vir de Israel (Num. XXIV) ,» cum mirabilem stellam nec ulli comparabilem conspicerent, illum, de quo Balaam pronuntiaverat, natum fuisse crediderunt. Veniunt autem divina inspiratione in Hierusalem, quae metropolis erat Judae. Divertunt ad Herodem, quaerunt de puero. Cumque diverteret ad Herodem, disparuit eis stella. Herodes autem vocans Scribas interrogavit ubi Messias, qui promissus erat in lege, nasciturus esset. Dicunt ei: In Bethlehem. [Col. 0809A] Herodes igitur, cum esset alienigena, et regnum Judaeae dono Romanorum injuste possideret, cogitavit quo puerum posset occidere, timens ne regnum amitteret. Non est igitur ausus ire cum Magis ad quaerendum puerum, ne parentes puerum occultarent, cum adventum regis audirent. Praecepit ergo Magis diligenter puerum inquirere, sibi renuntiare, et ait se velle eum adorare. Discedunt Magi, videtur iterum stella. Laetantur et ea praevia veniunt in Bethlehem. Stella vero non erat in coelo fixa, sed in aere pendebat. Ostendit ergo domum manifeste ubi erat puer. More autem Persarum offerunt munera, sacramento tam congrua, aurum scilicet, thus et myrrham. Auro regem, thure Deum et sacerdotem, myrrha mortalem significantes. Ecce [Col. 0809B] prima apparitio.
In trigesimo vero anno venit ad Joannem, qui baptizabat non in remissione peccatorum (Luc. III) , sed in praeparatione baptismatis Christi, ut homines mansueti non abhorrerent baptismum Christi. Cumque aquae prius abluerent corpora, voluit eas sanctificare, ut potestatem mundandi animas haberent. Jesus ergo immunis a peccato baptizari petit, ut aquam sanctificaret, et hominibus exemplum daret. Eo baptizato aperti sunt coeli, et vidit Spiriritum in speciem columbae descendentem super se, et vox Patris audita est: «Hic est Filius meus dilectus in quo mihi bene complacui (ibid.) .» Ecce secunda demonstratio. In sequenti vero anno invitatus [Col. 0809C] est ad nuptias; defecit vinum, jussit impleri sex hydrias aqua, et mutavit aquam in vinum. Et hoc fuit initium signorum. His tribus indiciis, fratres charissimi, manifestavit se Christus mundo, et in omnibus Deus apparuit. In primo, adoratur a Magis ut Deus. In secundo, voce Patris Filius Dei asseritur. In tertio, sicut per miraculum primum divina potentia declaratur, vocatur itaque hic dies Theophania, quae, ut supra dictum est, divina apparitio interpretatur. Audistis veritatem historiae, causam quoque a nobis didicistis hujus festivitatis. Videamus itaque nunc si quid mysterii praeterea in supradictis lateat.
Ideo, fratres, fulgens stella apparuit quia lumen [Col. 0809D] esse in tenebris exortum populo significavit, de quo dicitur: «Erat lux vera, etc.» (Joan. I.) Ideo apparuit gentibus quia gentes praenuntiabat lucem fidei recepturas, juxta Isaiam: «Populus qui ambulabat in tenebris vidit lucem magnam, etc.» (Isa. IX.) In Bethlehem voluit nasci, quia Bethlehem domus panis interpretatur. Ergo in ea natus est, et in Hierusalem, quae erat populosa, mortem subiit, quia non quaerebat gloriam mundi. Magister enim humilitatis de pauperibus parentibus, in humili loco, in vili praesepio nasci dignatus est, moriturus vero, elegit populosam urbem, ut in conspectu tot hominum, qui convenerant ad festivitatem, cum majori opprobrio pro nobis susciperet mortem. Dum divertunt ad Herodem, stellam admiserunt ducem, quia [Col. 0810A] Herodes diabolus. Ad quem qui divertit amisso vere lumine excaecatur, quem qui deserit, statim verum lumen recipit quod amiserat. Domus ubi puer erat significat Ecclesiam. Quicunque autem quaerunt Christum, in Ecclesia eum inveniunt: ibi eum adorant et colunt. Invento autem Christo, quid offerre debeamus in muneribus eorum didicimus. Myrrham videlicet. Myrrha competit mortuis quia amaritudine ejus vermes exstinguuntur. Homo autem accedens ad Ecclesiam, mortificare debet carnem cum vitiis et concupiscentiis, ne vermes peccatorum nascantur. Exstinctis vitiis necessaria est oratio quae per thus significatur, quae impetrat veniam. De quo dicitur: Dirigatur oratio, etc. (Psal. CXL) .» Inde sequuntur opera charitatis, quae per aurum designantur. Sicut [Col. 0810B] enim caeteris metallis praevalet, sic inter caeteras virtutes charitas praecellit. Ipsa est namque plenitudo legis. Haec tria igitur necessaria sunt: poenitentia quae per myrrham, oratio quae per thus, charitas quae per aurum significatur. In secunda autem manifestatione sunt ostensa sacramenta nostrae salutis. Voluit enim in se ostendere, dum baptizaretur, quid baptizatis conferretur. Quando aliquis in baptismo regeneratur, ibi tota Trinitas operatur. Unde tota Trinitas ostensa est. ubi Christus baptizatus est. Filius erat in Christo, Spiritus in columba, Pater in voce se revelavit. Spiritus in columba apparuit (Matth. III) , quia columba est avis magnae simplicitatis. Per hanc autem avem innocentiam [Col. 0810C] voluit significare quam confert regeneratis. Quod Pater dixit: «Hic est Filius,» etc., significat quod baptizati filii Dei sunt, et qui prius displicebant, incipiunt ei placere. Quod aperti sunt coeli significabat baptizatis coelum reserari quod prius erat pro peccato obseratum. Nuptiae vero, in quibus se tertio manifestavit, significant copulationem Christi et Ecclesiae. In quibus mutatur aqua in vinum (Joan. II) , dum vetus lex conversa est in Evangelium. Lex antiqua, aquae comparatur, quia subjectos sibi ad amorem Dei non inflammabat. Evangelium est vinum quod fideles in Dei amore per inspirationem Spiritus facit fervere.
Tantis et talibus sacramentis, haec dies, fratres charissimi, consecrata est, quodammodo major est [Col. 0810D] haec festivitas, quam Nativitatis solemnitas. Major est enim ut ait Augustinus, secunda quam prima nativitas. In hac enim habuit baptismus initium, qui est regeneratio animarum. In hac, aqua effecta est mater multorum populorum. Prima nativitas est carnalis, haec autem est spiritualis. Sicut ergo dignior est anima quam caro, sic nativitas animae dignior est quam carnis. In prima ingressus est in mundum, in secunda ingressus est in coelum. Quam opportune haec tria sub tali ordine uno die convenerunt! stella ducens ad Christum, baptismatis sacramentum, mutatio aquae in vinum. Et in hoc ordine apparet instructio nostrae vitae. Cum enim convertitur aliquis ad fidem, stella, id est lux fidei, ducit ad Christum; deinde postquam ad Christum instructus est [Col. 0811A] fide, accedit ad baptismatis sacramentum; postea potatur et reficitur per evangelicae doctrinae poculum. Qui ne deficiat in via siti, paratur quotidie potus praedicationis peregrinanti. Ergo haec solemnitas, tot mysteriis plena, summa devotione est celebranda. Cum hodie gaudetis de nativitate nostra, quae hodie initium sumit in baptismo, hodie quoque gaudeatis de conversione gentium, quarum primitiae hac in die accesserunt ad Christum, Magi videlicet quos cum muneribus ad se attraxerat. Quare hos tres Magos attraxerat? quia tres partes mundi, Asiam, Africam, Europam, fide et operatione ad se trahere voluit. Verum cum in eo fuerit plenitudo divinitatis corporaliter, et nihil posset ei gratiae accidere, cur est baptizatus? ut nobis [Col. 0811B] aquas ad baptisma sanctificaret. Quare in aqua baptizatur? quia aqua contraria est igni: ignis enim peccatum est. Sicut ira in animo, sic et concupiscentia in carne. Ut autem ignis exstinguatur in aqua baptizatur, sicque peccatum deletur, ne igne aeterni supplicii puniatur. Aliter, aqua sordes diluit, sitim exstinguit, imaginem reddit: ita gratia Spiritus sancti in baptismate sordes peccatorum abluit, sitim animae verbo Dei restinguit, imaginem Dei per culpam amissam restituit. Nunc igitur ad mensas nostras suscipiamus Christum hodierno baptizatum, qui et hodie suscepit gentes ad se venientes. In paupere vestitur, in paupere pascitur; pauper enim in mundo fuit, et pauperibus regnum tribuit, et pauperes diligit. Ipse enim ait: «Quod [Col. 0811C] uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV) .» Si eos recipitis in mundo, et ipsi vos recipient in coelo. Unde Dominus: «Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, etc. (Luc. XVI) .» Unde iterum: «Beati pauperes spiritu (Matth. V) .» Dominus autem noster Jesus Christus, qui pro nobis voluit in mundum descendere, det nobis incrementum virtutum, ad coelestia ascendere. Amen.
«Cum natus esset Jesus in Bethlehem Judae in diebus Herodis regis, etc. (Matth. II) .» Quid hic textus Evangelii significet, charissimi, breviter refero vestrae dilectioni. Quod tres Magi ad Dominum venerant, significat quod tres partes mundi, Asia, [Col. 0811D] Africa, Europa, fidei sanctae Trinitatis colla subdere debebant. Quod tertia decima die venerunt, denuntiat quod tres partes mundi Decalogum legis per eum receperunt. Ter quoque quatuor faciunt duodecim. Absque die natalis Domini, duodecim dies computantur, quia per duodecim apostolos quatuor plagae mundi ad fidem sanctae Trinitatis convertebantur. Rex impius qui de illorum adventu turbatur, est diabolus, qui fidelibus in via salutis insidiatur. Stella qui eos ad Christum ducit, est sacra Scriptura, quae nobis iter ad vitam ostendit. Domus in qua Christus invenitur, est Ecclesia vel superna patria, ubi Dominus videbitur in gloria sua. Munera quae Magi offerunt sunt bona opera, quae fideles Deo per fidem persolvunt. Aurum ei offertur, dum rex omnium et [Col. 0812A] pretium nostrae redemptionis creditur. Thus ei immolatur, dum Deus super omnia, et sacrificium Deo Patri pro nobis praedicatur. Myrrha ei sacrificatur, dum sua mortalitate putredo vitiorum nostrorum, exterminata affirmatur. Haec quoque tria munera nos Deo offerimus, si eum ubique regnantem, cuncta ut Deus gubernantem, pro nobis mortalem factum credimus. Magi in patriam redeunt per aliam semitam, quia nimirum necesse est ut nos, qui per superbiae venimus in hujus exsilii miseriam, pariter humilitatis revertamur ad paradisi patriam. Haec stella clarior sole fuit: unde et in die radians a sole obscurari non potuit, quia solem solo suo fulgore praetulit. Haec etiam in coelo, non cum aliis sideribus in aere prope terram cucurrit, quia conditorem astrorum [Col. 0812B] terris illuxisse innotuit.
Cur autem visa stella Magi putaverunt Dominum in Judaea inquirendum, paucis est vobis dicendum. In libris suis legerant scriptum per prophetam ipsorum Balaam, de Christo dictum: «Orietur stella ex Jacob, et exsurget homo potens de Israel (Num. XXIV) .» Cum Deus per Moysen populum suum de Aegypto duceret, et iter per terram Madian ad terram repromissionis haberent, advocavit rex Balac sacerdotem idolorum Balaam, ut eis malediceret, et eos a regno suo maledicto averteret. Qui ascendens asinam, ad regem tetendit. Sed ei angelus Domini cum igneo gladio in via obstitit, insuper asina locuta prophetam increpuit. Tandem cum angelo permittente ad regem pervenisset, et eum rex in cacumen [Col. 0812C] montis duxisset, intuitus castra filiorum Israelis, Christum de eis nasciturum intellexit, et haec de eo prophetans praedixit: «Orietur stella ex Jacob, et consurget homo de Israel, cujus fortitudo ut rhinocerotis, et omnem terram sibi subjugabit (ibid.) .» Qui postquam a rege pecuniam accepit, consilium contra eumdem populum dedit, videlicet ut puellae auro et gemmis ornatae, cum vino et idolo venienti populo occurrerent, et dum eas ad commistionem peterent, prius idolo immolare cogerent, et sic offenso Deo, per manus ipsius corruerent. Quod ita evenit; nam adolescentes vino inebriati in amore puellarum exarserunt, et libidine victi, idolo Beelphegor sacrificaverunt: unde XII [XXIV] millia perierunt. [Col. 0812D] Postea rex cum omni populo suo et impio consiliatore gladio transverberatur, et tota regio ferro et igne vastatur.
Haec, charissimi, in figura praecesserunt; sed nostra tempora designaverunt. Populus, qui de Aegypto ducitur per Moysen ad terram repromissionis, est Christianus populus, qui per Jesum de hoc mundo ducitur ad patriam aeternae claritatis. Rex qui eis in via obstitit est diabolus, qui multis modis nobis iter vitae obstruit. Sacerdos qui asina vehitur, est ordo malorum sacerdotum, qui irrationabili desideriorum suorum motu regitur; qui etiam ab asina increpatur, quia horum vita etiam a vulgo reprobatur. Propheta obmutescit et asina loquitur, quia clero tacente verbum Dei ab indoctis saepe profertur. Etenim [Col. 0813A] dicitur: «Canes muti non valentes latrare (Isa. LVI) .» Ob conscientiam pravae vitae a verbo Dei obmutescunt, et, ne redarguantur contra perverse viventes, latratus praedicationis non edunt; quibus cum ab angelo flammeo ense obsistitur, quia judicium aeterni ignis in omni Scriptura eis praedicatur. Balaam montem scandens, de futuris prophetat, et tamen pecunia corruptus populum Dei impugnat, quia et isti aliquando altitudinem scientiae attingunt, de futura vita populo plurima praedicant, et his tamen per reprobam vitam contradicunt. Etenim per prophetam dicitur: «Vidi in monte quasi aedificium civitatis, et ecce terra ascendit super fenestras (Ezech. XL) .» Civitas in monte aedificata est Ecclesia in Christo locata. Sacerdotes vero sunt fenestrae, per [Col. 0813B] quos lumen divinae notitiae debuit subjectis splendescere. Sed, heu! terra super fenestras crevit, et lumen intrare non sinit, quia cupiditas terrenarum rerum visum mentis sacerdotum excaecat; et ideo lumen divinae scientiae per eos minime in Ecclesiam radiat. Stella quae de Jacob orta fulsit, est Christus qui de genere Israel mundo illuxit. Cujus virtus ut unicornis fuit, qui omnia obstantia cornu supprimit. De quo unicornu dicit physiologus hanc naturam habere quod unicornis sit, et quod sit pusillum animal, et haedo similis, acerrimumque: atque illud singulare cornu in capite habeat, et nullus venator eum capere potest. Sed hoc argumento capiunt illum: ducunt puellam virginem in illum locum ubi moratur, et dimittunt eam ibi solam. Ille autem mox [Col. 0813C] ut viderit eam, salit in sinum virginis et complectitur eam, donec obdormit, sicque comprehenditur et perducitur ad palatium regis. Hunc per rhinocerotem Christus designatur, qui principatus et potestates mundi cornibus crucis perdomuit, et jamdudum cuncta regna suo imperio subdidit. Puellae ornatae cum quibus populus fornicatur, et ad idololatriam inclinatur, sunt pompae et illecebrae mundi, quibus populus irretitur, et diabolico cultui subjicitur. Balaam interit gladio, quia sacerdotalis ordo, dux caecus caecorum perit divino judicio. Demum rex cum populo exterminatur, et regio concrematur, quia ad ultimum diabolus cum omnibus membris suis damnabitur, et hic mundus quem pro patria dilexerant, a [Col. 0813D] flamma vorabitur.
Hodie etiam, dilectissimi, Christus a Joanne in Jordane post XXX annos baptizatur, et coelum ei reseratur, et Spiritus sanctus in columba specie super eum descendisse memoratur, et paterna vox dilectum filium protestatur (Matth. III) . Dominus, charissimi, [Col. 0814A] non sua, sed nostra crimina lavit, et nobis baptisma suo ingressu consecravit. Coelum ei patet, et Spiritus descendens super eum manet, quia qui in ejus nomine baptisma consequuntur, Spiritu sancto replebuntur, et si columbae simplicitatem imitantur, in coelo cum Christo exaltantur. Per bestias etiam informamur, ut veterem vitam deponentes, nova induamur. Fertur enim de serpentibus quod nomen acceperunt eo quod occultis accessibus serpunt. Physiologus dicit quatuor naturas habere serpentes. Primam naturam cum senuerint, caligant oculi ejus, et si voluerit novus fieri, abstinet se a cibo, et jejunat diebus quadraginta et noctibus donec pellis ejus in eo laxetur, et quaerit petram in fissura angustam, et inde se vehementer coarctat, atque contribulato corpore [Col. 0814B] deponit senectutem, et iterum novus fit. Secundam autem naturam cum venerit bibere aquam ad fontem, non secum affert suum venenum, sed in cubili suo deponit, et sic aquam bibit. Tertiam vero naturam, si viderit serpens hominem nudum, timet valde accedere ad eum; si autem vestitum vidit non facile fugit. Quartam quoque naturam serpentis, quando venerit homo et voluerit eum occidere, totum corpus tradit ad poenam, caput autem solum custodit. Per hunc itaque serpentem quilibet peccator designatur qui in multis flagitiis inveteratur. Hunc oportet, ut ad petram Christum quantocius veniat, angustam viam quae ducit ad vitam accipiat veteri tunica vitiorum exspolietur, nova veste virtutum circumdetur.
[Col. 0814C] Hodie etiam, dilectissimi, Dominus invitatus ad nuptias post annum baptismi sui, convivas exhilaravit, dum deficiente vino sex hydrias aquae in vinum commutavit (Joan. II) . De hoc vino nos quoque potat, dum haec nos spiritaliter intelligere donat. Istum diem etiam gentiles olim celebrem ducebant, ob trinum triumphum quem hodie Romani Augusto Caesari exhibebant, eo quod tria regna, scilicet Parthiam, Aegyptum et Mediam devincens, Romano imperio subjugaverat. Hunc nihilominus Ecclesia ob tres causas solemnem judicat, et regi omnium cum triumphali laude jubilat, quod videlicet tres partes mundi, hodie per tres Magos sceptro sui dominii subdidit, et crimina nostra in Jordane abluit, et [Col. 0814D] aquam legis hodie in vinum gratiae ad spiritales nuptias transtulit. Hujus imperio, charissimi, vos tota mente et corde subdite, debitum servitium omni tempore ei persolvite, ut post hujus miserae vitae inopiam, percipiatis ab illo divitias et gloriam quam oculus non vidit (I Cor. II) .
[Col. 0813D] «Cum factus esset Jesus annorum duodecim, ascendentibus illis in Hierosolymam secundum consuetudinem diei festi, consummatisque diebus, cum redirent, remansit puer Jesus in Hierusalem, et non cognoverunt parentes ejus (Luc. II) .» Ubi ad aetatem [Col. 0814D] duodennem venit, coepit aperire quid Patri coelesti deberet, quid terrenae matri. Aetas autem duodennis typus erat duodecim apostolorum, per quos divinitas et humanitas ejus erat per orbem nuntianda. Aetas duodennis typus erat duodecim graduum humilitatis [Col. 0815A] in ascendendo. Primus itaque gradus humilitatis est corde et corpore semper humilitatem ostendere, defixis in terram conspectibus; secundus, ut pauca et rationabilia verba loquatur, non in clamosa voce; tertius, si non facilis aut promptus fuerit in risu; quartus, taciturnitas usque ad interrogationes; quintus, tenere quod communis regula habet; sextus, credere et pronuntiare se omnibus viliorem; septimus, ad omnia indignum et inutilem se confiteri debere; octavus confessio peccatorum; nonus, pro obedientia in duris et asperis patientiam amplecti; decimus omni obedientia subdi omnibus; undecimus, propriam non amare voluntatem; duodecimus, timore Domini custodire se omni hora ab omni peccato. Duo primi horum graduum extra claustrum [Col. 0815B] monasterii ascendendi sunt, ut demum in tertio gradu subdatur majori qui ascendit. His duodecim gradibus in ascensione opponuntur alii duodecim superbiae in descensione. Primus itaque gradus superbiae in descendendo est curiositas, cum oculis caeterisque sensibus vagatur in ea quae ad se non atinent; secundus, levitas mentis, quae per verba indiscrete laeta vel tristia notantur; tertius, inepta laetitia, quae per facilitatem risus notatur; quartus, jactantia, quae in multiloquio diffunditur; quintus, singularitas privata, affectare cum gloria; sextus, arroganter credere se omnibus sanctiorem; septimus, praesumptio ad omnia se ingerere; octavus, defensio peccatorum; nonus, simulata confessio, quae per dura et aspera injuncta probatur; decimus, [Col. 0815C] rebellio in magistrum et fratres; undecimus, libertas peccandi; duodecimus, consuetudo peccandi. Duo isti ultimi superbiae gradus intra claustrum descendi non possunt. Notandum quoque quod in septem superioribus notantur contemptus fratrum; in quatuor sequentibus contemptus magistri; in duobus qui restant contemptus Dei. Sed ut ad duodennem aetatem Christi qui horum typus erat redeamus, recte in hoc duodenario numero jubar perfectionis ejus incipit declarari. Remansit in Hierusalem sine parentibus, ut nos instrueret se Deum habuisse Patrem, antequam mundus fieret
«Existimantes illum autem esse in comitatu, venerunt iter diei et requirebant eum inter cognatos [Col. 0815D] et notos. Et non invenientes regressi sunt in Hierusalem requirentes eum.» Si quis quaerat quomodo parentes reliquerunt eum tanta cura nutritum, respondemus quia filiis Israel mos fuit ut temporibus festis, vel Hierosolymam euntibus, vel inde redeuntibus, seorsum viri, seorsum incederent feminae, et pueri cum quolibet parente irent. Ideoque Mariam et Joseph vicissim putasse Jesum cum altero parente esse in reversione.
«Et factum est post triduum invenerunt illum in templo, sedentem in medio doctorum, audientem illos et interrogantem.» Quasi fons sapientiae doctorum medius sedebat; sed quasi exemplar humilitatis prius interrogat et audit quam instruat, ne parvuli a senioribus doceri erubescant, et ne infirmus [Col. 0816A] docere audeat (AMBROSIUS.) Post triduum reperitur in templo dans judicium, quia post triduum triumphalis passionis resurgeret qui mortuus credebatur.
«Stupebant autem omnes qui cum audiebant, super prudentia et responsis ejus. Et videntes admirati sunt.» Eo amplius stupebant super prudentia responsionum, quo paucitatem videbant annorum. Divinam sapientiam lingua prodebat, sed infirmitatem humanam aetas praetendebat.
«Et dixit mater ejus ad illum: Fili, quid fecisti nobis sic? Ecce pater tuus et ego dolentes quaerebamus te. Et ait ad illos: Quid est quod me quaerebatis? Nesciebatis quia in his quae Patris mei sunt oportet me esse.» Non quod eos qui quasi filium [Col. 0816B] quaerunt vituperat, sed cogit eos attollere mentis oculos ad quaerendum quid debeat aeterno Patri, ostendens et templum et omnia quae Patris sunt, non minus ad se quam ad Patrem pertinere, quorum una majestas est.
«Et ipsi non intellexerant verbum quod locutus est ad illos. Et descendit cum eis et venit Nazareth, et erat subditus illis.» Quid de sua divinitate loquitur non intelligunt parentes, et tamen ipse condescendit, et subditur illis ut impleat officium pietatis. Quantum ergo debemus obedire Deo, quoniam quidem et ipse Deus obedit hominibus.
«Et mater ejus conservabat omnia verba haec in corde suo.» Omnia quae de Domino vel a Domine [Col. 0816C] dicta vel facta cognovit, sive intellecta sive non intellecta in memoria recondebat pia mater ut tempore suo universa prout gesta erant intelligeret, et quaerentibus explicaret.
«Et Jesus proficiebat aetate et gratia apud Deum et homines». Sapientia pertinet ad animam, aetas ad corpus, gratia ad utriusque salutem. Aetate itaque proficiebat, sicut carnis est incrementa suscipere: porro juxta quod aetate proficiebat, dona gratiae quae sibi inerant et sapientiae magis ac magis patefaciebat hominibus, quod erat sapientia et gratia proficere non in se, sed in aliis; apud Deum et homines, id est ad honorem Dei et salutem hominum. In se autem nequaquam per intervalla temporum proficiebat sapientia vel gratia, quia ab hora conceptionis [Col. 0816D] plenus fuit gratiae et veritatis. Nota doctores communiter affirmare animam Christi Verbo Dei unitam esse, et in tantum sapientiae et bonitatis suscepisse, quantum possibile fuit creaturam suscipere. In ea enim, ut Apostolus ait, sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae, in ea omnis plenitudo divinitatis inhabitat (Coloss. II) . Aliis Spiritus ad mensuram datur (Ephes. IV) , sed Christo, ut ait Joannes evangelista, datus est non ad mensuram (Joan. III) . Multi ergo asserunt, ut Alcuinus in libro De Trinitate ad Carolum, animam Christi tantam scientiam de omnibus habere, quantam divinitas habet, ita scilicet quod divinitas a se, non ab alio. Sapiens est per naturam, anima vero Christi a divinitate per gratiam. Aliis vero non videtur quod [Col. 0817A] aliqua creatura capax possit esse totius divinae cognitionis, vel totius divinae bonitatis, sicut nec omnipotentiae. Ducunt namque pro inconvenienti creaturam etiam hoc modo parificari Creatori, ut ab ipso tantam scientiam habeat quantam et ipse Creator.
Quidam haeretici fuerunt qui putaverunt in Christo cum carne a Verbo rationalem animam assumptam non fuisse, sed solam carnem Verbo unitam, et ipsam divinitatem Verbi, carne loco animae vivificasse, eamdemque divinitatem ab ipsa carne, quando in cruce mortua est recessisse, rursumque ad ipsam, quando resuscitata est, vivificandam et [Col. 0817B] resuscitandam redisse. Sed catholica fides habet totum, quod hominis erat propter culpam, Deum assumpsisse: quia nec aliter verus homo esse potuisset, nisi totum quod ad diversitatem humanae naturae pertinebat assumpsisset. Accepit ergo cum carne et in carne ipsam animam rationalem, quae et carnem ipsam regeret, et sensificaret ad vitam, et secundum liberam voluntatem peccatum respueret, et sectaret justitiam. Cui et hoc ex societate divinitatis collatum est, ut spontanea quidem libertate bonum faceret, sed ad malum faciendum nulla prorsus necessitate vel infirmitate declinare potuisset. Dicit quippe beatus Augustinus: De Spiritu sancto et Virgine Maria Dei Filius unicus natus est, non carnis cupidine, sed solo Dei munere. Libera in [Col. 0817C] illo voluntas erat, ac tanto magis erat, quanto magis servire peccato non poterat. Multa autem queruntur de illa anima rationali, e quibus unum est utrum videlicet aequalem cum divinitate scientiam habuerit; de qua quaestione in alio opusculo, quod De anima Christi intitulatur, prolixius disputavi. Hic vero hoc solum commemorare sufficit, quia eadem anima sicut plenam et perfectam Dei sapientiam unitam habuit, ita plene et perfecte ex ipsa et per ipsam sapientiam sapiens fuit, nec tamen ipsi sapientiae natura aequalis fuit: quia longe aliud est sapientia sapere, atque aliud sapientiam esse. Ex quo enim humanitati divinitas conjuncta est, ex ipsa divinitate humanitas accepta per gratiam, totum quod divinitas habuit [Col. 0817D] per naturam, ita ut secundum illam ineffabilem unionem et Dei esset in humanitate sua totum quod divinitatis erat. Sic ergo humanitatem Verbi, in anima rationali, a prima conceptione sua ex ineffabili unione divinitatis plenam et perfectam sapientiam, et potentiam, et virtutem, et bonitatem accepisse credimus; et ipsam sicut in unione divinitatis inseparabiliter, sic in ipsa quae ex unione divinitatis erat plenitudine virtutis incommutabiliter permansisse confitemur. Neque enim idcirco Deus homo inter homines conversari voluit, ut quasi per intervalla temporum sapientia aut virtute proficiens, meritum compararet, et seipso melior fieret, sed ut ea sapientia et bonitate, quam ipse etiam divinitate [Col. 0818A] sua plenam et perfectam semper habuit, et in humanitate sua plenam et perfectam semel et simul accepit, dispensationem salutis humanae secundum ineffabilem ordinationem suam compleret. Quapropter id quod dicit evangelista, quia proficiebat Jesus aetate, sapientia et gratia, non ita accipitur quasi semetipso melior factus sit, sed quia hominibus quam ipse habebat, sed latebat sapientiam et gratiam, prout ratio temporum postulabat, magna semper ac magis aperuit: ita apud homines ipse proficiebat, quando homines ipsi in ejus cognitione profecerunt. Apud ipsum autem profecit in eo quod, dum se sapientia et gratia Dei plenum ostenderet, eos ad laudem Dei Patris, a quo hoc esse testabatur, magis semper ac magis provocavit.
«Cum factus esset Jesus annorum duodecim, etc. (Luc. II) .» Sicut mundus iste dupliciter servit homini ad sustentationem carnis, et ad eruditionem mentis, sic Verbum caro factum, remedium praestat et exemplum. Remedium in eo quod oblatum est ad redemptionem, exemplum in eo quod operatum est ad imitationem. Remedium in eo quod factum est, exemplum in eo quod fecit imitatio ejus, similitudo ejus. «Vidi civitatem sanctam Hierusalem novam descendentem de coelo (Apoc. XXI) .» De coelo descendit, et fabricata est terram. De coelo forma, de terra materia. Sicut forma hominis homo, sic et forma Christi Christus [Col. 0818C] Induimini Dominum Jesum Christum formam Christi, imaginem Christi. Ipsa imago ipsa est imitatio. Idcirco factus est tibi exemplum, ut tu illum imitando indueres. Fecit corporaliter, tu spiritualiter imitare. «Et sic cognovimus, inquit, Christum secundum carnem, sed nunc jam non novimus (II Cor. V) .» In exemplo secundum carnem cognovimus, in imitatione secundum carnem jam non novimus. Secundum carnem Christus natus est in mundo, secundum spiritum veritas nascitur in corde tuo. Christus in Judaea nascitur de Virgine, et veritas nascitur in confessione de puritate. «Veritas de terra orta est, et justitia de coelo prospexit (Psal. LXXXIV) .» Quando confiteris peccata tua, veritas de terra oritur; quando vero confitenti ignoscit [Col. 0818D] Deus, justitia respicit de coelo. Vis autem ut Deus tecum sit? confitere quid es. Cum verax esse coeperis, veritas tecum esse incipiet. Dic malus sum (breve verbum, sed verum), veritas te veracem faciet. Si veritas tecum est, Deus tecum est, quia veritas est Deus. Ecce quomodo in Judaea nascitur, id est in confessione, veritas. Mater virgo, puritas est cordis; cum corde credis quod ore confiteris. In confessione criminis puritas est sine macula. Si bonum non simulas, non habes rugam; si malum odis, non habes maculam (Ephes. V) . Sic veritas in te desiderio concipitur, opere nascitur, studio nutritur, ut proficiat aetate in progressu temporis, sapientia in augmento cognitionis, gratia in incremento virtutis: [Col. 0819A] apud homines in fama, apud Deum in conscientia; apud homines ut cognoscatur, apud Deum ut glorificetur. Duodecim annorum in Hierusalem ascendit, quia post perfectionem operis et duplicatam virtutem charitatis ad pacem contemplationis proficit. Parentes Jesu ab Hierusalem itinere unius diei redeunt, quia sensus carnis per exercitium boni operis internam veritatem nutriunt, per exteriorum delectationem retracti diu in interna pace persistere non possunt. Unus dies, una claritas, unum gaudium, una benedictio quam Esau accepit, qui duplicem stolam non potuit promereri. Hic est ille unus dies, in quo puer unius diei sine peccato esse non potuit super terram, quia sensus carnis, qui quantum ad se semper puerilia appetit, hujus tantum [Col. 0819B] vitae claritatem amans in ea nunquam sine peccati macula consistit. Non enim venit ad alium diem, de quo dictum est: «Nuntiate diem de die (Psal. XCV) :» et rursum: «Dies super dies regis adjicies (Psal. LX) .» Propterea unius diei iter est elongantibus ab Hierusalem, quia delectatio praesentium longe facit animos a contemplatione aeternorum. Post triduum Jesus in templo invenitur, quia post correctionem cogitationis, locutionis et operis, veritas in corde mundo percipitur. Invenitur autem inter doctores et sapientes, quia in lege et prophetis, et evangelistis, et apostolis, et sacri verbi doctoribus, veritas cognoscitur. Legitur quoque de itinere trium dierum, in quibus ierant filii Israel in desertum, ut ibi sacrificarent Domino Deo suo (Exod. III) . Est [Col. 0819C] quidam accessus, et recessus animae ad Deum, sive a Deo; accessus ad Deum, recessus a Deo. Abeunti, iter est per noctem, redeunti iter est per diem. [Col. 0820A] Quot noctibus recedit, tot diebus redit. Abeunti primae noctis iter est per superbiam, qua Deum deserit; secundae noctis iter est per concupiscentiam, qua alia praeter Deum appetit; tertiae noctis iter est per obstinatiam, qua in aliis extra Deum requiescit. In superbia est vanitas, in concupiscentia delectatio, in obstinatia consensus. Per vanitatem igitur abit, per delectationem stat, per consensum sedet. Per superbiam a Deo recedens, vadit ad se ut requiescat in se; per concupiscentiam descendit sub se, ut requiescat in carne; per obstinatiam trahitur extra se, ut requiescat in carne a specie visibilium et permaneat in delectatione. Primum vadit de virtute sua gloriari, secundo vadit in vitiis suis de lectari, tertio vadit in transitoriis consolari. Primo, [Col. 0820B] «maledictus homo qui confidit in homine (Jer. XVII) ;» secundo, «qui ponit carnem brachium suum (ibid) ;» tertio, «qui speravit in multitudine divitiarum suarum, et praevaluit in vanitate sua (Psal. LI) .» Revertenti autem primae diei iter est quando intentionem suam convertit anima ab eo quod extra ipsam est, ad id quod ipsa est. Secundae diei iter est, quando ab eo quod in alio est ducitur ad id quod esse debet. Tertiae diei iter est, quando a perceptione illuminationis rapitur ad fontem luminis. Prima revisio est ab alienis ad propria; secunda est a malis ad bona; tertia est a studio virtutum ad perceptionem internae et aeternae dulcedinis. Et sic post triduum, hoc est post correctionem cogitationis, locutionis, operis; Jesus, id est veritas in templo, [Col. 0820C] hoc est in mundo corde percipitur: ita et per sacri verbi doctores, veritas horum trium dierum egressionis Hebraerorum ex Aegypto fidelibus declaratur.
[Col. 0819C] «Nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae, et erat mater Jesu ibi. Vocatus est autem Jesus et discipuli ejus, ad nuptias (Joan. II) .» Voluit Dominus suis nec non miraculo nuptias commendare, ne eas haeretici damnare praesumerent. Mystice desiderio Patrum praecedentium ante legem, sub lege vocatus est sponsus, ad Ecclesiam sponsam venire, et in gratia [Col. 0819D] Evangelii venit. Vocati sunt et discipuli, ut ministri in nuptiis. Hanc sponsam conjunxit sibi sponsus, in utero Virginis. Verbum enim sponsus, et sponsa caro humana est. In Cana Galilaeae, in coelo transmigrationis fiunt nuptiae, quia hi sunt digni Christo, qui fervore devotionis de vitiis ad virtutes, de terra ad coelos migrant.
«Et deficiente vino, dicit mater Jesus ad eum: Vinum non habent». Quasi dicat: Vinum da eis. Vinum deficit, quia spiritalis intelligentia legis fallacem Pharisaeorum expositionem latere coeperat.
«Et dixit ei Jesus: Quid mihi et tibi est, mulier? nondum venit hora mea.»
Quid commune est tibi mater, secundum carnem, et mihi aeternae Dei virtuti ac Dei sapientiae, ex qua [Col. 0820C] futurum est miraculum quod petis. Veniet hora mea, id est passionis opportunitas, in qua videlicet cum pendere in cruce infirmitas coeperit, cujus tu mater es agnoscam te matrem ut filius, curam tui discipulo committens. Praedicato autem Evangelio et virtute divina ostensa mundo, fuit hora passionis. Non necessitatis scilicet hora, ut haeretici calumniantur, [Col. 0820D] sed voluntatis. Unde illud: «Potestatem habeo ponere animam meam, et iterum sumere eam (Joan. X) .» Non enim auctor temporum fato temporis regitur.
«Dicit mater ejus: Quodcunque dixerit vobis facite. Erant autem ibi lapideae hydriae sex positae secundum purificationem Judaeorum, capientes singulae metretas binas vel ternas.» Confisa mater de filii pietate ad ipsam, ut fiat quod petit fiducialiter imperat ministris. Hydor [ ὔδωρ ] est aqua. Inde dicitur hydria vas aquae. Purificationem Judaeorum dicit quod crebro lavabant manus et vasa. Metron [ μέτρον ] Graece, mensura Latine dicitur. Inde metreta nomen mensurae.
«Dicit eis Jesus: Implete hydrias aqua. Et impleverunt [Col. 0821A] eas usque ad summum. Et dixit eis Jesus: Haurite nunc, et ferte architriclino. Et tutelerunt.»
Architriclinus est princeps triclinii, id est discunbentium in triclinio. Triclinium vero dicunt esse aulam tricameratam, vel tres domos vel tres cameras cum testudine factas, in quibus sedebant discumbentes, quasi sub tribus arcubus.
«Ut autem gustavit architriclinus aquam vinum factum, et non sciebat unde esset, ministri autem sciebant qui hauserant aquam, vocat sponsum architriclinus, et dicit ei: Omnis homo primum bonum vinum ponit; et cum inebriati fuerint, tunc id quod deterius est. Tu autem servasti vinum bonum usque adhuc. Hoc fecit initium signorum Jesus in Cana Galilaeae, et manifestavit gloriam [Col. 0821B] suam.»
Inter multa signa quae fecit Jesus in Cana Galilaeae fuit hoc primum, et quodam dignitatis privilegio elementorum conversione, manifestavit gloriam suam, id est latentem deitatem. Miraculum aquae conversae in vinum miramur, et non miramur quia omni anno bene facit Deus in vitibus, et de uno grano multa facit. Et (quod majus est) coelum et terram de nihilo creavit, eaque mirabiliter gubernat. Ergo quia homines in aliud intenti, perdiderunt considerationem operum Domini, in qua quotidie eum laudarent, servavit sibi Deus quaedam inusitata quae faceret, ut tanquam dormientes homines ad se colendum mirabilibus excitaret. Aquam vertit Jesus in vinum, cum insipidam mentem carnalium [Col. 0821C] sapore scientiae coelestis imbuit. Eramus enim aqua, id est insipientes, et fecit nos vinum, id est sapientes fidem ipsius. Vel aqua intelligitur scientiam mundans auditores a sordibus peccatorum: quae tunc convertitur in vinum, quando aliquis ex toto obliviscitur praeteritorum malorum, ne in ea incidat, et incipit calere in Dei amore, sicut vinum inebrians obliviosos facit potatores et calefacit. Convertit aquas Christus in vinum, dum quae carnalia videbantur in lege, spiritualia ostendit, et superficiem litterae plenam coelesti virtute videri fecit. Christus enim in prophetis necdum manifestatus quasi vinum in aqua latuit; sed cum discipulis aperuit sensum ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV) , vinum inebrians fuit ipse Christus in lege et prophetis manifestatus. Illa igitur Scriptura, dum in eo sublevamine, id est ad operationem litterae latet Christus sapit aquam insipidam. Cum vero aufert velamen est vinum inebrians. Sex hydriae sex aetates sunt quae inaniter currerent, nisi Christus in eis praedicaretur. Prima aetas est ab Adam usque ad Noe; secunda, usque ad Abraham; tertia, usque ad David; quarta, usque ad transmigrationem; quinta ad Joannem Baptistam; sexta, inde usque ad finem saeculi. Prophetia in singulis aetatibus, quasi hydrus. Secundum litteram aqua insipida, quomodo in vinum mutetur, cum ad Christum et ad omnes gentes referatur videamus. Quidquid figurabatur in Adam de Christo, ad omnes gentes pertinebat, ut illud [Col. 0822A] in Genesi: «Relinquet homo patrem et matrem, adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una (Gen. II) .» Christus adhaesit Ecclesiae, ut essent duo in carne una, et fuit relinquere patrem non in ea forma apparere hominibus in qua est aequalis Patri. Reliquit matrem quando de Synagoga transivit ad Ecclesiam. Poterat Dominus vigilanti Adae costam sine dolore evellere (ibid.) , sed procul dubio Christi dormitio in cruce in eo significabatur, de cujus latere tanquam sponsa fluxerunt sacramenta Ecclesiae. De vino aliarum hydriarum bibamus. Christus figuratus est in Noe. Nam ideo in arca omnia animalia sunt inclusa (Gen. VII) , ut omnes gentes significarentur salvandae per Christum. Non enim deerat Deo rursus causare omne genus animalium, sed [Col. 0822B] ideo per lignum salvata sunt, quia et nos per lignum salvandi eramus. In tertia hydria audivit Abraham. «In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII) .» Quis non videt cujus figuram habuit unicus ejus ligna portans ad sacrificium, quo immolandus ducebatur: portavit enim Dominus crucem suam, In quarta hydria dicit David. «Surge, Deus, judica terram. Quoniam tu haereditabis in omnibus gentibus (Psal. LXXXI) .» Tanquam diceretur: Dormisti judicatus a terra, surge ut judices terram. In quinta aetate vidit Daniel lapidem praecisum de monte sine manibus, et fregisse omnia regna terrarum, et crevisse illum lapidem, et factum esse montem magnum, ita ut impleret universam faciem terrae (Dan. II) . De quo monte praedicitur, nisi de regno Judaeorum, unde [Col. 0822C] Christus secundum carnem natus est, sine opere humano quando sine amplexu maritali? Ad sextam aetatem pertinet Joannes Baptista dicens: «Nolite dicere: Patrem habemus Abraham. Potens est enim Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae (Matth. III) .» Lapides dicens gentes non propter firmitatem, sed stoliditatis duritiam; dum adorabant simulacra, similes facti sunt illis. Unde illud. «Similes illis fiant qui faciunt ea, et qui confidunt in eis (Psal. CXIII) .» Item sex hydriae sunt perfecta corda sanctorum, in his aetatibus receptui Scripturarum Dei parata, in exemplum videndi atque credendi proposita. Et sunt lapidea, id est fortia in Christo lapide. Secundum purificationem Judaeorum [Col. 0822D] dictum est, quia illi tantum populo Judaeorum lex data est, sed gratia per Christum omnibus facta est. Ideo non dictum est capientes metretas aliae binas, aliae ternas, sed binas vel ternas, ut ipse diceret binas quas ternas. Sunt ergo duae mensurae in Scripturis, dum Pater et Filius nominantur, sed ibi Spiritus qui Patris est et Filii intelligitur, ut ibi: «Omnia in sapientia (Psal. CIII) ,» id est in Filio fecisti. Tres metretae sunt, dum nominato Spiritu sancto Trinitas manifestius intelligitur, ut ibi: «Baptizate eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .» Aliter binae vel ternae mensurae sunt omnes gentes ad quas pertinent Scripturae, binae propter praeputium, et circumcisionem, ternae quia a tribus filiis Noe sunt disseminatae. [Col. 0823A] jussu Domini impletae sunt hydriae, significat quia Scriptura ab eo est. Potuit quidem vacuas implere vino qui cuncta creavit ex nihilo, sed maluit de aqua vinum facere, ut doceret se non legem solvere, sed adimplere, et in Evangelio illa facere vel docere praedixit. Usque ad summum implentur hydriae, quia nullum tempus fuit a salutari doctrina vacuum. Architriclinus intelligitur princeps in peritia Scripturae continentis historias et moralitates et allegorias. Dum ergo tali velut Nicodemo, Gamalieli, discipulo ejus Saulo verbum Evangelii offertur, vinum de aqua factum architriclino propinatur. Nonnulli per aquam baptismum Joannis, per vinum passionem Christi accipiunt. Unde et vinum prius fertur architriclino, id est ipsi Joanni, qui ante bibit [Col. 0823B] passionem quam Christus. Architriclinus, id est tres ordines in nuptiis discumbentium, altitudine distantes inter se, designant tres ordines fidelium in Ecclesia: conjugatorum, continentium, et doctorum. Et quia doctorum est veteribus institutis, gratiam Evangelii praeferre, vocato sponso dixit architriclinus bonum vinum fuisse servatum. Quod autem dicitur, non sciebat unde esset, intelligendum est, quia multis in lege peritis secundum litteram nuntiaverunt Evangelium discipuli Christi, qui hauserant aquam, prudenter intelligendo et fideliter aperiendo veterem Scripturam. Omnis homo primum bonum vinum ponit, dictum est ad litteram secundum multorum consuetudinem. Mystice, homo, id est carnalis, [Col. 0823C] deterius vinum bibit post bonum, id est cum animus ad falsa descendit. Sed spiritualis quotidie in visibili vino quod prius latuit in Scripturis, inebriatur et proficit. Maximus episcopus in sermone de Epiphania qui ita incipit: «Completa nobis, fratres, dicit: Sicut posteritati suae fidelis mandavit antiquitas, hodie Salvator est a Chaldaeis adoratus. Hodie fluenta Jordanis benedictione proprii baptismatis consecravit. Hodie invitatus ad nuptias aquas vertit in vinum.
«Implete hydrias aqua (Joan. II) .» Galilaea interpretatur transmigratio. Vita ergo praesens Galilaea est transmigrans de praesentibus ad futura. In Galilaea nuptiae fiunt, quia in transitu temporis sanctificatur [Col. 0823D] copula permansurae dilectionis Ecclesiae ad Christum, animae ad Deum. Sex hydriae sunt sex aetates in mundo. Prima ab Adam usque ad Noe; secunda, a Noe usque ad Abraham; tertia, ab Abraham usque ad David; quarta, a David usque ad transmigrationem Babylonis; quinta, a transmigratione Babylonis usque ad Christum; sexta, a Christo usque ad finem saeculi. In vita hominis prima infantia, secunda pueritia, tertia adolescentia, quarta juventus, quinta virilis aetas, sexta senectus. Prima, id est infantia, quasi quodam diluvio lubrice oblivionis obruitur, ut non videatur in posterum, nec vestigia sui ulla relinquat. Secunda, id est pueritia, primum a diluvio oblivionis ad sensum exiens, per superbiam erigitur, et per concupiscentiam dividitur [Col. 0824A] et dispergitur. Tertia est ab adolescentia. Primum per cohibitionem disciplinae circumciditur; deinde praeceptis informatur, et consilio regitur. Quarta, id est juventus servire jam cogitur et subjicitur regnum, ut per timorem hominis divinum distat. Quinta, id est virilis aetas post timorem hominis ad divinum venit. Sexta, id est senectus, quasi itura concupiscentia futurorum trahitur. Sic humanum genus, primum diluvio obrutum est, secundo in aedificatione turris elatum, in divisione linguarum dispersum, tertio in Abraham circumcisum, in Moyse praeceptis informatum, sub judicibus consilio gubernatum, et quarto sub regibus dominatori subjectum, quinto sub pontificibus religioni parens, sexto sub gratia vera bonitate illustratum. [Col. 0824B] Istae sex hydriae sive in decursu saeculi praesentis, sive in vita hominis, omnes aquis implentur, quia judicio plenus est mundus. Judicia tua, Domine, abyssus multa. Multa operatus est Deus ab initio saeculi, et operari non desinit usque in finem ejus, et circa hominem a principio usque ad finem ejus, et omnia haec judicium sunt, et nihil sine causa fit. Sed quandiu dicere non potest homo: «Judicia tua jucunda (Psal. CXVIII) ,» nondum aqua in vinum conversa est. Deficiente vetere vino, hydriae aqua implentur, quia cum in vita hominis carnales delectationes deficiunt, divinae consolationes succedunt. Quae quidem initiantibus minus saporis conferunt, proficientibus amplius dulcescunt, quia tunc [Col. 0824C] aquae in vinum convertuntur, quando in mente hominis opus Dei quod laboranti primum non sapuit, per spiritualem intelligentiam illuminato dulcescit. Item sex hydriae sex aetates mundi, aqua in vinum conversa, opera priorum in figura spiritualium gesta. In prima aetate Abel agnum Deo obtulit, quem frater suus Cain occidit, et post haec Dominus Enoch in coelum transtulit. De hac hydria aquae, verbum Dei sitientibus vinum hauritur, dum hoc mystice aperitur. Abel qui agnum sacrificavit, est Christus qui corpus suum pro nobis Deo Patri immolavit. Abel a fratre occiditur, et Christus a Judaico populo interimitur. Enoch de terra rapitur, et Christus post passionem in coelum transfertur. In secunda aetate Noe plantans vineam vino inebriatur, [Col. 0824D] dormiens denudatus, a filio subsannatur, a duobus veste velatur. Evigilans vero irrisorem servitio addicit, reliquos ad gloriam benedicit. Haec hydria aquae convertitur, cum tali modo intelligitur. Noe qui vineam plantavit, est Christus qui Ecclesiam fundavit, qui poculo amarae passionis inebriatur, et a perfido populo irrisus deturpatur, sed a duobus velatur, id est ab Hebraeis et gentibus fidelibus turpitudo passionis ejus veneratur. Qui a somno mortis evigilans, irrisorem populum Judaicum damnat, se honorantes ad vitam exaltat. In tertia aetate Joseph ob invidiam a fratribus venditur, a domina sua ob castitatem incriminatur, in carcerem retruditur, de carcere eductus, toti Aegypto praeponitur. Haec hydria aquae suavis reficit nos sapore vini dulcioris. [Col. 0825A] Joseph qui a fratribus distrahitur est Christus, qui a discipulo Judaeis traditur, qui a Synagoga ut ille a domina reus accusatur, neci damnatus sepulcro clauditur, de barathro rediens universo orbi principatur. In quarta aetate David Goliam pugnans superat, et Salomon templum Hierosolymis ex auro et gemmis aedificat. De hujus hydriae aqua dolce vinum bibitur, dum tali modo accipitur. Golias a David sternitur, et diabolus a Christo in cruce vincitur. Templum in Hierusalem a Salomone auro et gemmis construitur, quia Ecclesia quae est templum Dei a Christo in coelis ex perfectis colligitur. In quinta aetate Jesus sacerdos cum captivis de Babylone remeat, et ruinam templi in Hierosolymis reaedificat. Haec Hydria aquae nos vino inebriat, dum haec spiritaliter gesta insinuat. Jesus qui a Babylone [Col. 0826A] cum captivis revertitur, est Jesus Christus verus sacerdos, qui, ab inferno captivitatem reducens, ad coelum regreditur. Ruina templi ab Jesu in Hierosolymis reparatur, et ruina angelicae curiae per Jesum Christum restauratur. In sexta aetate omnis populus ad Jesum venit, et ipse eos aqua abluens, fideles ab infidelibus secernit. Hujus etiam hydriae aquae saporem vertit nobis Christus in vini dulcorem. Altitudo populi ad Joannem, et eos in flumine separat, quia omnis populus ad Christum, in ultimis congregatur, et ab eo per igneum fluvium fidelis ab infideli segregatur. Hunc, charissimi, debetis diligere toto affectu mentis qui vestras animas recreat talibus sacramentis, qui vos ad nuptias suas invitavit et vino aeternae dulcedinis quandoque inebriabit.
[Col. 0825B] «Cum descendisset Jesus de monte, secutae sunt turbae multae. Et ecce leprosus veniens adorabat eum, dicens: Domine, si vis, potes me mundare (Matth. VIII) .» Recte post doctrinam fiunt miracula, ut per virtutem sermo firmaretur. (BEDA.) Leprosus, secundum Marcum genu flectens (Marc. I) , ut Lucas ait: «in faciem procidit (Luc. V) ,» quod humilitatis est et pudoris, ut unusquisque de suae vitae maculis erubescat, confessionem verecundia non reprimit, sed directo vulnere remedium quaerit. Voluntati Domini curationis potestatem leprosus tribuit, nec quasi incredulus dubitat, sed suae colluvionis conscius non praesumit dicere: Munda me Domine, et mundabor. Dum hic a lege exclusus se Domini potestate curari postulat, supra legem esse gratiam indicat. [Col. 0825C] Sicut enim potestatis auctoritas in Domino, ita in isto fidei constantia declaratur.
«Et extendens manum tetigit eum Jesus, dicens: Volo, mundare. Et confestim mundata est lepra ejus.» Et extendens misericordiae affectu manum lepram tetigit, ex humilitate docens nos nullum spernere pro aliqua corporis maculatione. Lex tangi leprosos prohibet. Sed de eo non erat prohibitum, qui Dominus legis est. Tetigit igitur non quod sine tactu sanare posset, sed ut indicet se non sub lege esse, imo Dominum legis qui non timet contagium, cum potius alios liberet. Ex pietate ait, volo, sanans eo genere quo fuerat obsecratus, cum diceretur: Si vis, potes me mundare, imperando subjunxit: [Col. 0825D] «Mundare;» in quo majestatis aperitur potentia. Nihil enim medium est inter opus Dei et praeceptum, quia inter praeceptum est opus. Dixit enim, et facta sunt.
«Et ait illi Jesus: Vide, nemini dixeris, sed vade, ostende te sacerdoti, et offer munus quod praecepit Moyses in testimonium illi.» Non erat necesse ut sermone jactaret quod corpore praeferebat. [Col. 0826B] Docet Dominus non esse vulganda nostra beneficia, sed premenda, ut non solum a mercede abstineamus pecuniae sed etiam gratiae. Jactantia quippe vitata facit ne lepra possit transire in medicum. Ideo etiam imperatur silentium, quia melius fide magis spontaneam salutem quaerere quam beneficiis invitari. Ostendere se sacerdoti jubetur leprosus, ut intelligeret sacerdos eum non legis ordine, sed gratia Dei curatum. Offerre sacrificium praecipitur ut ostenderet Dominus se non legem solvere, sed implere secundum legem gradiens, et supra legem sanans. In lege ei praeceptum erat, ut mundati a lepra munera offerrent sacerdotibus qua re humiliter ad ipsos mittit. Haec oportebat significantia auferri sacrificia priusquam vera etiam in illis signata [Col. 0826C] sacrificia confirmata essent in Christo et Ecclesia contestatione apostolorum et fide credentium. Offertur in testimonium illis qui vident leprosum mundatum, vel quod salvantur a lepra peccatorum et offert se Deo, si credunt, aut si non credunt, inexcusabiles erunt. Vel ita: Munus quod praecepit Moyses, illis videlicet sacerdotibus offerri in testimonium, id est in signum spiritualis oblationis, sicut curatio leprae testatur curationem peccati. Illud inquam munus offert non solum in signo, sed in re, ut tu ipse a sordibus peccati emundatus in sacrificium Dei transeas. Moyses enim praecepit testimonium cujus te geris effectum. Ubi leprosus mundatur certus non exprimitur locus, ut ostendatur [Col. 0826D] non unum populum alicujus specialis civitatis, sed multarum populos fuisse sanatos. Quia vero leprosus genus humanum peccatis languidum typice designat, recte in Luca plenus lepra describitur (Luc. V) . Omnes enim peccaverunt et egent gloria Dei (Rom. III) . Extensio manus Salvatoris significat incarnationem extensam ad salutem hominum. Unde illud alibi: Jam vos mundi estis propter sermonem [Col. 0827A] quem locutus sum vobis (Joan. XIII) . Ipse Christus est sacerdos in aeternum, cui omnes a prisci erroris varietate mundati debent se ostendere confitendo quia templum ejus sunt, et offerre ei sua corpora hostiam viventem.
«Cum autem introisset Capharnaum, accessit ad eum centurio, rogans eum et dicens: Domine, puer meus jacet in domo paralyticus, et male torquetur.» Non est contrarium quod Lucas dicit: «Misit ad eum seniores Judaeos, rogans (Luc. V) ,» sicut cum per amicum soleamus pervenire ad aliquem. Verumtamen non negligenter intuenda est etiam Matthei mystica solutio, secundum quam scriptum est in Psalmo: «Accedite ad eum et illuminamini (Psal. XXXIII) .» Itaque fide venit centurio. Dici tamen [Col. 0827B] potest quod etiam corpore venerit, et senioribus Judaeis tanquam familiaribus Christi quod Lucas explicat verbum suum commiserit, ut quotidie fieri solet ante potentes. Jacet paralyticus, torquetur acuta scilicet passione. Haec ita exprimit, ut et animae suae angustias indicet, et Christum ad misericordiam commoveat. Nunc discamus commisceri servis, ut Lucas ait; moriturus erat servus si non Domini sui fide et Christi pietate redderetur vitae. Sic Ezechias rex, cui Dominus ter quinos addidit annos.
«Ait illi Jesus: Ego veniam, et curabo eum.» Ad sanandum reguli filium ire noluit, ne divitias honorasse videretur. Ad servum ire et sensit, ne [Col. 0827C] servilem conditionem sprevisse putaretur. Sed in itinere verbo eum sanavit, ne putaretur ire ob impotentiam et non ob humilitatem.
«Et respondens centurio ait: Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum, sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus. Nam et ego sum sub potestate constitutus, habens sub me milites, et dico huic: Vade et vadit; et alii: Veni et venit; et servo meo: Fac hoc et facit.» Propter vitae gentilis conscientiam metuebat gravari Dominum. Vidit Dominus fidem, humilitatem, prudentiam centurionis: fidem, quod ex gentibus credidit; humilitatem, quod se judicavit indignum cujus tectum Dominus intraret; prudentiam quod divinitatem corpore tectam agnovit. Qua prudentia etiam dixit: [Col. 0827D] Homo sum et mitto homines, sciens Dominum angelos mittere posse. Unde sequitur:
«Audiens autem Jesus miratus est, et sequentibus se dixit: Amen, amen, dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel.» Quod Jesus miratus est, nobis mirandum significat, quia tales motus, cum de Deo dicuntur, non perturbati animi signa sunt, sed docentis magistri. De praesentibus dicit: Non inveni tantam fidem in Israel, non de patriarchis et prophetis, nisi forte in centurione fides gentium praeponatur Israeli. Praesentibus ideo praefertur fides centurionis, quia illi legis prophetarumque monitis edocti erant; ipse autem nemine docente sponte credidit.
«Dico autem vobis, quod multi ab Oriente et Occidente [Col. 0828A] venient, et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob in regnum coelorum. Filii autem regni ejicientur in tenebras exteriores: ibi erit fletus et stridor dentium.» Non solummodo iste centurio de gentibus recte credit in Deum, sed multi gentiles adhuc venient ad rectam credulitatem. De nationibus credituris dicit: multi venient et requiescent feliciter epulaturi. Filios autem regni dicit Judaeos in quibus ante regnavit Deus. Tenebrae supersunt interiores, non exteriores. Scilicet exteriores ideo dictae sunt, quomodo lumen reliquit qui a Domino foras expellitur. Ubi dicit fletus et stridor dentium, veram ostendit resurrectionem, cum fletus sit oculorum, et dentes et ossa.
«Et dixit Jesus centurioni: Vade, et sicut credidisti [Col. 0828B] fiat tibi. Et sanatus est puer in illa hora.» Et reversus est centurio in domum suam, et invenit servum qui languerat sanum (Luc. VII) . Meritum Domini famulo suffragatur. Intelligamus centurionem corpore tandem pervenisse ad Dominum, et cum his qui missi fuerant rediisse domum, cum Dominus dixerit ei: Vade; vel sicut per nuntios accessisse, sic et per nuntios reversus fuisse attendatur. Divina providentia Judaei missi sunt, ut inexcusabiles fierent, si viso miraculo et credente gentili viro non crederent. Seniores pro centurione et sancti pro nobis intercedunt ad Dominum. Milites centurionis possunt intelligi virtutes naturales quas multi secum deferunt ad Dominum venientes. De quibus in laudem Cornelii centurionis dicitur quia «erat vir justus et [Col. 0828C] timens Deum cum omni domo sua, faciens eleemosynas multas plebi, et deprecans Deum semper (Act. X) .» Qui autem non bene utuntur illis, minime sunt digni visitatione Dei. Centurio electos ex gentibus ostendit, qui quasi centenario milite stipati virtutum spiritualium sunt perfectione sublimes, et sola aeternae salutis gaudia sibi suisque requirunt. Numerus enim centenarius qui de laeva transfertur ad dexteram coelestem significat vitam. Unde arca Noe centum annis fabricata est; Abraham centenarius filium promissionis accepit; Isaac sevit, et in ipso anno centuplum invenit; atrium tabernaculi centum cubitis longum fuit; in centesimo psalmo, misericordia et judicium cantantur Domino.»
Quaeritur de potestate Dei, si major est voluntate ejus. Si enim plus potest Deus quam vult, videtur potestas ejus major quam voluntas ejus. Si autem potestas ejus major est quam voluntas ejus, videtur in eo esse inaequale aliquid, et non totus sibi convenire Deus. Quomodo ergo unum est totum quod est, si majus et minus ibi est? Si vero idem est illi et velle et posse, eadem est potestas ejus, et voluntas ejus. Si autem idem illi est et posse et velle, quidquid vult potest, et quidquid potest vult. Vult autem omne quod fecit, quia contra voluntatem nihil facit, qui voluntarie facit quidquid facit. Rursum omne quod vult facit, quia ad omnia posse adest, cum velle non [Col. 0829A] deest. Si ergo amplius non potest Deus facere quam vult, neque amplius facere vult quam facit, constat procul dubio, quia amplius facere non potest quam facit. Si potest Deus plus facere quam vult, potest contra voluntatem suam facere, et facere quod in voluntate non habet, et est potestas ejus contraria voluntati ejus. Unde consequens esse videtur, quia sicut omne quod potest et vult, facit, sic omne quod facit potest et vult sic; omne quod potest vult, sic omne quod vult potest. Sed si hoc recipitur quod Deus alio modo, vel aliter nihil facere possit quam facit ex necessitate, operatur omnia, et alligatur atque constringitur lege operum suorum, ut dominetur ei conditio operis sui. Sed hoc nefas est confiteri. Quomodo ergo, inquiunt, idem est Deo [Col. 0829B] velle et posse, si major est potestas ejus quam voluntas? Videte quid dicunt. Major, inquiunt, secundum vos est potestas Dei quam voluntas ejus. Quare? quia dicitis Deum plus posse quam velle. Intendite. Si idcirco major debet dici potestas quam voluntas ejus, quia multa facere potest, quae facere non vult: ergo et voluntas major esse dicatur quam potestas, quoniam multa quae facere potest non facit, quia facere non vult; si enim potestas major dicitur, quia voluntatem transcendit, et voluntas major dicatur, quia potestatem constringit. Sed sicut potestas non coarctatur, id est eo quod sine voluntate nihil operatur, ita et voluntas non superatur in eo quod non ad omnia quae in potestate sunt dilatatur. Tria sunt, affectus, et effectus, et respectus. Voluntas [Col. 0829C] igitur et potestas in Deo, affectu et effectu unum sunt, sed respectu ad unum non sunt. Quomodo haec duo in Deo affectu unum sunt? quia in Christo nec voluntas sine potestate est, nec potestas sine voluntate. Potestas sine voluntate esset, si aliquam haberet potentiam quam habere nollet. Rursus voluntas sine potestate esset, si aliquando non ex virtute, sed ex infirmitate aliquid vellet. Quia ergo et potestas in ipso semper est voluntaria, et voluntas potestativa, quoniam quod potest omne posse vult, et quod vult omne, ex potestate vult: idcirco in Christo nec potestas sine voluntate est, nec voluntas sine potestate.
Similiter in effectu nec voluntas a potestate, nec [Col. 0829D] potestas a voluntate ullatenus separari potest. Quidquid enim Deus voluntarie facit, facit et potestate. Et rursum: quidquid facit potestate, facit et voluntate, quia omnia quae facit et voluntate, et potestate facit. Ergo in omni opere suo Deus et voluntatem et potestatem exercet, nec se dividunt in opere quae dividi non possunt in operante. Sic ergo potestas Dei et voluntas et affectu in ipso, et effectu per ipsum indivisa perseverant respectu extra ipsum dissimiliter se demonstrant. Quia enim Deus veraciter non omne quod potest velle dicitur, quia multa facere potest quae facere non vult; nihil autem facere vult quod facere non potest: ideo ad quaedam respicit potestas ejus ad quae non respicit voluntas ejus; ad omnia autem ad quae respicit voluntas [Col. 0830A] ejus respicit et potestas ejus. Sic igitur potestas divina respectu aliquo ad alia se habet quam voluntas, quia contra voluntatem nihil habet.
Sed dicunt: Si Deus aliquod facere potest quod non vult, aliquid facere potest contra voluntatem suam; si autem contra voluntatem aliquid facere potest, non est omnipotens, qui cogi potest invitus, et duci ad id quod non vult. Sed videte quomodo cohaereat. Quod dicunt, quia si Deus aliquid potest quod facere non vult, ergo contra voluntatem aliquid facere potest. Contra voluntatem suam quippe faceret, si faceret quod facere nollet: non autem idcirco, quia aliquid facere potest quod facere non vult, contra voluntatem suam facere potest, quia si id faceret quod facere potest, et non vult, jam illud [Col. 0830B] facere vellet quod faceret, sicut modo, quia facere non vult, non facit, quod tamen facere posset, si vellet. Sic praescientia et praedestinatio in Deo, si secundum respectum considerantur, dissimiliter se habent, cum tamen in Deo unum sint. Praescientia enim et ad mala et ad bona se habet, praedestinatio ad bona tantum. Omnia quippe futura praescivit, electos autem tantum praedestinavit. Similiter et praedestinatio quando pro dispositione accipitur, in respectu tamen praescientiae parificari non potest quia praescientia Dei et ad ea quae facturus est pertinet et quae permissurus, praedestinatio autem ad ea quae facturus est tantum. Ambrosius enim dicit: «Praedestinavit Deus impiorum gehennam, sed non praedestinavit impiorum culpam.» Quod enim facturus [Col. 0830C] fuit praedestinavit, quod autem facturus non fuit, sed permissurus, non praedestinavit, sed praescivit.
«Cum descendisset Jesus de monte, secutae sunt eum turbae multae, etc. (Matth. VIII) .» Quia voluit, fratres charissimi, Christus inter homines habitare, et miraculis potentiam suae divinitatis ostendere in factis suis nostram credulitatem mysticis informavit. Paucis discipulis in monte Dominus praedicaverat nec tunc turbae ad eum ascenderant. Descendit Dominus de monte, et secutae sunt eum turbae multae. «Et ecce leprosus veniens adorabat eum dicens: Domine, si vis, potes me mundare.» [Col. 0830D] O quanta fides leprosi? Audierat leprosus iste quia de Deo scriptum erat: «Omnia quaecunque voluit, Dominus fecit (Psal. CXXXIV) .» Audierat quidem quia per Eliseum Naaman principem Syriae, in Jordane tinctum, a lepra mundavit Dominus, et quia Dominus omnia fecit sola voluntate, ait ei: «Domine, si vis potes me mundare.» Non quidem te oportebat jubere, sed velle, quia et voluntatem tuam sequitur potestas. Ergo «si vis potes me mundare.» Videns itaque Dominus vocantis fidem, et voluntatem deprecantis ait: Cum ergo petas meam voluntatem et ores eam, volo, jubeo, manum impono. Cum ait: Volo, se velle ostendit; cum ait: Mundare, praecipit. Cum legitur quod extendens manum, te tigit eum, ostendit quia manum apposuit. Sed quare [Col. 0831A] tetigit leprosum, cum immundus esset, cum sola voluntate mundare posset. Voluit enim superbiam nostram ostendere, et obtundere. Ideo non abhorruit carnem leprosi, ut prodesset, tractare. Quilibet enim dives, quaelibet superbia infirmum et turpitudinem horrenda suae corruptionis abhorret tangere, dedignatur videre, nec vult per commiserationem accedere. Sed hunc Dominus et facto et digito objurgat. Ecce creator coeli, rex angelorum descendit in mundum, ut tangeret leprosum. Ac si diceret: Ecce tangere veni eum per humilitatem, qui vobis sordet per superbiam; non sit vile servo quod facit imperator. Ait enim Salomon: Qui despicit pauperem, exprobrat factori ejus, quia ipse fecit nos, et non ipsi nos: hic tali increpat facto. Dicto increpabit [Col. 0831B] superbos, cum dicit: «Infirmus fui: et non visitasti me (Matth. XXV) .»—«Et confestim mundata est lepra ejus.»
Fecit et aliud miraculum in eodem Evangelio, ubi signum est magnae humilitatis. Venit ad eum centurio continuo post leprosi mundationem, et rogavit eum, dicens: «Domine, puer meus jacet paralyticus in domo, et male torquetur. Et ait illi Jesus: Ego veniam, et curabo eum. Et respondens centurio, ait: Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum, sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus (Matth. VIII) .» Gentilis erat centurio iste, et multos milites sub potestate habuit. Nullam legem habebat, quae ei condolere proximo praeciperet, et tamen dolet; non de filio, non de milite, sed de [Col. 0831C] servo. Christiani principes, si servos suos videant infirmari, despiciunt, vilipendunt, de eis nullam curam habent. Gentilis autem iste curam magnam habens de servo, misit seniores Judaeorum ad coelestem medicum, rogans eum ut veniret et sanaret servum ejus, quia gentilis et alienigena erat, non est ausus ad Dominum accedere corporaliter, ut ait Lucas, sed misit seniores Judaeorum quasi domesticos qui securius eum rogarent, quasi reputans se indignum, qui per poenitentiam corporis non ausus est accedere, tamen accessit fide, et ideo dicitur in Evangelio: «Accessit ad eum centurio» sine corpore, tamen fide rogans per internuntios. «Jesus autem ibat cum illis. Et cum jam non longe esset a [Col. 0831D] domo, misit ad eum centurio amicos suos dicens: Noli vexari, non sum enim dignus, etc. (Luc. VII) . Rogavit tamen ut veniret, sed non dicebat hoc de adventu corporis, sed accessu commiserationis. Remotus erat a gentibus per idololatriam, rogatur ut accedat, non per justitiam, sed per misericordiam. Legati vero intellexerunt eum dixisse de adventu corporis. Rogaverunt itaque Judaei ut veniret «dicentes quia dignus est ut hoc illi praestes. Diligit enim gentem nostram et Synagogam ipse aedificavit nobis. Quibus ait Dominus: Ego veniam, et curabo eum. Ibatque cum illis. Audiens ergo centurio quia veniebat, misit iterum amicos dicens: Noli vexari quia non sum dignus, etc. (ibid.) .» Notate verba fidelis gentilis. Mandat ei tres passiones servi [Col. 0832A] sui qui jacet quasi paralyticus, et male torquetur, ut suae animae angustias demonstraret, et Dominum commovisset. «Puer, inquit, jacet in domo (Matth. VIII) .»
Si aliquis quaerat quare hunc non attulisset, sicut illi alii qui paralyticos in lecto attulerant, respondeo quia non est opus illum omnia videnti in conspectum afferre, cujus potentia ubique praesens est. Itaque mandat ei: «Puer jacet in domo,» ac si diceret: Non est opus ut ante te feratur. Cur ergo Dominus ait: «Ego veniam et curabo eum (ibid.) , cum non petat adventum ejus? Regulus quidam cujus filius infirmabatur Capharnaum, rogavit eum ut descenderet, et sanaret filium ejus. Cui ait Jesus: Vade, filius tuus vivit (Joan. IV) . [GREGORIUS.] Ad servum non [Col. 0832B] petentis venire voluit, et ad filium regis persuadentis, descendere noluit. Quare hoc, fratres, nisi quia non est personarum acceptio apud Deum. Nos honoramus divitias et ad divites infirmos currimus; ad pauperes autem ire abhorremus. Ecce Rex regnum ad servum ire non differt, et ad filium regis ire contendit. Pauper fuit Christus et pauperes dilexit, ut pauperes divitiis suis ditaret. Dominus itaque voluit ire ad servum, sed centurio mandat ei: Non sum dignus. Cur non sum dignus? Quia gentilis sum, alienigena sum, miles sum, gladio accinctus sum; sanguinem fundens, non sum dignus conspectui tuo. Hoc reveretur iste gentilis, fratres charissimi, quod nullus miles Christianus. Qui licet immundus, non dicit: Non sum dignus, imo temerarie [Col. 0832C] praebebit ei sordidum hospitium, et in eo recipit eum. Iste vero ait: «Non sum dignus ut intres sub tectum meum, sed tantum dic verbo et sanabitur puer meus.» Comparemus utrumque insimul leprosum et centurionem, videamus, cum utriusque fides magna esset, qui major fuisset. Dicit leprosus: «Si vis potes me mundare.» Ait autem centurio: «Dic tantum verbo et sanabitur puer meus.» Iste voluntatem, ille jussionem subtilius considerat divinae potentiae, sed qui per solam voluntatem credit esse potentem, majorem fidem habet, quia non solum in jussione, sed in sola credit voluntate, sed tamen magna est fides centurionis et mirabilis. Ait enim: Ego credo, quia verbo tuo poteris [Col. 0832D] sanare. Ego enim sum inquit homo solummodo, et tu Deus. Ego sum homo habens sub potestate milites, et tu angelos, qui faciunt miracula! «Ego dico huic: Vade et vadit, et alii: Veni, et venit.» Non est hominis, cui parent homines, multo magis tibi angeli parebunt, et tota natura, quia omnia potes. Miratus est Christus fidem illius, ideoque sequentibus se dixit: «Non inveni tantam fidem in Israel.» Judaicus enim populus quamvis hunc vidisset per prophetas, tamen eum non cognovit, sed dicebat omnia miracula eum facere in Beelzebub (Luc. XI) . Jairus etiam princeps Israel pro filia sua petens Deum, non dixit: Dic verbo; sed «veni velociter; antequam moriatur filiam (Matth. IX) .» Nicodemus quoque rector Israel, de fidei sacramento [Col. 0833A] audiens ait: «Quomodo potest hoc fieri?» (Joan. III.) Maria et Martha etiam dixerunt: «Domine, si fuisses hic (Joan. X) ,» quasi absens non posset eum salvare. Itaque «non inveni tantam fidem in Israel.» Ait ergo: «Sicut credidisti, fiat tibi. Et sanatus est puer in illa hora.» Discite, fratres, in istis aliquod exemplum vitae nostrae. Descendit Jesus de monte, quia descendit de coelo. Et postquam inter homines voluit conversari, turbae secutae sunt eum, quia ejus vestigia sunt imitatae. Sed veniat ergo ad eum, si aliquis leprosus est. Lepra enim, fratres, peccata criminalia sunt, quibus anima nostra commaculata [Col. 0834A] est. Si ergo aliquis verum lepra illa irretitus est, occurrat vero medico, et dicat: «Si vis, potes me mundare.» Praeceptum erat in veteri lege ut si aliquis leprosus esset, extra castra ejiceretur, et sanus factus ostenderet se sacerdoti. Similiter qui in criminalibus reus est, extra Ecclesiam debet esse, et per sacerdotem in Ecclesiam sanus recipi. Invitat nos Dominus ad humilitatem, cum servum visitare cupiunt, ne pauper despiciatur. Et quia Dominus in paupere honoratur, pauperem Dominus honoravit. «Facite ergo vobis amicos de mammona iniquitatis (Luc. XVI) .»
[Col. 0833B] «Ascendente Jesu in naviculam secuti sunt eum discipuli ejus: Et ecce motus magnus factus est in mari, ita ut navicula operiretur fluctibus. Ipse vero erat in puppi, super cervical dormiens (Matth. VIII) .» Cervical dicitur vel pulvillus, vel quodlibet aliud substratum cervici recumbentis ad dormiendum. Navicula videbatur operiri et impleri fluctibus, quare tanto magis timor conturbat discipulos.
«Et accesserunt et suscitaverunt eum dicentes: Domine, salva nos, perimus. Et dicit eis Jesus: Quid timidi estis, modicae fidei? Tunc surgens imperavit vento et mari. Et dixit: Tace et obmutesce. Et facta est tranquillitas magna.» Licet diversis verbis evangelistae narrent, una tamen sententia est, et totum dici potuit. Dominatur vento et mari, de quo [Col. 0833C] dicitur: «Tu Dominaris potestatis maris (Psal. LXXXVIII) ;» Non errore haereticorum imperavit qui omnia animantia putant animantia, sed majestate qua Deo sunt sensibilia, nobis insensibilia. Cujus signi typum in Jona legimus, quod Dominus caeteris periclitantibus secutus est, et dormit et suscitatur, et imperio ac sacramento passionis suae liberat suscitantes. Itaque suae personae utramque naturam dignatus est ostendere dormiens ut homo, mare coercens ut Deus.
«Porro nomines mirati sunt, dicentes ad invicem: Quis aut qualis est hic, quia ventis imperat et mari, et obediunt ei.» Recte appellantur homines quicunque potentiam Salvatoris, nondum noverant, sive nautae excipiantur, sive alii qui in navi erant sive et ipsi [Col. 0833D] discipuli. Allegorice mare accipitur aestus hujus saeculi; navicula passionis arbor, cujus beneficio fideles adjuti mundi fluctus transcendunt, et ad littus patriae coelestis perveniunt. De hoc quod discipuli cum Domino naviculam ascendunt alibi significationem aperit dicens: Si quis vult post me venire abneget semetipsum et tollat crucem suam et sequatur me. Discipulis navigantibus Christus dormit, quia fidelibus in spe quietis perpetuae saeculum calcantibus, et post terga certatim mundi fastus jactantibus tempus Dominicae passionis advenit. Unde Marcus [Col. 0834B] hoc sero gestum fuisse perhibet, ut veri solis occubitum, non solum Domini dormitio, sed etiam ipsa hora significaret. Quo ascendente puppim crucis ut somnum mortis caperet, fluctus blasphemantium daemoniacis excitati procellis assurgunt. Quibus non ejus patientia turbatur, sed discipulorum imbecillitas periclitatur. Puppis mortuis pellibus vivos contegit et fluctus arcet, et ligno solidatur, quae innuunt cruce et morte Domini Ecclesiam salvari. Per cervical intellige corpus cui divinitas, sicut caput inclinata, recumbit. Suscitant Dominum discipuli ne pereant, quia maximis votis resurrectionem quae rebant. Ventum resurgens Dominus increpavit, quia diaboli superbiam stravit, dum ejus imperium destruxit. Tempestatem aquae cessare fecit, quia rabiem [Col. 0834C] clamantium: Si Filius Dei est, descendat de cruce (Matth. XXVII) , labefecit Recte arguuntur qui praesente Christo timebant, unde post resurrectionem etiam audierunt quaedam ex ipsis: «O stulti et tardi corde ad credendum in omnibus quae locuti sunt prophetae (Luc. XXIV) .» Nobis etiam saepe navigantibus quasi inter aequoris fremitus obdormit Dominus, quando inter medios virtutum nisus crebrescente, vel immundorum spirituum vel hominum pravorum, vel cogitationum impetu, fidei splendor obtenebrescit, spei celsitudo contabescit, amoris flamma refrigescit. Sed tunc necesse est ad Deum curramus, quatenus ad tranquillitatem nos ducat et portum salutis indulgeat.
«Nemini quidquam debeatis, ait Apostolus, nisi ut [Col. 0834D] invicem diligatis. Qui enim diligit proximum, legem implevit (Rom. XIII) .» Quali autem mensura Deus et proximus debeat diligi, diligentius considerandum est nobis. De mensura diligendi Deum Scriptura nobis manifestat cum dicit: «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota mente, et ex tota anima tua (Deut. VI) .» Quasi diceret: Non tibi praecipio ut tantum diligas, vel tantum Deum tuum. Quantum potes, tantum dilige: possibilitas tua erit mensura tua. Quanto plus amas, tanto plus habes; et quanto plus habes, tanto felicior es. Extendere [Col. 0835A] ergo et dilatare quantum potes ut totum impleatur quod in te est, etiam si non totum capiatur quod in illo est. Noli timere quasi tibi deficere debeat ille, si nimis capax fueris. Quantumcunque poteris, nunquam tantum poteris quantum ipse est. Si tantum posses, tantus esses. Nunc autem crescere in illo potes, aequari illi non potes. Cresce ergo et profice. Quanto major eris in bono; tanto melior eris. Si summus esses, optimus esses. Nunc quia summus esse non potes, potes esse in summo. Et magnum tibi hoc est, et ex hoc tu magnus es, si in summo es, et tanto utique major quanto altior. Ascendis autem, cum diligis. Sursum pergis in charitate, quia charitas sursum ducit. Sicut ait Apostolus: «Adhuc excellentiorem viam vobis demonstrabo [Col. 0835B] (I Cor. XII) .» Ascende ergo, dum potes: modo tempus est crescendi et proficiendi; postea, cum consummabuntur omnia, stabis in eo ad quod perveneris. Et hoc erit summum tuum in illo, supra quod non transies amplius; sed summum illius non erit in quo propterea, si stas, quasi non invenias amplius quo crescas. Idcirco ascende, dum potes, quantum potes: nunquam nimis potes, ubi nunquam potes totum. Dilige Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, ut ex illo totum tuum impleatur; etiam si a tuo toto, illius non capiatur totum, replet te, et superabundat in se. Si vas non deficit oleum sufficit. Cor tuum vas est, amor illius oleum. Quandiu vas habes, ille [Col. 0835C] infundere oleum non cessat (IV Reg. IV) , et postea cum tu amplius vas non habes, ille adhuc amplius oleum habet. Propterea noli parcere illi, cape quantum potes. Dilige quantum sufficis, quia ille non deficit. Dilige ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, id est ex toto intellectu tuo, et ex toto affectu tuo, et ex tota memoria tua. Quantum intelligis, quantum sapis, quantum sufficis, tantum dilige. Totum cognitione impleatur, totum dilectione afficiatur, totum memoria teneatur. Quantum illuminaris, tantum afficiaris, ut totum dulce sit quidquid de illo in cognitionem et memoriam venit. Si recte totum probatur, cur non totum diligatur. Quantum ergo innotescere dignatur nobis tantum diligatur a nobis. Totum quod capere possimus [Col. 0835D] diligamus, et quantum possumus.
De dilectione proximi dicit nobis Scriptura: «Diliges proximum tuum sicut teipsum (Levit. XIX) .» Quod mandatum tunc profecto implemus, si vera citra id quod nobis cupimus bonum, etiam illi cupiamus. In quibus enim nosmetipsos recte diligimus proximum nostrum, sive ad necessitatem corporis, sive ad animae salutem, sine fictione diligere et quantum rationabiliter possumus, adjuvare debemus. Quaerunt autem aliqui si id quod dictum est, «sicut teipsum,» secundum similitudinem tantum, sive etiam secundum aequalitatem intelligendum sit. Nam si proximos nostros tantum diligere jubemur quantum nosmetipsos, videtur quiddam scrupulosum [Col. 0836A] inde oriri: quod non leviter explicare possumus. Ecce duo sunt quorum alterum perire necesse est. Datur uni optio quod velit eligat e duobus quorum alterum omnino evitari non possit. Si suam salutem magis eligit, minus proximum diligit. Si proximi salutem magis eligit, Deum minus diligit quam proximum, a quo seperari vult propter proximum. Sed forte quis dicat parem dilectionem facere non posse electionem: utrumque aequaliter velle, et utrumque aequaliter nolle, nec posse alterum alteri praeferre in optione quae paria omnimo constant in dilectione. Sic ergo forte quis hanc objectionem evitare contendat. Sed quid dicemus? Si unum aliquem hominem tuum diligere debeo quantum meipsum, nonne, si duo sunt aut tres, aut quatuor, diligere amplius debeo [Col. 0836B] quam meipsum. Sic vadunt quaestiones hominum, et inquietant homines semetipsos cogitationibus suis. Dicunt enim: Quod melius est, amplius diligendum est. Ponamus tres homines, unum hinc, duos inde. Dico quia perire necesse est aut unum istum, aut duos illos. Dic ergo tu mihi: Quid eligis, qui proximum tuum diligis tanquam teipsum? Melius est perire unum quam duos, quia melius est salvare duos quam unum. Ideo, inquis, magis eligo ut pereat unus et duo salventur. Ergo vis ut magis salventur duo isti quam ille unus. Nonne ergo illud magis diligis, quod potius est eligis: ita, inquis, omnino magis diligo. Vide ergo quid sequatur. Superius autem confessus es quia tantum diligis, vel, si non [Col. 0836C] diligis, diligere debes proximum tuum quantum teipsum. Si ergo tantum diligis unum istum quantum teipsum, et rursum duos istos plus diligis quam teipsum, plus itaque duos illos diligis quam teipsum. Et si illos duos plus diligis quam teipsum, quantum videtur plus diligis illos quam Deum propter quos separari vis ab eo, ut Deum non habeas, neque diligas Deum ut pereas tu, ut illi salvi fiant: Et fortassis aliquis aestimabit ejusmodi dilectionem habuisse Moysen, qui irascenti Deo pro salute proximorum se opponens ait: «Si non dimittis eis hanc noxiam, dele me de libro quem scripsisti (Exod. XXXII) .» Et Apostolus pro fratribus anathema esse cupit a Christo, ut illi salvi fiant in Christo (Rom. IX) , et fortasse hoc aliquis etiam ad amorem Dei pertinere credat, ut [Col. 0836D] eum tantum diligamus, ut gloriam ejus in aliis potius amplificari quam in nobis coarctari cupiamus. Et propterea pro salute multorum nostram nobis perditionem optandam, ut potius multi salventur et nos pereamus, quam multi pereant et nos salvemur.
Sed considerate quoniam ordo dilectionis talis est, ut ante se diligat homo quam proximum suum, cujus dilectionem a sua trahere et formare jubetur, cum dicitur: «Diliges proximum tuum sicut teipsum.» Si enim proximum suum diligit sicut seipsum, quomodo proximum diligit, cum seipsum non diligit. Si enim proximum suum diligit sicut seipsum, profectu hoc illi cupit et optat quod sibi. Si autem hoc illi evenire desiderat quod sibi, quomodo illius salutem desiderat qui suam perditionem optat. [Col. 0837A] Itaque primum seipsum bene diligere debet, ut postea secundum se bene diligat et proximum suum. Si autem se perdere vult ut salvum faciat proximum suum, non est ordinata dilectio, quia pro anima sua nullam commutationem dare potest homo. Hoc enim a te primum requirit Deus, ut animam tuam des illi, deinde caetera adjicias. Si quid pro isto dare volueris non accipitur, nisi dederis et istud. Primum istud, reliqua cum isto. Non autem dico duo aut tres aut quatuor homines, sed nec totum mundum contra animam tuam diligere debes. Si enim aliquid plus quam animam tuam diligis, idipsum profecto plus quam Deum diligere comprobaris, quia animam tuam non diligis nisi in eo solo, quia bonum illius quod Deus est diligis. Idcirco primum [Col. 0837B] dilige animam tuam, diligendo bonum animae tuae. Deinde etiam dilige proximum tuum sicut teipsum, diligendo illi bonum quod diligis tibi. Hoc est enim illud diligere, bonum illi diligere. Nam bonum illius diligere posses, etiam si illum non diligeres. Posses enim tibi diligere, aut alteri cuilibet, et non illi, et ita illum non diligeres, quamvis bonum illius diligeres, quia illi non diligeres. Posses diligere equum illius, domum et agrum, pecuniam illius, fortitudinem, pulchritudinem aut sapientiam illius, quamvis illum non diligeres, quia tibi diligeres, non illi. Enim verum bonum non poteras diligere tibi, nisi illud diligeres et cuperes proximo tuo.
Distinxit ergo Scriptura dilectionem istam secundum illam qua in aliis et de aliis bonus est. Dilectionem [Col. 0837C] primum praecipiens homini, ut Deum diligat, intendens utique ut in eo ipso seipsum diligat, quia diligere seipsum non aliud est quam bonum suum diligere, et bonum suum diligere non aliud [Col. 0838A] est quam sibi diligere: hoc est velle illud et desiderare. Quia enim omnis qui bonum suum diligit, sibi diligit; et rursum quia omnis qui Deum diligit, bonum suum diligit, constat profecto quia nemo Deum diligit, qui sibi illum non diligit; et omnis qui diligit sibi diligit, quia desiderat et habere cupit quem diligit.
Item. Quia non omnis qui bonum alterius diligit, illum diligit cujus bonum diligit, quia non illi diligit bonum quod diligit. Distinxit Scriptura humanae menti, secundum ea quae in humanis divisa, aliquoties inveniuntur, id quod divina inseparabile habent, dicens homini ut, postquam Deum diligeret, diligeret et proximum suum, non quod istud sine isto facere possunt, sed ne posse putarent. Primum [Col. 0838B] ergo dixit ut Deum diligeret, et in eo ipse dixit ut sibi diligeret, quia omnis qui bonum suum diligit, sibi diligit. Quia non omnis qui bonum alterius diligit, illi diligit cujus bonum diligit; post dilectionem Dei statim subjunxit dilectionem proximi, ut hoc homo proximo suo cuperet diligendo illum, quod sibi diligendo Deum. Quod majus bonum mihi est, a me plus diligendum est, quia mihi primum insitum est, ut diligam bonum meum: illud maxime quod verum bonum est, et, post illud et secundum illud, diligam bonum proximi mei. Secundum me et post me aliquid illi debeo, ante me vel contra me nihil. Alioquin non staret: «Diliges proximum tuum sicut teipsum,» si illum diligerem, odio habens meipsum. Secundum hunc itaque modum non nisi [Col. 0838C] duo sunt praecepta charitatis: primum de dilectione Dei, in quo homo veraciter diligit seipsum. Secundum de dilectione proximi, in quo proximum diligit sicut seipsum.
[Col. 0837C] Respondens Jesus dixit: «Confiteor tibi, Pater Domine coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus et revelasti ea parvulis, etc. (Matth. XI) .»
[Col. 0837D] Exsultans de Spiritu sancto, de salute humilium quibus loquebatur, gratias agit et exsultat in Patre quod apostolis adventus sui aperuit sacramenta, quae ignoraverunt Scribae et Pharisaei, qui sibi sapientes videbantur. Unde supra: «Justificata est sapientia a filiis suis (ibid.) .» Confessio non semper poenitentiam, sed aliquando gratiarum actionem significat. (AUGUSTINUS.) In hoc quod ait Pater: ostendit se esse genitum a Deo, non creatum, ut haeretici dicunt; in hoc quod dicit: Domine, creatorem coeli et terrae, pulchre sapientibus et prudentibus, non insipientes et habetes, sed parvulos, id est humiles opposuit ut probaret se tumorem damnare, non acumen scientiae. Humilitas enim clavis est scientiae. De qua alibi dicit: «Tulistis clavem scientiae [Col. 0838C] (Luc. XI) ,» hoc est humilitatem fidei Christi, qua ad divinitatis ejus agnitionem pervenire poteratis.
«Etiam, Pater, quia sic fuit placitum ante te.» Sensus est: Certe, Pater, haec fecisti, quia sic placuit [Col. 0838D] ante te, id est in conspectu tuo. His verbis exempla humilitatis accipimus, ne temere superna consilia de aliorum vocatione aliorumque repulsione praesumamus. Non enim rationem reddidit, sed sic Deo placitum dixit, ostendens quia injustum esse non potest quod placuit justo. Unde et in vinea laborantibus mercedem reddens ait: «Volo et huic novissimo dare sicut et tibi (Matth. XX) .» In cunctis ergo a Deo dispositis aperta ratio est, occultae justitia voluntatis.
«Omnia mihi tradita sunt a Patre meo.» Ideo confiteor Patri quia omnia mihi tradidit Pater. Non dicit omnia de elementis, sed de his qui per Filium accedunt ad Patrem, et ante erant rebelles. De his omnibus alias dixit: «Domine, quod dat mihi Pater [Col. 0839A] ad me veniet (Joan. VI) .» Vel ita: (AMBROSIUS.) Cum audis omnia, agnoscis omnipotentem, non decolorem non degenerem Patris. Cum autem audis tradita, confiteris Filium, cui per naturam unius substantiae omnia jure sunt propria, non dono collata, sed per gratiam.» Nota quia Christus in eo quod homo est, confitetur, id est gratias agit Patri, imo individuae Trinitati. In hoc quod ipse est splendor qui de Patre splenduit, supra intellectum, nullas refert gratias, licet omnia a Patre habeat, quia per naturam habet.
«Et nemo novit Filium nis Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare?» Erubescat Eunomius, dicens se plenam notitiam habere de Patre et Filio. Non ita intelligendum [Col. 0839B] est hoc quasi Filius a nullo possit sciri nisi a Patre solo. Pater autem non solum a Filio, sed ab eis etiam quibus revelaverit Filius, sed utrumque referendum est quod ait, et an [cui] voluerit Filius revelare, ut intelligamus utrumque per Filium revelari. Verbo enim suo Pater se declarat, quia mentis nostrae lumen est. (HILARIUS.) Tradita autem Filio non alia sunt, quam quae in eo soli Patri nota sunt. Nota Verbo Filio soli sunt quae Patris sunt, atque ita in hoc mutuae, cognitionis secreto non aliud in Filio ignorabile exstitisse, quam quod in Patre ignorabile sit. Attende, ubi solus Pater, Filium, solusve Filius Patrem nosse dicitur, non nisi creaturarum fieri exclusionem. Neque enim Filius a notitia sui ipsius excipitur, neque Pater qui seipsum cognoscat [Col. 0839C] excluditur, et Spiritus sanctus consubstantialis utrique ab utriusque plena cognitione nequaquam separatur. Unde Paulus: «Spiritus scrutatur omnia, etiam profunda Dei (I Cor. II) .»
«Et conversus ad discipulos suos dixit: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos.»
De onere peccati dicit, vel pressos jugo legis invitat ad Evangelium. Qua ratione est Evangelii gratia levior lege, cum in lege adulterium, in Evangelio concupiscentia; ibi homicidium, hic ira puniatur? In lege opera requiruntur, in Evangelio voluntas. Duae, licet affectum non habeat, praemium, tamen non amittit, ut, si virgo non voluntate corrumpatur, apud Evangelium virgo suscipitur, apud [Col. 0839D] legem quasi corrupta repudiatur. Laboratis dicit, vel in legis difficultatibus, vel in divitiis acquirendis. «Reficiam vos,» id est recreabo vos exoneratos per Evangelium promittens regnum aeternum.
«Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde et invenietis requiem animabus vestris.» Jugum dicitur Evangelium Christi, Judaeos et gentes in una fide conjungens, ut terram cordis sui excolant per vomerem sacri eloquii. «Tollite jugum meum super vos,» in superiori scilicet mentis vestrae in honore habentes. Exemplo quoque meo discite mites esse corde, et humiles spiritu, ne lateat serpens in specie columbae. Humiles quippe neminem contemnunt, mites quoque [Col. 0840A] in lenitate animi jugiter perseverantes nullum laedunt, et sic per quietem mentis invenient tandem sempiternam quietem animabus suis. «Jugum enim meum suave est, et onus meum leve.» (HILARIUS.) Quid jugo Christi suavius? Quid onere levius? Probabilem fieri, a scelere abstinere, bonum velle, malum nolle, amare omnes, odisse nullum, aeterna consequi praesentibus non capi, nolle inferre alteri quod sibi ipsi perpeti sit molestum. Licet angusto initio sit arcta via, ut alibi dicit, quae ducit ad vitam (Matth. VII) , processu tamen temporis ineffabili dilectionis dulcedine dilatatur. Jugum fidei suave est comparatione legis, quia ibi vulnerantur pueri, hic lavantur salvandi. Onus Evangelii leve est, quantum ad legem, quia ibi adulterium punitur per lapidationem, [Col. 0840B] hic purgatur per poenitentiam.
«Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) .» Labore fatigati, onere gravati, inedia macerati, venite ad me. Qualis ad qualem? Clausi ad ostium, aegroti ad medicum, naufragi ad portum; ad ostium luminis, ad medicum salutis, ad portum quietis; ad ostium, ut egressi veritatem videatis; ad medicum, ut curati ad sanitatem convalescatis; ad portum, ut collecti post laborem quiescatis; vacui, ut lumine veritatis impleamini; laborantes, ut quiete adepta consulemini; onerati peccatis, ut pondere aliorum, alleviemini. Sunt etenim septem capitalia vitia, sive principalia [Col. 0840C] sive originalia, quibus peccatores aggravantur et onerantur. Quae ideo Scriptura capitalia vel principalia, vel originalia nominat, quia reliquorum omnium caput sunt, et principium et origo. Omnia quippe alia ab istis septem vitiis oriuntur. Hoc autem interesse videtur inter peccata et vitia, quod vitia sunt corruptiones animae, ex quibus, si ratione non refrenentur peccata, modo actus injustitiae oriuntur. Ante autem tentanti vitio consensus adhibetur, actus injustitiae est: quod peccatum dicitur. Itaque vitium est infirmitas spiritalis corruptionis. Peccatum autem, ex corruptione oriens per consensum est actus iniquitatis.
Itaque vitium absque consensu est infirmitas. Cui, in quantum infirmitas est, misericordia debetur; [Col. 0840D] praemium autem et corona, in quantum ab actu iniquitatis cohibetur. Cum consensu vero vitium culpa fit, ut in quantum vitium est, malum est; in quantum voluntaria est, poena dignum est. Vitium ergo est in corruptione, peccatum autem est in actione. Actus vero peccati solo consensu perficitur, etiam si foris opus non fuerit, quia quod iniquitatis est, per consensum pravum in sola voluntate completur, etiam tunc, cum ab eo quod vult perficiendo foris invita restringitur. Facit enim quod suum est totum, et quod amplius non facit suum non est. Non ab ipsa est quod amplius non facit, sed contra ipsam. Ita in solo consensu opus judicatur, cui quidem id quod foris est opus, tantum [Col. 0841A] in malitia adjicit, quantum ipsum qui intus operatur, motum voluntatis ad malitiam accendit. Sic ergo vitia origo peccatorum sunt, ex quibus nascuntur opera iniquitatis, quae quidem, sicut dictum est, absque consensu poenam habent, quia corruptio sunt; cum consensu autem culpam, quia voluntaria sunt. In quantum enim originalia sunt, poena in ipsis exercetur; in quantum voluntaria, poena ipsis debetur. Sunt autem haec: prima, superbia; secunda, invidia; tertia, ira; quarta, acedia; quinta, avaritia; sexta, gula; septima, luxuria. Ex his, tria hominem despoliant, quartum spoliatum flagellat, quintum flagellatum ejicit, sextum ejectum seducit, septimum seductum servituti subjicit. Superbia aufert homini Deum, invidia proximum, ira seipsum; [Col. 0841B] acedia spoliatum flagellat, avaritia flagellatum ejicit, gula ejectum seducit, luxuria seductum servituti subjicit. Anima rationalis in sanitate sua vas est solidum et integrum, nullam habens corruptionem: vitia quaeque venientia in eam, hoc modo vitiant, et corrumpunt. Per superbiam inflatur, per invidiam arescit, per iram crepat, per acediam frangitur, per avaritiam dispergitur, per gulam inficitur, per luxuriam conculcatur et in lutum redigitur. Superbia est amor propriae excellentiae, invidia est odium felicitatis alienae, ira irrationabilis perturbatio mentis, acedia est ex confusione mentis nata. Tristitia sive taedium est amaritudo animi immoderata, qua jucunditas spiritalis exstinguitur, et quodam desperationis principio mens in [Col. 0841C] semetipsa subvertitur. Avaritia est immoderatus appetitus habendi; gula immoderatus appetitus edendi; luxuria est concupiscentia experiendae voluptatis nimia, vel concubitus desiderium supra modum, vel contra rationem effervens. Superbiae duo sunt genera: unum intus, aliud foris. Intus est superbia, foris jactantia. Superbia in elatione cordis; jactantia in ostensione operis. Superbia, in eo quod sibi placet, alienum testimonium despicit; jactantia autem, ut magis sibi placeat, alienum testimonium requirit. Propterea jactantia per lenitatem blandam se simulat, superbia vero in timore se crudelem demonstrat; nam timeri vult, jactantia vero amari. Et utraque tamen in eo quod appetunt, sibi placens diverse, diviso licet modo, inordinate [Col. 0841D] convincitur gloriari. Si quis igitur superbiam et jactantiam sub uno computaverit membro, septem inveniet vitia capitalia, de quibus peccata omnia, id est iniquitatis actus et injustitiae opera oriuntur.
Peccata autem alia venialia, alia criminalia dicuntur. Venialia sunt, quae nec facile vitari possunt, ut aliquando non fiant, neque multam turpitudinem, vel laesionem magnam habent, si fiant. Criminalia dicuntur quae vel laesionem magnam inducunt, vel tupitudinem ingerunt, in quibus vel Deus, vel proximus multum offenditur, vel ipse qui fecit maculatur. Talia sunt homicidia, adulteria, perjuria, furta, et quae his similia adjunguntur, vel continentur [Col. 0842A] in istis, sicut rapinae, sacrilegia, et incestus, et caetera talia. Venialia sunt, sicut ira levis et transitoria, risus et ejusmodi quae sine deliberatione agentium contingunt, sive ex negligentia incaute, sive ex infirmitate praecipitantur. Sed intus haec sciendum, quod hi qui ab hujusmodi vitiis desipuerint, et digne poenituerint, septem modis a Deo suscipiantur. Primo suscipiuntur ad sponsionem, secundo ad protectionem, tertio ad sustentationem, quarto ad reconciliationem, quinto ad approbationem, sexto ad consolationem, septimo ad remunerationem. Primum pugnaturos contra diabolum suscipit in causa, ut quasi spondeat pro eis, quando confidit in eis, quemadmodum causam beati Job quasi cujusdam agonistae sive contra diabolum [Col. 0842B] defendendam suscepit. Quosdam aut quasi timidos et merces a pugna fugientes suscipit ad sustentationem, ne conterantur; alios post ruinam surgentes suscipit ad reconciliationem, ut restituantur; alios jam bene agentes suscipit per approbationem, ut remunerentur; alios per bonam operationem suscipit per remunerationem, ut glorificentur; alios inter operandum fessos suscipit per internam aspirationem, ut refocillentur et consolentur.
Sicut superius diximus aliud vitium esse, atque aliud peccatum, quod ex ipso vitio procedit, ita intelligimus aliud esse virtutes, atque aliud opera justitiae, quae ex ipsis oriuntur. Virtus enim quasi quaedam sanitas est, et integritas animae rationalis, [Col. 0842C] cujus corruptio vitium vocatur. Opus vero justitiae est in motu mentis rationalis, quae secundum Dominum incedit, a cordis conceptione surgens, et foris usque ad actionis corporalis completionem procedens. Virtutes in Scripturis plurimae numerantur, maxime vero quae in Evangelio quasi quaedam antidota vel sanitates contra septem vitiorum corruptionem sub eodem numero disponuntur: prima est humilitas, secunda mansuetudo, tertia mentis compositio, quarta desiderium justitiae, quinta misericordia, sexta cordis munditia, septima pax mentis interna. Homo igitur in peccatis jacens aegrotus est, vitia vulnera, Deus medicus, dona sancti Spiritus antidota, virtutes sanitates, beatitudines gaudia. Per dona enim Spiritus sancti vitia sanantur: [Col. 0842D] sanitas vitiorum integritas est virtutum. Sanus operatur, operans remuneratur. Sic post virtutes opera bona sequuntur, et ex virtutibus opera bona oriuntur. Sex opera misericordiae in Evangelio specialiter a Domino enumerantur (Matth. XXV) , in quibus perfectio bonorum operum significatur. Primum est esurientem pascere, secundum sitientem potare, tertium hospitem colligere, quartum nudum vestire, quintum infirmum visitare, sextum ad incarceratum et clausum venire. In his enim necessitatibus omnis vitae humanae molestia vel comprehenditur vel figuratur, in quibus quisquis propter Deum proximo compatitur, misericordiam a Deo in sua necessitate meretur.
[Col. 0843A] «Simile est regnum coelorum homini patrifamilias qui exiit primo mane conducere operarios in vineam suam,» etc. (Matth. XX.) Regnum coelorum, id est Christus, cui comparatur paterfamilias, qui primos fecit novissimos, et novissimos primos. Ipse enim Christus, verus paterfamilias, totius humani generis curam habens, omni tempore universos ad culturam vineae vocat. Qui, quando non agnoscitur, in secreto est, sed quando agnoscitur exiit conducere operarios, ex occulto procedens ad notitiam. Vinea autem est Ecclesia, quae ab Abel justo usque ad ultimum electum, quasi tot palmites mittit, quot sanctos profert. Operarii vero sunt praedicatores, et unusquisque, dum fide recta persistit in divinae legis obedientia.
[Col. 0843B] «Conventione autem facta cum operariis ex denario diurno, misit eos in vineam suam.» Conventio fuit confirmata promissio quod ad imaginem Dei essent reformandi, si Ecclesiam aedificando Decalogi mandatis insisterent. In denario igitur figuram regis habente, qui olim per X nummos computabatur, et obedientiae praemium, et quia ex Decalogi observantia operariis datur, manifeste significatur.
«Et egressus circa horam tertiam vidit alios stantes in foro otiosos, et dixit illis: Ite et vos in vineam meam, et quod justum fuerit dabo vobis. Illi autem abierunt.» Per forum mundus accipitur, in quo calumniae, injuriae, contentiones, diversorum negotiorum difficultates, semper tumultuosae, et ubi omnia sunt venalia. Peccatores dicuntur mortui, [Col. 0843C] non otiosi. Sicut enim surdus apud Dominum dicitur qui non audit quae Dei sunt, sed quae diaboli; caecus, per cujus oculos diabolus videt, non Deus: sic qui diabolo vivit mortuus est Deo. Raptor non est otiosus, sed mortuus. Ebriosus, fornicarius non sunt otiosi, sed mortui; ille autem qui nihil tollit est otiosus, nisi de suis det impotentibus. Vis non esse otiosus? Nihil tollas, et de tuis des pro Deo, ut non tibi vivas, sed Deo. Vis non esse otiosus? Jejuna et de pro Deo quod manducare debes et bibere. Vis non esse otiosus? Si sine uxore es ne quaesieris uxorem, sed operare vitam castitatis. Si dicis: Non possum abstinere, ostendo tibi ut et uxorem habeas, et castitatis vitam colas. Abstine te a menstruata et praegnante, erubescere facere quod animalia non [Col. 0843D] faciunt. Utquid servus, accipiens mnam a domino suo, audivit: «Serve nequam (Matth. VIII) ;» et utquid missus est in carcerem? quia nihil lucratus est de ea. Si ergo ille non erit impunis in die judicii qui otiosus stetit in foro, quid faciet peccator, et mnam suam perdens? «Iterum autem exiit circa sextam horam, et nonam, et fecit similiter. Circa undecimam vero exiit et invenit alios stantes, [Col. 0844A] et dicit illis: Quid hic statis tota die otiosi? Dicunt ei: Quia nemo nos conduxit. Dicit illis: Ite et vos in vineam meam.» Prima hora, volunt Adam missum in vineam et reliquos patriarchas usque ad Noe; tertia, ipsum Noe et reliquos ad circumcisionem Abrahae; sexta, ab Abraham usque ad Moysen, quando lex data est: nona, Moysen et prophetas; undecima apostolos et gentium populum, qui prius stabat tota die otiosus, ideo omni tempore pro salute laborare negligens. Lex quidem conduxerat Israel dicens: «Hoc fac et vives (Deut. VI; Luc. X) ,» sed gentes nemo conduxit. Debitum namque erat per orbem terrarum Evangelium praedicari, et gentes fidei justificatione salvari. Aliter mane est pueritia; tertia, adolescentia proficiscens [Col. 0844B] in altum quasi sol; sexta, juventus; nona, senectus; undecima, decrepita aetas. Videtur itaque primae horae esse operarios Samuelem et Jeremiam, Joannem Baptistam; tertiae, illos qui a pubertate Deo servire coeperunt; sextae, qui a matura aetate; nonae qui jam declinante aetate ad senium; undecimae qui ultima senectute. Torpentes ergo usque ad ultimam aetatem recte increpantur de otio, ut vel in ultimis resipiscant. Nullus quippe conduxit tales, licet eis vias vitae praedicaret, quia solius Dei est intus docere cui nondum obedierunt.
«Cum sero autem factum esset, dicit Dominus vineae procuratori suo,» hoc est, vel Pater dicit Filio, vel Filius Spiritui sancto: «Voca operarios et redde illis mercedem, incipiens a novissimis usque ad [Col. 0844C] primos.» Considera quia sero non alio mana reddit mercedem. Ergo adhuc stante saeculo isto, judicium erit propter duas rationes. Primum quia ventura beatitudo est merces justitiae, deinde ne peccatores videant beatitudinem, dicente propheta: «Tollatur impius ne videat gloriam Dei (Isa. XXVI) .»
«Cum venissent ergo qui circa undecimam horam venerant, acceperunt singulos denarios.» Quamvis felicitatem resurrectionis omnes justi accepturi sunt, tamen quia alii accipient prius unam, alii post multas, illi dicuntur priores accipere, qui prius modicum temporis accipient. Itaque novissimi in labore erunt primi in praemio; et primi in labore, novissimi in praemio. Et quia denarius ille vita aeterna [Col. 0844D] est, aequales erunt in illa mercede primi, sicut Abel, Noe, tanquam prima vel tertia hora vocati ad regnum; et novissimi qui ab adventu corporeo Domini quasi in undecima hora sine aliqua tarditate praeveniunt. Meritorum quidem diversitate fulgebunt, alius magis, alius minus; ideoque paterfamilias promisit se daturum singulis quod justum fuerit. Verumtamen aequalis erit vita aeterna, omnibus nulli [Col. 0845A] longior vel brevior quia non habebit finem. Sero factum est, cuicunque finis vitae venit. A novissimis denarios paterfamilias reddere coepit; qui ad paradisi requiem prius latronem quam Petrum perduxit. Qui latro et si per aetatem non venit ad undecimam, venit tamen sero per poenam. Sic aliquando prius remunerantur sero venientes qui prius de corporibus exeunt quam qui in pueritiis vocati sunt. «Venientes autem primi arbitrati sunt quod plus essent accepturi. Acceperunt autem etiam ipsi singulos denarios.» Eamdem scilicet Trinitatem cum gentibus justificatis accipient retro vocati, conformati claritati Christi. Cum tamen primo venerunt qui populus Dei ab initio exstiterant, arbitrati sunt quod gentes, prius idolis servientes, minus essent accepturi.
[Col. 0845B] «Et accipientes murmurabant adversus patremfamilias, dicentes: Hi novissimi una hora fecerunt, et pares illos nobis fecisti, qui portavimus pondus diei et aestus.» Antiqui qui post longa inferni tempora ad coelum pervenerunt quasi post murmurationem denarium accipiunt. Nos autem sine murmuratione, quia mox ut de corpore eximus, sine mora praemium accipimus. Et notandum quia denarius non totis insimul accipitur, sed veri cultores spiritualis vineae in hac vita centuplum, deinde coelum, et post judicii remunerationem duplicem stolam habebunt. Denarium igitur accipientes, non ex invidia gratiae murmurant adversus novissimos operarios, sed ex ignorantia secretorum adversus patremfamilias. Talis [Col. 0845C] ergo est piae superiorum inquisitionis murmuratio. Quid causae est quod tamdiu distulisti ignem coeli in terram mittere et accendere. Aut quare ad hoc tempus non reservasti nos. Vel novissimi cur tempora nostra nobiscum non habuerunt. Aut unde fit quod novissimi non habuerunt tempora nostra, et nos tempora novissima. Quare etiam dispari vocationi par datur praemium. Et plurima in hunc modum conqueruntur. Pondus significat opus justitiae, aestus concupiscentiam saeculi. Hoc ideo dicitur, quia olim omnibus bonis mundus prosperabatur. Et ideo qui tunc fuerunt cum majori difficultate justitiam servaverunt, quia felicitas mundi impedimentum est animae. Multum ergo tunc erat bonus qui justus poterat esse; multum vero malus qui non [Col. 0845D] fugit ad Deum, cum pluribus adversitatibus primi videat mundum. Pondus etiam possunt intelligi onerosa mandata legis, aestus vero urens error tentationum quo conflabant maligni spiritus in antiquos ad aemulationem gentium eos irritantes.
«At ille respondens, uni eorum dixit: Amice, non facio tibi injuriam. Nonne ex denario convenisti mecum? Tolle quod tuum est, et vade.»
Uni dicitur respondisse, quia par erat in omnibus murmurandi occasio. Amicus iste protoplastus intelligitur, et illo tempore credentes. Cum dicit ex denario; tale est quasi dicat: Mercedem promissam recepisti, hoc est imaginem et similitudinem meam, non alterius consortio minuitur tibi praemium meriti. [Col. 0846A] Quid quaeris amplius? Vade, persevera in adepta justitia.
«Volo autem et huic novissimo dare sicut et tibi. An non licet mihi quod volo facere? An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum?» Volo ut coaequalis et concorporalis tibi fiat populus gentilis. Nonne potestas est judicis vel justitiam facere, vel misericordiam cui vult impendere. Cave ergo ne occasione bonitatis invido oculo proximum respicias. Mihi autem soli invisibili et immortali saeculorum Regi secreta mea honor et gloria et saecula saeculorum. «Sic erunt novissimi primi: et primi novissimi.» Sic, videlicet ut ostensum est, aequabuntur novissimi et primi. Sicut enim in corona nec initium est, nec finis; ita inter sanctos, quantum ad tempus, in [Col. 0846B] illo saeculo nemo novissimus dicitur, nemo primus. «Multi enim sunt vocati, pauci vero electi.» Hoc non ad superiores sanctos, sed ad gentes pertinet, quia plures ad fidem veniunt, plures Ecclesiae parietes implent, sed ad regnum pauci perducuntur. Aliter: Nonnulli per primos intelligunt non solum bonos, sed et quosdam qui coeperunt in vinea, et non perseveraverunt. Hi ex invidia novissimorum murmurant; velut illi qui initio nascentis Ecclesiae vocatis ex gentibus se praeferebant. Itaque de communiter dictis quaedam referuntur ad bonos, ut illud: «Volo tibi sicut et huic novissimo dare.» Ad alios vero falso putantes denarium se accepturos, quaedam pertinent, ut illud: «Et accipientes murmurabant.» Et deinde: «An oculus tuus nequam est, quia ego bonus [Col. 0846C] sum?—Erunt, inquit, novissimi primi, et primi novissimi:» quod Judaei de capite vertantur in caudam, et nos de cauda mutemur in caput. Unde Moyses in Deuteronomio: «Advena qui tecum moratur ascendet super te; ille erit in caput, et tu eris in caudam (Deut. XXVIII) .» Quod tamen multi tam novissimi quam primi reprobentur terribili sententia subditur: «Multi enim sunt vocati» ad fidem, «pauci vero electi» ad regnum.
«Lapidem caliginis et umbram mortis dividet torrens a populo peregrinante (Job XXVIII) .» Lapis est duritia Judaeorum, caligo infidelitas eorum. Mors est diabolus, umbra ejus gentilis populus. Sicut enim umbra corpori conformatur, ita ipse diabolum imitando [Col. 0846D] ei consimilatur. Populus peregrinans est fidelis populus in hujus vitae exsilio suspirans. Torrens est igneus fluvius qui a facie Domini egreditur, per quem fidelis populus ab infideli in ultimis secernitur. Lapidem ergo caliginis, et umbram mortis torrens a populo peregrinante dividet, cum ignis extremi judicii Judaeos in perfidia duros, et gentiles in malitia diabolo conformes, a Christiano populo ut zizania a tritico secludet, et camino infernali involvens, igni inexstinguibili exuret, et patria paradisi populum non exsulem in aeterna tabernacula recipiet. Peregrinator autem hujus vitae fidelis populi praesignabatur in populo Judaico, quos duro servitio longo tempore oppresserat Pharao. Olim namque Hebraeus populus descendit in Aegyptum, [Col. 0847A] dum eum fames afflixit, sed eum Pharao crudeli servituti addixit. Qui cum ad Dominum clamarent Moysen eis misit, qui multis plagis et signis Aegyptum percussit, populum Dei per mare Rubrum in terram fluentem lac et mel perduxit. Per Aegyptum hic mundus significatur, in quo genus humanum a paradisi patria peregrinatur, et a diabolo gravi oppressione subjugatur. Cui ad Deum per justos vociferanti, Christus ad liberandum mittitur, per quem mundus multis miraculis concutitur, populus per mare Rubrum, id est per baptismum, ad patriam paradisi reducitur, ubi mel et lac exundat, id est affluentia omnium bonorum exuberat.
Haec peregrinatio nihilominus per eumdem populum praefigurabatur, dum in Babylonica captivitate [Col. 0847B] per LXX annos morabatur. Nabuchodonosor etenim rex Babyloniae, Hierusalem obsidens, destruxit, populum in Babyloniam captivum duxit, qui ibi LXX annis in tristitia habitabat, canticum laetitiae non resonabat, organa ad salices suspendit, juxta sedens flevit. Finitis LXX annis, ad Hierusalem remeat, Pascha cum gaudio celebrat, postea cum uxores et filii venerunt, duplex gaudium habuerunt. Haec omnia, charissimi, ad praesentem diem respiciunt: haec omnia nostra tempora praesignaverunt. Hierusalem est paradisus, Nabuchodonosor est diabolus, Babylonia est hic mundus. Nabuchodonosor populum in Babyloniam captivum duxit, et diabolus genus humanum in hunc mundum seduxit, ubi organa in salices suspendit, et sedens lacrymis fluit. Salices [Col. 0847C] facile terrae coalescent, facile incisae revirescunt. Salices sunt mundi amatores qui radices suas in terrena miserunt, quibus transitoria pro voto affluunt. In has justi organa suspendunt, quia his gaudia mundi relinquunt. Deflent sedentes, quia humiles eorum interitum sunt cum magno dolore gementes. Per organa etiam coelestis doctrina accipitur quae in salices suspenditur, dum saecularibus doctrina spiritalis subtrahitur, quia ab eis contemnitur. Per LXX annos quibus populus in Babylonia affligebatur, septem millia annorum intelliguntur, quibus genus humanum in hac vita peregrinatur. Sicut enim septem primis diebus tota creatura disponitur, ita per septem millia annorum hic mundus [Col. 0847D] extendi creditur. Igitur si septem millia annorum in septuagies centenos annos diviseris, et annum de centum annis quasi decimam dederis, LXX annos habebis. Porro si de septuaginta annis diem pro anno decimabis, LXX dies computabis. Hi sunt isti dies quibus Ecclesia alia non resonat, quia LXX annos captivitatis ad memoriam revocat, qui septem millia annorum nostrae peregrinationis praesignant. Ideo etiam nunc liber Genesis legitur, in quo lapsus hominis de paradiso in hunc mundum describitur. Istud tempus dicitur Septuagesima, quia ab hodierna die usque in secundum Paschae Sabbatum sunt dies LXX, quando duo cantantur alleluia. Populus ad Hierusalem reversus cum gaudio exsultat, quia fidelium animae nunc gaudium Domini intrabunt. [Col. 0848A] Finito autem mundi termino, cum uxores et filios, id est corpora et opera recipiunt, tunc verum alleluia jubilabunt, quia cum corpore et anima simul perenniter in gloria exsultabunt.
Quia hodie, charissimi, canticum laetitiae deposuimus, et canticum tristitiae sumpsimus, volo vobis de libris gentilium breviter recitare qualiter melodiam delectationum mundi debeatis declinare, ut possitis prius cum angelis dulcem harmoniam in coelis resonare. Gemmam namque in coeno inventam debet quilibet de luto tollere, et in regium ornamentum ponere. Ita et decet, si a nobis quidquam utile in libris gentilium reperiatur, ad aedificationem Ecclesiae Christi sponsae vertatur. Saeculi [Col. 0848B] sapientes scribunt tres Sirenes in insula maris fuisse et suavissimam cantilenam divisis modis cecinisse. Una quippe voce, altera tibia, tertia lyra canebat. Hae habebant facies mulierum, alas et ungues volucrum. Omnes naves praetereuntes suavitate cantus sistebant, nautas somno oppressos lacerabant, naves salo immergebant. Cumque quidam Ulysses necesse haberet ibi praeternavigare, jussit se ad malum navis ligare, sociis autem cum cera aures obdurare, et sic periculum illaesus evasit, et eas fluctibus submersit. Haec sunt, charissimi, mystica, quamvis per inimicos Christi scripta. Per mare istud saeculum intelligitur, quod continuis tribulationum procellis volvitur. Insula est mundi gaudium, quod crebris doloribus intercipitur, sicut littus [Col. 0848C] crebris undis impetitur. Tres Sirenes, quae suavi cantu navigantes demulcendo in somnum vertunt, sunt tres delectationes quae corda hominum ad vitia molliunt, et in somnum mortis ducunt. Quae humana voce cantat, est avaritia, quae suis auditoribus hujuscemodi modulatur carmina: Multa oportet te congregare, ut possimus famam nominis tui ubique dilatare, sepulchrum quoque Domini et alia loca lustrare, ecclesias restaurare, pauperes consanguineos tuos adjuvare. Tali pestifero cantu cor avari demulcet usque dum eum sopor opprimet, et tunc carnem ejus lacerat; navim fluctus devorat, quia hic miser violenter doloribus a vitiis suis avellitur, et aeternae flammae immergitur. Quae [Col. 0848D] canit tibia, est jactantia. quae suis haec profert cantica: Juvenis es et nobilis, debes te praeclarum exhibere universis. Nulli inimicorum tuorum debes parcere, sed omnes quibus praevalere potueris occidere, tunc dicunt te bonum esse militem. Alii canit haec: Hierusalem debes pergere, multas eleemosynas tribuere, tunc fies famosus, et ab omnibus diceris bonus. Conversis autem concinit sic: Saepe debes jejunare, saepe orare, alta voce cantare, tunc audies te omnes consono ore ut sanctum laudare. Talem cantilenam vano cordi insonat, usque dum miserum a bono vacuum vorago mortis devorat. Quae melos exprimit lyra, est luxuria, quae suis sequacibus talia praecinit modulamina: Adolescens es, poteris cum quibuslibet puellis ludere, postea in [Col. 0849A] senectute corrigere. Haec insigni forma splendet, haec magnis opibus pollet; hanc si habueris, magnum proficuum consequeris, tamen animam tuam bene salvare poteris. Tali modo permollit cor luxuriosi, usque dum repente morte perventum absorbet turbo Cocyti. Facies habebant mulierum, quia nil ita mentem hominis adeo alienat, quam amor mulierum. Alas habebant volucrum, quia semper est instabile desiderium mundanorum. Nam nunc hoc, vel hoc appetunt; nunc vero illud et illud concupiscunt. Ungues etiam habebant volucrum, quia quos ad peccata pertrahunt, doloribus lacerantes ad inferni cruciatus detrahunt. Ulysses dicitur sapiens. Hic illaesus praeternavigat, quia Christianus populus vere sapiens in navi Ecclesiae mare hujus [Col. 0849B] saeculi supernatat. Timor Domini se ad arborem navis, id est ad crucem Christi, ligat, sociis cera, id est incarnatione Christi auditum obsigillat, ut a vitiis et concupiscentiis cor avertant et sola coelestia appetant. Sirenes submerguntur, quia concupiscentiae ab ejus vigore spiritus praemunitur. Ipsi illaesi evadunt periculum, quia post victoriam ad sanctorum perveniunt gaudium.
Charissimi, lectio hodierna nos admonet qualiter victoriam obtineamus, de qua loquebamur in superioribus. Dicit enim: «Nescitis quod hi qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium (I Cor. IX) .» Mos apud Graecos servabatur, [Col. 0849C] quod praemium aliquod cursoribus proponebatur, quod tamen non omnibus currentibus, sed soli primitus praevenienti dabatur. Regnum coelorum nobis in praemio proponitur, ad quod nos totis viribus currere sacra Scriptura hortatur, quia non omnibus per fidem currentibus, sed solis bonis operibus in finem perseverantibus donatur. Alius mos apud eos erat: Nudi oleo peruncti simul colluctabantur, atque victores auro et lauro coronabantur. Nos, dilectissimi, oleo chrismatis peruncti sumus; ideo a vitiis nudi, cum diabolo luctari debemus, quia non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus vitiorum et daemonum infestationem (Ephes. VI) . Si ergo luxuriam, [Col. 0849C] iram, odium, vel aliud vitium vicerimus, coronam ex auro et lauro habebimus, quia splendorem aeternae claritatis in vernanti paradiso recipiemus. Quare autem haec Dominica LXX, sequens LX, itemque alia vocetur L, diligenter perdicendum est. Fertur enim Telesphorum, Romanae urbis papam, septimam hebdomadam addidisse, quam a sono praecedentis numeri, scilicet XL, Quinquagesimam nominavit. Octavam etiam hebdomadam viri justi addentes, similiter non ut LX sint dies usque ad resurrectionem, sed a sono praecedentis numeri Sexagesimam appellaverunt. Alii nonam septimanam addentes, a sono prioris numeri Septuagesimam nuncupaverunt. Et si nunc decima adderetur, non Decagesimae, sed Octogesimae nomen sortiretur, a praecedenti [Col. 0850A] numero dictum. Quae autem intentio addentium esset videamus. Illorum igitur qui septimam addiderunt intentio fuit VII auferre Dominicas; unde remanent XLII, quae etiam apud quosdam celebrabantur. Sed octavam addentium intentio fuit VIII auferre Dominicas, et VIII quintas ferias. Ablatis his XVI, remanent XL, ut totidem jejunarent, quot et Dominus. Similiter nonam addentium fuit intentio IX auferre Dominicos dies, et tot quintas ferias, et tot Sabbata. Dominicae auferebantur propter resurrectionem, quintae feriae propter ascensionem, Sabbata ne sabbizarentur cum Judaeis. Quadragesima finitur in coena Domini, quod celebratum est typicum Pascha. Quinquagesima autem in prima feria, ipso resurrectionis die; Sexagesima feria [Col. 0850B] in IV feria, mediante solemni Paschae; Septuagesima in VII feria, depositis albis vestibus. Inter Quadragesimam et Quinquagesimam, VI dies sunt; inter Quinquagesimam et Sexagesimam VI, inter Sexagesimam et Septuagesimam VI. Et VI ter ducti faciunt XVIII; in quo mysterium reperitur. Nam divisus duplex simplici comparatur. Per duplicem duplex mors nostra, per simplicem simplex mors Domini designatur; cujus morte simplici nostra mors duplex damnata est. Si enim ille duplicem gustasset, nos a nulla liberasset. Inter finem Quadragesimae et Quinquagesimae, duo sunt dies: similiter et in caeteris. Ter enim duo faciunt sex. In quo praecedens divisio, praecedensque mysterium reperitur. Verum si sensum spiritalium scripturarum generalem [Col. 0850C] inspicias, in omnibus mysterium reperitur.
«Exiit qui seminat seminare semen suum, etc.» (Matth. XVIII.) Multa in parabolis loquitur, quia si cuncta parabolice loqueretur, absque emolumento recessissent auditores. Parabola est rerum in natura discrepantium sub aliqua similitudine facta comparatio. Sator qui exiit seminare, ipse Filius Dei intelligitur, qui exiens de sinu Patris venit in mundum ad seminandum per se ac per suos hominibus verbum veritatis quod apud Patrem vidit. «Et dum seminat, quaedam ceciderunt secus viam et conculcata sunt, et venerunt volucres coeli, et comederunt ea.» Quaedam ceciderunt, subaudis grana sive semina, [Col. 0850D] secus viam. Via est mens malarum cogitationum sedulo meatu trita et arefacta. Ubi dupliciter perit semen, quia transitu carnalium cogitationum conculcatur, et daemones comedunt illud, id est quadam delectatione rapiunt et absorbent, ut nec memoria mens teneat quod ope neglexit. Daemones autem volucres coeli appellantur, vel quia sunt coelestis et spiritualis naturae, vel quia in aere habitant. «Alia autem ceciderunt in petrosa, ubi non habebant terram multam. Et continuo exorta sunt, quia non habebant altitudinem terrae. Sole autem orto aestuaverunt, et quia non habebant radicem aruerunt.» Semina quae cadunt in petrosa, id est super terram petris abundantem, germinare quidem cito queunt, sed non figitur radix, quia terrae altitudinem, [Col. 0851A] hoc est profunditatem non habet, et idcirco aestu solis arescit. Petra significat hic duritiam protervae mentis, terra vero lenitatem animae obedientis, sol autem fervorem persecutoris. Cadit ergo semen verbi super petram quando dulcedine promissionum movet indomitum cor, nullo verae fidei vomere penetratum. Ubi non invenit, ut Lucas ait (Luc. XIII) , humorem, id est virtutis amorem. Et statim exortum est per recordationem tantummodo, non per efficaciam, quoniam non habebat altitudinem terrae in profunditatem boni cordis, ubi solide fundaretur. Et quando exortus est sol, id est aestus persecutionis vel cujuslibet tribulationis, exaestuavit, id est ad siccitatem venit, et ex toto exaruit, eo quod firmi desiderii radicem non habebat. Altitudo quippe terrae est probitas [Col. 0851B] animi disciplinis coelestibus eruditi et in tentationibus probati. «Alia autem ceciderunt in spinas, et creverunt spinae, et suffocaverunt ea.» Alia semina ceciderunt in spinas, hoc est inter spinas. Cadit quoque verbum Dei inter spinas, cum suscipitur a corde divitiarum cura, sollicitudo, et tunc multiplicatae divitiae quae per spinas intelliguntur, occupant mentem, ut fructus spiritualis in ea proficere non possit. «Alia vero ceciderunt in terram bonam, et dabant fructum, aliud centesimum, aliud sexagesimum, aliud tricesimum.» Sic in terra mala tres fuere diversitates, sic sunt in bona tres. Alius enim bonus est, alius melior, et alius optimus. Cum denarius numerus pro perfectione soleat accipi, quia in decem [Col. 0851C] praeceptis legis custodia continetur, centenarius qui per multiplicatum denarium surgit, pro magna perfectione ponitur. Terra ergo bona fructu centuplo fecundatur, quando mite cor et docile per amorem proximi activam, per amorem Dei contemplativam adipiscitur vitam et spiritualium ornatur perfectione virtutum. In senario autem numero quia mundi ornatus expletus est, congrue perfectio bonae operationis, in adimpletione Decalogi, sexagesimus fructus intelligitur. Tricesimus vero fructus in fide sanctae Trinitatis impletio legis.
Haec dicens clamabat: «Qui habet aures audiendi audiat.» Ubicunque haec admonitio interponitur mysticum esse, et attentius quaerendum ostendit, quod dicitur: qui habet aures cordis, id est intelligentiam [Col. 0851D] mentis, audiat, hoc est spiritualiter haec verba intelligat. «Et accedentes discipuli dixerunt ei: Quare in parabolis loqueris eis. Qui respondens ait illis: Quia vobis datum est nosse mysteria regni coelorum, illis autem non est datum.» Mysteria regni coelorum in secreta Scripturarum revelabuntur vobis, qui mecum estis et sequacibus vestris spirituali intelligentia introeuntibus ad me, «illis autem qui foris sunt,» ut Marcus scribit (Marc. IV) , «in parabolis omnia fiunt.» Foris quippe dicens non solum esse illos qui neque curabant intrare navem, neque cognoscere veritatem, sed et omnes illis similes corporis sensus tantum sequentes, ut nihil spiritualiter intelligant. Nota, ubi dicitur in parabolis omnia fieri his qui foris sunt, insinuat non solum in verbis Domini, [Col. 0852A] sed et in factis parabolas esse, id est signa mysticarum rerum, quas perversi non penetrant. Seorsum autem discipulis suis disserebat omnia. Illi enim digni erant audire mysteria in intimo penetrabili sapientiae, qui remotis cogitationum tumultibus in solitudine virtutum permanebant. «Ideo in parabolis loquor eis, quia videntes non vident, et audientes non audiunt neque intelligunt, et adimpletur in eis prophetia Isaiae dicentis (Isa. VI) : Auditu audietis, et non intelligetis: et videntes videbitis, et non videbitis.» Videntes non vident, hoc est, ingenio praesumentes se videre, privantur spirituali intellectu; et audientes foris non audiunt corde quod est non intelligere. Unde Isaïas: Auditu exteriori audietis praedicationem Christi et non intelligetis, et videntes frequenter [Col. 0852B] videbitis exteriori visu miracula ejus, et non videbitis oculo mentis. «Incrassatum est cor populi hujus, et auribus graviter audierunt, et oculos suos clauserunt, nequando oculis videant, et auribus audiant, et corde intelligant, et convertantur et sanem eos (ibid.) .» Abundantia malitiae dicitur incrassatum cor Judaeorum. Quapropter ingrate susceperunt verba Domini, quod fuit graviter audire. Oculos suos clausisse dicuntur, ne arbitremur esse culpam naturae, non voluntatis. Cum enim possent cogitare et intelligere, averterunt prae invidia intuitum mentis, et ita ipsi sibi causa fuerunt ut Deus eos deserendo excaecaret. Unde Joannes: «Propterea non potuerunt credere, quia dixit Isaias: [Col. 0852C] Excaecavit oculos eorum ut non videant (Joan. XII; Isa. XI) .» Quia praedixit Isaias, in spiritu praescientis omnia, Judaeorum excaecationem, non poterant credere: non quod ex necessitate non possent, et ita nulla culpa esset eis, sed quia nolebant. Non poterant credere, quia Dei ignorantes justitiam, suam statuere volebant. Excaecantur et indurantur, quia negando divinum adjutorium non adjuvantur. Quod autem dicitur non posse credere, ita est culpa voluntatis humanae, sicut quod dicitur Deum seipsum non posse negare (II Tim. II) , laus est voluntatis divinae. Nolentes igitur oculos et aures aperire veritati, meruerunt ut nunquam videant oculis, et non audiant auribus, et non intelligant corde; quod est neque videre, neque audire, et non convertantur ad [Col. 0852D] poenitentiam, et non sanentur a peccatis, ut innocentiam recipiant. Vel ita: Non parabolas multi audierunt, quia excaecati erant, et inde excaecati, cum superbia incrassatum cor habebant. Excaecatio vero et parabolarum obscuritas fuit occasio ne quando, hoc est, ut aliquando salubrius converterentur per illum, qui est terribilis in consiliis super filios hominum (Psal. LXV) , quibus vult miseretur, et quos vult juste deserit (Rom. IX) . Non quia obscure dicta non intellexerunt, ideo non crediderunt in eum, et sic crucifixerunt, et sic post resurrectionem interriti miraculis de reatu majoris criminis compuncti sunt. Unde accepta indulgentia ampliori flagrant dilectione. De aliis dicit Dominus (I Cor. XIV) : «Loquor eis in aliis linguis, et in aliis labiis,» [Col. 0853A] manifesta scilicet apostolorum doctrina, «et nec sic exaudient me;» de his vero dicere potest, vel sic exaudient me.
Septuagenarius eadem perfectionne perfectus est qua et quinquagenarius. Decies quippe septem LXX fiunt. Quadragenarius cum sexagenario vicinitatem habet, eo quod conflictus sine perfectione boni operis et perfectio sine conflictu sine esse non potest. Quinquagenarius similiter et septuagenarius vicinitatem habent, mentis et corporis significantes requiem. Enim scriptum est: «Datae sunt sanctis stolae singulae, et dictum est eis: Requiescite et sustinete, donec impleatur numerus fratrum vestrorum [Col. 0853B] (Apoc. VI) .» Singulae stolae eis datae sunt, qui mentis modo requiem in spe habent. Cum vero impletus fuerit numerus fratrum, binae stolae dabuntur, quoniam mentis et corporis tunc requiem possidebunt, sicut scriptum est: «In terra sua duplicia possidebunt (Deut. XXI) .» Septuagesimam namque observamus in figuram, LXX annorum, per quos afflicti sunt filii Israel in Babylone, et sicut ipsi antequam LXX anni finirentur partim redeuntes, aliquantulum consolati sunt, sic et nos dum, finitis LXX diebus, luctum poenitentiae licet non plene convertimus in gaudium, scilicet in die resurrectionis Dominicae, licet Septuagesima nostra usque ad sequens Sabbatum porrigatur. Et sicut filii Israel ante Septuagesimum annum plenam pacem non habuerunt, sic [Col. 0853C] nec nos, quamvis ad coelestem Hierusalem revertamur per baptismum, vel per poenitentiam libertatem plenam recipiemus ante Sabbatum, quando animae sanctorum requiem aeternam percipiunt. Jeremias ostendit Dominum nos velle cessare a voce gaudii quamdiu in Babylone fuerimus, ita dicens: «Et cessare faciam a vobis voces gaudii et laetitiae (Jer. VII) .» Quapropter alleluia in illo tempore non cantatur apud nos, et dulcissimus hymnus angelorum, Gloria in excelsis Deo, quae cantica sunt coelestia. Unde Joannes in Apocalypsi: «Post haec audivi quasi vocem magnam tubarum multarum in coelo dicentium: Alleluia (Apoc. XIX) ,» sed tractus pro alleluia canitur, qui suavis est auribus; [Col. 0853D] alleluia autem propter honorem primae linguae est praeclarius. Per LXX annos captivitatis quos nos mutavimus in LXX dies jejunium erat apud Judaeos. Unde Dominus per Zachariam: «Cum jejunaretis et plangeretis per hos LXX annos, nunquid jejunium jejunastis mihi?» (Jac. VII.) Graeci proximam hebdomadam sanctificant suo jejunio. Clerici nostri, auctore Telesphoro papa, qui constituit VII hebdomadarum jejunium ante Pascha, tertiam suo. Praeceptor tamen officii in superiori Dominica, quae vocatur Septuagesima, majorem mutationem requirit quam agamus. Constitutione officii sui jejunium in tribulatione intimavit in prima oratione missae dicens: «Ut qui juste pro peccatis nostris affligimur.» In Introitu dicit: «Circumdederunt me gemitus [Col. 0854A] mortis, dolores inferni (Psal. XVII) .» Propter hos dolores non possumus laetari et securi esse, sed praeparare nos debemus ad bellum, ut Apostolus ait: «Omnis autem qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet (I Cor. IX) .» Juxta Ambrosium, ab his omnibus quae vitanda eadem tradidit disciplina contra vitia, nobis luctamen est. Futurum est bellum; abstineamus nos ab his quae impediunt pugnam nostram. Unde videtur nobis praeceptor officii velle tempus Septuagesimae, tempus luctus esse, ut Introitus indicat et Graduale. Sexagenarius, quoniam numerus perfectus est, qui a senario nascitur. Senarius perfectus est, quia perfectio boni operis est. Sex enim diebus operatus est Deus, et sexta aetate mundi venit, etc. Et recte perfectus est, quia hae animae, [Col. 0854B] quae perfectae in bono opere sunt, per hunc numerum designantur. Et de viro pacifico scriptum est: «Sexaginta reginae et octoginta concubinae, et adolescentularum non est numerus (Cant. VI) .» Illi enim qui in perfectione boni operis consistunt reginae vocantur. Illi autem qui minus aliquod a perfectione sunt, nomine concubinae designantur, et qui in fide solummodo sunt, nomine adolescentularum vocantur. In Sexagesima circumdati sumus tribulationibus quammaximis, ac si non esset locus evadendi. Vendidimus nos sub peccato, in nobis non est virtus solvendi. Unde dicitur in prima oratione: «Deus, qui conspicis, quia in nulla nostra virtute subsistimus.» Inde etiam quasi dubitantes, an Dominus nobiscum sit, in Introitu dicimus: «Exsurge, [Col. 0854C] quare obdormis, Domine?» (Psal. XLIII.) In Epistola confortamur ab Apostolo, ut viam quaeramus evadendi de captivitate, et despiciamus dominos, qui nos ad delendum tenent. Dicit indignando super eos qui malis cedunt: «Libenter suffertis insipientes, cum sitis ipsi sapientes (II Cor. XI) .» Inde nos de tribulatione conscendentes ad requirendum proprium Dominum nostrum, dicimus: «Sciant gentes, quoniam nomen tibi Deus (II Mach. I) .» Tractus Commovisti ostendit terram commotam conscientia peccatorum. Post terram commotam semen inducitur. In Septuagesima increpati sumus, quia otiosi stetimus, inducti sumus ad vineam colendam; in Sexagesima autem semen jacimus. Haec procurrit ad quartam feriam in [Col. 0854D] Pascha, in qua sancti ad percipiendum regnum vocantur. Ad quod nos per Sexagesimam currere oportet. Nam senarius per denarium ductus LX complet. Denarius autem ad mercedem operum respicit, senarius ad perfectiones, scilicet operum. Si quis igitur per perfectionem mercedem operum requirit, ipse percipiet regnum quod nobis promittitur in quarta feria paschali.
Quinquagenarius nec minus est perfectus eo quod a septenario nascatur. Septies enim septem fiunt XLIX. Si addas UNUM, L fiunt. Quinquagesimus annus jubileus vocabatur, id est annus remissionis, in quo omnis possessio revertebatur ad dominum proprium, et tunc omnis servus liber egrediebatur, [Col. 0855A] nec bos nec asinus operabatur. Et si aliquid terra sponte ferret. pauperibus tribuebatur. Quinquagesima in tertio gradu consistit. Antea dubitabamus utrum propius Dominus nobiscum esset, jam tenemus illum et dicimus: «Esto mihi in Deum protectorem et in locum refugii (Psal. XXX) .» Ipsum precamur ducem militiae nostrae dicendo: «Dux mihi eris et enutries me (ibid.) .» Jam in expeditione sumus. Unde et Apostolus nobis indicat quibus armis muniamur: «Nunc autem manent fides, spes, charitas, tria haec (I Cor. XIII) .» De quibus dicit in alia Epistola: «In omnibus sumentes scutum fidei (Ephes. VI) ,» et reliqua. Triumphator militiae nostrae Deus est. Cui dicitur: «Tu es Deus qui facis mirabilia (Psal. LXXVI) .» Tractus vero Domino nos praecipit servire, [Col. 0855B] quia nos fecit: non ei cui nosmetipsos vendidimus. In LX seminavimus, in L fructum colligimus. Quid enim caecus aliquid a Domino quaesivit, nisi ut frueretur lumine. Fructum quaesivit, fructum invenit. Ista luna secundum diem Paschae tangit. Sicut autem senarius perfectionem bonorum operum demonstrat, ita quinquagenarius omnia opera bona quae perficiuntur per V sensus corporis. Quinquies decem, L fiunt. Si quis per exteriorem administrationem X verba legis complevit in Spiritu sancto, non dubitet ad consortium perveniendum esse beatae resurrectionis, quae celebratur in Pascha Domini. Per Sabbatum venimus ad Dominicum diem, sic et per septiformem Spiritum legem implendo, [Col. 0855C] ad resurrectionem. Tres gradus sunt officiorum trium, quia infiximus usque ad hunc locum: Primus continet planctum captivorum, qui esse nolunt sub dominiis vitiorum. Secundus voluntatem fugae daemonstrat, dummodo propriis Dominus velit eos suscipere ac non a se repellere. Tertius consilium agit quando fugiat praesumens jam de susceptione. Bonum consilium adipiscitur juxta verba Introitus. Diximus tres gradus nitentium ad pugnam, similiter dicimus tres articulos triumphi, id est primam Sabbati, quartamque, et septimam. Per eosdem articulos populus Israel ad plenam libertatem pervenit. Nam revisio prima facta est sub Zorobabel duce et Jesu sacerdote magno. Secunda revisio sub Esdra, sicut ab eodem scriptum est; sed nondum muri [Col. 0855D] Hierusalem reaedificati sunt, et qui remanserant et derelicti sunt de captivitate in afflictione erant. Tertia revisio facta est sub eodem, sic enim scriptum est: «Miserat autem rex principes militum et equitatus (II Esdr. II) ,» et paulo post: «Et veni Hierusalem, et eram ibi tribus diebus (ibid.) .» Postea Neemias aedificavit templum. Quadragenarius quoque numerus significat conflictum Ecclesiae. Perfectus est enim eo quod a quaternario nascatur, quae perfectio est [Col. 0856A] totius creaturae. In XL aliqua pars pugnae peracta est. Dicit nobis quem in Quadragesima protectorem invocavimus: «Invocabit me et ego exaudiam eum,» et reliqua. Epistola ita: Tempore accepto exaudivi te; et in Responsorio: Angelus Domini, custodi. In Tractu: Scuto veritatis circumdati sumus. In Evangelio ad triumphum tendimus, ut dicamus inimico: Vade, Satanas, in interitum. A supradicta Dominica usque ad baptismum XLII dies computantur. Tot ecce mansiones fuerunt filiorum Israel, quando exierunt de terra Aegypti usque ad terram promissionis. Prima itaque mansio vocabatur Ramesse, id est motio vel tonitruum; II, Sochot, id est tabernaculum; III, Etham, id est fortitudo, vel perfectio; IV, Phihahiroth, id est os nobilium; V, Mara, id est [Col. 0856B] amaritudo; VI, Elim, id est arietes fortes; VII, mare Rubrum; VIII, Sin, id est rubus, vel odium, sive adjutorium; IX, Depchapha, id est pulsatio; X, Aliis, id est firmamentum; XI, Raphidim, id est dissolutio fortium vel remissio manuum; XII, Sina, id est rufus; XIII, Sepulcra concupiscentiae; XIV, Aseroth, id est vincula vel disciplina; XV, Rechma, id est sonitus vel juniperus; XVI, Remonphares, id est punici mali divisio; XVII, Lebria, id est laterem; XVIII, Ressa quod vertitur in frenos; XIX, Calta, id est ecclesia; XX, Sepher, id est pulchritudo; XXI, arada, id est miraculum; XXII, Maceloth, id est coetus; XXIII, Thaad, id est pavor; XXIV, Thare, id est militia vel pastura; XXV, Methcha, [Col. 0856C] id est dulcedo; XXVI, Esmona, id est festinatio; XXVII, Moseroth, id est vinculum, vel disciplina saeculi; XXVIII, Banetacan, id est filii necessitatis; XXIX, Galgad, id est nuntius sive accinctio vel occisio; XXX, Hiethebata, id est bonitas; XXXI, Ebrona, id est transitus; XXXII, Asiongaber, id est ligna viri; XXXIII, Sin, quae est cades, id est sancta; XXXIV, Or in monte; XXXV, Salmona, id est imaguncula; XXXVI, Phinon, id est omnes; XXXVII, Oboth, id est imago, vel phitones; XXXVIII, Hiebarun, id est acervus lapidum; XXXIX, Dibon, id est fortiter; XL, helmondablataim, id est contemptus balatarum; XLI, Abarum in montibus contra faciem Nabor, id est in montes transeuntium, Nabor, id est conclusio; XLII, in campestribus Moab super Jordanem. [Col. 0856D] Haec sunt XLII mansiones quae notantur in XLII diebus. Tot etiam generationes Christi cum Jechonia bis computato et eodem Christo. Merito igitur eodem mansionum numero ad coelestem patriam tenditur, quo filii Israel ad terram promissionis venerunt. Et merito qui ad Christum transeunt, per baptismum eodem numero ad eum perveniunt, quo Christus ad nos pervenire dignatus est.
«Assumpsit Jesus duodecim discipulos suos, et ait illis: Ecce ascendimus Hierosolymam, et consummabuntur [Col. 0856D] omnia quae scripta sunt de Filio hominis. Tradetur enim gentibus, et illudetur, et flagellabitur, [Col. 0857A] et conspuetur. Et postquam flagellaverin occident eum, et tertia die resurget (Luc. XVIII) .» Si apostoli toties praemoniti de morte Domini, tum eum quando comprehensus est reliquerunt, quanto magis scandalizarentur, si praemoniti non fuissent. Crebro igitur praedixit eis, et passionis poenam, et resurrectionis gloriam, ut cum morientem cernerent, etiam resurrecturum non dubitarent. Quod ostendit prophetarum praesagiis ad destructionem haereticorum in Ecclesia futurorum. «Et ipsi nihil horum intellexerunt. Et erat verbum istud absconditum ab eis, et non intelligebant quae dicebantur.»
Legimus in Evangelio secundum Joannem (Joan. XII) , dicentem: «Si exaltatus fuero a terra, omnia trabam ad meipsum,» respondisse turbam atque [Col. 0857B] dixisse. «Nos audivimus ex lege, quia Christus manet in aeternum, et quomodo tu dicis: Oportet exaltari Filium hominis.» Quid est ergo quod discipuli toties sibi replicatum Dominicae passionis arcanum nequeunt [capere], et Judaei, ad unum verbum et tam obscure positum, ut hoc expositione dignum evangelista dicat: «Hoc autem dicebat, inquit, significans qua morte esset moriturus,» mox quia crucis exaltatio significetur intelligunt, nisi quia discipuli cujus vitam maxime desiderabant videre, ejus mortem audire non poterant, quem non solum hominem innocentem, sed et Deum verum sciebant. Hunc nullatenus mori vel posse putabant. Sed cum de passione sua eis loqueretur, putabant [Col. 0857C] quod sibi per parabolas loqueretur.
«Factum est autem cum appropinquaret Jericho, caecus quidam sedebat secus viam mendicans. Et cum audiret turbam praetereuntem, interrogabat quid hoc esset. Dixerunt autem ei, quia Jesus Nazarenus transiret.» Quod Lucas de uno, hoc Matthaeus de duobus caecis dixit ita exorsus: «Egrediente, inquiens, Jesu ab Jericho secuta est eum turba multa (Matth. XX) .» Multi latrones erant in Jericho, qui egredientes de Hierosolymis in Jericho interficere consueverant et vulnerare. Et idcirco Dominus cum discipulis suis venit liberare vulneratos.
«Et ecce duo caeci, ex quibus erat Barthimaeus filius [Col. 0857D] Thimaei, sedentes secus viam, audierunt quia Jesus Nazarenus transiret, et clamaverunt dicentes: «Domine, miserere nostri, fili David (Matth. XX; Marc. X) .» Quod Marcus de altero caeco tacet, ita solvitur, ut illa soluta est quaestio de duobus qui legionem daemonum patiebantur in regione Generasenorum. Nam duorum caecorum unum fuisse famosissimum in hoc apparet, quod nomen etiam patris ejus commemoravit. Lucas vero quamvis omnino eodem modo factum de caeco commemorat, tamen in alio caeco intelligendum est par commemorare miraculum.
«Turba autem increpabat eos ut tacerent. At illi magis clamabant dicentes: Domine, miserere nostri, fili David.» Talis est natura fidei, quod [Col. 0858A] quanto magis vetatur, teo magis accenditur. Virtus enim fidei secura est in periculis.
«Et stetit Jesus et convocavit eos et ait: Quid vultis ut faciam vobis? Dicunt illi: Domine, ut aperiantur oculi nostri.» Filius David, id est humana natura, caecos illuminare non potest; Filius autem Dei, id est divina, illuminare potest. Ideo interrogo quid vultis. Tunc illi jam non dixerunt: Domine, fili David, sed tantum: «Domine, ut aperiantur oculi nostri.» Quamdiu dixerunt fili David, suspensa est sanitas; mox ut dixerunt tantummodo, Domine, infusa est. Ad hoc etiam interrogat, ut cor ad orationem excitet, quia vult a nobis hoc peti quod praenoscit a se concedi; vel idcirco requirit ut credamus non nisi confitentem posse salvari.
[Col. 0858B] «Misertus autem eorum Jesus tetigit oculos eorum, et confestim viderunt, et secuti sunt eum, magnificantes Dominum. Et omnis plebs, ut vidit, dedit laudem Domino.» Tetigit oculos eorum carnaliter, non verbo, quia David filium eum dixerunt; sanavit ut Deus, quia crediderunt. Transiens quippe caecos audit, stans vero illuminat, quia per humanitatem suam nostrae caecitati compatitur; sed per potentiam divinitatis lumen nobis gratiae infundit. Videt autem et sequitur praetereuntem Jesum, qui bonum quod intelligit intuitu ejus operatur. Hic talis et proficit et alios ad laudem Dei accendit. Laudat plebs Deum, non solum pro impetrato munere lucis, sed et pro merito fidei impetrantis; [Col. 0858C] ideo non solum quod potenter et misericorditer illuminat, sed quia etiam clamorem fidei firmiter clamantis exaudit. Typice caeci appellantur, qui necdum dicere poterant: «In lumine tuo videbimus lumen (Psal. XXXV) .» Secus viam dicit, quia videbantur habere legis notitiam, sed viam quae Christus est ignorabant. Hos quidam intelligunt Pharisaeos et Sadducaeos; alii vero utrumque populum, quorum alter legem scriptam, alter naturalem habebat. Si caeci referuntur ad Judaeos, tunc per turbam intelligendi sunt ethnici; sin ad utrumque populum, de utroque populo erat turba. Aliter: Secundum quosdam caeci significant duos populos ex gentibus, unum ex Cham, alterum ex Japheth. Caeci erant quia non apparuerat eis lux Unigeniti. Audierunt [Col. 0858D] gentes de transitu Jesu, secundum testimonia prophetarum annuntiantibus apostolis. Cum egressus esset ab Jericho, id est de hoc mundo; Jericho quippe luna interpretatur, per quam defectus nostrae mortalitatis intelligitur. Appropinquans ergo Dominus Jericho, secundum Lucam, caeco lumen reddidit, quia ante passionem populo tantum Judaeorum praedicavit. Proficiscens ergo de Jericho caecos illuminavit, quia prius resurrectionem et ascensionem per apostolos et Judaeis et gentibus aeternae Divinitatis, et assumptae humanitatis arcana patefecit. Quod Marcus unum illuminatum scribit, ad gentium salutem respicit, quarum caecitas novissima erat. Matthaeus recte duos illuminatos scribens Hebraeis, sciebat enim notitiam Dei perventuram ad gentes. [Col. 0859A] Unde etiam asinam et pullum refert simul adductos Domino (Matth. XX) , cum caeteri tres evangelistae solummodo mentionem faciunt asini, utpote scribentes Ecclesiae gentium. Vocat Dominus secundum Marcum caecum clamantem ad se, cum populo gentium, scientiam veritatis desideranti, per sanctos praedicatores verbum fidei committit. Qui dicit cum propheta: «Accedite ad eum, et illuminamini (Psal. XXXIII) .» Et iterum: «Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit tibi Christus (Ephes. V) .» Per vestimentum accipe facultates, et retinacula mundi.
Beda in Lucam: Dum Conditor noster appropinquat Jericho, caecus ad lumen redit, quia, dum Divinitas defectum nostrae carnis suscipit. humanum [Col. 0860A] genus aeternae claritatis lumen quod amiserat recepit. Caecus sedet juxta viam, dum incipit credere in ipsum qui dicit: «Ego sum via (Joan. XIV) .» Mendicat dum rogat. Unde sequitur: «Et clamabat.» Qui Jesum venientem praecedunt et increpant, tumultum carnalium vitiorum designavit qui cogitationes nostras dissipant, et voces cordis in oratione perturbant, ne Jesus cor illuminare accedat. Saepe occurrunt cordi phantasmata peccatorum quae fecimus et turbant animum, sed tunc ardentius clamori orationis insistendum est. Unde phantasmata occurrunt, aliquatenus Jesum transire sentimus; cum vero orationi vehementer insistimus, tunc nobis Jesus appropinquat, et sic lux amissa reparatur.
[Col. 0859B] «Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te (Psal. XXX) .» Vere, charissimi, magna et ingens est multitudo dulcedinis, qua perfruendo justi affluunt omnibus deliciis. Haec dulcedo nunc quidem Deum timentibus absconditur, tunc autem sperantibus in eum perficitur, cum in gaudio Domini oculo ad oculum Regem gloriae indecore suo videbunt, et ipsi glorificati ut sol fulgebunt. Ad hanc itaque glorificationem perveniendam, scala nobis hodie erigitur, per quam a fidelibus coeli culmen attingitur. Haec autem scala charitas est, per quam ad coeli fastigia tendit ecclesiae humilitas. Hujus scalae vero latera sunt geminae dilectionis, Dei scilicet et proximi, praecepta. Porro gradus qui his lateribus inseruntur, sunt diversae [Col. 0859C] virtutes per quas charitatis praecepta complebuntur, per quas qui recte scandit faciem Domini, quae est charitas, in jubilo videbit. Quindecim autem gradus texuntur, quia per quindecim ramos charitatis coelestia petuntur. Unde et in templo Domini ad sanctuarium XV gradibus ascendebatur, quia scandens in hac scala ad coelestis templi sanctuarium Christum sublevatur. Psalmi quoque XV gradus inscribuntur, quibus haec virtutes instruuntur, per quas aethera a beatis scanduntur; XV autem sunt ter quinque, quia per fidem sanctae Trinitatis oportet nos V sensibus nostris opera charitatis implere. Primus itaque gradus hujus scalae est patientia, in qua animas possideri docet aeterna Dei sapientia. In hoc gradu scandentes gressum firmamus, [Col. 0859D] si injurias et contumelias patienter pro Christi amore toleramus; jam opprobria et flagella et ipsam mortem pro nobis patienter sustinuit, et se imitantibus praemia permanentis gloriae restituit. Secundus gradus intexitur benignitas, per quam angelicae societatis acquiritur dignitas. Huic gradui gressum imprimimus, si pro malis non mala, sed bona retribuimus, et proximis nostris necessaria, pro posse nostro, benigne impendimus; quia Christus suis crucifixoribus pro malo bonum, scilicet vitam [Col. 0860B] aeternam pro sua passione reddidit: quam suis quoque imitatoribus tribuit. Tertius gradus inseritur pietas, per quam supernorum civium adipiscitur dulcis satietas. In hoc gradu pia mens scandens exaltatur, sed aliorum felicitatem non aemulatur. «Invidia enim diaboli mors intravit in orbem terrarum; imitantur autem illum qui sunt ex parte ejus (Sap. II) .» Quartus gradus innectitur simplicitas, per quam coelestis gaudii subitur multiplicitas. In hunc gradum pedem ponimus, si perperam id fraudulenter non agamus, scilicet si fidei servitio nihil subtrahimus, et bona, non populi favore, sed sola Dei causa facimus. Quintus gradus scalae inditur humilitas, per quam attingitur angelica sublimitas. In hoc gradu scandens mens solidatur, si de accepta [Col. 0860C] scientia non inflatur, et Dominum superbis resistere, humilibus autem dare gratiam recordatur.
Sextus gradus est mundi contemptus, per quem superni regni acquiritur census. In hoc gradu exsultat anima gloriosa, si non est ambitiosa, quia potentes potenter patientur tormenta (Sap. VI) . Si autem Domino placuerit docere: «Amice, ascende superius (Luc. XIV) ,» non renuat subire leve Domini onus, ut possit prodesse verbo et exemplo fratribus. Septimus gradus ponitur voluntaria paupertas, pro qua gloriae et divitiarum in domo Domini accipitur ubertas. In hunc gradum figit homo vestigia, si non quaerit quae sibi solummodo, sed quae omnibus sunt utilia et ad laudem Christi pertinentia. Hic talis scandat laetus, quia paravit in [Col. 0860D] dulcedine sua pauperi Deus (Psal. LXVII) . Octavus gradus est pax, quae aeternae lucis est fax. In hoc gradu mens roboratur, si nec verbis nec factis ab aliquo irritatur, et si corpus animae in Dei servitio subjugatur, et anima spiritui concordans Domino Deo jugiter famulatur. In hoc gradu positi, beati dicuntur, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) . Nonus gradus scribitur bonitas, per quam intratur vitae coelestis jucunditas. In hunc homo scandit gradum, si non solum non facit, sed nec cogitat malum. [Col. 0861A] Decimus gradus est spiritale gaudium, per quod pertingitur ad angelorum contubernium. In hunc gradum laetetur homo se ascendisse, si non gaudet super iniquitate, si non gaudet super ruina inimici, nec de malis quae eveniunt aliis; congaudet autem veritati (I Cor. XIII) , scilicet omnibus gestis ad honorem Christi, qui est veritas et vitae praemium et plenum omnium gaudium. Unde decimus gradus locatur sufferentia, per quam supernae gloriae adipiscitur eminentia. Hunc gradum scandere animus arripiet, si omnia mundi adversa pro Christo suffert. In hoc gradu constituti, beati scribuntur, si persecutionem pro justitia patiuntur, quoniam regnum sortiuntur Dei.
Duodecimus gradus dicitur esse fides, quae homines [Col. 0861B] efficit angelis concives. Per hunc gradum homo gressum premit, si cuncta de Deo et aeterna vita pie dicta vel scripta fideliter credit, quia est impossibile sine fide Deo placere (Hebr. XI) . Tertius decimus gradus annectitur spes, quae non confundit praestolantes spiritales res. In hunc gradum pedes mens sancta levat, si omnia bona de futura vita sperat. Quartus decimus sequitur longanimitas, per quam impetratur angelorum aequalitas. Hunc gradum quilibet scandens apprehendet, si omnes promissiones Dei aequanimiter sustinet, si onus Domini tamdiu bajulat, quousque ipse veniens, jugum de collo ejus excutiat, et eum a labore cessare, et in requie recumbere faciat. Quintus decimus gradus ultimus, ponitur perseverantia, per quam paradisiacae [Col. 0861C] amoenitatis capiuntur prata virentia. In hunc gradum mens alta petens se pervenisse congaudeat, si de Dei misericordia nunquam desperanda excidat. «Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. XXIV) .» Qui per hos omnes gradus rite scandet, hunc Dominus charitas in cellaria aeternae dulcedinis introducet. Haec scala, charissimi, per timorem erigitur, per quem charitas ad summum deducta, ipsa ut filius in haereditatem Domini introducitur. Timor vero ut servus foras ejicitur (I Joan. IV) . Sciendum autem quod duo motus sunt cordis, quibus anima rationaliter ad omne quod facit, agendum impellitur. Unus est timor, alter amor. Haec duo, cum bona sunt, omne bonum efficiunt. Per timorem enim mala caventur; per [Col. 0861D] amorem bona exercentur. Cum autem mala sunt, omnium malorum causa existunt. Per timorem enim malum a bono receditur; per amorem vero malum mala perpetrantur. Sunt ergo duo haec quasi portae duae, per quam mors et vita ingrediuntur. Mors quidem, cum aperiuntur ad malum; vita autem, cum ad bonum reserantur.
Timor est effectus mentis quo movetur ut superiori cedat: amore enim accedit, timore recedit. Si in justitia perstitisset homo, ex voluntate subjiceretur meliori; nunc autem ex necessitate subjicitur fortiori. Haec est poena illa timoris, ex qua servilis nominatur, quando qui voluntate prius meliori [Col. 0862A] subjici noluit, nunc necessitate fortiori subjicitur, quia profecto poenam tunc charitas foras mittit (I Joan. IV) , quando subjectionem voluntariam facit. Quanto magis crescit charitas, tanto magis crescit voluntas; quanto magis crescit voluntas, tanto magis decrescit necessitas, et jam perfecta charitate amat, ad reverentiam meliorem voluntarius, non timet ad poenam fortiorem invitus. Quaeritur de Christo homine quomodo timorem Domini habuerit, sed facile est demonstrare quomodo voluntarie Patri, in quantum ipse homo erat, sibi superiori, subjiciebat, et spontanea reverentia cedebat illi quem superiorem cognoscebat, dicens: «Pater major me est (Joan. XIV) .» Sicut igitur amor cum sit motus mentis naturaliter unus, secundum [Col. 0862B] diversas qualitates diversa nomina sortitur, et dicitur aliquando cupiditas, quando scilicet ad mundum est, quando vero ad Deum charitas: sic timor cum sit motus mentis naturaliter unus, secundum diversos tamen motus habetur, vel operatur, diversis nominibus significatur. Quatuor sane timores sacra Scriptura discernit, servilem, mundanum, initialem, filialem. Servilis timor est pro evitanda poena abstinere a malo, retenta voluntate mala. Mundanus timor est pro evitanda poena abstinere a bono, retenta voluntate bona. Initialis vero timor est, pro evitanda poena cum perverso opere etiam pravas cogitationes resecare. Filialis timor est bono firmiter adhaerere, quia illud amittere nolis. Ex his quatuor duo mali sunt, id est servilis et mundanus: [Col. 0862C] duo vero boni, id est initialis et filialis. Servilis timor poenam quae ab hominibus infertur metuit: idcirco ei sufficit cessare a malo opere, quia ad oculum famulatur; et reatum conscientiae non metuit, hominibus placere volens. Mundanus vero timor, hominibus placere non quaerens, tamen displicere metuens, et ipse fingens quod non est; tam mendax in neganda veritate quam fallax in falsitate tegenda, et uterque in veritate offendit: alter, quia timide negat quod est; alter, quia perverse sileat quod non est. Initialis vero timor, quia eam qua Deus comminatur poenam, declinare satagit, nequaquam sibi sufficere videt, ut ab illicita se operatione contineat, quia ei qui cor intuetur, non est satis ad probationem si innocens fuerit actio, nisi etiam [Col. 0862D] ipsa cordis cogitatio ante ejus oculos sincera atque impolluta appareat. Quia ergo illi displicere metuit qui videt totum, ad perfectam innocentiam coram eo necesse esse considerat, ut mundet totum, et ideo iste timor initialis dicitur, quia sub hoc per bonam voluntatem, et virtutis initium capit et finem. Necdum tamen perfectio est, quia dum aliud agitur, et aliud intenditur, ipsum adhuc propter se bonum non amittatur. Tunc accedit charitas, et intrat per timorem istum. Qui dum monstrat quod fugere debeamus periculum, quodammodo appetere et desiderare facit praesidium. Convertit cor ad Deum, ut quodammodo de ipso fugiat ad ipsum, hoc est dum cavet habere iratum, studeat habere propitium. [Col. 0863A] Hunc sequitur timor filialis qui ex succedente charitate nascitur, ut ipsum timere nihil aliud sit, quam degustatum in charitate bonum jam nolle amittere, et hic quidem timor aliquid poenae adjunctum habet, dum in certo ambulamus, et potest in utramque adhuc [Col. 0864A] partem declinare status vitae mutabilis. Sed cum mutabilitas nulla erit, tunc nulla ex incerto suspicionis poena inerit, et tunc timor quodammodo sine timore erit, ubi et de stabilitate certi erimus, et tamen reverentiam Creatori exhibere non desistimus.
[Col. 0863A] «Ductus est Jesus in desertum ut tentaretur a diabolo, etc» (Matth. IV.) Consulte Lucas primo posuit: «Jesus autem plenus Spiritu sancto regressus ab Jordane (Luc. IV) » ne dubitaretur a quo spiritu ductus fuerit in desertum secundum Matthaeum, vel [Col. 0863B] expulsus secundum Marcum. Procul dubio non virtute mali spiritus Jesus agitur in desertum, sed voluntate sui spiritus, ut sternat adversarium. Vere enim et absque ulla quaestione convenienter accipitur, ut a sancto Spiritu in desertum ductus credatur ut illuc eum suus spiritus duceret, ubi hunc ad tentandum spiritus malignus inveniret. Ubi nunc praemonstratur, ut post baptismum accingamur fortiter contra diabolum, relictis mundi illecebris, et societate pravorum. «Et cum jejunasset quadraginta diebus et quadraginta noctibus, postea esuriit.» Obtulit se tentatori quadraginta diebus et quadraginta noctibus ut indicet quia sive hic prospera blandiantur, quod ad dies pertinet, sive adversa feriant, quod noctis figurae congruit, semper fidelibus adest adversarius [Col. 0863C] non cessans eos impedire tentando. Esuriit torpore, ut diabolo tribueretur tentandi occasio, et vinceretur ab homine, cujus morte et calamitatibus gloriabatur. Movebatur diabolus XL dierum jejunio, sciebat totidem diebus aquas abyssi effusas, exploratam repromissionis terram, Moysi legem a Deo datam, filios Israel totidem annis in eremo pane angelorum vixisse. Cum vero sensit post jejunium esurire Dominum, quod non de Moyse vel Elia legitur, ut post jejunia esurirent, accessit tentando longe remotus malitiae voto. Decem sunt praecepta legis, et quadripertitus est mundus, quod significat jam Christi gratiam jam diffusam per mundum, qui jejunavit spatio XL dierum. In quo jejunio quasi clamabat: «Abstinete vos a desideriis hujus saeculi (I Petr. II) .» In comestione et bibitione post resurrectionem velut clamabat: «Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) .» Unde quamvis nondum gloriemur, tamen sperando jam pascimur. Congrue jejunium Quadragesimae statutum est cum fine Dominicae passionis, quod significat nos debere a mundi amicitia continere, ut Deum sequi valeamus. In abstinentia autem quadragenarius numerus custoditur, quia virtus Decalogi per quatuor libros Evangelii impletur, cum Evangelium custoditur, vel quia per Decalogum Deum et proximum diligere praecipimur, et motu corporis, quod ex quatuor subsistit elementis, charitas Dei et proximi violatur, apte ad diluenda peccata in quadragenarium [Col. 0864A] numerum tempus poenitentiae surgit. «Et accedens tentator dixit ei: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Qui respondens dixit: Scriptum est: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei.» Credidit aliquando [Col. 0864B] diabolus debellatorem suum venisse in mundum, sicut per obsessum hominem dixit: «Quid nobis et tibi, Fili Dei. Venisti ante tempus torquere nos (Matth. VIII) .» Deinde et non illum esse dubitavit, mortalia patiendo. Scriptum est, dixit Dominus, quia humilitate, non potentia proposuerat vincere diabolum. Intendebat daemonum princeps et mutatione lapidum in panes virtutem potestatis in Deo agnoscere, et in homine ex oblectamento cibi patientiam esuritionis illudere. Verum Dominus, de Deuteronomio testimonium sumens ostendit non in pane hoc solitario, sed in verbo Dei alimoniam aeternitatis esse sperandam. Tribus modis tentatio fit, suggestione, delectatione, consensu. Christus autem suggestione sola tentatus est, quia delectatio [Col. 0864C] peccati mentem ejus non momordit. Non fuit indignum tentari illi qui occidi venerat, ut sua tentatione nostras vinceret, sicut sua morte nostra tulit peccata.
Tunc assumpsit eum Diabolus in sanctam civitatem, et statuit eum supra pinnaculum templi.» Non est mirum si se permisit ab illo assumi, et duci et statui, qui se protulit a membris illius crucifigi. Potest autem sic intelligi: Assumpsit eum diabolus, id est tentando invasit, et statuit eum supra pinnaculum templi. Ideo occasio fuit, quare Dominus a suo spiritu sit ductus et statutus illic. Pinna vel pinnaculum est fastigium, id est summitas. Solebant enim antiqui, sicut adhuc fit in pluribus locis, superiora domorum vel templorum facere plano schemate, [Col. 0864D] ut ibi possent stare et agere quod vellent. Unde Dominus ad apostolos: «Quod in aure auditis praedicate super tecta (Matth. X) .» Sanctam autem civitatem Hierusalem dicebant in qua templum et cultus Dei secundum legem Moysi habebatur.
«Et dixit ei: Si filius Dei es, mitte te deorsum. Scriptum est enim: Quia angelis suis mandavit de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum.» In omnibus tentationibus hoc agit diabolus, ut intelligat si Filius Dei sit. Sed Dominus sic responsionem temperat ut eum relinquat ambiguum. Dicens, «mitte te deorsum,» qui omnes percipitare satagit, infirmus ostenditur: nam persuadere potest, praecipitare non potest. Testimonium [Col. 0865A] autem quod inducit non de Christo tantum sed et de omni viro sancto prophetia est. Hieronymus psalmo XC sic exponit: «Quicunque duas naturas Dei et hominis perfectas crediderit in Salvatore, hic angelicis manibus vallatus, ad lapidem, id est ad Christum, non offendit pedem suum, qui lapis est offensionis et petra scandali.» Augustinus in eodem psalmo: «In manibus angelorum sublatus est Dominus, quando assumptus est in coelum (Act. I) , non quia, si non portarent, ruiturus erat, sed quia obsequebantur Regi. Quod si dicas: Meliores sunt qui portant quam qui portatur, respondebo: Bene meliora sunt jumenta hominibus. Tacuit autem tergiversator de sui conculcatione, non subjungens Filium Dei super aspidem et basiliscum ambulaturum et conculcaturum [Col. 0865B] leonem et draconem. Ait illi Jesus rursum: «Scriptum est: Non tentabis Dominum Deum tuum.» Veris Scripturarum frangit clipeis falsas diaboli sagittas de Scripturis, qui vel falsa proponit vel veris falsa persuadere conatur. Testimonia de Deuteronomio protulit Dominus, ut sedem legis sacramenta monstraret. Suggerebatur ei quasi homini ut signo aliquo exploraret quantum apud Deum valeret. Sed, sicut scriptum est, homo ne Deum tentare audeat, quando habet quid faciat, ut quod cavere oporteat evadat. Inde est illud: «Si vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam (Matth. X) .» Postquam vero defecit humana providentia, si homo se totum committit divinae potentiae, non est dicenda tentatio. Nunc autem poterat Christus aliter de templo discedere [Col. 0865C] quam per jactantiam se praecipitare.
«Iterum assumpsit eum diabolus in montem excelsum valde, et ostendit ei omnia regna mundi et gloriam eorum, et dixit ei: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me.» In montem, id est supra montem, ostendit regna, non quod visum ejus, qui omnia videt, amplificaverit, sed quantum in se fuit, verbo et promissione ostendit vanitatem humanae pompae quam amabat, speciosam, suadens Domino ut videlicet sic eum sibi subjiceret. Bene, quod Lucas commemorat, in momento temporis temporalia monstrantur, quia cito cadunt humanae potestates: dicens, «Haec omnia tibi dabo,» superbe loquitur, non quod omnia regna dare posset. Procidens [Col. 0865D] adoraveris dictum est, quia adoraturus diabolum, ante corruit. Nota quia omnis potestas et ordinatio potestatum a Domino est, sed a malo potestatis ambitio. Potestas itaque diabolo ad tempus promissa non mala est, sed is qui ambiendo male utitur potestate malus est. «Tunc dicit ei Jesus: Vade, Satanas. Scriptum est enim: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies.» Non, ut quidam putant, Satanas et Petrus eadem sententia damnantur: Petro enim dicit: «Vade retro, Satanas (Matth. XVI) ,» id est sequere me, qui contrarius es voluntati meae. Hic non dicitur retro, ut subaudiatur, vade in ignem aeternum. Omni homini scriptum est Deum adorare eique soli servire. Graece latria dicitur servitus illa quae soli convenit Deo, non creaturae. Unde idololatrae [Col. 0866A] nuncupantur hi qui sacrificia quae uni debent Domino idolis impendunt. Dulia autem est servitus communis sive Deo sive homini. Unde et servus dicitur Latine, quod dulos dicitur Graece. Jubemur ergo per charitatem servire invicem, quod Graece est dulium, et Domino soli quod Graece est latrium.
«Et consummata omni tentatione tunc reliquit eum diabolus usque ad tempus. Erat quoque cum bestiis, et ecce angeli accesserunt et ministrabant ei.» Consummatam omnem tentationem dicit, quia his tribus tentationibus continentur origines omnium vitiorum, Joanne attestante, qui ait: «Omne quod in mundo est, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum et superbia vitae (I Joan. II) .» Et in evangelica parabola tribus reprobi negotiis ab [Col. 0866B] aeternae vitae dapibus excluduntur. «Primus dixit: Villam emi, etc. Alter dixit: Juga boum emi, etc. Alius dixit: Uxorem duxi (Luc. XIV) .» Uxoris appetitus ad concupiscentiam pertinet, sicut gulam. Villae emptio, ad avaritiam et superbiam. Probatio quinque jugum refertur ad concupiscentiam oculorum ubi curiositas est et vana gloria. Triplici telo hostis quotidie arma defensionis oppone, ut concupiscentia carnis pellatur jejunio, avaritia eleemosynis, jactantia precibus. Antiquum hominem superavit diabolus gula, invento pomo. Vana gloria superavit eum, dicens: «Eritis sicut dii (Gen. III) .» Avaritia etiam superavit eum, quando dixit «scientes bonum et malum (ibid.) .» Avaritia enim recte dicitur sublimitas ambitionis. Sic etiam tentavit Dominum, [Col. 0866C] sed victus recessit. David Goliath tribus lapidibus de torrente postravit; Christus diabolum tribus testimoniis de lege. Quae autem tentationum prima fuerit, quae media, quae ultima, et in qua forma tentator accesserit, an in sua propria, an specie hominis assumpta, non multum refert ignorare. Reliquit Dominum diabolus usque ad tempus postea per Judaeos aperte eum impugnaturus. Sic etiam quando non praevalet in tentatione a nobis recedit usque ad aliud tempus. Inter bestias Dominus commoratur, ut homo, ministerio utitur angelico, ut Deus. Et nos cum in eremo sanctae conversationis bestiales hominum mores toleramus, ministerium angelorum meremur; a quibus corpore [Col. 0866D] soluti ad aeterna gaudia transferamur.
Multis tentationum calamitatibus mens justi in hac vita pulsatur. Etenim et optat ab hoc saeculo funditus evelli, quo et aerumnis careat, et fixam illam securitatem inveniat. Inter eas poenas quasi justus in corpore patitur, atque eas quibus mente per fraudem diaboli tolerat multum interest. Nam gravius fert quas interius luget, quam eas quas exterius sustinet. Has enim et loco evitat et tempore; illas nec loco evitare potest nec tempore. Non amplius electos tentat diabolus quam Dei voluntas permittit. Tentando autem sanctorum profectibus servit [Col. 0867A] Etsi nolens, tamen sanctorum utilitati servit diabolus, quando eos tentationibus suis non decipit, sed potius erudit. Nam tentationes, quas ille ad humanum interitum movet, interdum Christus ad exercitium virtutum salubri utilitate convertit. Insidiae diaboli atque astutiae, quamvis huc atque illuc quaerentes quem devorent, diffundantur, a potestate divina tamen non egrediuntur, ne tantum noceant quantum malitiose contendunt. Nam quomodo sanctorum virtus tanta tolerare quivisset, si superna dispensatio pio moderamine nequitiam daemonum non frenaretur. Et licet diabolus tentationem justo semper inferre cupiat, tamen si a Deo potestatem non accipit, nullatenus adipisci potest quod appetit. Ante omnis voluntas diaboli injusta est, et tamen, permittente [Col. 0867B] Deo, omnis potestas justa est. Ex se enim tentare quoslibet injuste appetit, sed eos qui tentandi sunt, nonnisi juste tentari Deus permittit. Unde et in libris Regum de diabolo scriptum est quia «spiritus Domini malus irruebat in Saul (I Reg. XVIII) ,» ubi juste quaeritur: Si Domini, cur malus? si malus, cur Domini? Sed duobus verbis comprehensa est et Dei potestas justa, et diaboli voluntas injusta. Nam spiritus malus per nequissimam voluntatem, et idem spiritus Domini per acceptam justissimam potestatem. Diabolus non est immissor, sed incentor potius vitiorum. Neque enim alibi concupiscentiae fomenta succendit, nisi ubi prius pravae cogitationis delectationem aspexerit. Quam si sperni uberius aspexerit, sine dubio ille confusus discedit, [Col. 0867C] statimque franguntur jacula concupiscentiae ejus, contemptaque jacent, et sine luce faces illius exstinguuntur. Sollicite hostis insidias intelligere pariter et cavere Dei servum oportet, sicque innocentia vitae existere simplicem, ut tamen oporteat eum simplicitate prudentem esse. Qui prudentiam simplicitati non miscet, juxta prophetam (Ose. VII) columba est seducta, non habens cor.
Sed ideo columba est, quia simplex est; ideo autem cor non habens, quia ignara prudentiae est. Saepe fraus Satanae sanctorum cordibus aperitur, quando per speciem boni, angelum se simulans lucis dum nititur electos decipere, detegitur atque contemnitur. Sic et verba fallacis doctrinae Deus [Col. 0867D] sanctos facit intelligere, quatenus diabolicum errorem interius cognoscant, ut sollicite caveant. Discretio sanctorum tanta esse debet, ut inter bonum et malum praediti ratione dijudicent, ne eos diabolus per speciem boni fallat. Tunc enim bene de se judicant sancti quando Deus fallacia daemonum tentamenta facit intelligere. Multi decipiuntur a diabolo et ignorant sese esse deceptos, prophetae Oseae testimonio declarante: «Comederunt» inquit, «alieni robur ejus, et ipse ignoravit (Ose. VII) .» Allieni namque maligni spiritus significantur, qui virtutes mentis comedunt; sed hoc corda negligentium non intellexerunt. Tanquam inermis diabolus vincitur, quando de aperta iniquitate hominem depravare conatur. Armatus verbo tunc incedit, dum per spem [Col. 0868A] sanctitatis et virtutis, ea quae sancta sunt destruit, quando et qui decipitur sua detrimenta non sentit, sed tanquam sint virtutes quae sunt vitia sectatur et diligit. In oculis carnalium diabolus terribilis est, in oculis electorum terror ejus vilis est. Ab incredulis ut leo timetur, a fortibus in fide ut vermis contemnitur, ad momentum ostensus repellitur. Qui suggestiones diaboli non recipit iniquus, in insidias minime transit. Nam facile in consequenti operum repellitur, si prima oblectamenta illius respuantur. Diabolus enim serpens est lubricus, cujus si capiti, id est primae suggestioni, non resistitur, totus interna cordis, dum consentit, illabitur. Tentationum diabolicarum initia fragilia sunt. Quae si non caventur, sed per usum in consuetudinem [Col. 0868B] transeunt, in novissimo fortiter convalescunt, ita ut nunquam aut cum difficultate vincantur.
Cum in tota vita diabolus praevaricare hominem cupiat, amplius tamen in fine molitur decipere. Proinde quamvis sit justus, tamen necesse est ut in hac vita nunquam sit securus, sed semper humilis caveat, semperque, ne in fine corruat, sollicitus pertimescat. Diabolus suis fautoribus blanditur, Dei servis vero molitur tentamenta contraria secundum exempla Domini, qui se post baptismum passus est a diabolo pertentari. Diabolus sanctos omnes non tenendo possidet, sed tantando persequitur. Nam quia in eis intrinsecus non regnat, contra eos extrinsecus [Col. 0868C] pugnat, et qui interius amisit Dominum, exterius commovet bellum. Tunc contra eum quem possidet diabolus acrius saevit, quando se virtute ab eo expellendum cognoscit. Etenim et immundus spiritus tunc gravius decerpit puerum in quo habitabat (Matth. XII) , quando ad Christi impierum exire ab eo coactus est. Quod factum et ad Job verba respicit, ubi in novissimis Vehemoth caudam suam quasi cedrus stringit (Job XL) . Plus diabolus contra eos diversis tentationibus insistit, qui possunt et aliis sua utilitate prodesse, ut, dum illi impediuntur, non perficiant quod docendi sunt. Maligni spiritus hoc quod intra nos mundare cupimus, sine intermissione tentant iterum sordidare. Sancti autem praesago [Col. 0868D] spiritu eorum insidias praecognoscunt, et quidquid in semetipsis terrenum sentiunt indesinenter operibus sanctis exhauriunt, ut de intimis puri inveniantur. Eodem blandimento decipiuntur nunc per diabolum homines quo protoplasti in paradiso sunt decepti. Multis enim vitiorum praestigiis mentes reproborum pertentando deludit. Nunc enim promissis decipit, nunc rebus transitoriis quasi necessariis illicit. Nunc enim ipsa inferni supplicia quasi levia ac transitoria suggerit, quatenus miserorum corda in cupiditate lasciviaque dissolvat secumque ad tartara ducat. Argumenta tentationum malarumque cogitationum, semina quae in corda hominum diabolus fundit, ita saepe undique captant et implicant mentem, ut ex qua parte evadere quisque [Col. 0869A] tentaverit, sine periculo exire non possit: veluti si jures hoc facere; quod si feceris pecces; si non feceris, reus perjurii sis. In tanto ergo mali discrimine ut evadendi aditus pateat, minora potius eligenda sunt, ut majora vitentur. Diabolus quando decipere [vult] quemquam, prius naturam uniuscujusque intendit, et inde se applicat unde aptum hominem ad peccandum inspexerit. Ex ea parte homines tentat, qua eos per exercentem humorem facile inclinare ad vitia conspicit, ut secundum humoris consparsionem adhibeat tentationem. Lege Balaam qui in figura diaboli contra populum Dei ex ea parte praecepit perniciosos praetendere laqueos, ex qua facilius sensit eos esse lapsuros (Num. XXIII) . Nam et quia alicubi deducit, non eam per aliam partem [Col. 0869B] mittit, nisi ubi ejus impetum intendit. Nullus culpam non existimet, quam ex propria passione sustinet, sed quantum valet contra id quod tolerat pugnet. Nam si consparsioni ceditur, tentationi vel vitio nequaquam resistitur. Ideo diabolus in sacris eloquiis Vehemoth, id est animal, dicitur, quia de coelis lapsus ad terras cecidit; ideo Leviathan, id est serpens de aquis, dicitur, quia in hujus saeculi mare volubili versatur astutia. Avis propterea nominatur, quia per superbiam ad alta sustollitur. Et recte his vocabulis tribus appellatur qui pro suo merito aerem quasi avis pro carcere meruit, terram brutum animal comedit, serpens ut in hujus saeculi mare insana jactatur fluctuatione. Ex eo enim quod per membra sua diabolus operatur, sortitur vocabula, [Col. 0869C] ita ut quod singuli agunt incitante illo, ipse nominetur ex eo. Quem enim non decipit diabolus unde animal est, hoc est per carnis luxuriam, tentat unde serpens est, hoc est cupiditatis ac nocendi malitia; quem autem nec sic decipit, insidiatur ei unde avis est, hoc est superbiae ruina. Unde enim dolos praeparat, quousque inveniat viam, per quam incautum decipiat.
Aliud est intrare diabolum in mentem cujusquam, aliud vero inhabitare. Nam in corda sanctorum ingreditur dum malas suggestiones insinuat, sed non inhabitat in eis, quia in suo corpore non eos traducit. Qui vero in corpore ejus sunt, ipsos inhabitat, quia ipsi sunt templum ejus. Etsi subripiat [Col. 0869D] mentibus electorum diabolus, non autem in eis requiescit, sicut in cordibus reproborum. Nam calore fidei mox excitatur, ut exeat ab electis. Nonnulli, quos jam avido ore diabolus devoraverat, rursus divini judicii occulta miseratione ab ejus ore diripiuntur, et saluti restituuntur. Nam saepe multos, quos antiquus hostis luxuriae coeno mersos tenuit, potentia divina per poenitentiam ab ejus faucibus traxit. Quomodo de bonorum interitu propheta dicit electos esse diaboli escam (Habac. I) , dum alibi scriptum est de illo: «Fenum ut bos comedet (Job XL) ,» nisi quod in oculis Dei fenum sunt, qui electus cibus secundum homines videntur. Ac per hoc qui de bonorum numero pereunt, [Col. 0870A] apud homines electi, apud Deum fenum existunt. Tum diabolus jam deglutisse dicitur quem jam perfecto scelere devorasse videtur. Eum vero quem non deglutivit operis perfectione, sed tentationum illecebris mordet ut devoret, adhuc quasi in maxilla mandit. Unde et Paulus habet stimulos carnis quibus humilietur, non habet peccandi perfectionem qua deglutiatur. Os diaboli verba ejus sunt; verba vero ejus inspirationes occultae sunt, quibus corda hominum alloquens occultis urit cupiditatibus. Quidam ob incorrigibilem iniquitatem, quia sponte non corriguntur, immundis spiritibus vexandi traduntur ut arripiendi eos daemones corporaliter habeant potestatem, terroribusque eorum afflicti humilientur, et poeniteant ac salventur. Sicut et [Col. 0870B] Apostolus Corinthiis scribens dicit: «Tradite hujusmodi Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus sit (I Cor. V) .» Utile est enim quosdam peccantes, ut animae salventur, Satanae corporaliter deputari, quatenus ex praesenti correptione futurum judicium timeant, et de caetero delinquere caveant. Quidam autem potestati daemonum ad emendationem deputantur; quidam vero despecti ad solam perditionem traduntur. Nonnunquam diabolus adversus hominem justum aut tribulationes cordis illi exaggerat, aut dolores corporis suscitat. Hinc est quod Apostolus ait: «Datus est mihi stimulus carnis meae angelus Satanae, ut me colaphizet (II Cor. XII) .» Saepe justi mentem variis vexationum doloribus vis daemonum cruciat, unde interdum usque [Col. 0870C] ad desperationis angustiam coarctatur. Permanenti autem in Dei amore animae et ipsa talis angustia ad meritum proficit. Nam sive in animo, sive in corpore per instinctum immundorum spirituum quilibet justus adversa patiatur, ex Dei itaque permissu id patitur. Quod si hoc ipsum ad Dei gloriam humilis referat, et dicat: «Si bona suscepimus de manu Domini, mala autem quare non sustineamus (Job I) ,» iste non separatur a Deo, sed conjungitur, qualibet atroci angustia torqueatur. Multa justus adversa in anima patitur, instigatione daemonum, sed talibus tentamentis perire vitae aeternae non potest, quia pius Dominus ad damnationem culpae non reputat quod de suae majestatis permissu nolens quae patitur portat. Nam ibi peccamus, ubi cupiditatem [Col. 0870D] vel voluntatem deflectimus. Ubi vero violenter addicimur, etsi facinus aut flagitium non est, miseria tamen pro flagitio et facinore est. Sed quia Deum pro irrigata laudat miseria, commissa procul dubio evacuat facinora.
Praeterea videndum quod quatuor sunt tentationes de quibus in psalmo centesimo sexto: «Confitemini Domino,» cujus secundus versus est: «Dicant qui redempti sunt a Domino. Confiteantur Domino misericordiae ejus, et mirabilia ejus filiis hominum,» quater reperitur, quo numero, juvante Domino quantum scrutari valuimus, tentationes quatuor significantur. Ab his ergo quisque irretitus eripitur per eum cui omne genu flectitur. Est igitur prima [Col. 0871A] tentatio erroris et famis: erroris quia in ignorantia se homo invenit, famis, quia veritatem noscere cupit, et ea satiari appetit. Qua tentatione cum fatigatus quis fuerit, et corde ad Deum clamaverit, ad viam fidei perveniet, per quam ad civitatem quietis pergere incipiet. Perducitur itaque ad Christum, qui dicit: «Ego sum via (Joan. XIV) .» Quapropter ab errore ac fame liberatus, et ad viam quae Christus est perductus dicat: «Confiteantur Domino misericordiae ejus et mirabilia ejus filiis hominum.» Haec est prima tentatio, a qua proficiens liberatur, Christo sibi propitio. Secunda tentatio est, cum cibum veritatis acceperit et in via, quae Christus est, positus fuerit, audit: Bene vive, et sicut accepisti ac nosti, meliorari satage. Sed de se praesumens, [Col. 0871B] dum confligere adversus vitia conatur, ob suae praesumptionis superbiam superatur. Sicut ergo erroris et famis prima fuit tentatio, ita secunda est difficultatis in bene operando. Propterea exclamet ad Dominum, tali difficultate gravatus: nam clamans ad eum liberabitur de necessitatibus. Rumpet enim vincula difficultatis, et constituet operarium suum in operatione aequitatis. Incipiet ergo ei jam esse facile quod fuerat difficile, scilicet bene facere, et a malis omnibus abstinere, et fiet facultas quod fuerat difficultas. Hoc vero sine difficultate Dominus potuit praestare, sed si hoc absque difficultate haberemus, largitorem hujus boni non agnosceremus. Nostris enim viribus hoc tribueremus, et Deum collatorem hujus gratiae non sentiremus Et quia [Col. 0871C] humana fragilitas quod sibi est praeceptum, licet velit, per se non valet ducere ad effectum, dicat item cum Psalmista: «Confiteantur Domino misericordiae ejus, et mirabilia ejus filiis hominum.» Haec est secunda tentatio: difficultas vincendarum concupiscentiarum.
Post has duas tentationes, tertia hominem excipit: ei vero loquor qui has duas jam transiit. Nam duae istae sunt multis notae. Quis enim nescit se ad veritatem ab ignorantia venisse, ad verbum fidei a fame sapientiae? Haec vero tertia est taedium verbi divini, scilicet taedium orandi, legendi, vigilandi, et aliorum quibus posset ad melius provehi; et tantum incurrat interdum periculum, ut nil de prius bene [Col. 0871D] gestis faciat eum securum; sed pro taedio se timeat periturum. Sicut enim fastidito cibo corporali corpus perimitur, ita fastidito spiritali victu anima periclitatur. Etenim rursus clamat ad Dominum et liberatur, et inde sequitur ut confiteatur. Ecce splendificatis tenebris, et difficultatibus veterum consuetudinum superatis et repulso taedio verbi Dei, talis jam aptus est qui ad regimen Ecclesiarum debeat provehi. Sed quanto magis exaltatur, tanto amplius periclitatur. Tunc enim insurgit tempestas maris, Ecclesiam quatientis et gubernatorem turbantis. Et sic periclitatur, modo ascendendo usque ad coelos sperando, interdum descendendo ad abyssos desperando. Item clamat ad Dominum, et liberatur, et ideo merito ut prius confitetur. Haec est quarta tentatio, [Col. 0872A] quae vocatur periculum in regimine rerum publicarum. Nemo vero putet hanc tentationem ad solos pertinere praelatos, quia omnes in navi portantur, et qui operantur, et qui gubernantur, et simul in mari periclitantur, et simul in portu salvantur. Quatuor haec tentationes in psalmo ponuntur, quae per quatuor «Confiteantur» intelliguntur.
Charissimi, cum de paradiso expulsi sumus, dictum est nobis: «Pulvis es, et in pulverem reverteris (Gen. III) .» Ut ergo redire possimus, et poenitentiam, in capite jejunii, in cinere et cilicio egimus. Pulvis quippe sumus et cinis, et vermis putredo filius hominis. Et quia repatriare contendimus, [Col. 0872B] hostes, id est daemones, iter salutis nobis obsidere novimus, ideo arma spiritalia, quod est oratio, humiliatio, afflictio, sustollimus, ut contra spiritalia nequitiae pugnare, et omnia tela ignea nequissimi hostis exstinguere possimus. Cum enim illa die processionem cum crucibus fecimus, quasi hostibus armati ad pugnam obviam ivimus. Unde et per litaniam sanctos in adjutorium nostrum invocamus, quatenus viriliter decertare, et in coelesti aula triumphare valeamus. Quarta aetate mundi aedificavit Salomon Domino templum VII annis. Quod destructum a Babyloniis reaedificatum est a Jesu sacerdote XLVI annis. Salomon est Christus, templum Ecclesia. Hoc templum VII annis a Salomone aedificatur, quia Ecclesia VII donis Spiritus [Col. 0872C] sancti a Christo informatur. A Babyloniis destruitur, quia a daemonibus variis vitiis subruitur. Sed iterum ab Jesu XLVI annis reaedificatur, quia his XLVI diebus Ecclesia in templum Deo coaedificatur. Itaque a capite jejunii usque in Pascha, XLVI dies computantur. Templum quoque corporis Christi XLVI annis aedificatur: cui Ecclesia incorporatur. Maria quippe XII annorum exstitit, dum Christum genuit. Christus vero XXXIV annorum fuit, dum morte solutus corruit: qui anni simul juncti XLVI fiunt; totque dies a capite jejunii usque in Pascha existunt, qua die Christus templum corporis sui restituit, quod prius impulsio Judaeorum solvit. Ideo quarta feria jejunium inchoamus, quia Christum [Col. 0872D] suum jejunium quarta feria inchoasse praedicamus, quem secunda feria baptizatum non ignoramus, cui per jejunium incorporari desideramus; et Salomonem qui quarta aetate mundi templum in figura Ecclesiae construxit similamus, in qua nunc coaedificari a Christo optamus. Ideo istis quatuor diebus a capite jejunii jejunatur, quia Ecclesia a quatuor plagis mundi in aedificium templi Domini congregatur.
Deinde XL diebus jejunatur, quia per quatuor Evangelia et X legis praecepta, hoc templum in Christo consummatur, quia non venit solvere legem. sed implere. Ista quadragesima est Christianorum carrina. Nam multa in anno committimus quae pertinent ad carrinam, et ideo Ecclesia statuit ut pro [Col. 0873A] his jejunemus hanc XL. Est etiam decima vitae nostrae. Sicut enim de aliis rebus, ita decimam debemus dare de diebus. Annus namque CCCLX diebus constat. Et cum nos de ista quadragesima, exceptis Dominicis diebus, XXXVI dies abstinemus, quasi decimam de diebus persolvimus. Lex quoque X praeceptis completur, et annus quatuor temporibus, scilicet vere, aestate, autumno et hieme volvitur: et homo quatuor elementis, id est igne, aere, aqua, terra perficitur. Qui ergo quatuor nostri corporis qualitatibus in quatuor anni temporibus contra Dei praecepta decem fecimus, justum est ut his quaterdenis diebus Deo nostro satisfaciamus. Hoc autem ideo circa passionem Domini agimus; quia, si compatimur, et conregnabimus. Scire autem debemus, [Col. 0873B] dilectissimi, unde dies XL sint instituti. Cum Dominus populum suum de jugo Pharaonis eripuit, XL annos eum per desertum duxit, panem coeli eis pluit qui omne delectamentum habuit, aquam de petra produxit, quae saporem mellis et olei praebuit, vestimenta illorum non sunt vetustate attrita, nec maculata sordibus, et non erat in tribubus eorum [Col. 0874A] infirmus. In nocte praecessit eos angelus Domini in columna ignis, et repulit ab eis horrorem noctis; in die vero protexit eos in nube ab aestu caloris. Qui post XLII mansiones intraverunt in terram repromissionis. Si XL annis diem pro anno decimabis, XL dies computabis. Hi sunt isti XL dies quos observat populus Christianus, quem de oppressione diaboli redemit Dominus, quem per custodiam decem praeceptorum et IV Evangeliorum de corpore suo pascit, sanguinem de latere suo, ut aquam de petra producit. Quae petra bis virga percussa est, scilicet caro Christi duobus lignis crucis affixa. Qui potus dat saporem mellis et olei, quia oleo misericordiae vulnera peccatorum nostrorum sanat, et melle aeternae dulcedinis nos satiat. Et si vestimenta quae [Col. 0874B] in baptismo suscepimus vitiis non atteruntur, nec peccatis polluuntur, tunc praecedit nos igne sancti Spiritus in nocte hujus tenebrosae vitae, in die vero judicii proteget nos nube suae humanitatis ab aeterni incendii ardore Jesus Christus Dominus noster.
[Col. 0873C] «Egressus Jesus secessit in partes Tyri et Sidonis. Et ecce mulier Chananaea gentilis, Syro-Phoenissa genere, clamavit dicens: Miserere mei, Domine, fili David. Filia mea male a daemonio vexatur, etc. (Matth. XV) .» Chananaei terras in quibus Judaea est incoluerunt. Qui vel bello consumpti, vel in loca vicina dispersi, vel in servitutem conditione devictorum subjecti, nomen tamen sine patria sede circumferunt. Ex illa ergo dispersione inter caetera contigit, quod haec Chananaea quae est Syro-Phoenissa genere, hic est ex Syris et Phoenicibus orta. Gentilis itaque est, et si Judaeis admista proselytorum formam praeferat. Merito namque existimatur ex lege cognovisse quod Christum et Dominum et David Filium confitetur. Typice autem significat Ecclesiam [Col. 0873D] de gentibus, quae pro filia rogat, cum pro animabus nondum credentibus supernae pietatis misericordiam supplicat ut a fraudibus diaboli solventur. Bene, juxta Matthaeum de finibus suis egressa fuit, et juxta Marcum ad pedes Domini procidit (Marc. VII) , ut ex utroque colligatur quando illi recte pro errantibus orant qui priscas suae perfidiae mansiones relinquunt, et in Ecclesiam se pia devotione transferunt.
«Jesus autem non respondit ei verbum. Et accedentes discipuli ejus rogabant eum dicentes: Dimitte eam, quia clamat post nos.» Post ambulantem Dominum mulier Chananaea deprecatorias voces emittit, et prius in domo ad pedes ejus procidit, ut Marcus commemorat. Quod autem Dominus non respondit ei non fuit de supercilio superbiae, sed ne [Col. 0874C] sibi contrarius videretur, cum dixisset: «In viam gentium ne abieritis (Matth. X) .» Et ne occasionem daret calumniatoribus, perfectam salutem gentium resurrectionis tempori reservans. Pro Chananaea discipuli rogabant nescientes mysteria Domini vel misericordia commoti, vel importunitate ejus carere cupientes.
«Jesus autem respondens ait: Non sum missus nisi ad oves quae perierant domus Israel.» Hoc dixit quod primum missus sit ad Israel, quem negligentem Evangelium dimissurus erat et transiturus ad gentes.
«At illa venit et adoravit eum dicens: Domine, adjuva me. Qui dixit: Sine prius satiari filios. Non est enim bonum sumere panem filiorum et [Col. 0874D] mittere canibus.» Tale est quod dicit. Futurum est ut et vos gentes salutem consequamini, sed prius oportet saltem aliquos Judaeos, qui antiqua electione filii Dei nominantur, pane coeli refici, et sic tandem gentibus vitae pabula ministrari. Canes dicuntur ethnici propter idololatriam, qui esui sanguinis dediti et cadaveribus mortuorum, feruntur in rabiem. O mira conversio! Quondam Israel erat filius, nos canes. Et postea dictum est de eo: «Circumdederunt me canes multi (Psal. XXI) .»
«At illa dixit: Etiam, Domine: nam et catelli edunt de micis quae cadunt de mensa dominorum suorum.» Sensus est: Certe, Domine, verum est quod dicis, non esse bonum panem filiorum mittere canibus, sed ideo non desisto precari tuam misericordiam, quam mihi secundum similitudinem panis [Col. 0875A] et canum convenienter facere potes; nam et pro etiam, id est certe catelli edunt de micis. Ergo si sum indigna cui integrum panem praebeas, saltem da mihi filiae meae sanitatem, quasi micam comparatione multorum mirabilium quae fecisti. Mystice mensa est Scriptura sacra, panem vitae ministrans. Hinc Ecclesia dicit: «Parasti in conspectu meo mensam (Psal. XXII) .» Micae sunt interna mysteria Scripturarum, quibus humilium corda reficiuntur, juxta illud: «Adipe frumenti satiat te (Psal. CXLVII) .» Non ergo crustas edunt catelli, quia versi ad fidem de gentibus non litterae superficiem, sed spiritualem requirunt, medullam, et hoc sub mensa dominorum, dum verbis sacri eloquii humiliter subditi officia cordis et corporis supponunt ad implenda [Col. 0875B] praecepta. Vel Domini mensae possunt intelligi Scripturarum compositores seu interpretes. Et tunc ait illi:
«O mulier, magna est fides tua. Fiat tibi sicut vis. Et sanata est filia ejus ex illa hora.» Sub persona mulieris Chananitidis magna fides Ecclesiae, magna patientia et humilitas praedicatur, quae credidit posse sanari filiam, et toties contempta passa est in precibus perseverare, et humilitate se non canibus, sed catulis comparavit. Quapropter liberata est filia. Ubi datur exemplum cathechizandi et baptizandi infantes, qui per fidem et confessionem parentum liberantur in baptismo a diabolo. Quod autem Dominus puerum centurionis et filiam Chananaeae, non veniens ad eos sanat, significat gentes, [Col. 0875C] ad quas non venit, per poenitentiam corporis salvandas per verbum suum.
«Osculetur me osculo oris sui (Cant. I) .» Tria sunt oscula: de quibus videndum est unde nominentur, unde sumantur, quis fructus inde perveniat, quibus personis vel meritis unumquodque congruat. Primum vocatur propitiatorium vel reconciliatorium, secundum promeritorium vel remuneratorium, tertium divinum vel contemplatorium. Primum sumitur ad pedes, secundum ad manus, tertium ad os. Primum convenit rationabiliter [Col. 0875D] poenitentibus, et in gratiam Dei redire volentibus. Pedes Domini quibus osculandi reconcilianda sunt misericordia et judicium, quae incutiunt homini spem et timorem, ne vel poenitentiam negligat per praesumptionem, solam attendens misericordiam, secundum illud: «Misericordia Domini plena est terra (Psal. XXXII) ;» et: «Miserationes ejus super omnia opera ejus (Psal. CXLIV) .» vel indurescat in desperationem, solam pensans justitiam, secundum illud: «Quis novit potestatem irae tuae, et prae timore tuo, iram tuam dinumerare? (Psal. LXXXIX.) » Sed utrumque pedem deosculetur dicens cum propheta: «Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C) ,» et «Universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV) .» De [Col. 0876A] his pedibus dicitur: «In mari via tua et semitae tuae in aquis multis (Psal. LXXVI) .» Et alibi: «Adoravimus in loco, ubi steterunt pedes ejus (Psal. CXXXI) .» His pedibus venit Christus ad nos. Unde dicitur: «Misericordia et veritas obviaverunt sibi (Psal. LXXXIV) .» Fructus hujus osculi remissio est peccatorum. Hunc consequitur civis sui adulter, proditor et homicida David, cui dixit Nathan: «Transtulit Deus peccatum tuum (III Reg. XII) .» Sic Deo pedes osculatus est publicanus, qui rediit in domum suam justificatus. Haec vestigia feliciter deosculata est Aethiopissa illa famosissima Maria Magdalena, de qua ejecit et Jesus septem daemonia, cui et dixit: «Remittuntur tibi peccata (Luc. VII) .» In cujus persona dicitur in Canticis: [Col. 0876B] «Nigra sum» per culpam, «formosa» per gratiam (Cant. I) . In his osculis ubi gratiam posuimus et consimilibus ponuntur inimici Domini scabellum pedum ejus. Manus Domini sunt munificentia et benevolentia in quibus ab omnibus differt Deus, excellentem habens pro omnibus copiam et liberalissimam voluntatem largiendi. De benevolentia ejus dicit Apostolus: «Qui vult omnes salvos fieri (I Tim. II) .» De munificentia dicit propheta: «Aperis tu manum tuam, et imples omne animal benedictione (Psal. CXLIV) .» O medicibilis largitas et liberalitas! ut sol irradiat, ut ros irrorat, ut fons gratis irrigat, qui pluit super justos et injustos. Non sufficit pedes Domini deosculari a malis cessando, nisi et osculemur manus ejus [Col. 0876C] bene promerendo. Unde dicit Psalmista: «Declina a malo et» consequenter «fac bonum (Psal. XXXVI) .» Et Isaias: «Quiescite agere perverse» et deinde «Discite bene facere (Isa. I) .» Et est congruus ordo, ut cum Domini sui offensam incurrit, ad pedes ejus procidat, ploretque coram Domino qui fecit eum; postquam Domini gratiam habuerit, accedat et subserviat manibus porrigendo, Christi ministris subserviendo, et sic pro meritis donabitur, accipiens benedictionem a Domino, et misericordiam a Deo salutari suo. Unde et fructus hujus osculi est profectus, et collatio virtutum. Post duo oscula in quibus est criminum condonatio et meritorum collatio, restat illorum tertium [Col. 0876D] et dulce oris osculum, ubi felici animae praestatur jucunda divinae faciei contemplatio. De qua dicitur: «Osculetur me osculo oris sui.» Os Dei est Verbum, Dei Filius. Unde propheta: «Os ejus ad iracundiam provocavimus (Thren. I) .» in quo omnia creavit, sicut dicitur: «Ipse dixit et facta sunt (Psal. CXLVIII) » et: «Semel locutus est Deus (Psal. LXI) :» qui et nobis locutus est, quando paterni cordis arcana aperuit. In humanis rebus adeo nulla res dulcis est ut amor inter sponsum et sponsam, quia propter hunc duo una caro efficiuntur. Similiter nulla conjunctio intelligitur tam districta, et sic proxima, ut spiritus creati et increati, quia ibi de duobus unus spiritus efficitur. Sponsa itaque amore languens, sponsum sitiens, [Col. 0877A] dilectionem non sustinens, non imperative, sed votive et aestuanti desiderio exoptat. Unde et dicit: «Osculetur me osculo oris sui.» Duo sunt labia sponsae: labium inferius voluntas, quae appetitus dicitur; et consensualitas, quam habemus communem cum animalibus. Labium superius est ratio. Iterum, duo sunt labia Sponsi: labium inferius intelligentia, quando labium conjungitur voluntati, ut intelligat quidem libere velle et appetere, et dicat: Prius cupiebam carnalia, nunc vero «concupivit anima mea desiderare justificationes tuas in omni tempore (Psal. CXVIII) . Superius labium Sponsi est sapientia, quam tangit ratio ut nihil praeter Deum sapiat, sicque suae sensualitati praeesse et dominari [Col. 0878A] praevaleat, et ex ista sapientia gustans dulcedinem Dei cum propheta dicit: «Gustate et videte quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) .» Reliquum est videre quibus personis in Ecclesia vel meritis in anima haec singula oscula conveniant. Provolutus est ad pedes Job, radens saniem testa, id est corruptionem peccati dura poenitentia. Osculum ad manus suscipiens est Esther, cui ad regem introeunti aurea virga, id est divina clementia et virtutum promotio de manu benefici largitoris porrigitur. Pertingens ad osculum oris est Moyses, qui in monte cum Domino commoratur, et ore ad os loquitur, vel Maria, quae verbum ex ore Jesu aure intenta audire expetit.
[Col. 0877B] «Erat Jesus ejiciens daemonium, et erat illud mutum. Et cum ejecisset daemonium, locutus est mutus, et admiratae sunt turbae dicentes: Nunquid apparuit sic in Israel. Nunquid iste est filius David, etc. (Luc. XI) ?» Ac si dicant turbae fideles: Non tantum est filius David iste, sed etiam Filius Dei. In Graeco melius sonat surdum quam mutum; sed Scriptura alterum accipit indifferenter pro altero. Egressis autem, subaudis de hoc saeculo, obtulerunt Domino praedicatores mutum, scilicet populum mutum, qui nihil adhuc erat locutus de gloria Dei, quod non habuerat praedicatores. Hic populus intelligitur fuisse de gentibus: unde et sequitur admiratio turbarum de ipsis dicentibus nunquam sic apparuisse in Israel, scilicet [Col. 0877C] ut tot inde simul converterentur ad Christianismum.
«Pharisaei autem dicebant: In Beelzebub principe daemoniorum hic ejicit daemones.» Turbis minus eruditis facta Domini mirantibus, Scribae et Pharisaei sinistra interpretatione de factis Domini laborabant attribuentes miracula ejus Beelzebub, quod deus erat Accaron. Beel ipse est Baal. Zebub autem musca vocatur. Haec juxta quaedam mendosa exemplaria, l, littera, vel d in fine est nominis legenda. Sed b, beel, zebub, aut vir muscarum, sive habens muscas interpretatur, ob sordes videlicet immolatitii cruoris, ex cujus spurcissimo ritu vel nomine principem daemoniorum cognominabant. Nota quod Ninus, rex conditor Ninives [Col. 0877D] Belo patri statuam consecravit, eique divinos honores constituit. Cujus simulacri similitudinem Chaldaei suscipientes, Bel vocabant. Inde Palaestini suscipientes, Baal dicebant. Moabitae Beelphegor, Judaei autem, unius Dei cultores propter, derisionem gentium, Beelzebub appellabant, asserentes in hoc simulacro principem daemoniorum habitare.
«Ipse autem ut vidit cogitationes eorum dixit [Col. 0878B] eis. «Omne regnum in seipsum divisum desolabitur, et domus divisa adversus se non stabit.» Ad cogitationes Pharisaeorum respondit ut vel sic compellerentur credere. Juxta litteram patet quod omne regnum solidum et firmum, si per partes dividitur, cum alii ab aliis vel puniuntur vel perimuntur, in solitudinem redigitur, vacuatum ab habitatoribus. Cadere quoque ratio est domus sive civitas. Quod Matthaeus ponit. Concordia namque parvae res crescunt; discordia maximae dilabuntur. Quo autem haec spiritualiter attendantur, exponit.
«Si autem et Satanas in seipsum divisus est, quomodo stabit regnum ipsius.» Non potest stare, sed finem habet, quia dicitis in Beelzebub ejicere me daemonia. Eligant quod velint. Si Satanas Satanam [Col. 0878C] non potest ejicere, nihil contra Dominum dicunt. Si autem potest, recedant a regno ejus, quod divisum stare non potest ne in ruina ejus pariter involvantur. «Si autem ego in Beelzebub ejicio daemonia, filii vestri in quo ejiciunt? Ideo ipsi judices vestri erunt.» Filios Judaeorum vel exorcistas gentis illius significant, vel apostolos ex eorum stirpe generatos. Quasi dicat: Si in filiis vestris expulsionem daemonum Deo attribuitis, quare in me non idem facitis? Apostoli, qui sunt ignobilia et contemptibilia hujus mundi, in quibus non malignitas, sed meae virtutis simplicitas apparet, testes mei erunt, quod in Spiritu sancto ejicio daemonia. Et erunt vestri judices de hoc quod mihi imponitis per Beelzebub operari. Vel exorcistae, [Col. 0878D] qui filii vestri sunt et daemones fugant ab obsessis judices vestri erunt, non potestate ut mei discipuli, sed comparatione, dum illi expulsionem daemonum Deo assignant, vos Beelzebub principe daemoniorum.
«Porro, si in digito Dei ejicio daemonia, profecto pervenit in vos regnum Dei.» Si ego in Spiritu Dei ejicio daemones, nec aliter possunt filii vestri [Col. 0879A] ejicere, procul dubio pervenit in vos regnum Dei, quo subvertitur regnum diaboli, cum quo et vos subvertimini. Regnum Dei est potestas qua dominantur impii et a fidelibus secernuntur. Vel ita: Regnum Dei vel seipsum significat, de quo alibi dicit: «Regnum Dei intra vos est (Luc. XVII) ;» et «Medius stat inter vos quem vos nescitis (Joan. I) .» Vel regnum Scripturae ablatum Judaeis et traditum nobis, vel regnum coelorum quasi dicat: Si in spiritu Dei ejicio daemonia, sine dubio sciatis aditum regni coelestis patefactum credentibus. Digitus Dei est quem confessi sunt Magi, qui contra Moysen et Aaron signa faciebant dicentes. «Digitus Dei est iste (Exod. VIII) ,» quo et tabulae lapideae scriptae sunt in monte Sina. Ipse enim [Col. 0879B] scripsit qui scribenda dictavit. Manus et brachium Dei Filius ejus est, et digitus ejus Spiritus sanctus. Qui digitus dicitur propter partitionem donorum qui in eo dantur, unicuique propria, sive hominum, sive angelorum. In nullis enim membris apparet magis partitio quam in digitis. Sicut autem digitus cum manu vel brachio; manus vero vel brachium cum corpore unum sunt in natura, ita Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, tres quidem sunt personae, una autem substantia divinitatis. Digiti vero Dei pluraliter sancti intelliguntur prophetae, per quos Spiritus sanctus libros legis ac prophetarum sua inspiratione describit. De quibus in psalmo scriptum est: «Videbo coelos tuos, opera digitorum tuorum (Psal. VIII) .» Per coelos [Col. 0879C] enim libros legis ac prophetarum, per digitos vero sanctos, ut dictum est, prophetas mystice insinuavit.
«Aut quomodo potest quisquam intrare in domum fortis, et vasa ejus diripere in quibus confidebat, nisi prius alligaverit fortem, et tunc demum vasa illius diripiat?» Ostendit Dominus per manifestam parabolam, quia virtute divinitatis homines a daemonio liberantur. Fortis est diabolus, domus illius mundus, in maligno positus in quo usque ad adventum Salvatoris quasi pacato imperio sine contradictione quiescebat. Unde Dominus: «Venit princeps mundi hujus et in me non habet quidquam (Joan. XIV) .» Et iterum: «Nunc princeps hujus mundi ejicietur foras [Col. 0879D] (Joan. XII) .» Fortior illo fuit ipse Dominus qui arma ejus abstulit, id est astutias et dolos nequitiae spiritalis. Et sic adimendo potestatem a seductione electorum compescere coegit, quod fuit alligare fortem. Spolia seu vasa sunt homines ab eo decepti, quae victor Christus distribuit. Quod est insigne triumphantis, quia captivam ducens captivitatem dedit dona hominibus (Ephes. IV) , quosdam apostolos, alios evangelistas, hos prophetas, alios pastores ordinans et doctores. Fortis ergo domum fuit diripere, ereptos a diabolo Ecclesiae adunare, et per distinctas graduum dignitates promovere. Atrium quod fortis armatus custodit, est cor; fortis armatus malitia; fortior superveniens, sapientia; arma, membra. Sapientia primum malitiam capit per cognitionem, [Col. 0880A] eam deprehendens, postea ligat, ab opere cohibens, deinde flagellat, quia pravus effectus quasi duris quibusdam flagellis caeditur, quando per studium disciplinae ab eo quod appetit refrenatur. Novissime quasi membris in crucem extensis et divisis a se clavis configitur, quando divisis a se vitiis timore Dei animus penetratur. Quando simul sunt vitia, fortiora sunt, quae ab alterutro se muniunt, ut gula luxuriam, pompa superbiam, etc. Divide illa et ab invicem disjunge, et sic confige timore Dei carnes tuas, et malitia in te moriatur. Non autem mireris si sapientia malitiae facit quod a malitia ipsa prius sustinuit. Prius malitia crucifixit sapientiam; postea sapientia praevalens crucifixit malitiam.
[Col. 0880B] «Qui non est mecum est contra me; et qui non congregat mecum, spargit.» Hoc consequenter non ad haereticos, sed ad diabolum refertur, cujus opera Salvatoris operibus comparari nequeunt. Ille enim cupit animas hominum tenere captivas, quas Dominus liberat. Ille trahit ad vitia, Dominus revocat ad virtutes. Quomodo ergo concordant quorum opera divisa sunt? Qui non colligit, hoc est qui non congregat oves meas mecum, dispergit, hoc est dissipat eas a coetu fidelium. Hic insinuat, quia non habens Spiritum sanctum, qui non cum illo congregat, quomodo unquam sub ejus nomine congreget? Hic omnino nos compulit intelligere non alibi posse fieri remissionem peccatorum nisi in Christi congregatione quae non spargit.
[Col. 0880C] «Cum immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca arida quaerens requiem, et non invenit.» Possunt haec non inconvenienter accipi de quolibet haeretico vel schismatico, vel etiam malo Catholico. De quo cum tempore baptismatis spiritus immundus exierit ambulat per loca inaquosa, id est circuit corda fidelium expurgata a mollitie fluxae cogitationis. Requiem quaerit et non invenit, quia castas mentes inhabitare non potest, nec quiescere nisi in pravo corde. Unde Dominus de illo inquit: «Sub umbra dormit, in secreto calami et locis humentibus (Job LX) .» In umbra insinuat tenebrosas conscientias; in calamo qui foris est nitidus, et intus vacuus est, mentes simulatrices; in locis humentibus [Col. 0880D] lascivas et molles. Tunc dicit: «Revertar in domum meam unde exivi.» Revertar ad illius conscientiam, unde in baptismo ejectus fueram, et pristinam possessionem consueto modo mihi subjiciam.
«Et veniens invenit vacantem scopis mundatam et ornatam.» Vacantem, scilicet a bonis actibus per negligentiam, mundatam a vitiis pristinis per baptismi gratiam, ornatam simulatis virtutibus per hypocrisim.
«Tunc vadit et assumit septem alios spiritus nequiores se, et intrantes habitant ibi.» Per septem spiritus universa vitia designat quae merito dicuntur nequiora diabolo comparatione prioris inhabitationis. Cum enim diabolus malus sit et malos faciat [Col. 0881A] ante baptismum quaecunque post baptisma sive pravitate haeretica seu mundana cupiditate arripuerit mox eum in omnium vitiorum ima prosternit. Et non solum habebit septem vitia VII spiritalibus virtutibus contraria, sed per hypocrisim ipsas servitutes habere simulabit. «Et fiunt novissima hominis illius pejora prioribus.» Melius quippe erat ei viam veritatis non cognoscere quam post agnitionem retrorsum converti. Hoc in Juda traditore et Simone Mago specialiter legimus impletum. Quid haec parabola intendat, finis ejus insinuat. «Sic erunt et generationi huic pessimae,» id est quod de uno specialiter narravi, hoc eveniet in gente hujus populi. Immundus spiritus a Judaeis exivit quando legem acceperunt et transivit ad gentes. [Col. 0881B] Sed cum postea cum incredentibus gentibus locum non inveniret, reversus est ad Judaeos, vacantes a Christo, et superfluis observationibus legis mundatos prout putabant, atque ornatos. Ut autem firmius deinceps possideat, assumit universitatem daemonum. Pejus ergo modo faciunt Judaei, majori numero daemonum possessi quam prius, quia minus erat Christum venturum non credere quam postquam venit non suscipere.
«Factum est autem, cum haec diceret, extollens vocem quaedam mulier de turba dixit illi: Beatus venter qui te portavit et ubera, etc.» Magnae devotionis et fidei ostenditur haec mulier, quae, Pharisaeis blasphemantibus Dominum, tanta sinceritate ejus incarnationem confitetur, ut et poenitentium et [Col. 0881C] futurorum confundat perfidiam. Si enim caro Verbi Dei a carne virginis matris esset extranea, ut multi haeretici dixerunt, sine causa venit qui eum portavit, et ubera quae cum lactaverunt beatificarentur. Unde dicit Apostolus contra haereticos, «Quia misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege (Gal. IV) .» Nec audiendi sunt qui legendum putant natum ex muliere, non factum. Alioquin verus Filius hominis non esset nisi ex matre carnem traxisset. Secundum physicos quoque ex eodem fonte et lac nutriendis, et semen procreandis pueris emanat. Ergo de semine Virginis potuit concipi qui ejus lacte potuit nutriri. Haec mulier typum gessit Ecclesiae credentis Christum, verum [Col. 0881D] Dominum, et verum hominem, natum fuisse. Vere beata parens Christi, quae sicut, quidam ait: «Enixa puerpera Regem, qui coelum terramque tenet per saecula.» Cujus nomen et aeterno complectens omnia gyro imperium sine fine manet. Quae ventre beato gaudia matris habens cum virginitatis honore, nec primam simile visa est, nec habere sequentem.
At ille dixit: «Quinimo: beati qui audiunt verbum Dei et custodiunt illud.» Pulchre Salvator attestationi mulieris annuit, non matrem suam tantummodo asseverans esse beatam, sed etiam omnes qui se Verbum Dei auditu fidei concipiunt et boni operis custodia cum in corde proximorum pariunt et nutriunt. Qua sententia Judaeos clam percutit, qui Filium Dei Christum esse negant. [Col. 0882A] Tota profecto vitae coelestis perfectio duobus his comprehenditur, ut verbum Dei audiamus et faciamus.
Duobus modis peccatum committitur, id est aut amore cupiditatis, aut metu timoris, dum vel quisque vult adipisci quod cupit, vel timet ne incurrat quod metuit. Quatuor modis committitur peccatum in corde, quatuor et perpetratur in opere. Admittitur in corde suggestione daemonum, delectatione carnis, consensione mentis, defensione elationis. Committitur in opere, nunc latenter, nunc palam, nunc consuetudine, nunc desperatione. In istis ergo gradibus et corde delinquitur, et opere [Col. 0882B] malitia perpetratur. Tribus modis peccatum geritur, hoc est ignorantia, infirmitate, industria, periculo autem poenarum diviso. Ignorantiae namque modo peccavit in paradiso Eva, sicut Apostolus dicit: «Vir non est seductus, sed mulier seducta in praevaricatione fuit (I Tim. II) .» Ergo Eva peccavit ignorantia, Adam industria, quia non seductus sed sciens prudensque peccavit. Qui vero seducitur quod consentiat, evidenter ignorat. De infirmitate autem Petrus deliquit, quoniam ad metum interrogantis ancillae Christum negavit. Gravius est infirmitate quam ignorantia quemque delinquere, cujusque industria quam infirmitate peccare. Industria namque peccat qui studio ac deliberatione mentis malum agit; infirmitate autem qui casu vel praecipitatione [Col. 0882C] delinquit. Nequius autem et de industria peccant, qui non solum non bene vivunt, sed adhuc et bene viventes, si possunt, a veritate divertunt. Sunt ei qui ignorantes peccant, et sunt qui scientes. Sunt etiam qui per ignorantiae excusationem scire nolunt, ut minus culpabiles habeantur. Qui tamen seipsos non muniunt sed magis decipiunt. Nescire simpliciter ad ignorantiam pertinet; noluisse vero scire ad contumacem superbiam. Voluntatem quippe propriam Deum velle nescire, quod aliud est quam velle Deum superbiendo contemnere? Nemo igitur se de ignorantia excuset, quia Deus non solum eos judicat qui a cognitione sua revertuntur sed etiam illos qui nescierunt. Haec de peccato. [Col. 0882D] Quid autem de confessione peccati doctores sentiant, nunc quoque videndum erit.
Multam itaque dicunt esse malitiam hominis. Nemo quando male agere vult, auctoritatem quaerit. Quando dicimus hominibus ut bona faciant, et ut confiteantur mala quae fecerunt, dicunt nobis: Date auctoritatem. Quae Scriptura hoc nobis praecipit, ut confiteamur peccata nostra? Si ergo Scriptura peccata confiteri non praecipit, respondete modo si Scripturam habetis quae peccata facere jubeat. Si ergo confiteri non vultis, cum auctoritatem confitendi non habetis, quare tacere vultis, cum auctoritatem tacendi non habetis. Tamen quia auctoritatem quaeritis, accipite auctoritatem. Antiqua lex peccata confiteri jubet, et homines ad Sacerdotes mittit, ut confiteantur [Col. 0883A] peccata sua, ut indulgentiam accipiant (Num. V) . illic ergo praevaricatio legis confessione et oblatione aboletur, quando adhuc umbra fuit; et adhuc confessio criminis poenam potius timere debuit quam misericordiam exspectare. Si haec auctoritas non sufficit, audite Scripturam, alibi manifeste dicentem: «Qui abscondit scelera sua non justificabitur (Prov. XXVIII) .» Quid est enim abscondere, nisi tacere et confiteri nolle. Nam qui scelera sua per impudentiam prave agendi manifestant, non justificationem merentur, sed damnationem. Igitur tegenda sunt mala quantum pertinet ad impudentiam pravi operis, et revelanda sunt per humilitatem confessionis. Vultis adhuc scire periculum taciturnitatis, et utilitatem confessionis. «Quoniam [Col. 0883B] tacui,» inquit Psalmista «inveteraverunt ossa mea, dum clamarem tota die (Psal. XXXI) .» Et iterum: «Delictum meum cognitum tibi feci, et injustitiam meam non abscondi. Dixi: Confitebor adversum me injustitiam Domino, et tu remisisti impietatem meam peccati mei (ibid.) .» Vide ergo et considera: si taces peccata tua, inveterantur; et si confiteris, condonantur. Sed dicis: Ecce dico peccatum meum, sed Deo, non homini. Scripturam sequor. Illa mihi dicit ut Deo confitear peccatum meum, non me ad hominem mittit: in quo salus non est, sed illuc trahit confessionem, unde promittit remissionem: «Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei.» Quid facit homo? Audi quod [Col. 0883C] facit. Nonne ille homo fuit, qui dixit: «Fili, dimittuntur tibi peccata tua (Matth. IX) .» Et verum est, quia ille homo fuit qui hoc dixit. Et propterea qui illum hominem esse viderunt, Deum autem non cognoverunt, murmuraverunt inter se dicentes: «Quis est hic qui etiam peccata dimittit? (ibid.) » Sciebant enim quia peccata dimittere Dei erat, sed nesciebant quia quod Dei erat, homo a Deo acceperat. Et ille quidem homo quod habebat, inquantum homo erat, ideo habebat, quia acceperat; inquantum vero Deus erat homo, idem ipsum habebat, et non acceperat. Propterea autem voluit accipere aliquando in humanitate quod semper habuit in deitate, ut e vicino homini appropinquaret in eo quod hominis erat: et in eo ipso quod hominis erat [Col. 0883D] homini exhiberet quod Dei erat. In eo namque quod hominis erat familiarius, homini jungebatur; in eo vero quod Dei erat potentius in homine operabatur. Propterea dixit: «Ut sciatis quia Filius hominis habet potestatem in terra dimittendi peccata, tunc ait paralytico: Surge et ambula (ibid.) .» Ostendit quod videre poterant, ut per hoc crederent quod videre non poterant. Propter hoc ergo Deus factus est homo, ut se ad confabulandum homini proximum ac familiarem exhiberet, ut in una eademque persona et suum genus homo inveniret cui fiducialiter infirmitatem suam revelaret, et supra hominem Deum credens de accepta ab illo remissione peccatorum suorum non diffideret.
Ut dispensationis gratia largius multiplicaretur, Deus homo homines, qui puri homines erant, participes fecit potestatis suae ut implerent officium ejus poenitentium confessionem suscipiendo, et potestatem ejus exercerent poenitentibus et confitentibus peccata remittendo. «Accipite, inquit, Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccata: remittuntur eis, et quorum retinueritis retenta erunt (Joan. XX) .» Ergo Christus homo discipulis suis, vicem ejus agentibus in terra, potestatem dedit dimittendi peccata. Sed dicis fortassis: Quare non similiter Christus praeceptum dedit hominibus peccata sua confitendi, sicut discipulis potestatem dedit confitentium peccata dimittendi? Audi quare: voluit [Col. 0884B] Christus, ut a temetipso surgeres, ut non quasi extorta vel coacta videretur confessio tua. Idcirco quod ad se pertinuit officium suum discipulis suis peragendum injunxit, ut medicorum more aegros ad se venientes exciperent et sanarent. Medicis dixit ut curarent, sed infirmis non dixit ut ad medicos curandi venirent. Hoc quasi certum esse voluit, quod aegri libenter salutem quaererent, et se curandos offerrent, si medicos invenirent. Propterea solos medicos monuit. Infirmum enim suus morbus sufficienter admonet neque opus praecepto hoc, si dolet. Tamen ipsi medici postea, quia negligentes in curatione sua aegros invenerunt, eos ad salutem quaerendam et admonitione sua excitaverunt et praecepto attraxerunt. «Confitemini, inquit apostolus [Col. 0884C] Jacobus, alterutrum peccata vestra, et orate pro invicem ut salvemini (Jac. V) .» Quid est alterutrum? id est alter alteri, homo homini. Non solum homo Deo, sicut verus ille confessor ait: «Dixi confitebor adversum me injustitiam meam Domino, etc.» Tu remisisti impietatem peccati mei, scilicet homo homini propter Deum. Plus enim facit qui servo humiliatur propter Deum quam qui ipsi Deo humiliatur. Propterea «Confitemini alterutrum peccata vestra.» Quid est alterutrum? Non tamen unusquisque unicuique, sed alterutrum, hoc est inter vos homines hominibus, oves pastoribus, subjecti praelatis; hi qui peccata habent his qui peccata dimittere potestatem habent. Debitum quidem erat ut confessionem facturi ad illum iretis qui est super [Col. 0884D] vos. Nunc autem, pro indulgentiae dispensatione, conceditur ut peccata ad invicem vobis confiteamini inter vos. Ille quidem qui solus confessionem acciperet confessionem non faceret, quia peccata non haberet. Hi autem qui peccatorum confessionem accipiunt, et confitentibus peccata sua dimittunt, necesse habent ut et ipsi peccata sua confiteantur, ut poenitentibus et confitentibus peccata sua dimittantur.
Propterea ergo confitemini alterutrum peccata vestra et orate pro invicem. Ad quid? Ut salvemini: confitemini ut salvemini. Quid est confitemini ut salvemini? Hoc est non salvemini, nisi confiteamini. Haec fortassis tu audire noluisti, qui latebras quaeris et abscondis scelera tua ut non justificeris [Col. 0885A] Non tibi placet quod dicitur quia hi qui nolunt confiteri peccata sua salvari non possunt. Propterea fortassis conaris ad aliud dictum apostoli intorquere, ut intelligatur confitentibus quidem promisisse salvationem, tamen non confitentibus non negasse justificationem. Audi ergo. Augustinus dicit: «Non potest quis justificari a peccato nisi confessus fuerit ante peccatum.» Item, Beda in eadem epistola Jacobi, de qua superius testimonium sumpsimus: «Sine confessione, inquit, nequeunt dimitti peccata.» Si in hoc illa discretio esse dicitur, ut quotidiana leviaque peccata alterutrum coaequalibus confiteamur, ut orationibus invicem salvemur. Porro gravioris leprae immunditiam sacerdoti pandamus et ad ejus arbitrium justificari curemus.» Videte quomodo [Col. 0885B] concordant testimonia veritatis. Est quaedam et communis in Ecclesia poenitentia, quam quotidie adinvicem facimus, in qua oratione fusa pro invicem pro quotidianis et levioribus peccatis indulgentiam et remissionem consequamur; gravioris autem culpae reatum singulari confessione sacerdoti aperimus, et secundum ejus consilium, munere satisfactionis oblato, indulgentiam peccati obtinemus. Sed dicis: Si salvari non potest homo nisi confiteatur peccata sua, quid est quod scriptum invenitur: «Lacrymae lavant delictum quod ore pudor est confiteri. Inveniuntur enim quaedam ejusmodi dicta, et rapiunt ea homines gaudentes, non quia veritatem capiant in eis, sed quia malitiam suam defendere volunt ex eis. Dicunt enim: [Col. 0885C] Quid nos constringitis; quid nos arctatis? Pudenda sunt facta nostra, non nos permittit verecundia eloqui, erubescimus confiteri quod fecimus. Quod possumus tamen facimus, cor contritum et humiliatum offerimus, dolemus pro eo quod male egimus, lacrymas fundimus, carnis maceratione reatum punimus. Quid verba quaeritis, ubi opera bona sunt? Habemus Scripturam consolantem nos et dicentem: «Lacrymae lavant delictum, quod ore pudor est confiteri.» Non malitia excusamus, sed verecundiae parcimus. Quod ergo dicere homini erubescimus dicimus Deo, qui non improperat. Hujusmodi ergo occasionibus quaerunt homines excusationem corpori suo, et pervertere conantur Scripturas, quia perversi sunt ipsi
Quid est, quod Scriptura dixit lacrymae lavant delictum, quod ore pudor est confiteri. Nunquid ideo dixit: si erubescis confiteri peccatum tuum, quod tibi sufficiat, si tantum lacrymaris, etiam si non confitearis? Nonne multo melius est ut Scripturam hoc potius dicere voluisse intelligas quod lacrymae, ex intima cordis contritione prolatae illa etiam peccata lavare possunt, quia sine pudore et verecundia ore profiteri non possunt. Quid ergo? Si pudenda peccata lacrymae lavant, ibi tacendum est, ubi divinum auxilium maxime necessarium est. Imo multo magis ibi confitendum est, ut humilitas confessionis lacrymas adaugeat contritionis. Similiter [Col. 0886A] cum dicitur tibi: Si homini erubescis dicere peccatum tuum, ut dicas Deo qui non improperat, non tibi dicitur: Si erubescis dicere homini, ut homini, non dicas, sed Deo, sed mansuetudo Dei tibi demonstratur, qui tam mitis et suavis est omnibus ad se confugientibus, ut improprium ab ipso, aliquid te formidare non oporteat, etiam si talia fuerint peccata tua, ut ea te homini manifestare sine erubescentia non posse contingat. In eo enim de quo erubescis cum homini dicis, erubescere te non oportet cum Deo dicis quia non improperat dicenti, sed condonat confitenti. Dic ergo homini ut salubriter ad tempus confundaris coram eo, ut ista confusio gloriam tibi postmodum adducat, et fiduciam praestet, ne improperium timeas, cum manifestari [Col. 0886B] coeperis coram Deo. Tamen ne forte diceret cogitatio tua: Si tam grave est homini revelare peccata, et si erubescimus ita coram homine, quid faciemus ante Dominum, cujus majestatem declinare non possumus, neque judicium effugere. Ne igitur sic de Deo cogitando temetipsum desperes, ostenditur tibi mansuetudo Dei erga poenitentes et confitentes, quod peccata omnia et poenitentibus condonat, et confitentibus non improperat. Sic ergo accipe quod dictum est. Dic Deo qui non improperat. Quasi diceret: Etiam si erubescas coram homine, ne erubescas coram Deo, quoniam Dominus mitior homine est et mansuetior, et est patiens miseris, ut non improperet. Secundum hunc itaque modum non tibi dicitur ut peccata tua homini non [Col. 0886C] dicas, sed ut in his etiam quae coram homine erubescenda sunt, de Dei pietate confidas (CHRYSOST.).
Opponis adhuc lacrymas illas Petri quas legis (Matth. II, 6) , confessionem non legis lacrymae lavant delictum quod ore pudor est confiteri. Has ergo lacrymas opponis, non quia amas compunctionem, sed quia fugis confessionem. Dicis ergo quia lacrymas Petri legis, satisfactionem non legis. Audisti quia fleverit, sed quid dixerit non audisti. Ideo lacrymae lavant delictum, quod ore pudor est confiteri. Qui ergo: Hoc tibi dici putas ut quia Petrus lacrymatus legitur, confessus non legitur; tu si lacrymaris, non confitearis. Nonne multo melius est ut illud potius hic demonstrari intelligas, quia si illic [Col. 0886D] tantum lacrymae valuerunt ubi confessionem oris non habuerunt, quanto magis, si verae fuerint: nec valent ubi cum cordis contritione et etiam oris confessionem habent. Hoc enim tibi demonstratur, cum subditur prius flendum, postea confitendum. Hoc siquidem ad veritatem confessionis spectat, ut prius compungaris, postea confitearis. Nam sunt quidam sicut impudentes ad faciendum, sic inverecundi ad dicendum. Qui quoniam turpitudinem suam in faciendo non vident, verecundiam in dicendo non habent. Quibus utique per prophetam dicitur: «Frons mulieris meretricis facta est tibi: nescivisti erubescere (Jer. III) .» Isti nonnunquam sine aliquo compunctionis metu, sine aliquo timoris [Col. 0887A] vel amoris Dei attactu pro sola consuetudine explenda ad dicenda peccata, sua se ingerunt aestimantes se propter solam verborum prolationem a debito peccatorum suorum absolvi. Quibus recte dicitur: Prius flendum, postea confitendum. In confessione namque peccatorum hominem et verecundari oportet, ut humiliter quae fecit agnoscat, [Col. 0888A] et tamen non sic verecundari ut taceat. Hoc bene novit peccatrix illa mulier quae et venit, ut peccata sua se abscondere nolle ostenderet (Luc. VII) : et tamen non ante, sed retro stetit, ut verecundiam turpitudinis suae se attendere demonstraret. Propter hoc recte dicitur: Prius flendum, postea confitendum.
[Col. 0887B] «Abiit Jesus trans mare Galilaeae, quod est Tiberiadis (Joan. VI) .» Audiens Jesus quia Joannes Baptista decollatus esset, secessit a patria sua in qua tunc morabatur in navicula in locum desertum seorsum.
«Et cum audissent turbae secutae sunt eum pedestres de civitatibus. Et exiens vidit turbam multam, et misertus est ejus, et curavit languidos eorum.» Bene dictum est secessit, non fugit, ut ostendatur magis eum persecutiones vitare quam timere. Opportunum namque tempus suae passionis exspectans, et vitabat ne homicidio de Joanne jungeretur homicidium de se. Vel ideo secessit, ut nobis praeberet exemplum vitandae temeritatis, ultro tradendum se. Non enim omnes eadem constantia perseverant in tormentis qua se torquendos offerunt. [Col. 0887C] Petendo etiam solitudinem turbarum fide an sequi curent explorat, et probatam digna mercede remunerat. Turbae autem non jumentis, non vehiculis, sed proprio labore pedum iter deserti arripiunt, et salutis desiderium ostendunt. Rursus ipse excipiendo fatigatos, docendo inscios, sanando aegrotos, recreando jejunos, quantum de notione credentium delectetur insinuat. Aliter postquam apud Judaeos prophetia vocem perdidit, transiit ad desertum Ecclesiae, quae viro carebat. Turbae relinquebant civitates, id est pristinas conversationes et dogmatum varietates. Quod dicit exiens significat quod turbae habuerint voluntatem eundi ad eum, scilicet vires non habuerunt, et ideo Salvator obviam pergit.
«Vespere autem facto accedentes duodecim dixerunt [Col. 0887D] illi: Dimitte turbas, ut euntes in castella villasque, quae circa sunt divertant, et inveniant escas, quia hic in deserto loco sumus. Jesus autem dixit illis: Non habent necesse ire, date illis vos manducare.» Provocat apostolos ad fractionem panum, ut, illis testantibus se non habere, magnitudo signi notitior fiat, simul insinuans, quia quotidie per eos sumus pascendi. Quid enim agunt Petrus et Paulus per epistolas, nisi ut mentes nostras alimentis coelestibus pascant? In vespere turbas reficit, quia in fine saeculi propinquitate cum sol justitiae pro nobis occubuit, a diutina spiritualis inediae fame sumus liberati. Nota ordinem mysterii. Post defectum legis [Col. 0888B] evangelicus cibus incipit, sed prius per remissionem peccatorum vulneribus medicina tribuitur, et postea mensae coelestis alimonia expenditur. Non est igitur necesse ut quaeramus escas in villis et castellis, hoc est ne deseramus panem vitae, pretio studii et laboris, ementes philosophorum doctrinas suis rationibus munitas, quarum pastu delectemur. Quod autem discipuli desertum dicunt esse locum, figurat Judaeos murmurantes de conversione gentium. Hinc Isaias in eorum voce: «Ecce gentes quasi stilla situlae (Isa. XL) .» Item: «Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo (ibid.) .
«Respondit ei Philippus: Ducentorum denariorum panes non sufficiunt eis ut unusquisque modicum quid accipiat. Et dicit eis. Quot panes habetis? Dicit [Col. 0888C] ei unus ex discipulis ejus, Andreas frater Simonis Petri: Est puer unus hic qui habet quinque panes hordeaceos et duos pisces. Sed haec quid sunt inter tantos? Nisi forte nos eamus et emamus in omnem hanc turbam escas. Qui ait eis: Afferte illos mihi huc. Et praecepit illis ut accumbere facerent omnes secundum contubernia supra viride fenum. Et discubuerunt in partes per centenos et per quinquagenos.» Quaesierat Dominus a Philippo tentans eum, quod Joannes commemorat, unde esca dari posset turbae? Etenim quia ignorantia populi erat in lege; quandiu enim legitur Moyses: Velamen positum est super corda eorum, propterea tentatio illa Domini ignorantiam discipuli demonstrabat. Eadem quippe simplicitate qua Philippus, loquitur et Andreas. [Col. 0888D] Sed Dominus ostendit gratuitas credenti populo se largiri escas eadem benigna potestate qua gratis redimendo sanat. Puer ferens panes cum piscibus unus de discipulis fuit, vel forte aliquis de turba. Quod autem Philippus vel Andreas singulariter dicitur apud Joannem, hoc alii evangelistae discipulos pluraliter dixisse referunt, intelligentes unum prae caeteris loqui vel ponentes pluralem numerum pro singulari. Contubernia intellige diversas hominum societates, qui de diversis villis venerant, juxta quod milites in eodem tabernaculo societatem habentes dici solent contubernales. Quinque panes sunt quinque libri Moysi, quia in opibus legis tanquam ex [Col. 0889A] pane erat vita. Per legem enim divinae aeternitatis cognitio, mundi creatio, cursus labentis saeculi, et vera Deo serviendi religio humano generi innotuit. In duobus piscibus intelliguntur psalmi et prophetiae temperantes austerum saporem legis, quia eruditum in lege Dei populum de promissione Dominicae incarnationis novae gratiae dulcedine pascebant, quasi in virtute aquae spem confoventes humanae vitae. Hinc est quod Dominus post resurrectionem ait: «Oportebat impleri omnia quae scripta sunt in lege Moysi, et prophetis et psalmis de me (Luc. XXIV) .» Hic quoque praecipiens sibi afferri panes et pisces, mystice praecepit intellectum Testamenti Veteris ad se referri. Bene autem per aquatilia figurantur prophetantes de nostro aevo, in quo populus [Col. 0889B] fidelium sine aquis baptismi vivere nullatenus potest. Panes vero hordeacei fuerunt, qui cibus est rusticorum, quia rudibus auditoribus quasi grosciora committenda sunt praecepta. Animalis enim homo non percipit ea quae sunt spiritus Dei. Unde Dominus unicuique pro juribus dona tribuens et semper ad perfectiora provocans, primo quinque panibus quinque millia reficit, secundo septem panibus quatuor millia hominum, tertio discipulis suae carnis et sanguinis mysterium credit, ad ultimum dat ut edant et bibant super mensam suam in regno suo. Vel ita: Hordeacei erant panes, quia ad Vetus Testamentum pertinebant, et sicut vix pervenitur ad medullam hordei, ita Vetus Testamentum vestitur tegmine carnalium, sed sauciat, cum intus pervenitur. [Col. 0889C] Duo autem pisces qui saporem dabant pani suavem, sunt duae personae sacerdotis et regis quibus populus Israel regebatur, ut per eas consiliorum moderamen acciperet. Quibus inter turbas fluctuantis saeculi, more piscium quassatis, nec deficientibus, figurabatur Christus verus sacerdos et rector. Puer portans est populus ille, puerilis in sensu, nec manducans, qui quasi onus clausa portabat, nec alios pascens. Item per quinque panes Scriptura et exempla Patrum, in quinque aetatibus degentium, intelliguntur, quibus quotidie fideles abunde reficiuntur. In prima aetate Enoch pane scripti nos reficit, dum Dominum cum millibus sanctorum ad judicium venturum scribit. Pane exempli [Col. 0889D] nos satiat dum eum ob justitiam Deo placuisse, et in paradisum raptum fuisse Scriptura commemorat. In secunda aetate panis nobis per Abraham ministratur, dum litteras Hebraeas reperisse, transacta ab initio scripsisse, astronomiam in Aegypto docuisse, ac Deo in omnibus obedisse narratur. In tertia aetate per Moysen copiose reficimur, dum decem praeceptis per ejus scripta instruimur, et ipse super omnes homines mansuetissimus fuisse et multis signis fulsisse describitur. In quarta aetate David, Salomon et omnes pene prophetae nos dulci pane satiant, dum nos mysticis scriptis et factis informant. In quinta aetate Esdras nos pane saturat, dum legem incensam reiterat, et templum destructum reaedificat. Hi panes turbis distribuuntur, dum horum scripta et facta a [Col. 0890A] doctoribus mystice fidelibus exponuntur. Per duos quoque pisces duae personae, regis videlicet et sacerdotis designantur, quae solae in Veteri Testamento oleo sancto ungebantur. Christus autem fideles in salo saeculi ut pisces latentes per piscatores apostolos rete fidei cepit, et cunctos oleo chrismatis in reges et in sacerdotes ungere fecit. Per albam namque in baptismate acceptam, sacerdotium; per mitram vero capiti impositam designatur diadema regium. Sequitur:
«Sed haec quid inter tantos?» Ac si dicatur: Permultis alimenta petituris supra omnem sensum corporis, omnemque litteram, quid prodest littera vetus? Quia carnaliter sapiebant et in spe carnali quiescebant, quibus lex temporalia promiserat, [Col. 0890B] praecipitur super viride fenum jacere: «Omnis enim caro fenum, et claritas hominis sicut flos feni (Isa. XL) .» Discumbit ergo super fenum qui carnem suam calcat, et flores illius quasi arens fenum conterit saeculi voluptates sibi subjiciens. Diversi discubitus convivantium diversos significant conventus Ecclesiarum. Quinquageni autem discumbunt, quia adhuc in poenitentia positi auditum verbi percipiunt. Nam quinquagenarius numerus poenitentiae et remissionis est. Centeni vero discumbunt, quia per poenitentiam quinquagenarii ad perfectum centesimi numeri culmen ascendentes, in solo jam vitae aeternae desiderio suspirant.
«Acceptis autem quinque panibus et duobus piscibus respexit in coelum, et benedixit illis, fregit, [Col. 0890C] et distribuit discipulis; discipuli autem turbis. Et manducaverunt omnes et saturati sunt. Tulerunt reliquias duodecim cophinos fragmentorum plenos. Manducantium autem fuit numerus quasi quinque millia virorum, exceptis mulieribus et parvulis.» In coelum Dominus respexit, honorem Patris a quo ipse erat confessus, ut qui adessent intelligerent a quo tantae virtutis accepisset effectum, dirigentes et ipsi illuc oculos mentis. Si panes non frangerentur, non alerent tantam turbam. Sic et lex, si non aperiretur, non pasceret multos, quos aperta pascit. Unusquisque apostolorum de reliquiis implet cophinum suum, ut vel habeat unde postea gentibus cibos praebeat, vel ex reliquiis veros fuisse panes [Col. 0890D] doceat. Quinque millia virorum, id est perfectorum. Sexus fragilis et minor aetas indigni sunt numero. Unde et in Numerorum libro quoties sacerdotes, et Levitae et turbae pugnantium describuntur, servi, et mulieres et parvuli, et ignobile vulgus praetermittuntur. Non nova creat Salvator cibaria, sed praesentibus benedicit, quia in carne veniens, non alia praedicat, sed prophetiae dicta mysteriis gratiae gravida demonstrat. Unde sequitur quia fregit, id est clausa sacramenta legis et prophetarum patefecit. Panes frangendo multiplicantur, quia multi libri facti sunt exponendo legem. Frangens distribuit discipulis, et illi praefractum frangentes, distribuunt turbis, quia sanctis doctoribus aperuit sensum ut intelligerent Scripturas, et intellectas auditoribus [Col. 0891A] toto orbe fideliter dispensaverunt. Quod turbis superest discipuli tollunt, quia mysteria quae a rudibus non capiuntur, a perfectis inquiruntur. Sunt enim fragmenta quae populus non potuit manducare, quaedam secretiora intelligentiae, quibus impleti sunt apostoli quasi cophini duodecim. Per cophinos apostoli figurantur, et per apostolos chori sequentium doctorum foris quidem hominibus despecti, sed intus ad alenda humilium corda cibis salutaribus cumulati. Solent enim opera servilia geri cophinis. Sed Dominus cophinos fragmentis implevit, qui, ut fortiora confunderet, infirma mundi eligit. Apostoli duodecim cophinos de fragmentis manducantium impleverunt, dum in sexta aetate scripta priorum sua doctrina disseruerunt. Cophinus de gracili vimine [Col. 0891B] contexitur, et ordo apostolicus de humili stirpe eligitur. Hic reliquias edentium congregat, quia litteram popularibus erogat, mystica sapientibus reservat. Et quia quinque sunt sensus exterioris hominis quinque millia virorum secuti Dominum designant eos qui in saeculo bene noverunt uti exterioribus quae possident. Qui recte quinque panibus aluntur, quia tales necesse est institui legalibus adhuc praeceptis. Nam qui mundo ad integrum renuntiant, et quatuor sunt millia, et septem panibus refecti, hoc est et evangelica refectione sublimes et spirituali gratia docti. Cujus significationis causa, reor in introitu tabernaculi quinque columnas deauratas jussas fieri (Exod. XXXVI) ; ante oraculum vero, id est Sancta sanctorum quatuor, quia incipientibus per [Col. 0891C] legem castigantur, ne peccent, perfecti per gratiam admonentur, ut Deo devotius vivant.
«Illi ergo homines, cum vidissent quod fecerat signum, dicebant: Quia hic est vere Propheta qui venturus est in mundum. Jesus ergo, cum cognovisset, quia venturi essent ut raperent eum, et facerent eum regem, fugit.» Recte senserunt tantum prophetam per salutis praeconia venturum esse in mundum, id est ad communem hominum cognitionem. Discipuli et turbae credentes in Dominum, putaverunt illum sic venisse, ut jam regnaret, et hoc est velle rapere et regem facere, praevenire tempus ejus quod ipse apud se occultabat usque in finem saeculi. Unde illud: «Non est vestrum nosse tempora [Col. 0891D] vel momenta (Act. I) .» Fugiens autem nobis exemplum monstravit, ut in bonis quae agimus humani favoris retributionem vitemus, simulque insinuat quod altitudo sua non potest intelligi.
Quomodo de quinque panibus evangelicis quaedam allegorice perstrinximus libet quoque aliqua commemorare de piscibus, cum beatus Ambrosius ( in Hexaemeron ) dicit diversa genera piscium diversos usus habere. Alii enim ova generant, alii vivos pariunt, atque formatos, et qui ova generant, non nidos texunt, ut aves, non diuturni fotus laborem induunt, non cum molestia sui nutriunt. Cecidit ovum quod aqua gremio quodam naturae suae quasi nutrix blanda suscepit, et animal celeri fotu reddidit. [Col. 0892A] Continuo enim tactu parentis animatum ovum cecidit, et piscis exivit. Cujus deinde quam pura et inviolata successio, nullus alteri sed generi suo miscetur thymallus thymallo, lupus lupo. Scorpaena quoque castitatem immaculati connubii generi suo servat. Itaque habet pudicitiam generis sui, sed venenum generis sui non habet. Non enim percutit scorpaena, sed reficit.
De scaro. Scarus inter pisces ruminare perhibetur, ut ferunt quibus aut eventus aut usus fuit, aut studium talia comprehendere. Sane nec ipsi a suis potentiae evasere violentiam, et avaritiae potentiorum subjecti, ubique inferiores sunt. Quisque infirmior eo praedae patet. Et plerique quidem herbis pascuntur, ac minutis vermibus. Sunt tamen qui [Col. 0892B] invicem se devorant, et sua carne pascuntur. Minor apud illos esca majoris est, rursus ipse major a validiore invaditur, et fit esca alterius, praedator alieni. Itaque usu venit ut, cum ipse alium devoraverit, ab alio devoretur, et in unum ventrem uterque veniat cum voratore proprio devoratus, fitque similiter in uno viscere praedae vindictaeque consortium. Et ipsis postea sponte haec accrevit injuria, sicut in nobis non ex natura coepit, sed ex avaritia, aut, quia ad usum hominum dati sunt, in signum quoque facti sunt, ut in his nostrorum morum vitia videremus, et caveremus exempla, ne quis potentior inferiorem invaderet, daturus in se potentiori exemplum injuriae. Itaque qui alterum laedit, sibi laqueum parat in quem ipse incidat. Et tu piscis es [Col. 0892C] qui viscera invadis aliena, qui demergis infirmum, qui credentem persequeris usque in profundum. Cave ne, dum illum sequeris, incidas ipse in validiorem et deducat te in alienas insidias, qui tuas vitat, priusque tuam exspectet aerumnam, qui te persequente propriam reformidabat.
De ceto. Ceti sunt marinae belluae. Quae si supernatant fluctibus ad mare insulas putes, montes altissimos summis ad coelum verticibus eminere. Quae non in acta nec in littoribus, sed in Atlantici maris profundo dicuntur videri, ut eorum conspectu nautae a navigandi in illis locis praesumptione revocentur, nec secreta elementorum adire sine supremae terrore mortis usurpent. Physiologus autem de [Col. 0892D] ceto dicit; quoniam, si tamen creditur, duas naturas habet. Prima est, si esurierit, aperit os suum; et maximus odor et suavis exit ex ore ejus, ita ut minores pisces jucundentur ejus suavitate, et congregentur omnes in ore ejus, et, cum impletum fuerit os ejus, claudit os piscis, et glutit eos. Magni autem pisces et perfecti non appropinquant saltem ori ejus. Secunda vero natura est ejus, ut exhibeat se in modum insulae. Navigantes autem suspicantur insulam esse. Ligant naves suas ad eam, et dum accenderit ignem super eam ad coquendum, atque ad calefaciendum se sentiens ignem dimergit se in profundum et trahit post se naves ligatas. Haec de historia ceti. Nunc quoque jungenda est significatio ipsius. Viribus est Zabulus quasi cetus corpore [Col. 0893A] magnus. Ut monstrant magni quos facit ille magi. Mentes cunctorum quae sunt ubique virorum. Esurit atque sitit, quosque potest perimit. Sed modicos fidei trahit in dulcedine verbi, namque fide firmos non trahit ille viros. In quo quisquis confidit; vel specie certam sibi mittit. Ad stygia tunc rapitur quam male decipitur.
De murena et vipera. Viper est nequissimum genus bestiae et super omne quod serpentini generis est astutior, ubi coeundi cupiditatem assumpserit murena maritima, notam sibi requirit copulam vel novam praeparat, progressaque ad littus sibilo testificata praesentiam sui ad conjugalem amplexum illam evocat. Murena autem invitata non deest, et venenatae serpenti expetitos usus suae impartit conjunctionis. [Col. 0893B] Quid sibi vult sermo hujusmodi nisi ferendos esse mores conjugum? et si absens est, ejus opperiendam praesentiam, licet sit asper, fallax, inconditus, lubricus, temulentus. Quid pejus veneno, quod in conjuge murena non refugit? Vocata non deest, et serpentis lubricum sedula charitate complectitur. Ille tua mala portat, et levitatis femineae facilitatem, tu virum tuum non potes, mulier, sustinere. Adam per Evam deceptus est (Gen. III) , non Eva per Adam. Quem vocavit ad culpam mulier justum est ut eum gubernatorem assumat, ne iterum feminea facilitate labatur. Sed horridus et incultus est. Sed semel placuit: Numquid vir frequenter est eligendus? Comparem suum et hos requirit, et equus diligit, et si mutetur alius, trahere [Col. 0893C] jugum nescit: compar alterius vel ad se non tutum putat, tu jugalem repudias tuum, et putas esse mutandum, et si uno deserit die, suspicaris ruinalem, et statim incognita causa quasi cognitam pudoris exsequeris injuriam. Vipera absentem requirit, absentem vocat, et blando proclamat sibilo, atque ubi adventare comparem senserit, venenum evomit, reverentiam marito deferens verecundata nuptialem gratiam, tu mulier, advenientem de longinquo maritum, contumeliis repellis.
De polypo. Polypus piscis, id est multipes: plurimos enim nexus habet. Iste ingeniosus hamum appetens, branchiis complectitur, non morsu: nec prius dimittit quam escam circumroserit. Vadoso [Col. 0893D] autem in littore petram nactus affigitur ei; atque nebuloso ingenio colorem subit, et simili specie terga obtutus plurimos piscium sine ulla suspicione fraudis allapsos, dum non praecavent et saxum opinantur, casibus furtivae artis includit, et sinu quodam suae carnis intercipit. Sic spontanea venit praeda, et talibus capitur argumentis: qualia sunt eorum qui ingenium suum saepe commutant, et diversas nocendi artes movent, ut singulorum mentes sensusque pertentent, cum continentibus continentiam praedicantes, in coitu intemperantium tanquam devii ab studio castitatis, et demersi intemperantiae volutabris, ut qui eos audiunt aut vident, incauta facilitate se credant, eoque citius labuntur, dum distinguere non norunt, nec cavetur quod [Col. 0894A] noceat, dum gravior sit et magis noxia improbitas, benignitatis obumbrata velamine. Et ideo cavendi sunt quae crines suae fraudis et brachia longe lateque dispergunt, vel speciem induunt multiformem. Et isti enim polypi sunt nexus plurimos habentes et callidorum ingeniorum vestigia, quibus irretire possunt quidquid in scopulos suae fraudis inciderit.
De cancro. Cancros vocari quasi conchae, crura habentes, inimica ostreis animalia; eorum enim carnibus vivunt miro ingenio. Namque validam testam ejus aperire non potest, explorat quando ostrea claustra testarum aperiat, tunc cancer latenter lapillos injicit, atque impedita conclusione ostreae carnes erodit. Tradunt quidam decem cancris [Col. 0894B] cum ocimi manipulo alligatis omnes qui ibi sunt scorpiones ad eum locum coituros. Sunt ergo homines qui cancri usu in alienae usum circumscriptionis irrepant, et infirmitatem propriae virtutis astu quodam suffulciant, fratri dolum nectant et alterius pascantur aerumna. Tu autem propriis esto contentus, et aliena te damna non pascant. Bonus cibus est simplicitas innocentiae suae bona habens, insidiari nescit alienis, nec avaritiae suae face inardescit, cui lucrum omne ad virtutum dispendium est, ad cupiditatem incendium. Et ideo beata est si bona sua noverit cum veritate paupertas, et omnibus praeferenda thesauris, quia melius est exiguum cum Dei timore, quam thesauri magni sine timore ejus (Prov. XV) . Utamur ergo ingenio ad quaerendam [Col. 0894C] gratiam et salutem tuendam, non ad alienam circumscribendam innocentiam. Licet nobis uti exemplis maritimis ad profectum nostrae salutis, non ad alienum periculum.
De echino. Echinus iste terrenus, quem vulgo ericium vocant, si quid insidiarum persenserit, spinis suis clauditur, atque in sua se colligit arma, ut quicunque eum contingendum putaverit vulneretur. Idemque echinus futura praevidens, geminas sibi respirandi vias munit, ut quando boream flaturum collegerit septentrionalem obstruat; quando noto cognoverit detegi aeris nubila ad septentrionalem se conferat, ut flatus declinet obvios, et e regione nocituros. Haec de echino terreno. De echino [Col. 0894D] autem marino dicitur quod sit animal exiguum, vile ac despicabile; maritimum plerumque index futurae tempestatis, aut tranquillitatis annuntius solet esse navigantibus. Denique cum procellam ventorum praesenserit, calculum validum arripit, eumque velut saburram vehit, et tanquam anchoram trahit, ne excutiatur fluctibus. Itaque non suis se liberat viribus sed alieno stabilit et regit pondere. Quo indicio, nautae velut signum futurae perturbationis capessunt, et sibi praecavent ne eos imparatos turbo improvisus inveniat. Saepe homines confusionem aeris vident, et saepe falluntur quod plerumque eam sine tempestate discutiant; echinus non fallitur: echinum sua nequaquam signa praetereunt. Unde exiguo animali tanta scientia, ut futura praenuntiet? [Col. 0895A] Quo magis in eo nihil est, quo tantam habet prudentiam. Credo quod per indulgentiam Domini rerum omnium, id quoque praescientiae munus acceperit. Etenim si fenum Deus sic vestit ut miremur, si pascit volatilia, si paravit corvis escam, pulli enim ejus ad Deum clamant. Si mulieribus dedit texturae sapientiam, si araneam, quae tam subtiliter ac docte laxos casses suspendit in foribus sapientiae, non reliquit immunem, si ipse virtutem equo dedit, et solvit de cervice ejus formidinem ut exsultet in [Col. 0896A] campo, et occurrens regibus arrideat, odoretur bellum eminus, excitetur sono tubae, si haec irrationabilia pleraque et alia insensibilia ut fenum, ut lilia replevit sua dispositione sapientiae, quid dubitamus quod etiam in echinum contulerit hujus gratiam praescientiae. Nihil enim inexploratum, nihil enim indissimulatum relinquit. Omnia videt qui pascit omnia: omnia replet Sapientia quae omnia in sapientia fecit.
[Col. 0895B] «Quis ex vobis arguet me de peccato (Joan. VIII) .» Non dedignatur ex ratione ostendere se peccatorem non esse. «Si veritatem dico, quare non creditis mihi? Qui est ex Deo, verba Dei audit. Propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis.» Sunt nonnulli qui praecepta Dei nec aure corporis percipere dignantur, et sunt nonnulli qui percipiunt, sed nullo mentis desiderio complectuntur, et sunt nonnulli qui libenter audiendo compunguntur sed post lacrymas ad iniquitatem redeunt. Hi profecto verba Dei non audiunt, quia ea exercere in opere contemnunt. Licet igitur omnes sunt filii Dei per naturam, quod ostendunt parabolae de filio frugi et prodigo; de duobus filiis invitatis ad vineam, illi tamen sunt ex diabolo per vitium, quia verba Dei non diligunt. Qui [Col. 0895C] vero renascuntur ex Deo generationis adoptione, audiunt verbum Dei et custodiunt.
«Responderunt igitur Judaei, et dixerunt ei: Nonne bene dicimus nos quia Samaritanus es tu et daemonium habes?» Receperant Samaritani Dominum, quando locutus est mulieri ad fontem, et cum eis conversatus erat. Vocant igitur eum Judaei Samaritanum quasi peccatorem, quia peccatores illos reputabant, nec eis contebantur.
«Respondit Jesus: Ego daemonium non habeo, sed honorifico Patrem meum, et vos inhonorastis me.» Alterum de duobus objectis negavit. Samaritanus enim interpretatur custos: et custodem se esse non negavit. Non enim dormitat qui custodit Israel (Psal. CXX) . Et nisi Dominus custodierit civitatem [Col. 0895D] frustra vigilat qui custodit eam (Psal. CXXVI) . Non contumeliosa verba respondit qui vere respondere posset: Vos daemonium habetis. Sed superbia nostra hic confunditur. Jam quid nobis ex hoc innuitur, nisi ut eo tempore quo a proximis falsas contumelias accepimus eorum etiam verba mala taceamus, ne mysterium nostrae correptionis arma vertamus furoris.
«Ego gloriam meam non quaero, est qui quaerat et judicet.» Non quaero gloriam sicut simulatores qui quaerunt videri quod non sunt. Est Pater qui quaerit gloriam meam, et judicet, id est discernat a gloria vestra, quia vos secundum saeculum gloriamini, non ego; sed ea gloria quam habui apud Patrem antequam mundus esset, quae est ab [Col. 0896B] humana inflatione discreta. Secundum poenale judicium Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio; secundum judicium discretionis judicat ut in psalmo: «Judica me Deus (Psal. XLII) .» Hujus judicii expositio sequitur: «Et discerne, inquit, causam meam de gente non sancta (ibid.) .» Similiter duas tentationes intelligimus, quarum una decipit, altera probat. Nam scriptum est: «Deus neminem tentat (Jac. I) .» Et iterum scriptum est: «Tentat vos Dominus Deus vester, ut sciat si diligatis eum (Deut. XIII) .» Ut sciat dictum est pro scire faciat. Job latebat se, sed Deum non. Admisit Deus tentatorem, et fecit eum sui cognitorem. Sic et duo timores sunt: servilis, cum times ne patiaris poenam; castus, cum times ne [Col. 0896C] amittas justitiam. Alterum perfecta charitas foras mittit timorem (Joan. IV) ; alterum servat, nos ante Deum permanens in saeculum saeculi. Nam et mulier adultera timet ne vir ejus veniat, casta, ne vir ejus abscedat.
«Amen, amen dico vobis, si quis sermonem meum servaverit mortem non videbit in aeternum.» Exemplo suo nos admonet ne, cum malorum perversitas crescit, praedicare cessemus, quia et boni meliores per contumelias fiunt et reprobi de beneficio pejores.
«Dixerunt ergo Judaei: Nunc cognoscimus quia daemonium habes. Abraham mortuus est et prophetae, et tu dicis: Si quis sermonem meum servaverit, mortem non gustabit in aeternum.» De morte [Col. 0896D] secunda, morte gehennae, morte damnationis cum diabolo dicit, quia nec Abraham mortuus est, nec prophetae. Illi enim mortui sunt, et vivunt; isti vivebant et mortui erant. Mortem videre vel gustare est eam experiri.
«Nunquid tu major es patre nostro Abraham, qui mortuus est. Et prophetae mortui sunt. Quem teipsum facis? Respondit Jesus: Si ego glorifico meipsum gloria mea nihil est. Est Pater meus qui glorificat me, quem vos dicitis quia Deus vester est, et non cognovistis eum. Ego autem novi eum. Et si dixero quia non scio eum, ero similis vobis, mendax. Sed scio eum, et sermonem ejus servo.» Sermonem Patris ut Filius loquebatur: et ipse erat Verbum Patris qui hominibus loquebatur. Si ergo [Col. 0897A] cognovissent Patrem, Filium ejus recepissent. quem vox Patris glorificabat in baptismate, in monte, et in aliis hujusmodi. Ideo contra hoc quod dicunt: Quem teipsum facis, refert gloriam suam ad Patrem dicens: Si ego solus sine Patre glorifico meipsum, sicut simulatores, gloria mea nihil est.
«Abraham pater vester exsultavit ut videret diem meum: et vidit, et gavisus est.» Credens exsultavit sperando, ut videret intelligendo. Quod ait diem meum, incertum potest esse unde dixerit, utrum diem Domini temporalem in carne, an diem qui nescit ortum nec occasum: Sed utrumque Abraham vidit. Quando enim misit servum suum petere uxorem filio suo Isaac, ait: «Pone manum tuam sub femore meo, et jura per Deum coeli (Gen. XXIV) .» Quid hoc sibi vult nisi quia significabatur de genere Abrahae Deum coeli venturum in carne. Qui reprehendunt carnem Christi, reprehendunt factum Abrahae. Abraham diem Domini vidit, cum in figura summae Trinitatis tres angelos hospitio suscepit.
«Dixerunt Judaei ad eum: Quinquaginta annos nondum habes, et Abraham vidisti? Dixit eis Jesus: Amen, amen dico vobis, antequam Abraham fieret ego sum.» Non ait fui; sed sum, quia Divinitas tempus non habet. Ab intuitu carnis, ad divinitatem trahit; sed, duri ut lapides, putant hoc esse blasphemiam.
«Tulerunt ergo lapides ut jacerent in eum. Jesus autem abscondit se, et exivit de templo.» Quem [Col. 0897C] intelligere non poterant obruere quaerebant: sed Dominus se vindicare noluit, quia pati venerat. Et ideo se abscondit ut daret nobis exemplum dare locum irae, vel ideo ut ostenderet quia ipsa veritas eis absconditur, qui ejus verba sequi contemnunt, et fugit mentem, quia non invenit humilem. Nota quia inconsiderate Judaei dixerunt ad Dominum: Quinquaginta annos nondum habes? Sunt qui fingunt ab incarnatione usque ad passionem multo plures annos quam ex historiis colligamus.
De carne Verbi commemorare oportet, quia illam [Col. 0897D] ab ipsa conceptione Spiritus sancti operatione ita mundatam credimus, ut eam Verbum ipsum liberum prorsus et immunem ab omni peccato assumeret, poena tantum peccato voluntate, non necessitate assumentis, remanente, ut dum ista in Salvatore sine culpa pateretur, illa qua in salvandis pro culpa poena obnoxia fuerant liberaretur. De hac poena passibilitatis sive mortalitatis quaerunt quidam quomodo in carne Salvatoris erat. Sed facile est scire quomodo caro illa quandiu in massa generis humani sub originali debito fuit, poenam quoque praevaricationis quae totum tenebatur in toto ipso ex necessitate sustinuit. Postquam vero a toto ipso singulariter divisa est, ut nec in ipso esset, nec cum ipso in causa participaret, jam nihil penae debuit, quia culpae nihil [Col. 0898A] habuit. Itaque quantum in ipsa fuit, non debuit sustinere poenam, quoniam jam non habuit culpam. Poterat ergo juste Salvator in carne sua, quam sine culpa assumpsit, poenam mortalitatis, passibilitatisque infirmitatem, non assumpsisse; sed eam non solum super id quod nos sumus mortales, quia peccator non erat, sed super id etiam quod primus homo ante peccatum fuit, quia probandus non erat a prima conceptione gloriam immortalitatis induisse. Primus quippe homo quia probandus erat, talis esse debuit, qui et peccare et non peccare potuisset, ut voluntatis non necessitatis esset utrumque. Neque enim vel obedienti meritum, vel non obedienti culpa esse potuisset, nisi et obedientia, et praevaricatio voluntaria fuisset. Itaque quia ad [Col. 0898B] probationem est utrumque voluntas ejus exspectabatur, ad utrumque ei possibilitas praestabatur. Quia ergo peccandi et non peccandi possibilitatem habuit, oportebat ut et moriendi et non moriendi possibilitatem haberet. Si enim ex necessitate immortalis fuisset, etiam praevaricator et peccator mori non potuisset, atque ita inobedientia poenam debitam non haberet. Nec se recognosceret aliquando peccator, si mortuus intus semper foris viveret.
Item: si ex necessitate mortalis fuisset, etiam inobedientia persistens mori debuisset, et injuste sine culpa puniretur, si non peccans moreretur. Quapropter quia probandus erat et utrum inobedientia persisteret exspectabatur, caro quoque illius [Col. 0898C] secundum aliquid mortalis erat, quia poterat non mori, quatenus ex eo quod mori poterat moreretur si peccaret, et ex eo similiter, quia non mori poterat, non moreretur, si in obedientia perseveraret. Christus autem, quia homo perfectus a principio et probatus inventus est ad perfectionem vel ad probationem, expectatus non est, et idcirco sicut liberum arbitrium habuit, nec tamen ita ut peccare posset ita quoque et immortalitatem, quantum in se erat, habere debuit, et ita ut mori omnino non posset. Unde constat quod Christo homini a principio non solum illa immortalitas debebatur, quam primus homo habuit ante praevaricationem, sed illa quoque quam nunc secundus habet post resurrectionem, ut videlicet sicut ex consortio Deitatis spiritu confirmatus [Col. 0898D] erat ad veritatem, ut peccare non posset, ita quoque ex merito virtutis carne confirmatus esset ad incorruptionem, ut mori non posset. Sed quia caro peccatrix a poena peccati liberari non potuit, nisi ejus caro quae sine peccato fuit, pateretur infirmitatem passibilitatis et mortalitatis in carne assumpta, retinuit potestate, sustinuit voluntate, non passus est necessitate. De sensu autem passionis in carne Christi quidam male sensisse inveniuntur, asserentes carnem illam, in omnibus his quae in ea et circa eam exhibita sunt passionis genera, similitudinem quidem passionis et doloris suscepisse, sed nullum omnino dolorem aut passionem sustinuisse. Sed non attendunt quanta absurditas ejusmodi assertionem consequatur. Quomodo enim in Christo [Col. 0899A] vera compassio fuit, si vera passio non fuit? Quomodo stabit quod dicit propheta: «Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit (Isa. LIII) .» Si Christus in cruce dolorem passus non fuit, quare tantopere calicem passionis transferri a se postulavit? (Matth. XXVI.) Quid sibi voluit sanguis ille desudans, angustiam imminentis mortis contestatus? Quid sibi voluit quod ipse Christus in infirmitate, secundum quam caro passionem timuit, et voluntate, secundum quam spiritus promptus fuit, exponens ait: «Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma?» (Ibid.) Isti ergo qui negant in Salvatore secundum infirmitatem carnis veram fuisse passionem, quantum in se est, eam quae per passionem Christi facta est, convincuntur negare [Col. 0899B] redemptionem.
Sunt alii qui non minori dementia de affectibus humanis in Christo, secundum quos veritatem naturae cum humanitate suscepit; quidam non solum falsa, sed horrenda etiam blasphemare non timuerunt. Quia enim Apostolus ait: «Non habemus pontificem, qui non possit compati infirmitatibus nostris, tentalum autem per omnia (Hebr. IV) .» Asserunt humanum effectum in Christo motus vitiorum sensisse absque consensu tamen rationis, secundum concupiscendi infirmitatem quam nos, qui peccatores sumus, ex illa originali corruptione in carne, quam portamus, illicitos appetitus et motus concupiscentiae surgentis et vitii tentantis delectationem, etiam inviti, solemus sentire. Nos autem [Col. 0899C] motus idcirco Christum in carne sua voluntarie sustinuisse, ut quasi illis tentantibus resistendo [Col. 0900A] victor existeret, quatenus et sibi tentationem vitiorum superando praemium justitiae acquireret, et nobis in tentatione positis resistendi et vincendi in semetipso exemplum formaret. Sed absit a sensu Christiano ut ullam in carne sacrosancta Agni vernaculi inordinatae delectationis et concupiscentiae illicitae illationem aliquo modo fuisse, aut dicat, aut credat, quia si ullam pravae delectationis radicem aut motum concupiscendi inordinatum in illa fuisse diceremus, profecto ab omni initio liberam negaremus. Quomodo autem vitium mundaret, si vitium portaret? Motus quidem inordinatus ex infirmitate concupiscendi surgens cum ipsa corruptione, de qua oritur non solum poena est, sed culpa: quia tamen in baptizatis ad damnationem non imputatur, [Col. 0900B] quia per gratiam novae regenerationis excusatur, sicut dicit Apostolus: «Jam nihil damnationis est his qui sunt in Christo Jesu (Rom. VIII) .» Haec tamen corruptio per gratiam sacramenti non quidem accipit ut culpa non sit, sed ut damnabilis non sit; quia si culpa omnino non esset, non haberet excusari, quia non debent imputari. Quapropter illam infirmitatem humanae naturae, quae poena est, solum cum susceptione carnis Christum assumpsisse veraciter dicimus: illam vero, quae sic poena est, ut etiam culpa sit, nullatenus admisisse indubitanter affirmamus. Neque enim sic victorem vitiorum dicere volumus, ut eum ipsa quae vinceret vitia portasse aliquando ac sensisse dicamus. Propterea enim per solam poenam infirmari consensit, ut eos [Col. 0900C] qui in culpa et in poena aegrotabant, primum a culpa justificaret, et postea a poena liberaret.
[Col. 0899C] «Cum appropinquassent Hierosolymis, et venissent Bethphage ad montem Oliveti, tunc Jesus misit duos discipulos, dicens eis: Ite in castellum quod contra vos est, et statim invenietis asinam alligatam, et pullum ejus cum ea alligatum, cui nemo unquam hominem sedit, solvite illum et adducite mihi. Et si quis vobis aliquid dixerit, dicite ei quia Dominus operam ejus desiderat et confestim [Col. 0899D] dimittet eos (Matth. XXI) .» Bethphage sacerdotum viculus erat et confessionis portabat typum, quia domus buccae interpretatur. Pulchre ergo refertur situs in monte Oliveti, cum sit olei natura lucis ministrare et laborum dolorumque solamen, quia confitentes peccata sua Christo adhaerent, qui nos unctione spiritali et scientiae luce refovet. Ne autem absconderetur civitas supra montem hunc posita, mittit discipulos in castellum, quod contra eos est, ut per illos totius contra positi orbis munitiones penetret. Asina et pullus Judaei sunt, et gentes propter quasdam similitudines. Est enim hoc animal immundum, et prae caeteris jumentis stultum, et infirmum, et ignobile, et oneriferum. Sic fuerunt homines ante Christum. Ligati etiam a diabolo erant, [Col. 0900C] nec sua virtute evadere poterant. Nam sicut navis, fracto gubernaculo, illuc ducitur quo tempestas impellit, sic homo divinae gratiae auxilio perdito per peccatum non quod vult agit, sed quod diabolus. Et sicut primum in potestate est populi facere sibi regem quem vult, factum autem de regno expellere jam non est in potestate ejus, et ita voluntas populi in necessitatem convertitur. Sic homo, priusquam [Col. 0900D] peccet, liberum habet arbitrium, utrum velit esse sub regno diaboli. Cum autem peccando ei subjugatur non potest de potestate ejus exire, quia voluntas est conversa in necessitatem. Hoc est quod peccatores solent dicere: Vellemus esse sancti, sed non possumus. Verum dicunt, sed non habent excusationem, quia primum potuerunt non esse sub potestate diaboli, de qua nisi solus Deus nemo potest eripere. Populo quidem nationum perfidiae vinculis irretito nemo unquam hominum sedit, id est nullus doctor frenum correctionis contulit, quo vel linguam a malo cohibere vel in viam vitae cogeretur ire. Sederet namque ille homo id est ad utilitatem ejus requiesceret docendo, si quis rationabilius ejus stultitiam reprimendo corrigeret. Unde non immerito [Col. 0901A] duo discipuli, duo ordines praedicatorum intelliguntur, Judaeis videlicet et gentibus missorum. Quidam vero istos duos intelligunt Petrum et Philippum, quoniam ipsi primum gentes adduxerunt ad Christum, Philippus Samariam quasi asinam; Petrus Cornelium quasi Samariae pullum. Bini vocantur apostoli, bini mittuntur, quia charitas non est in uno. Unde scriptum est: «Vae soli (Eccles. IV) .» Duo educunt Hebraeos de Aegypto. Duo portant botrum de sancta terra, ut semper praepositi jungant operi scientiam. Duo mandata de duobus proferant tabulis. Duobus fontibus abluantur et abluant, et duobus vectibus arcam Domini portent, et inter duo cherubim Dominum agnoscant; spiritu et mente psallentes: «Solvite, inquit, per doctrinam et per [Col. 0901B] miracula.» Ac si diceret: «Quaecunque solveritis in terra erunt soluta et in coelis (Matth. XVIII) .» Alieni alligant ut possideant; Christus solvit ut teneat. «Confestim dimittet eos Dominus,» videlicet qui jure creationis desiderat ut omnis creatura suo servitio mancipetur. Primo homines vocantur per doctrinam et miracula apostolorum, deinde dimittit eos Dominus in arbitrio suo, ut vel in fide qua vocati sunt remaneant, vel in antiquas consuetudines redeant, Judaei videlicet in suas superstitiones generales, gentiles vero in spurcitias suas; nam quod vocati sumus Dei est. Quod autem digne invocatione vivimus, nimirum pariter et Dei est. Et hoc est quod ait: Dimittet eos, non ad diabolum, sed in arbitrio suo.
[Col. 0901C] «Euntes autem discipuli fecerunt sicut praecepit illis Jesus. Solventibus autem illis dixerunt domini ejus ad eos: Quid solvitis pullum? Illi dixerunt: Quia Domino necessarius est. Et dimiserunt eis. Et duxerunt pullum ad Jesum, et jactantes vestimenta sua supra pullum, et eum desuper sedere fecerunt.» Marcus scribit pullum ante januam foris in bivio ligatum et inventum (Marc. XI) . Janua est ipse qui ait: «Ego sum ostium ovium: per me si quis introierit salvabitur, et pascua inveniet (Joan. X) .» His pascuis populus gentium carebat, dum extra januam, in bivio ligatus stabat. Recte in bivio, quia non unam fidei viam tenebat, sed dubios calles erroneus sequebatur. In bivio stabat qui in libertate [Col. 0901D] arbitrii inter mortem et vitam dubitabat. Multos quippe Dominus habebat, quia per multa dogmata variis erroribus raptatus, quot vitiis deserviebat, tot daemones cum possidebant. Sed dominatum sibi vindicare non poterant quos dominos fecerat non natura, sed culpa; et ideo cum Dominus dicitur, unus agnoscitur: nam et si multi dii et multi domini, generaliter tamen unus Deus et unus Dominus. Qui ergo in solvendo pullo contradixerunt, audito Domini nomine, quiescunt, quia magistri errorum, qui doctoribus Christi obsistebant, eatenus suas tenebras defenderunt, donec miraculis attestantibus Dei virtus emicuit. Sic ergo liber credentium populus qui Deum corde portet adducitur. Vestes apostolorum sunt praecepta divina et gratia specialis, [Col. 0902A] quibus turpitudo nostrae carnis tegitur; his prius nudi populi, sed modo per apostolos oranti, Christum sessorem habent, ut non regnet peccatum in lasciva carne, sed justitia et pax et gaudium in Spiritu sancto.
«Hoc autem totum factum est, ut adimpleretur quod dictum est per prophetam dicentem: Dicite filiae Sion: Ecce rex tuus venit tibi mansuetus, sedens super pullum asinae subjugalis.» Hoc in propheta Zacharia scriptum est, a cujus sententia Matthaeus et Joannes minime recedunt, etsi verba ponant diversa. Et quia ipsa est Hierusalem, quae Sion filiam Sion dicit bonos in illo caeco populo. Dicite ei, praedicatores, ne timeat, sed exsultans agnoscat regem suum, mentes regentem, et ad regnum coelorum [Col. 0902B] perducentem, ne cum reprobis dicat: «Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX) .» Mansuetus venit non sedens in curru aureo purpura fulgens, nec super equum discordiae amatorem, sed super bestiam pacis amicam. Secundum litteram in parvo itinere utrumque animal non videtur sedisse Dominus, sed magis competit ut pullo usus sit ad sedendum, asina ducta libera. Mystice autem super populum utrumque sub dominio ejus humiliatum sedit, Petro et Paulo missis ad eos. Quia ergo lascivus et indomitus gentilis populus credidit exemplo fidelium de Synagoga, quae jugum legis traxerat, bene refertur pullus fuisse filius asinae subjugatis. Considera quia sicut hoc genus jumenti, si quid errat, in simplicitate errat, et non in asperitate, ita [Col. 0902C] homines qui crediderunt in Christum ex utroque populo ante Christum, non in malitia, sed in ignorantia peccaverunt.
«Eunte autem illo, multi substernebant vestimenta sua in via: alii autem caedebant ramos de arboribus, et sternebant in via.» Vide quoniam super jumentum apostoli posuerunt vestimenta sua, sub pedibus vero caeteri jumenti. Mandatis enim apostolorum sternuntur Christiani et adornantur, legis autem mandata conculcant, id est circumcisionem et caeteras consuetudines Judaicas. Vestimenta namque turbae sunt legis mandata, in via, id est in Christo a Christianis conculcata. Turba enim qua vestimenta sua sternebat in via credentes sunt ex [Col. 0902D] circumcisione, qui videntes et agnoscentes Christum, gloriam quam habebant ex lege, dejecerunt in terram, seipsos humiliantes, et cum Apostolo dicentes: Quae mihi fuerunt lucra, haec existimavi propter Christum detrimenta, et arbitror stercora esse, ut Christum lucrifaciam (Philipp. III) . Qui autem ramos caedebant de arboribus, sunt credentes et eruditi doctores, qui ex prophetis accipientes exempla quasi de arboribus ramos ante gentilem populum straverunt in via, id est in Christo, ut sine offendiculo intraret in sanctuarium Dei. Vel ita: Salvator jumento insidens Hierosolymam tendit, non solum quando cujusque fidelis anima regens ad pacem intimae visionis ducit, sed etiam cum sanctae Ecclesiae universaliter providet et eam in supernae pacis [Col. 0903A] desiderium accendit. Pedes jumenti sunt extremi quos ad judicandum constituit Apostolus, qui et si non sint dorsum in quo sedit Deus, tamen instruuntur cum militibus a Joanne. Multi quippe sternunt vestimenta in viam, quia exercitus martyrum corpora sua animarum, vicum tegumenta pro Domino dant, quo sequentibus electis callem faciant recte vivendi. In via denique sternunt vestimenta, qui corpora sua edomant ut Domino iter ad mentem parent, vel exempla bona sequentibus praebeant. Frondes vero vel ramos de arboribus caedunt, qui Patrum sententias vel exempla carpunt, et in via Dei ad auditoris animum venientis humili praedicatione submittunt. Justi namque ut palma florebunt, angusti in radicibus, lati in floribus et fructibus, quoniam [Col. 0903B] bonus odor Christi sunt, et sternunt viam mandatorum Dei bona fama.
«Et cum jam appropinquaret ad descensum montis Oliveti coeperunt omnes turbae descendentium gaudentes laudare Dominum voce magna.» Descendente Domino de monte Oliveti, id est humiliante se ad infirmitatem nostrae carnis, cum sit in forma Dei. Cum illo descendunt turbae, id est humiliantur sub manu ejus qui misericordia indigent, ut ab eo exaltentur.
«Turbae autem quae praecedebant, et quae sequebantur, clamabant dicentes: Hosanna filio David, Benedictus qui venit rex in nomine Domini. Pax in coelo et gloria in excelsis.» Benedictus qui venit regnum patris nostri David: Hosanna in excelsis. [Col. 0903C] Praecedunt prophetae, sequuntur apostoli. Abyssus abyssum invocat (Psal. XLI) , id est lex legem alteram. Praecessit Judaicus populus, secutus est gentiles. Homines fideles clamant filio David: Hosanna: quod Latine dicitur salus, quia credunt David filium Dei filium, unum filium salvare terrenos, ut justi in angelorum ruinam aedificentur. Confitentur etiam benedictum qui venit in nomine Domini, id est Patris sui, quoniam Filius de Patre suscipit nomen, et Pater de Filio. Benedictio quae fit in Deo confessio sola est et laudatio bonorum quae praestita est ab eo. Benedictio vero quae fit a Deo in nobis impletur, dum ejus beneficiis implemur. [Col. 0904A] Quem ante fideles crediderunt venturum, hunc nos venisse credimus. In ejus quippe laude coelestia et terrena concinunt, quia quo nascente coelestes virtutes decantant gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus, eodem mundi principe triumphator mortales vicem laudis rependunt, dicentes: Pax in coelo et gloria in excelsis. Turbae quippe refectae, de quinque panibus et duobus piscibus voluerunt rapere Jesum et constituere regem, sed ipse fugit in montem. Nunc autem non reprimit voces eorum qui regnum David restaurandum in eo concinunt. In quo apte docet quod aeterni imperii rex esset in coelis, non tantum in terris. Ad quod per contemptum mortis, et gloriam resurrectionis, et triumphum ascensionis perveniret. Hinc post resurrectionem [Col. 0904B] ait discipulis: «Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII) .» Consonat laus turbae voci Gabrielis, qui ait matri Domini. «Hic erit Magnus et Filius Altissimi vocabitur, et dabit illi Dominus Deus sedem patris David ejus, et regnabit in domo Jacob in aeternum (Luc. I) .» Recte ergo clamant: «Hosanna in excelsis, id est salva nos in coelestibus, ubi scilicet omne genu sibi flectetur, coelestium, terrestrium et infernorum (Philipp. II) .»
Notandum quod hosanna Hebraicum verbum compositum est ex corrupto et integro. Salva namque sive salvifica apud eos dicitur hosi et anna est interjectio deprecantis. Denique in psalmo CXVII, [Col. 0904C] ubi LXX Interpretes transtulerunt: O Domine, salvum me fac, in Hebraeo scriptum est: Anna adonai, hosi anna. Quod interpres noster Hieronymus diligentius elucidans ita transtulit: «Obsecro, Domine, salva, obsecro.» Idem namque significat, o Domine, per interjectionem obsecrantis, quod obsecro Domine per ipsum verbum obsecrationis. Hosanna itaque salva, obsecro significat, consumpta vocali, quae verbum antecedens terminat cum perfecte dicitur hosi. Quod metrici scandendis versibus synalinpham vocant, quamvis scriptam litteram scandentes transiliant. In hoc autem verbo Hosanna, littera non scribitur, sed sensu loquentium salvo funditus intermittitur.
[Col. 0903D] «Dicite filiae Sion: Ecce Rex tuus venit tibi mansuetus, sedens super asinam et pullum subjugalem (Zachar. IX) . Mandat vobis rex coelestis, fratres charissimi, per prophetam Zachariam, gaudium sui adventus. Venit ad reconciliationem Dominus, qui ex peccato primi parentis vobis fuerat alienus. Et antequam veniret, praemisit legatos, prophetas, patriarchas, dicens eis: Dicite filiae Sion,» id est annuntiate Ecclesiae meae. Quam filiam Sion ideo vocat, quia filia speculationis et delectationis debet esse. Sion enim speculatio interpretatur: quae a spiritualibus hostibus debet sibi providere. Sed quid [Col. 0904D] dicat subjungit: «Ecce rex tuus venit.» Recesserat Dominus per peccatum ab humano genere, qui proximus ei fuerat rationabiliter viventi. Sed qui recesserat per injustitiam nostram, venit per misericordiam suam. Per viscera enim misericordiae Dei, visitavit nos oriens ex alto (Luc. I) . Inclinavit coelos et descendit, et caligo sub pedibus ejus (Psal. XVII) , Inclinavit coelos, id est humiliavit coelestia, scilicet Deitatem, et ipsos angelos per commiserationem, quam habuit de reparatione humani generis: et ipse descendit uniendo sibi humanam naturam. Inclinati sunt angeli, cum accedentes ad Deum, [Col. 0905A] ministrabant ei. Sed quamvis humilis, quamvis particeps nostrae fragilitatis, tamen caligo, id est obcaecatio mundanorum fuit sub pedibus ejus, id est plenarie subjecta; et cum fortis miles ad pugnam venisset, in sole posuit tabernaculum suum (Psal. XVIII) . Tabernaculum Christi illud intelligitur in quo militavit Deo Patri, illud posuit, id est constituit in sole, hoc est in Virgine, quae fuit pulchra ut luna, electa ut sol. Luna, quia illuminans tenebras noctis; sol quia sola prae caeteris calore Spiritus sancti inarsit.
Parato itaque tabernaculo suo, procedens de thalamo suo, tanquam sponsus (ibid.) Ecclesiae factus est per carnis conjunctionem. Procedens, inquam, de thalamo suo, id est de utero virginali, exsultavit ut [Col. 0905B] gigas, id est ut fortis, ut invincibilis ad currendam viam militiae suae; et venit ad bellandum contra principem hujus mundi, dicens: «Nunc princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII) ,» scilicet a mentibus hominum, in quibus regnabat prius. Elegit autem paucos secum et pauperes, ut ait Apostolus: «Elegit quae stulta sunt mundi ut confundat sapientes, et infirma mundi ut confundat fortia (I Cor. I) .» Quid enim Petrus, quid Andreas, nisi insipientes et ignobiles? Et tamen de illis paucis, unus succubuit, id est Judas, qui eum tradidit. Judas enim cupidus erat et fur et loculos habens, ea quae mittebantur portabat (Joan. XII) . Iste videns Mariam unguentum pretiosum super caput Domini [Col. 0905C] fudisse, ait: Ut quid perditio haec? Potuit enim istud venundari multo et dari pauperibus (Matth. XXVI) . Itaque abiit ad summos sacerdotes, ut proderet eum. Infelix Judas! Damnum credebat se habere in effusione unguenti: voluitque recompensare pretio magistri. Sed cum summa misericordia discipulum errantem vellet corripere, dicebat: «Qui intingit mecum manum in paropside, hic me traditurus est (ibid.) ,» ut cum sciret, eum cognoscere cogitationes suas, poeniteret. Aliis autem manus retrahentibus Judas impudentia, qua proditurus erat Dominum, manum cum Magistro in catinum misit, ut audacia sua bonam conscientiam mentiret. Et cum Dominus diceret: «Unus ex vobis tradet me (ibid.) ;» et alii dicerent: «Nunquid ego sum Domine?» (ibid.) [Col. 0905D] Judas ait: «Nunquid ego sum Rabbi?» (ibid.) Hi vocabant Dominum, ille magistrum, quia volebat peccatum, quod conceperat, in hoc verbo quod dixerat, Magister, diminuere. Minus enim videbatur tradere Magistrum quam Dominum. Sed hunc Dominus patientia superavit, quia eum pertulit: et quamvis noverit eum proditorem, tamen lavare ei pedes non abnuit. Traditus est itaque Dominus Judaeis et extra portam passus est ab eis, ut sanctificaret per suum sanguinem populum. «Exeamus igitur ad eum extra castra, improperium ejus portantes (Hebr. XIII) .»
Recordari igitur debemus quantum improperium pro nobis passus est Dominus, quia, cum ad turpem duceretur mortem, extra civitatem ejectus est, [Col. 0906A] quasi vilis et contemptibilis extra civitatem ejectus est, et crucem suam protavit et inter latrones crucifixus est in loco Calvariae, et ubi rei decollabantur, interfectus est. Sed cum prava intentione haec fecissent Judaei, pius Dominus magna dispensatione haec tria fieri voluit: non solum enim in hoc genere mortis voluit dare redemptionem hominibus, sed etiam vitam nostram informare. Non enim sine causa voluit potius crucifigi quam lapidari, vel alio genere supplicii puniri, sed ut aliquid debeat in ejectione et crucifixione a nobis intelligi, docet Apostolus cum dicit: «Exeamus ad eum extra castra,» etc. Videamus igitur quomodo debeamus exire, et a quibus castris, et quod improperium portare. Quandiu in mortali hoc corpore sumus, a Domino [Col. 0906B] peregrinamur. Sumus enim in his corporibus quasi in castris, bellantes contra spiritualem inimicum. Sed in his castris, id est in carne delectandum non est, quia ut ait Apostolus: «Debitores sumus non carni ut secundum carnem vivamus. Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini (Rom. VIII) .» Exeundum ergo est ab his castris, ut non subjiciamur dominio carnis; debet enim servire, non imperare. Unde Apostolus: «Castigo corpus meum, et in servitutem redigo (I Cor. IX) ,» vel subjicio, id est ut serviat animae. Hoc exire est illud, quod Dominus in Evangelio ait: «Qui vult venire post me, abneget semetipsum etc. (Matth. XVI) .» Abnegare debemus in nobis ipsis, non quod ibi fecit Deus, [Col. 0906C] sed nos facimus. Quodcunque bonum habemus a Deo est, quodcunque malum ab homine. Ergo qui furabatur, jam non furetur.
Audistis quid est exire extra castra, modo videamus quid sit portare improperium Christi. Hoc idem est, quod in illo Dominico dicitur: «Et tollat crucem suam (ibid.) .» Quid est tollere crucem Domini? Dominus ideo voluit hoc genus tormenti eligere, ut inde sumamus exemplum vel formam vitae. Sicut enim crucifixus non potest membra sua ad aliquas actiones dirigere, eodem modo veterem hominem cum vitiis et concupiscentiis nostris debemus crucifigere, ut neque pes, neque manus, neque aliud membrum, possit aliquam fallaciam peragere nec cogitare. Tollamus ergo crucem hanc, et in nobis [Col. 0906D] crucifigamus vitia. Nunc igitur exeamus, fratres, Christo obviam cum palmis, id est victoriis habitis super diabolo et opibus ejus, et cum floribus virtutum. Offerat alius florem dilectionis, quae principalis est radix omnium virtutum. De qua ait Gregorius: «Sicut multi arboris rami, ex una radice prodeunt, sic multae virtutes ex una charitate generantur.» Alius offerat florem virginitatis et lilium castitatis. Haec est illa virtus quae commendavit Joannem, quem diligebat Jesus, quia virgo electus est a Domino, quem ipse laudat in Apocalypsi: «Hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinati,» etc. (Apoc. XIV) . Alius sit praeditus flore humilitatis, imitatus eum qui ait: «Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) .» Alium decoret flos misericordiae, [Col. 0907A] quia «beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur.» Alius teneat ramum poenitentiae, quia «beati qui fecerunt poenitentiam,» etc. Alius concremet thura orationum, dicendo: «Dirigatur oratio mea, etc. (Psal. CXL) .» Alius pascat in Christo pauperem, reminiscens illud Evangelicum: «Quod uni ex minimis meis fecistis, etc. (Matth. XXV) .» Et nullus ita accedat vacuus ante Dominum, ut mereantur omnes aequari, et ut eos supersedens ducere et regere ad palmas Hierusalem dignetur. Igitur ingrediente Domino cum turbis civitatem, turba puerorum ac totum vulgus cum palmis obviam proruit, et regem gloriae cum hymnis [Col. 0908A] excipit. Quibus stipatus templum ingrediens ementes et vendentes columbas de illo cum flagellis ejecit, et templum sui corporis dissolvendum, sed post triduum reaedificandum praedixit. In templo itaque multa signa faciebat, et turbas quotidie coelestia docebat. Verum quia hic dies exemplo illius populi ab universa Ecclesia cum palmis et floribus celebratur, dies palmarum nuncupatur. Feria autem quarta a Juda traditur; feria quinta panis et vinum in corpus et sanguinem ejus nobis conficitur; feria sexta pro salute omnium crucifigitur; sabbato in sepulcro requievit; Dominica a morte resurgens vitam et gaudium omnibus in se sperantibus dedit.
[Col. 0907B] «Ante diem festum Paschae sciens Jesus, quia venit hora ejus ut transeat ex hoc mundo ad Patrem, cum dilexisset suos in finem dilexit eos (Joan. XII) .» Pascha transitus dicitur, quia Dominus per Aegyptum transiit, percutiens primogenita ejus, et Filios Israel liberans, et quia filii Israel transierunt illa nocte de Aegyptia servitute. Quod significat Dominum transiturum de hoc mundo ad Patrem, et fideles ejus de temporalibus ad coelestia. «In finem dilexit suos,» id est in seipsum. «Finis enim legis, ait Apostolus, est Christus (Rom. X) .» Finis quousque feliciter eamus, non ubi infeliciter pereamus. Vel in finem, id est in mortem, non quod morte terminetur Christi dilectio, sed in tantum dilexit quod usque ad mortem dilectio eum perduxerit. [Col. 0907C] In quo exemplum dedit, ut omnes in Dei veritate permaneant usque in finem.
«Surgit a coena et ponit vestimenta sua. Et cum accepisset linteum, praecinxit se. Deinde misit aquam in pelvim et coepit lavare pedes discipulorum, et extergere linteo quo erat praecinctus.» Ex magna humilitate non dedignatus est lavare pedes illi etiam cujus manus jam praevidebat in scelere. Quid mirum, si posuit vestimenta, qui cum in forma Dei esset semetipsum exinanivit? (Philipp. II.) Quid mirum, si praecinxit se linteo, qui formam servi accipiens habitu inventus est ut homo? (ibid.) Quid mirum, si misit aquam in pelvim, unde lavaret pedes discipulorum, qui in terram sanguinem fudit, quo immunditiam dilueret peccatorum? Quid [Col. 0907D] mirum, si linteo quo erat praecinctus pedes quos laverat tersit, qui carne qua erat indutus evangelistarum vestigia confirmavit?
Venit ergo ad Simonem Petrum, et dicit ei Petrus: «Domine, tu mihi lavas pedes!» Non est intelligendum quod post aliquos venisset ad Petrum, sed ab illo incepit lavatio. Expavescit ergo primus apostolorum quod Deus lavet homini pedes.
«Respondit Jesus, et dicit ei: Quod ego facio, nescis modo, scies autem postea. Dicit ei Petrus: [Col. 0908B] Non lavabis mihi pedes in aeternum,» hoc est nunquam lavabis. Sicut est homo humilis ad serviendum, ita servus non suscipiendo servitium.
«Respondit ei Jesus: Si non lavero te non habebis partem mecum.» Te dicit pro solis pedibus. Qui non lavatur per baptismum et confessionem poenitentiae, non habet partem cum Jesu.
«Dixit ei Simon Petrus: Domine, non tantum pedes meos, sed et manus et caput.» Territus ex Domini responsione de periculo salutis totum se offert ad abluendum turbatus amore et timore.
«Dicit ei Jesus: Qui lotus est non indiget nisi ut pedes lavet, scilicet est mundus totus.» Intelligendum est praeter pedes. Totus homo abluitur in baptismo, sed tamen cum in rebus humanis postea [Col. 0908C] vivitur, humani affectus, sine quibus non vivitur, quasi pedes sunt, quia si dixerimus peccatum non habemus, mentimur (I Joan. I) . Quotidie igitur lavat nobis pedes qui quotidie interpellat pro nobis. Unde etiam quotidie dicimus: «Dimitte nobis debita nostra (Matth. VI) .» Et in Cantico canticorum: «Lavi pedes meos, quomodo inquinabo illos? (Cant. V) .» Timeant inquinare pedes suos, qui surripiente amore humanae laudis, placere hominibus affectant. Notandum quia erravit Petrus, ne nos erraremus, cum se totum lavandum Deo obtulit. Quem Deus correxit ostendens semel baptizatum non esse rebaptizandum.
«Et vos mundi estis, sed non omnes. Sciebat enim quisnam esset qui traderet eum. Propterea [Col. 0908D] dixit: Non estis mundi omnes. Postquam ergo lavit pedes eorum, accepit vestimenta sua. Et cum recubuisset, iterum dixit eis: Scitis quid fecerim vobis?» Hoc vult aperire quod Petro dixerat: «Scies autem postea.» Mystice coena, in qua cum discipulis Dominus recubuit, significat tempus universum quo ipse corporaliter in Ecclesia demoratus, et dapibus verbi salutaris ac miraculorum dulcedine cunctos fideles pavit, et fide ac dilectione audientium ipse pastus est. Surrexit ergo a coena, et posuit vestimenta [Col. 0909A] sua quando membra corporis deposuit in cruce. Linteo praecinxit se, quando sua membra circumdedit passionis exercitio. Solum namque per linteum quod multifario labore conficitur, afflictio passionis figuratur.
«Misit aquam in pelvim,» etc. Defunctus in cruce aquam cum sanguine de latere suo fundit, quibus credentes mundare et sanctificare dignatur.
Postquam lavit pedes, accepit vestimenta sua, et recumbens aperuit eis mysterium lavationis, quia postquam patiendo in cruce lavacrum remissionis nobis consecravit, accepit membra jam immortalia, et post resurrectionem exposuit eis utilitatem suae passionis.
«Vos vocatis me, Magister et Domine, et bene dicitis, [Col. 0909B] sum etenim. Si ergo ego lavi pedes vestros Dominus et Magister, et vos debetis alter alterius lavare pedes.» Et ad litteram et ad mysticum sensum hoc debemus impleri: ad litteram, ut per charitatem serviamus invicem, non solum in lavando pedes fratrum, sed et in omnibus necessitatibus adjuvando; ad mysticum intellectum, ut sicut ille nobis poenitentibus peccata dimittit, ita et nos dimittamus fratribus. Et sicut ille lavit nos a peccatis interpellando patrem pro nobis, ita et nos oremus pro fratribus.
«Exemplum enim dedi vobis, ut quemadmodum ego feci vobis, ita et vos faciatis.» Hoc est petere quod nesciebas quando lavari pedes non sinebas, hoc tibi postea sciendum permisit Dominus. Est [Col. 0909C] consuetudo apud plerosque, ut cum se invicem hospitio suscipiunt, pedes sibi lavent. Ubi apud sanctos haec consuetudo non est, corde faciunt; sed melius est ut manibus fiat quod Christus fecit. In quo admonemur ut confessi invicem delicta nostra, oremus pro nobis, sicut Christus interpellat pro nobis.
«Dominus noster Jesus Christus nocte in qua tradebatur accepit panem, et gratias agens fregit et dixit: Accipite et manducate; hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur, hoc facite in meam commemorationem. Similiter et calicem, postquam coenavit dicens: Hic est calix, novum testamentum in meo sanguine, hoc facite, quotiescunque bibitis in [Col. 0909D] meam commemorationem. Quotiescunque enim manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat (I Cor. XI) .» Imminente, fratres charissimi, Domini passionis articulo, quando jam pene erat in ipsa traditione, Dominus qui prius legales observantias et sacrificia tenuerat, quae omnia figura fuerant incarnationis et passionis Christi, veniente veritate, voluit umbram destruere. Agnus immolatus in antiqua lege, et aliae hostiae immolandum verum agnum in cruce praefigurabant. Voluit igitur agnum figurativum comedere [Col. 0910A] et immolare, et umbram rei futurae tandiu servare, donec immolatio veri Agni fieret. Itaque ante tempus passionis suae, voluit Pascha vetus cum discipulis celebrare, et agnum comedere; deinde veteribus figuris finem dare. Post coenam igitur agni, novum Pascha finito veteri constituit, et discipulis corpus suum et sanguinem distribuit. Si enim prius daret corpus suum, et deinde agnum, non videretur vetus Pascha finisse, propter novum. Accepit itaque panem, et benedixit, et dedit illis; postea calicem. Sciendum quia tota natura humana in anima et corpore erat corrupta. Oportuit ergo ut Deo, qui veniebat utrumque liberare, uniretur uterque, ut anima per animam, corpus per corpus competenter liberaretur.
[Col. 0910B] Ideo etiam in altari, ad utrumque repraesentandum panem et vinum apponimus, ut per panem corpus factum et a nobis digne acceptum nostrum corpus corpori Christi in immortalitate et impassibilitate quandoque conformandum credamus; et similiter per vinum in sanguinem conversum, et similiter a nobis susceptum, animas nostras animae Christi credamus conformes fieri in mundo, dum vivimus, et in gloria, dum resurgemus; et cum anima Christi ad aliquid corporeum, sicut corpus per panem repraesentanda esset [Col. 0909D] De consec., dist. II, Panis. IV Sent. dist. II, cap. Sub Alia, et Sed quare. , nihil inventum in omnibus creaturis suis est, per quid vicinius repraesentaretur quam per sanguinem, qui sedes ipsius animae dicitur. Sed quia sanguinem quasi horribile naturae humanae sumere videbatur, ideo [Col. 0910C] vinum per sanguinem positum est ad designationem animae. Nec tamen intelligendum est, quod in sanguine solam animam, et non corpus, vel in acceptione sanguinis totam animam et non totum corpus, quamvis separatim corpus, et separatim sanguinem, non tamen bis, sed semel Christum accipimus. Sed iste mos, ita separatim accipiendi, inde in Ecclesia inolevit, quod Christus in coena discipulis separatim dedit, ut per hoc intelligerent, animae et corpori Christi deberi conformari. Trina itaque refectione Deus animam fidelem pascit: per verbum, per sacramentum, per spiritum. Quando nos per verba sua et sacramenta reficit, favum nobis edendum proponit; quando vero intus [Col. 0910D] per spiritum suum nos reficit, mel nobis gustandum effundit [Col. 0909D] De consec. Dist. II, in calice, et IV Sen. [Col. 0910D] dist. II, cap. qua de consecr. . Sed et hoc notandum quia aqua in sacramento ideo ponitur cum vino, ut aqua cum sanguine quae de latere Christi fluxit repraesentetur. Quae aqua significat populum, vel baptismum, in quo populus per effusionem sanguinis Christi mundatur. Nec dubitandum, quin panis per sacra verba benedictionis sacerdotis, versum in corpus Domini convertatur, ita ut substantia panis non remaneat; sed colorem et saporem panis remanere, et sub una [Col. 0910D] De consecr, dist. III, cap. Nos specie veram Christi corporis substantiam latere. Nam si in ea qualitate in qua revera [Col. 0911A] est appareret, vivum hominem animus hominis abhorreret assumere. Unde cum Dominus diceret: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem,» etc., (Joan. VI) , haec audientes quidam abierunt retrorsum, abhorrentes et putantes eum sub hac specie quae eis apparebat jubere comedi.
Debet ergo necessario Christianus credere, manibus sacerdotis cujuslibet et tantummodo ordinem sacerdotii habentis sive boni seu mali, aequaliter per verba potestativa benedictionis, corpus Domini posse consecrari, et Spiritum sanctum in consecratione illa adesse. Haec oblatio corporis Christi, ut Augustinus testatur, ideo quotidie iteratur, [Col. 0911D] De consec. dist. II, Utrum, et cap. Iteratur, IV Sent. dist. XII, Institutum licet Christus semel passus sit, quia quotidie cadimus [Col. 0911B] in peccatis, sine quibus mortalis infirmitas vivere non potest. In specie vero panis invisibile de coelo descendit, et unionem corporis in capite, in specie panis voluit designari, sicut ait Apostolus: «Unus panis, unum corpus sumus omnes, qui de uno pane participamur (I Cor. X) .» Sicut enim ex diversis granis unus panis fit, sic ex diversis membris, nos unum corpus Christi, unione spei, fidei, et charitatis efficimur. Itaque qui corpori Christi suum sic membrum uniri vult pane coelesti, cum aliis participet. Fregit enim Deus panem et dedit eis, quia quod unum est, ab omnibus voluit participari, dicens: Accipite per conformitatem, et comedite ipsum sacramentum. Hoc facite in meam commemorationem (Matth. XXVI) . Accipiendo corpus et [Col. 0911C] sanguinem habeamus passionis memoriam, ut sicut pro nobis mortuus est, ita pro eo, si necesse sit, moriamur. Et de calice similiter, quem vocavit Novum Testamentum, id est novam promissionem, quia per illum sanguinem non solum temporalia promittebat, sed etiam aeterna. Et haec commemoratio debet fieri, donec veniat, id est usque ad finem saeculi, quando scilicet veniet ad judicium. Sed videte quid sequitur: «Quicunque manducaverit panem vel biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis Domini. Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat, et de calice bibat (I Cor. XI) .» Indignus est criminali peccato irretitus, vel in voluntate criminalium faciendorum remanens. [Col. 0911D] Probet autem seipsum non comparatione aliorum, sed per se solum, qualis sit considerans, quia «qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit (ibid.) ,» id est damnationem manducat. Ideo inter vos multi infirmi sunt quos Dominus propter corpus suum indigne assumptum in hac vita febribus et aliis infirmitatibus punit, et etiam (quod est pejus) dormiunt multi in mortem, sicut nos adhuc videmus, quod post Pascha saepius accedit mortalitas.
Fratres, ista dies quam hodie celebramus magna est et excelsa, et nulla major per totum annum. [Col. 0912A] Hodie coenavit Dominus cum discipulis suis (Matth. XXVI) . Hodie tradidit illis corpus et sanguinem suum. Hodie gloria Patri et Filio non canitur. Hodie consecratur tribus modis oleum trium officiorum. Hodie reservatur corpus Domini usque in crastinum, reficitur quoque in commemoratione refectionis Christi. Hodie lavantur pedes fratrum et pavimenta ecclesiae. Hodie nudantur altaria usque in Sabbato sancto. Hodie poenitentes veniunt ad absolutionem; et illud mysterium quod hodie fit, per totum observatur annum: sed hodie adimpletur, et hodie inchoatur. Hodie illa res efficitur quae per totum annum non recuperatur, si dimittitur. Et ideo dies ista magna et consecrabilis est Domino, et plena laetitia et exsultatione. Per tres dies continuos, [Col. 0912B] id est quintam, sextam septimamque feriam triduanam sepulturam Domini celebramus: ac per hoc ut compaginemur humilitati sepulturae ejus dimittimus excelsa nostra, id est gloria, Patri et Filio, et campanarum signa, et alia hujusmodi. Quintam aut feriam sextae septimaeque ideo adjungimus pro triduo adimplendo, quia Dominica nox, quam Dominus sua resurrectione consecravit, quae pertinet ad initium sequentis Dominici diei, cum magna gloria celebratur. In eadem quoque die consecratur oleum ad tria officia, oleum ad infirmos, ad neophytos, chrisma quoque unde confirmantur homines post baptismum, et unde ipsum baptismum consecratur, per quod homines salvantur [Col. 0912D] De consecr., dist. III, Litteris, et IV sent., dist XXIII, c. 1. . Potest tamen Deus sine oleo infirmos sanare, sanctificare quoque [Col. 0912C] suos, daemonesque effugare: potest spiritale oleum tribuere sine corporali; sed propter animales aguntur visibilia, ut invisibilia facilius capiantur. Si quis dixerit: Si potest, quare tanto studio observatur cultus consecrationis olei? Respondebitur: Nonne antiqui justi potuerunt Deo placere sine circumcisione? Potuerunt utique. Sed postquam eis praeceptum fuit ut circumciderentur, nisi circumciderentur, peccati vinculis tenebantur, ut Augustinus Seleucio testatur. Apostoli quippe hac arte, id est oleo utebantur, in redintegratione infirmorum; apostolici autem viri in consignatione neophytorum. Unde Evangelium dicit de apostolis: «Et ungebant oleo multos aegrotos, et sanabantur [Col. 0912D] (Marc. VI) .» Item Beda: Patet ab ipsis apostolis hunc sanctae Ecclesiae morem traditum esse ut energumeni vel alii quilibet aegroti ungantur oleo pontificali benedictione. De oleo quod infunditur super neophytos non aliquid tale legimus, sed tenemus apostolicam consuetudinem et auctoritatem, quam accepimus a Romana Ecclesia. Nam mos apostoli Dei et instituta majorum pro lege tenenda sunt, ut Augustinus Casulano presbytero testatur: Oleum pro infirmo consecratur in ipso officio consecrationis corporis et sanguinis Domini, antequam dicatur: Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas. Novissima oratio consecrationis [Col. 0913A] Dominici corporis ex voto poenitentium fit, de quibus dicitur: «Sacrificium Domino spiritus contribulatus (Psal. L) .» Congrue in ea consecratur oleum pro poenitentibus, ubi eorum sacrificium Deo offertur. Consecratio chrismatis dicitur principalis, quia ad ejus unctionem principalis spiritus tribuitur. Consecratur in eo loco, ubi pacem inter nos solemus dare, hoc est opus gratiae Domini, ut pax et concordia regnet in nobis. Nam ut Isidorus ait: «Olea est arbor pacis insignis.»
Sequitur exorcismus olei. Ut Isidorus ait: Exorcismus Graece, Latine conjuratio, seu sermo increpationis, est contra diabolum, ut discedat: et concludit sic: Per Dominum nostrum Jesum, Christum, qui venturus est. Illo unguntur catechumeni, [Col. 0913B] ut per hanc unctionem non possit diabolus repedare. Videndum est quid operetur Spiritus sanctus in singulis. Exorcismus olei jubet recedere diabolum a catechumeno, qui adhuc pro mortuo deputatur, quia nondum est baptizatus. Chrismalis unctio sanctificat jam viventem ex mortuis. Oleum pro infirmo medelam praestat sauciatis. Reservatur in eadem die corpus Domini usque in crastinum. In Parasceve enim non conficitur corpus Domini. Necesse est enim, ut hi quibus est voluntas communicandi, habeant sacrificium ex priori die. Sunt enim qui quotidie [Col. 0913D] De consec. dist. II, Quotidie, et IV Sent. dist. XII, cap. Institutum eucharistiam sumere volunt. Nam, juxta Augustinum, neuter culpandus est, vel qui honorando non audet ullo die praetermittere. Deinde transitur ad convivium, ex quo coena [Col. 0913C] Domini vocatur. Unde Isidorus: Coena Dominica dicta est, eo quod in eo die Salvator Pascha cum discipulis suis fecit. Vidi quemdam religiosum ea die primo aliquid sumere de cibo, et postea lavare pedes peregrinorum, et sic transire ad mensam. Domini nostri exemplo eo die lavamus, non solum pedes fratrum, sed etiam pavimenta ecclesiae ad paschalem festivitatem ornanda. Praecipitur in Romano ordine ut, a quinta feria usque in Sabbato sancto, nuda sint altaria. Quod non aliud significat, ni fallor, nisi fugam apostolorum. Vestimenta altaris Christi sunt, de quibus dictum est: «Et relicto eo omnes fugerunt (Matth. XXVI) .» In ipsa die peccatores qui propter peccata sua et crimina projecti [Col. 0913D] fuerant de gremio sanctae Ecclesiae, peracta poenitentia, jubente episcopo seu presbytero, ubicunque sint, ad matrem Ecclesiam revertuntur, et cum magno gaudio et laetitia ad remissionem peccatorum redeunt. In his omnibus cognoscimus praesentem diem valde consecratum esse remissioni peccatorum. Non enim putamus praesenti quintae feriae fortuitu haec accidere.
Nos scioli interim dicamus quid nobis videatur, rationis habere, quod in ipso die voluit Dominus pedes lavare, cujus exemplo nos pedes et caetera lavamus. Quae lavatio remissionem peccatorum significat. Quapropter et poenitentes eadem die ad manus [Col. 0914A] sacerdotum recurrunt. Et cur eadem die oleum consecratur? Christus unctus oleo laetitiae in fine quintae aetatis venit ad nos, ut consortes faceret regni sui. Unde et haec unctio conficitur in quinta feria. Sic delatus est quidam modus unctionis a nativitate Domini, secundum Isaiam et Evangelium in specie columbae, usque ad baptismum quamvis ab initio ex quo coepit homo fieri, credamus unctionem in Jesu spiritalem manere. Non discrepat ab hac ratione, quod quinta feria consecratur oleum, et unctio servatur usque ad baptismum nostrum. Lex non solvebat peccata, sed puniebat. Christus in quinta feria veteri legi finem dat, ut Beda narrat super Lucam, et peccata absolvit. Idipsum in prima oratione missae sonat sacerdos dicendo: Ita nobis ablato vetustatis [Col. 0914B] errore, resurrectionis suae gratiam largiatur. Affert et oleum, quo ungantur sui consortes, de quibus dicit Petrus: «Vos estis genus electum, regale sacerdotium (I Petr. II) .» Igitur cum ex his omnibus tanta laetitia sit hodiernae diei et, sicut scimus et saepe videmus tantam in terris laetitiam de peccatoris absolutione et poenitentia, multo magis credendum est, in coelis gaudium esse et laetitiam coram Deo et angelis ejus, sicut ipse dicit, qui diem et hominem constituit: «Gaudium est in coelo coram angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) .»
Quidam putaverunt in morte divinitatem a Christo homine recessisse, et mortem hominis aliud [Col. 0914C] quam separationem divinitatis a carne non fuisse. Inveniunt enim quaedam verba, in quibus ita dictum esse videtur: et invenientes ejusmodi litterae adhaerent, non pertingentes ad spiritum. Beatus Ambrosius tale aliquid videtur dicere in Expositione psalmi illius, quem ipse Dominus in passione de se scriptum esse ostendit: «Deus meus, Deus meus, ut quid me dereliquisti? (Psal. XXI.) Super hunc locum Ambrosius [Col. 0914D] I Sent. dis. XXI, cap. 1. ita dicit: Clamat homo separatione divinitatis moriturus, et alia quaedam quasi ad ipsum probandum adducta: quia scilicet Deus vita est, et ubi vita fuit, mors esse non potuit; ac propterea nisi vita prius recessisset mors venire non potuisset.» Scriptum quippe est quia [Col. 0914D] Jesus clamans magna voce dixit: «Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me (Matth. XXVII) .» Clamat homo se derelictum a Domino, et conqueritur Deum a se recessisse, et quasi ideo se moriturum esse, quod Deus ab ipso recesserit. Ideo dixit, quia clamat homo separatione divinitatis moriturus. Sed videte quid dicitur; si enim agitur de illa separatione divinitatis pro qua Christus homo in cruce clamabat, illa utique jam facta erat. Non enim derelinquendum, sed derelictum jam se protestatur dicens: «Deus meus ut quid dereliquisti me?» Si ergo de illa separatione divinitatis agitur, jam recesserat Deus, quando homo in cruce pendens, [Col. 0915A] derelictum se a Deo vociferabatur, et utique, adhuc Christus in carne vivebat, quando sic Deus ab eo recesserat. Respondeant ergo. Si mors esse non poterat nisi prius vita discederet, quomodo vita manere potuit, postquam vita recesserat. Jam enim sic recesserat Deus, et adhuc Christus vivus in cruce pendebat, cum se derelictum causabatur. Si ergo in hac recessione Dei, et in hac divinitatis separatione illam quae inter divinitatem et humanitatem constabat unionem personae solutam dicunt, fuit quoddam tempus quando Christus adhuc vivus homo erat et Deus non erat. Sed quis hoc dicat? Quis sanae fidei concordans non abhorreat Deo imponere quae assumptum hominem usque ad mortem quidem comitando perduxit, et in morte, quando [Col. 0915B] majori periculo jam imminente, majus auxilium necessarium erat, deseruit. Quare ergo tantopere mercenariis improperat, quod lupo veniente oves quas custodire debuerant, fugientes deserunt, cum ipse unicam illam ovem, et agnum illum ovis Virginis filium, quem non solum custodiendum, sed etiam glorificandum suscepit, lupo veniente, deseruit? Ovis prius de pastore secura, veniente lupo non timuit dicens: «Venit princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam (Joan. XIV) .»
Nunc autem a pastore derelicta causando et conquerendo clamat: «Quare dereliquisti me?» Solus homo fuit, et Deus non fuit, et jam Deus homo non fuit, quia jam ab homine recesserat Deus; [Col. 0915C] nec homo Deus fuit, quia adhuc vivus in cruce pendens, a Deo derelictus est. Jam non solum ergo in morte, sed ante mortem divinitas ab homine recesserat, quando homo adhuc homo a se recessisse Deum, ac per hoc, ut isti aiunt, Deum se non esse plangebat. Quis hoc dicat? Quomodo ergo, inquiunt, intelligendum est quod Christus se a Deo derelictum esse clamat, et quod Scriptura hominem separatione [Col. 0916A] divinitatis moriturum clamasse affirmat, si Deus ab homine non recesserat? Quid ergo? Non potuit divinitas humanitatem, etiam secundum aliquid deseruisse, in quantum videlicet eam potestati inimicorum ad tempus non defendit; et secundum aliquid non deseruisse, in quantum scilicet tunc etiam ab ea per praesentiam majestatis non recessit? Dereliquit illum, sed illam non dereliquit. Dereliquit illis, sed sibi non dereliquit. Dereliquit, quia auxilium non contulit; sed non dereliquit, quia praesentiam non abstulit. Subtraxit protectionem; sed non separavit unionem. Separavit se foris, ut ad defensionem contra inimicos non adesset; sed non separavit se intus, ut illi ad unionem personae deesset. Sic ergo dereliquit, ut non adjuvaret; sed non [Col. 0916B] dereliquit ut recederet. Vado per viam, mecum pergis, pariter ambulamus. Securus sum, quasi amicum meum habens. Venit hostis meus et irruens inermem et resistere non valentem, vulneribus afficit. Tu me plagari cernens, nihil moveris; sed patienter sustines, et stas juxta, quasi non curans vulnera mea, et dico: «Ut quid dereliquisti me?» (Matth. XXVII.) Adhuc stas juxta me, et causor te recessisse a me. Juxta es loco; sed longe auxilio. Juxta fuisti, quando praesentem exhibuisti in dilectione; longe factus es, quando in periculis constituto te subtraxisti a compassione. Sic ergo humanitas a divinitate in passione se derelictam clamabat, quia eam inimicorum potestati ad crucifigendum [Col. 0916C] concesserat, sicut scriptum est: «Non haberes in me potestatem, nisi tibi datum fuisset desuper (Joan. XIX) .» Quam tamen mortem, quia non pro sua iniquitate, sed pro nostra redemptione sustinuit, in cruce pendens quare sit derelicta, requirit, non quasi adversus Deum de poena murmurans; sed nobis innocentiam suam in poena demonstrans causam quaerebat, quod peccatum nesciebat.
[Col. 0915D] «Maria Magdalena et Maria Jacobi et Salome emerunt aromata, ut venientes ungerent Jesum (Marc. XVI) .» In Evangelio Lucae scriptum est, quod «revertentes monumento paraverunt aromata et unguenta. Et Sabbato quidem siluerunt secundum mandatum (Luc. XXIII) .» Mandatum erat apud Judaeos ut Sabbati silentium a vespera usque ad vesperam, id est a solis occasu usque ad solis occasum, servaretur. Quod et mulieres fecerunt, quae visa sepultura Domini emerunt aromata in Parasceve ante solis occasum, vel in Sabbato post occasum solis, et praeparaverunt aromata, ut mane corpus Domini ungerent. Recordantes ergo fideles sepulturam Domini, quasi aromata parant, si ad opera quibus Christus delectatur se convertant. Et Sabbato quidem silent venturi post Sabbatum cum [Col. 0916D] mulieribus ad Dominum, quia finita praeparatione praesentis vitae, in requie gaudent exspectare diem resurrectionis, et tunc Christo offerre spiritales actiones quasi aromata redolentes. Sexta die factus est homo, Sabbato quievit Deus (Gen. I) . Ideo sexta die Jesus pro homine moritur. Unde et dixit: «Consummatum est (Joan. XIX) .» Id est, sexta die opus pro redemptione mundi expletum est, et in Sabbato requievit in sepulcro. Ita et nos in hac sexta aetate pro Domino pati debemus, et in septima, quae est mortuorum, in secreta pace quiescere, donec octava resurrectionis veniat. In septima die vesperam habuisse non legitur, quia in illo saeculo requies animarum nullo moerore consumitur, sed gaudio futurae resurrectionis augetur.
«Vespere autem Sabbati quae lucescit in primam [Col. 0917A] Sabbati, cum adhuc tenebrae essent, venit Maria Magdalena, et altera Maria, et Salome ad monumentum, portantes quae paraverunt aromata.» Nomine vesperis noctem designat, a parte totum intelligens. Vesper enim principium noctis est. Ideo non ait: Qui lucescit, sed quae lucescit, secundum intellectum relationem faciens ad noctem, quae in aurora diei Dominicae terminatur. Ea vero causa intelligitur eamdem noctem sic appellasse, quia jam a vespere licebat eis parare et afferre aromata transacto Sabbato. Ordinator temporum ultima noctis hujus parte surrexit. Quid est aliud resurgere Dei Filium, nisi reviviscere, id est ex morte ad vitam redire. Hac nocte per mysterium resurrectionis Domini temporum ordo mutatus est. Aptissime quondam [Col. 0917B] nox sequebatur diem (Gen. I) ; quia homo a luce paradisi peccando lapsus in hujus saeculi tenebras aerumnasque decidit; aptissime nunc dies sequitur noctem, quia per fidem resurrectionis a peccati tenebris, et umbra mortis ad lucem vitae Christo largiente reducimur.
Illud ergo quod dicitur, Dominum fuisse tribus diebus et tribus noctibus in corde terrae, sicut Jonas fuit in ventre ceti (Matth. XII) , restat ut hoc modo loquendi quo a parte totum intelligitur accipiamus, videlicet per extremam partem diei parascevem, quo sepultus est Dominus, totam diem cum sua nocte jam praeterita, et per noctem sequentem, Sabbatum tertium diem totum. Prima autem Sabbati [Col. 0917C] sive una Sabbati, vel Sabbatorum dies Dominica intelligenda est, quia omnis hebdomada in Sabbatum et in primam, et in secundam, et in tertiam, et in quartam, et in quintam, et in sextam Sabbati dividitur. Ipsa etiam hebdomada ex praerogativa Sabbati nonnunquam Sabbatum dicebatur, ut ibi: «Jejuno bis in Sabbato (Luc. XVIII) .» Id est in septimana.
«Et orto jam sole dicebant ad invicem: Quis revolvet nobis lapidem ab ostio monumenti? Erat quippe magnus valde.» Orto jam sole, id est cum coelum ab orientis parte jam albesceret, quod non fit utique nisi solis orientis vicinitate. Ejus enim est ille fulgor, qui nomine aurorae appellari solet. Quod mulieres [Col. 0917D] valde diluculo venerunt, magnus fervor inveniendi Dominum ostenditur. Mystice vero nobis datur exemplum, ut discussis vitiorum tenebris, ad Domini corpus accedamus. Nam sepulcrum altare Dominicum significat, in quo carnis ejus ac sanguinis mysteria celebrantur. Aromata autem, quae mulieres deferunt, odorem virtutum et suavitatem orationum significant, cum quibus altari debemus appropinquare. Quae autem mulieres hae essent legitur quod una Maria soror Lazari fuisset, altera vero Maria mater Jacobi, postea Hierosolymorum episcopi; tertia quoque Maria soror matris Domini uxor Salomaei. Hae tres cum pretiosis unguentis ad monumentum veniebant, quibus Dominum, ne a vermibus corrumperetur, ungere volebant. Viso vero angelo [Col. 0918A] nimio pavore consternantur, sed blande ab angelo consolantur. Sequitur:
«Et ecce terrae motus factus est magnus. Angelus enim Domini descendit de coelo. Et accedens revolvit lapidem.» Angelus revolvit lapidem non ut egressuro Domino januam panderet, sed ut egressus ejus facti indicium praestaret. Qui enim clauso utero mortalis exiit, immortalis jam factus sepulcro exire potuit, et exiit. Quod autem terrae motus resurgente Domino sicut et moriente factus est magnus, significat, terrena corda et coelesti spe dejecta, per fidem passionis ac resurrectionis ejus concutienda ad poenitentiam, ac saluberrimo pavore permota ad vitam sublimanda perpetuam. Lapidis autem revolutio reserata insinuat sacramentorum, [Col. 0918B] quae velamine litterae tegebantur. Lex enim in lapide scripta est cujus ablato tegmine, gloria resurrectionis ostensa est.
«Et respicientes viderunt revolutum lapidem a monumento, et angelum sedentem super eum. Erat autem aspectus ejus sicut fulgur, vestimenta ejus sicut nix.» Quia Deus et terribilis est peccatoribus et blandus justis, recte sic angelus demonstratur, ut de sua specie et terreret reprobos, et mulceret pios. In fulgure enim terror timoris est, in nive blandimentum candoris. Candor etenim vestis angelicae nostrae festivitatis gaudia nuntiavit. Illa etenim Domini resurrectio et nos ad vitam immortalitatis reduxit, et angelorum numerum restituens coelestis patriae damna reparavit. Sedebat ergo [Col. 0918C] regnantem indicans, qui in nativitate stando, bellaturum signaverat. Sedebat super lapidem quo monumentum claudebatur, ut claustra inferorum superata doceret. Sedebat, ut Marcus determinat, in dextris (Marc. XVI) , id est, ad meridianam partem loci illius, ubi fuerat corpus Domini. Corpus enim Domini, resupinum jacens, caput habebat ad occasum; dexteram habebat ad austrum: quid autem per sinistram, nisi vita praesens; quid per dexteram, nisi vita perpetua signatur? Unde illud: «Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me (Cant. II) .» Quia igitur redemptor noster jam praesentis vitae corruptionem transierat, recte angelus, quia nuntiare perennem ejus vitam venerat, in dextera [Col. 0918D] sedebat. Sinistram ergo Deus, id est prosperitatem vitae praesentis, quasi sub capite Ecclesiae posuit: quam intentione summi amoris premit. Dextera vero Dei eam amplectitur, quia sub aeterna ejus beatitudine tota devotione continetur
«Prae timore autem ejus exterriti sunt custodes, et facti sunt veluti mortui. Respondens autem angelus dixit mulieribus: Nolite timere, vos. Scio enim quod Jesum, qui crucifixus est, quaeritis. Non est hic, surrexit enim sicut dixit. Venite et videte locum ubi positus erat Dominus.» Ac si dicat: Si verbum non creditis, vacuo sepulcro credite. Angelus non consolatur custodes, sed mulieres. In incredulo, inquit, perseveret pavor; caeterum vos, quia Jesum quaeritis, audite quod resurrexit. Paveant illi [Col. 0919A] qui non amant adventum supernorum civium, pertimescant qui carnalibus pressi desideriis ad eorum societatem se pertingere posse desperant. Vos autem cur timetis quae vestros concives videtis. «Non est hic» dicitur per praesentiam carnis qui nunquam deest per praesentiam majestatis. Radix amara crucis evanuit, flos vitae cum fructibus erupit, id est qui jacuit in morte resurrexit in gloria. Corpus Jesu mortuum non invenitur, sed vivum evangelizatur, quia etsi cognovimus secundum carnem, sed jam nunc non novimus (II Cor. V) .
«Et factum est dum mente consternatae essent de isto, ecce duo viri steterunt juxta illas in veste fulgenti.»
Angeli non solum verbo sed etiam fulgenti habitu [Col. 0919B] gloriam annuntiant triumphantis. Mulieres angelos vident, quae cum aromatibus venerunt, quia illae mentes supernos cives aspiciunt quae cum aromatibus ad Deum per sancta desideria proficiscuntur. Mente consternatae erant, quia et magnum lapidem revolutum stupebant, et corpus non inventum dolebant. Dicitur autem hoc monumentum Domini, quod domus rotunda fuerit, et secundum Matthaeum et Marcum de subjacente petra excisa tantae altitudinis, ut intus consistens homo vix manu extenta culmen posset attingere. Quae habet introitum ab oriente cui lapis ille magnus impositus est. In cujus monumenti parte aquilonari sepulcrum ipsum, hoc est locus Dominici corporis, de eadem petra factum [Col. 0919C] est, septem habens pedes longitudinis, trium vero palmorum mensura caetero pavimento altius eminens. Qui videlicet locus non desuper, sed a latere meridiano, per totum patulus est, unde corpus inferebatur. Color autem ejusdem monumenti ac loculi, rubicundo et albo dicitur esse permistus: hoc itaque novum sepulcrum Domini, potest Mariae virginalem uterum demonstrare; saxumque magnum ostio appositum ostendere non absque auxilio plurimorum sepulcrorum potuisse reserare ( sic ). Sicut in Mariae utero nomo ante illum, nemo post illum conceptus est: ita in hoc monumento nemo ante, nemo post sepultus est. Sciendum quoque quod sicut angeli leguntur astitisse sepulcro Salvatoris, ita credendi sunt astitisse mysteriis corporis Domini tempore [Col. 0919D] consecrationis. Unde Apostolus monet mulieres in ecclesia velari propter angelos (I Cor. XI) .
«Cum timerent autem et declinarent vultum in terram, dixerunt ad illas: Quid quaeritis viventem cum mortuis? Non est hic, sed surrexit. Recordamini qualiter locutus est vobis, cum adhuc in Galilaea esset, dicens: Quia oportet Filium hominis tradi in manus hominum peccatorum, et crucifigi, et tertia die resurgere.» Impossibile non fieri quod dixit et constat cum inter discipulos et feminas quae eum sequebantur, Dominus se resurrecturum praedixit. Quare ergo jam resuscitatum quaerunt cum mortuis, id est in monumento, qui locus proprius est mortuorum. Nos exemplo feminarum quoties ecclesiam intramus, cum omni humilitate ingredi debemus. [Col. 0920A] Ad conspectum angelorum vultum declinamus in terram, cum supernorum gaudia contemplantes, nos cinerem esse recolimus, sicut beatus Abraham inquit: «Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis (Gen. XVIII) .» Nota quia sanctae mulieres non in terram cecidisse, sed vultum dicuntur inclinasse: unde mos ecclesiasticus obtinuit ut vel in memoriam Dominicae resurrectionis, vel in spem nostrae, omnibus Dominicis diebus et toto quinquagesimo tempore, non flexis genibus, sed declinantes in terram vultibus oremus. Non immerito una die et duabus noctibus in sepulcro jacuit Dominus, quia lucem suae simplae mortis tenebris duplae nostrae mortis adjunxit. Ipse quippe sola carne mortem suscepit, et duas nostras carnis [Col. 0920B] et spiritus absolvit.
«Et cito euntes, dicite discipulis ejus: Quia surrexit a mortuis. Et ecce praecedet vos in Galilaeam. Ibi eum videbitis: ecce praedixi vobis.» Mulieribus dicitur ut nuntient apostolis vitam resurgentem, quia per mulierem mors fuerat annuntiata. Marcus autem dicit: «Ite, dicite discipulis ejus et Petro (Marc. XVI) .» Quaerendum est cur Petrus designetur ex nomine. Si enim hunc angelus nominatum non exprimeret, quia Magistrum negaverat, venire inter discipulos non auderet. Vocatur ergo ex nomine Petrus, ne desperet ex negatione. Qua in re nobis considerandum est cur Dominus eum, quem cunctae Ecclesiae praeferre disposuerat, ancillae vocem pertimescere permisit. Quod actum magnae [Col. 0920C] pietatis dispensatione cognoscimus, ut is qui summus erat pastor futurus Ecclesiae in sua culpa disceret qualiter aliis misereri debuisset. Prius itaque eum ostendit sibi, et tunc praeposuit caeteris, ut ex sua infirmitate agnosceret quam misericorditer aliena infirma toleraret. Galilaea autem transmigratio facta interpretatur. Et jam Redemptor a passione ad resurrectionem, a morte ad vitam, a poena ad gloriam, a corruptione ad incorruptionem transmigraverat. Post resurrectionem in Galilaea a discipulis Dominus videtur, quia resurrectionis ejus gloriam post laeti videbimus, si modo a vitiis ad virtutum celsitudinem transmigremus: vel ita: Praecedit eos in Galilaeam, hoc est in volutabrum gentium, [Col. 0920D] ubi ante error erat et lubricum, et firmo pede vestigium non ponebant. Praeterea videnda sunt dicta Hieronymi contra Helvidium ex testimoniis quatuor evangelistarum, de tribus sororibus filiarum Annae matris beatae Mariae. Sancta Maria mater Domini et Maria mater Jacobi, Alphaei et Joseph, et Maria mater filiorum Zebedaei (Marc. XVI) , scilicet Majoris Jacobi, et Johannis evangelistae tres sorores fuerunt. Maria mater Domini, filia Joachim et Annae fuit, et Cleophas frater Joseph eamdem Annam accepit uxorem, defuncto Joachim, et generavit ex ea filiam quam vocavit Mariam. Hanc Mariam Cleophas et Anna dederunt cuidam, Alpheo nomine: unde ille Minor Jacobus et frater Domini dictus, natus fuit, et dicitur Jacobus Alphaei a patre. [Col. 0921A] Desponsavit autem Cleophas filiastram suam, scilicet sanctam Mariam matrem Domini virginem, Joseph fratri suo, qui ejus virginitatis integerrime custos et solatium fuit et connutritor. Mortuo autem Cleopha, quidam Salome accepit ipsam Annam et generavit ex ea filiam tertiam, etiam Mariam nomine: quam Zebedaeus accepit uxorem, et genuit ex ea Jacobum et Johannem. Unde ita est intelligendum: Maria Jacobi, subaudis mater; et Salome, subauditur filia. Tres ergo viros Anna habuit, Joachim, Cleopham, et Salome.
Cum caeterae festivitates in recordatione rerum gestarum laetitia spiritali fidelium mentes afficiant, in Christi resurrectione simili ratione corda simul [Col. 0921B] laetantur et corpora; quia Christo resurgente homo noster interior a morte peccati conresuscitatus est, et exteriori spes suae resurrectionis per baptismi argumentum confirmata est. Merito ergo uterque laetatur, quia uterque Christo conresuscitatur: interior in re, a corruptione scilicet peccati; exterior vero, in spe futurae scilicet resurrectionis. Sed videndum si Christus cujus resurrectione laetamur, esset passibilis, vel mortalis. Igitur passio vel mors peccati poena est, sed ipse absque peccato vixit. Ex hoc secundum naturam impassibilis et immortalis fuit, sed secundum potentiam utrumque esse voluit, passibilis scilicet et mortalis. Mortuus itaque est pro obedientia Patris, ut dicitur: «Factus est obediens Patri usque ad mortem (Philipp. II) .» [Col. 0921C] De hoc quaerendum quoque est si Pater mortem ab eo exegerit. Minime. Sed cur occiderunt eum Judaei? Quia justitiam vivendo et veritatem docendo indeclinabiliter tenuit. Hanc obedientiam humanitas divinitati debuit, hanc Deus ab omni rationali creatura exigit. Quomodo autem apud Deum justum fuit, quod optimum pro impio dedit? Quia pessimus simplicem hominem seduxerat, justum erat ut optimus pro eo obses fieret, ut pessimum revinceret et innocentem pristinae libertati restitueret. Valuit autem mors Christi ad exhaurienda omnia peccata. Transcendit etiam infinite. Quod sic probatur. Itaque si Christus coram te staret, et eum Dominum majestatis scires, et aliquis diceret: Interfice hunc aut totus mundus interibit, interficeres [Col. 0921D] eum ut salvares mundum? Nequaquam. Quare? Quia ejus vita longe dignior videretur, quam infiniti mundi, et tale piaculum viderer committere quod innumerus mundus non posset expiare. Sicut ergo vita ejus dignior infinitis mundis, ita mors ideo longe pretiosior fuit, innumerabilibus mundis; ideo suffecit ad redemptionem omnium.
Quot autem horas fuit mortuus? Quadraginta. Quare? Ut quatuor partes quae in Decalogo legis erant mortuae vivificaret. Qui vero crucifixerunt eum? Quia pro Judaeis et gentibus mori voluit, Judaei mortem ejus consiliati sunt, pagani autem crucifixerunt eum. Ipse itaque Christus duas noctes et unum diem jacuerat in sepulcro. Duae noctes significant [Col. 0922A] nostras duas mortes, unam corporis, alteram animae. Dies autem designat suam mortem, quae fuit lux nostrarum mortium. Unam abstulit, alteram ad exercitium electis reliquit: quam denuo veniens exterminabit. Ipsius vero anima in coelestem paradisum post mortem transierat, sicut latroni dixerat: «Hodie, inquiens, mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) .» Media autem nocte resurrectionis, qua hora angelus Aegyptum devastavit, ea hora, id est media nocte Christus infernum descendit et despoliavit. Inter haec notandum quot inferni sunt. Sunt itaque duo inferni: unus superior, alter inferior. Superior, infirma pars hujus mundi, quae plena est poenis. Nam hic exundat nimius aestus, magnum frigus, sitis, fames; varii dolores corporis, [Col. 0922B] ut verbera animi, timor, scilicet vel verecundia; de his dicitur: «Educ de carcere animam meam (Psal. CXLI) ,» hoc est ab inferno vitam meam. Inferior autem locus spiritalis, ubi ignis inexstinguibilis. De quo dicitur: «Eruisti animam meam ex inferno inferiori (Psal. XXIX) ,» qui sub terra esse dicitur. Et sicut corpora peccantium terra cooperiuntur, ita animae peccantium sub terra in inferno sepeliuntur, ut de divite dicitur: «Sepultus est in inferno (Luc. XVI) .» In quo IX speciales poenae esse leguntur. Prima ignis qui ita semel accensus ut si totum mare influeret non exstingueretur. Sic istum materialem quoque vincit ignem, ut iste ignem depictum. Ardet et non lucet. Secunda poena est intolerabile frigus, de quo dicitur: Si igneus mons immitteretur, [Col. 0922C] in glaciem verteretur. De his duabus dicitur: «Fletus et stridor dentium (Matth. VIII) .» Tertia vermes immortales, id est serpentes et dracones, visu et sibilo horribiles: qui ut pisces in aqua, ita vivunt in flamma. Quarta est fetor incomparabilis. Quinta, flagra caedentium, ut mallei ferrum percutientium. Sexta tenebrae palpabiles, ut dicitur: «Terra tenebrarum ubi nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat (Job X) .» Septima, confusio peccatorum, qua omnia ibi omnibus patent, et se abscondere non valent. Octava, horribilis visio daemonum et draconum quos ignem scintillare vident, et miserabilis clamor flentium et insultantium. Nona sunt ignea vincula quibus singulis membris constringuntur. [Col. 0922D] Quare autem tot miserias patiuntur? Quia consortium IX ordinum neglexerunt, juste novem tormentis adjici merebuntur.
Et quia hic in igne concupiscentiarum exarserunt, juste ibi igne ardebunt; quia vero veste nuptiali, id est charitate hic carebant, ibi merito frigore stridebunt. Dicuntur namque exterius igne candere, interius frigere, ut glacies in hieme, sicut dicitur: «Transeunt ab aquis nivium ad calorem nimium (Job XXIV) .» Et quia invidia et odium hic eos ut vermes corroserunt, merito eos ibi vermes mordebunt; qui autem hic fetore luxuriae dulciter delectabantur, juste ibi putrido fetore atrociter cruciantur. Et quia hic disciplinam recipere noluerunt, et cum hominibus flagellari non meruerunt, ideo ibi sine [Col. 0923A] cessatione loris tunduntur, sicut dicitur: «Sunt parata judicia blasphematoribus, et percutientes mallei stultorum corporibus,» quia tenebras vitiorum hic amaverunt, et ad lucem Christum venire noluerunt, ideo horridis tenebris ibi obscurabuntur, sicut dicitur: «In aeternum non videbunt.» Et quia hic peccata confiteri despexerunt, quae facere non erubuerunt, ideo omnibus ibi nudis et apertis perpetuo confundentur. Quia hic bona videre et audire dedignabantur, juste ibi terribili visu et miserabili auditu replebuntur. Et quia hic per singula vitia erant diffluxi, juste erunt ibi per singula membra catenis constricti. «Optant mori, et fugiet mors ab eis (Apoc. IX) .» Siquidem et capita sunt eis deorsum mersa, dorsa adinvicem versa, pedes sursum [Col. 0923B] erecti, et undique distenti. Heu! quod unquam natus est homo, qui tali plectitur supplicio. Qui autem membra sunt diaboli, superbi, invidi, fraudulenti, invidi, gulosi, ebriosi, luxuriosi, homicidae, crudeles, fures, praedones, latrones, immundi, avari, adulteri, fornicatores, mendaces, perjuri, blasphemi, malefici, detractores, discordes, qui in his fuerint detenti, ibunt in praedicta supplicia, nunquam redituri. In quibus quoque poenis et justi malos videbunt, ut magis gaudeant quod has evaserunt. Mali etiam ante judicium videbunt bonos in gloria, ut magis doleant quod hanc neglexerunt. Post judicium autem boni quidem semper videbunt malos in poenis; mali vero nunquam amplius videbunt bonos. Cum [Col. 0923C] autem boni ita malos viderint torqueri, non ex hoc dolent. Licet pater videat filium, aut filius patrem in poena; aut mater filiam, vel filia matrem ibi conspiciat, aut vir uxorem, aut uxor maritum, non solum non dolent, sed ita est eis delectabile hoc videre, sicut nobis cum viderimus pisces in gurgite ludere, ut dicitur: «Laetabitur justus, cum viderit vindictam peccatorum (Psal. XXXVII) .» Sed quamvis eos videant in poenis, tamen non orant pro eis. Nam contra Deum sentirent, si pro damnatis orarent. Ita enim Deo uniti sunt, quod eis Dei judicia per omnia placebunt: ideo et in eis gaudebunt. Haec de inferno inferiori, nunc autem de superiori videndum est.
[Col. 0923D] Justi in quo inferno erant ante adventum Christi? In superiori, in loco quodam juncto inferiori, in quo poterant alterutrum conspicere. Qui ibi erant, quamvis carerent supplicio, videbatur eis se esse in inferno, cum essent separati a regno; illis autem qui erant in inferiori, videbatur refrigerium paradisi: unde et dives rogabat a Lazaro guttam super se stillari (Luc. XVI) . Habebant aliquam ibi poenam quasdam tantum tenebras, sicut dicitur: «Habitantibus in regione umbrae mortis, lux orta eis (Isa. IX) .» Quidam quoque ex eis erant in quibusdam poenis. Videndum quoque si et animae justorum in illa vita se recognoscant. Justorum etenim animae omnes justos cognoscunt, et nomine et genere et merita ipsorum, quasi semper cum eis fuissent. [Col. 0924A] Malos etiam omnes in tantum cognoscunt, ut et propter quod meritum unusquisque ibi sit, sciant. Mali quoque malos cognoscunt et bonos quos vident, in tantum ut etiam nomina illorum sciant, ut dives Abrahae et Lazari. Illic quoque animae pro caris suis hoc modo, videlicet ut justi orent pro his quos in Domino amaverunt, vel pro his qui eos invocabunt, ut a malo serventur, et a mundi tentamentis liberentur, et si in errore sunt, ut corrigantur et eis celerius associentur. Ordo illorum est desiderium eorum. Quidquid enim desiderant, sine dubitatione percipient. Illorum orare est etiam cruciatus corporis vel bene gesta pro Christo repraesentare. Non tamen aliquid orant, nisi quod Deus ipse disposuit facere. Alioquin incassum orarent. [Col. 0924B] Item Augustinus ad Hesychium: Multi, in quaestionem adducunt si animae sanctorum preces supplicantium audiunt; et cum ad intercedendum invocantur, si vota postulantium ad ipsorum usque cognitionem perveniant? Difficile est judicare de hoc homini. Quomodo enim scientia nostra certa esse potest de ipsis, qui eam quam de nobis habent scientiam, nec capere possumus, nec investigare. Hoc unum certum est, animas sanctorum, in secreto divinae contemplationis constitutas, eorum quae foris aguntur tantum scire quantum illis, vel ad gaudium, vel nobis ad auxilium prodesse constat. Habent plenum gaudium? Nequaquam. (GREGORIUS.) Sicut enim vocati, ad convivium venientes de sua susceptione sunt laeti, de absentibus amicis solliciti, cum autem omnes [Col. 0924C] simul conveniunt amplius gaudebunt: ita animae justorum de sua nunc gloria quidem laetantur, de absentia autem nostra sollicitantur. Cum autem corpora receperint, et omnes in unum convenerint, tunc plenum gaudium habebunt. Animae quoque justorum sciunt omnia quae hic geruntur. Quae autem in poenis sunt, nesciunt, nisi quae eis angeli vel sancti referunt. Qui vero in inferno sunt non plus quid agatur hic norunt, quam vivi sciunt quid ibi geratur. Ut autem prophetae olim quaedam sciverunt quae alii ignoraverunt, non tamen omnia: ita quaedam animae inter malos, quaedam sciunt quae alii nesciunt, quamvis non omnia, quae tamen eis vel divinitus revelantur, vel eis a morientibus et illuc [Col. 0924D] venientibus nuntiantur. Possunt apparere quando volunt, et quibus volunt? Animae sanctorum apparent quando volunt, et quibus volunt, sive vigilantibus, seu dormientibus. Quae autem in poenis sunt non apparent nisi ab angelis permittantur, ut pro liberatione sua rogent, aut liberatae gaudium suum amicis nuntient. Quae autem in inferno sunt, nulli apparere possunt. Si autem aliquando videntur apparere, sive in somnis, sive vigilantibus, non ipsae, sed daemones creduntur in illorum specie, qui etiam se in angelos lucis transfigurant, ut decipiant. Si autem veraciter contingit, pro alicujus merito fit, ut sancto Martino anima latronis apparuit, ubi altare destruxit; aut pro admonitione, ut anima Benedicti papae in monstro apparuit, cujus caput et cauda [Col. 0925A] asinus, medietas ursus fuit. In qua autem forma apparent? In humana, corpore assumpto de aere.
De immortalitate quoque animae dicit beatus Augustinus: Anima hominis immortalis est secundum quemdam motum suum, non tamen omni modo sicut Deus, de quo dictum est, quia solus habeat immortalitatem (I Tim. VI) . Nam de animae mortibus sacra Scriptura multa commemorat. Unde et illud est: «Sine mortuos sepelire mortuos suos (Matth. VIII) .» Ita vero moritur alienata a vita Dei, ut tamen in natura sua vivere non omnino desistat: ita mortalis ex aliqua causa invenitur, ut etiam immortalis non sine ratione dicatur. Non est pars Dei anima. Si enim hoc esset, omnino incommutabilis et incorruptibilis esset. Idem si esset, nec deficeret [Col. 0925B] in deterius, nec proficeret in melius, nec aliquid in semetipsa inciperet habere quod non habebat, quantum ad ipsius affectiones pertinet. Haec beatus Augustinus. Cassiodorus vero sic ait: Singulariter autem Deus immortalis est, singulariter justus, singulariter potens, singulariter bonus, singulariter sanctus, quoniam licet ista vel similia his hominibus vel angelis inesse dicantur, nulla tamen ad altitudinem ejus reverendae potestatis attinguntur. Solus omnipotens Deus est, cui hoc est esse quod sapere, hoc posse quod vivere, hoc velle quod facere. Et merito quando universa, quae vere bona sunt, non ad illum veniunt ut inde proficiant, sed ab ipso procedunt. Quapropter haec anima, quam [Col. 0925C] diximus, non intelligenda est pars Dei, quia convertibilis est; neque angelorum, quia carni sociabilis est; neque ex aere, neque ex aqua, neque ex terra, neque ex eis quae mutua sibi complexione junguntur, sed simplex, et ex propria natura et ab aliis spiritibus discreta. Constat ergo animam in hoc mundo stabili et variabili voluntate converti bonarumque rerum esse amissibile ac receptibile; nec uno voluntatis suae rigore subsistere, sed etiam contra dispositum suum multiplici se conversione mutare. Nunc sciendum est, haec immortalis anima quemadmodum degere sentiatur. Vivit in se post hujus saeculi amissionem, non reflante spiritu, sicut corpus; sed aequali mobilitate, quae illi attributa est, pura, subtilis, velox, cita, aeterna, videt, audit, [Col. 0925D] tangit, ac reliquis sensibus efficacius valet; non jam ex partibus suis haec intelligens, sed omnia spiritualiter ex toto cognoscens. Haec de anima sufficiant dicta.
Venit Dominus ad infernum superiorem nascendo, ut liberaret oppressos a diabolo; descendit ad inferiorem moriendo, ut redimeret captivos a tyranno, ut dicitur: «Dicens his qui vincti sunt: Exite; et his qui in tenebris: Revelamini (Isa. XLIX) .» Vinctos vocat qui erant in poenis; alios vero in tenebris. Quos omnes ea hora qua angelus Aegyptum devastavit, et ea hora qua electos suos in judicio de hoc mundo liberabit: ea hora scilicet media nocte resurrectionis, Christus infernum despoliavit, et [Col. 0926A] cum triumpho inde rediens, raptos inde in paradiso collocavit, corpus in sepulcro visitavit, quod de mortuis excitavit. Quidam sentiunt quod ab hora mortis usque ad horam resurrectionis in inferno cum electis fuerit, et inde cum eis abiens resurrexerit. Quare autem non statim post mortem resurrexerit haec causa fuit, scilicet ne aliqui dicerent eum non mortuum fuisse, sed in tormentis obstupuisse. Si autem post multum tempus resurrexisset, esset dubium an ipse esset. Cur ergo tam cito surrexit? Ut citius suos consolaretur, qui de sua morte tristabantur. Quare autem in prima die hebdomadae? Ut ea die mundum innovaret qua eum creaverat. Cur tertia die passionis? Ut eos qui tribus temporibus ante legem, sub lege, sub gratia, in peccatis [Col. 0926B] mortui erant sublevaret, et ut nos qui factis, dictis, cogitationibus labimur, per fidem sanctae Trinitatis resurgamus. Surrexit itaque Christus tertia a mortuis die, ut nobis exemplum esset futurae resurrectionis, quae erit cum novissima tuba insonuerit (I Cor. XV) . Quid est novissima tuba? Cum Dominus daret legem in monte, audita est vox tubae. Ita angeli, ad hoc constituti corporibus et tubis de aere sumptis, terribile judicium Dei, sonitu tubae mundo intonant, ut dicitur: «Canet enim tuba (I Cor. XV) ,» et iterum: «Periit memoria eorum cum sonitu (Psal. IX) .» Et altisona voce mortuis clamat: Surgite, ut dicitur: «Media nocte clamor factus est (Matth. XXV) .» Ad quam vocem omnes [Col. 0926C] mortui, boni et mali in ictu oculi, id est quam cito oculum possis aperire, resurgunt, imo aperto oculo lucem videre.
Quae est resurrectio prima? Sicut sunt duae mortes, ita sunt duae resurrectiones: una animarum, altera corporum. Cum homo peccat, anima moritur, quia a vita, id est a Deo deseritur, et in corpore quasi in sepulcro sepelitur. Cum vero per poenitentiam ad vitam Domini redit, quasi a morte resurgit. Alia autem resurrectio erit corporum. Qua die? In die Paschae, ea hora qua Christus resurrexit. Erit aliquis tunc in mundo? Ita plenus erit hominibus ut est hodie, qui ita sunt operantes ut hodie. Quidam arant, quidam navigant, quidam aedificant, quidam aliud et aliud faciunt. Quid de illis fiet? [Col. 0926D] Justi cum resurgunt, mox ab angelis in aera obviam Christo rapiuntur (I Cor. XV) , et in ipso raptu moriuntur, et reviviscunt. Reprobi vero de ipso terrore moriuntur, et confestim reviviscent et hoc est judicare vivos et mortuos. Resurgent qui in matribus sunt mortui? Quotquot vitalem spiritum receperunt, resurgent. Qua aetate, vel qua mensura? Qua erant. Cum essent XXX annorum vel futuri erant, si ante non moriebantur. Aliquando lupus devorat hominem, et caro hominis vertitur in suam carnem, lupum vero ursus, ursum leo, quomodo et his resurgit homo? Quod fuit caro hominis resurget, quod bestiarum remanet. Scit enim bene secernere qui scivit cuncta ex nihilo condere. Sive ergo membratim a bestiis, sive a piscibus, seu a volucribus [Col. 0927A] devorentur, omnes in resurrectione reformabuntur: in tantum ut nec capillus de eis pereat (Luc. XII) . Si capilli et ungues praecisi in locum suum redeunt, nonne deformes erunt? Non est intelligendum quod sint redituri in priorem locum. Sed sicut figulus si vas noverit factum, frangat, et de eodem luto aliud faciat, non attendens quod prius ansa vel fundus fuerit, ita formator Deus de eadem materia aliud corpus huic valde simile reformabit, cui omnis deformitas et infirmitas absit, et omnis integritas et decor adsit, quamvis unumquodque membrum Deus in suum locum decenter restaurare possit. Qui hic habuerunt bina capita vel plura membra, vel quibus defuerunt aliqua, aut pingues vel macri fuerunt, resurgent tales? Qui hic duo capita [Col. 0927B] habuerunt duo etiam corpora resurgent, ut unaquaeque anima habeat corpus suum, cui nihil indecens, nihil deforme adhaereat, et omnia membra sana et integra omni pulchritudine plena habeat. Quod sentitur de abortivis? In quantum est semen resurget in patre; in quantum sanguis matris resurget in matre. Qualia corpora habebunt? Immortalia et incorruptibilia, splendida ut vitrum praelucidum. Reprobi quamvis similiter immortalia, quamvis sine fine dolentia, habebunt etiam incorruptibilia in hoc, quamvis omnibus poenis afficiantur, non consumuntur; et sicut illorum corpora immortalia incorruptibilia et splendida, ita et istorum immortalia, incorruptibilia et tenebrosa. Has duas resurrectiones, animarum, scilicet et corporum, Christus [Col. 0927C] sua nobis resurrectione commendavit.
Ubi autem manserit illos XL dies post resurrectionem, de hoc quaeritur. Creditur enim quod in terreno paradiso cum Elia et Enoch, et cum his qui cum eo surrexerant, quae dicuntur suscitati ut Lazarus, mansitaret. Christianus doctor eximius (Chrysostomus) dicit, licet monumenta aperta in morte Christi fuissent (Matth. XXVII) , tamen mortui ex eis non resurrexerint, nisi post Dominum resurgentem, ut sit primogenitus ex mortuis (Rom. VIII) . Nullus enim ante Christum immortalis resurrexit, sed omnes iterum mortui sunt ut Lazarus. Isti autem qui cum Christo surrexerunt, immortales resurrexerunt, et, eo ascendente, cum ipso ascenderunt. [Col. 0927D] Qualem formam habuit Christus post resurrectionem? Septies splendidiorem quam sol. Quali forma viderunt eum sui? Tali ut ante eum videre consueverant. Apparuit vestitus? Vestes ex aere assumpserat, quae eo ascendente, in aerem evanuerunt. Quoties apparuit? Duodecies; et prima die octies: Primo, Joseph ab Arimathea carcere in quo positus erat, eo quod eum sepeliverat, ut Scriptura Nicodemi declarat; secundo, matri suae, ut Sedulius manifestat; tertio, Mariae Magdalenae, ut Marcus asserit; quarto, duobus a sepulcro revertentibus, ut Matthaeus pandit; quinto, Jacobo, ut Paulus testatur, qui se in sexta feria devoverat non manducaturum, donec videret Christum vivum; sexto, quoque Petro, ut Lucas fatetur, qui propter negationem [Col. 0928A] ab aliis segregatus, in fletibus permanebat; septimo, duobus in via Emmaus, ut iterum Lucas loquitur; octavo, omnibus januis clausis in sero, ut Joannes describit; nono in octava die, quando eum Thomas palpavit; decimo ad mare Tiberiadis; undecimo in monte Galilaeae; duodecimo recumbentibus XI discipulis.
Haec sunt gaudia nostrae festivitatis quae Christus sua resurrectione contulit nobis. Igitur ( sic ) si verum Pascha celebrare volumus, si quod rerum et temporum mysteriis significamus, vita et moribus teneamus semper. Idcirco enim sanctum Pascha albis VII diebus celebramus, ut munditiam corporis, et laetitiam resurrectionis semper habere mereamur. Unde per Sapientiam dicitur: «Omni tempore sint [Col. 0928B] tua vestimenta alba, et oleum de capite tuo nunquam deficiat (Eccle. IX) .» Quod est dicere: Nunquam munditia a corpore, nunquam laetitia spiritalis absit a corde. Hoc idem significabat, cum Judaicus populus post esum agni septem diebus azymis vescitur: quod Apostolus in re significata ita interpretatur: «Expurgate vetus fermentum, etc. (I Cor. V.) » Ac si dicat: Ut ad celebrandum verum Pascha et edendum carnem veri Agni et immaculati sitis idonei, expurgate vetus fermentum, etc. Tolle vetus peccatum, ut sitis nova conspersio (ibid.) , id est novitatem vitae recuperetis, quam in lavacro baptismi accepistis. Cum enim populus ad fidem veniens cathechizatur quasi molitur. Et sicut diversitas granorum per molam ad unanimitatem [Col. 0928C] cogitur, sic diversitas populorum per instructionem in quamdam unanimitatem adunatur. Sed nondum est conversio. Accedit aqua et fit panis, sicut alio loco dicit Apostolus: «Unus panis, unum corpus sumus in Christo quicunque de pane ejus edimus, et calice bibimus (I Cor. X) .»
Sicut olim circumcisio quantum ad effectum remissionis peccatorum baptismi vicem gerebat, mare autem rubrum ejusdem baptismi similitudinem et figuram praeferebat, ita agnus paschalis, cujus carnes a populo edebantur, et sanguine postes domorum signabantur (Exod. XII) , in figura sacramenti corporis Christi praecessit. Postquam autem veritas venit, signum e medio sublatum est: ex quo jam [Col. 0928D] non erat res quae futura significaretur, sed quae praesens perciperetur. Mansit tamen figura quamdiu res nondum fuit; et exhibitum prius est in similitudine quod postmodum complendum erat in veritate. Aegyptus mundus, exterminator diabolus, Agnus Christus, sanguis agni passio Christi, domus animarum corpora, domus cogitationum corda. Haec sanguine tingimus per passionis fidem; illa sanguine tingimus per passionis imitationem, crucis signum intus et foris opponentes contra adversarias potestates. Denique carnes agni comedimus, quando, in sacramento verum corpus ejus sumendo, per fidem et dilectionem Christo incorporamur. Alibi. Quod manducatur incorporatur. Quando autem Christi caro manducatur, non qui manducatur, sed qui [Col. 0929A] manducat ei quem manducat incorporatur. Idcirco voluit Christus a nobis manducari, ut nos sibi incorporaret, hoc est sacramentum corporis Christi, et res sacramenti corporis Christi. Qui manducat et incorporatur sacramentum habet, et rem sacramenti. Qui manducat et non incorporatur, sacramentum habet, sed rem sacramenti non habet. Sic qui incorporatur, etiam si manducare non contingit, [Col. 0930A] rem sacramenti habet, quamvis sacramentum non habeat. Qui sumit, sacramentum habet. Qui credit et diligit, rem sacramenti habet. Melius ergo est illi, qui credit et diligit, etiam si sumere et manducare non possit, quam ille qui sumit et manducat, et non credit, nec diligit; vel si credit, non diligit.
[Col. 0929B] Duo ex discipulis Jesu ibant ipsa die in castellum, quod erat in spatio stadiorum LX ab Hierusalem, nomine Emmaus. Et ipsi loquebantur adinvicem de his omnibus quae acciderant (Luc. XXIV) .
Narrant graeci scriptores gigantem Herculem uno anhelitu CXXV passus cucurrisse. Quibus constiterit expletis, et astando hujusmodi spatium, stadium vocavit. Est autem stadium octava pars miliarii, et LX stadia VII conficiunt milliaria, et medietatem octavi. Quae in summa redacta, leugas tres conficiunt, et dodran quartae. Itaque LX stadia VII passus et quingentos significant. Quod spatium itineris bene congruit eis qui de morte ac sepultura Salvatoris certi, dubii de resurrectione gradiebantur. Nam resurrectionem quae post septimam sabbati facta est, [Col. 0929C] octavo numero contineri quis ambigit? Discipuli ergo qui de Domino loquentes incedebant sextum incepti itineris milliarium compleverunt, quia illum sine querela viventem usque ad mortem, quam sexta Sabbati subiit, pervenisse dolebant. Compleverunt et septimum, quia hunc in sepulcro quievisse non dubitabant. Verum octavum minime peregerunt, quia resurrectionis gloriam non perfecte credebant. Emmaus est Nicopolis civitas insignis Palestinae, quae post expugnationem Judaeae sub Marco Aurelio Antonio principe restaurata, cum statu mutavit et nomen.
«Et factum est dum fabularentur, et secum quaererent, appropinquans ibat cum illis. Oculi eorum tenebantur, ne eum agnoscerent.» Fabularentur accipe [Col. 0929D] pro loquerentur. Quaererent verbo, hoc est inquirerent Scripturas de Christo. Loquentes de se Dominus appropinquans comitatur, ut et fidem resurrectionis mentibus eorum incendat, et quod se promiserat facturum impleat: «Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII) .» Apparuit quidem, sed speciem quam recognoscerent non ostendit. Sicut ipsi et intus amabant, et tamen dubitabant, sic et ipse foris et praesens adest, et quis sit non ostendit. De se ergo loquentibus praesentiam exhibet, sed de dubitantibus speciem cognitionis aufert. Hinc Augustinus Paulino episcopo in epistola illa, Quod de perventione tam prospera fratris et compresbyteri nostri: «Inquisitio tua solet multos movere, quomodo Dominus [Col. 0930B] post resurrectionem quibusdam utriusque sexus hominibus et agnitus non sit, et agnitus sit. Ubi primum quaeri solet utrum in ejus corpore an potius in illorum oculis aliquid factum sit quo non possit agnosci. Legitur enim: Tenebantur oculi eorum ne agnoscerent eum.» Alibi aperte dicitur: «apparuit illis in alia effigie (Marc. XVI) .»
Sed cur non movet quod in transfiguratione ante passionem vultus ejus splendidus fuit ut sol, et post resurrectionem movet aliquatenus lineamenta mutata esse, ut non posset agnosci. Et rursum sic tunc pristinum colorem, sic et post resurrectionem pristina lineamenta revocasse. Illi tres discipuli ante quorum oculos transfiguratus est in monte, non eum agnoscerent si talis ad eos aliunde venisset. Si [Col. 0930C] quis juvenem videret quem non nisi infantulum vidisset, non utique agnosceret. An ad lineamenta mutanda non potest celeriter Domini potestas quod potest per annorum moras hominis aetas?
«Et ait ad illos: Qui sunt hi sermones quos confertis ad invicem ambulantes et estis tristes? Et respondens unus, cui nomen Cleophas, dixit ei: Tu solus peregrinus es in Hierusalem, et non cognovisti quae facta sunt in illa his diebus? Quibus ille dixit: Quae? et dixerunt: De Jesu Nazareno, qui fuit vir propheta potens in opere et sermone coram Deo et omni populo; et quomodo tradiderunt eum summi sacerdotes et principes nostri in damnationem mortis, et crucifixerunt eum. Nos autem sperabamus quia esset redempturus Israel.» Socius [Col. 0930D] Cleopha, vocabatur Amaon, teste Ambrosio in Lucam. Peregrinum putant quem non agnoscunt. Et vere peregrinus erat eis a quorum fragilitate per gloriam resurrectionis jam longe stabat, a quorum fide resurrectionis ejus nescia extraneus permanebat. Prophetam quidem et magnum fatentur, sed Filium Dei tacent, vel quia id nondum perfecte credunt, vel et si credunt, timent tradi in manus Judaeorum, nescientes cum quo loquuntur. Quodammodo etiam redarguunt seipsos quod in illo redemptionem speraverant, quem mortuum viderant, nec resurrecturum videbant. Et maxime dolebant eum sine culpa occisum quem innocentem noverant, et ex hoc tristes incedebant.
«Et nunc super omnia tertia dies est hodie, quod [Col. 0931A] haec facta sunt. Sed et mulieres quaedam ex nostris terruerunt nos, quae ante lucem venerant ad monumentum, et non invento corpore ejus venerunt, dicentes se etiam visiones angelorum vidisse, quae dicunt eum vivere. Et abierunt quidam ex nostris ad monumentum, et ita invenerunt sicut mulieres dixerunt; ipsum vero non invenerunt.» Ex hac serie narrationis attende mulieres visiones angelorum prius vidisse; deinde Petrum et Joannem ad monumentum cucurrisse. A mulieribus itaque visionem referentibus territi fugerunt, qui de non invento corpore plus moestitiam susceperunt quam de nuntiata resurrectione gaudio recrearentur.
«Et ipse dixit ad eos: O stulti et tardi ad credendum in omnibus quae locuti sunt prophetae. [Col. 0931B] Nonne haec oportuit pati Christum et intrare in gloriam suam? Et incipiens a Moyse et omnibus prophetis interpretabatur illis in omnibus Scripturas, quae de ipso erant.» Hic gemina nos humiliandi necessitas incumbit, qui nec in Scripturis quantum oportet edocti, nec adimplenda quae novimus, quantum decet, sumus intenti. Nam si Moyses et prophetae de Christo locuti sunt, et eum per passionem gloriam intraturum praedixerunt, quomodo gloriatur se Christianum esse, qui neque Scripturas, quantum ad Christum pertinent investigat, neque gloriam quam cum Christo habere cupit, per passiones attingere desiderat.
«Et appropinquaverunt castello quo ibant; et ipse se finxit longius ire. Et coegerunt illum dicentes: [Col. 0931C] Mane nobiscum, domine, quoniam advesperascit, et inclinata est jam dies. Et intravit cum illis.» Scripturae sacrae mysteria quae de se erant, illis duobus Dominus aperuit, et tamen, quia adhuc in eorum cordibus peregrinus erat a fide, ire se longius finxit. Fingere namque componere dicimus. Unde et compositores luti figulos vocamus. Nihil enim simplex veritas per duplicitatem fecit, sed talem se eis exhibuit in corpore qualis apud illos erat in mente. Probandi erant: si hunc quem nondum ut Deum diligebant, saltem ut peregrinum diligerent. Et quia extranei a charitate non poterant esse hi cum quibus Veritas gradiebatur, eum ad hospitium ut peregrinum vocant, imo coegerunt eum. Ex quo colligitur, quia peregrini non solum [Col. 0931D] invitandi sunt, sed etiam ad hospitium trahendi.
«Et factum est, dum recumberet cum illis, accepit panem et benedixit, ac fregit, et porrigebat illis. [Col. 0932A] Et aperti sunt oculi eorum, et cognoverunt eum, et ipse evanuit ex oculis eorum.» Deum quem in expositione Scripturae non cognoverunt in panis fractione cognoscunt. Audiendo illuminati non sunt, sed faciendo, quia scriptum est: «Non auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores (Rom. II) .» Qui ergo vult audita intelligere, festinet jam intellecta opere implere. Subtrahitur a carnalibus oculis species infirmitatis, ut mentibus incipiat apparere gloria resurrectionis. Unde subditur:
«Et dixerunt adinvicem: Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, dum loqueretur in via, et aperiret nobis Scripturas?» Ex audito sermone Domini cor prius torpore incredulitatis et timoris frigidum, igne Spiritus sancti est accensum ut superno desiderio [Col. 0932B] ardeat, et ad credendam veritatem se extendat. Quot praeceptis instruitur homo quasi tot facibus inflammatur. Verumtamen non cognoverunt eum, donec in fractione panis. Certe mysterii causa factum est, ut eis in illo effigies ostenderetur quam non cognoscerent nisi in fractione panis, ne quisquam se Christum agnovisse arbitretur, si ejus corporis particeps non est: quod est Ecclesia, cujus unitatem in sacramento panis commendat Apostolus dicens: «unus panis, unum corpus multi sumus (I Cor. X) .» Tunc enim vere cognoscimus cum per sacramentum Ecclesiae eum pro nobis mortuum esse et revixisse fideliter intelligamus. Non incongruenter accipimus hoc impedimentum in oculis eorum a Satana venisse, ne agnosceretur Jesus. [Col. 0932C] Sed tamen a Christo facta est promissio usque ad panem, ut nunc intelligatur a nobis removeri impedimentum inimicum, cum in Ecclesia digne intelligimus mysterium sacramenti corporis et sanguinis Domini.
«Et surgentes eadem hora regressi sunt Hierusalem; et invenerunt congregatos undecim, et eos qui cum ipsis erant, dicentes: Quod surrexit Dominus vere, et apparuit Simoni. Et ipsi narrabant quae gesta erant in via, et quomodo cognoverunt eum in fractione panis. Nec illis crediderunt.» Notandum quia aliqui fuerunt ibi qui non crediderunt illis duobus, sed hi quibus jam Dominus apparuerat profecto crediderunt eis. Sicut ex mulieribus Mariae Magdalenae, ita ex viris Petro visus est primo. Quod [Col. 0932D] si non dicat evangelista, quando vel ubi factum est, tamen quia sit, non tacet.
[Col. 0931D] «Stetit Jesus in medio discipulorum suorum, et dixit eis: Pax vobis. Ego sum; nolite timere (Luc. XXIV) .» Moli corporis, ubi divinitas erat, ostia clausa non obstiterunt. Et procul dubio intelligendum [Col. 0932D] quod inde Thomas exierat, antequam Dominus apparuisset aliis.
«Conturbati vero et exterriti existimabant se visum videre.» Credebant apostoli, sed non turbabantur: [Col. 0933A] primo, quia paucorum opinionem sententia majoris partis excludit; denique quia Petrus, et si credit resuscitatum, turbari potuit, quod clausis ostiis Dominus cum corpore se improvisus infuderit. Putant ergo se spiritum videre; non carnem, quia non credunt, vel tertio die potuisse veram carnem de sepulcro resurgere, vel resuscitatum clausis januis ad eos posse penetrare.
«Et dixit eis: Quid turbati estis, et cogitationes ascendunt in corda vestra?» Cogitationes illae non desuper descenderunt, sed de imo cordis ascenderunt, sicut herba mala de terra. Fidem quam in vobis plantavi exigo, quod ex vobis exortum est condemno. Si non est veritas resurrectionis, perditus est fructus passionis.
[Col. 0933B] «Videte manus meas et pedes quia ego ipse sum. Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere. Et cum haec dixisset, ostendit eis manus, et pedes et latus.» Ad dubitantium corda sananda vulnerum sunt servata vestigia. Multis itaque documentis persuadet resurrectionem, praebendo se et oculis videndum et manibus contrectandum. Qui dum palpanda ossa carnemque monstrat, statum suae vel nostrae resurrectionis significat, in qua corpus nimirum et subtile erit per effectum spiritalis potentiae, et palpabile per veritatem naturae. Unde beatus Job: «Et rursum circumdabor pelle mea, et in carne mea videbo Deum (Job XIX) .» Et sciendum quia sicut discipulis dignatus est Dominus pandere loca clavorum [Col. 0933C] et lanceae, ita in die judicii monstrabit et eadem judicia suae passionis et ipsam pariter crucem, ut confundat superborum infidelitatem. Ob multas quippe causas voluit cicatrices in corpore suo remanere: Prima causa fuit ut astrueret discipulis fidem resurrectionis; secunda, ut Patri pro nobis supplicans, quale genus mortis pertulit pro homine semper ostendat; tertia, ut misericordiam suam nobis innovaret talibus indiciis; quarta, ut in die judicii ostendat perfidis quam juste debeant damnari ignibus aeternis. Si quis miles fortissimus, jubente suo rege, pro salute suae gentis hostem interficeret multis vulneribus acceptis, et spolia suae genti reportaret ab hoste superato, et interrogaret [Col. 0933D] a medico an ita vellet curari ut vestigia vulnerum nulla apparerent, an ita potius ut cicatrices remanerent sine aliqua deformitate, ipse responderet se velle sanari, ita ut in eo manerent signa triumphi, si hoc absque corporis deformitate posset fieri. Sic profecto fecit Dominus. Non ergo ex impotentia curandi cicatrices servavit, sed ut perpetuum victoriae suae circumferret triumphum.
[Col. 0934A] «Adhuc autem illis non credentibus et mirantibus prae gaudio dixit: Habetis hic aliquid quod manducetur? At illi obtulerunt ei partem piscis assi et favum mellis. Et cum manducasset coram eis, sumens reliquias dedit illis.» Pie sciendum est: Post resurrectionem Domini cibi quos sumpsit nullum saginae adjumentum ei praebuerunt, sed quomodo in ignem missa aqua absumitur, ita mox comesti spiritali ejus virtute sunt assumpti. Profecto sicut non indiguit cibo post resurrectionem, sic nec nos indigebimus; sed veram vitam voluit ostendere, non imaginariam. Aliter enim absorbet aquam terra sitiens, aliter exsiccat solis radius candens. Illa absorbet indigentia; iste exsiccat potentia. Piscis assus significat mediatorem, nimirum qui latere [Col. 0934B] dignatus est in aquis humani generis, et capi voluit laqueo mortis, et assari tribulatione passionis. Sed qui piscis assus fuit in passione, favus mellis exstitit in resurrectione. Favus est mel in cera, id est dulcedo divinitatis in humanitate. In cibo suo pisci asso conjungere favum voluit, quia illos in suo corpore ad aeternam requiem suscipit: qui cum hic tribulationes sentiunt, ab amore internae dulcedinis non recedunt. Qui hic pro Deo quasi piscis assantur, illic quasi favo vera dulcedine satiabuntur.
«Et dixit ad eos: Haec sunt verba quae locutus sum ad vos cum adhuc essem vobiscum, quoniam necesse est impleri omnia quae scripta sunt in lege Moysi, et prophetis, et psalmis de me.» Cum adhuc essem vobiscum, subaudis in carne mortali, locutus [Col. 0934C] sum verba haec, scilicet quoniam necesse est impleri quae scripta sunt de me. Vide quomodo tulit Dominus omnes ambages. Visus est, tactus est, manducavit, Scripturas proposuit et exposuit. Tunc aperuit illis sensum ut intelligerent Scripturas.
«Et dixit eis: Quomodo sic scriptum est, et sic oportebat Christum pati, et resurgere a mortuis tertia die, et praedicari in nomine ejus poenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes, incipiens ab Hierusalem.» Commendata sui corporis veritate commendat unitatem Ecclesiae, vult praedicari poenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes, ita ut praedicaturi inciperent ab Hierosolymis: non solummodo praedicantes Judaeis, [Col. 0934D] sed etiam praedicatio extenderetur ad gentium errores.
«Vos autem testes estis horum, et ego mitto promissum Patris mei in vos.» Vos qui vidistis et audistis, horum quae praedicanda sunt testes estis, ut sufficiatis ad testandum, mittam vobis promissum Patris, id est gratiam Spiritus sancti.
[Col. 0933D] «Cum esset sero die illo una Sabbatorum, et [Col. 0934D] fores essent clausae ubi erant discipuli congregati, [Col. 0935A] propter metum Judaeorum, venit Jesus, et stetit in medio eorum (Joan. XX) .» Quid mirum si, januis clausis, post resurrectionem suam in aeternum jam victurus intravit, qui moriturus veniens non aperto utero Virginis exivit? Sed quia ad illud corpus quod videri poterat fides intuentium dubitabat, ostendit eis protinus manus et latus. Palpandam carnem praebuit, quam clausis januis introduxit. Clavus ei manus fixerat, lancea latus aperuerat ubi ad dubitantium corda sananda vulnerum servata sunt vestigia. Qua in re duo mira, et, juxta humanam rationem sibi valde contraria, ostendit, dum post resurrectionem suam corpus suum et incorruptibile et tamen palpabile demonstravit. Nam et corrumpi necesse est quod palpatur, et palpari non potest [Col. 0935B] quod non corrumpitur. Sed miro modo atque inaestimabili Redemptor noster et incorruptibile post resurrectionem et palpabile corpus exhibuit, ut, monstrando incorruptibile invitaret ad praemium, praebendo palpabile formaret ad fidem. Et incorruptibilem se ergo et palpabilem demonstravit, ut profecto esse post resurrectionem ostenderet corpus suum et ejusdem naturae, et alterius gloriae.
«Et dixit eis: Pax vobis.» Pacem offerebat qui propter pacem venit. Et quibus antea dixit: «Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis (Joan. XIV) ,» modo dicit: «Pax vobis» quia pacem in nascente Christo angeli praedicaverunt mundo.
«Et cum hoc dixisset, ostendit eis manus et latus. Gavisi sunt ergo discipuli viso Domino. Dixit eis [Col. 0935C] iterum: Pax vobis.» Iteratio confirmatio est. Dat pacem enim super pacem, sicut promisit per prophetam. Vel ideo iteratur, ut monstret pacificata per suum sanguinem quae in coelo et quae in terra.
«Sicut misit me Pater, et ego mitto vos.» Sicut misit me Pater Deus Deum, et ego mitto vos homo homines. Pater amando Filium misit eum pati, et Dominus amans apostolos misit eos, non ad mundi gaudium, sed ad passionem. Mitti etiam Filium a Patre juxta naturam divinam potest intelligi. Eo enim modo a Patre Filius mittitur quo generatur. Si enim missio, solummodo incarnatio deberet intelligi, nullo modo Spiritus sanctus diceretur mitti, qui nequaquam incarnatus est. Sed ejus missio [Col. 0935D] ipsa processio est a Patre et Filio. Sicut itaque Spiritus mitti dicitur qui procedit, ita Filius qui generatur.
«Hoc cum dixisset, insufflavit et dixit eis: Accipite Spiritum sanctum. Quorum remiseritis peccata remittuntur eis, et quorum retinueritis retenta sunt.» Insufflando significavit Spiritum sanctum non Patris solius esse Spiritum sed et suum. Ecclesiae charitas quae per Spiritum sanctum datur in cordibus nostris participum suorum peccata dimittit, eorum autem, qui non sunt ejus participes, tenet. Et ideo postea quam dixit, Accipite Spiritum sanctum, continuo de peccatorum remissione ac retentatione subjecit. In terra quippe datur Spiritus, ut diligatur proximus; e coelo autem ut diligatur Deus. [Col. 0936A] Et sicut una est charitas et duo praecepta, ita unus Spiritus et duo data. Ante tamen discipulorum mentibus inerat Spiritus sanctus ad fidem; sed non ita manifeste, ut post resurrectionem. Unde illud: «Nondum erat Spiritus datus, quia Jesus nondum fuerat glorificatus (Joan. VII) .» Unde et per Moysen dicitur: «Suxerunt mel de petra, oleumque de firma petra (Deut. XXXII) .» Nihil tale juxta historiam legitur, si tota series Veteris Testamenti recenseatur. Sed quia secundum Paulum petra erat Christus, mel de petra suxerunt qui Redemptoris miracula viderunt. Oleum vero de firma petra suxerunt, qui post resurrectionem ejus effusione sancti Spiritus ungi meruerunt. Infirma petra dedit mel, cum adhuc esset mortalis, vera petra [Col. 0936B] oleum fudit cum post resurrectionem fuit impassibilis.
«Thomas autem unus ex duodecim, qui dicitur Didymus, non erat cum eis quando venit Jesus. Dixerunt ergo ei alii discipuli: Vidimus Dominum. Ille autem dixit eis: Nisi videro in manibus ejus fixuram clavorum, et mittam digitum meum in locum clavorum, et mittam manum meam in latus ejus, non credam.» Non casu sed divina dispensatione gestum est, ut ille discipulus tunc deesset, post autem dubitans palparet, et palpans crederet. Plus enim infidelitas Thomae ad fidem nobis profuit quam fides credentium, quia dum ad fidem palpando ducitur, nostra mens in fide solidatur.
«Et post dies octo iterum erant discipuli ejus intus [Col. 0936C] et Thomas cum eis, venit Jesus januis clausis, stetit in medio, et dixit: Pax vobis. Deinde dixit Thomae: Infer digitum tuum huc, et vide manus meas; et affer manum tuam, et mitte in latus meum, et noli esse incredulus sed fidelis.» Corpus Domini intravit ad discipulos januis clausis, quod per nativitatem clauso exiit utero Virginis: Nec mirum si in aeternum victurus ad discipulos intravit, qui moriturus clauso Virginis utero exivit. Duo mira juxta humanam rationem sibi valde contraria Dominus ostendit, dum post resurrectionem corpus suum incorruptibile et palpabile domonstravit. Nam et corrumpi necesse est quod palpatur, et palpari non potest, quod non corrumpitur. Sed miro modo Redemptor [Col. 0936D] noster se monstrando incorruptibilem apparuit, ut nos invitaret ad praemium, et palpabilem se praebuit ut formaret ad fidem. Divinum factum non est mirabile multum, si ratione capi queat, aut ratione probari. Haec fidei meritis est congrua vis rationis.
«Respondit Thomas et dixit ei: Dominus meus et Deus meus.» Videbat hominem et tangebat et confitebatur Deum, quem non videbat neque tangebat. Dicit ei Jesus: «Quia vidisti me credidisti.» Aliud vidit et aliud credidit: hominem vidit, et Deum confessus est. Non ait tetigisti, sed «vidisti,» quia generalis quodam modo sensus est visus; nam per alios quatuor nominari solet ut cum dicimus: Audi et vide, quam bene sonet, Olfac, et [Col. 0937A] vide quam bene oleat. Gusta et vide quam bene sapiat, tange et vide quam bene caleat. Unde et hic Dominus inquit:
«Infer digitum tuum huc, et vide manus meas,» hoc est tange et vide. Vidit ergo solummodo intuendo, sive etiam tangendo. Dici enim potest non ausum tunc fuisse discipulum tangere Dominum. Non enim scriptum est: Tetigit Thomas, sed quia vidit et credidit.
«Beati qui non viderunt et crediderunt.» Commendat fidem gentium, sed praeteriti temporis usus est verbis ut ille qui id quod erat futurum in sua noverat praedestinatione jam factum. Sciendum est illum vere credere qui fidem complet opere. De his autem qui fidem nomine tenus retinent, Paulus [Col. 0937B] dicit: «Confitentur se nosse Deum, factis autem negant (Tit. I) .» Et Jacobus: «Fides sine operibus mortua est (Jac. II) .»
«Multa quidem et alia signa fecit Jesus in conspectu discipulorum suorum, quae non scripta sunt in libro hoc. Haec autem scripta sunt ut credatis quia Jesus est Christus Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine ejus.» Quasi finem libri ponit evangelista ad magnam commendationem sacramenti secuturae narrationis, faciens ei quodammodo eminentiorem locum.
Tres dies sunt invisibilis lucis, quibus illustratur interius spiritalis vitae cursus. Primus dies est timor, secundus dies est veritas, tertius dies est [Col. 0937C] charitas. Primus dies solem suum habet potentiam; secundus solem suum habet sapientiam; tertius solem suum habet benignitatem. Potentia ad Patrem, sapientia ad Filium, benignitas ad Spiritum sanctum pertinet. Alii sunt dies nostri, quos habemus exterius; alii, quos interius. Dies nostri exteriores, etiam cum nolumus, transeunt. Dies vero interiores, si volumus, in aeternum permanere possunt. Ecce tres dies sunt: dies timoris, qui manifestat malum; dies veritatis, qui aufert malum; dies charitatis, qui restituit bonum. Dies veritatis clarificat diem timoris; dies charitatis clarificat et diem timoris et diem veritatis, donec perfecta fuerit charitas, et perfecte manifestetur omnis veritas, et timor poenae [Col. 0937D] transeatur in timorem reverentiae. De his diebus locutus est Osee propheta, dicens: «Vivificabit nos prius duos dies, in die tertia suscitabit nos (Ose. VI) .» Nam qualiter Dominus noster Jesus Christus per humanitatem quam assumpserat, tertia die resurgens a mortuis in se nos vivificaverit et suscitaverit, audivimus et gavisi sumus. Sed dignum valde est ut recompensemus ei beneficium suum, et quemadmodum nos in ipso tertia die resurgente resurrexerimus, ita et nos pro ipso et per ipsum tertia die resurgentes, eum in nobis resurgere faciamus. Nec credendum est quin a nobis sibi ipse velit retribui quod prior ipse voluit impertiri. Sicut ergo ipse, ut nostram in se et per se salutem operaretur, tres dies habere voluit, ita et nobis, ut [Col. 0938A] nostram in nobis per ipsum salutem operemur, tres dies dedit. Qui tres dies, etiam in illa ave, quae phoenix appellatur, designantur. De qua dicit physiologus quia, cum impleverit decem annos vitae suae, intrat in ligna Libani, et replet ambas alas suas diversis aromatibus ejusdem ligni, faciensque variis de pigmentis nidum, congregat sarmentorum acervum maximum, sub domum ponens, accedensque ad aerem, solis ignem attrahit secum et incendit sarmenta, ac ingreditur nidum suum mense Martio et comburit se ipsum, et cinis primo die vertitur in vermem, secunda die in volucrem, tertia die in pristinum statum. Hic itaque phoenix, qui post longam aetatem decem annorum igne consumitur in cinerem, ac deinde vertitur in vermem, et postremum [Col. 0938B] restauratur in statum priorem, designat illum de quo Propheta: «Ego, inquit, sum vermis et non homo (Psal. XXI) .» Cur totius Dominus creaturae vermiculo se voluerit comparari in passione et in sepultura sua, possumus hoc quidem humilitati primitus assignare, quae sanctorum virtus est maxima, sicut sanctus Moyses ante Deum animal se irrationale profitetur; David se pulicem saepe commemorat: sed magis illud accipiendum puto, quoniam vermis nulla extrinsecus admistione alieni corporis, sed de sola et pura terra procreatur: ideo illum comparatum Domino, quoniam et ipse Salvator de sola et pura Maria generatur.
Legimus et in libris Moysi de manna vermiculos procreatos (Exod. XVI) . Digna plane et justa comparatio. [Col. 0938C] Siquidem de manna vermiculus nascitur et Dominus Christus de Virgine procreatur; quin potius ipsam Mariam mannam dixerim, quia est subtilis, splendida, suavis et virgo. Quae velut coelitus veniens, cunctis Ecclesiarum poculis cibum dulciorem melle defluxit. Qui cibus erat Christus, qui in passione ita opprobriis decoctus, quasi in vermem est redactus. Sed nunc ad historiam redeamus avis. Quingenti itaque si per decenum multiplicantur, V millia faciunt. Fuerunt autem ab Adam usque ad Christum V millia annorum. Quo longo tempore, cum per praevaricationem Adae pene mundus deperiret totus, de Virgine nascitur Christus qui dum duabus alis, Dei scilicet dilectione ac proximi, collegisset [Col. 0938D] diversa aromata sanctarum virtutum, composuit sibi ex eis in cordibus hominum quasi nidum, id est mansiunculam. Cui dum sacram supponeret, hoc est aridam vel mordacem infidelitatem Judaeorum, quam in se excitabat ex opibus justitiae quas fecerat, in tantam exarserunt nequitiam, ut, in mense Martio feria VI, igne passionis eum consumerent, et quasi in cinerem verterent, dum pro mundi salute illum crucifigerent. Deinde in sepulcro ponitur, et quasi vermis in terra, sic die secundo in tumulo occultatur. Tertia vero die, sicut phoenix in priorem statum renovatur, ita et Christus de mortalitate ad immortalitatem resuscitatur. Aliter: Phoenix dicitur rubeus, et est Christus de quo dicitur: «Quis est iste qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra? [Col. 0939A] (Isa. LXIII.) » Edom, quod dicitur rufus est Esau appellatus, propter rufum pulmentum quo a fratre suo Jacob est cibatus. A quo dicta est regio Idumaea in qua caput regni erat civitas Bosra. In hac Job regnavit, qui sua infirmitate Christi passionem praefiguravit. Christus de Edom venit, dum a gentibus passus, caro ejus sanguine rubuit. Vestis ejus in Bosra tingitur, dum in Hierosolymam, quae caput regni fuit, vestis ejus sanguine aspergitur. Hic ut phoenix sarmenta odoriferarum arborum in nidum collegit, dum scriptis prophetarum Hierosolymam replevit. Eisdem vero sarmentis conburitur, dum secundum dicta prophetarum in Hierosolymam igne passionis consumitur. Tertia die avis reparatur, quia Christus tertia die a Patre suscitatur. Illud [Col. 0939B] autem quod gestum est in Christo, non tantum remedium, sed etiam fuit sacramentum. Oportuit igitur ut visibiliter foris fieret, quatenus illud quod in nobis invisibiliter fieri debuit, significaret. Dies ejus extrinsecus fuerunt nostri: dies intrinsecus quaerendi sunt. Tres ergo dies habemus intrinsecus, quibus illuminatur anima nostra. Ad primum diem mors pertinet, ad secundum sepultura, ad tertium resurrectio.
Igitur in his tribus diebus notantur etiam tres diaetae medicinales, quae sunt contra morbos veternosos salubre antidotum, contra quadriduanum Lazarum supercoeleste balsamum. Has ituri sunt qui Domino sunt sacrificaturi. Hoc iter praeceptum est filiis Israel ire ut sacrificarent Domino, cum [Col. 0939C] eruerentur ex Aegypto. Mundus iste est relinquendus non loco, sed animo, non passibus proficiscendo, sed actibus proficiendo. Harum trium diaetarum mentionem facit sacerdos orans pro se et pro populo, ubi dicit: «Memores divinae passionis tuae, nec non gloriosae resurrectionis ab inferis, et ascensionis in coelum.» Sane ducatum hujus religionis consecravit Christus caput nostrum tribus diebus mortis, resurrectionis, ascensionis. Passio, crucifixio, sepultura, totum est una diaeta. Sicut enim [Col. 0940A] Christus voluit ligari, crucifigi, per triduum quiescere, sic nos debemus sensus nostros, qui sunt pueri sine paedagogo, equus currens sine auriga et freno, a veterana consuetudine prohibere, et clavis justitiae in cruce poenitentiae, immobiles valde et insensibiles ac mortuos efficere ut mundo crucifigamur in nobis. Multi crucifiguntur mundo non mundus ipsis: tales et despecti sunt mundo, sed ipsi amant mundum. Hi mundo mortui sunt, sed non mundus ipsis. Paulus ut purgamentum mundi erat, nec de mundo curabat. Unde ait: «Mihi mundus crucifixus est et ego mundo (Galat. VI) .» Qui sic cum Christo crucifigitur, Christo consepelitur, ut agat spiritalem sabbatismum. Haec est sancta requies quam praecepit Dominus observari. Haec est prima [Col. 0940B] diaeta, scilicet declinare a malo. Tristitiam Dominicae passionis secuta est gloria et gaudium resurrectionis: cui et nos conresurgamus, ut in «novitate vitae ambulemus (Rom. VI) .» Haec est secunda diaeta, hoc est facere bonum. Tertia diaeta est cum Domino ascendere, ut quo praecessit caput, sequantur et membra, quae sursum sunt quaerendo et sapiendo. Hanc diaetam facit justus quando superna contemplando, exprimit alterum Paulum vel alterum Martinum, dicens: «Cupio dissolvi, et esse cum Christo (Philipp. I) .» Quod est «et inhabita in saeculum saeculi (Psal. XXXVI) .» Si has diaetas quas David in hoc versu: «Declina a malo et fac bonum, et inhabita in saeculum saeculi (ibid.) ,» commemorat, processeris, sacrificium Domino offers, qui non aliud a te [Col. 0940C] nisi te, qui non aliud nisi se dedit pro te. Vel hae tres diaetae sunt tres processus quorum primus est relinquere peccandi consuetudinem. hanc concedit non multum timens parti suae. Secunda deserere actum peccatum, et hanc concedit Pharao sed invitus et timens. Restat tertia difficillima, ipsam quoque cogi expellere quae est recordatio affectuosa. Si hanc diaetam invito adversario nostro processerimus, ipsum cum omni militia in nihilum redigemus.
[Col. 0939D] «Ego sum pastor bonus. Bonus pastor animam suam dat pro ovibus suis (Joan. X) .» Non ex accidenti sed essentialiter est bonus, qui formam bonitatis quam imitemur adjungit, dicens: «Bonus pastor animam suam dat pro ovibus suis.» Fecit quod monuit, ostendit quod jussit; animam posuit, ut in sacrario nostro corpus suum et sanguinem verteret, et oves quas redimerat carnis suae alimento satiaret. Primum est exteriora nostra misericorditer ovibus impendere; postremum, si necesse sit, pro eisdem mori. Unde Joannes in Epistola sua: «Sicut Christus animam suam pro nobis posuit, sic et nos debemus pro fratribus ponere (I Joan. III) .» Hoc est proprium [Col. 0940D] pastoris ad differentiam mercenarii vel furis. Quicunque praepositi Ecclesiae sunt filii sunt pastores. Si pastores quomodo unus pastor, nisi quia sunt omnes membra unius pastoris, cujus sunt oves propriae?
«Mercenarius autem, et qui non est pastor, cujus non sunt oves propriae, vidit lupum venientem, et dimittit oves et fugit, et lupus rapit et dispergit oves. Mercenarius autem fugit, quia mercenarius est, et non pertinet ad eum de ovibus.» Quicunque praepositus Ecclesiae quaerit temporalia commoda, et non ea quae sunt Christi, mercenarius est. De talibus dicit Dominus: «Amen dico vobis, receperunt mercedem suam (Matth. VI) .» Mercenarii [Col. 0941A] autem necessarii sunt, quia per eos vox Christi auditur. Audite Dominum monstrantem mercenarios.
«Scribae, inquit, et Pharisaei super cathedram Moysi sederunt; quae dicunt facite; quae autem faciunt facere nolite (Matth. XXIII) .» Quid aliud dixit, nisi Per mercenarios vocem pastoris audite? Nullus enim mercenarius ausus est dicere populo Christi: Tua quaere, non quae Jesu Christi. Inde ergo laedit, unde mala facit, non unde bona dicit. Botrum carpe, spinam cave. Botrus aliquando conseritur spinis, et portat spina non suum fructum, quando spinis palmes incumbit. Cathedra Moysi vitis erat, Pharisaeorum mores spinae, doctrina vera per malos, palmes in sepe, et botrus inter spinas. Caute elige, ne [Col. 0941B] dum quaeris fructum laceres mundum [manum?], et cum audis bona dicentem, ne imiteris mala facien tem. Quae dicunt facite, eligite uvas; quae autem faciunt facere nolite, cavete spinas. Audite Apostolum de mercenariis loquentem: «Quid enim dum omni modo sive occasione, sive veritate Christi annuntietur? (Philip. I.) » Veritas, id est Christus a mercenariis occasione, a filiis veritate annuntiatur. Filii aeternam haereditatem prius patienter exspectant, mercenarii temporalem mercedem festinanter exoptant. Mercenarius itaque est qui locum pastoris tenet, sed lucrum animarum non quaerit, quia terrenis commodis inhiat, et honore praelationis gaudet. Utrum tamen mercenarius sit, non bene dignoscitur, nisi cum lupus accedit, qui indicat quo [Col. 0941C] animo grex a quoque custodiatur. Venit autem lupus cum quilibet injustus et raptor fideles opprimit. Fugit ergo qui pastor esse videbatur, et non erat, non mutando locum, sed subtrahendo solatium. Tacet enim, et non audet resistere injustitiae. De quo per prophetam dicitur: «Non ascendistis ex adverso, neque opposuistis murum pro domo Israel, ut staretis in praelio in die Domini (Ezech. XIII) .» Ex adverso ascendere est pravis libera ratione contraire. Murum opponere et stare in praelio in die Domini pro domo Israel est, cum et auctoritate justitiae fideles contra perversorum injustitiam vindicamus. Est etiam malignus spiritus lupus mentes non corpora dilanians, caulas fidelium assidue [Col. 0941D] circuiens. De quo dicitur: Et dispergit oves. Tunc enim dispergit cum alium ad luxuriam pertrahit, alium in avaritiam accendit, alium in superbiam erigit: hunc invidia stimulat, illum fallacia supplantat. Quasi ergo lupus gregem dissipat, cum fideles diabolus per tentationes necat. Mercenarius autem videns lupum fugit, quia mercenarius est et non diligit in ovibus Christum, sed lac et lanam: peccantem non libere audet arguere, excommunicandum non audet excommunicare, ne perdat commoditatem humanae amicitiae, et ne incurrat molestiam humanarum amicitiarum. Fugit ergo quia tacet, tacet quia timet; fuga animi timor est, ne perdat quem diligit. Corpore stat: spiritu fugit. Quod ille non faciebat qui dicebat: «Et si corpore absens sum, [Col. 0942A] sed spiritu vobiscum sum (Coloss. II) .» Pastores igitur non sibi fugiunt si cedunt persecutioni, ut ipse Apostolus submissus in sporta per murum. Oves namque pastori in coelo sedenti orationibus commendabat, se autem utilitati earum fugiendo servabat, sicut quodam loco ait: «Manere in carne necessarium propter vos (Philip. I) .» Ab ipso namque omnes audierant: «Si vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam (Matth. X) .» In mercenario ergo reprehenditur, non corporis fuga, sed mentis, et quod sua quaerit, non quae Jesu Christi.
«Ego sum pastor bonus, et cognosco meas et cognoscunt me meae.» Cognosco meas, id est diligo; et meae diligunt me. In bonis est ostium, ostiarius, pastor, [Col. 0942B] oves. In malis fures; latrones, mercenarius, lupus. Dominus dicit se esse ostium et pastorem. Sed si consideremus proprietates, Christus nec pastor est, nec ostium, similitudine autem et pastor, et ostium, et ovis. Tanquam enim ovis ad immolandum ductus est. Janua est in capite, pastor in corpore. Dixit Petro: «Pasce oves meas (Joan. XXI) .» Quasi diceret: Quid mihi dabis, quia amas me? Hoc da mihi: Si amas me, pasce oves meas. Per januam intra; nam qui ex alia parte ascendit, ille fur est et latro. In his personis invenies quos diligas, quos toleres, quos caveas. Diligendus est pastor, tolerandus est mercenarius, cavendus est latro. Mercenarius enim canonice intrat, vera docet, quamvis intentione sinistra. Fur vero male intrat, [Col. 0942C] falsa docet, et ideo est alienus.
«Sicut novit me Pater, et ego agnosco Patrem.» Quod Filius agnoscit Patrem per se, et Deum nemo videt nisi per Filium, manifestum est ex hoc capitulo et ex ejus canonicis capitulis.
«Et animam meam pono pro ovibus meis.» Haec est probatio dilectionis ad Patrem et ad oves. Sic et Petrus tertio confitens amorem jubetur pascere oves, et pro eis mori. Tenete, quia Christus est verbum, anima, caro. Non defuerunt haeretici Appollinaristae dicti, qui ausi sunt dogmatizare quod Christus non esset nisi Verbum, et caro sine anima.
«Et alias oves habeo quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, [Col. 0942D] et fiet unum ovile et unus pastor.» Unum ovile est unitas in Christo. Unde Paulus: «Ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. II) .» Ex hoc ovili dictum est de illis qui salvandi erant in Israel, de quibus Dominus dixit: «Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. XV) .» Hoc ideo dixit, quia praesentiam corporalem non exhibuit, nisi populo illi; ad gentes enim non perrexit, sed misit suos in quibus ipse locutus est.
«Pastor bonus animam suam ponit pro ovibus suis (Joan. X) .» Sicut pervigilat pastor qui contra bestias oves custodire solet, ita et Dei sacerdos supra [Col. 0943A] gregem Christi sollicitus esse debet, ne inimicus vastet, ne persecutor impetat, ne potentioris cujusque cupiditas vitam pauperum inquietet. Pravi pastores non habent curam de ovibus; sed, sicut legitur in Evangelio de mercenariis, vident lupum venientem et fugiunt. Tunc enim fugiunt, quando potentibus tacent, et malis resistere metuunt. Scire etenim praelati debent, quia, si perversa unquam perpetrant, tot mortibus digni sunt, quot ad subditos suos perditionis exempla transmittunt. Unde necesse est ut tanto se cautius a culpa custodiant, quanto per prava quae faciunt non soli moriuntur. Admonendi sunt illi, scilicet subjecti, ne districtius puniantur, si absoluti reperiri nequiverint saltem de se; isti scilicet praelati, ne subditorum erratibus [Col. 0943B] judicentur, etiam si se jam de se securos inveniant; illi ut tanto circa se sollicitius vivant, quanto eos aliena cura non inplicat; isti vero ut sic aliorum curas expleant, quatenus et suas agere non desistant, et sic in propria sollicitudine ferveant, ut a commissorum custodia minime torpescant. Illi enim sibimet vacanti dicitur: «Vade ad formicam, et considera vias ejus, piger, et disce sapientiam (Prov. VI) .» Iste autem terribiliter admonetur, cum dicitur: «Fili mi, si spoponderis pro amico tuo, defixisti apud extraneum manum tuam, et illaqueatus es verbis oris tui, et captus propriis sermonibus (ibid.) .» Spondere namque pro amico est alienam animam in periculo suae conversationis accipere. [Col. 0943C] (GREGORIUS.) Unde et apud extraneum defigitur, quia apud curam sollicitudinis quae ante deerat mens ligatur. Verbis oris sui illaqueatus est, ac propriis sermonibus captus, quia, dum commissis sibi cogitur bona dicere, ipsum prius necesse est quae dixerit custodire. Illaqueatur igitur verbis oris sui, dum ratione exigente constringitur, ne ejus vita ad aliud quam admonet relaxetur. Unde apud districtum judicem cogitur tanta in opere exsolvere, quanta eum constat aliis voce praecepisse. Ubi et bene mox exhortatio subditur, ut dicatur: «Fac ergo quod dico, fili mi; et temetipsum libera, quia incidisti in manum proximi tui. Discurre, festina; suscita amicum tuum, ne dederis oculis tuis somnum, nec dormitent palpebrae tuae (ibid.) .» [Col. 0943D] Quisquis enim aliis in exemplo ad vivendum praeponitur, non solum ut ipse evigilet, sed etiam ut amicum suscitet admonetur. Ei namque vigilare bene vivendo non sufficit, si non et illum cui praeest a peccati torpore disjungit. Bene autem dicitur: «Ne dederis somnum tuis oculis, nec dormitent palpebrae tuae.» Somnum quippe oculis dare est intentione cessante, subditorum curam omnino negligere. Palpebrae vero dormitant, cum cogitationes nostrae ea quae in subditis arguenda cognoscunt, pinguedine deprimente dissimulant. Plene enim dormire est commissorum acta nescire nec corrigere. Non autem dormire, sed dormitare est, quae quidem reprehendenda sunt cognoscere, sed tamen propter mentis taedium dignis ea increpationibus [Col. 0944A] non emendare. Dormitando vero oculus ad plenissimum ducitur somnum, quia, dum plerumque qui praeest, malum quod cognoscit non resecat, ad hoc quandoque negligentiae suae merito pervenit, ut quod a subjectis delinquitur nec cognoscat.
Admonendi sunt itaque qui praesunt, ut per circumspectionis studium coeli animalia fieri contendant; oculos pervigiles intus et in circuitu habeant. (GREGORIUS.) Ostensa quippe coeli animalia in circuitu et intus oculis plena describuntur (Ezech. V) , dignumque est ut cuncti qui praesunt intus atque in circuitu oculos habeant, quatenus et interno judici in semetipsis placere studeant, et exempla vitae exterius praebentes, ea quae in aliis sunt corrigenda deprehendant. Admonendi sunt subditi, ne praepositorum [Col. 0944B] suorum vitam temere judicent, si quid eos fortasse gerere reprehensibiliter vident, ne unde recte mala redarguunt, inde per elationis impulsum in profundiora mergantur. Admonendi sunt ne, cum culpas praepositorum considerant, contra eos audaciores fiant, sed sic si qua valde sunt eorum prava apud semetipsos opera praepositorum dijudicent, ut tamen divino constricti timore ferre sub eis jugum reverentiae non recusent. Quod melius ostendimus, si David factum ad medium deducamus. Saul quippe persecutor cum ad purgandum ventrem speluncam fuisset ingressus, illic David cum viris suis inerat (I Reg. XXIV) , qui jam tam longo tempore persecutionis ejus mala tolerabat. [Col. 0944C] Cumque eum viri ad feriendum Saulem accenderent, fregit eos responsionibus, quia manum mittere in Christum Domini non deberent. Qui tamen occulte surrexit, et oram chlamidis ejus abscidit. Quid enim per Saulem, nisi mali rectores; quid vero per David, nisi boni subditi designantur? Saulem igitur ventrem purgare est pravos praepositos, hoc est mercenarios conceptam in corde malitiam usque ad opera miseri odoris extendere, et cogitata apud se noxia factis exterioribus exsequendo monstrare. Quem tamen David ferire noluit, quia piae subditorum mentes ab omni se peste obtrectationis abstinentes, praepositorum vitam nullo linguae gladio percutiunt, etiam cum de imperfectione reprehendunt. Qui et si quando pro infirmitate sese abstinere vix possunt [Col. 0944D] ut non extrema quaedam, atque exteriora praepositorum mala, sed tamen humiliter loquantur, quasi oram clamidis silenter incidunt, videlicet dum praelatae dignitati saltem innoxiae et latenter derogant, quasi regis superpositi vestem foedant. Sed tamen ad semetipsos redeunt, seque vehementissime de tenuissimi verbi laceratione reprehendunt. Unde bene illic scriptum est: «Post haec David percussit cor suum eo quod abscidisset oram chlamidis Saul (ibid.) .» Facta quippe praepositorum oris gladio ferienda non sunt, etiam cum recte reprehendenda judicantur. Si quando vero contra eos vel in minimis linguabitur [lingua labitur?], necesse est ut per afflictionem poenitentiae cor prematur, quatenus ad semetipsum redeat, et cum praepositae potestati deliquerit, ejus contra se judicium [Col. 0945A] a quo sibi praelata est perhorrescat. Nam cum praepositis delinquimus, ejus ordinationi qui eos nobis praetulit obviamus. Unde Moyses quoque cum [Col. 0946A] contra se et Aaron conqueri populum cognovisset ait: «Nos enim quid sumus? nec contra nos est murmur vestrum, sed contra Dominum (Exod. XVI) .»
[Col. 0945A] «Modicum et jam non videbitis me, et iterum modicum, et videbitis me, quia vado ad Patrem. Dixerunt ergo ex discipulis ejus ad invicem: Quid est hoc quod dicit modicum, et non videbitis me, et iterum, modicum et videbitis me, et quia vado [Col. 0945B] ad Patrem? Dicebant ergo: Quid est hoc quod dicit, modicum? Nescimus quid loquitur (Joan. XVI) .» Hoc eos movebat, quia dixit, Modicum. Sed postea manifestum fuit. Nam post paululum passus est, et non viderunt eum; rursus post paululum resurrexit, et viderunt eum. Vel ita: Modico tempore non viderunt eum, dum requievit in monumento, et modico tempore viderunt eum quando eis apparuit XL diebus post resurrectionem. Propter ea modico tempore videbitis me quia vado ad Patrem, deposita mortalitate humanam naturam coelis inferens. Quod autem ait: «Et jam non videbitis me,» sic accipiendum est quomodo superius ait: «De justitia vero quia ad Patrem vado, et [Col. 0945C] jam non videbitis me (ibid.) ,» quia scilicet mortalem eum non amplius viderent.
«Cognovit autem Jesus quia volebant eum interrogare, et dixit: De hoc quaeritis inter vos, quia dixi: Modicum et non videbitis me, et iterum modicum, et videbitis me. Amen, amen dico vobis quia plorabitis et flebitis vos, mundus autem gaudebit. Vos autem contristabimini, sed tristitia vestra vertetur in gaudium.» Contristati sunt de morte Domini, sed mox de resurrectione laetati. Mundus autem significat hic inimicos, a quibus occissus est Christus.
«Mulier cum parit tristitiam habet, quia venit hora ejus. Cum autem peperit puerum, jam non meminit pressurae propter gaudium, quia natus est [Col. 0945D] homo in mundum.» Partus gaudio comparatur, tunc magis quando non puella, sed puer nascitur. Gaudium ipse est Christus, de quo Apostolus: «Christus, inquit, resurgens a mortuis jam non moritur (Rom. VI) .»
«Et vos nunc quidem tristitiam habetis, iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum. Et gaudium vestrum nemo tollet a vobis.» Dominus exponit paradigma quod de muliere proposuit. Tristitiam enim habuerunt apostoli passo Domino, sed peracta resurrectionis gloria gavisi sunt viso Domino. Et gaudium eorum non tollitur ab eis, quia, et si postmodum persecutiones pro Christi nomine ac tormenta passi sunt, spe tamen resurrectionis et visionis illius accensi, libenter adversa quaeque ferebant, imo gaudium existimabant cum [Col. 0946A] in tentationes varias inciderent. Quod autem ait: Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum, sic intelligitur: Eripiam vos ab adversariis, coronabo vos victores, probabo me semper vidisse vos certantes. Et in illo die non rogabitis me quidquam. [Col. 0946B] In die visionis aeternae non petetis, vel non interrogabitis, quia tunc erit plena cognitio et sufficientia. Hoc verbum quod est rogare non solum petere, verum etiam interrogare significat, et Graecum unde hoc translatum est, tale habet verbum quod utrumque possit intelligi. Ergo ambiguum est. Possunt haec et ita exponi, ut in discipulis universae loquatur Ecclesiae Dominus, velut ibi: «Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) .» Modicum et jam non videbitis me, et ad hoc refertur, quia vado ad Patrem. Eundo scilicet ad Patrem, subtraham corporalem visionem, ut fructuose credat Ecclesia. «Et iterum modicum et videbitis me» aeterna visione. [Col. 0946C] Modicum secundum hanc sententiam intellige hujus pervolantis saeculi tempus. Plorabitis, inquit, quia plorant omnes boni in aerumnis hujus vitae, sed mundi amatores gaudent. Mulierem dicimus sanctam Ecclesiam propter fecunditatem bonorum operum, et quia spirituales Domino filios gignere non desinit, qui nunquam in mundi tentationibus exerceri desistit, quandiu in mundo spiritalium virtutum profectibus insistit. At cum devicto laborum certamine ad palmam pervenerit, jam non meminit pressurae praecedentis propter gaudium perceptae retributionis. «Non sunt enim condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam (Rom. VIII) , quando Deo similes erimus, et videbimus eum sicuti est (I Joan. III) ,» ut ait Apostolus in epistola sua. Nunc parturit [Col. 0946D] Ecclesia gemendo (Rom. VIII) , tunc pariet laetando. Et ideo masculum, quia ad fructum contemplationis cuncta officia referuntur actionis. Et sicut mulier nato in hunc mundum homine laetatur, ita Ecclesia nato in vitam futuram populo exsultatione repletur. Pro qua nativitate multum laborans et gemens in praesenti quasi parturiens dolet. Nec novum cuique deberet videri, si natus dicatur qui ex hac vita migraverit. Quomodo enim nasci dicitur cum quis de utero matris egreditur, ita etiam potest natus appellari, qui solutus a vinculis carnis ad lucem sublimatur aeternam. Unde mos ecclesiasticus obtinuit ut dies martyrum sive confessorum Christi, in quibus de saeculo transierunt, Natales vocitemus, eorumque solemnia non funebria, sed natalitia dicantur. Sequitur:
[Col. 0947A] «Et vos quidem tristitiam habetis.» Omnis Ecclesia per hujus vitae labores et angustias ad aeterna praemia coelestium gaudiorum tendit, quia «per multas tribulationes, ut ait Apostolus, oportet nos intrare in regnum Dei (Act. XIV) .» Dicens Dominus iterum «et videbo vos» secundum promittit adventum, in quo universam videbit Ecclesiam ad remunerandum ex integro. Et quia in plenitudine illius gaudii non rogabimus modo, petendum est ut illuc perveniamus.
Si quaeris utrum Deus possit videri, respondeo: Potest. Si quaeris unde sciam, respondeo: Quia in verissima Scriptura legitur: «Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) ,» et [Col. 0947B] caetera talia. Si quaeris quomodo invisibilis sit dictus, si videri potest, respondeo invisibilem esse natura. Videtur autem, cum vult, sicut vult. Plurimis enim visus est non sicuti est, sed quali specie illi placuit apparere. Quid est ergo quod eadem dicit auctoritas: «Deum nemo vidit unquam (Joan. IV) .» Et quod amplius planius explicans: «Quem nemo, inquit, hominum vidit, nec videre potest (I Joan. IV) .» Quomodo ergo vidit Deum Abraham, Isaac, Jacob, Job, Moyses, Michaeas, Isaias, et si qui alii sunt de quibus veracissima Scriptura testatur quod Deum nemo hominum unquam vidit, nec videre potest. Magna quaestio est, quomodo non sit contrarium quod tot antiqui Deum viderunt, si Deum nemo vidit unquam, quia nemo [Col. 0947C] hominum vidit, nec videre potest. Certe refelli non potest, dicit Ambrosius, vel Patrem vel Filium, vel certe Spiritum sanctum, si tamen est sancti Spiritus visio, ea specie videre [videri?], quam voluntas elegerit, non natura formaverit. Quoniam Spiritum quoque visum accipimus in columba, et ideo Deum nemo vidit unquam, quia eam quae in Deo habitat plenitudinem deitatis, nemo aspexit, nemo mente aut oculis comprehendit. Unde Moyses ait Deo, cum quo amicus amico, facie ad faciem loquebatur: «Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temetipsum (Exod. XXXIV) .» Quid ergo? ille, non erat ipse. Si non esset ipse, non ei diceret, Ostende mihi temetipsum, sed, Ostende mihi Deum. [Col. 0947D] Et tamen si ejus naturam substantiamque conspiceret, multo minus diceret: Ostende mihi temetipsum. Ipse ergo erat in ea specie, qua apparere voluerat. Non autem ipse apparebat in natura propria, quam Moyses videre cupiebat. Ea quippe promittitur sanctis in alia vita. Unde quod responsum [Col. 0948A] est Moysi verum est, quia nemo potest videre faciem Dei, et vivere (Exod. XXXIII) ; id est nemo potest eum in hac vita vivens videre sicut est. Nam multi viderunt, sed quod voluntas elegit, non quod natura formavit. Si quaeris quomodo eum vidit vel Cain sceleratus, quando de suo scelere ab illo interrogatus et judicatus est; vel ipse etiam diabolus, quando venit cum angelis ut coram illo assisteret; vel «beati mundicordes, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) ,» respondeo:—hoc non esse consequens, ut etiam videant Deum qui voces ab eo factas aliquando audiunt. Neque enim viderunt quando dixit ad Filium: «Et clarificavi, et iterum clarificabo (Joan. XII) ,»
Verumtamen non esse mirandum, si aliquando [Col. 0948B] etiam non mundicordes videant Deum in specie quam voluntas ejus fecerit, latente invisibili, et apud se incommutabili manente natura.—Si quaeris utrum etiam sicuti dictum est aliquando possit videri, respondeo: Filiis hoc esse promissum, de quibus dictum: «Scimus quia, cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (Joan. III) .» Non enim quaeritur quomodo videatur Deus, non ea specie, qua in isto saeculo voluit quibusdam apparere, sed quomodo videatur in illo regno, ubi eum filii ejus videbunt sicuti est. Tunc quippe satiabitur in bonis desiderium eorum. Non enim indigni Deum videbunt, de quibus dictum est: «Tollatur impius, ne videat claritatem Dei.» Quibus etiam dicetur: «Ite, in ignem [Col. 0948C] aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) . Promisit Deus se ostensurum dilectoribus suis, cum Patre unum Deum, non quomodo in hoc saeculo in corpore visus est a bonis et malis, et in judicio enim futuro, quo sic venturus est, quomodo visus est iens in coelum, hoc est in eadem forma filii hominis. Eamdem itaque formam videbunt, quibus dicturus est: Esurivi, et non dedistis mihi manducare (ibid.) ,» et quia Judaei videbunt in quem pupugerunt (Apoc. I) , non illam Dei formam, in qua non arbitratus est rapinam esse aequalis Deo (Philipp. II) . In illa die tunc videbunt Deum, qui videbunt sicut est. Nec ideo videbunt, quia pauperes spiritu [Col. 0948D] in hac vita fuerunt, quia mites, quia lugentes, et caetera; sed quia mundo sunt corde. Quo mundo corde videbitur, qui nec in loco videtur, nec oculis corporalibus videtur, nec conscribitur visu, nec tactu tenetur, nec auditur affatu, nec sentitur incessu.
[Col. 0947D] «Vado ad eum qui me misit, et nemo ex vobis interrogat me: Quo vadis?» (Joan. XVI.) Significat se tam manifeste iturum, ut non opus foret [Col. 0948D] interrogare quo iret. Videbunt enim in nube ascendentem, certi de gloria, qui prius praedicta passione quaesierant: Domine, quo vadis?
[Col. 0949A] «Sed quia haec locutus sum vobis, tristitia implevit cor vestrum.» Contristabatur humanus affectus, quia carnalis desolabatur affectus vel aspectus. «Sed ego veritatem dico vobis: Expedit vobis ut ego vadam. Si enim non abiero, Paracletus non veniet ad vos. Si autem abiero, mittam eum ad vos.» Si alimenta tenera quibus vos alui non subtraxero, solidum cibum non esurietis. Si carnali carnaliter adhaeseritis, capaces spiritus non eritis. Sensus est: Non potestis plane capere Spiritum quandiu secundum carnem sum vobiscum. Unde ille qui acceperat Spiritum, inquit: «Et si noverimus secundum carnem Christum; sed nunc jam non novimus (II Cor. V) .»
«Et cum venerit ille arguet mundum de peccato [Col. 0949B] et de justitia et de judicio.» (AUGUSTINUS.) Hoc est dabit vobis, timore depulso, libertatem arguendi. Inseparabilia sunt opera Trinitatis, sed sigillatim commendantur personae, ut sine confusione, et unitas intelligatur et trinitas.
«De peccato quidem quia non credunt in me. De justitia vero, quia ad Patrem vado, et jam non videbitis me.» Si aliquando justus arguitur de peccato, arguitur non de justitia. Hinc scriptum est: «Non est justus in terra: qui faciat bonum, et non peccet (Eccle. VII) .» Item: «Noli effici justus multum (ibid.) .» Non est hic notata justitia sapientis, sed superbia praesumentis. Qui enim fit multum justus, ipso nimio fit injustus. Multum autem facit justum qui dicit se non habere peccatum, aut [Col. 0949C] qui se putat non gratia Dei, sed sua voluntate effici justum. Arguitur itaque mundus de peccato, quia non credit in Christum; arguitur de justitia quorumdam credentium; nam fidelium comparatio est infidelium vituperatio. Sensus est: Erit vestra justitia qua mundus arguitur, quia ad Patrem vado, et jam non videbitis me, quia in eum quem non videbitis credetis. Quando autem me videbitis, videbitis me non humilem ut modo, sed excelsum; non mortalem, sed sempiternum; non judicandum, sed judicaturum: et de hac fide vestra idem justitia arguet Spiritus sanctus incredulos. Idem in secundo libro De baptismo parvulorum. Quae est ista justitia, qua, cum eum non viderent, mundus argueretur, nisi ea qua justus ex fide, et qua nos [Col. 0949D] non respicientes quae videntur, sed quae non videntur spiritu et fide, spem justitiae exspectamus? «De judicio autem quia princeps hujus mundi jam judicatus est.» Princeps mundi est diabolus, de quo alibi: «Ecce venit princeps hujus mundi, et in me non habet quidquam (Joan. XIV) .» Mundus accipitur et in bono et in malo. Nam sicut arbor foliis et pomis, area pallis et granis, ita fidelibus et infidelibus plenus est mundus. Judicatus est diabolus, id est judicio ignis aeterni destinatus. Judicio arguitur mundus, quando cum suo principe judicatur. Credant itaque homines, ne arguantur. Transeant in numerum fidelium, ne arguantur de justitia eorum quos justificatos non imitantur. Caveant [Col. 0950A] futurum judicium, ne cum principe mundi judicentur. Claret quia Filius Dei cum esset in mundo arguebat mundum, id est sectatores mundi de peccato suae incredulitatis; de justitia, quia eum imitari nolebant; de judicio, quia diabolum, qui jam judicatus et condemnatus erat, sequerentur. Sed non sine causa Spiritum cum veniret, hoc idem dicit acturum, quia per ejus inspirationem corroborandus erat animus discipulorum, ne mundum, qui contra se fremebat, arguere timerent. Judicatus est diabolus a Domino, cum et ipse daemonia ejiceret, et discipulis daret potestatem calcandi super omnem virtutem inimici.
«Adhuc multa habeo vobis dicere; sed non potestis portare modo.» Non est contra ad hoc quod [Col. 0950B] superius dixit, «omnia quae audivi a Patre meo nota feci vobis (Joan. XV) ,» quia simile est illi prophetico: Qui fecit quae futura sunt.
«Cum autem venerit Spiritus veritatis docebit vos omnem veritatem.» Quidam codices habent: «Deducet vos in omni veritate.» Unde illud: «Deduc me, Domine, in via tua, et ingrediar in veritate tua (Psal. LXXXV) .» Non arbitror hanc veritatem posse compleri in hac vita. Unde Apostolus: «Nunc ex parte cognosco, tunc autem cognoscam sicut et ego cognitus sum (I Cor. XIII) .» Quis enim homo sicut angeli sapit Trinitatem. Quaeritur utrum spirituales homines aliquid habeant in doctrina quod carnalibus taceant, et spiritalibus dicant. Si dixerimus non, officietur illud Apostoli ad Corinthios: [Col. 0950C] «Non potui vobis loqui, quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus (I Cor. III) .» Si autem dixerimus habent, timendum est ne sub hac occasione in occultis nefaria doceant. Hoc igitur praecognito, quod ea quae simul audiunt spiritales atque carnales quique pro suo modo capiunt, illi ut cibi solidamentum, isti ut lactis alimentum, in illa intelligitur necessitas, ut aliqua secreta doctrinae taceantur fidelibus parvulis, seorsum dicenda intelligentioribus? Quod enim ait Apostolus, ita intelligendum est: Non potuistis capere quae loquebar quasi spiritales, sed quasi carnales. Unde ait ad Hebraeos: «Facti estis opus habentes lacte, non solido cibo (Hebr. V) .» Ex quo fit ut spirituales ista carnalibus non omnino taceant propter Catholicam fidem, quae [Col. 0950D] omnibus praedicanda est; nec tamen sic desiderant ut volentes eam perducere ad intelligentiam, sermonem vertant in fastidium capacibus. Ipse homo Christus sincerum lac dicitur parvulorum, qui cum bene a spiritualibus capitur, invenitur solidus cibus, et Dominus angelorum. Proinde nec sic parvuli sunt lactandi, ut semper non intelligant Deum, nec sic ablactandi ut deserant hominem Christum.
«Non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet loquetur.» Et Filius et Spiritus sanctus aequales sunt Patri. Quid autem intersit inter procedere et nasci, et longum est disserere, et temerarium diffinire: quia si quid mens inde comprehendit, [Col. 0951A] linguae tamen difficillimum est explicare, quantuslibet praesit doctor, quantuslibet assit auditor. Sensus est: «Non loquetur a semetipso,» quia non est a semetipso. Ab illo ergo audiet a quo procedit. Audire illi scire est; scire vero esse. Non moveat quod verbum futuri temporis positum est, quia in eo quod sempiternum est, cujuslibet temporis verbum ponatur, non mendaciter ponitur. Quamvis enim natura est, illa incommutabilis est, et non reipsa fuit et erit, sed tantum est. Inde illud: «Ego sum qui sum, et qui est misit me ad vos (Exod. III) ;» tamen propter mutabilitatem temporum in quo versatur nostra mutabilitas non mendaciter dicimus et fuit, et est, et erit.
«Et quae ventura sunt, annuntiabit vobis.» [Col. 0951B] Multi habuerunt spiritum prophetiae, sed quia nonnulli infirmos curant, mortuos suscitant, daemonibus imperant, nec tamen futura cognoscunt, potest sic accipi, quia Spiritus adveniens ventura nuntiaret, reducens ad memoriam gaudia coelestia.
«Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis.» Quasi dicat: Ista omnia faciet Deus per Spiritum, id est per bonitatem suam. Me clarificabit auferendo vobis timorem, et dando amorem ardentiorem. Quod ipsi facturi erant in Spiritu sancto, hoc eumdem Spiritum dixit esse facturum, ut illud: «Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X) .» Verbum Graecum quod est doxasse ( δοξάσει ), Latini interpretes, alius glorificabit, posuerunt. Nam doxa unde dictum est doxasse, et claritas interpretatur et gloria. Et quia gloria facit claros, et claritas gloriosos, quod utroque verbo significatur, idem est. Gloria est frequens de aliquo fama cum laude, quae Christo de seipso non magnum contulit aliquid, sed mundo. Bonum enim laudari non laudato, sed laudantibus prodest. Gloria falsa triplex est: in rebus, in hominibus, in utrisque. In rebus fallitur qui putat id verum esse quod malum est. In hominibus similiter. In utrisque quando et vitium virtus putatur, et ipse qui propter hoc laudatur non habet quod putatur, sive bonus sit sive malus. Donare quippe suas res histrionibus [Col. 0951D] vitium est immane, non virtus. Et scitis de talibus quam sit frequens fama cum laude, ut illud: «Laudatur peccator in desideriis animae suae (Psal. IX) .» Laudatores talium non in hominibus falluntur, sed in rebus. Malum est enim quod bonum esse credunt. Ipsi vero vitiosi tales sunt quales cernuntur. Laudatores hypocritarum non falluntur in rebus, sed in hominibus. Laudatores autem illorum qui creduntur liberare patriam magicis artibus, in utroque falluntur. Vera gloria non beatificat justum, sed tamen gloriandum est, quia justa diligunt. Vera gloria est in Catholica Ecclesia. Unde Propheta: «Exaltare super coelos, et super omnem terram gloria tua (Psal. LVI) .» De meo, inquit Filius, accepit Spiritus, quia de [Col. 0952A] Patre accepit Spiritus sanctus unde accepit Filius: Spiritus sanctus de Patre accepit procedendo, Filius nascendo. Pater de nullo natus est, de nullo processit. Et sicut Pater genuit Filium, vita scilicet vitam, sic ei dedit vitam procedere de illo, sicut procedit de ipso. Nascitur a Patre veritas, procedit ab utroque charitas ad sanctificandam creaturam. Nascitur a Patre sapientia; exit ab utroque ad creaturas benevolentia. Nascitur a Patre consilium; exit ab utroque ad creaturas dilectionis beneficium. Nascitur a Patre Verbum; pervenit ab utroque benignitatis donum. Splenduit a Patre splendor aeternus, processit ab utroque bonae voluntatis affectus. Cunt igitur tota Trinitas sit Spiritus, id est incorporea natura, Spiritus sanctus sigillatim dicitur Spiritus, [Col. 0952B] tanquam Patris et Filii spiramen, seu spiraculum. Inspiratur enim Spiritus sanctus a Patre et Filio ad sanctificandum, nec venit sine Patre et Filio, quia Trinitas indivisa est. Procedit aeternaliter Spiritus a Patre et Filio per effectum distribuendi donationes: procedit, inspiratur, mittitur ex tempore per infusionem gratiarum. Haec inspiratio, haec temporalis processio, sive missio quotidie fit, dum quotidie diversis diversa dona conferuntur.
«Omnia quaecunque Pater habet, mea sunt.» Sensus est: Id ipsum quod Pater est, in me est, et ego ex illo; ita quod Pater Filii est Pater, et Filius Patris est Filius.
«Propterea dixi quia de meo accipiet, et annuntiabit [Col. 0952C] vobis.» Dixi quia de eodem sunt ( sic ) procedere Spiritus sanctus quo et ego genitus, ne putetur Spiritus minor me, vel natus de me, sicut ego de Patre.
Egregius psalmista David commemorationem faciens trium dierum, scilicet passionis, resurrectionis atque ascensionis, sic ait in psalmis: «Similis factus sum pellicano solitudinis, factus sum sicut nycticorax in domicilio. Vigilavi, et factus sum sicut passer solitarius in tecto (Psal. CI) .» Pellicanus avis Aegyptiaca est, deserta quaerens, maxime tamen habitans in desertis ripis Nili fluminis. Haec [Col. 0952D] avis pullos suos, dum illos charius tractare cupit, rostro perimit, postea super eos plangit, et in tantum se alis et rostro vulnerat quod in tertia die sanguinem fundit. Quo mox ut irrotantur, reviviscunt pulli. Hoc autem Domino nostro Jesu Christo non disconvenit, qui avis est solitudinis, quia solus de Virgine natus, solus sine delectatione conceptus, et sine dolore natus. Qui pullos suos, id est homines a se factos justo judicio suo interfecit, et super eos planxit, quia pro eis infirmari voluit: post legem autem, id est in tempore gratiae, quod quasi dies tertia est, quantum ad illud tempus quod ante legem et sub lege sanguine suo fuso in cruce, ipsos vivificavit. Et sicut pellicano solitudinis Christus similis factus fuerat, ita etiam factus fuerat [Col. 0953A] nycticorax habitans in domicilio. Nycticorax est avis volitans in tenebris. Domicilium autem est destructum aedificium, ubi soli parietes sunt. Avi nycticoraci Christus comparatur, cum post crucem in domicilium sepulcri ponitur, ac per aliquot horas illic inhabitare docetur. Deinde tertia die vigilavit, et factus est sicut passer solitarius in tecto, quia cum in passione dormisset, ac deinde a morte resurrexisset factus est sicut passer avolans, hoc est in coelum ascendens, ubi quasi solitarius in tecto, id est in coelo ad dexteram Patris residet.
Isti sunt illi tres dies, ex quibus illuminatur anima. Sed primus dies est timor, secundus veritas, tertius est charitas. Dies timoris est dies potentiae, [Col. 0953B] qui est Patris; dies veritatis est dies sapientiae, hoc est Filii; dies charitatis est dies benignitatis, id est dies Spiritus sancti. Dies quidem Patris, et dies Filii, et dies Spiritus sancti, in claritate divinitatis, unus dies est; sed in nostrae illuminatione mentis, quasi alium diem Pater, alium diem Filius, alium diem Spiritus sanctus habet, non quod ullatenus credendum sit Trinitatem, quae inseparabilis est natura, in operatione posse separari, sed ut distinctio personarum in distinctione operum valeat intelligi. Quando ergo potentia Dei, considerata in admiratione, cor nostrum excitat, dies Patris est. Quando vero sapientia Dei inspecta agnitione veritatis, cor nostrum illuminat: dies Filii est. [Col. 0953C] Quando autem benignitas Dei attenta ad amorem cor nostrum inflammat: dies est Spiritus sancti. Potentia terret, sapientia illuminat, benignitas laetificat. In die potentiae per timorem morimur; in die sapientiae per contemplationem veritatis a strepitu mundi sepelimur; in die benignitatis per amorem et desiderium aeternorum bonorum resurgimus. Itaque in die potentiae, sexto die Christus mortuus est; septimo die in sepulcro jacuit; octavo die ut leo resurrexit. De quo leone fertur quod apertis oculis dormiat, et cauda sua vestigia deleat, ne a venatoribus inveniri queat. Ita Dominus Jesus, leo de tribu Juda, dormivit, et somnum mortis cepit in humanitate; sed vigilavit in divinitate. Mysterium nostrae reparationis carne sic celavit, quod a daemonibus [Col. 0953D] in persecutionibus indagari non valuit. Dicitur etiam quod leaena catulos suos mortuos fundat, et ipsi ad vocem patris rugientis die tertio surgant. Sic triduo Christus qui in sepulcro jacuit mortuus, die tertia surrexit. Patris voce expergefactus, sicut olim de eo praedixit Jacob patriarcha praecipuus: «Juda dormiet ut catulus leonis: quis suscitabit eum? Ad praedam, fili mi, descendisti. Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine olivae pallium suum (Gen. XLIX) .» Dominus de tribu Juda [Col. 0954A] ut catulus leonis dormivit cum triduo in sepulcro delituit: quem Pater tertia die suscitavit. Ad praedam descendit, cum ad inferna descendens forti alligato spolia ejus diripuit. In vino stolam lavit, cum corpus suum sanguine maduit. In sanguine olivae pallium suum lavit, cum Ecclesiam oleo chrismatis sanctificavit.
Est alia bellua quoque quam crocodilum dicunt, vicenorum pedum in longitudine. Haec interdum in aquis, nocte vero moratur in terris; praetereuntes invadit, lacerat, devorat, in sole aperto ore dormiens recubat. Quis itaque per crocodilum, nisi diabolus, declaratur, qui ante Christi adventum influxis cordibus gentilium, nunc autem in aridis mentibus Judaeorum versatur. Hic praetereuntes devorant, [Col. 0954B] quia cunctos ante Christi passionem obeuntes ad tartara rapiebat. Sed adhuc aperto ore fluenta Jordanis absorbere inhiat, quia avidus baptizatos etiam devorare festinat. Est et alia bestia, nomine enidrus, spinis repletus velut ericius. Haec luto se involvens apertum os crocodili ingreditur, moxque ab eo deglutitur. Quae cuncta interna ejus spinis terebrat, et enecata bestia viva remeat. Bestiola spinosa est Christi caro, nostris miseriis aerumnosa. Haec se luto involvit dum opprobriis mortis succubuit. Belluae os ingreditur, dum insatiabili inferno devoratur. Sed interna belluae eviscerat, et victrix egreditur, quia Christus infernum despoliat, et cum aliis a morte resurgens, victor ad astra revertitur. Et quomodo Lazarus mortuus resurrexit, resurrexerunt [Col. 0954C] multa corpora, ut Dominum ostenderent resurgentem, et tum monumenta aperta sunt: sed non ante resurrexerunt quam Dominus ut esset primogenitus resurrectionis ex mortuis. «Intraverunt itaque sanctam civitatem (Matth. XXVII) .» Sanctam civitatem dixit aut coelestem Hierusalem, in qua visi sunt, aut terrestrem, quae ante sancta a fuit propter templum, et sancta sanctorum, et ad distinctionem aliarum urbium, in quibus idola colebantur. Multis apparuerunt, his videlicet qui videre meruerunt. (REMIGIUS.) Hi creduntur cum Domino ascendente ascendisse tantum simul cum corpore. Igitur ut praefatum est, sicut in die potentiae sexta die Christus mortuus est, septima die in sepulcro jacuit, octava die [Col. 0954D] resurrexit, ita simili modo primum potentia in die suo per timorem nos a carnalibus desideriis foris occidat, deinde sapientia in die suo intus in abscondito contemplationis sepeliat; postremo benignitas in die suo per desiderium divini amoris vivificatos exsurgere faciat, quia sextus ad laborem, septimus, ad requiem, octavus pertinet ad resurrectionem. Quam nobis misericorditer tribuere dignetur Dominus noster Jesus Christus, qui pro nobis mortuus vivit et regnat Deus per omnia, etc.
[Col. 0955A] «Amen, amen dico vobis, si quid petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis (Joan. XVI) .» Quidquid petitur contra salutem, non petitur in nomine Salvatoris. Cum dicit, in nomine meo, non vult intelligi de dono, sed de soni significatione. Unde qui male sentit de Christo, non petit in nomine ejus, etiam si ejus proferat nomen; qui vero, recte sentiendo de illo, petit salutem sempiternam, vel aliquid pertinens ad illam, accipit, quoniam debet accipere. Nec illi quaedam negantur, quia ut congruo tempore dentur, differuntur.»
«Usque modo non petistis quidquam in nomine meo: petite, et accipietis, ut gaudium vestrum sit plenum.» Quidquid aliud petitur quam vita beata, vel quod ad eam pertinet, nihil est in tantae rei comparatione. [Col. 0955B] Duobus modis potest intelligi, «usque modo non petistis quidquam in nomine meo,» vel quia non novistis nomen meum sicut est cognoscendum, vel quia pro nihilo habendum est quidquid aliud petistis in comparatione tantae rei, quam petere debuistis: quomodo autem possint petere plenum gaudium subdit, quoniam de animalibus quod sunt, facient spiritales ut abjectis imaginationibus corporum puritate mentis sincerae cohaereant luci.
«Haec in Proverbiis locutus sum vobis.» Homo animalis quaecumque audit de Dei natura carnaliter cogitat, non spiritualiter. Et ideo sunt illi proverbia quae audit de incorporea Dei substantia; non quod ea tanquam proverbia deputet, sed quia sic [Col. 0955C] cogitat quomodo illi qui proverbia audiunt et non intelligunt. Spiritalis autem homo in nomine ejus petit, quia ipsum ejusdem substantiae cum Patre esse intelligit. Spiritales homines vanitatem et figmenta tanquam importunas muscas abigunt, et internis aspectibus, utcunque incorporeum, cognoscunt.
«Venit hora cum jam non in proverbiis loquar vobis, sed palam de Patre nuntiabo vobis.» Illam nimirum horam significat, qua eis Spiritus sancti gratiam daturus erat. Possumus etiam horam quam pollicetur in futura vita intelligere, in qua palam de Patre, annuntiabit electis, id est ostendet Patrem. Ubi veraciter in nomine petunt electi dum pro nostra [Col. 0955D] fragilitate intercedunt, quatenus ad suae salvationis sortem pertingamus. Bene dicitur in illo die, quia ibi non sunt tenebrae pressurarum, sed lux sempiterna. Possunt idem spiritus electorum in illa coelesti civitate etiam per se petere, quia tempus universalis judicii venire desiderant, ut etiam corporum beatitudinem recipiant. Unde Joannes ait: «Vidi sub altare Dei animas occisorum propter verbum Dei, et propter testimonium quod habebant, et clara voce dicebant: «Usquequo, Domine, sanctus et verus, [Col. 0956A] non judicas et vindicas sanguinem nostrum de his qui habitant in terra (Apoc. VI) .» Ubi continuo subinfertur: «Et datae sunt illis singulae stolae albae, et dictum est illis ut requiescerent tempus adhuc modicum, donec impleretur numerus fratrum eorum (ibid.) .» Singulas quippe stolas nunc habent animae cum sola sua felicitate fruuntur, binas tunc accipient cum impleto in fine numero fratrum corporum quoque immortalium receptatione laetabuntur.
«Illo die in nomine meo petetis. Et non dico vobis quia ego rogabo Patrem de vobis.» Hoc dicit propter consubstantialem Patri divinitatem in qua simul audiunt rogantes, simulque rogata donant Pater et Filius, quod non patet nisi oculis spiritalibus. [Col. 0956B] Quod vero Petro ait: «Ego autem rogavi pro te ut non deficiat fides tua (Luc. XXII) , et quod de illo Joannes ait: «Advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum (I Joan. II) ,» ad humanitatem respicit. Vel ita: Non rogabo pro vobis, quia potius implebo quod hucusque rogavi. Quomodo rogavit? quia nondum ascenderat. Si enim non ascendisset nulla certitudo ascendendi remansisset. Nunc autem sedens humanitas ad dexteram Patris certitudo et arrha est, quod et nos ascendemus. Hinc Hieronymus in Epistolam ad Romanos: Solent Ariani calumniam movere dicentes quod qui interpellatur, interpellante sit major. Quibus respondendum est Deum, oblivionem non pati ut pro ipsis commoneatur semper quos elegit, sed in hoc interpellare [Col. 0956C] eum dicitur (Rom. VIII) , dum semper Patri hominem, quem suscepit, quasi nostrum pignus ostendit et offert ut verus pontifex et aeternus.
«Ipse enim Pater amat vos, quia vos me amastis et credidistis, quia ego a Deo exivi. Amat nos Pater, quia nos amamus Filium, cum a Patre et Filio accipimus, ut amemus Patrem et Filium, data charitate, per Spiritum, quomodo ipsum amamus cum Patre et Filio. Prior amans facit in nobis quod ametur.
«Exivi a Patre, et veni in mundum, iterum relinquo mundum et vado ad Patrem.» Exiit a Patre, quia de illo est; et carne assumpta venit visibilis in mundum, non tamen deserens Patrem. Reliquit mundum [Col. 0956D] corporali discessione, non gubernatione praesentiae. Vadit ad Patrem, quia humanitatem ad invisibilia paternae majestatis adduxit. Reliquit mundum, quia ab aspectu amatorum mundi quod viderunt abstulit. Redit ad Patrem, quia amatoribus suis se Patri aequalem credendum docuit.
«Dicunt ei discipuli ejus: Ecce nunc palam loqueris, et proverbium nullum dicis. Nunc scimus quia scis omnia, et non opus est tibi ut quis te interroget. In hoc credimus, quia a Deo existi.» Palam [Col. 0957A] loqui putabant cujus mysteria comprehendere non valebant. Aperte ostendunt quia Dominus loquebatur de his quae illos delectabat audire, et quae interrogare volebant. Unde Deum esse credebant. Apertum namque divinitatis indicium est cogitationum nosse secreta.
Propheta Isaias: «Resurgent, inquit, mortui; et resurgent qui erant in sepulcris (Isa. XXVI) .» Unde Apostolus: «Ipse Dominus in jussu, et in voce Archangeli, et in tuba Dei descendet de coelo, et mortui qui in Christo sunt resurgent primi. Deinde nos viventes, qui reliqui sumus, similiter cum illis rapiemur in nubibus obviam Christo in aera, et ita cum Domino [Col. 0957B] erimus (II Thess. IV) .» Haec verba apostolica resurrectionem mortuorum futuram, quando veniet utique Christus ad vivos et mortuos judicandos, praeclarissime ostendunt. Sed quaeri solet utrum illi quos hic viventes inventurus est Christus, quorum personas in se, atque illos qui tunc secum vivebant transfigurabat Apostolus, nunquam omnino morituri sunt, an ipso temporis puncto quo cum resurgentibus rapientur in nubibus obviam Christo in aera ad immortalitatem per mortem mira celeritate transibunt. Si ergo sanctos qui reperientur, Christo veniente, viventes, eique obviam rapientur, crediderimus in eodem raptu de mortalibus corporibus exituros, et ad eadem mox immortalia redituros, nullas in verbis apostoli [Col. 0957C] patiemur angustias, sive ubi dicit: «Tu quod seminas non vivificabitur, nisi prius moriatur (I Cor. XV) ;» sive ubi dicit: «Omnes resurgemus, aut omnes dormiemus (ibid.) ,» quia nec illi per immortalitatem vivificabuntur, nisi quamlibet paululum, tamen ante moriantur. Ac per hoc a resurrectione non erunt alieni quam dormitione praecedunt, quamvis brevissima, non tamen nulla. Quomodo autem intelligendum sit quod scriptum est: Vivos et mortuos Deus judicabit, videndum erit. Duobus modis accipitur, quod vivos et mortuos judicabit, sive mortuos [vivos] intelligimus quos hic nondum mortuos, sed adhuc in ista carne viventes inventurus est ejus adventus; sive mortuos qui de corpore priusquam veniat exierunt vel exituri sunt; seu vivos justos et [Col. 0957D] mortuos injustos, quomodo justi judicabunt, et injusti judicabuntur?
Resurrectionem quoque corporum, qualiter aut qualia resurgant, nonnulli posse fieri desperant, cum hoc considerant, quod spiritus a carne solvitur, quod caro in putredinem vertitur, quod putredo in pulverem redigitur, quod pulvis in elementis solvitur, ut nequaquam ab humanis oculis videatur, et, dum arida ossa inspiciunt, haec vestiri carnibus rursumque ad vitam viridescere posse diffiduntur; et qui resurrectionis fidem ex obedientia non tenent, certe hanc ex ratione tenere debuerunt. Quid enim quotidie, nisi resurrectionem nostram in elementis mundus imitatur? Per quotidiana quippe momenta lux ipsa temporalis quasi moritur, dum supervenientibus [Col. 0958A] noctis tenebris ea quae aspiciebatur subtrahitur, et quasi quotidie resurgit dum lux ablata, oculis suppressa, iterum nocte reparatur. Per momenta quoque temporum cernimus arbusta viriditatem foliorum amittere, a fructuum prolatione cessare. Et ecce quasi exarescente subito ligno, velut quadam resurrectione veniente, videmus folia erumpere, fructus grandescere, et totam arborem redivivo decore vestiri. Sed ecce resurrectionem audio; effectum tamen ipsius resurrectionis exquiro. Credo namque quod resurrecturus sum, sed volo ut audiam qualiter. Sciendum quippe mihi est utrum in quodam alio subtili fortasse vel aerio, an in eo quo maneo corpore surgam. Sed si in aerio corpore surrexero, jam ego non ero qui resurgo. Nam quomodo est vera [Col. 0958B] resurrectio, si vera non potuerit caro esse caro. Aperta ergo ratio suggerit quia, si vera caro non fuerit, procul dubio resurrectio vera non erit. Neque enim recta resurrectio dici potest ubi non surgit quod ceciderit. Unde etiam Redemptor noster dubitantibus de sua resurrectione discipulis ostendit manus et latus; palpanda ossa et carnem praebuit, dicens: «Palpate et videte quia Spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXII) .»
Jam vero de resurrectione carnis, non sicut quidam revixerunt, iterumque sunt mortui, sed in aeternam vitam sicut Christi ipsius resurrectio, quemadmodum possibiliter sit disputare, et in omnibus [Col. 0958C] quaestionibus quae de hac re moveri solent satisfacere non invenio. Resurrecturam tamen omnium carnem quicunque nati sumus, et nascuntur, et mortui sunt et morientur nullomodo Christianus dubitare debet. Unde primo occurrit de abortivis fetibus quaestio qui jam quidem nati sunt in uteris matrum, sed nondum ita nati, ut jam possint renasci. Si resurrecturos eos dixerimus, de his qui jam formati sunt, tolerari potest utrumque quod dicitur. Informes vero abortivos quis non proclivius perire arbitretur, sicut semina quae concepta non fuerint? Sed negare quis audeat, et si affirmare non audeat, id acturam resurrectionem, ut quidquid formae defuit impleatur, atque ita ut sit perfectio quae accessura erat tempore, quemadmodum non erit [Col. 0958D] vitiata quae accesserit tempore, ut neque in eo quod aptum et incongruum dies allaturi fuerant, natura fraudetur, neque in eo quod adversum et contrarium dies attulerit natura turpetur; sed integretur quod nondum erat integrum, sicut restaurabitur, quod nondum fuerat vitiatum. Super hoc scilicet de abortivis et monstris utrum resurgant, et qualia resurgant, scrupulosissime quidem inter doctissimos quaeri solet, et disputari potest. Quod utrum ab homine inveniri possit ignoro, quando incipit homo in utero vivere, utrum sit quaedam vita occulta, quae nondum motibus viventis appareat; nam negare vixisse puerperia, quae propterea membratim exsecantur et ejiciuntur ex uteris praegnantium, ne matrem quoque si mortua ibi relinquantur occidant, impudentia [Col. 0959A] nimia videtur. Ex quo autem incipit homo vivere, ex illo utique jam mori potest. Mortuus vero ubicunque mors illi potuit evenire, quomodo ad resurrectionem mortuorum non pertineat, reperire non possum. Neque enim monstra quae nascuntur et vivunt, quamlibet cito moriantur, aut resurrectura negabuntur, aut vitiata resurrectura credenda sunt; ac non potius correcta emendataque natura. Absit enim ut illum bimembrem qui nuper natus est in oriente, de quo, fratres dilectissimi, qui eum viderunt retulerunt, et beatus Hieronymus presbyter scriptum reliquit. Absit, inquam, ut unum duplicem hominem, ac non potius duos homines, quod futurum fuerat, si gemini nascerentur, resurrecturos aestimemus! Ita et caetera quae singuli quique [Col. 0959B] partus vel amplius, vel minus aliquid habendo, quadam nimia deformitate monstra dicuntur: ad humanae naturae figuram resurrectione revocabuntur, ita ut singulae animae, singula sua corpora obtineant, nullis cohaerentibus etiam quaecunque cohaerentia nata fuerant; sed seorsum sibi singulis sua membra gestantibus quibus humani corporis complebitur integritas. Non perit Deo terrena materies de qua mortalium creatur caro, sed in quemlibet pulverem cineremve solvatur, in quoslibet alitus aurasque diffugiat, in quamcunque aliorum substantiam, vel in ipsa elementa vertatur, in quorumcunque animalium vel hominum cedat cibum, carnem quoque mutetur, illi animae puncto temporis redit, quae illa primitus, ut homo fieret, cresceret, animavit.
Membrorum omnium reformator, ut Augustinus dicit De civitate Dei in libro, non solum ex terra, verum etiam ex aliorum elementorum secretissimo sinu, quo dilapsa cadavera recesserunt, in ipsis puncto reddenda et redeunte grandia promittitur ( sic ). Ipsa itaque materies terrena, quae descendente anima fit cadaver, non ita resurrectione reparabitur, ut ea quae dilabuntur, et in alias atque alias aliarum rerum species formasque vertuntur, quamvis ad corpus redeant unde dilapsae sunt, ad easdem quoque corporis partes, ubi fuerunt, necesse sit redire. Alioquin si capillis redit quod tam crebra tonsura detraxit, si unguibus, quod toties dempsit exsectio, [Col. 0959D] immoderata et indecens cogitantibus, et ideo resurrectionem carnis non credentibus occurrit informitas. Sed quemadmodum si statua cujuslibet volubilis metalli aut in igne liquesceret, aut contereretur in pulverem, aut confunderetur in massam, et eam velit artifex rursus ex illius materiae quantitate reparare, nihil interesset ad ejus integritatem, quae particula materiae cuicunque membro statuae redderetur, dum tamen totum ex quo constituta fuerat restituta resumeret. Ita Deus mirabiliter atque ineffabiliter artifex de toto quo caro nostra constiterat, eam mirabili et ineffabili celeritate restituet; nec aliquid attinebit ad ejus rei integritatem utrum capilli ad capillos redeant, aut ungues, an quidquid eorum perierat mutetur in carnem et in partes alias corporis [Col. 0960A] revocetur, curante artificis providentia ne quid indecens fiat. Nec illud est consequens ut ideo diversa statura sit reviviscentium singulorum, quia fuerant diversa viventium, aut macri cum eadem macie, aut pingues cum eadem pinguedine reviviscant. Sed si hoc est in consilio Creatoris, ut in effigie sua cujuscunque proprietas et discernibilis similitudo servetur, in caeteris autem corporis bonis aequalia cuncta reddantur, ita modificabitur illa in unoquoque materies, ut nec aliquid ex ea pereat, et quod alicui defuerit ipse suppleat, qui et de nihilo potuit quod voluit operari. Si autem in corporibus resurgentium rationabilis inaequalitas erit, sic est vocum in quibus impletur cantus: hoc fiet de materia corporis sui, quod et hominem reddat angelicis coetibus, et nihil [Col. 0960B] inconveniens eorum ingerat sensibus. Indecorum quippe aliquid ibi non erit; sed quidquid futurum est, hoc decebit, quia nec futurum est, si non decebit. Exemplum supradictorum: Si enim statuam potest artifex homo, quam propter aliquam causam deformem fecerat, constare, et pulcherrimam reddere, ita ut nihil substantiae, sed sola deformitas pereat: ac si quid in illa forma priore non decenter exstabat, nec parilitati pretium congruebat, nec de toto unde fecerat amputare atque separare; sed ita conspergere universo atque miscere, ut nec foeditatem faciat, nec minuat quantitatem, quod de Omnipotente sentiendum est?
Item Augustinus De civitate Dei: Quod infantes non in eadem statura qui mortui sunt resurgent. Quid [Col. 0960C] ergo dicturi sumus de infantibus, nisi quia in ea resurrecturi sunt corporis exiguitate quae mortui; sed quod eis tardius accessurum erat tempore, hoc sunt illo die opere Dei miro atque celerrimo recepturi. In sententia quippe Domini ubi ait: «Capillus capitis vestri non peribit (Luc. XXI) ,» dictum non defuturum esse quod fuit, non autem negatum est adfuturum quod defuit. Defuit autem infanti mortuo perfecta quantitas sui corporis. Perfectio quippe infanti deest, utique perfectio corporalis magnitudinis quae, cum accesserit, jam statura longior esse non possit. Hunc perfectionis modum sicut habent omnes ut cum illo concipiantur atque nascantur; sed habent in ratione non mole, sicut ipsa membra jam omnia sunt latenter [Col. 0960D] in semine, cum etiam natis nonnulla adhuc desint, sicut dentes, aut si quid ejusmodi. In qua ratione uniuscujusque materiae indita corporali, jam quodammodo, ut ita dicam, limatum videtur esse quod non est, imo quod latet; sed accessu temporis erit, vel potius apparebit. In hac ergo infans jam brevis aut longus est qui longus brevisve futurus est. Restat ergo ut suam recipiat quisque mensuram qualem habuit in juventute, etiam si senex est mortuus, vel fuerat habiturus, si ante defunctus, ut nec ultra nec infra juvenilem formam resurgant corpora mortuorum; sed in ea aetate et robore usque ad quam hic Christum pervenisse cognovimus. Circa XXX quippe annos diffinierunt esse etiam saeculi hujus doctissimi homines juventutem, quae cum fuerit [Col. 0961A] spatio proprio terminata, et non jam hominem in detrimenta vergere gravioris ac senilis aetatis, et ideo non esse dictum in mensuram corporis, vel in mensuram staturae, sed in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV) . Illud etiam quod Apostolus ait, «praedestinatos conformes imaginis Filii Dei (Rom. VIII) » potest sic accipi, ut quemadmodum nobis ille mortalitate, ita et nos illi efficiamur immortalitate conformes. Sic autem in his verbis qua forma resurrectura sint corpora sumus admoniti, sicut illa mensura, ita et ista conformatio non quantitatis intelligenda est, sed aetatis. Resurgent itaque omnes magni corpore, quales erant vel futuri erant juvenili aetate. Si quis vero in eo corporis modo in quo defunctus est resurrecturum [Col. 0961B] unumquemque contendit, non est cum illo laboriosa contradictione pugnandum.
Item Augustinus in Enchiridione: Utrum reproborum corpora cum vitiis suis resurgant. Quicunque ab illa perditionis massa, quae facta est per hominem primum, non liberantur per unum Mediatorem Dei et hominum, resurgent quidem etiam ipsi unusquisque cum sua, sed ut cum diabolo et angelis ejus puniantur. Utrum sane ipsi cum vitiis suis [Col. 0962A] et deformitatibus corporum suorum resurgant quicunque in eis deformia et vitiosa membra gestaverunt, inquirendo laborare quid opus est? Neque enim fatigare nos debet incerta eorum vel habitudo vel pulchritudo, quorum erit certa et sempiterna damnatio. Nec moveat quomodo erit in eis corpus incorruptibile, si dolere poterit, aut quomodo corruptibile, si non poterit. Non enim est vera vita, nisi ubi feliciter vivitur; nec vera, nisi ubi incorruptio: salus nullo dolore corrumpitur. Ubi autem infelix mori non sinitur, et, ut ita dicam, mors ipsa non moritur, et ubi dolor perpetuus non interimitur; sed affligit ipsa corruptio, et non finitur: haec in Scripturis sanctis secunda mors dicitur. Haec prima tamen qua suum corpus anima [Col. 0962B] relinquere cogitur; nec secunda, qua poenale corpus anima relinquere non permittitur, homini accidisset, si nemo peccasset. Mitissima sane omnium poena erit eorum qui praeter peccatum, quod originale traxerunt, nullum insuper addiderunt, et in caeteris quae addiderunt, tanto quisque ibi tolerabiliorem habebit damnationem, quanto hic habebit minorem iniquitatem.»
[Col. 0961C] «Quis vestrum habebit amicum, et ibit ad illum in media nocte, et dicet illi: Amice, commoda mihi tres panes, quoniam amicus meus venit de via ad me, et non habeo quod ponam ante illum. Et ille deintus dicat: Noli mihi molestus esse. Jam ostium clausum est, et pueri mei mecum sunt in cubili. Non possum surgere et dare tibi. Et si ille perseveraverit pulsans, dico vobis, et si non dabit illi surgens, eo quod amicus sit, propter improbitatem tamen ejus surget, et dabit illi quotquot habet necessarios (Luc. XI) .» Quidam ibi faciunt interrogationem: «Non possum surgere et dare tibi,» sed etiam totum capitulum sub uno versu sic legi potest: Quis homo est «si quis vestrum habebit amicum, etc., et si ille deintus dicat: Noli mihi molestus [Col. 0961D] esse, etc., et si ille perseveraverit pulsans, etc.,» nisi Salvator qui non modo formam orationis, sed instantiam frequentiamque tradidit orandi usque ad similitudinem improbitatis? Usus est exemplo a contrario, sicut de illo judice qui nec Deum timebat, nec homines reverebatur, et tamen taedio victus vindicavit viduam (Luc. XVIII) . Venit amicus de via, de vita hujus saeculi mala, non inveniens veritatem qua beatus fiat. Venit ad te Christianum, et dicit: Redde mihi rationem, et fiam Christianus. Interrogat te quod forsitan nescis, et non est tibi unde reficias esurientem, sed cum vis docere cogeris discere. Ubi disces, nisi in dominicis libris? Sed fortassis in libris obscure positum est quod te [Col. 0962C] interrogat, et tu Paulum vel Petrum non sineris interrogare, quia jam requiescit ista familia cum Domino suo. Media nox est valida ignorantia. Non ideo deserendus est amicus esuriens, qui te urget, sed pulsare debes ad ipsum Dominum, cum quo capiens familia requiescit. Qui si differt dare, vult tamen: sed vult ut amplius desideres dilatum, ne vilescat cito datum. Cum autem perveneris ad intelligentiam Trinitatis, habes tres panes unde pascas amicum peregrinum. Nil melius quam seipsum dat tibi Deus. Vel ita: Amicus qui venit de via noster est animus, qui toties a nobis recedit quoties ad appetenda terrena foris vagatur. Redit vero coelestique alimonia refici desiderat, cum in se reversus superna ac spiritalia coeperit meditari. De quo [Col. 0962D] petens pulchre adjungit non se habere quod ponat ante illum, quando in tantum secutus est saecularia, ut nec sibi pabulum habeat divini verbi, nec alteri a se petenti. Et quia nec a se nec ab alio valet habere doctrinam, nisi per gratiam Dei, a Deo necesse est eum flagitare in nocte tribulationis tres panes, id est intelligentiam Trinitatis, qua praesentis vitae consolentur labores. Ostium amici intelligentia est divini sermonis, quae clausa est omni non intelligenti, donec aperiatur ei. Unde Apostolus, aperiri sibi orat ad loquendum mysterium Christi (Coloss. IV) . «Noli mihi molestus esse.» Quasi Deus dicat: Si vis recipere quod potis, noli mihi amplius molestiam inferre. Noli, ut hactenus fecisti, [Col. 0963A] me saecularibus postponere. Revertere ad me, et ego revertar ad te. Pete ut debes, et ego tibi plus dabo quam speres. «Non possum surgere,» hoc est non possum te adjuvare per justitiam, nisi petas per fidem rectam. Surgere Dei adjutorium ejus est. Quamvis Dominus non det petenti, adjuvans illico eum, ideo quod amicus ejus sit, secundum hoc quod creatura ejus est, non tamen propterea intelligendus est negare misericordiam, sed differre ad gratiorem receptionem, et ad inculcandam petitionem. Unde sequitur: «Propter improbitatem tamen ejus,» hoc est propter instantiam petitionis ejus, «adjuvabit eum, et dabit illi necessaria.» Vult Deus fideliter peti a se quod disposuit petentibus erogare.
[Col. 0963B] «Et ego vobis dico: Petite et dabitur vobis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis.» Quasi aliquis diceret: Quid sanctum vetas nos dare canibus, cum adhuc nihil sciamus? Ideo hortatur petere spiritalia qui carnalia supra vetuerat postulari. Petitio pertinet ad impetrandam sanitatem firmitatemque animi, ut ea quae praecipiuntur implere possimus. Inquisitio ad inveniendam veritatem, pulsatio ad possessionem. Ad haec tria manifestanda ponamus aliquem infirmis pedibus ambulare non posse. Prius ergo sanandus est, et ad hoc pertinet petere. Sed quid prodest jam posse ambulare, si viam nescit. Non perveniet quo vult: ad hoc pertinet quaerere. Si vero locum ubi vult habitare [Col. 0963C] clausum invenerit, non proderit ei ambulasse ac pervenisse, nisi sibi aperiatur: ad hoc pertinet pulsare.
«Bis enim qui petit accipit, et qui quaerit invenit, et pulsanti aperietur.» Juxta parabolam postulantis amici perseverantia opus est ut accipiamus quod in fide orando petimus, inveniamus quod spe recte vivendo quaerimus, aperiatur id ad quod charitate pulsamus. Cui autem non datur apparet, quia bene non petitur. Petamus itaque et pulsemus januam Christi, de qua dictum est: «Haec porta Domini; justi intrabunt per eam (Psal. CXVII) .» Ut cum intraverimus, aperiant nobis thesauri absconditi in Christo Jesu, in quo est omnis scientia.
«Aut quis ex vobis homo, quem si petierit filius suus panem, nunquid lapidem porriget ei? Aut si [Col. 0963D] piscem petit, nunquid serpentem porriget ei? Aut si ovum petierit, nunquid porriget ei scorpionem?» Petendi confidentiam praebet, et quid petendum sit explanat a minoribus ad majora, sicut superius de volatilibus coeli et liliis.
«Si ergo vos cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester, qui in coelis est, dabit bona petentibus se.» Malos vocat saeculi amatores quorum dona secundum sensum eorum dicenda sunt bona. Vel bona sunt naturaliter omnia quae Deus fecit.
«Si ergo nos cum simus mali dare novimus quod petimur, quanto magis Deus.» Apostolos malos dixit vel humanum genus sub persona apostolorum ad comparationem divinae clementiae. Quod Lucas [Col. 0964A] ait, «dabit Spiritum bonum» pro quo Matthaeus posuit, «dabit bona (Matth. VII) ,» ostendit Spiritum sanctum distributorem omnium bonorum spiritualium. (AUGUSTINUS.) Mystice panis intelligitur charitas propter appetitum tam necessarium, ut sine illa caetera nihil sint, sicut sine pane inops est mensa. Cui contraria est cordis duritia quam lapidi comparavit. Piscis est fides invisibilium. Sicut enim piscis sub tegumento aquarum nascitur, vivit et alitur: ita fides, quae in Deum est, in corde invisibiliter gignitur, invisibili gratia Spiritus per aquas baptismi consecratur, invisibili auxilio divinae protectionis ne deficiat nutritur, invisibili praemiorum intuitu bene operatur. Quod etiam fides hujus mundi fluctibus circumlatrata non frangitur, recte [Col. 0964B] pisci comparatur. Cui contrarium posuit serpentem propter venena infidelitatis, quae etiam primo homini male suadendo proseminavit. Spes ovo comparatur: nondum enim pervenit ad rem, sicut ovum nondum est pullus, sed fovendo speratur. Cui contrarium posuit scorpionem, cujus aculeus venenatus retro timendus est, sicut spei contrarium est retro respicere cum spes in anteriora bona extendatur.
«Oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eorum (Psal. XXXIII) .» Qui a malo declinant, fornicationes, adulteria, perjuria, furta, falsa testimonia, et his similia devitant. Et qui bona faciunt [Col. 0964C] Deo sua, et hominibus solvunt sua. Hi justi sunt: et super hos oculi misericordiae Dei respiciunt, et aures ejus ad preces eorum, quia, antequam invocent eum, dicet eis: Ecce adsum. «Vultus autem Domini super facientes mala (ibid.) .» Ad quid? «Ut perdat de terra memoriam eorum (ibid.) .» Justi ergo a Deo respici et ab eo exaudiri gaudeant, et in melius proficiant; mei autem consimiles, scilicet in criminibus fetentes, peccata deserant, et ad orationis munimen confugiant, et se etiam exaudiendos sciant. Tribus autem modis orationes nostrae impediuntur quod a Deo non exaudiuntur. Qui orat ut de inimicis suis ulciscatur, hic non exauditur, sed oratio ejus in peccatum convertitur (Psal. CVIII) . Qui odium in corde retinet, et in se peccanti non [Col. 0964D] dimittit, hunc orantem Deus non exaudiet. Qui criminalia peccata perpetrat, et in his delectabiliter perseverat, hic incassum preces fundit, quia Deus peccatores non audit (Joan. IX) . Unde per prophetam dicitur: «Aures Dei non sunt aggravatae ut non audiat, sed peccata vestra obstant ne vos exaudiat.» Item idem: «Propter peccata nostra, Domine, opposuisti tibi nubem, ne transeat oratio (Thren. III) .» Peccatum quippe grave est ut plumbum, et ideo pertrahit hominem in barathri profundum. Sicut enim rota in monte demittitur, et per praecipitium ad ima convallis devolvitur, sic anima sponte Deum deserens et in iniquitatem proruens, nunquam in imo lapsu morabitur, sed semper ulterius ad deteriora prolabitur, et peccatum quod citius poenitentia [Col. 0965A] non diluit, mox aliud suo pondere trahit, et de peccato in peccatum cadit, usque dum in profundum malorum venerit, inde in aeternae mortis puteum proruit. Super cujus os lapis damnationis ponitur, usque dum reddat novissimum quadrantem exire non promittitur.
Devotis ergo precibus, charissimi, a Deo poscite, «ne vos absorbeat profundum, neque urgeat super vos puteus os suum (Psal. LXVIII) .»—«Fugite mundi et carnis desideria, quae sunt daemonum servitia; quaerite Dominum, et vivet anima vestra (ibid.) .» Propheta namque vidit ubi mulier in amphora sedens in mari natabat, quam massa plumbi gravabat. Et ecce duae mulieres alatae amphoram cum muliere levabant, et eam in terram Babylonis ducebant [Col. 0965B] (Zach. V) . Mare turbulentum est hoc saeculum adversitatibus procellosum. Mulier quae in amphora natat est anima nostra, quae corpori praesidens in periculis saeculi laborat. Quam massa plumbi gravat, quia animam nostram gravis iniquitas onerat. Duae mulieres, quae amphoram cum muliere levant, sunt duo vitia, superbia scilicet et luxuria, quae animam nostram et corpus nostrum ad illicita mollificant. Superbia enim animam in elationem erigit; luxuria vero carnem in immunditiam deprimit. Mox dum spiritus in superbiam extollitur, illico caro in luxuriam mergitur. Hae alatae describuntur, quia instabiles redduntur qui eas sequuntur. Amphoram cum muliere in terram Babylonis, quod confusio dicitur, ducunt, quia sibi consentientes duplici confusione [Col. 0965C] induunt, dum et hic coram hominibus in corpore confunduntur, et in futuro in anima aeterna confusione puniuntur, sicut dicitur: «Operientur duplici confusione, sicut diploide (Psal. CVIII) .» Igitur, charissimi, superbiam et luxuriam exsecramini, atque in Domino delectamini, et dabit vobis petitiones cordis vestri (Psal. XXXVI) .
Quia confluxistis hodie, verbum Dei intente audire debetis. Ipse Dominus noster dicit: Quidam semen suum seminare exiit, et dum seminat, aliud secus viam cadens conculcatur et a volucribus devoratur; aliud supra petram prosiliens, natum aruit, quia humorem non habuit. Aliud spinis commendatur [Col. 0965D] et a spinis suffocatur. Aliud in bonam terram cecidit, et aliud tricesimum, aliud sexagesimum, aliud centesimum fructum obtulit (Matth. XIII) . Qui semen seminat, est sacerdos, qui verbum Dei praedicat; ager in quo semen spargitur, sunt vestra corda in quibus verbum Dei jacitur. Semen in via jactum, et a praetereuntibus conculcatum, a volucribus devoratum, designat eos qui verbum Dei percipiunt, sed saecularibus negotiis et mundanis desideriis intenti illud quasi proterunt, et daemones a memoria eorum tollunt, et nullum pietatis fructum referunt. Supra petram autem cadens et ibi arescens duricordes designat, qui, quamvis verbum Dei aliquando avide audiant, in malitia tamen perdurant, et cum humorem supernae gratiae non habeant, [Col. 0966A] necesse est ut verbum Dei in eis arescat. Quod autem spinae suffocant, sunt hi quibus divitiae, voluptates, vitae sollicitudines aures a verbo Dei obdurant. Quod autem in terram bonam cadens fructificat, est multitudo fidelium, quae verbo Dei obediens, bonis actibus insudat. Conjugati tricesimum fructum referunt, dum fidem sanctae Trinitatis Decalogo legis perficiunt. Continentes vero sexagesimum proferunt, dum haec actualiter et spiritaliter implere satagunt. Virgines autem centesimum ferunt, cum Deo corpore et spiritu placere perfecte contendunt.
Hunc, charissimi, debetis breviter auscultare unde decretum sit istis diebus cruces portare. Fertur quod terra siccitate, homines vero et animantia tabuerunt [Col. 0966B] mortalitate; insuper feritas ursorum, luporum et aliarum bestiarum plurimos devastavit: quarum multitudo, passim civitates et villas ingrediens, parvulos in cunis etiam dilaceravit. Eo tempore, Mamertus episcopus Viennensem Ecclesiam regebat. Qui convocato populo triduo jejunare, orare, cruces portare monebat, ut misericordia Dei, quae Ninivitas per triduanum jejunium liberasset a subversione, populo suo subveniret in praesenti afflictione. Quo facto plaga sedatur, gaudium et abundantia rerum afflictis donatur. Porro ille dies qui major litania dicitur, ea de causa institutus legitur. Tyberis plus solito inundavit, Romam ingrediens maximas regiones in ea occupavit, ecclesias diruit, multa aedificia cum populo subvertit. Per cujus [Col. 0966C] alveum ingens draco cum magna multitudine serpentium mare ingreditur: cum quibus omnibus ibidem suffocatur. Qui in littus projecti aerem sua putredine corruperunt, et gravem mortalitatem humano generi intulerunt. Sagittae namque coelitus venire conspiciebantur, de quibus inguina hominum tacta sine mora moriebantur. Primitus papa Pelagius moritur; deinde populus Romanus pene totus subita morte consumitur. Gregorius itaque episcopus levatur qui populum jejunare, cruces portare et orare hortatur. Quod dum devote peragunt, plaga cessat, et populus pace Dei exsultat. Unde statutum est ut eadem dies annuatim in ecclesia agatur cum jejuniorum et litaniarum celebratione, quatenus nos [Col. 0966D] Deus et animalia nostra custodiat a mortalitate. Et quia saepe hoc tempore ex inclementia aeris solet evenire, quod jacta semina usibus nostris possunt deperire, decretum est ut isti dies eodem ritu, scilicet cum jejuniis et litaniis peragantur, ut totius anni fructus nobis ab omni infortunio custodiantur. Et ut pius Dominus det nobis fiduciam impetrandi, hortatur nos ad studium orandi. Dicit enim: «Si quis media nocte panes ab amico petat, quos ante amicum suum de via venientem ponat, si ei propter amicitiam non tribuat, propter improbitatem ejus qui poscit exhibeat (Luc. XI) .» Amicus hic est Deus, qui nos dilexit et Unigenitum suum pro nobis tradidit. Ab hoc media nocte panem petimus, dum in tribulatione ejus auxilium quaerimus. [Col. 0967A] Et si nobis propter peccata nostra subvenire tardat, tamen si perseveravimus, misericordiam suam nobis praerogat. Absque dubio autem nos exaudiri noscamus, si instanti prece petimus, si intenta mente quaerimus, si lacrymis pulsamus. Qui enim patrem panem petit, nullo modo ei lapidem dabit. Et qui a patre piscem exigit, minime serpentem accipit. Et si ovum poscit, nunquam ei scorpionem porrigit? Per panem, qui cor hominis confirmat, charitas declaratur, per quam homo in virtutibus corroboratur. Per piscem, qui pulsu fluctuum nutritur, fides intelligitur, quae procellis persecutionum ad incrementa perducitur. Per ovum de quo fetus exspectatur, spes indicatur, per quam futura beatitudo speratur. Porro per lapidem cordis duritia, [Col. 0967B] per serpentem veneniferum animal malitia; per scorpionem vero, qui cauda percutit, accipitur peccatorum vindicta. Qui ergo a Deo charitatem postulat, nunquam eum in malis indurat, et qui fidem ab eo poscit, nullo modo cum in malitia permanere sinit. Qui vero spem ab eo rogat, nequaquam ei supplicium irrogat. Per panem quoque fructus, qui nunc in herba surgit, accipitur; per ovum, fetus animalium intelligitur; per piscem quidquid jam est quo quisque nutritur innuitur. Pro quibus oportet ut dilectio vestra preces Domino fundat, quatenus hic a lapide grandinis, a serpente mortalitatis, a scorpione tempestatis custodiat.
[Col. 0967C] Multa, charissimi, habemus exempla quod multum valet deprecatio justi assidua (Jac. V) . Cum populus quinque civitatum horrendis flagitiis iram Dei super se provocasset, Abraham Deum rogavit ut eis parceret, si decem justos inter eos inveniret. Dominus autem dixit, si decem justos in illis quinque regnis reperiret, aliis omnibus inter eos dimitteret; insuper loca non subverteret. Sed quia non nisi unus justus est inventus, hic solus est ereptus. Pentapolis vero cum populo igne et sulphure subvertitur, et uxor justi, quae eum corporaliter tantum comitabatur, cum Sodomitis autem morabatur mente, in statuam salis convertitur (Gen. XIX) . Hinc datur intelligi quod justorum cohabitatio est pravorum in hac vita sustentatio, dum per [Col. 0967D] illorum orationes ultra dextera liberatur, ne eorum pravitas, ut meretur, subito in perditionem submergatur. Cum vero justi tolluntur, mox impii ad tormenta rapiuntur: sic Sodoma periit postquam Lot inde exiit. Cum populus Dei per Moysen de Aegypto educitur, ab hostibus in via armis invaditur. Moyses autem in monte extensis manibus orabat, et Israel hostes superabat. Si vero Moyses manus remisit, Amalec devicit (Exod. XVII) . Hinc patet quod ille plus egit precibus quam armis populus. Nam victoriam obtinuit orando, quam populus adipisci non valuit pugnando. Similiter Samuel hostes precibus depulit, quos exercitus armis pellere non potuit. Populus olim a lege et cultu Dei avertitur et ad idololatriam convertitur. Quem cum [Col. 0968A] Elias non posset corrigere praedicatione, clausit ei coelum annis tribus et mensibus sex oratione (Jac. V) . Pluvia vero a coelo inhibita sitibunda tellus elanguit marcida, et cultoribus suis minatur famis discrimina. Fame itaque urgente, populus ad cultum vivi et veri Dei compellitur et orante Elia terra abundanti imbre perfunditur, et converso populo copia rerum redditur. En per orationem unius hominis coelum omni populo clauditur, et rursum eo orante recluditur.
Quodam etiam tempore ob peccata hominum arva siccitate arescunt, et corda multorum timore famis tabescunt. Quibus jejunantibus, et cruces cum litaniis portantibus quidam patrum occurrit, causam afflictionis inquirit. Qui cum siccitatem responderent, [Col. 0968B] dixit: Cur non orarent? Qui cum affirmarent se plurimum orando laborasse, et parum impetrasse, dixit: Si intente peterent, utique petita acciperent. Stansque coram omnibus, manus ad orationem extendit, et ad prima verba precantis pluvia descendit, terraque diu negatum fructum agricolis impendit. Quidam etiam monachus erat in oratione assiduus. Unus vero daemonum a Juliano imperatore pro quodam responso mittitur; sed ejusdem viri precibus XX diebus in uno loco figitur; deinde vacuus ad regem revertitur. Dum ille causam morae inquireret, ait: Et tardavi, et imperfecto negotio repedavi. Nam cum mihi per illum monachum esset transitus, orationibus illius sum impeditus. Cumque praestolarer si forte orationem [Col. 0968C] finiret, ut mihi praeterire liceret, ille finem non fecit precibus, et ego ultra ire non valens, reversus sum vacuus. Julianus autem minabatur ei supplicium, sed ipse non multo post bello occisus, subiit aeternum. Penset, quaeso, dilectio vestra, quantum se dilataverit hujus viri oratio. Certe diabolus potest per aera transvolare, potest terras penetrare, potest etiam mare transmeare. Sed hujus oratio sese sursum ad coelum porrigens transitum ei per aera inhibuit, deorsum se ad tartara extendens pertransire prohibuit, fines orbis utrinque attingens in neutra parte transfugam spiritum a refuga homine praetergredi permisit. Et revera hic homo corpus aliquando cibo interdum somno reficiebat; sed tota intentio cordis [Col. 0968D] sui sic ad Deum jugiter ascendebat quod omnis actio ejus oratio erat.
Charissimi, omnes justi ab initio mundi, qui regna vitae meruerunt beatae ita orando obtinuerunt. Omnes namque justi orationi studuisse leguntur, et ideo pro quo oraverunt, pleno gaudio hodie perfruuntur. Itaque et nos frequenter orationi incumbamus, ut cum eis plenum gaudium adipisci valeamus. In nomine autem Jesu omnia petamus, si preces nostras exaudiri optamus. In nomine Jesu Patrem poscimus, si tantum animae salutaria, et corporis necessaria petimus. Orantes vero debemus de meritis nostris diffidere, de ejus misericordia praesumere, quia ipse dixit: «Amen dico vobis, [Col. 0969A] quidquid orantes petitis, credite quia accipietis, et fiet vobis. Si duo ex vobis consenserint, de omni re quacunque petierint, fiet a Patre meo (Matth. XVIII) .» Omnes ergo unanimes in oratione estote, corda cum manibus ad Deum levate, pro omnibus vivis et defunctis, et qui in aliqua pressura sunt orate. Si enim pro tota Ecclesia utpote pro matre vestra oretis, tota Ecclesia supplicat pro vobis, ut puta pro suis filiis. Si autem pro defunctis oratis, vos ipsos liberatis, quia si in gaudio sunt, ipsi rogant ut celerius ad eos veniatis; si vero in supplicio, postulant ut nunquam illuc veniatis. Denique qui orat, Domino confabulatur, et ideo necesse est ut qui fideliter petit, assequatur. Et cum ipse dicat: «Ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine meo, [Col. 0969B] ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII) ,» quanto magis credendus est hodie interesse tantae multitudini in nomine ejus congregatae ad postulanda suffragia sanctorum? Cum igitur largitor omnium bonorum sit in medio vestrum in nomine ejus congregatorum, ipsum piis precibus invocate, lacrymis et eleemosynis pulsate, ut vobis cuncta corporis et animae necessaria tribuat, et de necessitatibus vestris vos eruat. Licet multae sint necessitates, quinque tamen sunt principales, quae si non remediis depellantur, homines per eas morte periclitantur. Ex necessitate enim homo comedit, quia si non comedit, fame moritur. Ex necessitate bibit, quia si non bibit, siti moritur. Ex necessitate digerit, quod si non fecerit, constipatione moritur. Ex necessitate corpus [Col. 0969C] somno reficitur, quod si neglexerit, lassitudine deficit. Ex necessitate vestitur, quod si praetermiserit, frigore et ardore perimitur.
Hinc est totum quod laboramus, ut nobis in his necessitatibus subveniamus. «Primum, inquit, quaerite regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) .» Et ne sitis ultra modum [Col. 0970A] anxii de terrenis et solliciti de caducis, quia haereditabit homo vermes, bestias et serpentes. Rogate autem Deum, ut ab his necessitatibus vos eruat, atque illuc, ubi his non indigeatis, transferat: ubi non esurient, neque sitient amplius, et ubi animae requiescunt a suis laboribus, et ubi vacant et vident quoniam ipse est Deus, in cujus visione reficiuntur angelici coetus; ut hoc petamus ab ipso edocti sumus: «Petite, inquit, et accipietis, ut gaudium vestrum sit plenum (Joan. XVI) .» Omne hujus mundi gaudium est fallax et moerore plenum. Si enim quis de speciosa conjuge laetatur, morte interveniente tristatur. Si de charis natis jucundatur, morbo affectis, vel morte ablatis, contristatur. Si de possessione, vel pecunia gaudet, aliquo infortunio [Col. 0970B] amissis moeret. Illud autem verum et plenum gaudium est omnibus fidelibus totis votis optandum, ubi in gaudio Domini super omnia bona sua constituuntur, et aeternae visionis claritate perpetuo perfruuntur, et ubi angelorum omnium gloria potiuntur, omniumque sanctorum contubernium sortiuntur, et hoc gaudium nunquam tolletur ab eis in aevum. Propterea mulier nunc cum parit, tristitiam habet, cum autem peperit puerum, jam pressurae minime meminit, propter gaudium quod homo natus est in mundum (Joan. XVI) . Haec mulier est Ecclesia, quae nunc in tristitia laborat, ut populum fidelem Christo pariat. Cum autem post resurrectionem aeternae vitae peperit, jam pressurae hujus vitae non meminit, propter gaudium ineffabile quod tunc omnibus [Col. 0970C] filiis suis dabitur plenum, quia tunc justi sicut sol fulgebunt, et aequales angelis erunt. Charissimi, quando crux ante nos portatur nos sequimur, ita exempla crucifixi Christi sequamur, ut per triumphum victoriosae crucis ad illa gaudia pervenire mereamur quae oculus non vidit, et auris non audivit (I Cor. II) .
[Col. 0969D] «Recumbentibus undecim discipulis, apparuit illis Jesus, et exprobravit incredulitatem illorum, et duritiam cordis, quia his qui viderant eum resurrexisse non crediderunt (Marc. XVI) .» Undecim discipuli, ut Matthaeus scribit, abierunt in Galilaeam in montem, ubi constituerat illis Jesus. Et videntes eum adoraverunt; quidam autem dubitaverunt (Matth. XXVIII) . In monte apparuit, ut significaret corpus assumptum jam super omnia terrena sublevatum. Quare autem specialiter se in Galilaeam praecessurum et ibi videndum praedixit, cum neque ibi solum, neque ibi primum visus sit? Quia Galilaea transmigratio facta vel revelatio dicitur, et utraque interpretatio ad unum finem respicit: significat quod sicut Christus de morte venit ad vitam, ita sequaces de morte transmigrant ad vitam, et in speciem suae divinitatis [Col. 0970D] eum contemplantes sine fine collaudant. Cui congruit revelatio, qua quocunque modo revelamus ad eum viam nostram et ejus vestigia sequimur, gloriam Domini speculantes in eamdem imaginem transformamur. Quidam autem dubitaverunt propter hoc quod Lucas ait: «Conturbati vero et conterriti existimabant se visum [spiritum] videre (Luc. XXIV) .» Marcus autem ait: «Et exprobravit incredulitatem et duritiam cordis, quia his qui viderant eum resurrexisse non crediderunt.» Increpavit discipulos, cum eos corporaliter foret relicturus, ut verba, quae revertens dicebat, in corde audientium arctius impressa remanerent. Exprobrat incredulitatem et duritiam cordis, ut succedat credulitas et cor carneum charitate plenum. Hinc est quod catervae martyrum mortem hujus saeculi libenter affectant, quia [Col. 0971A] volunt pro temporali interitu perpetuo se esse victuros: beatissima transmigratio ex hoc saeculo in aeternitatem.
«Et dixit eis: Euntes in mundum universum praedicate Evangelium omni creaturae.» Omni creaturae non dicitur pro insensatis vel brutis animalibus, sed omnis creaturae nomine significatur homo habens esse cum lapidibus, vivere cum arboribus, sentire cum animalibus, intelligere cum angelo, constare ex calido et frigido, humido et arido, quia minor mundus homo est. Cum ergo omnis creaturae aliquid habeat homo, omni creaturae praedicatur Evangelium, cum homini praedicatur, propter quem cuncta creata sunt, et cui cuncta sunt aliquo modo similia; vel per omnem creaturam potest [Col. 0971B] designari natio gentium. Antea enim dictum erat: «In viam gentium ne abieritis (Matth. X) .» Cum discipulos ad praedicandum Veritas mittit, grana seminis in mundo spargit, et pauca mittit in semine, ut multarum messium fruges recipiat ex nostra fide. Sequitur:
«Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit condemnabitur.» Quid hic dicimus de parvulis, qui per aetatem adhuc credere non valent? De majoribus nulla quaestio est. Per alios igitur parvuli credunt in Ecclesia, sicut ex aliis trahunt peccata quae illis in baptismo remittuntur.
«Signa autem eos qui crediderint, haec sequentur: In nomine meo daemonia ejicient, linguis loquentur [Col. 0971C] novis, serpentes tollent; et si mortiferum quid biberint, non eis nocebit. Super aegros manus imponent, et bene habebunt.» Nunquid quia haec signa non facimus, non credimus? Haec in exordio Ecclesiae fuerunt necessaria, ut fides credentium miraculis nutriretur. Nos enim cum arbusta plantamus, tandiu eis aquam fundimus, quousque in terra convalescant. Hinc Paulus: «Linguae in signum sunt non fidelibus, sed infidelibus (I Cor. XIV) .» Sancta tamen Ecclesia quotidie spiritaliter facit quod tunc per apostolos corporaliter faciebat. Sacerdotes enim per exorcismi gratiam, manus credentibus imponentes, daemonia ejiciunt, et fideles saecularia verba relinquentes Conditoris sui laudes insonant, quod [Col. 0971D] est linguis novis loqui. Qui etiam dum bonis exhortationibus malitiam de alienis cordibus auferunt, serpentes tollunt. Et dum pestiferas audiunt suasiones, sed tamen ad operationem pravam minime pertrahuntur, mortiferum quidem bibunt, sed non eis nocet. Dum autem vitam infirmorum in fide exemplo suae operationis roborant, super aegros manus imponunt. Ergo tanto majora sunt miracula, quanto per haec non corpora sed animae suscitantur.
«Et Dominus quidem Jesus, postquam locutus est eis, benedixit illis, et recessit ab eis, et assumptus est in coelum, et sedit a dextris Dei.» Quia Redemptor noster nunc omnia judicat, et tandem judex olim venturus est, Marcus eum sedere describit; Stephanus vero stantem vidit, quem adjutorem habuit [Col. 0972A] (Act. VII) . Sedere namque judicantis est, stare vero pugnantis est vel adjuvantis.
«Illi autem profecti praedicaverunt ubique, Deo cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis.» Praeceptum obedientia, obedientiam signa comitantur. Legimus quod Elias sit raptus in coelum (IV Reg. II) , sed aliud est coelum aereum, aliud aethereum. Illud enim est terrae proximum, quia per illud aves volitant. Ergo raptus est Elias in aereum, ut repente duceretur in quamdam secretam regionem terrae, ubi usque ad finem vitae vivat, et tunc inde redeat, et moriatur. Non enim evasit mortem, sed distulit. Redemptor autem noster non distulit, sed superavit, et gloriam resurrectionis ascendendo declaravit. Curru ascendit Elias, ut homo purus, indigens adjutorio, [Col. 0972B] per angelos enim facta sunt illa adjumenta et ostensa. Redemptor autem noster nec curru nec angelis legitur sublevatus, sed propria virtute.
Enoch quoque translatus ad aereum coelum Dominicam ascensionem designavit, sicut Joseph venditionem. Ascensionis ergo suae Dominus testes habuit: unum ante legem, et alterum sub lege. Ordo in utraque sublevatione per quaedam incrementa distinguitur: nam Enoch translatus, Elias subvectus memorantur, ut postmodum veniret qui nec translatus nec subvectus, coelum aethereum sua virtute penetraret. Pensate ergo quomodo crevit munditia sanctitatis, quod aperte ostenditur in famulis et Domino. Translatus est Enoch, et per coitum genitus et per coitum generatus, uxorem enim [Col. 0972C] habuit et filios. Raptus est Elias, per coitum genitus, sed non per coitum generans; neque enim uxorem habuit nec filios. Assumptus est autem Dominus neque per coitum generans, neque per coitum generatus.
Hodie, fratres charissimi, est Ascensionis Domini jucunda festivitas. Hodie destructa est humani generis captivitas; hodie secunda victoria Christi completa est; hodie triumphalia vexilla ejus eriguntur, de despoliatione sua dolet cum principe suo tartarus. De restauratione damni sui gaudet coelestis exercitus. Hodie illa caro, quae de terris sublevata est, ad dexteram Patris collocata est, quia [Col. 0972D] omni creaturae praelata est, et omnis principatus et potestas ante eam curvata est. Hodie itaque via nova, de qua dicit Apostolus (Hebr. X) , initiata est, quia per carnem Christi aditus coeli, per quem nulla prius caro transierat, reseratus est. Hodie apertio libri perfecta est, quem nemo potuit aperire nisi Agnus qui occisus est (Apoc. V) , quando sacramenta ejus revelata sunt cum eis quae in lege et prophetis inveniuntur de Christo. Hodie quoque completa est, consummata dispensatio humanitatis ejus. Descendit primo Omnipotens, ut nostrae particeps fieret naturae, postremo ascendit, ut suae nos participes faceret gloriae. Descendit, ut nos exaltaret; ascendit, ut nos secum ascendere faceret.
Sed videndum est quare non statim post Ascensionem, [Col. 0973A] sed post decem dies miserit apostolis Spiritum sanctum (Act. II) . Ob tres utique causas: primo, ut apostoli jejuniis et orationibus se aptos esse adventui praepararent ejus; secundo, quod hi Spiritum sanctum perciperent, qui decem praecepta explerent; tertio, quod in quinquagesimo die a resurrectione, sicut populus Dei post liberationem ab Aegypto, quinquagesimo die accepit legem timoris, ita populus fidelium post liberationem suam a mundo quinquagesimo die acciperet legem amoris. In jubilaeo etiam, id est quinquagesimo anno, recepit populus amissam libertatem et haereditatem; et hac die recepit populus Christianus amissam libertatem et paradisi haereditatem. Habet itaque Christus nunc plenum gaudium; quodammodo habet, [Col. 0973B] quodammodo non habet; quantum ad sui personam plenissimum; quantum ad corpus suum, quod est Ecclesia, adhuc minime. A Judaeis enim adhuc blasphematur, a gentibus subsannatur, ab haereticis dilaceratur, a malis Christianis impugnatur, a sacerdotibus luxuriae deditis, et ob hoc publice anathematizatis, vilipenditur. In membris etiam suis quotidie patitur. Cum haec omnia ad se collegerit, tunc plenum gaudium habebit. Quomodo vero est Ecclesia ejus corpus, et electi membra? Sicut corpus capiti inhaeret et ab eo regitur, ita Ecclesia per sacramentum corporis Christi ei conjungitur, imo unum cum eo efficitur, a quo omnes justi in suo ordine ut membra a capite gubernantur. Cujus capitis oculi prophetae, qui futura praeviderunt; sancti [Col. 0973C] apostoli, qui alios de via erroris ad lumen justitiae deduxerunt. Aures sunt obedientes, nares sunt discreti; flegma quod per nares ejicitur haeretici, qui judicio discretorum de capite Christi emunguntur. Os sanctos doctores, dentes sacrae Scripturae expositores, manus Ecclesiae defensores, pedes agricolae Ecclesiam pascentes. Porro fimus, qui de ventre egeritur, sunt immundi et luxuriosi altaris ministri, et alii infra Ecclesiam facinorosi, qui ventrem matris Ecclesiae onerant, quos per mortis egestionem daemones ut porci devorant. Igitur quia in ascensione Domini induti sumus corporali ejus praesentia, ad aeternam visionem ejus tota intentione festinemus.
[Col. 0973D] Dominicam ascensionem Habacuc propheta praevidens ait: «Elevatus est sol, et luna stetit in ordine suo (Habac. V) .» Cum enim Dominus in mundo cum discipulis moraretur suis, apostoli in praesentia Domini confidentes, non ad coelestia aspirabant, sed, postquam se Dominus ab eorum oculis absentavit, et in coelum ascendit. Quo Dominus ascenderat, milites inhiando cupiunt ascendere. Haec enim consuetudo inter nos est ut familia regem praecedentem sequi desideret. Unde ait Ecclesia in Canticis: «Trahe me post te (Cant. I) .» Trahi enim desiderabat ad Regem ascendentem, postquam caruit consolatione ejus praesentiae. Ideo elevatus est sol, qui illuminat omnem hominem venientem in hunc [Col. 0974A] mundum (Joan. I) , ad coelestia, quia per ascensionem ejus luna stetit in ordine. Luna Ecclesia dicitur, quia sicut luna lumen recipit a sore, ita Ecclesiae defectus a Christo illuminatur, et sicut luna patitur aliquando eclipsim, ita Ecclesia inter mundana tolerat. Sed haec luna post ascensionem Christi stetit in ordine suo. Stetit, quia in praedicatione excrevit, quia ad tribulationes patiendas exarsit. Tunc Petrus, qui ad vocem ostiariae succubuit, ad vocem Neronis resistentis non recessit. Haec ascensio est unus de saltibus Domini, de quibus facit mentionem Salomon in Canticis: «Ecce veniet saliens in montibus, et transiliens montes (Cant. II) .» Saliens venit, qui veniendo ad redemptionem nostram quosdam saltus dedit de coelo, veniens in utero Virginis, [Col. 0974B] de utero in praesepium, de praesepio venit in crucem, de cruce venit in sepulcrum, de sepulcro rediit in coelum. Unde ait Propheta: «Exsultavit ut gigas,» etc. (Psal. XVIII.) Hanc exsultationem alibi denotavit: «De torrente in via bibet (Psal. CIX) .» In mundo erat torrens mortis defluens a peccato primi parentis. De his in via bibit, quia mortem in transitu gustavit, atque ideo exaltavit caput, quia hoc quod moriendo in sepulcro posuit, resurgendo super angelos levavit. Levavit super angelos post resurrectionem humanam naturam, quae prius erat minor angelis. Unde scriptum est: «Minuisti eum paulo minus ab angelis (Psal. VIII) .» Quandiu enim passibilis fuit et mortalis, minor fuit angelica natura, quae immortalis est. Sed postquam Deus Pater gloria [Col. 0974C] resurrectionis et honore immortalitatis eum coronavit, qui prius minor erat, super angelos est factus.
Cum igitur angeli humanam naturam angelicae praelatam viderent, qui prius ab hominibus se adorari patiebantur, ab humano genere ita exaltato se adorari postea timuerunt. Abraham adoravit angelum cum tres vidit, et unum adoravit, nec prohibuit (Gen. XVIII) . Voluit adorare Joannes angelum post resurrectionem, nec ab angelo permissus est (Apoc. XIX) . Despiciebant hominem prius quem videbant culpa sua exsulatum; honoraverunt hominis naturam, quam videbant super se exaltatam. Sciebant quidem hominem factum esse ante peccatum ad restaurationem angelicae legionis, qua ceciderat, sed [Col. 0974D] redemptionem ejus per Filium ignorabant. In principio enim mundi fecit Deus angelum quemdam praecellentem aliis, valde speciosum et sapientem De quo postea per Prophetam: «Tu signaculum similitudinis Dei, plenus sapientia, et perfectus decore, in deliciis paradisi Dei fuisti (Ezech. XXVIII) .» In eo enim erat subtilior natura, in illo imago Dei filiorum, quod insinuatur cum dicitur: «Omnis lapis pretiosus operimentum tuum (ibid.) ,» quia novem ordinibus ille primus angelus ornatus et opertus fuit, dum cunctis agminibus angelorum praelatus est et eorum comparatione clarior fuit. Sed ille versus in superbiam, ex nimia claritate dixit: «Ascendam in coelum, ponam sedem meam ad aquilonem, et ero [Col. 0975A] similis Altissimo (Isa. XIV) .» Fuerunt enim consentientes ei ex angelis alii; qui, cum Deo similes volebant fieri et impares angelis, minores effecti sunt. Et primus ille angelus et sui complices de coelo, aliis bonis spiritibus remanentibus, ceciderunt, ita quod de singulis novem ordinibus angelorum cecidisse credatur. Itaque cum essent octo ordines, de nono decimus factus est, qui periit, et ad locum illorum supplendum factus est homo. Qui nisi peccasset, omnes salvi fuissent, et angelis similes et immortales essent. Nisi enim peccaret Adam in paradiso, viveret de fructu arborum, et filios sine concupiscentia generaret, et tamen unusquisque in terra permaneret, donec ad terminum constitutum. Qualiter autem gignerent, si in paradiso permansissent? [Col. 0975B] Quemadmodum manus manui, ita sine concupiscentia jungerentur; et sicut oculus se levat ad videndum, ita sine delectatione illud sensibile membrum perageret officium suum, sicque sine dolore absque sorde parerent. Esset infans ita debilis et non loquens, ut nunc? Mox ut nasceretur ambularet, et absolute loqueretur, et contra singulos defectus de lignis ibi positis uteretur, et praefixo a Deo tempore de ligno vitae ederet, et sic in uno statu postmodum permaneret. Et tandiu debuerunt esse in paradiso, quousque impleretur numerus angelorum qui ceciderant, et ille numerus electorum qui erat implendus, si angeli non cecidissent. Quomodo autem posset paradisus omnes capere? Sicut nunc generatio per mortem, id est moriendo, praeterit, et generatio [Col. 0975C] per vitam, id est nascendo, advenit, ita tunc parentes in meliorem statum assumerentur; filii vero praefinito tempore quod creditur circa triginta annos post esum ligni vitae suis posteris cederent, et ad extremum omnes pariter angelis in coelis coaequarentur, et in coelum vivi transferrentur. Sed peccante homine ingressa est mors in mundum, periit immortalitas, periit ascensus in coelum. Sed Deus summae misericordiae hominem, homo factus, redemit; per mortem suam mortem nostram destruxit, per resurrectionem immortalitatem recuperavit, per ascensionem aditum nobis in coelum fecit, et ipse Dominicus [Col. 0976A] homo locum summi angeli supplevit. Alii vero homines inferiores inferiorum ordinum ruinam restauraverunt. Itaque Christus secundum humanitatem etiam super omnes creaturas est. Unde ait Psalmista: «Omnia subjecisti sub pedibus ejus (Psal. VIII) .» Sed Deus major est et superior eo homine, Pater vero et Filius et Spiritus sanctus, secundum divinitatem est. Unde Apostolus ait: «Tunc ipse Filius subjectus erit illi qui subjecit sibi omnia (I Cor. XV) .» Hominum autem aliorum alii aliis pro meritis superiores erunt cum aliis positi. Unde in Evangelio: «In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV) .» Et alibi: «Et erunt omnes aequales angelis (Luc. XX) .» Si quaeritis quot salvi erunt, vel quot animae ad coelum perveniant, audite Augustinum: [Col. 0976B] «Quot angeli ibi remanserunt, tanta illuc ascensura creditur multitudo hominum, et singuli singulis ordinibus angelorum associabuntur, prout in meritis a Deo discernuntur, sicut scriptum est in propheta: Statuit terminos gentium secundum numerum filiorum Dei (Deut. XXII) . Haec est ergo illa dies, fratres charissimi, in qua ruina angelorum restaurata est, in qua angelorum militia consortio hominum laetata est. Haec est illa festivitas quae fons omnium festivitatum est aliarum, sine qua utilitas omnium periret. Nisi enim esset ascensus in coelum, cassa esset nativitas, infructuosa passio, inutilis resurrectio. Haec est tanta quod in tempore Silvestri papae in honore ascensionis, quinta feria, per singulas hebdomadas ita celebris habebatur, sicut nunc [Col. 0976C] Dominica dies in memoriam resurrectionis. Congratulemur angelis, qui hodierna die cum magno gaudio occurrentes regali Filio ascendenti ad Patrem. Dixerunt enim: «Quis est iste Rex gloriae?» (Psal. XXIII.) Alii Dominum comitantes responderunt: «Dominus fortis et potens, Dominus potens in praelio (ibid.) ;» et vere exstitit Filius regis. Sed quid valet liberatio sociorum, nisi efficiamur socii eorum? Laboremus, charissimi, ut sicut sumus eodem sanguine redempti, ita eodem praemio ascensionis simus remunerandi, praestante ipso Domino nostro Jesu Christo.
[Col. 0975D] Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me (Joan. XV) .» Venit in die Pentecostes Spiritus sanctus in centum viginti homines congregatos, in quibus et apostoli omnes erant. Qui cum linguis loquerentur, plures ex his qui aderant tanto miraculo stupefacti et loquentes Petro corde compuncti conversi sunt et indulgentiam perceperunt. Hoc ergo intuens Dominus loquebatur tanquam diceret: Odio me habuerunt, sed tale de me Paracletus testimonium perhibebit, ut [Col. 0976D] plures ex eis faciat in me credere. Venit Spiritus sanctus sponte, ut Deus mittit eum Filius a Patre, ad quem refert, et quod ipse de illo est, et quod Spiritus ab utroque procedit. Sic de Filio dictum per prophetam: «Coelum et terram ego impleo (Jer. XXIII) .» Quo missus est nisi ubi erat? Si de Patre, ubi potuit esse sine sapientia sua, «qua attingit a fine usque ad finem?» (Sap. VIII.) Sed neque sine Spiritu suo usquam esse potuit. Ergo et Spiritus sanctus missus est ubi erat. Unde Psalmista: «Quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam?» (Psal. CXXXVIII.) Pater nusquam legitur missus. Quaeri solet cur Spiritus in igne apparuit, cur in igne simul et linguis, cur aliquando in columba, aliquando in igne monstratur; cur super Filium Dei in specie columbae, et super discipulos in igne apparuit? Haec quatuor proposita videamus. Spiritus in igne monstratur, quia Apostolus ait: «Deus noster ignis consumens est (Hebr. XII) .» Verum est, quia per hunc rubigo peccatorum consumitur. De hoc igne Veritas dicit: «Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat?» (Luc. XII; Act. II.) Terram dicit corda terrena, quae infima congerendo, a malignis spiritibus conculcantur. In igneis linguis monstratus est, quia lingua verbo congruit, et Verbum, quod est Dei Filius, una est substantia in [Col. 0977B] Spiritu sancto. Vel ideo in linguis, quia sicut per linguam procedit verbum, ita qui sancto Spiritu tangitur, Dei Unigenitum confitetur; vel ideo in igneis linguis, quia quos replet, ardentes et loquentes facit; qui enim Deum amando praedicant, corda audientium inflammant. Aliquando in columba, aliquando in igne monstratur, quia quos replet, simplices et ardentes facit. Non enim placet Deo aut simplicitas sine zelo, aut iste sine illa. Unde Veritas: «Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae (Matth. X) .» Prudentiam serpentis exponit Paulus, dicens: «Nolite pueri effici sensibus (I Cor. XIV) .» De simplicitate etiam columbae dicit: «Sed malitia parvuli estote (ibid.) .» In Domino per columbam, in discipulis per ignem apparuit, [Col. 0977C] quia justus judex noluit peccatores ferire, sed mansuete corrigere. Hi autem qui simpliciter sunt homines, et ideo peccatores, debuerunt spiritualiter contra ipsos accendi et per poenitentiam salvari.
«Et vos testimonium perhibebitis quia ab initio mecum estis (Joan. XIII) .» Ab initio scilicet praedicationis meae. Dabit vobis loquendi fiduciam charitas diffusa in cordibus vestris per Spiritum sanctum. Hanc Petrus nondum habebat, quando negavit Dominum. Spiritus sanctus perhibebit in cordibus vestris, vos autem in vocibus vestris, ut impleatur illud: «In omnem terram exivit sonus eorum (Psal. XVIII) .» «Haec locutus sum vobis ut non scandalizemini. Absque synagogis facient vos (Joan. XVI) .» Exprimit quae passuri erant. Hoc determinat quia Judaei non reciperent eum, et ideo expellerent eos qui de eo praedicarent. Sed praedixit de Spiritu qui confirmabit, ut non sit illis scandalum, quia pax multa diligentibus legem Dei, quae est ipsa charitas.
«Sed venit hora ut omnis qui interficit vos arbitretur obsequium se praestare Deo (ibid.) .» Quasi dicat: Extra synagogas facient vos, sed nolite solitudinem formidare. Separati quippe a congregatione eorum tot in nomine meo congregabitis, ut illi metuentes ne templum et lex eorum descrantur, interficient vos, arbitrantes se bene facere. Ecce quod ait Apostolus: «Zelum Dei habent, sed non secundum scientiam (Rom. X) .»—«Et haec facient vobis, [Col. 0978A] quia non noverunt Patrem neque me. Sed haec locutus sum vobis, ut cum venerit hora eorum reminiscamini quia ego dixi vobis (Joan. XVI) .» Ideo praedixi ne ignaros improvisa turbarent, scilicet provisa patienter ferantur, cum venerit hora tenebrosa malorum.
In libro quarto Regum legitur quia cum Ezechias rex usque ad mortem aegrotaret, Isaias propheta ad eum intraverit, et ei a Domino diceret quia sanari deberet. Cui ille: «Quod erit signum, quia Dominus me curabit? Ad haec Isaias: Hoc erit, inquit, signum a Domino: Vis ut ascendat umbra decem lineis, an ut revertatur totidem gradibus? Et ait Ezechias: [Col. 0978B] Volo ut revertatur et descendat in horologio retrorsum decem (IV Reg. XX; Isa. XXXVIII) .» Quod et ita contigit. Quod Ezechias pro signo conferendae sibi salutis petiit, ut Sol retroiret perdecem lineas horologii, quas jam transierat, significat decem ordines temporum, per quos Christus, sol justitiae, quasi umbram legis descendit, et quasi quosdam saltus dedit, per quos iterum post resurrectionem ascendit. Primus gradus descensionis ejus fuit de Deo in angelum, quia ipse fuit magni consilii Angelus; secundus descensionis ejus gradus de angelo in patriarchas; tertius, in legis datione; quartus in Jesu Nave, ut populum in terram repromissionis introduceret; quintus, in judices, quia eum populum per eos judicabat et regebat; sextus, in reges Judaeorum, [Col. 0978C] quia in eis ipse regnavit; septimus, in prophetas, quia per eos nuntiatus est; octavus, in pontifices, quia ipse est summus sacerdos Patris; nonus, in hominem; decimus, in passionem. Per hos decem gradus quasi per umbram legis priscae Christus descendit, et omnem umbram legis radio veritatis illustravit, obscura revelans, clausa reserans, et omnia tecta denudans. Denique sicut Christus his decem gradibus ad homines descendit, ita et Christus per sanctos suos homines octo gradibus ad Deum ascendere docuit. Ezechiel namque de aedificio loquens in monte constituto, ait: «In octo gradibus ascensus ejus (Ezech. XL) .» Petrus quoque octo virtutum gradus numerat: fidem, virtutem, [Col. 0978D] scientiam, abstinentiam, patientiam, pietatem, fraternitatis amorem, charitatem; quibus fugientes mundialis concupiscentiae corruptionem ad coeleste regnum quasi de valle lacrymarum ad locum animarum, scilicet paradisum, ascendere debemus. Ait itaque: Fugientes ejus quae in mundo est concupiscentiae corruptionem, ne videlicet corrumpamini a concupiscentia, curam omnem subinferentes, ut in solo Deo sit omnis cura vestra, et in occulto cordis ne sitis molles et dissoluti; ministrate in fide vera virtutem, in servili et humili modo ostendite fratribus vestris constantiam bonae conversationis, quae fidei subjungenda est, ne sine operibus fides mortua sit, et ut alios vestro exemplo in bona conversatione confirmetis. In virtute autem scientiam, [Col. 0979A] id est discite in bona conversatione bonum facere, spe aeternorum, non temporalium. In scientia autem abstinentiam. Cum bona facere didiceritis, spe vitae aeternae mox a malis abstinete, et in cogitatione et in opere, ne in vacuum scientia coelestium decedat, si se ab illecebris saeculi aliquos non coerceat. In abstinentia autem patientiam, ut qui a voluptatibus mundi se continet, adversa ejus sustineat. In patientia autem pietatem, ut erga eos quos toleratis, pie solliciti sitis; in pietate autem, fraternitatis amorem, ut non alterius rei intuitu opera pietatis adversariis impendatis, nisi fraternae dilectionis, ut pro eis oretis, ut convertantur qui doctrina vestra vel increpationibus noluerunt converti. In fraternitatis autem amore charitatem, scilicet [Col. 0979B] Dei, quae merito amori fraternitatis adjungitur, quia nec Deus sine proximo, nec proximus sine Deo diligitur; qui enim Deum non diligit, proximum tanquam seipsum non diligit, quia nec seipsum diligit. Est quippe impius et iniquus. Qui autem diligit iniquitatem, plane non diligit, sed odit animam suam. Diligamus nos itaque invicem, sicut nos Christus. Ideo propter Deum habendum, et quidquid aliud praecipit faciemus, ut ipsius adjutorio per has octo ascensiones ad eum ascendamus. Inter haec videndum est quomodo terrena corpora in coelo maneant.
Item quomodo terrena corpora in coelo maneant.
Necesse est, aiunt quidam, ut terrena corpora naturale pondus vel in terra teneat vel cogat ad [Col. 0979C] terram. Et ideo in coelo esse non possunt. Primi quippe illi homines in terra erant nemorosa atque fructuosa, quae paradisi nomen obtinuit. Et de ponderibus elementorum sic argumentatur. (August.) Quomodo scilicet magistro Platone didicerunt mundi duo corpora maxima atque postrema duobus mediis, aere scilicet et aqua, esse copulata atque conjuncta, ac per hoc inquiunt quoniam terra abhinc sursum versus est prima; secunda aqua super terram; tertius aer super aquam; quartum super aerem coelum. Non potest esse terrenum corpus in coelo. Momentis enim propriis ut ordinem suum teneant clementa librantur. Ecce qualibus argumentis omnipotentiae Dei humana contradicit infirmitas, [Col. 0979D] quam possidet vanitas. Quid ergo faciunt in aere terrena tot corpora, cum a terra sit aer tertius, nisi forte qui per plumarum et poenarum levitatem donavit avium terrenis corporibus, ut portentur in aere, immortalibus factis corporibus hominum, non poterit dare virtutem qua in coelo etiam valeant habitare? Nam cum terrenorum corporum, sicut onera gestando sentire consuevimus, quia quanto major est quantitas, tanto fit major et gravitas; [Col. 0980A] tamen membra suae carnis leviora portat anima, cum in sanitate robusta sunt, quam in languore cum macra sunt, et cum aliis gestantibus onerosior sit sanus et validus quam exilis et morbidus: ipse tamen ad suum corpus movendum atque portandum agilior est, cum in bona valetudine plus habet molis quam cum in peste vel in fame minimum roboris. Tantum valet etiam in habendis terrenis corporibus, quamvis adhuc corruptibilibus atque mortalibus, non quantitatis pondus, sed tentationis modus. Et quis verbis explicat quantum distat inter praesentem, quam dicimus sanitatem et immortalitatem futuram? Non ita redarguant nostram quidem philosophi de corporum ponderibus. Est enim sic hinc sursum versus: terra prima, aqua [Col. 0980B] secunda, aer tertius, coelum quartum, ut super omnia animae sit natura. Nam et Aristoteles quartum corpus eam dixit esse, et Plato nullum. Si quartum esset, certe superius esset caeteris. Cum vero nullum est, multo magis superat omnia. In terreno ergo quid facit corpore? In hac mole quid agit subtilior omnibus? In hoc pondere quid agit levior omnibus? In hac tarditate quid agit celerior omnibus? itane per hujus tam excellentis naturae meritum non poterit effici, ut corpus ejus levetur in coelum? Et cum valeat nunc natura corporum terrenorum depromere alas deorsum, aliquando et animae levare sursum terrena corpora non valebunt? Postremo si ita est elementorum ordo dispositus ut secundum Platonem duobus mediis, id est aere et aqua, duo extrema [Col. 0980C] ignis et terra jungantur, coeli quoque obtineant illa summi locum. Haec autem sunt velut fundamentum imi mundi, et ideo in coelo non potest esse terra. Cur est ignis in terra? Secundum hanc quippe rationem, ita ista duo elementa in locis propriis, imo ac summo, terra et ignis esse debuerunt, ut quemadmodum nolunt in summo esse posse quod imi est, ita nec in imo esse posse quod summi est. Sicut ergo nullam putant vel esse vel futuram esse particulam terrae in coelo, ita nullam particulam videre debuimus ignis in terra. Nunc vero non solum in terris, verum etiam sub terris ita est. Ut enim eructent vertices montium propter quod in usibus hominum et esse ignem in terra, et nasci videmus ex terra, [Col. 0980D] quandoque et de lignis et de lapidibus nascitur, qui sunt corpora sine dubitatione terrena. Cur ergo volunt ut credamus naturam corporum terrenorum aliquando incorruptibilem, factam coelo convenientem futuram, sicut nunc ignis corruptibilis his convenit terris? Nihil asserunt ex ponderibus atque ordine elementorum, unde omnipotenti Deo, quominus faciat corpora nostra talia, ut etiam in coelo possint habitare, praescribant.
[Col. 0979D] «Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et [Col. 0980D] mansionem apud eum faciemus. Qui non diligit me, sermones meos non servat (Joan. XIV) .» Judas [Col. 0981A] qui Domino dixit: «Domine, quid factum est quia nobis manifestaturus es te ipsum, et non mundo (ibid.) ?» non est ille Iscariotes, scilicet iste cujus Epistola inter Scripturas canonicas legitur. Et Dominus respondit ei: «Si quis diligit me,» etc., ut ostenderet ei quia per dilectionem discernitur gens sancta a non sancta. Charitas enim facit unanimes in domo in qua faciunt Pater et Filius mansionem, qui donant et ipsam dilectionem. Erit itaque in aeterna gloria visio et mansio non transitoria, sed aeterna; et haec erit manifestatio de qua ille quaesierat. Venit autem Deus ad hominem, dum homo venit ad Deum. Venit homo credendo, obediendo, intuendo, capiendo; Deus venit subveniendo, illuminando, implendo. Verumtamen [Col. 0981B] in quorumdam corda venit, et mansionem ibi non facit, quia per compunctionem Dei respectum percipiunt, sed interpretatione deficiunt.
«Et sermonem quem audistis non est meus, sed ejus qui misit me Patris.» Non est Filius minor Patre, et non est a seipso. Nec istud est contrarium ad hoc quod dixit: «Qui non diligit me, sermones meos non servat (Joan XIV) .» Et fortasse propter aliquam distinctionem pluraliter dicit sermones. Hic autem sermonem dicit esse Patris Verbum, quod erat in principio.
«Haec locutus sum vobis apud vos manens.» Adhuc manens corporali praesentia cito vobis auferenda dixi de spiritali mansione. Illa in aeternum [Col. 0981C] beatificat liberatos: haec in tempore visitat liberandos.
«Paracletus autem Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia quaecunque dixero vobis.» In nomine meo, id est in notitia mei, videlicet confitentibus me mittet Pater Spiritum. Vel ita: Mittet in nomine meo, id est ad glorificationem mei in dilectoribus meis; vel, in nomine meo, hoc est in nomine Deitatis, quia unus Deus sumus ego et Pater et Spiritus sanctus. Ubi docet Spiritus sanctus, docet Pater et Filius. Sed quoniam Trinitas est, oportebat singulas insinuari personas. Paracletus interpretatur advocatus, quia quos repleverit exorantes facit. Unde Paulus: «Ipse Spiritus postulat [Col. 0981D] pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII) .» Non ut minor postulat, sed nos ad postulandum inflammat. Idem Spiritus vocatur et Consolator, quia dum poenitentibus viam praeparat, a tristitia mentem levat. Quare dicit, «suggeret?» cum suggerere soleat minoris esse, quia suggerere aliquando dicitur subministrare, ut hic, non quod nobis scientiam ab imo inferat, sed ab occulto. Augustinus non habet, suggeret vobis omnia, sed, commemorabit vobis omnia. Et ita exponit: «Intelligere debemus quod jubemur non oblivisci saluberrimos monitus ad gratiam pertinere, quod nos commemorat Spiritus.»
«Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis. Non quomodo mundus dat, ego do vobis.» Iturus ad Patrem, sequentibus relinquo, pervenientibus do. [Col. 0982A] Hoc est quod legimus apud prophetam: «Pacem super pacem.» Pacem nobis relinquit in hoc saeculo qua hostem vincamus, qua invicem nos diligamus. Pacem suam nobis dabit in futuro, quando sine hoste et sine dissensione regnabimus. Pacem relinquit nobis, ne de occultis judicemus. Pacem suam dabit nobis, cum manifestabit cogitationes cordis. Ipse est pax nostra qui fecit utraque unum (Ephes. II) . Sed quare non addidit meam, dicens relinquo, sicut ubi ait do? Quid si pacem suam voluit intelligi qualem ipse ait, in qua nulla repugnantia est: pacem autem quam nobis reliquit sine peccato esse? Unde dicimus: «Dimitte nobis debita nostra (Matth. VI) .» Non est ergo pax hic plena, qua secundum interiorem hominem legi Dei condelectamur, [Col. 0982B] sed videmus aliam legem in membris nostris repugnantem legi mentis nostrae (Rom. VII) . Item pacem habemus, diligentes nos; sed nec ipsa pax plena est, quia cogitationes nostras invicem non videmus, et quaedam de nobis, quae non sunt in nobis, vel in melius invicem, vel in deterius opinamur. Nec ignoro hoc sic accipi posse, ut repetitio videatur, et meam prius subaudiatur. Mundus autem, id est homines qui diligunt mundum, propterea dant sibi pacem, ut sine lite non Deo, sed mundo fruantur. Et quando justis dant pacem ut non eos persequantur, non est vera pax, quia corda disjuncta sunt.
«Non turbetur cor vestrum, neque formidet. Audistis quia ego dixi vobis: Vado et veniam ad vos.» [Col. 0982C] Quia pacem do, ut vestrum cor sursum habeatis, ne turbemini de hoc quod dixi: Vado, quasi pastoris absentia gregem lupus invadat. Et si a vobis corpore vado, ut homo, maneo praesens per id quod Deus sum. Objiciunt nobis Ariani Dei Filium esse creaturam ex dictis Salomonis dicentis: «Dominus creavit me in principio viarum suarum, priusquam terram faceret (Prov. VIII) .» Sed de humanitate dictum est, creavit me in initio viarum suarum, id est ut initia viarum et operum ejus per Evangelium demonstraret. Subsequens autem divinitati convenit: «Ante saeculum fundavit me (ibid.) .» Quid est dicere: Ante omnia tempora genuit me? Item dicunt: Quare carnem quam creaturam [Col. 0982D] esse non negas, cum divinitate adoras? Propterea quia ita divinitati unita est, ut Dei Filius Deus sit et homo. Denique si hominem separaveris a Deo, nunquam ei servio, velut si quis purpuram aut diadema regale inveniat, nunquid adorabit? Cum vero rex fuerit eis indutus, periculum mortis incurret, qui ea cum rege contempserit adorare. Si quis ergo adorare contempserit carnem deitati unitam, poenam aeternae mortis patietur.
«Si diligeretis me, gauderetis utique, quia vado ad Patrem, quia Pater major me est.» Secundum formam servi puer Christus etiam parentibus suis minor erat. Gauderetis, inquit, quia humanae naturae gratulandum est, quae levatur ad dexteram Patris, quod idem sibi sperant caeteri.
[Col. 0983A] «Et nunc dixi vobis, priusquam fiat, ut, cum factum fuerit, credatis.» Praedixit se ire ad Patrem et hi post mortem visuri erant eum viventem, et ad Patrem ascendentem. Quo viso credituri erant quod Filius Dei esset qui hoc potuit. Nam fides est rerum quae creduntur et non videntur. Credituri, inquam, erant Filium Dei non nova fide, qua et prius crediderant, sed aucta fide et referta, quia et modo cum haec diceret, parva erat, et cum moreretur pene jam nulla.
«Jam non multa loquar vobiscum. Venit enim princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam.» Princeps peccatorum non naturarum venit accepta licentia a Deo, ut me tradat in manus Judaeorum, et ego sponte sequar, cum in me non habet [Col. 0983B] quidquam quod ad se pertineat. Noluit Dominus habere quod perderet. Pauper venit, ne haberet diabolus quod auferret. Princeps mundi hujus est diabolus; mundus, mundi amatores. Unde scriptum est: «Qui voluerit esse amicus hujus saeculi, inimicus Dei constituitur (Jac. IV) .»
«Sed ut cognoscat mundus quia diligo Patrem, et sicut mandatum dedit mihi sic facio.» Hoc subjecit quasi ei diceretur: Cur moreris, si non habes peccatum? Quia Pater mandavit. Notandum sane quia Pater tradidit Filium, Filius seipsum, discipulus magistrum, diabolus Salvatorem, Judaei regem suum gentibus et cruci. Ecce opus commune, sed voluntates valde diversae.
[Col. 0983C] «Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritus oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII) .» Per Filium qui est Dei Verbum, non solum coeli, sed et omnia ex nihilo sunt creata, et ne in nihilum resolvantur, eodem verbo firmata, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum ornata. Angeli quoque sunt coeli appellati, quia aliis corruentibus, per Verbum Dei in charitate sunt firmati, et per Spiritum ejus in omni virtute perornati. Unde scriptum est: Spiritus Dei coelos ornavit (Job XXVI) , quia et istos coelos astris, et angelos virtutibus decoravit. Per Filium quippe angelici spiritus creantur, sed per Spiritum sanctum vivificantur. Per Filium lucis substantia eluxit; sed per Spiritum sanctum splendor ejus effulsit. Per Filium [Col. 0983D] firmamentum formatur; sed per Spiritum sanctum celeri volubilitate rotatur. Per Filium sol, et luna, et sidera temporibus praeficiuntur; sed per Spiritum sanctum lucis nitore perpoliuntur. Per Filium flumina funduntur; sed per Spiritum sanctum labilem cursum sortiuntur. Per Filium terra formatur; sed per Spiritum sanctum fructibus et floribus decoratur. Per Filium diversa animalia producuntur; sed per Spiritum sanctum vitali statu imbuuntur, et aves volatu, pisces natatu, bestiae, reptilia, serpentia gressu per eum fulciuntur. Per Filium homo ad imaginem Dei plasmatur; sed per Spiritum sanctum in anima vivificatur. Spiritus sanctus inspirat diversa ingenia; ipse etiam dat diversa artificia. Per Spiritum sanctum data sunt genera linguarum; per [Col. 0984A] ipsum de occultis thesauris sapientiae producta sunt multimoda flumina Scripturarum. Per Spiritum sanctum patriarchae de Christo et Ecclesia futura figuris designabant; per ipsum prophetae locuti eadem Scripturis praemonstrabant. Per ipsum apostoli confirmati, transacta eadem in mundo praedicabant; per ipsum doctores inspirati Scripturas exponebant. Per Filium homo redemptus a morte liberatur; sed per Spiritum sanctum in baptismate ad vitam regeneratur. Per spiritum sanctum peccata relaxantur; per ipsum animae a morte criminum resuscitantur. Per Spiritum sanctum multi saeculo contempto religiosam vitam duxerunt; per ipsum plurimi signis et prodigiis fulserunt. Per Spiritum sanctum etiam hodie plerique ad meliorem vitam [Col. 0984B] convertuntur; per ipsum quamplures ad coelestia mente rapiuntur. Per Filium fit resurrectio mortuorum; per Spiritum sanctum fit immutatio eorum. Per Filium mundus judicatur; per Spiritum sanctum utraque pars juste remuneratur. Per Filium Deus Pater coelum novum et terram novam creabit, sed Spiritus sanctus universa in meliorem statum renovabit. Coelum nempe per ipsum solis splendore induetur; per ipsum sol septemplici lumine vestietur; per ipsum radiabit luna solis claritate; per ipsum vernabit terra paradisi amoenitate. Tunc Filius de labore translatos faciet discumbere, et transiens illis ministrabit, quia de judicio rediens, electos pro diversis meritis in diversis faciet mansionibus requiescere, et gloriam suae deitatis eis [Col. 0984C] facie ad faciem demonstrabit; Spiritus sanctus vero tribuit eis velut jubar solis pleno gaudio splendescere, et Trinitatem in unitate perfecte cognoscere.
Haec festivitas Spiritus sancti per septem dies celebratur, quia ipse in septem donis veneratur, sicut per prophetam praenuntiatur: «Spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis; spiritus scientiae et pietatis, spiritus timoris Domini (Isa. XI) .» Haec sunt septem mulieres, quae unum virum apprehenderunt (Isa. IV) , quia septem dona Spiritus sancti solum Christum corporaliter possederunt. Hujus Spiritus dona coelestia scandent [Col. 0984D] omnes qui timent Deum. Per ipsum namque timor tribuitur, qui in duo dividitur. Nam est timor servilis et est timor filialis. Servus quippe timet Dominum, ne eum damnet; filius timet Patrem, ne eum exhaeredet. (AUGUST.) «Timet adultera maritum, ne veniat; timet uxor casta, ne discedat.» Cum Spiritus sanctus, qui est charitas, mentem possederit, servilem timorem foras emittet; timor autem Spiritus Domini in saeculum saeculi permanet. Jam enim gehennam ut servus peccati non timebit, quia nullum peccatum committere quaerit. Deo autem ut filius per delectationem virtutum adhaerebit, et ideo ejus haereditatem possidebit. Ab ipsius gratia obtineamus orando, quatenus nos servi Dominum Deum nostrum timeamus, a malo declinando, [Col. 0985A] ne nos per contemptum praeceptorum suorum aliquando poenis subdat; imo velut hostes sibi rebelles aeternis tormentis puniat. Rogemus eum ut instar filiorum Israelis vereamur, ut patrem, bonum faciendo, quatenus cohaeredes filii sui simus facie Patris perfruendo. Post timorem dat Spiritus pietatem, ut homo factori suo devote serviat, et proximo quae praevalent bona impendat. Deinde scientiam inspirat, ut quid homo facere vel devitare debeat, sciat. Post hanc fortitudo ab ipso donatur, ut homo nec blandis, nec adversis ad vitia flectatur. Deinde consilium rationi subministrat, ut utile eligat, nocuum respuat. Post hoc intellectum praestat, ut anima per visibilia sempiterna intelligat. Deinde sapientiam inspirat, ut rationalis creatura mutabilem [Col. 0985B] creaturam despiciat, Creatorem suum qui est immutabile bonum diligat, solum fontem sapientiae Christum in Spiritu sancto sapiat.
Qui per septiformem Spiritum in his virtutibus florebunt, per ipsum septem munera in corpore, septem dona in anima obtinebunt, quando in terra sua duplicia possidebunt, cum in corpore sicut sol fulgebunt, et in anima aequales angelis erunt. Ab ipso namque cujus pulchritudinem sol et luna mirantur, septies prae sole clarius in corpore illustrantur: Christus quippe per Spiritum sanctum reformabit corpus humilitatis verae, configuratum corpori claritatis suae (Philipp. III) . Et cum sit corpus spiritale, ille cujus sermo velociter currit (Psal. CXLVII) , [Col. 0985C] tanta illud vestiet velocitate, ut quam cito nunc visus coelum vel cogitatus orbis extremum attingit sua agilitate, tam concite tunc illuc feratur corporis mobilitate. Ab ipso etiam qui est omnium fortitudo, tanta roborabitur fortitudine, ut moles montium facile possit pede subvertere. Ab ipso quoque qui fuit inter mortuos liber (Psal. LXXXVII) , tanta inerit eis gratia libertatis, ut omnis solida creatura sit ei penetrabilis. In cujus visione angeli magna dulcedine redundant; omnes sancti maximis deliciis exuberant, ab ipso omni affluentia voluptatis perfruuntur, dum in gaudio Domini sui super omnia bona sua constituuntur, ubi Regem gloriae sicuti est cernent in suo decore, in quem desiderant prospicere, ubi omnium angelorum et sanctorum gloriam vident, et sua [Col. 0985D] membra cuncta perlucida intus et extra inspiciunt; ubi jugiter audiunt resonare organa sanctorum et concentus angelorum; ubi cinnamomi et balsami odore suavissimo recreabuntur, et in aspectu Dei exsultantes epulentur, et in laetitia delectentur, atque ab ubertate domus Dei inebriabuntur, et torrente voluptatis ejus potabuntur (Psal. XXXV) . Ab ipso qui est salus omnium tanta sanitate solidantur, ut sicut nunc radius solis nullam sectionem, ita ipsi tunc nullam corporis passionem patiantur. Ab illo qui est vita aeterna, sic longaevitate confirmantur, quod nunquam in aeternum morte solventur. Haec septem bona habebunt in corpore per septem sancti Spiritus dona. Totidem in anima habebunt, ubi de bonis Domini perenniter gaudebunt. Nam ipse fons sapientiae tantum [Col. 0986A] eis influit, quod eis notitia omnium rerum tribuit. Ineffabili amicitia copulantur, quia a Deo ut filii, ab angelis ut fratres amantur. Incomparabilis concordia eos conglutinat, quia nec Deus, nec aliquis sanctorum ab ipsorum voluntate discrepat. Inaestimabili potestate sublimantur, quia novo coelo et novae terrae principantur. Inenarrabili honore exaltantur, quia ab ipso Deo et ab universis angelis venerantur. Summa securitate pollent, quia nemo haec ab eis unquam tollet. Plenum gaudium in his sine fine habebunt; omnes amicos suos, quos diligunt, iisdem bonis frui perpetuo gaudebunt. Haec sunt dona quae Christus in altum ascendens hominibus dedit, quos a diabolo captos, de morte captivos duxit, astrigerisque sedibus victor gloriosus invexit
In terra positis Dominus dona sua contulit, dum per charismata sancti Spiritus eos signis et novis linguis coruscare tribuit. Porro qui septem donis Spiritus sancti vacui inveniuntur, quot isti bonis perfruuntur, tot illi poenis cruciabuntur. Haec sunt olim in lege praefigurata; haec per prophetas praenuntiata. De legali quippe candelabro septem lucernae praecedunt (Exod. XV) , quia de Christo septem dona Spiritus sancti Ecclesiae prodeunt. Haec sunt septem columnae quibus domus Sapientiae fulcitur (Prov. IX) , quia donis septem Spiritus sancti Ecclesia, quae est domus Dei, insignitur. Hi sunt septem oculi, quos propheta in uno lapide videt (Zach. III) , [Col. 0986C] quia videlicet petra Christus septem dona Spiritus sancti ad illuminationem animarum fidelibus dedit. Haec sunt cornua Agni propter nos occisi (Apoc. V) , quibus credentes proderunt capita septem draconis rufi. Unde et isdem Spiritus sanctus super Dominum baptizatum in columbae specie descendisse praedicatur propter septem naturas quae in columba esse memorantur. Columba in petra nidificat, quia Spiritus sanctus in Christo corporaliter habitat, alienos pullos nutrit, dum errantes a regno Dei alienos per poenitentiam reducit; pura grana eligit, quia bonos de malis, ut grana de paleis secernit; felle caret, quia malitia eos evacuat quos possidet; non laedit rostro, quia Spiritu sancto repletus non insidiatur proximo: juxta fluenta habitat, quia Spiritus sanctus in sapientibus [Col. 0986D] habitat; gregatim volat, quia congregatis in nomine Domini Spiritus sanctus sua munera donat. Unde propheta: «Ecce, inquit, quam bonum, et quam jucundum habitare fratres in unum! Sicut unguentum in capite quod descendit in barbam, barbam Aaron, quod descendit in oram vestimenti ejus, sicut ros Hermon, qui descendit in montem Sion. (Psal. CXXXII) .» Fratres in unum unanimes cum jucunditate habitabant, quando multitudo credentium cor unum et animam unam habebant. Ideo unguentum de capite in barbam Aaron descendit, quia de capite omnium Deo scilicet Spiritus sanctus, qui est spiritalis unctio, in apostolos venit. Per Aaron, qui mons fortitudinis dicitur, Christus intelligitur, per quem fideles contra vitia fortes existunt, atque in altum [Col. 0987A] de virtute in virtutem ibunt. Hujus barba apostoli erant, dum ei qui est os patris quasi barba ori adhaeserant. De barba unguentum in vestimentum fluxit, dum Spiritus sanctus per impositionem manuum apostolorum se credentibus infudit. Ros de Hermon, quod anathema sonat, in montem Sion, quod specula dicitur descendit, dum superna gratia de Synagoga in Ecclesiam venit. Mons Hermon juxta Jordanem est situs, ubi Dominus est baptizatus. Ros ergo Hermon est Spiritus sanctus, qui super Dominum in baptismo ad istum montem venit, qui hodie in montem Sion in quo sita est Hierusalem, super credentes descendit.
Qualiter autem hoc contigerit, Scriptura nobis hodie retulit. Dum quinquaginta dies a resurrectione [Col. 0987B] Christi transissent, et discipuli, ut saepe ascendens praeceperat, in Hierusalem pariter resedissent, subito ingens sonus tanquam vehementis venti advenit qui totam domum ubi erant sedentes replevit: atque igneae linguae illis apparuerunt, quibus incensi omnium gentium linguis magnalia Dei loqui coeperunt. Porro propter instantem festivitatem Judaei ex omni natione totius orbis in Hierusalem confluxerant, quia Pentecosten singulis annis ob acceptam illo tempore legem celebrabant; qui hoc audito simul convenerant, et singuli linguam in qua nati sunt de ore eorum stupefacti audiebant. Quos Petrus allocutus dixit haec, per prophetas praedicta, per Jesum vero ab eis crucifixum completa. Qui poenitentia ducti [Col. 0987C] ad tria millia hominum baptizati sunt, et ipsi Spiritu sancto sicut alii repleti sunt. Alia die, cum Petrus et Joannes claudum per Spiritum sanctum sanassent, quinque millia baptizati sunt, qui omnes Spiritu sancto ditati sunt, et sanguinem Christi, quem prius furibundi fuderunt, postmodum tremebundi biberunt, ac perplures sanguinem suum pro ipso fuderunt. Apostoli autem, accepto Spiritu sancto, duodecim annos in Hierusalem eodem praecipiente commanebant, quae in mundo docturi erant insimul conferebant, in circuitu Judaeos ac gentiles docebant, signis ac prodigiis ad fidem plurimos convertebant. Qui omnes per impositionem manuum apostolorum Spiritum sanctum accipiebant, et virtutes Dei novis edebant linguis. Apostoli namque [Col. 0987D] per Spiritum sanctum caecis lumen refundebant, surdis aures recludebant, mutis linguam solvebant, claudos gressu erigebant, leprosos mundabant, daemonia ab obsessis effugabant, mortuos resuscitabant, insuper per baculos vel per vestimenta, quidam illorum etiam per umbram suam debiles sanitate restaurabant. Post haec duodecim per totum mundum diffusi, septeno munere Spiritus sanctus perfusi, per septenarium numerum duodeni officium suum peregerunt, dum quatuor partes mundi ad fidem sanctae Trinitatis perduxerunt. Tres enim et quatuor, quod septem sunt, duodecim fiunt. Qui boni piscatores sagena fidei pisces olim ad vitam praedestinatos signis et miraculis de salo saeculi ad littus vitae pertraxerunt, et Christi exemplo animas [Col. 0988A] suas pro ovibus sibi commissis, praevii duces posuerunt. Postquam Deus omnia in principio sex diebus creavit, septimum sanctificavit, quia in ipso requiescens ab opere cessavit. Sic qui in sex aetatibus mundi in donis Spiritus sancti operari student, in septima per ipsum ab omni labore requiescent. Sic nos quoque sex diebus in hebdomada laboramus, in septima vacamus, quia per septiformem Spiritum nunc bonis operibus insistimus, in futuro ab omni opere feliciter requiescimus, ubi per ipsum vacabimus, et Deum sicuti est videbimus.
In diluvio columba ramum olivae reportans (Gen. VIII) , inclusis pacem nuntiavit, quia Spiritus sanctus [Col. 0988B] per chrismatis unctionem animabus carne inclusis pacem amissam redonabit. Hic etiam digitus dextrae Dei appellatur, quia sicuti manus per digitos operatur, ita Christus qui est dextera Patris, cuncta per divisiones gratiarum Spiritus sancti operatur. Unde magi qui Moysi resistere non potuerunt, digitum Dei hoc esse dixerunt (Exod. VIII) , qui evidenter signa per Spiritum sanctum fieri conspexerunt. Per hunc est lex in duabus tabulis descripta, quia per Spiritum sanctum in duobus praeceptis charitas est disposita. In hoc digito ejicit Dominus daemonia, quia opera Filii et Spiritus sancti erunt inseparabilia. Olim genus humanum habebat tantum unius linguae usum; sed LXX, et duo gigantes turrim contra [Col. 0988C] Deum construebant; inde offensus linguas eorum confundebat, ita quod nullus alterius linguam intelligebat, sicque per orbem disperserat quos omnes hodie Spiritus sanctus in unitatem fidei per genera linguarum congregaverat. Hebraeus quoque populus, Aegyptiaca servitute in paschali nocte per paschalem agnum liberatus, ac per mare Rubrum translatus, ad montem Sinai quinquagesima die pervenit, quem fumus et ignis replevit, atque de medio ignis Dominus ei legem timoris in tabulis scriptam dedit. Sic Christianus populus, de diabolica oppressione in paschali nocte per paschalem Agnum Christum ereptus, per baptismum quasi per mare Rubrum transvectus, quinquagesimo die, scilicet hodie, in igne legem amoris accepit, quam [Col. 0988D] eum Dominus in corde scribere praecepit, ut videlicet post facerent sponte Dei amore quod prius fecerant coacti timore. In lege etiam erat praeceptum ut quinguagesimus annus jubileus, id est annus remissionis vocaretur, totusque ab opere servili feriaretur, atque amissa haereditas propriis haeredibus redderetur. Per hoc Spiritus sanctus illud tempus praefigurari voluit in quo populum suum ab opere servili, id est a peccato vacare docuit, eique amissam haereditatem paradisi restituit. (GREGORIUS.) Spiritus sanctus his datus memoratur, dum semel in terra, semel de coelo datur. In terra datur Spiritus, ut diligatur proximus: de coelo datur Spiritus, ut diligatur Deus. Qui enim Deum diligit, sermonem ejus servabit (Joan. XIV) . Hunc Deus Pater [Col. 0989A] diligit et Trinitas ad eum veniet, et mansionem apud eum faciet.
Ideo, charissimi, diligamus Deum; mandata ejus servando, ut ipse diligat nos mansionem sibi in nobis praeparando. De hospitio cordis nostri stercus peccatorum: poenitentia et confessione extergamus, lacrymis sordes diluamus, floribus bonorum operum ornare studeamus, ut Spiritus sanctus designetur adventare, et dignum habitaculum sibi in nobis praeparare. Hic etiam super Dominum in colombae speciem descendit, quia eum immunem a peccatis ostendit. Super discipulos autem in igne venit, quia peccata in eis consumens, chirographum peccati delevit. Unde et ignis filios Israel praecessit, et eis iter ad patriam suggessit, quia ignis Spiritus [Col. 0989B] sancti eos praecedit, et iter per Scripturas ad patriam paradisi ostendit. Ideo nunc baptisma agitur, quia per Spiritum sanctum originale crimen remittitur. Ideo etiam his diebus jejunia celebramus, quia per Spiritum sanctum veniam accipere speramus. Qui Spiritum sanctum blasphemaverit, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro. Per Spiritum sanctum datur remissio peccatorum. Qui de venia desperat, hic Spiritum sanctum blasphemat, atque irremissibile peccatum perpetrat. Quemadmodum, charissimi, est Nativitas Domini celebris, sic et ista festivitas omnibus fidelibus debet esse solemnis, quia sicut in illa Deus in carne veniens homines visitavit, sic in ista Deus in igne adveniens, a peccatis homines purgans, multa charismata [Col. 0990A] eis donavit. Hae festivitates et angelis et hominibus sunt venerabiles, quia ipsi Deo nostro sunt celebres. Denique in nativitate Domini, Dominus majestatis de solio gloriae suae surrexit, arma bellica induit, pro nobis pugnaturus in exsilium abiit. Parasceve autem dies belli atque victoriae exstitit, cum Dominus fortis et potens in praelio principem mundi diabolum cum suis satellitibus devicit, victoriamque potenter obtinuit. Dies vero Dominicae resurrectionis est dies qua peracto bello regnum tyranni vastavit, captivitatem ab eo captam ad se congregavit. Dies autem ascensionis est haec, in qua cum nobili pompa Dominus virtutum regressus triumphavit, atque cum angelis malis susceptus carnem nostram super aethera exaltavit. Hodierna [Col. 0990B] vero dies est qua militibus spolia distribuit, dum fidelibus varia dona Spiritus sancti contulit. Adhuc restat una dies qua sponsam suam de hac Babylonia est ducturus, quando in ultima die Ecclesiam in coelesti Hierusalem est collocaturus. Nempe de his diebus praecinuit per totum Psalterium Spiritus sanctus. Insuper lex et omnes prophetae persultaverunt haec consona voce. Igitur, charissimi, conspectui ejus in justitia nunc appareamus, ut, cum apparuerit gloria ejus, in nuptiis ejus satiari valeamus ad videndum in bonitate electorum suorum, ad laetandum in laetitia gentis suae, in plenitudine omnium bonorum (Psal. CV) . Quae oculus non vidit, et auris non audivit (I Cor. II) .
[Col. 0989C] «Sic enim dilexit Deus mundum, ut Filium suum unigenitum daret, ut omnis qui credit in eum non pereat, sed habeat vitam aeternam (Joan. III) .» Aperit causam humanae salutis, dilectionem scilicet Dei Patris ex quo est omnis restauratio vel institutio per Filium suum in Spiritu sancto. Idem dicit ex Filio Dei quod supra ex filio hominis credentes consequi, ut per quem in deitate conditi sumus, per eumdem in homine restauremur.
«Non enim misit Deus Filium suum in mundum ut judicet mundum, sed ut mundus salvetur per ipsum.» Venit Salvator, ut salvet, non ut judicet, id est damnet, sed si judicatur homo, ex se habuit, quia non credidit.
«Qui credit in eum, non judicatur; qui autem [Col. 0989D] non credit, jam judicatus est, quia non credit in nomine unigeniti Filii Dei.» Nondum apparuit judicium, sed jam factum est. «Novit enim Dominus qui sunt ejus (II Tim. II) .» Novit enim qui permaneant ad coronam, qui ad flammam. Novit in arca sua triticum, novit paleam, novit segetem, novit zizania. Non eos audiamus qui negant ex hoc loco diem judicii futurum. Dicunt enim: Si et ille qui [Col. 0990C] credit non veniet in judicium, et ille qui non credit jam judicatus est, ubi sunt quos judicaturus est Dominus in die judicii? Non intelligitur praeteritum tempus poni pro futuro. Nam judicatus est, dicitur damnatus est Dei praescientia, qui novit quid immineat non credentibus; et ubi dicit: non veniet ad judicium, ita intelligendum est: non venit ad damnationem.
«Hoc est autem judicium, quia lux venit in mundum: et dilexerunt homines magis tenebras quam lucem. Erant enim eorum opera mala. Omnis enim qui male agit odit lucem; et non venit ad lucem, ut non arguantur opera ejus.» Judicium dicit aeternam damnationem, quod erit non cognoscere Deum, sicuti aeterna vita est cognoscere eum. Quia lux venit, [Col. 0990D] Verbum scilicet in carne, et excitat et monet homines cognoscere sua mala, in quibus omnes sunt; profecto illi judicantur qui oderunt admonentem lucem, et fugant ne arguantur mala eorum quae sunt impietas, incredulitas, odium aeternae lucis, et nolle eam aspicere, sed velle in tenebris peccatorum remanere. Utique omnis qui est in intentione mali et cum amore ipsius mali operatur, odit lucem, [Col. 0991A] quia detegit mala, et ita non venit ad lucem, ut ei jungatur; sed fugat ne mala quae diligit arguantur.
«Qui autem facit veritatem venit ad lucem, ut manifestentur opera ejus, quia in domo sunt facta.» Quia initium boni est accusatio mali, veritatem facit, id est ea quae veritas jubet. Quicunque admonitus per lucem sua mala accusat, ut haec ejus accusatio et alia bona quae fecit manifestentur quod illuminatione divina sunt facta. Qui vult ergo venire ad lucem, non tantum a grandibus peccatis abstineat, [Col. 0992A] sed etiam a minoribus veram comessionem faciat, quoniam plura minuta peccata, si negligantur, occidunt. Nam minutae guttae flumen implent, et minuta grana arenae si multa sunt opprimunt navem. Et hoc facit sentina neglecta, quod fluctus irruens. Paulatim intrat aqua per sentinam; sed diu intrando et non exhauriendo mergit navem. Et quia Deus peccatores flagellat in hoc saeculo ad emendationem, ferto patrem erudientem, ne sentias judicem punientem.
[Col. 0991B] «Amen, amen dico vobis, qui non intrat per ostium in ovile ovium, sed ascendit aliunde, ille fur est et latro (Joan. X) .» Quia Pharisaei jactabant se videre (quod quidem possent si oves Christi essent) Dominus ob eorum arrogantiam proposuit hanc similitudinem. Ostendit itaque quia neque sapientia, neque observatio legis, nec bona vita quaecunque valet nisi per eum. Sive enim Judaeus seu Pharisaeus, seu gentilis, seu etiam philosophus doceat bene vivere, vel haereticus sub nomine Christi, nec tamen in Christo praedicans omnes sine eo rapiunt et occidunt. Ovile est Ecclesia. In quam quicunque vult intrare, per Christum intret, Christi gloriam quaerens, non suam. Humilis janua est Christus. Ergo qui intrat se humiliet, ne ascendens [Col. 0991C] per maceriam, dum exaltatur cadat. Aliunde itaque ascendit, qui quomodo propter Christum intrat, vel non de eo bene sentiendo, vel non ejus gloriam, sed suam quaerendo. Fur ergo est qui male intrat, et quod alienum est suum dicit, id est oves Dei suas facit. Latro est, quia quod furatus est occidit, dum malo exemplo seu perverse docendo oves vocem ejus audiunt. In quo cum sonet vox verbi Dei praedestinati ad vitam audiunt obediendo. Et notandum quod non omnis qui intrat per ostium, pastor est, quia et oves intrant. Verumtamen unitas universitatis Ecclesiae verbo et exemplo quotidie pascit. Ostiarius est Christus, qui se ipsum aperit, vel Scriptura quae ducit ad Christum, vel Spiritus sanctus [Col. 0991D] ad omnem veritatem.
«Et proprias oves vocat nominatim, et educit eas. Et cum proprias oves emiserit, ante eas vadit, et oves illum sequuntur, quia sciunt vocem ejus.» Oves vocat nominatim qui ait discipulis suis: «Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in coelo (Luc. X) .» Unde alibi: «Novit Dominus qui sunt ejus (II Tim. II) .» Educit eas hinc ad vitam aeternam, emittit eas absolvendo a vinculis peccatorum, et praecedit eas surgens a mortuis. Aliter educit oves de tenebris ad lucem doctrinae, et ante eas sic emissas quasi de Aegypto vadit velut in columna nubis et ignis, exemplo indicans quod docuit. Oves illum [Col. 0992B] sequuntur quocunque ierit, perseverando usque in finem. Nec enim bene vivere dicendi sunt qui finem bene vivendi vel caecitate nesciunt, vel inflatione contemnunt.
«Alienum autem non sequuntur, sed fugiunt ab eo, quia non noverunt vocem alienorum. Hoc proverbium dixit eis Jesus. Illi autem non cognoverunt quid loqueretur eis.» In bono convincuntur esse caeci. Interest enim inter illos et nos antequam ista verba cognoscamus, quoniam pulsamus et aperietur nobis, illi autem non.
«Dixit ergo eis iterum Jesus: Amen amen dico vobis, quia ego sum ostium ovium.» Sicut Filius per se novit Patrem, nos autem per illum, sic intrat in ovile, id est ad corda ovium per se et nos per [Col. 0992C] ipsum. Oculus carnis se videre non potest, alia videt; sed intellectus et se et alia intelligit. Sic Christus et ad se, et ad te, et ad Patrem per se intrat. Nam et per verbum alia dicuntur quae non sunt verbum, et ipsum verbum. Multi sunt pastores ut boni episcopi; ostium vero nemo est, nisi Christus. In Apocalypsi dicuntur sancti, non ostium, sed portae per quas pervenitur ad ostium. Omnes quotquot venerunt fures sunt et latrones, sed non audierunt eos oves. Qui venerunt non qui missi sunt fuerunt. Unde in propheta: «Veniebant et ego non mittebam eos (Jer. XXIII) .» In venientibus praesumptio temeritatis, in missis obsequium servitutis est. Vel ita: Quotquot venerunt, scilicet praeter me, fuerunt latrones. Praecones veritatis non venerunt [Col. 0992D] praeter eum, qui est veritas, quia sic crediderit in eum venturum, quomodo nos credimus in eum qui venit. Tempora variata sunt, non fides. Unus canon Scripturarum est omnia non ad totum referri, sed ad partem maximam, ut ibi: «Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt (Psal. XIII) .» Similiter hic: «Omnes qui venerunt ante me, fuerunt fures et latrones.» Et Paulus ad Corinthios: «Omnibus, inquit, omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem (I Cor. IX) .» Et ad Philippenses: «Omnes enim quae sua sunt quaerunt, non ea quae sunt Christi Jesu (Philipp. II) .» Ita est illud [Col. 0993A] Patris ad Filium: «Omnia mea tua sunt (Luc XV) .» Sciendum est quia non omnes qui audierunt vocem pastoris oves fuerunt, ut Judas. Sub ovina pelle audiens pastorem, lupus erat pastori insidians. Aliqui eorum qui Christum crucifixerunt, non audiebant, et oves erant. De quibus Dominus ait: «Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum (Joan. VIII) .» Hoc aliquis ita solvit: «Quando non audiebant, adhuc erant lupi; sed quando facti sunt oves, audierunt. Utcunque potest dici, sed per Ezechielem Dominus objurgando pastores dicit de omnibus: «Et errantem non revocastis (Ezech. XXXIV) .» Errantem dicit et ovem appellat. Si errabat quando ovis erat, procul dubio non pastoris, sed furis et latronis [Col. 0993B] vocem audiebat. Sed Dominus ait: «Quotquot venerunt praeter me fures sunt et latrones, sed non audierunt eos oves.» Ergo secundum praescientiam Dei videntis qui sunt ejus, multae oves sunt foris, et multi lupi intus. Multi namque blasphemant Christum, credituri in eum, qui sunt oves foris; sed adhuc alienam vocem sequuntur. Item multi intus laudant blasphematuri, sed tamen quandiu recte sapiunt, vocem Christi audiunt. Sed est quaedam praecipua vox pastoris, in qua oves non audiunt alienos, et in qua non oves non audiunt Christum. Quae est illa vox? «Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X) .» Hanc vocem non negligit proprius, non audit alienus. [Col. 0994A] Nam qui praedestinatus est et praescitus ad vitam, licet ad tempus erret, tandem redit et perseverat.
«Ego sum ostium; per me si quis introierit salvabitur, et ingredietur, et egredietur, et pascua inveniet.» Exercet obscuris, pascit manifestis Magister veritatis. Quilibet non fictus, per claritatem sapientiae Dei intrans catholicam Ecclesiam, salvabitur perseverando, et etiam prius erat in ovili praedestinatione divina. Ingredietur intus bene cogitando sanctum Apostolum dicentem habitare Christum per fidem in cordibus nostris (Ephes. III) . Egredietur, extra operando secundum Psalmistam: «Exiet homo ad opus suum (Psal. CIII) .» Aliter: Ingredietur credendo, operando egredietur ad pugnam contra haereticos. Amplius: Ingredietur Ecclesiam ut hic [Col. 0994B] per fidem vivat, quia «justus ex fide vivit (Hebr. X) .» Et egredietur etiam per ostium fidei Christi de hac vita, ut in aeternum vivat. Ubi enim subjungit: «Ego veni, ut vitam habeant,» videtur dicere, ut vitam habeant ingredientes, et abundantius habeant egredientes. Itaque pascua intellige gaudia sempiterna paradisi, praesentem Dei vultum, qui dum sine defectu conspicitur, sine fine mens vitae cibo satiatur.
«Fur non venit, nisi ut furetur, et mactet, et perdat. Ego veni ut vitam habeant, et abundantius habeant.» Fur venit ut furetur, alienam rem sibi usurpando; mactet, a fide retrahendo; perdat in aeternam damnationem.
[Col. 0993C] «Erat homo ex Pharisaeis, Nicodemus nomine, princeps Judaeorum. Hic venit ad Jesum nocte, et dixit ei: Rabbi, scimus quia a Deo venisti magister. Nemo enim potest haec signa facere quae tu facis, nisi fuerit Deus cum eo (Joan. III) .» Nicodemus venit ad Jesum nocte, vel quia metuit offendere populum, cum esset unus de principibus; vel quia magister erat in Israel, palam discere erubuit. Nox itaque significat litteram legis, vel ignorantiam cordis, vel timorem. Nicodemus vero, unus ex his qui per signa crediderant, figura est catechumenorum. Nam licet credant, quadam tamen nocte sacramentorum ad baptismum perveniunt, ubi de invio tenebrarum ad viam coelestis luminis renati transeunt. Si enim tantum valuit baptismatis figura, ut [Col. 0993D] per Moysem baptizati in nube et in mari ad manna perducerentur, nonne per verum baptisma ad idem pervenire poterit? Quid est manna?
«Ego sum, inquit, panis vivus qui de coelo descendi. Respondit Jesus et dixit ei: «Amen, amen dico tibi, nisi quis natus fuerit denuo, non potest videre regnum Dei,» id est non potest me cognoscere, qui sum regnum Patris, qui sum visio Veritatis. Quia Nicodemus aperta signa prudenter [Col. 0994C] notavit, de secunda nativitate ac de caeteris fidei mysteriis plenius doceri meruit.
«Dicit ad eum Nicodemus: Quomodo potest nasci homo, cum sit senex? Nunquid potest in ventrem matris suae iterum introire, et nasci?» Spiritus ei loquitur et ipse carnem sapit suam, non Christi, sicut illi qui putaverunt Dominum posse coquere, et manducare concisum, sicut agnum, quando Dominus dixit: «Nisi quis manducaverit carnem meam et biberit sanguinem meum, non habebit vitam in se (Joan. VI) ,» et statim recedentes non amplius sunt eum secuti. Dominus autem hoc remanentibus exposuit, dicens: «Spiritus est et vita quod dixi. Nam spiritus vivificat, caro autem nihil prodest (ibid.) ,» ne carnaliter intelligerent quod [Col. 0994D] dixerat. Ita Nicodemus nondum noverat parentes qui generant ad vitam. Una enim generatio est carnalis, altera spiritalis. Sciendum quomodo uterus non potest repeti, sic nec baptismus. Qui nascitur de catholica Ecclesia, tanquam de Sara nascitur; qui autem de haeresi, tanquam de ancilla (Gen. XXI; Psal. IV) . Adverte cur Dominus dicat: «Ego sum Deus Abraham, et Isaac et Jacob (Exod. III) ,» quasi Noe, qui ante istos fuit, et Moyses qui post, sancti [Col. 0995A] patriarchae non essent. In istis quippe patribus invenimus liberas et ancillas: quod totum figura est, ut ait Apostolus: «Haec autem in figura contingebant illis (Cor. X) .» Et illud: «Scripta sunt autem propter nos, in quos fines saeculorum devenerunt (ibid.) .» In generationibus autem liberarum et ancillarum quatuor sunt genera hominum, in quibus completur forma totius Christianitatis. Ancillas accipimus in malis, liberas in bonis. Aut igitur liberae pariunt bonos, ut Sara, Isaac; aut malos et bonos, ut Rebecca, Esau et Jacob; aut mali malos, ut Agar Ismael; aut mali bonos et malos, ut ancillae Jacob. Ad hanc similitudinem aut boni baptizant bonos, ut Ananias Paulum; aut malos, ut Philippus Simonem magum; aut mali bonos et malos, ut praedicatores [Col. 0995B] quidam, quos dicit Apostolus non caste solere annuntiare Evangelium, tolerans eos in societate Christiana, dicens: «Quid enim dum omni modo sive occasione sive veritate Christus annuntietur! et in hoc gaudeo (Philipp. I) .» Non alieno malo gaudebat, sed quia verum praedicabatur. Si quos isti similes sui baptizabant, tunc mali malos. Si quos vero tales quales admonet Dominus, cum dicit: «Quae dicunt facite; quae autem faciunt, facere nolite (Matth. XXIII) ,» tunc mali bonos baptizabant. Quomodo ergo in filiis Jacob non obfuit illis, qui nati sunt de ancillis, quominus tenerent terram repromissionis cum fratribus ex aequo, sed praevaluit semen paternum: sic quicunque per malos baptizantur, quanquam ex malis nati sint, tamen [Col. 0995C] quia ex semine Verbi Dei, quod figuratur in Jacob, nati sunt, si boni esse voluerint, haereditatem cum fratribus possidebunt. Sive ergo schismaticus, sive facinorosus quisque in confessione sanctae Trinitatis baptizet, non valet ille rebaptizari a Catholicis, ne confessio vel invocatio tanti nominis videatur annullari. Et in utero Ecclesiae magna luctatio est inter bonos et malos, sicut Jacob et Esau luctabantur (Gen. XV) , et semper mali persequuntur bonos, ut Ismael Isaac. Ideo namque dixit Sara Abrahae: «Ejice ancillam et filium ejus (Gen. XXI) ,» quia illusionem vidit in lusum, non ideo quia ludebat Ismael cum filio suo. Unde Apostolus: «Sicut tunc ille, qui secundum carnem natus erat, [Col. 0995D] persequebatur eum qui secundum spiritum; ita et nunc (Gal. IV) .» Secundum carnem nati sunt dilectores mundi, secundum spiritum amatores Christi. Plus ergo nos persequuntur qui nos illudendo seducunt, ita: «Veni, veni, baptizare: hic habes verum baptisma.» Ismael ergo non ideo fuit exhaereditatus, quia ex ancilla natus, sed quia superbus fuit. Nam si esset ideo exhaereditatus, filii Jacob non admitterentur ad haereditatem. Quod et Sara affligit ancillam Agar, non dicitur persecutio, sed correctio. Unde etiam angelus fugienti dicit: «Revertere, et humiliare sub manu dominae tuae (Gen. XVI) .» Sic boni principes haereticos et quoslibet perniciosos Ecclesiae exsiliis et aliis legalibus poenis juste affligunt.
[Col. 0996A] «Respondit Jesus: Amen, amen dico tibi, nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu, non potest introire in regnum Dei.» Sensus est: Quisquis renasci contempserit, non habebit vitam, quia non fuerit renatus ex aqua et spiritu, id est ex fide et dilectione. Quomodo aqua sacramentum fidei est? Aquae nomine intelligitur fides. Spiritus autem diffundit charitatem in cordibus nostris. Itaque parvuli cum per baptismum uniuntur Ecclesiae, nascuntur ad vitam, ex fide et dilectione sanctorum, quarum nexu Ecclesia jungitur Deo, ex visibili sacramento aquae et Spiritu sancto, et in bono neglecto si vitam finierit, a regno Dei in perpetuum exclusus erit. Quicunque vero non percepto regeneratoris lavacro pro Christi confessione moriuntur, [Col. 0996B] tamen eis valet ad dimittenda peccata, quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis. Qui enim dixit: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu, non intrabit in regnum coelorum,» et alia sententia fecit istos exceptos, ubi non minus generaliter ait: «Qui me confessus fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo (Luc. XII) .» Equidem sanguis et aqua, qui vulnere lateris Christi percussi exiverunt, typum martyrii et baptismi quo itur ad coelum pariter protulerunt. Denique si quos in fide Christi et in charitate non ficta radicatos excludat articulus mortis a sacramento baptismi, constat quia non excluduntur a salute. Martyres enim sunt coram Deo, si puro corde martyrio parati erant et baptizati in igne vel spiritu, [Col. 0996C] juxta quod Dominus dixit apostolis: «Vos autem baptizabimini Spiritu sancto, non post multos hos dies (Act. I) .» Hinc est quod ait Ambrosius de Valentiniano: «Ventrem meum doleo, ut prophetico utar exemplo, quia quem regeneratus eram, amisi.» Ille tamen gratiam quam poposcerat non admisit. Augustinus, in lib. IV De baptismo: «Considerans latronem cui dictum est: Hodie mecum eris in paradiso, invenio non tantum passionem pro nomine Christi id quod ex baptismo deest supplere posse, sed et fidem conversationemque cordis, si forte ad celebrandum mysterium baptismi in angustiis temporum succurri non potest.» Quantum itaque valeat etiam visibili baptismi [Col. 0996D] sacramento quod ait Apostolus: «Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) »; tunc impletur invisibiliter, cum mysterium baptismi non contemptus religionis, sed articulus necessitatis excludit. Sciendum quod Augustinus hanc sententiam non retractavit, ut quidam falso putant, sed illud quod in exemplo dixerat latronem non fuisse baptizatum, quia incertum est utrum fuerit baptizatus an non. Quod ergo alibi ait: Cathecumenum enim quamvis in bonis operibus defunctum vitam habere non credimus, non martyr fuerit. Haec et his similia de contemnentibus sacramenta baptismi dicta sunt.
«Quod natum est ex carne, caro est; et quod natum est ex spiritu, spiritus est.» Spiritalem [Col. 0997A] nativitatem distinguit a carnali. Ex Spiritu sancto spiritus noster, id est anima, nascitur in Deo, cum ei per gratiam, quae Spiritus sanctus intelligitur, peccata remittuntur, ne propterea damnationis poenam incurrat. Non enim caro, sed anima potest vel puniri.»
«Non mireris quia dixi tibi: Oportet vos nasci denuo. Spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis, et non scis unde veniat et quo vadat.» Sic est omnis qui natus est ex spiritu. Spiritus potestatem habet quibus vult gratiam remissionis impertire, et vocem ejus corporalem audis eo loquente in sanctis praedicatoribus, juxta illud: «Non enim vos estis, qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X) .» Verumtamen ignoras [Col. 0997B] an illa vox per intelligentiam ad quosdam veniat, id est de qua causa eodem Spiritu agente, quidam fortasse minus eruditi vocem illam intelligant, et quo, id est pro quo modo, vadat ab aliisae que poenitentibus, hoc est sine intelligentia transeat ab illis. Ad hunc modum fit illa nativitas quae est ex spiritu, te videlicet nesciente, discutere quomodo id Spiritus invisibiliter agat, ubi ipse nihil corporaliter operatur. Ne mireris ergo de hoc, scilicet quod agitur spiritu in illa generatione, si nescias. Vel ita: Spiritus in potestate habet ut cujus vult, cor illustret, et si, te poenitente, quempiam ad horam repleverit, vocem quidem ejus spiritus audis, sed non scis unde veniat et quo vadat, id est quomodo cor illius intraverit, vel quomodo redierit. Natura enim [Col. 0997C] invisibilis est. Sic invisibiliter incipit renatus esse agente Spiritu, quod non erat, ita ut infidelis nesciat unde veniat, et quo vadat, in qua gratia veniat in adoptionem filiorum Dei, et vadat in perceptionem coelestis regni. Quae quia incognita sunt carnali, iterum quaerit.
«Respondit Nicodemus, et dixit ei: Quomodo possunt haec fieri? Respondit Jesus, et dixit ei: Tu es magister in Israel, et haec ignoras?» Quid quasi insultabat Dominus magistro? Volebat illum nasci ex spiritu: quod nequit, nisi humilis. Ille autem inflatus erat, et alicujus momenti sibi esse videbatur, quia doctor erat Judaeorum.
«Amen, amen dico tibi, quia quod scimus loquimur, [Col. 0997D] et quod vidimus testamur, et testimonium nostrum non accipitis.» Si essent humiles ex spiritu nati, crederent ea quae Dominus cum prophetis et apostolis testatur foris mundo de his quae videntur in abscondito Dei. Evangelista Joannes in consuetudine habet geminare Amen in confirmatione divinorum verborum, illud attendens quod Dominus ait: «Sit sermo vester: Est est,» hoc est per duplicitatem nihil dicatis, sed sicut dicitis, proferatis ore, credatis corde. Tale est ergo Amen, amen, ac si diceret: Geminat, id est veritatem tam oris quam cordis pronuntiat.
«Si terrena dixi vobis, et non creditis: quomodo si dixero vobis coelestia, credetis?» Sensus est: Si non creditis, nec etiam intelligitis quia templum [Col. 0998A] possum suscitare dejectum a vobis, quod terrenum est, quomodo creditis quia per spiritum possunt homines regenerari? Nunc tamen per increpationem invitatum ad humilitatem instruit adhuc de divina et humana sui nativitate, de passione et ascensione et aliis pluribus. Unde sequitur: «Et nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit Filius hominis qui est in coelo.» Nemo ascendit, id est ascendere facit, ad eminentiam supernae vitae, nisi qui inde descendit humiliando se, id est Filius Dei, qui est Verbum Patris, nostram assumendo infirmitatem, secundum quam minor dicitur Patre. Descendit, inquam, per hoc filius hominis effectus, qui tamen in coelo est, hoc est in illa aequalitate Patris quam antea habuit. Assumens quippe quod [Col. 0998B] non erat, non amisit quod erat. Aliter: Deus divinitatem suam non indignam censuit nomine filii hominis, sicut carnem suam dignatus est nomine Filii Dei, ne quasi duo Christi diceretur. Et ita per distantiam divinitatis et infirmitatis, Filius Dei manebat in coelo, filius hominis manebat in terra. Per unitatem vero personae, quae in duabus naturis unus Christus est, et Filius Dei ambulabat in terra; et idem ipse Filius hominis dicitur descendisse de coelo, et ante passionem fuisse in coelo. Sensus ergo est: Nemo ascendit in coelum, nisi Christus in corpore suo, quod est Ecclesia. Propterea namque descendit, ut in coelo et cum illo unum essent qui per illum ascensuri erant. Dominus ascendit; corpus autem non ascendit, sed levatum est in coelum illo levante [Col. 0998C] qui ascendit. Si quis enim descendit, verbi gratia de monte nudus; cum autem ascenderit, vestiat se recte: utique dicimus nemo ascendit nisi qui descendit; nec vestem consideramus quam secum levavit, sed ipsum qui vestitus est solum dicimus ascendisse.
«Et sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis, ut omnis qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam.» Pertaesus in eremo longi laboris populus Dei murmuravit contra Dominum et Moysen. Ideoque Dominus immisit in illum ignitos serpentes. Cum igitur Moyses orasset, jussit eum Dominus facere serpentem aeneum, et plagis percussos aspicere in [Col. 0998D] eum, ut viverent. Qui sunt serpentes mordentes? Peccata. Quis serpens exaltatus? Mortuus Dominus in cruce, qui per effigiem serpentis figuratur, quia a serpente mors. Liberantur ergo qui eum in fide intuentur a plagis ignitorum serpentium, id est ab incentivis vitiorum, quae animam pungunt in mortem.
Quaeritur a nonnullis quid sit baptismus, et quare institutum sit sacramentum baptismi. Baptismus itaque est aqua diluendis criminibus sanctificata per verbum Dei. (AUGUSTINUS). Aqua enim sola elementum esse potest; sacramentum esse non potest, donec accedat verbum ad elementum, ut sit sacramentum. [Col. 0999A] Quaeritur quare institutum sit baptismi sacramentum, et quare circumcisio, quae loco illius posita fuisse putatur, succedente baptismo ablata sit, vel mutata. Nam si olim per circumcisionem, similiter ut nunc per baptismum, peccata dimittebantur, quid necesse fuit ut ipsa circumcisio, succedente baptismi sacramento, mutaretur? Cur autem accepta minus profuisse credatur, qui neglecta non minus nocuisse affirmatur? Sicut enim nunc per Evangelium dicitur: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum Dei (Joan. III) ;» ita olim per legem dicebatur: «Masculus cujus caro praeputii circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo (Gen. XVII) ,» nisi forte in hoc quod ille qui non est baptizatus, [Col. 0999B] a regno Dei excludendus dicitur, ille vero qui non est circumcisus, periturus memoratur. Quis velit intelligere propterea baptismum aliquid amplius conferre, quam circumcisionem, quia circumcisio suscepta a perditione tantum potuit liberare; baptismus vero renatos etiam ad gloriam perducere potest. Nam illi antiqui Patres, qui sacramenti circumcisionis justificationem praeceperant, a perditione quidem servabantur, sed ad gloriam regni non ducebantur, donec veniret ille qui sanguine suo frameam igneam exstinguens, aditum paradisi rursum patefaceret, et credentibus in se omnibus regni coelestis januam ipse praecedens primus aperiret. Sed sciendum quod nullus nunquam ab initio sit salvatus, nisi aliquo modo baptizatus. [Col. 0999C] Aliqui namque baptizati sunt, ut Abel in sanguinis effusione; plurimi in figura, ut Noe in diluvii effusione; plerique in signo, ut Abraham et sua posteritas; multi in Spiritu sancto, ut Christiani in aquae immersione. In hoc baptismus amplius confert, quia renatos hinc exeuntes, statim ad regnum mittit: quod tamen ex virtute sanguinis fusi ipsam aquam sanctificantis condonatur.
Si igitur quis dicere velit idcirco circumcisionem baptismo mutatam ut in baptismo perficeretur quod circumcisio implere non potuit, fortassis videbitur convenienter illi responderi posse, quia hoc quod amplius non est in baptismo, ex baptismo non est, sed ex passione Christi baptismum sanctificante impletum. Idem vero circumcisionem facere [Col. 0999D] potuisse, si illi passio Christi in cooperationem sanctificationis adjuncta fuisset. Nam in baptismo, quantum scilicet spectat ad virtutem baptismi, similiter ut in circumcisione, remissio tuorum percipitur peccatorum, quia sicut dictum est quod justificatis postea aditus patriae coelestis panditur, cruce Christi condonatur. Quae remissio peccatorum duodecies fieri posse a doctoribus innuitur. Prima siquidem remissio est qua baptizamur in aqua, secundum illud: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest videre regnum Dei (Joan. III) .» Secunda, charitatis affectio, ut est illud: «Remittuntur ei peccata multa, quia dilexit multum (Luc. VII) .» Tertia, eleemosynarum fructus, secundum [Col. 1000A] hoc: «Sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum (Eccli. III) .» Quarta, profusio lacrymarum, Domino dicente: «Quia flevit in conspectu meo, et ambulavit tristis coram me, non inducam mala in diebus illis (III Reg. XXI) .» Quinta, criminum confessio, Psalmista dicente: «Dixi: confitebor injustitias meas Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI) .» Sexta est cordis et corporis afflictio, Apostolo consolante: «Dedi hujusmodi hominem Satanae, ut spiritus salvus fiat in die Domini (I Cor. V) ;» septima est enim datio morum, hoc est abrenuntiatio peccatorum, Evangelio contestante: «Jam sanus factus es, noli ultra peccare, ne quid tibi deterius contingat (Joan. V) .» Octava est intercessio sanctorum. Unde illud: «Si [Col. 1000B] quis infirmatur, introducat presbyteros Ecclesiae, et orent pro eo. Multum enim valet deprecatio justi assidua (Jac. V) .» Nona est misericordia, ac fidei meritum; unde est hoc: «Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V) .» Decima est conversatio et salutatio alienorum, Jacobo confirmante: «Qui converti fecerit peccatorem ab errore viae suae, salvabit animam ejus a morte,» etc. (Jac. V.) Sed melius tibi est ut infirmus sis, et solitariam vitam ducere, quam cum plurimis perire. Undecima est indulgentia et remissio nostra, veritate Christo permittente et dicente: «Dimittite, et dimittetur vobis (Luc. VI) .» Duodecima est passio martyrum, spes unica salutis indulgentiae crucifixo latroni, Domino dicente: «Amen, amen dico tibi, [Col. 1000C] hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) .
Omnia itaque sacramenta quaedam esse signa ejus quae per illa datur gratiae spiritualis constat. Oportet autem ut, secundum processum temporum, spiritualium gratiarum signa magis ac magis semper evidentia ac declaranda formarentur, ut cum effectu salutis cresceret cognitio veritatis. Itaque sub lege naturali primum data sunt sacramenta, decimationes, sacrificia, et oblationes, ut in decimatione quidem peccatorum remissio, in sacrificiis vero carnis mortificatio, in oblatione autem doni operis exhibitio signaretur. Sed erat obscura significatio haec in sacramento decimationis, ubi homo de his quae possidebat, partem obtulit, partem retinuit, ut ad hunc modum in eo quod erat quod imperfectionis [Col. 1000D] et defectus fuit sibi tribueret; quod vero ad bonitatem spectabat, Deo imputaret. Hoc sibi voluerunt novae partes retentae, quia novenarius signum est imperfectionis, a denario perfecto deficiens. Propterea autem quia obscurum signum fuit emendationis in decimatione, data est circumcisio, ut virtutem justificationis evidentius demonstraret, quando dictum est homini ut portionem carnis suae non quidem superfluam, sed illius quod superfluum erat in homine signum auferret, ut per hoc agnosceret quia culpam quam natura per illam partem corporis traheret, gratia per sacramentum circumcisionis emundaret. Sed quia circumcisio tantum quae foris sunt enormitates amputare potest, [Col. 1001A] eas vero quae intrinsecus sunt pollutionum sordes mundare non potest; venit post circumcisionem lavacrum aquae, totum purgans, ut perfecta justitia praesignaretur. Rursum quia prioris populi qui sub timore serviebat mundatio laboriosa fuit, propterea [Col. 1002A] sacramentum circumcisionis in carne, quod dolorem habet, illi datum est; novo autem populo qui voluntate et dilectione servit, sacramentum justificationis in lavacro aquae, quae suavem habet purificationem, propositum est.
[Col. 1001] EXPLICIT PARS PRIMA.
- [Col. 1001A] I. Expositio duplex super evangelium: «Quidam homo erat dives.» Et de perdice ave. Deinde alius sermo de poenis animarum. Item de locis poenarum. Item, sermo de divite et paupere.
- II. Expositio duplex super evangelium: «Homo quidam fecit coenam magnam. Item, sermo de corpore Domini in quatuor partes divisus. De sacramento corporis et sanguinis Christi. Quando institutum est sacramentum corporis et sanguinis Christi. Utrum mortale an immortale corpus suum tradiderit. Si corpus Christi fuit, quod Judas per intinctam buccellam accepit. Quod sacramentum altaris et figura est quantum ad panis speciem et vini, et res est quantum ad corporis Christi veritatem. Tria esse in sacramento altaris: panis et vini speciem, corporis Christi veritatem, gratiam spiritualem. Quare in speciem panis et vini sacramentum corporis et sanguinis sui instituerit. Qualiter intelligenda est mutatio panis et vini in corpus Christi. Quod corpus Christi quando dividi videtur secundum solam speciem dividitur, secundum ipsum autem integrum manet, et sicut singulis partibus totum, sic in divisis locis unum et idem ipsum est. Quid significent tres portiones illae, quae de corpore Christi in sacramento altaris fiunt. Quod ea quae in corpore Christi indigna videntur, secundum speciem solam fiant. Quid fiat de corpore Christi, et de corpore, et corporali ejus praesentia post susceptionem sacramenti.
- III. Expositio super evangelium: «Erant appropinquantes ad Jesum publicani.» Item, sermo de lapsu primi hominis, et quaestio: si non habebat perseverantiam, quomodo sine vitio fuerit? De eo quoque qualem gratiam acceperit; et de aliis pluribus causis; de poenitentia, de invidia.
- IV. Expositio super evangelium: «Estote misericordes.» Item sermo de alternatione misericordiae et veritatis hinc inde se accusantis ac defendentis. De amatoribus misericordiae. De hypocritis.
- V. Expositio super evangelium: «Cum turbae irruerent.» Item sermo de Ecclesia. Item, de eodem, de ecclesiasticis doctoribus, de doctrina et eorum exemplis, de his qui bene docent, et male vivunt, de iracundis doctoribus, de superbis doctoribus; de doctrinae discretione, de silentio doctorum.
- VI. Expositio super evangelium: «Amen dico vobis, nisi abundaverit.» Item, sermo de ira, et de qualitate tormentorum gehennalium. Item, de gehenna, quod corporeus ignis gehennae non tantum corpus cruciabit, sed etiam spiritum; et quod ignis gehennae ad aliquem lucebit, ad aliquem non; et quod [Col. 1002A] ignis gehennae ab initio creatus sit. Item, de muneribus.
- VII. Expositio duplex super evangelium: «Misereor super turbam.» Item, sermo de quinque septennis. Item, de septem petitionibus contra septem vitia. Item de petitionibus quae conveniant praesenti vitae, et quae futurae.
- VIII. Expositio super evangelium: «Attendite a falsis prophetis.» Item, sermo de mendacio. Item, de falsis prophetis. Item de bono et malo; et alius de eodem.
- IX. Expositio super evangelium: «Homo quidam erat dives, qui habebat villicum.» Item, sermo de quatuor debitoribus. Item, de misericordia.
- X. Expositio duplex super evangelium: «Cum appropinquaret Dominus Hierosolymam, videns.» Item, sermo de Elia et Jezabel. Item, de verbis Sapientiae: «Transite ad me, omnes. »
- XI. Expositio duplex super evangelium: «Duo homines ascenderunt in templum. Item sermo de verbis David: «Ascensiones in corde suo disposuit; et de tribus ascensionibus et descensionibus. Item de jactantia et de compunctione.
- XII. Expositio duplex super evangelium: «Exiens Jesus de finibus Tyri.» Item, sermo de sacerdotibus, et sex aetatibus saeculi, et de sacramentis baptismi in duas partes divisis.
- XIII. Expositio duplex super evangelium: «Beati oculi qui vident quae vos videtis.» Item, sermo de verbis: «Egredimini, filiae Sion.» Et de tribus visionibus Christi. Item, alius sermo de praedictis verbis: «Egredimini.» Item, de verbis sancti Augustini, quibus nonnulli inconsiderate affirmant justos in futuro Dei regno Deum visuros corporeis oculis. Item, quomodo sanctus Augustinus ponit et exponit dicta sancti Ambrosii de eadem quaestione. Item, sententiae Cassiodori et Hieronymi de visione Dei futura.
- XIV. Expositio super evangelium: «Dum iret Jesus in Jerusalem transiebat.» Item sermo de septem speciebus leprae. Item, moralitas de Naaman Syro, et de septem lavationibus in Jordane.
- XV. Expositio super evangelium: «Nemo potest duobus dominis servire.» Item, sermo: Collatio Dei cum diabolo de jure Dei et hominis. Item de duobus dominis, et duabus civitatibus, etc. Item, de avibus exempla, de hirundine, de cornice, de aquila, de fulica, de turture, de vulture, de apibus, de luscinia, de noctua, de vespertilione, de gallo. Item, exempla de herbis, de lilia, de olea, de absynthio, de helleboro, de aconita, et caeteris.
- XVI. Expositio super evangelium: «Ibat Jesus in [Col. 1003] civitatem Naim.» Item, sermo de morientibus; et de exitu animarum sermo in duo divisus. Item, de morte, quid sit mors; et de tribus generibus mortis. Item de origine animae.
- XVII. Expositio super evangelium: «Cum intraret Jesus in domum.» Item, sermo de avaritia. Item, de duobus generibus humilitatis, et de humilitate Scripturas legentium. Item de commendatione humilitatis, et de invectione in superbiam, ac de duobus generibus elationis.
- XVIII. Expositio supra evangelium: «Accesserunt ad Jesum Sadducaei.» Item, sermo de charitate in duo divisus. Item, de anima, quare dicatur anima, et de appellatione animi, de mentis appellatione, de spiritus appellatione, et de diffinitione animae.
- XIX. Expositio super evangelium: «Ascendens Jesus in naviculam transfretavit.» Item, sermo de fide, quid sit fides, quid cognitio fidei; et de tribus gradibus utriusque. Item, de remissione peccatorum, et si sacerdotes, qui homines sunt, peccata dimittere possint, sermo in tres partes divisus.
- XX. Expositio duplex super evangelium: «Loquebatur Jesus cum discipulis suis in parabolis.» Item, sermo de sacramento conjugii, et de origine conjugii et causa institutionis, et de duplici institutione conjugii.
- XXI. Expositio super evangelium: «Erat quidam regulus.» Item, sermo de flagellis Dei et de gemina percussione. Item, de infirmitate carnis, et de tolerantia divina correptionis.
- XXII. Expositio duplex super evangelium: «Simile est regnum coelorum homini regi qui fecit.» Item, [Col. 1004] sermo de remissione peccatorum in duas partes divisus.
- XXIII. Expositio super evangelium: «Cum sublevasset» reservatur in mediam Quadragesimam. Item, sermones duo ad eamdem Dominicam pertinentes. Item, sermones de quinque gradibus exercitationis quibus justi in hac vita exercentur, et de quinque statibus mutabilitatis hujus vitae, et de quinque virtutibus animae.
- XXIV. Expositio super evangelium in Dedicatione ecclesiae: «Ingressus Jesus perambulabat.» Item, sermones in Dedicatione Ecclesiae: Primus, de his quae visibiliter aguntur in ea; deinde de mysterio eorum, qui dividitur in duas partes; secundus, de eodem et de tribus silentiis, atque aliis ecclesiasticis mysteriis; tertius, de eodem, et de septem columnis Sapientiae, atque aliis pluribus mysteriis Ecclesiae divisus in duas partes; quartus, de eodem, et de mysterio dormitionis Adae, et de foraminibus petrae, ac de mensa propositionis, atque aliis pluribus significationibus; quintus, de eodem et de visione Ezechielis, ubi assumptus fuerat a spiritu, et ductus in montem, et de duodecim gemmis, ac de significatione ecclesiasticarum rerum, divisus in duas partes; sextus de eodem, et de tribus dedicationibus Salomonis Jesu sacerdotis, et Judae Machabaei, et de mysteriis earum, divisus in duas partes; septimus sermo est proprie pertinens ad altaris dedicationem, in quo notantur diversi gradus eorum, qui sunt in activa et in contemplativa vita, et de duobus altariis holocausti et incensi, ac eorum unctione, atque alia quamplurima multum utilia; et hic dividitur in duas partes.
[Col. 1003] Expliciunt capitula libri secundi.
[Col. 1003A] «Homo quidam erat dives, et induebatur purpura et bysso, et epulabatur quotidie splendide,» etc. (Luc. XVI.) In divitiis notatur concupiscentia oculorum; in pretiosis vestibus, superbia vitae; in splendida epulatione, concupiscentia carnis. Idcirco dives iste, quasi ignotus apud Deum, nomine non designatur. Quae est ista aviditas, cum ipsae belluae modum habeant. Tunc enim rapiunt, quando esuriunt; parcunt vero praedae, cum sentiunt saturitatem. Inexplebilis est avaritia divitum, semper rapit, et nunquam satiatur, nec Deum timet, nec hominem reveretur. Non patri parcit, non matrem agnoscit, non fratri obtemperat, non amico fidem servat. Viduam opprimit, pupilli rem invadit. Quae [Col. 1004A] est insania acquirere aurum et perdere coelum? Hic tamen non abstulisse aliena reprehenditur, sed propria non dedisse, quamvis in lege non tenacia, sed rapina damnetur. Conchulae marinae ferro circumcisae lacrymas purpureas emittunt, quibus lana tinguitur, unde purpura texitur. Byssum vero genus est lini candidissimi et mollissimi, quod Graeci papaten vocant.
«Et erat quidam mendicus, nomine Lazarus, qui jacebat ad januam ejus, ulceribus plenus, cupiens saturari de micis quae cadebant de mensa divitis, et nemo illi dabat. Sed et canes veniebant, et lingebant ulcera ejus.» Nec a se canes removere poterat, nec visitator erat qui removeret. Nota cum parabolae [Col. 1005A] propria non ponant nomina, et Dominus per humilitatis approbationem pauperis hujus nomen dicat, non parabola, sed rei gestae narratio haec est. Mendici hujus ulcera dives fastidiosus exhorret, ne inter pretiosas epulas unguentatosque convivas fetorem ulcerum lambentibus canibus sustineat. Cum ergo ante januam jaceret, ex visione pauperis diviti non miserenti cumulus damnationis infertur, et rursum ex visione divitis tentatus quotidie pauper probatur. Quem ad majorem ipsius probationem paupertas simul et aegritudo, et visa divitis copia, et nulla sibi adhibita consolatio afficiunt. Cavendum ergo ne pauperes despiciamus, etsi quae in eis reprehensibilia videmus, quia fortasse quos morum infirmitas vulnerat, medicina paupertatis curat.
[Col. 1005B] «Factum est autem ut moreretur mendicus et portaretur ab angelis in sinum Abrahae. Mortuus autem et dives et sepultus est in inferno.» Sinus Abrahae requies est beatorum pauperum; sepultura inferni superbis et immisericordibus est profunditas poenarum. Unde Gregorius in lib. XII Job: Non justorum animas ad infernum dicimus descendisse, ut in locis poenalibus tenerentur, sed ut in superioribus requiescerent. Idem, XIII: Taedium, quo justi desiderabant videre Salvatorem, vocat Job tenebras, ubi ait: «In tenebris stravi lectulum meum (Job XVII) .» Idem, in octo: «Sicut nubes consumitur et pertransit, sic qui descendit ad inferos non ascendet (Job VII) .» Ac si aperte loqueretur Job, dicens: In altum currendo deficit qui superbiendo ad interitum [Col. 1005C] tendit. Quem si semel culpa ad poenam pertrahit, misericordia ulterius ad veniam non reducit.
«Elevans autem oculos suos, cum esset in tormentis, vidit Abraham a longe, et Lazarum in sinu ejus.» Cum dicimus Abraham, secundum fidem patrem nostrum, coetus credentium, liberator exspectantium, sinus erat Abrahae, ad quem ministerio angelorum directus fuit Lazarus, de mendico dives factus. Infideles autem pro varietate culparum per diversas mansiones in imo poenarum positi fideles super se in requie a longe conspiciunt, quia illuc per meritum non attingunt.
«Et ipse clamans dixit: Pater Abraham, miserere mei et mitte Lazarum, ut intingat extremum [Col. 1005D] digiti sui in aquam, ut refrigeret linguam meam, quia crucior in hac flamma.» Sicut Divinitas figurate per translationem oculos, linguam, digitos, caeteraque humana membra dicitur habere, ita animae a corporibus separatae. Petit ergo dives linguam suam refrigerari, id est poenam quam cum lingua sua meruit, laxari. In conviviis enim quia loquacitas solet abundare, perhibetur dives ex lingua graviter ardere. Optat igitur ab extremo digiti se tangi, id est operatione justorum vel ultima recreari, et sic per aquam gratiae Dei misericorditer sibi subveniri.
«Et dixit illi Abraham: Fili, recordare quia recepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala. Nunc autem hic consolatur; tu vero cruciaris.» Torquetur ante judicium, quia luxurioso carere deliciis [Col. 1006A] poena est. Abraham caeterique patres fideles, nequaquam secundum carnem filios a tormentis liberare student quos a fide deviasse considerant. Forte dives iste aliquid boni habuit quod felicitas transeuntis vitae remuneravit, et Lazarus aliquid mali quod ignis inopiae purgavit. Vel in hoc recepit dona, quia suum gaudium felicitatem transitoriam putavit. Justi vero, etsi in mundo bona habeant, quia ad aeterna sanctis desideriis aestuant, quae adsunt minime bona videntur.
«Et in his omnibus inter nos et vos chaos magnum firmatum est, ut hi qui volunt hic transire ad vos non possint, neque inde huc transmeare.» Chaos sive chaus, ut veteres codices habent, significat perpetuam dissimilitudinem, ut inter bonorum [Col. 1006B] malorumque voluntates, quia post mortem non poterunt merita mutari. Non est dubium quin reprobi a poenis transire cuperent, sicut adhuc faciunt ad sortem beatorum. Transire autem justorum est mente ire per misericordiam ad positos in tormentis, eosque velle liberare. Sed non possunt, quia justorum animae, quamvis in suae naturae bonitate misericordiam habeant, tanta tamen rectitudine Auctoris sui constringuntur, ut nulla compassione ad reprobos moveantur. Aliter: Justi transire volunt, id est existimantur a multis transire velle ad illos praesertim eripiendos a poenis qui eis in hac vita majori affectu jungebantur.
«Et ait: Rogo ergo te, pater, ut mittas eum in domum patris mei. Habeo enim ibi quinque fratres, [Col. 1006C] ut testetur illis ne et ipsi veniant in locum hunc tormentorum.» Postquam ardenti de se spes tollitur, animus ad propinquos recurrit, quia reproborum mentem poena sua quandoque inutiliter erudit ad charitatem, ut jam tunc suos etiam spiritualiter diligant, qui, dum peccata diligerent, nec se amabant. Servantur ergo diviti ad poenam et cognitio pauperis quem despexit, et memoria fratrum quos reliquit. Et boni siquidem bonos, et mali malos, et boni malos, et mali cognoscunt bonos. In qua videlicet cognitione utriusque partis cumulus retributionis excrescit, ut et boni amplius gaudeant, quia secum laetari conspiciunt quos amaverunt, et mali, dum cum eis torquentur quos in hoc mundo dilexerunt, [Col. 1006D] eos non solum sua, sed etiam eorum poena consumat. Fit autem in electis quiddam mirabilius, quia non solum eos agnoscunt quos hic noverant, sed velut visos ac cognitos recognoscunt bonos quos nunquam viderant.
«Et ait illi Abraham: Habent Moysen et prophetas: audiant illos. At ille dixit: Non, pater Abraham, sed si quis ex mortuis ierit ad eos, poenitentiam agent.» Dives iste serus magister incipit esse, cum jam nec discendi tempus habet nec docendi. Et quia verba Dei despexerat, haec audire suos sequaces non posse existimat.
«Ait autem illi: Si Moysen et prophetas non audiunt, neque si quis ex mortuis resurrexerit, credent.» Qui verba legis despiciunt, resuscitato credere [Col. 1007A] renuunt. Iste dives Judaicum populum significat, qui cultum vitae exterius habuit, et acceptae legis deliciis inutiliter usus fuit. Lazarus ulceribus plenus gentilis est populus, qui dum conversus ad Deum peccata confitetur, virus quod intus latebat quasi rupta cute foras emittit. Lazarus cupiebat micas divitis, et nemo illi dabat, quia gentilem populum superbus Israel despiciebat. Qui dum de doctrina legis quasi de acceptis opibus tumuit, verba fluebant ei de scientia quasi micae cadentes de mensa. Canes in sacro eloquio solent intelligi praedicatores, qui dum peccata confitentes instruunt, quasi vulnus mentis per linguam tangunt. Et dum loquendo a peccatis corripiunt, ad salutem reducunt, sicut canes curant vulnera, dum ea tangunt lingua. [Col. 1007B] Unde bene Lazarus interpretatur adjutus, quia illi gentiles adjuvant, qui eorum vulnera per linguae correctionem curant. Potest etiam per linctionem canum lingua signari adulantium, qui vulnera lingunt, dum mala nostra improbo favore attollunt. Abrahae sinus significat coelorum requiem, in qua recumbunt venientes ab oriente et occidente cum Abraham et Isaac et Jacob, sed filii regni hujus purpura et bysso induti foras ejicientur. Infidelis populus legem in ore tenuit, sed opere servare contempsit, et illo amplius ardebit. Dives in hac vita guttam aquae mendicans in altera dicit se habere quinque fratres, quia Judaicus populus ex magna jam parte damnatus, novit sequaces suos super terram relictos, quinque libris Moysi carnaliter intellectis, vel quinque sensibus corporis [Col. 1007C] deditos. Quomodo ergo in quinque virginibus, et in centum quinquaginta tribus piscibus innumera multitudo sanctorum intelligitur, ita in quinque fratribus divitis multa millia populi Judaeorum intelliguntur, quos ad spiritalem intelligentiam non assurgere gemit. Optat igitur ad eos mitti Lazarum, sive alium de fidelibus; sed non ei credent si Moysen et prophetas non audiunt. Ex mortuis Dominus resurrexit, sed Judaicus populus, quia Moysi non credidit, Domino credere contempsit. Cumque Moysis verba spiritualiter intelligere renuit, ad eum quem Moyses praedixerat non pervenit. Unde Veritas: «Si crederetis, inquit, Moysi, crederetis utique et mihi (Joan. V) .»
[Col. 1007D] «Multi dicunt: Quis ostendit nobis bona?» (Psal. IV.) Revera, charissimi, multi verba Dei audire cupiunt, sed, heu! qui dicant pauci sunt, imo (quod gravius est) plerique dum verbum vitae proferre nolunt aut nesciunt, eos odiis persequuntur qui bona dicunt vel faciunt. Hi in tantum veritatem Christi abominantur, quod etiam de eo loqui audire dedignantur. Et quia eos verbum vitae cruciat, utique Verbum Dei Christus, eos tantum a regno suo quantum tenebras a luce disgregat. Et cum a regno Dei excludantur, necesse est per omnia ut tartareo carcere cum diabolo auctore invidiae includantur. Si nulla Scriptura esset, nisi hodiernum Evangelium sufficeret fidelibus ad vitae exemplum. Refert namque Dominus quod quidam homo magnis divitiis [Col. 1008A] affluxerit, quotidie solemnes epulas duxerit, pauperi Lazaro, insuper ulceroso, micas de mensa cadentes denegaverit. Qui mortuus inferno mancipatur. Lazarus vero in sinu Abrahae collocatur. Dives ergo dum se graviter flammis cruciari, Lazarum vero cerneret gremio Abrahae laetari, magno ejulatu Abraham postulat ut Lazarum mittat qui minimo digito guttam aquae instillat, et linguam ejus ardentem refrigeret. Sed quia hic mendico denegavit panis micam, ibi ipse mendicus non meruit aquae guttam. Postquam vero de se desperavit, pro salute fratrum rogavit. Quos Abraham scripta Moysi et prophetarum habere indicavit, quibus si non crederent, nec mortuis, si ad eos irent, credituros affirmavit (Luc. XVI) . Hic homo rex fuisse insinuatur, cum purpura [Col. 1008B] vestitus memoratur, quia olim soli reges purpura utebantur. Sed quia rex a regendo dictus est, et ipse servus peccati vitiis erat subjectus, non rex sed homo appellatur, quia voracitati tantum et libidini, ut animal irrationale famulabatur. Cujus nomen illo non exprimitur, quia libro viventium cum justis non scribitur. Lazarus autem pauper nominatur, quia nomen ejus in coelo scriptum inveniebatur. Dives in inferno sepultus legitur, quia infernus sub terra esse fertur, et qui ibi mergitur, terra cooperitur, sicut corpus pulvere, cum in tumulo sepelitur. Sinus autem Abrahae erat locus a poenis quietus, in quo Christum exspectabat sanctorum coetus. Ante Christi quippe adventum omnes descenderunt ad infernum. Et si Abraham cum Lazaro apud inferos [Col. 1008C] fuit, quaeritur quomodo dives elevatis oculis eos a longe viderit (ibid.) . Duo inferni leguntur, inferior et superior. Inferior in quo animae reproborum torquebantur, superior in quo electi Christum praestolabantur. De inferiori scribitur: «Eruisti animam meam ex inferno inferiori (Psal. LXXXV) ;» de superiori autem: «Educ de inferno animam meam ad confitendum tuo nomini (Psal. CXLI) .» In inferiori, novem speciales poenae esse feruntur, scilicet ignis inexstinguibilis, horror frigoris incomparabiles, vermes immortales, fetor intolerabilis, mallei percutientes, tenebrae palpabiles, confusio peccatorum, visio daemonum, et auditio insultantium, ignea vincula singulorum membrorum. [Col. 1008D] Superior autem infernus erat ultima pars terrae, locus inferno vicinus, sed a poenis disjunctus, in quo justi potuerunt a malis conspici qui erant in inferiori. Quidam dubitant utrum se animae in illa vita cognoscant. Sed cum dives Abraham cognoverit quem nunquam ante viderat, constat quod mali bonos ibi agnoscant. Cum vero Abraham divitem ibi cognoverit, quem ante nunquam viderat, patet quod etiam boni malos ibi agnoscant. Rursum quaeritur utrum justorum animae quidquam de viventibus intelligant, vel animae pravorum aliquid de vivis sentiant. Sed cum Abraham dicat, «Recepisti bona in vita tua et Lazarus mala,» constat quod boni homines actus viventium aspiciant, praesertim cum se invocantibus continuo subveniant. [Col. 1009A] Cum vero dives pro fratribus male viventibus preces fundat, patet quod damnati quaedam non tamen omnia de vivis sciant. Ante judicium autem reprobi electos in gaudio conspiciunt ut magis doleant quod hoc assequi neglexerunt, aspiciunt electi et reprobos in supplicio, ut amplius gaudeant quod hoc Dei gratia adjuvante evaserunt. Post judicium vero boni semper quidem malos videbunt; mali autem nunquam bonos videbunt. Notandum vero quod is linguae specialiter petit refrigerium (Luc. XVI) , quem in omnibus membris coquebat incendium. Per hoc datur intelligi quemlibet in eo membro amplius tormenta passurum, in quo majorem exercuit peccandi usum. Et quia hic deditur edacitati, jugiter inserviebat loquacitati, juste dicitur in lingua plus [Col. 1009B] cruciari quam semper laxabat inania fari.
Et notandum quod nulli legitur quidquam rapuisse, sed tantummodo propria non tribuisse. Et si is, fratres, tanto supplicio plectitur qui propria minime largitur, quid de his est sentiendum qui semper parati sunt ad rapiendum? Dicit Scriptura de otiose comedentibus: «Sulci clamabunt adversus eos (Job XXXI) ,» de furibus autem et rapacibus: «Terra convertetur eis in picem ardentem et sulphur (Isa. XXXIV) .» Hic dives aliqua bona pro humana laude fecit, et bonam mercedem horum pro bona temporalia recepit; Lazarus vero aliqua mala gesserat, quae hic dolore corporis luerat. (GREGORIUS.) Pensate, quaeso, charissimi, quam districta sunt judicia Dei. Ecce guttam aquae petit, qui micas panis [Col. 1009C] non dedit. Et quia micas negavit, guttam non impetravit. Unde vos, domini mei, quibus Deus concessit divitias hujus saeculi, cavete ne vos divitiae ut servos possideant, et a veris divitiis vacuos ad tartara pertrabant. Possidete vos divitias egenis distribuendo, et veras divitias per has fallaces acquirendo. Non est malum divitias habere, sed valde grave est eas in pravum usum contorquere. David enim et Ezechias atque Josias, ut puta reges, aliique eorum similes, multas divitias possederunt, sed per eas indeficientes sibi comparaverunt. Cyrus et Antiochus illisque consimiles viri divitiarum erant, quia eas ad superbiam et luxuriam converterunt. Et quia hic suum regnum coelorum habuerunt, obeuntes [Col. 1009D] nihil in manibus suis invenerunt, sed cum illo divite in aeterna egestate dolebunt. De talibus dicitur: «Facilius est camelum perforamen acus transire, quam divitem intrare in regnum coelorum (Matth. XIX) .» Narrat Dominus cuidam plurimas divitias affluxisse, huncque destructis horreis majora construxisse, atque illic omnibus bonis collectis animae suae dixisse ut epularetur, laetaretur, quia multos annos victurus esset, et in his bonis laetos dies deliciis ducturus. Eadem nocte infelix mortuus alienis divitias suas reliquit; ipse sola peccata secum portans, tartara subivit (Luc. XII) . Quid huic profuerunt divitiae qui his neglexerit aeternas acquirere?
In quatuor autem species dividuntur homines: Quidam divites, ut Abraham et Job, salvantur; quidam [Col. 1010A] vero divites, ut Cenchres, Pharaon et Nabuchodonosor, damnantur; quidam pauperes, ut Lazarus et monachi, ditabuntur; quidam autem, ut Judas aliique fraudulenti, miseriis aeternis traduntur. Dives etiam, qui purpura et bysso induebatur, est Judaicus populus, qui regno et sacerdotio legis gloriabatur. Per purpuram quippe regnum, per byssum designatur sacerdotium. Hic quotidie splendide epulabatur, dum in exteriori cultu de ferculis legis et prophetarum saginabatur. Per pauperem vero gentilis populus praefiguratur, qui ulceribus peccatorum sauciabatur. Hic micas de mensa cadentes non accipiebat, quia nec minimam sententiam de sacra Scriptura audiebat. Canes autem venientes ulcera ejus lingebant, quia apostoli canes Dei, eum copiose [Col. 1010B] legem Dei instruebant, ulcera peccatorum medicamine poenitentiae claudebant. Hic mortuus in sinum Abrahae portatur, dives in inferno tumulatur, quia «multi fideles ab oriente venient et occidente, et cum Abraham et Isaac et Jacob in regno coelorum recumbent; filii autem regni,» scilicet perfidi Judaei, «ejicientur in tenebras exteriores (Matth. VIII) », quia non crediderunt Moysi nec prophetis, nec Christo resurgentia mortuis. Nunc quoque bella leguntur regum et victoriae illorum, ut per haec instruamur peccata debellare, et victores existere vitiorum. Legitur autem quod quidam vir duas uxores habuerit, quarum una fecunda, altera sterilis fuerit, et tandem sterilis Samuelem genuerit (I Reg. V) . Qui Heli sacerdotio, Saulem abdicavit a regno, David ungens oleo, sublimavit [Col. 1010C] sceptro. Qui David Goliath fortem funda et lapide stravit, proprio ense caput amputavit, plurimis desudavit, devictis hostibus egregium Domino tabernaculum praeparavit; cujus filius Salomon templum toto orbe famosum constituit, pacem omnibus gentibus. Vir qui sibi duas uxores copulavit, est Deus, qui Synagogam et Ecclesiam sibi desponsavit. Ex quibus Synagoga fecunda fuit, quia Judaicum populum, ad carnales caeremonias generavit; Ecclesia autem diu sterilis filium, scilicet Christianum populum ad spirituales observantias generavit, qui Heli a sacerdotio, et Saul a regno repudiaverunt, quia Judaicum incredulum populum a Christi sacerdotio et gentilem populum fideles persequentem [Col. 1010D] a regno Dei alienat; David, autem verum scilicet desiderabilem Christum, a Patre oleo laetitiae prae omnibus consortibus unctum regem olim adorat. Hic fortem Goliath funda dejecit (I Reg. VII) , dum fortem diabolum sua humanitate confregit. Funda quippe erat circumdata Christi humanitas, passionibus circumrotata. Lapis qui frontem Goliath penetravit, erat divinitas, quae maxillam Leviathan perforavit. Porro mucrone caput ejus desecuit, dum per reges et philosophos, utique arma ejus, ad fidem conversos diaboli vires enervans ab idololatria depulit. Hic David multa bella constituit, dum milites suos apostolos et martyres debellare Judaeos, paganos et haereticos instituit. Prostratis hostibus, fecit Domino tabernaculum. In cujus regis militia, charissimi, [Col. 1011A] contra vitia armis virtutum pugnemus, ut vitae praemio laureati in superno regno triumphemus. Militia est enim vita hominis super terram, et sicut mercenarii dies ejus. Miles militat pro beneficio; mercenarius laborat pro annuo praemio. Ita nos, dilectissimi, militemus pro aeterni Regis beneficio, desudemus pro perennis vitae praemio. David gessit typum Christi, hic cum hominibus conversantis, et pro sponsa sua, scilicet Ecclesia, contra hostes dimicantis. Salomon expressit ejus figuram, jam in gloria Patris regnantis et in pace perpetua cum sanctis triumphantis. Devictis itaque ut David hostibus, sicut Salomon templum aedificavit, quando ultimo judicio damnatis hostibus supernam Hierusalem ex angelis et hominibus ut civitatem [Col. 1011B] aedificans congregabit. Est avis perdix nuncupata, quae fovet ova ab alia ave furata. Postquam pulli exeunt, audita voce matris ad eam redeunt. Deus Pater duos primos homines quasi duo ova in nido paradisi posuit, quos perdix diabolus, perditor animarum, furatos fovit, dum seductos a Deo omnem malitiam docuit. Qui de testa exeuntes ad matrem reversi sunt, quando tunicam peccati exeuntes ad matrem, scilicet Dei sapientiam Christum, redierunt.
Quidam putant animas corporalibus poenis cruciari non posse nisi per corpora et in corporibus manentes. Quapropter a corporibus exutas animas, nullas alias poenas sustinere credunt, nisi eas solum [Col. 1011C] quas conscientia intus accusatrix irrogat. Sed verissima auctoritate sacri eloquii et catholicae veritatis testimonio probatur corporali et materiali igne animas etiam nunc ante susceptionem corporum cruciari. Si enim daemonibus, qui sunt spiritus corporales, ignis praeparatus dicitur, quid mirum est si animae a corporibus exutae corporali igne crucientur? Sed quomodo, inquiunt, animae sine corporibus a rebus corporalibus pati possunt? Ecce dicamus: Nescimus quomodo id fieri possit. Nunquid ideo verum non est, quia nos nescimus quomodo est? Tamen quid mirum, si animae extra corpora patiuntur? si laeduntur dum caeduntur indutae, cur non laedantur si caedantur exutae? Si affici possunt, [Col. 1011D] quando inter ipsas et illud a quo afficiuntur, medium est illud per quod afficiuntur, nonne probabile omnino est, multo magis eas affici debere, quando illi a quo afficiuntur immediate conjungantur? Tamen hoc ubique quaerendum non est, ut quod credere jubemur, nostra semper ratione discutere conemur. Scriptura sancta magistra fidei nostrae hoc nobis dicit: Quod autem plus quaerimus, suscipiamus, non contradicamus.
Beatus Gregorius dicit quia in eo ardent quod se ardentes vident. Quid sibi vult putatis hoc quod dicit, quia animae in eo ipso ardent quod suum ardorem vident? In rebus corporalibus ita non est, ut ardorem sentiat quicunque ignem conspicatur. Quae est ergo visio illa animae quae sentit omne quod videt, [Col. 1012A] vel si non omne, hoc certe quod ad poenam videt? An quia sensus animae quando per corpus egreditur, ideo diversis modis percipit, quia per diversa instrumenta percipit? Et ob hoc quaedam eminus constituta corporali sensu non percipit, quia ad percipienda illa instrumentum corporalis sensus non sufficit. Ibi enim sensus deficit, ubi amplius instrumentum non sufficit. Propterea illi sensus qui sufficientia instrumenta magna habent, majorem in percipiendo vim habent. Oculus longe posita videt, tactus vero sentire non potest, nisi immediate conjuncta. Si instrumentum tangendi? aeque ut videndi perspicax esset, aeque tactus ut visus eminus conjuncta perciperet. Quid igitur: Ubi instrumentorum diversitas nulla erit, quare non omnis sensus aequalis [Col. 1012B] erit, ut vicissim sit illic videre quando tangere, tangere quando dolere? Hoc tamen nonnisi de illis intelligendum est quae idcirco a tormentis affici possunt, quia hinc exeuntes in corruptione vitiorum secum passibilitatem ferunt. Haec tamen quia sensum animae eminus affici diximus, idcirco inter poenas corporales et ipsam animam, quasi aliqua locorum spatia collocamus, quia ipsa quae in sui naturam nulla dimensione tenditur, ubicunque praesens est sensu, per semetipsam etiam praesens esse probatur. Quia non in ipsa locus non est, inter ipsam et locum nullus est locus. Haec tamen omnia, quia, ut dictum est, ratione humana investigari non possunt, in his mentem solidemus quae fides non dubia probat, quia scilicet peccatrices animae, quae culpam non [Col. 1012C] correxerunt in hac vita, poenam habent post hanc vitam, quae licet qualiter ab illis sentiatur, a nobis intelligatur, quod justum est, cur non ideo minus ab illis sentiatur, quamvis a nobis non intelligatur. Nihil etnim refert a quibus rebus patiantur, sed quantum patiantur, quia vis doloris non in tormento, sed in sensu patientis consistit. Quid enim prodesset, si foris cruciatuum materia abesset, et patientium tamen dolor propterea minor non esset? Utquid ignem ac flammam times, nisi quia uri times? Si vulnera et plagae non dolerent, quis arma, aut tela timeret? Vide ergo, quia omnia haec a quibus dolor esse potest non timentur, nisi propter dolorem. Tolle sensum doloris, non est quod timeas. [Col. 1012D] Poterat ergo Deus etiam sine elementis materialibus animabus cruciandis sensum doloris dare, sed dignum est ut in eis puniantur in quibus peccaverunt, prius quidem sine corporibus, sicut in ipsis perverse sunt delectatae, postea vero in corporibus, sicut in ipsis quae per corpora inique sunt operatae.
Sicut peccatoribus cruciandis Deus poenas corporales praeparavit, ita etiam ad ipsas poenas corporales, loca corporalia distinxit. Quia enim quae foris sunt opera ejus, non solum instrumenta, sed etiam documenta eorum esse debent quae invisibiliter operatur, idcirco corporalibus etiam locis, et tormenta impiorum et gaudia justorum distinxit. Infernus itaque appellatur eo quod infra sit. Sicut [Col. 1013A] enim secundum corpus, si ponderis sui ordinem teneant, inferiora sunt omnia graviora, ita secundum spiritum inferiora sunt omnia tristiora. Unde et Graeca lingua origo nominis appellatur infernus, ex eo quod nihil suave habeat, resonare perhibetur. Sicut autem cor animalis in medio ejus est, ita et infernus in medio terrae esse perhibetur. Infernus siquidem locus est tormentorum, coelum est locus gaudiorum. Bene etenim locus tormentorum deorsum est, et locus gaudiorum sursum, quia et culpa deorsum premit, et justitia sursum sustollit. Maxima tormenta locum in imo habent, maxima gaudia in summo. Media autem bona et mala in medio, hoc est in hoc mundo mixta sunt. Dicitur infernus inferior esse locus in imo terrae, damnandorum [Col. 1013B] poenis praeparatus. De quo tamen omnino certum non est, in qua parte ejus, id est utrum intra concavitatem illius, sive extrinsecus in aliqua regione ambitus ipsius dispositus sit, quamvis tamen verisimilius videatur: infra terram quasi carcerem quemdam, et vel ut ergastulum tenebrarum collocatur. In hoc inferno debent inexstinguibilem ignem, et qui ut semper ardeat, nutrimento non eget, ab initio mundi daemonibus aeternaliter cruciandis praeparatum. In quo scilicet igne, etiam homines maligni cum daemonibus aeternam poenam passuri sunt, quia eis in hac vita positis, ad culpam consenserunt. Ad hunc infernum animae sceleratorum, a corporibus egressae, statim retrudi aestimantur. Sic econverso perfectorum et justorum et qui ab hac vita [Col. 1013C] purgati exeunt, sine mora ad coelum, ubi secundum humanitatem suam Jesus Christus in dextra Patris, sedet in gloria, continuo deduci creduntur, sic scriptum est: «Ubicunque fuerit corpus, illuc congregabuntur aquilae (Matth. XXIV) .»
Est autem alia poena post mortem quae purgatoria dicitur, in qua hi qui ab hac vita cum quibusdam culpis, justi tamen, et ad vitam praedestinati exiverunt, ad tempus cruciantur ut purgentur. Quibus locus omnino non est determinatus, nisi quia multis exemplis et revelationibus animarum in ejusmodi poena positarum: saepe nimirum monstratum est in hoc mundo non exerceri illa. Et fortassis probabilius erit ut in his potissimum locis poenam [Col. 1013D] singulae sustinere credantur, in quibus culpam commiserunt, sicut multis saepe documentis probatum est. Alia vero si quae sint harum poenarum loca, non facile assignantur. Beatus Augustinus in epistola Petri ostendit quod apostatae angeli labentes in hujusmodi ima detrusi sunt, usque ad futuram in die judicii ultimam damnationem. Nam quod Petrus carcerem vocat caliginis inferni (II Petr. II) , id Paulus tenebras appellasse creditur, dicens: «rectores tenebrarum harum spiritalia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI) .» Hunc autem carcerem, sive tenebras istas, intelligimus aerem istum esse. Unde et aeriae potestates dicuntur, in quo modo maligni spiritus ante ultimi judicii diem, et secundum aliquid ligati sunt, inquantum scilicet conscientia [Col. 1014A] futurae damnationis constringuntur, et secundum aliquid soluti sunt, inquantum, scilicet homines ad tentandos secundum moderamen divinae dispensationis ab illis interim maximis gehennae tormentis laxati, vacare permittuntur. De inferno autem ubi ignis ille aeternus praeparatus est cruciandis, beatus Gregorius in lib. Dialogorum testatur: hoc verisimilius judicari, ut sicut diximus, sub terra esse credatur, propter Scripturam quae dicit nec in coelo, nec in terra, nec sub terra inventum qui librum signatum aperire potuisset. Quaeri autem non inconvenienter potest, utrum animae damnandorum, eorum scilicet qui ab impiis et sceleratissimis quadam vivendi mensura in malitia inferiores fuerunt, egressae a corporibus statim ad inferni loca rapiantur, [Col. 1014B] sive in aliis quibusdam locis poenalibus, secundum occultam dispensationem ab illis gravioribus gehennae tormentis adhuc interim differantur, ut videlicet quemadmodum boni, qui cum culpis in quibusdam mansionibus detinentur, utrum statim ad gaudia coelorum ascendant, ita quoque minus mali hinc egrediuntur quamvis damnandi, quibusdam tamen levioribus poenis secundum modum culparum dispositis, non statim ad tormenta inferni descendant. De perfectis bonis dubium non est, quin egredientes, statim ad gaudia transeant. Similiter et de valde malis dubium non est, quin exeuntes hinc, sine mora ad inferni tormenta descendant. De non perfectis quoque bonis certum est, quod nunc interim quibusdam poenis usque ad plenam [Col. 1014C] videlicet purgationem a venturis gaudiis differantur. De imperfectis sive minus malis certum non est ubi nunc sint, donec in tempore universalis resurrectionis receptis corporibus ad illa tormenta descendant, ubi semper sint. Nam, si idcirco ab illis differri dicuntur, quia minus mali sunt, poterunt simili ratione non differentur credi quia damnandi sunt. Quid enim faciat dilatio, ubi emendatio et purgatio esse non potest? Quod tamen, quia occultum omnino est, nequaquam temere diffiniendum est. Et haec sufficiant de locis poenarum et de poenis animarum dicta.
Sciendum est quod homo Christianus non debet [Col. 1014D] divitiis abundare, sed semper se pauperem cognoscere. Et si habet divitias, scire debet quia non sunt verae divitiae, ut alias desideret. Qui enim falsas divitias desiderat, veras non quaerit. Fallaces etenim sunt, quae nobiscum diu permanere non possunt. Fallaces sunt, quae mentis inopiam non expellunt. Solae autem divinae verae sunt, quae nos divites virtutibus faciunt. Qui autem veras quaerit, adhuc pauper est, et recte dicit: «Pauper et dolens ego sum (Psal. LXVIII) .» Rursus ille, qui pauper est, et nequitia plenus, unde ille dicitur abundare, quia ei displicet quod pauper est, et justitia ipsa videtur abundare in corde suo adversus justitiam Dei. Non sunt autem verae divitiae illae terrenae, sed mendicitas, quia quanto magis abundant, [Col. 1015A] tanto crescit inopia, et avaritia plus auget cupiditatem ei qui illas possidet.
[Col. 1015C] «Homo quidam fecit coenam magnam et vocavit multos,» etc. (Luc. XIV.) Omnipotens Deus in exordio mundanae reformationis ad se cognoscendum, seque perpetualiter laudandum duas rationales creaturas, angelicam scilicet et humanam, condidit. Sed quia angelica magna ex parte per culpam superbiae lapsa est, humanae naturae statim invidit, eamque ad lapsum peccandi conduxit, atque a paradisi deliciis privavit. De qua privatione Dominica parabola dicit:
«Homo quidam fecit coenam magnam et vocavit multos.» Spiritualiter homo iste Deus est intelligendus, de quo scriptum est: homo est, et quis cognoscit eum? Et iterum: «Homo natus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus (Psal. LXXXVI) .» Qui homo vocatur ab humanitate, quia benignissima largitate quotidie generi humano suam exhibet gratiam. Qui fecit coenam magnam, quia indeficientem satietatem in aeterna dulcedine electis animabus praeparavit. Vocavit autem multos, primum per seipsum Judaeos praedicando, postmodum per praedicationem apostolorum ex quatuor mundi partibus populum gentium ad fidem vocando. Sed notandum quod vocatio fit tribus modis. Primus ergo modus vocationis ex Deo est; secundus, per hominem; tertius, ex necessitate. Ex Deo est, quotiens inspiratio divina in cor nostrum immissa, nonnunquam etiam dormientes nos ad desiderium aeternae vitae ac salutis exsuscitat, Deumque sequi [Col. 1016C] et ejus inhaerere mandatis compunctione saluberrima cohortatur, ut Abraham voce Dominica legimus vocatum. Sic enim dixit ei: «Exi de terra tua, et de cognatione tua (Gen. XII) .» Quo etiam modo Antonius est accitus. Audiens quippe in Ecclesia illud evangelicum: «Qui non odit patrem et matrem (Luc. XIV) ,» etc.; et illud: «Si vis perfectus esse, vade et vende omnia, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni, sequere me (Matth. XIX) ;» et confestim, renuntians cunctis, secutus est Christum, nulla exhortatione neque doctrina provocatus. Secundus vocationis modus est cum vel exemplis sanctorum, vel monitis ad desiderium salutis accendimur. Quo ordine per Moysen filii Israel de afflictione Aegypti sunt liberati. [Col. 1016D] Tertius est, cum repente ingruentibus tentationibus, quae vel mortis pericula comminantur, vel amissione bonorum ac proscriptione percutiunt, vel charorum morte compungunt, ad Deum quem sequi in rerum prosperitate contempsimus, saltem inviti properare compellimur. Cujus per se patent multa exempla. Secundum hanc vocationem multi vocantur, sed pauci veniunt, quia multi intrant in Ecclesiam per fidem, sed pauci salvantur per operationem. Et ne de ignorantia homines excusationem haberent, misit servum suum hora coenae dicere invitatis ut venirent. Servus iste, qui ad invitandos alios mittitur, ordinem praedicatorum significat. Qui, dum verbum divinum intra Ecclesiam annuntiant, [Col. 1017A] quasi plurimos ad coenam vocant. Non solum enim divinae clementiae satis fuit, quod aeternas delicias nobis praeparavit, sed etiam servis missis earum dulcedinem nobis enuntiavit. Hora coenae finis est saeculi, ille scilicet de quo Paulus ait: «Nos sumus in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X) .» Quamvis enim apud antiquos consuetudo fuerit, ut semel in die pranderent, et hoc convivium et prandium et coena vocaretur, tamen apud usum nostrae locutionis post prandium coena restat, post coenam autem nullum convivium remanet. Unde non incongrue per hanc coenam dies judicii sive illud aeternum convivium figuratur, ad quod qui pervenire meruerint, non esurient neque sitient amplius. Tanto ergo festinantius ad hanc [Col. 1017B] coenam currere debemus, quanto post hanc aliam invenire non novimus. Nam ut fastidium auferret subjunxit dicens:
«Quia parata sunt omnia.» Omnia enim parata sicut quia ille singularis Agnus occisus est, in cujus praeparatione omnia praecesserant. Sive omnia parata sunt, quia nullum exemplum virtutis, quod ad nostram imitationem in operibus sanctorum non sit declaratum. Jam enim innocentiam Abel audivimus, obedientiam Abrahae, constantiam Isaac, tolerantiam Jacob, castimoniam Joseph, mititiam Moysi, misericordiam David, patientiam Job audivimus, et finem Domini vidimus.
«Et coeperunt omnes simul excusare.» Qui venire noluerunt excusant, et sic intercludunt sibi [Col. 1017C] aeternum convivium, quod Deus non rogatus gratis offert volentibus. Excusant omnes qui plus terrena quam coelestia diligunt, etsi se ad coelestia tendere dicunt.
«Primus dixit ei: Villam emi, et necesse habeo exire, et videre illam. Rogo te, habe me excusatum.» Villa designat terrenam substantiam, quam quidam magno labore vel etiam fidei damno sibi emunt, aut per superbiam, aut propter corporis substantiam. Exiit ergo videre illam, quia, relicta contemplatione interna, sola exteriora cogitat.
«Et alter dixit: Juga boum emi quinque, et eo probare illa; habe me excusatum.» Recte quinque sensus corporis juga vocati sunt, quia in utroque [Col. 1017D] sexu geminantur. Qui sensus, quia sola exteriora cognoscunt, et non intima, recte per eos curiositas designatur. Grande vitium est curiositas, quae dum investigat vitam proximi, mentem exterius ducit, sua intima postponens. Notandum quia, dum dicunt, «rogo te, habe me excusatum,» humilitas sonat in voce; dum venire contemnunt, superbia in actione. Sic peccator qui dicit: Ora pro me peccatore, et peccatum non vult deserere, insinuat humilitatem, sed in superbia perstat.
«Et alius dixit: Uxorem duxi et ideo non possum venire.» In uxore voluptas carnis accipitur, non quod conjugium non sit bonum ad sobolem propagandam, sed quod nonnulli expetunt in uxore non fecunditatem prolis, sed desideria voluptatis. Conjugium [Col. 1018A] ergo non reprehenditur, si integritas ad majorem honorem vocatur. Item in villa empta dominatio notatur, et superbia castigatur. Primus homo dominari voluit, quia dominum habere noluit. Quid est dominari, nisi propria potestate gaudere? Quinque juga sunt in sensibus, tria videlicet apparentia: nam duo sunt oculi, duae aures, duae nares. In gustu etiam duo sunt instrumenta, lingua et palatus. Voluptas carnis, quae ad tactum pertinet, occultius geminatur. Est enim forinsecus et intrinsecus. Juga boum dicuntur, quia per sensus istos terrena acquiruntur, et boves terram versant. Et etiam sunt homines qui nihil volunt credere, nisi quod sensibus percipiunt. Uxor pertinet ad voluptatem carnis, quae multos impedit.
[Col. 1018B] «Tunc iratus paterfamilias, dixit servo suo.» Sicut enim tunc iratus rex dicitur, quando in peccatores vindictam exercet, ita Deus omnipotens illis iratus apparebit quos pro peccatis puniet.
«Et dixit servo suo: Exi cito in plateas et vicos civitatis, et pauperes ac debiles, caecos et claudos compelle intrare. Quantae sunt diversitates in hoc mundo, actuum tantae sunt viae quae ducunt ad diabolum, generalem scilicet viam perditionis. Ideo ergo dicit: ite ad exitus viarum, sicut ait in alio evangelio (Matth. XXII) , ut cujuslibet conditionis homines vocentur ad fidem. Potens est enim Dei gratia quoslibet barbaros mente corrigere, qui cor Nabuchodonosor ad feralem sensum mutavit, et iterum ad humanum sensum reduxit. Mittit ergo in [Col. 1018C] plateas, et vicos et civitates, invitans pauperes, debiles, et caecos claudosque, ut nulla fiat discretio locorum seu personarum venientibus ad fidem Christi. Ostendit enim quia debilitas corporis nullum excludit a regno Dei, rariusque delinquit, cui deest illecebra peccandi, et citius ad Deum convertitur qui non habet in mundo ubi delectetur. Aliter: Pauperes debiles, caeci et claudi dicuntur gentiles comparatione Judaeorum, qui per legem et prophetias divites, fortes, illuminati et erecti esse debent; sed hoc esse falso praesumunt. Mittit ad plateas, cum peccatores dilatioribus viis vocat ad angustam viam vitae. Mittit ad vicos, cum illos invitat quos temporalium vocat inopia. Mittit ad civitates, cum [Col. 1018D] eos vocat qui culta ab incultis secernunt, qui tenere legem naturae suburbana conversatione noverant.
«Et ait servus: Domine, factum est ut imperasti, et adhuc locus est. Et ait dominus servo: Exi in vias et sepes, et compelle intrare, ut impleatur domus mea. Dico autem vobis quod nemo virorum illorum qui vocati sunt gustabunt coenam meam.» Implenda est domus Dei numero praedestinatorum; sed superbi peccatores, quia vocati venire noluerunt, se ipsos irrecuperabiliter excluserunt. Vocat Dominus per se, vocat per angelos, per patriarchas, per apostolos, per miracula, per flagella. Nemo contemnat venire, ne dum vocatus excusat, dum voluerit intrare, non valeat. Venerunt de plateis et [Col. 1019A] vicis humiliati peccatores ex gentibus: veniant et de sepibus haeretici. Nam qui sepes construunt, divisiones quaerunt. Trahantur a sepibus, evellantur a spinis. Cogi nolunt. Voluntate, inquiunt, nostra intremus. Non hoc Dominus imperavit qui ait: Compelle intrare. Foris inveniatur necessitas; intus nascatur voluntas. Itaque viae et sepes intelliguntur erroneae sectae et haereses. Liquet igitur quod alii vocantur, et venire contemnunt; alii vocantur, et veniunt; alii intrare compelluntur. Vocantur et venire contemnunt qui donum intellectus accipiunt; sed eumdem intellectum operibus non sectantur. Vocantur et veniunt, qui acceptam intellectus gratiam operando perficiunt. Compelluntur intrare, quos Ecclesia temporaliter punit, quia conversi sunt retrorsum, [Col. 1019B] postquam posuerunt manum ad aratrum.
«Beati qui ad coenam nuptialem Agni vocati sunt! (Apoc. XIX.) Refert Evangelium, charissimi, quod quidam magnam coenam fecerit multosque vocavit. Paratis omnibus misit servum suum invitatos vocare. Et coeperunt omnes excusare. Et alius se dixit villam emisse, alius quinque juga boum comparavisse, alius uxorem duxisse, et ideo venire non posse. His auditis jussit dominus servum in plateas et vicos exire, pauperes, debiles, caecos, claudos introducere. Et cum adhuc locus vacaret, praecepit servo ut de viis et sepibus compulsi intrarent, jurans quod nemo de vocatis coenam suam gustaret [Col. 1019C] (Luc. XIV) . Homo qui coenam magnam instruens multos vocavit, est Deus pro nobis factus homo, qui omnes gentes ad epulas aeterni convivii invitavit. Hic misit servum suum ad convivium vocare, quando Moysen misit per legem populum ad vitam mutare. Sed omnes se a coena excusant, quia profecto videri convivium Dei adire recusant. Primus namque dixit se emisse villam, et se iturum videre illam. Judaicus populus quasi villam emit, dum terram repromissionis per carnales observantias obtinuit. Exiit illam videre, dum de Aegypto exiit eam possidere. Is quoque quinque juga emit, dum bis quinque gemina dilectione jugata percepit, quibus se agrum Domini velut bobus colere debuit. Sed ivit illa [Col. 1019D] probare, dum ea studuit pro terrenis tantum observare. Hic etiam uxorem duxit, quia legem carnali intellectu conjunxit, et ideo se a convivio Dei subtraxit. Per illum quoque qui villam emit intelligitur ordo principum Judaeorum, qui terram populo divisit, et qui postmodum munitiones obtinuit. Per illum vero qui quinque juga boum emit, subjectus populus designatur, qui jugo legis ad subjectionem stringebatur. Per illum vero qui uxorem duxit leviticus ordo declaratur, cui lex specialiter ut uxor copulatur. Hi singuli quia terrenis negotiis insudant, se a convivio Dei excusant. Unde paterfamilias servo imperat ut in plateas et vicos civitatis exeat, pauperes ac debiles introducat. Servus, qui nunc mittitur, ordo prophetarum accipitur. Civitas autem [Col. 1020A] Hierusalem notatur, in qua arca testamenti venerabatur, et in qua templum erat, in quo ab omnibus immolabatur. Hujus plateae Israelitae erant, qui se in latitudinem duodecim tribuum diffuderant. Vici autem Judaei exstiterant, qui se in angustiis duarum tribuum constrinxerant. De plateis itaque et vicis prophetae introduxerunt, dum Israelitas et Judaeos de errore scriptis et dictis correxerunt. Hi pauperes erant, quia virtutibus carebant. Debiles exstiterant, quia vitiis languerant. Caeci erant, quia sensum legis non videbant. Claudi fuerant, quia cultum Dei relinquentes post idola declinaverant. His introductis adhuc locus vacat, et Dominus servo jubet ut in vias et sepes exeat, et intrare compellat. Servus qui de viis et sepibus intrare compellitur est [Col. 1020B] ordo apostolorum qui de sectis et ritibus gentilibus multos in domum Dei collegerunt. Viae namque sunt diversae sectae philosophorum, sepes, diversi ritus paganorum. De his compulsi intraverunt, dum gentes, per signa et prodigia apostolorum idololatriam respuentes, Deum verum crediderunt: Paulus etenim proconsul compulsus intravit, dum Paulus apostolus coram eo magum excaecavit. Constantinus compulsus intravit, dum Sylvester a lepra in baptismate curavit. Gente sigitur introductae cum Domino coenabunt, Judaei vero nolentes intrare de coena Domini non gustabunt. Et vos, dilectissimi, ad coenam Dei estis vocati. Videte ne quolibet negotio impliciti, ne cujuslibet amicitia impediti, ab ea sitis excusati: nos etenim servi summi patris familias [Col. 1020C] sumus ab eo missi, vos ad epulas aeternae satietatis invitamus. Igitur ad nuptias Agni festinate omnes ingredi antequam janua claudatur, et tunc pulsantibus et intrare desiderantibus nunquam aperiatur. Dicit Dominus: «Si oculus tuus dexter scandalizat te erue eum, et projice abs te. Et si pes tuus scandalizat te, abscide eum et projice abs te. Melius est tibi luscum vel debilem, vel claudum ad vitam ingredi, quam duos oculos, vel duas manus, aut duos pedes habentem in gehennam mitti, «ubi ignis non exstinguitur, et vermis eorum non moritur (Marc. IX) .» Notandum autem quod tria a Salvatore ponuntur, scilicet oculus, manus, et pedes: per quae infelices a convivio Dei retrahuntur, [Col. 1020D] quia aut praelati, aut cognati, aut subjecti a coena Domini nos retardant quos ista membra designant. Oculus qui nos ducit est sacerdos qui nos de tenebris mundi ad lucem vitae dirigit. Qui ideo dexter oculus appellatur, quia nos de sinistris ad dexteros ducere conatur. Hic, si nos haeretica doctrina de via Dei abducere et in errorem nitatur ducere, aut pravo exemplo a coena Dei retrahere, ab injuncto officio, ut inutile membrum, est ejiciendus. Manus dextera, per quam operamur, est pater, vel mater aut uxor, vel quilibet amicissimus, per quos in omnibus juvamur. Hi, si nos aliquo modo a convivio revocant, zelus Dei eos a nobis abscidat, et procul a sedulitate nostra abjiciat. Pes per quem portamur est quilibet subjectus, per quem in necessariis [Col. 1021A] vitae sustentamur. Hic, si quolibet modo nos a coena Dei impedit est nobis evellendus, et a familiaritate nostra procul excludendus. Multo enim melius est absque his salvari, quam cum his perpetuo igni deputari. Nam qui talium amicus est, inimicus Dei constituitur, et qui his hominibus placet, confusus a Deo spernitur. Qui illam emit est is qui terrenis tantum lucris inservit, et ideo a coena Dei recedit. Qui autem quinque juga bonum emit, et ea probare abiit, est is qui quinque sensus corporis per binarium jugatos ad alienos actus scrutandos convertit, et a convivio Dei divertit. Unde legitur quod Dina, filia Jacob, videre mulieres regionis egreditur, et a Sichen principe civitatis opprimitur (Gen. XXXIV) . Penset, quaeso, vestra fraternitas quam grave vitium [Col. 1021B] sit curiositas. Ecce summi patriarchae filia, dum curiositatem sectatur, a pagano homine constupratur, civitas cum omni populo ferro et flamma exterminatur. Dina quippe egressa violatur, dum quaelibet anima alienos actus curiose perscrutans diabolo copulatur. Civitas cum populo incendio vastabitur, quia corpus curiosi cum malis actibus aeterno igni cruciabitur. Qui vero duxit uxorem est is qui tantum luxuriae studet explere ardorem. Et quia vestimenta nuptialia coinquinat, coenae Domini minime appropinquat. Et quia hi a convivio Dei excusantur, de plateis et vicis pauperes et debiles vocantur. Plateae sunt latae viae publice atque per potentiam crimina perpetrantium; vici, angusta itinera [Col. 1021C] occulte flagitiis insudantium. Pauperes sunt qui se bonis operibus vacuos agnoscunt. Debiles sunt qui se in praeceptis Dominicis languisse conspiciunt. Caeci sunt qui oculos cordis a luce veritatis clauserunt. Claudi sunt qui in viis Domini non ambulaverunt. Sed hi omnes vocati ad convivium Dei veniunt, dum doctrina justorum correcti per poenitentiam epulas aeternae dulcedinis adeunt. Porro plurimi de viis et sepibus intrare compelluntur, dum diversis erroribus ipsa mundi difficultate cogente ad pietatem convertuntur. Hi omnes in conspectu Dei epulentur, et in laetitia delectentur, quia magis gaudium est angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis qui non indigent poenitentia (Matth. XVIII) . [Col. 1021D] Ad has epulas, charissimi, sponte voluntaria omnes totis nisibus curramus, ubi nunquam esuriamus et sitiamus, sed cum angelis in aeternum gaudeamus.
«Homo quidam fecit coenam magnam,» etc. (Luc. XIV.) Huic itaque coenae ille dives homo praeposuit mensam, id est altare: in qua tria composuit, panem scilicet, vinum et carnem. Igitur Christus ipse est panis angelorum. In quo quia peccavit homo in paradiso, impositum est vinum, id est austeritas legis. Sed quia panis durus et solidus comeditur difficile, vinum quia parvulos enecat, apposita est caro, cum Verbum caro factum est et habitavit in nobis (Joan. I) . Sic igitur panis durus et solidus [Col. 1022A] in carnem, vinum austerum in lac conversum est. Haec itaque tria, panis, vinum et caro, sacramentum sunt corporis et sanguinis Christi: unum, ex his in quibus principaliter salus constat, et inter omnia singulare, quia ex ipso omnis sanctificatio est. Haec enim hostia semel pro mundi salute oblata, omnibus praecedentibus et subsequentibus sacramentis virtutem dedit, ut ex illa sanctificarent et per illam salvandos omnes. Sacramentum corporis et sanguinis sui ipse Dominus Jesus Christus instituit, quando post coenam veteris Paschae panem et vinum in corpus et sanguinem suum divina potentia transmutans, apostolis sumendum distribuit, et ut idem post hoc in memoriam sui agerent praecepit (Luc. XXII) .
[Col. 1022B] Solent quidam quaerere quale corpus suum discipulis suis Dominus Jesus Christus tradidit, hoc est passibile an impassibile, mortale an immortale, etc., et alia quae ad hanc pertinent quaestionem. Ego in ejusmodi, sicut in aliis professus sum, divina secreta magis veneranda quam discutienda censeo. Simplicitati fidei hoc sufficere puto, si dicimus quia tale dedit quale voluit; et rursum quale dedit, ipse novit. Ideo enim tale dedit quale voluit, quia omnipotens erat, et potuit omne quod voluit. Ideo autem ipse novit quale dedit, quia sapientia erat, et non potuit ignorare quod fuit. Propterea levius se quaestione absolvit, et fortassis tutius in semetipso subsistit, quod non dicitur: mortale dedit, ne [Col. 1022C] videatur dicere contra sacramenti dignitatem, nec dicit: Mortale dedit, ne aestimetur credere contra eam quae in Christo ante resurrectionem fuit mortalis corporis veritatem. Propter hoc fortassis melius est ut neutrum diffinire praesumamus, quamvis tamen alterum fuisse credamus. Sic itaque non dicatur: hoc vel hoc fuit, quamvis tamen credatur quia alterum fuit. Quod si alterum dicendum est, ego absque praejudicio veritatis magno sensu ad illud accedo, ut illud impassibile et immortale, quantum scilicet pertinet ad sanctificationem sacramenti tradidisse dicatur. Si quis autem objiciendum putet quod ante resurrectionem Dominus Jesus Christus corpus mortale portabat, et hoc ipsi indubitanter profitemur, mortalem fuisse Dominum [Col. 1022D] Jesum secundum humanitatem susceptam, quia si mortalem fuisse non crederemus, mortuum negaremus. Humana ergo natura in Christo mortalis fuit, sed voluntate, non necessitate. Ex eo enim quod per gratiam ab omni peccato munda verbo Domini in unitatem personae juncta est, ab omni mortis necessitate et debito libera facta est, ut nihil morti deberet, pro eo quod peccati nihil haberet. Sustinuit tamen sponte mortalitatem qua mortem sustinere volebat, quia si mortalitatem non sustinuisset, mori omnino non potuisset. Sic ergo sponte mortalitatem portavit quousque mortem gustaret et ita immortalitatem deponeret. Quia ergo voluntate, non necessitate mortalis fuit, in ipsius mortalitatis proprietate, secundum quod ratio et ordo temporis [Col. 1023A] postulabat, priusquam eam per mortem totam exueret, aliqua ex parte, quando voluit, deposuit, et rursum, quando voluit, recepit, ut in hoc ipso probaret quia in quantum eam sustinuit, ex necessitate non esset, qui sic pro potestate in quantum voluit eam non habere, sustinere omnino non posset.
Legitur in Evangelio (Luc. IV) quia Dominus Jesus Christus cum verbum vitae praedicaret, et ad vitam mortales et morituros invitaret, zelantes hostes quem ratione vincere non poterant, furore exstinguere volebant. Itaque quasi in eum qui nihil amplius mortale haberet, manus injecerunt in Jesum, et duxerunt in supercilium montis, ut illic eum praecipitarent. Cum non esset ducendus, te [Col. 1023B] neri se patienter tolerabat; cum autem esset praecipitandus, potenter per medium illorum ibat: quantum voluit tenebatur, et quantum voluit non tenebatur. Quantum voluit, et quando voluit, naturam mortalitatis admisit. Quantum autem sustinere voluit eam, et quando voluit eamdem a se potestative removit. «Transiens, inquit, per medium illorum ibat (ibid.) .» Nunquid putas, quod Christus luctando se de manibus inimicorum subtraxerit, cum ab eis teneretur, ut transiens liber per medium eorum iret? Ergo fortitudo corporis sola in ea laudanda est, non virtus deitatis. Non ita convenit, sed exhibuit se qualem voluit, admittens ad se ex eo quod sponte portabat quantum voluit. Si ergo Christus mortalitatis naturam secundum [Col. 1023C] rationem dispensationis divinae, priusquam eam, perenniter victurus exueret, secundum tempus aliquando ex parte deposuit, et iterum cum tempus postulabat, assumpsit, mirum est si dicitur aliquando pro causa et ratione temporis, secundum aliquod, et totam deposuisse, in qua tamen adhuc, cum tempus postulabat, passurus fuit. Si ergo hoc esse potuit ut ipse seipsum manibus gestaret, et discipulis sine corruptione sui edendum distribuit, et tamen ipse qui dedit et qui dabatur, qui portavit et qui portabatur, idem esse, quid mirum est si dicitur quia ipse in eo quod dabat mortalis fuit, et in eo quod dabatur immortalis fuit, et tamen ipse qui mortalis dabat, et qui immortalis dabatur, non [Col. 1023D] duo, sed unus fuit ipse. Quomodo enim immortalis non dabat qui invisibiliter sumebatur, et incorruptibiliter manducabatur? Invisibiliter sumebatur, quantum ad formam dico propriam corporis sui, non quantum ad speciem sacramenti sui. Invisibiliter enim sumebatur quia in eo quod sumebatur quod ipse erat, non videbatur: Christus enim sumebatur, et species panis et vini tantum videbatur. Ideo dico invisibiliter sumebatur, et quod erat non videbatur. Si ergo in eo quod dabat, quod ipse erat videbatur, et in eo quod dabatur quod erat ipse non videbatur; et si in eo quod dabat tenebatur et crucifigebatur; et in eo quod dabatur frangebatur et non dividebatur, edebatur et non corrumpebatur, quid miraris si in eo quod dabat mortalis [Col. 1024A] dicitur, et in eo quod dabatur immortalis et impassibilis fuisse praedicatur? Haec tantum sic dicta sint, ut nemini in eo quod latent praejudicium fiat.
Verum corpus Christi illud fuisse credendum sit quod ipse traditori suo per intinctam buccellam porrexit. Cum tinxisset, inquit, Jesus panem, dedit Judae Simoni Iscariotae. Sed, ut dicit beatus Augustinus, non, sicut putant quidam negligenter legentes, tunc Judas Christi corpus accepit. Intelligendum est quod jam omnibus distribuerat sacramentum corporis et sanguinis sui, ubi et ipse Judas erat, sicut sanctus Lucas evidentissime narrat. Ac deinde ad hoc ventum est, ubi secundum narrationem Joannis [Col. 1024B] apertissime per buccellam tinctam atque porrectam suum exprimit traditorem, fortassis per panis tinctionem illius significans fictionem. Non enim omnia quae tinguntur abluuntur, sed ut inficiantur nonnulla tinguntur. Si autem bonum aliquod significat haec tinctio, eidem bono ingratum, non immerito est secuta damnatio; et haec quidem verba sunt beati Augustini, super eo quod quaesitum est si Judas in buccella Christi accepit corpus. Ex eo tamen quod traditori suo Dominus ad notandum eum buccellam intinctam dedit, consuetudo habet ut corpus Christi fideles intinctum non accipiant. Sunt quoque et aliqui qui ex quibusdam Scripturarum locis in munimentum sui erroris ducere [Col. 1024C] putaverunt, dicentes in sacramento altaris veritatem corporis et sanguinis Christi non esse, sed imaginem illius tantum, et speciem, et figuram. Propterea, quia Scriptura aliquoties dicat id quod in eucharistia altaris sumit, imaginem illius esse vel speciem, quod in participatione Christi Jesu percipietur. Qui perfecto in hoc erroris laqueum non inciderent, si vel sacramenta Dei recta et humili fide susciperent, aut Scripturas convenienti intelligentia tractarent. Nunc autem quia in sacramentis Dei sensum suum fidei praeferunt, in Scripturis sacris sanam interpretationis formam tenere contemnunt: et fit ut sermo veritatis amplius eos caligare faciat, dum non recte intellectus errorem per veritatem ministrat. Quod tamen Scripturae [Col. 1024D] culpa non est, sed legentium et non intelligentium caecitas, neque sacrorum Dei confusio, sed praesumentium pravitas. Hic autem perniciose erraverunt tot manifestis sententiis et assertionibus non dubiis quidam ambigua praeferentes, et in ipsis magis mendacium quam veritatem eligentes, non quia hoc ibi magnum dicebatur, sed quia hoc ab illis magnum credebatur. Quid enim? Nunquid sacramentum altaris veritatis non est, quia figura? Ergo nec mors Christi veritas est, quia figura est; et resurrectio Christi veritas non est, quia figura est. Nam et mortem Christi et resurrectionem figuram esse, et imaginem et similitudinem et sacramentum et exemplum Apostolus manifeste declarat, dicens: Christus passus est pro nobis, vobis [Col. 1025A] relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus (I Petr. II) .» Ergo mors Christi exemplum fuit, ut peccato moriamur; et resurrectio exemplum fuit, ut justitiae vivamus. Nunquid ideo veritas non fuit? Ergo Christus vere mortuus non est, et vere non surrexit, si mors ejus vel resurrectio vera non fuit. Absit! nam de ipso scriptum est: «Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit (Isai. LIII) .» Ergo mors Christi vera fuit, et tamen exemplum fuit; et resurrectio Christi vera fuit, et exemplum fuit. Quare ergo sacramentum altaris similitudo esse non potest et veritas? In alio quidem similitudo, in alio veritas. Nam cum sit unum sacramentum, tria ibi discreta praeponuntur, species videlicet visibilis, et veritas [Col. 1025B] corporis, et virtus gratiae spiritualis. Aliud est enim visibilis species, quae visibiliter cernitur; aliud est veritas corporis et sanguinis, quae sub visibili specie invisibiliter creditur; atque aliud gratia spiritualis quae cum corpore et sanguine invisibiliter et spiritaliter praecipitur. Quod enim videmus, species est panis et vini. Quod autem sub specie illa credimus, verum corpus est et verus sanguis Jesu Christi, quod pependit in cruce, et qui fluxit de latere (Joan. XIX) . Haec per panem et vinum corpus et sanguinem tamen significari credimus, sed sub specie panis et vini verum corpus et verum sanguinem consecrari, et speciem quidem visibilem sacramentum esse veri corporis et veri sanguinis, corpus autem et sanguinem sacramentum [Col. 1025C] esse gloriae spiritalis, et quemadmodum species illic cernitur, cujus res vel substantia ibi esse non creditur, sic res ibi veraciter et substantialiter praesens creditur, cujus species non cernitur. Videtur enim species panis et vini; et substantia panis et vini non creditur. Creditur autem substantia corporis et sanguinis Christi, et tamen species non cernitur. Quod vero videtur secundum speciem sacramentum est et imago illius quod creditur secundum corporis veritatem; et quod creditur secundum corporis veritatem, sacramentum est illius quod praecipitur secundum gratiam spiritalem. Sacramentum ergo altaris et eucharistia divina in verbo corpore et sanguine Domini nostri Jesu [Col. 1025D] Christi imago est, secundum speciem panis et vini qua cernitur, et res est secundum substantiae suae veritatem; in qua creditur illic atque percipitur, et rursum quod nunc visibiliter secundum sacramenti speciem, et corporaliter secundum carnis et sanguinis Christi veritatem, Christum in altari sumimus: sacramentum est et imago, quod ipsum eumdem invisibiliter et Spiritaliter secundum gratiae infusionem, et sancti spiritus perticipationem in corde sumere debemus. Ergo divinissima eucharistia quae in altari secundum panis et vini speciem, et secundum corporis Christi veritatem visibiliter et corporaliter tractatur, sacramentum est et signum, et imago invisibilis et spiritalis participationis Jesu, [Col. 1026A] quae intus in corde per fidem et dilectionem perficitur.
Voluit Sapientia Dei, quae se per visibilia manifestat, ostendere quoniam animarum cibus et refectio est corpus et sanguis ipsius; et propterea carnem assumptam in edulium proposuit, ut per cibum carnis ad gustum invitaret divinitatis. Sed ne rursum humana infirmitas contactum carnis in assumptione horreret, consueti et principalis edulii speciem illam velavit, et sic sumendam proposuit, ut sensus in uno foveretur, et fides in altero aedificaretur. Fovetur sensus in uno, dum solita tantum et consueta percipit. Aedificatur fides autem in altero, dum in eo quod videt, quale sit illud quod non videt agnoscit. Proponitur igitur species panis [Col. 1026B] et vini, ut doceatur plena et perfecta refectio esse in sumptione corporis et sanguinis Christi ex divinitate Christi. Plena autem refectio cibus et potus est; cibi autem et potus panis et vinum principalis substantia est; et proponitur species ex principali substantia refectionis, ut in eo sumatur, et ut per eam veritas corporis et sanguinis Christi significaretur, sicut ipse testatur dicens: «Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus (Joan. VI) .» Quae tamen corporis et sanguinis sumptio, quia sola sine spiritali effectu salutem non conferat, ipse idem Salvator manifestat dicens: «Caro nihil prodest; spiritus est qui vivificat (ibid.) .» Virtus ergo et plenitudo spiritalis refectionis, quae in corpore Christi et sanguine est, per speciem quidem [Col. 1026C] panis et vini significatur; in perceptione autem gratiae infusio internae et aeternae refectionis perficitur. Et sic quidem cum tria in uno ibi sint, in primo quod signum invenitur secundi, in secundo autem causa tertii; in tertio vero virtus secundi, et veritas primi: et haec tria in uno sunt, et unum sacramentum. Claret itaque, quando divinissimae eucharistiae assumptio sacramentum est, et imago participationis Jesu, quia hoc quod ejus sacramentum visibiliter percipimus signum est, quod ei spiritaliter uniri debemus. Ipsa autem eucharistia, id est bona gratia, ipsa scilicet hostia sacra divinissima vocatur, quoniam divinos facit et participes divinitatis eos qui se digne participant, et quia ipsa signum est et veritas, in qua caro Christi sub [Col. 1026D] specie panis sumitur, et in carne ejus digne sumpta, et ipsius etiam divinitatis susceptio et participatio et consortium condonatur. Propterea divinissima et sanctissima, et sanctificans sanctificantia omnia etiam sancta.
Per verbum sanctificationis vera panis et vera vini substantia in verum corpus et sanguinem Christi convertitur, sola specie panis et vini remanente, et substantia in substantiam transeunte. Conversio autem ipsa non secundum unionem, sed secundum transitionem consideranda est, quoniam nequaquam essentia in essentiae augmentum accedit, et per id quod accedit, id ad quod accedit majus fiat, sed transitione, ut id quod accedit, cum illo ad quod [Col. 1027A] accedit, unum fiat. Nec sic in pane corpus Christi consecrari dicimus, ut de pane corpus Christi esse accipiat, nec quasi novum corpus subito factum de mutata essentia, sed in ipsum corpus verum mutatam essentiam; nec ipsam substantiam panis et vini in nihilum redactam, quia desiit esse quod fuit; sed mutata potius, quia coepit esse aliud quod non fuit, et ipsum quod coepit esse aliud, ex ea esse non accepit, quia panis fuit. Sed ipsa ejus esse accepit, quia prius panis fuit; sed ipsa ejus esse accepit quando desiit esse quod fuit. Hoc expressius distinximus propter eos qui ex sua ratione fidei praejudicium faciunt, et sensu suo incedentes asserere nituntur vel hoc esse solum quod cernitur, vel tale esse quod creditur, hoc est quod sola panis et species vini cernitur, [Col. 1027B] solam ibi esse panis et vini substantiam; vel, quia ibi substantia corporis et sanguinis Christi creditur possibiliter ei inesse speciem et qualitatem panis et vini quae cernitur, quasi non possit species apparere cujus non adsit substantia, vel substantia latere cujus non appareat forma.
Quando partes videntur in sacro altaris, non putetur quasi divisum sit vel separatum a se, aut velut per membra discerptum corpus Christi. Ipse integer manet, et in se nec dividitur nec partitur. Sed tibi secundum speciem exhiberi oportebat quod ad mysticam significationem pertinuit. Tres igitur portiones quae in altari fiunt de corpore Christi mysticam significationem habent. Est enim corpus Christi [Col. 1027C] universa Ecclesia, caput scilicet cum membris, et inveniuntur in corpore isto quasi tres partes, ex quibus totum corpus constat. Una pars est ipsum caput. Caput namque caput est et pars similiter corporis. Itaque caput ipsum pars corporis una est. Alia pars corporis est in membris illis, quae jam secuta sunt, et sunt cum ipso capite, ut est ipsum caput, sicut scriptum est: «Ubicunque fuerit corpus, ibi congregabuntur aquilae (Matth. XXIV) .» Illi ergo qui jam de hac vita exierunt, quorum corpora in sepulcris requiescunt, et animae cum Christo sunt, isti sunt pars corporis altera; et sunt quasi simul duae partes istae: caput scilicet et haec altera pars corporis. Propterea in altari duae partes seorsum [Col. 1027D] reservantur extra calicem quasi extra passionem, quoniam ipsum caput jam immortale et impassibile de morte resurrexit, amplius non moriturus neque passurus amplius, et similiter illi qui de hac vita egressi sunt sancti et cum ipso capite suo jam gloriantur et gaudent, exspectantes et ipsi resurrectionem carnis suae, et immortalitatem, jam neque dolorem neque passionem sentiunt ullam, et sunt simul istae duae partes extra calicem, et extra passionem, quoniam hinc priora transierunt. Tertia pars in calice ponitur, significans eos qui adhuc vivunt in passione, donec et ipsi ab hac vita exeant, et transeant ad caput suum ubi amplius nec moriantur nec patiantur.
In his igitur mysteriis monstratur tibi foris species [Col. 1028A] in qua sensus tuus erudiatur, et servat intus tamen corporis sui incorruptionem, in qua unitas ejus non dividitur. Videtur pars una, et quasi pars esse videtur, si totum ibi est. Et pars altera videtur, et quasi altera videtur, et idem est totum ipsum. Et si tertia pars videtur, similiter idem ipsum est et totum. Totum hic et totum ibi, nec minus in parte quam in toto, nec majus in toto quam in parte. Quotcunque partes feceris, in singulis totum est. Nec mireris. Opus Dei est hic. Si in diversis locis potest esse unus, quare etiam non in singulis partibus potest esse totus? Utrumque mirum est. Sed non ideo falsum est, si mirum est. Et verum est quia mirum est; nec tamen sic mirum, quia opus Dei est. Non est mirum, si mirabilis mirabilia operatur. [Col. 1028B] Quomodo, inquis, corpus unum eodem tempore in diversis locis esse potest? Hic est, ibi est, et totum utrobique est, et in multis locis. Similiter noli mirari. Qui locum fecit corpus fecit, et locum in corpore, et corpus in loco. Et qui fecit ut corpus unum in loco uno esset, fecit sicut voluit; et si voluisset, aliter facere potuisset. Nam et quando vult aliter facit, et est sicut ipse vult semper. Quia autem sic ipse fecit, ut corpus unum in loco uno esset, tu quod factum vidisti, et nescis aliud nisi quod factum est quod vidisti, idcirco miraris quando aliud vides vel audis, quam videre et audire consuevisti. Ipse autem non miratur, quando aliud facit quam quod facere consuevit, quia quando illud fecit, scivit et tunc quod aliter facere potuisset, si [Col. 1028C] voluisset. Idcirco cum quid mirari coeperis, et dixerit forte tibi cogitatio tua quomodo hic esse possit, cogita facientem, et desinet esse mirabile, quidquid illud fuerit. Et si forte mirabile non esse desierit, tamen incredibile non erit. Si factorum omnipotens cogitatur non erit impossibile quidquid erit. Quod si contingat aliquando, sicut contingere solet, ut videas si qua fieri in hoc sacramento quae minus esse videbuntur, noli horrere: sola species quae apparet hoc habet. Tibi monstrat speciem, sibi servat veritatem. Exhibet sensui tuo similitudinem cibi corporalis, ut sensus tuus per omnia in suo erudiatur. Servat corpori suo veritatem naturae inviolabilis et immortalis, ne in suo corrumpatur. Si in aliquo a similitudine recederet, verum sacramentum [Col. 1028D] non esset et perderet se ibi, et tolleret locum fidei, neque jam crederetur, etiam si videretur. Quod ita fieri non oportet. Itaque, quantum ad nos, servat per omnia corruptibilis cibi similitudinem, et tamen non amittit quantum ad se inviolabilis corporis veritatem. Videtur corrodi, et manet incorruptus. Videtur vel affici vel maculari, et perseverat inviolatus. Sustinet hic fieri circa se, ne sensus noster aliquid alienum percipiat; sed non recipit hic in se, ne incorruptibilis natura sinceritatem suam amittat. Tanta est dignitas et munditia corporis Christi, ut nec corruptione aliqua affici possit, nec sordibus maculari. Itaque si quando hoc fieri videris, noli timere ipsi, sed sollicitus esto tibi. Ipse laedi non [Col. 1029A] potest; tu noceri potes, qui male credere potes.
Sed fortassis iterum dicit tibi cogitatio tua: Quid fiat de corpore Christi, postquam sumptum fuerit et comestum? Tales sunt cogitationes hominum, ut vix quiescere velint, in his maxime quae quaerenda non sunt. Dicit ergo tibi cor tuum: Quid factum est de corpore Christi, postquam illud sumpsi et manducavi? Audi ergo corporalem praesentiam Christi. Quaeris? In coelo quaere. Ibi Christus ad dexteram Patris sedens, tecum ad tempus esse voluit, quando et quandiu necesse fuit. Exhibuit tibi ad tempus corporalem praesentiam suam, ut te ad spiritalem excitaret. Ideo corporaliter ad te venit, et exhibuit tibi praesentiam suam, ut per illam spiritualis inveniretur quae non auferetur. Ita per [Col. 1029B] carnem assumptam olim in mundum venit, et secundum praesentiam corporalem ad tempus cum hominibus conversatus est, ut eos ad spiritalem praesentiam quaerendam excitaret et inveniendam. Postea completa dispensatione secundum corporalem praesentiam recessit, et secundum spiritalem praesentiam remansit. Nam ut ostenderet quia per spiritalem praesentiam non recedebat, quando scilicet corporalem praesentiam abire disponebat, ait: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) .» Sic ergo in sacramento suo modo temporaliter venit ad te, et est corporaliter tecum, ut per corporalem poenitentiam ad spiritalem quaerendam exciteris, et inveniendam adjuveris. Quando in manibus sacramentum [Col. 1029C] ejus tenes, corporaliter tecum est. Quando ore suscipis, corporaliter tecum est. Quando manducas [Col. 1030A] et quando gustas, corporaliter tecum est. Denique in visu, in tactu, in sapore corporaliter tecum est. Quandiu sensus corporaliter afficitur, poenitentia ejus corporalis non aufertur. Postquam autem sensus corporalis in percipiendo deficit, deinceps corporalis poenitentia quaerenda non est, sed spiritualis retinenda. Dispensatio completa est per factum sacramentum, intus manet Christus, de ore ad cor transit. Melius est tibi ut eat in mentem tuam quam in ventrem tuum. Cibus iste animae non corporis est. Noli in Christo quaerere consuetudinem cibi corporalis. Venit ad te ut comedatur, non ut consumatur. Venit ut gustetur, non ut incorporetur. Augustinus vocem de coelo audit, quia hoc de terrenis illi dici, aut responderi non potuit: Cibus sum [Col. 1030B] grandium, cresce, et manducabis me, non ut me mutes in te, sicut cibum carnis tuae, sed tu mutaberis in me. Itaque prudenter discerne quod in sacramento Domini sensui adhibitum sit, quod spiritui accommodatum, et, ut solet, si post completam perceptionem aliquid in tanto senseris, in hoc quoque species ad proprietatem sensus famulatur, ut veritas similitudinis ubique conservetur. Nam si in aliquo, quantum scilicet sensui exhibendum est, similitudo deficit, et illic procul dubio sacramentum non esset, sed res ipsa proderetur et manifestaretur evidenti miraculo: quod non convenit, quandiu fidelis locum habet. Post hoc ergo, si corporalem praesentiam Christi quaeris, in coelo quaere. Ibi quaere, ubi et prius fuit, quam per sacramentum [Col. 1030C] suum corporaliter tecum esse inciperet, et unde non discessit quando ad te venit.
[Col. 1029C] «Erant appropinquantes ad Jesum publicani et peccatores ut audirent eum. Et murmurabant Scribae et Pharisaei dicentes: Quia hic peccatores recipit, et manducat cum illis (Luc. XV) .» (GREGORIUS.) Publicani et peccatores ad audiendum Dei verbum appropinquantes, non solum ad colloquendum, sed [Col. 1029D] etiam ad vescendum recepti sunt. Quod videntes Pharisaei indignati sunt, quia vera justitia compassionem habet, falsa vero justitia dedignationem; quamvis et justi soleant recte peccatoribus indignari. Sed aliud est quod igitur typho superbiae, aliud quod zelo justitiae. Sed quia aegri erant, ita ut aegros se esse nescirent, quatenus quod erant agnoscerent, coelestis eos medicus blandis fomentis curat, benignum paradigma objicit, et in eorum corde vulneris tumorem premit. Ait namque:
«Quis ex vobis homo qui habet centum oves, et si erraverit una ex eis, nonne relinquit nonaginta novem in deserto, et vadit quaerere eam quae erravit? Et si contigerit ut inveniat eam, imponit in humeros suos gaudens, et veniens domum, convocat [Col. 1030C] amicos et vicinos, dicens illis: Congratulamini mihi, quia inveni ovem meam quae perierat.» Quia centenarius numerus perfectus est, Dominus centum oves habuit postquam angelos et homines creavit. Sed una ovis periit, cum homo deliquit. Dimisit autem, dum seipsum exinanivit dives pastor, [Col. 1030D] cujus nos omnes centesima portio sumus, nonaginta novem in montibus, hoc est in coelestibus vel in deserto, quia cohors angelorum reliquit in coelo. Cur autem coelum desertum vocatur, nisi quod desertum dicitur derelictum? Tunc enim coelum homo deseruit, cum peccavit. Quem Dominus humeris imposuit, quia humanam naturam suscipiens, peccata nostra portavit. Humeri Christi crucis brachia sunt. Illic peccata mea deposui; in illa nobilis patibuli cervice requievi. Qua inventa domum rediit, quia reparato homine coelum intravit. Angeli sunt ejus amici, quia voluntatem ejus stabiliter custodiunt. Idem sunt vicini, quia claritate visionis illius fruuntur. Notandum quod non dicit: Congratulamini ovi, sed mihi, quia vita nostra gaudium ejus est. Amen dico [Col. 1031A] vobis, quia gaudebit super eam magis quam super nonaginta novem, quae non erraverunt, et non indigent poenitentia.» Licet pastor et multo plus nimirum diligat nonaginta novem, quam solam centesimam ovem, tacitis tamen aliis de restaurata multis modis se gaudere ostendit. Sic quoque Salvator generis humani magis gaudet, hoc est magis et pluribus argumentis ostendit se gaudere, quam de angelorum stabilitate. Vel ita magis gaudet, id est magis gaudere nos inde facit. Sic non est voluntas ante Patrem vestrum qui est in coelis, ut pereat unus de pusillis istis. Sicut non est voluntas pastoris unam ovem perire, sic non est voluntas ante Patrem, hoc est, sic non vult Pater ut unus pusillus pereat.
«Aut quae mulier habens drachmas decem, si [Col. 1031B] perdiderit drachmam unam, nonne accendit lucernam et evertit domum, et quaerit diligenter donec inveniat? Et cum invenerit convocat amicas et vicinas dicens: Congratulamini mihi, quia inveni drachmam quam perdideram.» (GREGORIUS.) Drachma est numerus certae quantitatis habens imaginem regis. Mulier ergo, id est Dei sapientia, decem drachmas habuit cum novem ordinibus angelorum est additus homo decimus ut compleretur electorum numerus. Mulier drachmam perdidit, quando homo, qui conditus ad imaginem Dei fuerat, peccavit. Sed mulier lucernam accendit, quia sapientia Domini in carne apparuit. Lucerna lux est in testa, id est divinitas in carne. De qua testa sui corporis dicit ipsa Sapientia: «Exaruit tanquam testa virtus mea (Psal. XXI) .» Testa in igne solidatur, et virtus ejus exaruit, quando assumptam carnem ex tribulatione passionis roboravit ad gloriam resurrectionis. Accensa autem lucerna, id est carne per divinitatem glorificata, domus evertitur, quia humana conscientia reatus sui consideratione perturbatur. Sic ergo drachma reperitur, quia in homine similitudo Creatoris reparatur. Amicas et vicinas dicit potestates angelicas, quae tanto juxta sunt paternam sapientiam, quanto ea vicinius contemplantur. (GREGORIUS.) Vicinas autem convocat, dum per exhibitionem gratiae hominibus impensae ad amorem sui vehementius accendit.
«Ita dico vobis, gaudium erit in coelo super uno [Col. 1031D] peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia.» Plerumque qui nullis se oppressos peccatorum molibus sciunt, pigri remanent ad exercenda bona, ut securi quod non commiserunt mala graviora. Ac contra nonnunquam hi qui se illicita gessisse meminerunt, ipso dolore compuncti inardescunt ad amorem Dei. Majus ergo gaudium fit in coelo de peccatore converso quam de stante justo. Nam et dux in praelio plus illum militem diligit, qui post fugam reversus hostem fortiter premit, quam illum qui nunquam terga praebuit, et nunquam fortiter aliquid fecit. Quod vero angeli, utpote rationales, gaudent de reconciliato sibi homine, incendit nos ad probitatem, ut agamus quod illis gratum sit, quorum et [Col. 1032A] affectare patrocinium et offensam timere debemus. In tertia quippe parabola de peccatorum susceptione, non suum tantummodo suorumque gaudium Dominus demonstrat, sed et invidentium murmur reprehendit.
Clamat veritas de primo homine, scilicet Adam, quod peccasset, et desertor boni fuisset. Unde oritur quaestio, cum bonum desereret, perseverantiam in illo non haberet. Quod si perseverantiam non habuerat, quomodo sine vitio fuerat? Huic quaestioni facile respondetur eum perseverantiam non habuisse, [Col. 1032B] quia in eo bono in quo sine vitio fuit, in illo non perseveravit. Coepit enim habere vitium ex quo cecidit. Et si coepit, antequam coepisset, utique sine vitio fuit. Aliud est enim non habere vitium, aliud est in ea bonitate in qua nullum vitium est, non manere. Item videndum est quod respondeamus illis qui dicunt: Si nulla rectitudine in qua sine vitio fuit factus, habuit perseverantiam, procul dubio perseveravit in ea; et si perseveravit, utique non peccavit, nec illam suam rectitudinem deseruit Deumque. Sed, ut praefati sumus, eum peccasse et desertorem boni fuisse veritas proclamat. Non ergo habuit perseverantiam in illo bono. Et si non habuit, non utique accepit. Quomodo enim et accepisset perseverantiam, et non perseverasset? Porro, [Col. 1032C] si propterea non habuit, quia non accepit, quod ipse non perseverando peccavit qui perseverantiam non accepit. Neque enim dici potest ideo non accepisse quia non est discretus a massa perditionis gratiae largitate. Nondum quippe erat illa perditionis massa antequam peccasset. Saluberrime igitur confitemur Deum, quia creavit omnia bona, et mala ex bonis exoritura praescivit et scivit ad suam omnipotentissimam bonitatem pertinere, etiam de malis benefacere, sic ordinasse angelorum vitam et hominum, ut in ea prius ostenderet quid posset eorum liberum arbitrium, deinde quid posset suae gratiae beneficium, justitiae judicium.
Denique angeli quidam, per liberum arbitrium [Col. 1032D] bonitatem Dei, qui beati fuerunt, refugientes, ejus judicium effugere non potuerunt: caeteri per liberum arbitrium in veritate steterunt, certi facti nunquam se casuros. Diabolus et angeli ejus, etsi beati fuerunt antequam caderent, se tamen casuros esse in miseriam nesciebant. Et si per liberum arbitrium stetissent, hoc eis adderetur, ut magna per Spiritum sanctum data abundantia charitatis Dei ulterius cadere non possent. Sed quia nesciebant suam futuram miseriam, minore quidem, sed tamen sine vitio fruebantur. Nam si casum suum futurum nossent aeternumque supplicium, beati utique non possent esse, quos tanti mali metus jam miseros esse compelleret. Omnes tamen angeli aequales creati sunt, sed cadentibus quibusdam per superbiam, [Col. 1033A] caeteri Domino pia obedientia cohaeserunt, accipientes certam suae stabilitatis, quod illi nunquam habuerunt. (AUGUSTINUS.) Hi autem angeli qui ceciderunt vocantur daemones, et sunt aeria animalia, quoniam corporum aeriorum natura vigent. Propterea morte non dissolvuntur, quia praevalet in eis elementum, quod ad faciendum quam ad patiendum est aptius, duobus subterpositis, aqua scilicet et terra, uno quoque superposito, id est igne sidereo. Distribuuntur enim elementa ad patiendum duo, id est humor et humus; ad faciendum alia duo, aer et ignis. Si autem transgressores illi antequam transgrederentur, coelestia corpora gerebant, nec hoc mirum est, si conversa sunt ex poena in aeriam qualitatem, ut jam possint ab igne, id est ab [Col. 1033B] elemento superioris naturae aliquid pati. Haec aeris quoque spatia superiora atque puriora, sed ista caliginosa tenere permissi sunt, quae eis pro suo genere quasi quidam carcer est usque ad tempus judicii. Igitur sicut angeli cum libero arbitrio creati sunt, sic et hominem Deus fecit cum libero arbitrio; et quamvis sui casus ignarum, tamen ideo beatum, quia et non mori, et miserum non fieri in sua potestate esse sentiebat. Quia vero per liberum arbitrium Deum deseruit, justo judicio Dei cum tota sua stirpe, quae in illo adhuc posita fuit et tota cum illo peccavit, damnatus est.
Talem gratiam habuit primus homo, in qua permanere [Col. 1033C] si vellet, nunquam esset malus, et sine qua etiam cum libero arbitrio bonus esse non posset, sed eam tamen per liberum arbitrium deserere posset, non autem eam habuit gratiam qua non esse vellet malus. Quod adjutorium si homo per liberum arbitrium non deseruisset semper esset bonus; sed deseruit, et desertus est. Non enim desertus est ut desereret, sed ut desereretur deseruit. Ad malum quippe ejus prior est voluntas ejus; ad bonum vero ejus prior est voluntas Dei: sive ut faceret, quando non erat; sive ut refaceret quod perierat. Deseruit autem Deum placendo sibi. Distinguendum autem videtur adjutorium. Aliud quippe est sine quo aliquid non fit; aliud est, quo fit aliquid. Sine alimentis non possumus vivere, nec tamen eis fit ut [Col. 1033D] vivamus. Ergo alimentorum adjutorium est sine quo non fit aliquid, non quo fit ut vivamus. Beatitudo vero cum data fuerit homini, adjutorium ( sic ) enim est, non solum sine quo non fit, verum etiam quo fit propter quod datur, quia si data fuerit homini continuo fit beatus, et si non fuerit data, nunquam erit. Primus itaque homo accepit adjutorium perseverantiae, non quo fieret ut perseveraret, sed sine quo per liberum arbitrium perseverare non posset. Sanctis igitur nunc tale datur adjutorium perseverantiae, ut perseverantia ipsa donetur, non solum ut sine isto dono perseverantes esse non possint, verum etiam ut per hoc donum non nisi perseverantes sint. Non solum enim dixit: «Sine me nihil potestis [Col. 1034A] facere (Joan. XV) ;» sed etiam dixit: «Non vos me elegistis, sed ego elegi vos, et posui vos ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat (ibid.) .» Quibus verbis eis non solum justitiam, verum etiam perseverantiam se dedisse monstravit. Duo quippe sunt officia medicinae, unum quo sanatur infirmitas, alterum quo sanitas custoditur. Juxta illud: «Salvum me fac, Domine, propter misericordiam tuam (Psal. VI) » dicitur. Juxta istud autem dicitur: «Judica me, Domine, secundum justitiam meam (Psal. VII) .» Et iterum: «Justum adjutorium meum a Domino, qui salvos facit rectos corde (ibid.) .» Et illa et ista salvos facit. Sed illa ex aegritudine transfert ad salutem, haec in ipsa salute conservat. Itaque ibi misericors auxilium est, quia nullum habet [Col. 1034B] meritum peccator, qui adhuc justificari desiderat; hic autem justum auxilium est, quia jam justo tribuitur. Si enim medicinam exhibet Dominus, qua sanemur infirmi, quanto magis eam, qua custodiamur sani et jam sani non corrumpamur, quoniam si cum adhuc essemus peccatores, Christus pro nobis mortuus est, quanto magis nunc justificati, salvi erimus ab ira per ipsum? (Rom. V.) Sic autem fuit prima libertas voluntatis posse non peccare, novissima autem non posse peccare, ita prima perseverantiae potestas, bonum posse deserere. Nunc per Christum datur, ut non solum adsit sine quo permanere non possimus, etiam si velimus, verum etiam tale ac tantum sit ut velimus. Fit quippe in nobis in bono recipiendo et perseveranter tenendo non [Col. 1034C] solum posse quod volumus, verum etiam velle quod possumus. Quod non fuit in primo homine. Unum enim horum in illo fuit, alterum non fuit. Nam ut reciperet bonum gratia non egebat, quia nondum perdiderat. Ut autem in eo permaneret, egebat adjutorio gratiae sine quo omnino non posset; et acceperat posse si vellet, sed non habuit velle quod posset. Nam si habuisset perseveraret. Posset enim etiam perseverare si vellet. Quod ut nollet, de libero descendit arbitrio. Quod ita liberum erat, ut bene velle posset et male. Habuit enim adjutorium, non quo fieret ut vellet, sed in quo permaneret, si vellet, et sine quo non posset perseveranter bonum tenere quod vellet; sed quia [Col. 1034D] noluit permanere ejus culpa fuit, cujus meritum fuisset, si permanere voluisset. Prima gratia fuit, qua fit ut habeat homo justitiam si velit; secunda plus potest, qua fit etiam ut velit, et tantum velit tantoque ardore diligat ut, carnis voluntatem contraria concupiscentem, voluntate spiritus vincat. Non enim adjutorium tale dat, quale primo homini, sine quo non possit homo perseverare si velit, sed in eis operatur et velle, ut quoniam non perseverabit homo nisi et possit et velit, perseverandi possibilitas et voluntas ei detur. Tanto quippe Spiritu sancto accenditur hominis voluntas, ut ideo possit, quia sic vult; ideo sic velit, quia Deus operatur ut velit. Inde fit ut voluntas hominis invalida et imbecilla in bono adhuc parvo perseveret, nec adversitate aliqua [Col. 1035A] deficiat per virtutem Dei, cum prima voluntas hominis fortis et sana in bono ampliore non perseveraret, quamvis non de futuro adjutorio Dei, sine quo non posset perseverare, si vellet quamvis nulla lege repugnante in membris quamvis terrena habitatione nondum sensum ejus deprimente.
Quia in praemissis aliqua de lapsu primi hominis denotavimus, restat ut et aliqua de poenitentia loquamur. Poenitentia alia est exterior, alia interior. Poenitentia exterior est in afflictione carnis, poenitentia interior est in contritione cordis. Per poenitentiam exteriorem castigatur culpa pravi operis; per poenitentiam interiorem emendatur pravae culpa voluntatis. Secundum quantitatem delicti mensura [Col. 1035B] correptionis pensanda est. Agite, inquit, fructus dignos poenitentiae. Aliud enim est fructus poenitentiae aliud ipsa poenitentia. Sicut aliud est arbor, et aliud fructus ejus, sic aliud est poenitentia, et aliud fructus ejus. Poenitentia enim est dolor praeteriti, quando doles te fecisse quod malum est. Quando ergo improbas et damnas mala tua, poenitentiam habes. Quando autem satisfactione subsequente et punis et corrigis mala tua, fructus poenitentiae habes. Si displicet tibi quod fecisti, poenitentiam agis. Si persequeris et punis quod fecisti, fructus poenitentiae agis. Poenitentia est facti improbatio, fructus poenitentiae est delicti correctio. Sed quia secundum mensuram delicti mensura correctionis est pensanda, ideo fructus poenitentiae dignos facere [Col. 1035C] oportet. Si in correctione minor est afflictio quam in culpa delectatio fuit, non est dignus fructus poenitentiae. Sed dicis mihi: Quomodo scire possum, quando condigna sit poenitentia mea? Quia scire hic non potes, ideo necesse habes semper poenitere. Satisfacere potes: nimis facere non potes. Melius est ut plus facias quam minus. Idcirco sollicitus esto, satage, da operam, studium impende, ut culpa sit cum fine, devotio sine fine. Tamen ut aliquando peccatrix conscientia consoletur, positus est modus et mensura poenitentiae exterioris, ut illa expleta, vel perfectam fiduciam habere incipias, et secura quadam praesumptione, in spe misericordiae divinae de indulgentia et remissione peccatorum confidere, et tanto verius, quanto utique sincerius injunctam [Col. 1035D] poenitentiam expleveris.
Sed fortasse tibi tacita cogitatione respondeas: Quomodo, inquis, certus esse possum de venia propter poenitentiam et satisfactionem ab homine injunctam, etiam si illam studiose complevero, cum ipse homo, cui peccata mea confiteor, saepe aut ignorantia nesciat, aut negligentia non consideret qualem mihi, secundum modum et mensuram delicti, debeat satisfactionem injungere? Ad hoc tibi breviter respondeo quia si homo nescit Deus scit. Tu tamen fac quod tibi praecipitur, obediens esto in eo quod tibi jubetur. Videat Deus devotionem tuam, etiam si homo non condigne moderetur afflictionem tuam. Perire non potes, si devotus fueris [Col. 1036A] inventus. Sed decipior, inquis, putans me satisfecisse, cum non satisfecerim. Ille mihi injunxit, ut tantum facerem; et non amplius mihi praecepit: ecce totum perfeci, et non satisfeci. Vado quasi securus ad Deum putans me satisfecisse illi, cum adhuc teneor obligatus, quia non satisfecerim. Quare ergo, inquis, factum est, ut talem sacerdotem non habeam, qui mihi dicat: Hoc oportet? Audi quare. Propter peccata tua factum est hoc, quibus meruisti, ut malum haberes, quibus si districte judicareris, et hic merueras ut nullum haberes. Quia, inquit Scriptura, «regnare facit hypocritam propter peccata populi (Job XIV) .» Et ait: «Ego adhaerescere faciam linguam tuam palato tuo, nec eris quasi vir objurgans, quia Dominus exasperans [Col. 1036B] est (Ezech. III) .» Nam ut scias quia malitia hoc fecit, vide ubi erat devotio tua. Si enim perfectam devotionem habuisses, etiam nullo admonente cessare tamen potuisses. Nunc autem pigritia tua et negligentia occasionem tortoris quaesivit non correctorum. Et vidit hoc Deus, et dedit tibi secundum cor tuum ut non invenires quod non quaerebas accipere. Nec tamen dico ut desperes, etiamsi hoc contingat, ut homo qui exterius curandis vulneribus peccatorum medicamentum apponit, aliquid minus sufficiens tribuat. Saepe quod minus foris agitur, efficacius intus operatur. In parvo opere magna devotio esse potest. Homo videt in faciem; Deus autem intuetur cor. Et, ut minus dicam, magnum est, si in hac vita incipere possis, et si non [Col. 1036C] proficias. Nam et post mortem ignis quidam purgatorius dicitur, ubi purgantur et mundantur qui hic coeperunt et non perfecerunt. Qui autem in hac vita nec incipere voluerunt, ibi consummare non possunt. Quibus autem hic correctionem suam datur incipere, etiam si perficere non datur, illic correctionis perfectio reservatur. Tamen tutius omnino est, ut hic et incipere et perficere contendas, ut illic nihil faciendum tibi vel patiendum supersit. Durum est tormenta illa vel ad modicum sentire, propterea tutius omnino tibi est ut hic incipias et perficias quod facere debes. Quod si hic perficere non potueris, si tamen inchoaveris, noli desperare, «salvus eris, sic tamen quasi per ignem (I Cor. III) .» Ardebit quidem, donec consumptum fuerit quod criminale [Col. 1036D] portas. Tu autem salvus eris quoniam fundamentum in te permansit charitatis Dei.
Livor alieni boni suum punit auctorem. Nam unde bonus proficit, inde malus contabescit. Homines prave viventes sicut de bonorum lapsibus gratulantur, ita de eorum recte factis bonique perseverantia confunduntur. Invidus membrum est diaboli, ob cujus invidiam mors introivit in orbem terrarum, sicut et superbus membrum est diaboli, de quo scriptum est: «Omne sublime videt, et ipse est rex super omnes filios superbiae (Job XLI) .» Nulla est virtus, quae non habeat contrarium invidiae malum. Sola miseria caret invidia, quia nemo [Col. 1037A] invidet misero, cui revera non livor objicitur, sed sola misericordia adhibetur. Multi et bonos imitari nolunt, et de bonorum perfectibus invidiae livore contabescunt. Quo fit ut nec illi corrigantur a malo suo, sed per invidiam deteriorentur, et bonos a recto studio quantum in ipsis est, si potuerint, depravare conentur. Quando boni malos proficere vident, ne scandalizentur, sed quem sint finem habituri maxime cogitent. Hoc omnis invidus alienis virtutibus praestat: quod beato Job Satan praestitit (Job I) . Nam dum cumulatus prosperitatibus commovit adversa, unum eum credidit diabolus posse prosterni, in eo aucta sunt merita, atque inde claruerunt probabiliora patientiae documenta. Ita requirunt invidi aditum malae famae, per quam bonorum [Col. 1037B] vitam maculent, sicut quaerebant ostium Sodomitae; ut Domum Lot nocituri introirent. Illi vero caecitate erroris parietes videbant, ostium non inveniebant (Gen. XIX) . Non aliter invidi videndo velut pariete virtutes dissimulant; vitia vero perquirunt, per quae eorum conscientiam urant. Invidiae diabolicum malum, de superbia et vana gloria principaliter procreatum, et nonnunquam per avaritiam auctum, quod cor hominis de temporalibus sive spiritualibus proximi bonis tabescere et aegrescere mortaliter facit: juxta hoc: Justius invidia [Col. 1038A] nihil est, quae primitus ipsum auctorem rodit, excrucians animum. Qua invidia saevi non invenere tyranni majus tormentum, eique vel mala per se, seu per alios inferendo vel machinando, ipsique vel factis ejus, sive bonis sive malis derogando, etiam ea pervertendo nocere cupit. Bonae quorum voluntatis dulcedinem amaro felle malitiae penitus exstirpare vel inficere gestit charitatem proximorum, qua eorum vel bona vel mala nostra existimantes eis vel congaudere vel condolere debemus, una cum superioribus superbia scilicet et vana gloria prorsus expellit. Nam sine aliis haec omnino locum habere non poterit. Invidia itaque exstinguitur charitas qua diligitur bonum, quod omnes possidere possumus, et singuli totum. Sed hoc a nemine possidetur, [Col. 1038B] nisi qui perfecte deserit hujusmodi cupiditatem, quae est mater invidiae. Nam quidquid in hoc mundo concupiscimus, hoc procul dubio proximis invidemus. Videtur enim quia nobis desit, quod alter assequitur. Et quia semper invidia discordat a bona voluntate, mox, ut mentem haec ceperit, illa discedit. Proximos autem diligimus sicut nos, si non propter aliquas utilitates nostras, non propter beneficia sperata vel accepta, sed propter hoc tantum, quod sunt naturae nostrae seu divinae gratiae participes, vel ut fiant, diligimus.
[Col. 1037C] «Estote misericordes sicut et Pater vester misericors est (Luc. VI) .» Natura Dei impassibilis est. Sicut autem zelat sine aliquo livore, irascitur sine aliqua perturbatione, poenitet eum sine alicujus suae pravitatis correptione, ita est patiens sine ulla passione, et miseretur sine aliquo dolore. «Estote ergo et vos perfecti, sicut et Pater vester coelestis perfectus est (Matth. V, 28) .» Sicut, similitudinis est, non quantitatis. Sensus ergo talis est: Prout potestis, perfecti estote, ut queatis prodesse etiam inimicis: quod Deum facere manifestum est.
«Nolite judicare ut non judicemini. In quo enim judicio judicaveritis, judicabimini. Nolite condemnare, ut non condemnabimini.» De dubiis judicare, et suspectos quasi reos condemnare, penitus [Col. 1037D] repellit a nobis. Dubia ergo in melius interpretemur, quia de manifestis, ut sunt stupra, blasphemiae, furta, ebrietates, et his similia, nobis tantum judicare permittitur. De dubiis scriptum est: «Nolite ante tempus judicare, quoadusque veniat Dominus, et illuminet abscondita tenebrarum (I Cor. IV) .» Duo sunt in quibus temerarium judicium cavere debemus, cum incertum quo animo fiant quae bene et male fieri possunt, vel cum incertum est qualis futurus sit qui nunc vel malus vel bonus apparet. Nunquid si temere judicaverimus, temere Deus de nobis judicabit? Absit! Sed intelligendum [Col. 1038C] est quoniam temeritas, qua punis alium, te puniat necesse est. Hinc alibi ait: «Qui percusserit gladio, gladio peribit (Luc. XXII) ,» videlicet peccati, quod cum gladio ferreo committit.
«Dimittite et dimittemini, date et dabitur vobis.» Dimittite injurias et date beneficia, ut peccata vestra vobis dimittantur, et vita detur aeterna.
«Mensuram bonam et refertam et coagitatam et supereffluentem dabunt in sinum vestrum;» Huic simile est quod alibi dicitur: «Ut et ipsi recipiant vos in aeterna tabernacula (Luc. XVI) .» Illi quibus eleemosynas dabitis dabunt, id est causa erunt quare Dominus dabit in sinum vestrum, id est in magnam securitatem; mensuram bonam, vitam scilicet aeternam, confertam, omnibus videlicet sanctis collatam [Col. 1038D] et cum angelis coagitatam, id est conjunctam; et supereffluentem, hoc est super meritum nostrum abundantem. Sinus ideo accipitur pro securitate, quia valde securi sumus de his quae in sinu recondimus. Vel per sinum intellige conscientiam sive coetum sanctorum.
«Et in qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis.» Generaliter de omnibus quae mente, manu, lingua gerimus accipi potest, quia Deus reddet singulis secundum opera eorum.
«Quid autem vides festucam in oculo fratris tui, et trabem in oculo tuo non vides. Aut quomodo [Col. 1039A] dicis fratri tuo:—Sine ejiciam festucam de oculo tuo,—et ecce trabes in oculo tuo?» Si quis ira peccat, tu non debes odio reprehendere. Tantum enim distat inter iram et odium, quantum inter festucam et trabem. Odium enim est ira inveterata.
«Hypocrita, ejice primum trabem de oculo tuo, et tunc videbis ejicere festucam de oculo fratris tui,» id est primo abs te, scilicet ab intentione tua et de corde tuo expelle odium, ut, de lumine mentis trabe mortalis criminis ejecta, exemplo potius quam dictis docere valeas minora excludi peccata, quae in festuca significantur. Cum necessitas nos cogit aliquem reprehendere, primo cogitemus utrum tale vitium unquam habuimus, et si nunquam habuimus, cogitemus nos habere potuisse. Homines [Col. 1039B] enim sumus. Hinc est illud sapientis: «Nihil humani alienum a me puto.» Si vero habuimus, tangat memoriam communis infirmitas, ut reprehensionem illam non odium, sed misericordia praecedat. Quod si nos idem vitium habemus in quo est ille quem reprehendere volumus, non reprehendamus illum, sed congemiscamus, et non illum ad obtemperandum nobis, sed ad pariter curandum invitemus. Multi vero criminibus praeventi odio vel livore omnia accusare suscipiunt, et volunt videri consultores, sine exemplo suae emendationis leviora peccata in fratribus vituperantes et damnantes.
Deus sursum erat, et homo deorsum. Veritas [Col. 1039C] erat in coelo cum judice Deo, et misericordia in terra cum homine judicando. Ubi enim misericordia esset, si cum misero non esset: descenderat enim forte nesciente veritate, quoniam illam ad hominem venturam sciebat, et de illius adventu metuebat. Descendit ergo prius misericordia, ne, si veritas praeveniret, accessum ad hominem ipsa postea non inveniret. Accepto igitur tempore assumpta veritate descendit Deus, ut rationem poneret cum homine. Quod cum vidisset misericordia, non ignara divini consilii, perrexit in obviam illi, Deum cupiens mitigare, et placatum adducere. Cernens autem veritatem obstinato vultu incedentem, primum occurrit illi rogans, ut gradum sisteret, nec [Col. 1039D] nimis properaret, donec ipsa funderet orationem suam ad Dominum. Ibi ergo misericordia et veritas obviaverunt sibi. Tunc misericordia clementi causatione querelam coram Deo deposuit, dicens aegre se ferre quod ad hoc negotium socia advocata non fuerit, praesertim cum nunquam Deus sine utraque comite hac iter aliquod facere consuevit. Cum enim scriptum sit: «Universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXXIV) ,» quomodo veritate sola contentus, misericordiam Dominus Deus non vocavit, praecipue cum non solum aequalem, sed priorem misericordiam esse debere Scriptura ubique commemorat? Neque enim scriptum est: Veritas et misericordia, sed misericordia et veritas, universae viae Domini. Quare ergo quae prima esse debuit, [Col. 1040A] nunc postrema; et, quod magis me gravat, ad comitatum tuum non vocata accedo? Econtrario veritas respondit, in hac via tua misericordiam comitem nec esse posse, nec debere, ideo quia consilium voluntati ejus contrarium sit ordinatum, et idcirco in ejus opere praesens ipsa esse non possit: tum etiam quia cum ipso egressa non sit. Dixit etiam ipsa misericordiam magis oportere rationem reddere quare ipsa egredienti Domino non affuerit, et absentia ejus magis esse ( sic ) Jesum Dominum, in tantum ut uno comite iter carpere compulsus sit. Ad haec misericordia respondit se nec mala intentione egressam, nec malo opere occupatam, sed magis se honori et utilitati Domini sui consulere, quae non perdere studeat et destruere, sicut ipsa veritas, sed [Col. 1040B] salvare: illam autem esse notandam prius et accusandam, quae famulos et ministros Domini velit interimi, ut cum omnes abierint, nullum patiatur per indulgentiam aliquam levari et revocari. Veritas autem respondit non esse decens bonum Dominum et justum malos servos et injustos habere. Misericordia dixit tantum Dominum sine ministris esse non debere. Veritas affirmavit nequam homines merito debere damnari. Misericordia respondit eos, ut boni fierent, spontanea etiam pietate debere revocari. Veritas dixit, quia Deus malis omnino parcere non deberet. Misericordia dixit: Si nemini parceret Deus, nunquam bonos haberet. Veritas dixit se nolle nec posse tot scelera hominum tolerare. Misericordia respondit gratiam Domini ad [Col. 1040C] indulgendum superabundare. Veritas dixit: Unusquisque prout gessit in corpore accipiat. Misericordia dixit: Omnis homo magis convertatur ad Dominum, et vivat.
His ergo ita sibi obviantibus, et ad diversa voluntatem Dei inclinare desiderantibus, videns Deus tam diversas sententias ad effectum simul non posse procedere, ait: Scriptum est: «Misericordiam et veritatem diligit Deus (Psal. LXXXIII) .» Quas ergo vult sibi semper praesto esse, et quia rursum dicitur de Deo: «In pace factus est locus ejus (Psal. LXXV) ,» non potest illas discordes sustinere. Concordia autem esse non potest, ubi voluntas tam diversa est. Veritas enim vult ut totum imputetur; [Col. 1040D] misericordia vero, ut totum condonetur: quae simul fieri non possunt. Propterea nec ego, qui amator pacis sum, compellar societatem vestram relinquere, necesse est ut vos studeatis utrinque vestras voluntates ad unum consensum inclinare. Ad hoc veritas respondit se minus laudabilem, si aliquid inultum relinquatur. Misericordia dixit se minus amabilem, si non totum gratuita pietate solvatur. Tunc Deus, si vellent ambae, interrogavit suas voluntates in ejus arbitrio ponere, et quod ipse inde discerneret sine contradictione annuere. Quod utraque inquantum fieri possit, sine diminutione nominis et dignitatis suae concedente, dixit Deus aequum sibi videri ut peccatum hominis et ex parte propter veritatem puniatur, et ex parte propter misericordiam [Col. 1041A] dimittatur. In hoc ergo, ambabus consentientibus, veritas adjecit dicens, justum esse, ut sicut prius misericordia cum homine fuit, et ipsa in coelo permansit, ita nunc ipsa in terra cum homine permaneat, et misericordia cum Deo coelum conscendat. Scriptum est enim, ait: «Misericordia et veritas praecedent faciem tuam (Psal. LXXXVIII) .» Si ergo misericordia praecessit, et veritas permansit, justum esse ut nunc misericordia maneat, et veritas praecedat. Tunc misericordia rogans veritatem memorem esse communis pacti, scilicet ne quidquam ultra concessum contra hominem moliatur, cum Domino ascendit. Veritas autem intrans cor hominis, invenit ibi omnia mala, et digna poenis, et clamare coepit de terra, hominem accusans. [Col. 1041B] Misericordia vero non desistebat in coelo Dominum orare pro homine postulans. Homo in terra per veritatem stimulatus, peccasse confitebatur, et Deus in coelo per misericordiam flexus confitenti miserebatur. Homo confessionem ad salutem propriam ore faciebat, et misericordia precibus suis Dominum ad justificationem hominis compellebat. Veritas de terra per confessionem hominis oriebatur, et justitia de coelo prospiciens, per misericordiam Dei ad terras mittebatur. Veritas dixit prius puniendum, qui prius malum fecerat; misericordia dixit postea justificatum salvandum, qui et malum confitendo bene fecerat. Per veritatem accusabatur, et per misericordiam propter veritatem justificabatur, quia veritas de terra orta est, et justitia de coelo prospexit. [Col. 1041C] Quia ergo misericordia cum Deo pro homine erat, et justitia et veritas a Deo cum homine erat, jam inter Deum et hominem pro justitia pax erat, et ascendit justitia ad Deum ab homine, pacem postulans; et descendit pax a Deo ad hominem, justitiam amplectens et osculans. Tunc ait justitia ad pacem: Nunquid optimo satis est mala dimittere, nisi etiam studeat bona conferre? Laxavit peccata per indulgentiam, nunc conferat dona virtutum per gratiam. Respondit pax, et dixit: Dominus dabit benignitatem, et terra nostra dabit fructum suum (Psal. LXXXIV) .» Nunc autem interim «justitia ante eum ambulabit, et ponet in via gressus suos (ibid.) .» Quod audiens justitia praecurrens reversa [Col. 1041D] est ad hominem, ut ab eo non discedat, donec Dominus ponat in via gressus suos, et veniat.
Graviter in Deum delinquunt, qui divitias a Deo concessas, non in rebus salutaribus, sed in usibus pravis utuntur. Nesciunt enim impartire pauperibus, oppressis subvenire despiciunt, et inde magis augent delicta, unde redimere debuerant. Hoc tantum bonum habet possessio praesentium rerum, si vitam reficiat miserorum. Propter hoc tentatio est mundi lucrum, tantoque majora supplicia in futuro dabunt, quanto et ipsa majora sunt. Potentes enim potenter tormenta patiuntur (Sap. VI) . Terrena omnia servando amittimus, largiendo servamus. Patrimonium [Col. 1042A] enim terrenum perit; manet ante erogatum. Diu enim cum rebus nostris durare non possumus, quia aut nos illas moriendo descrimus, aut ille nos viventes deserunt per diversitate usus. Alii de rebus mundanis pereunt, quas cupidius rapiunt: alii vero salvantur, dum in earum pulchritudine Conditoris pulcherrimam providentiam laudantes mirantur, vel dum per misericordiae opus ex eis coelestia bona merentur. Misericordia a compatiendo alienae miseriae vocabulum sortita est. Nullus autem in alieno misericors esse potest, quandiu prave vivendo, in se misericors non est. Qui enim sibi nequam est, cui bonus est? Nulla scelera eleemosynis posse redimi, si in peccatis quisque permanserit. Tunc autem eleemosynarum fructu indulgentiam [Col. 1042B] conceditur, quando ab scelerum opere desinitur. Verum est quia peccata omnia misericordiae operibus expurgentur, sed si jam caveat peccare qui misericordiam impertitur. Caeterum nulla est delictis venia, quando sic procedit misericordia, ut eam sequantur peccata. Non est eleemosyna, quae gloriae magis causa, quam misericordiae impertitur intuitu. Quali enim intentione ab unoquoque largitur taliter et apud Deum recipitur. Qui enim hic de bono opere laudem praesentem appetit, spem perdit, et gloriam mercedis in futuro non recipit. Dum enim causa jactantiae pauper pascitur, etiam ipsum misericordiae opus in peccatum convertit. Intantum eleemosynarum opera peccata exstinguunt, atque intantum ad regnum futuri saeculi perficiunt, ut etiam [Col. 1042C] judex coelestis in judicio futuro veniens, in dextra consistentibus dicat: «Esurivi, et dedistis mihi manducare; sitivi, et dedistis mihi bibere; hospes eram, et collegistis me; nudus, et cooperuistis me (Matth. XXV) .» Quibus etiam bene promittit dicens: «Venite, benedicti Patris mei, percipite paratum vobis regnum (ibid.) .» His autem quos nulla praecedentia eleemosynarum facta sequuntur, aeterni judicis voce sic dicitur: «Esurivi, et non dedistis mihi manducare, etc. (ibid.) » Quibus juste dicit: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (ibid.) .» Non solum itaque qui esurienti et sitienti et nudo beneficium largitatis impendit, vel si quid aliud [Col. 1042D] indigenti largitur, sed et qui inimicum diligit: et qui lugenti affectum compassionis et consolationis impertit, aut in quibuslibet necessitatibus consilium adhibet, eleemosynam procul dubio facit. Nam et disciplinae, vel doctrinae bonum eleemosyna est, et eleemosynae carnali eminentior est. Quicunque non egens poscit, cum se indigentem simulet, etiam toto corde illi commiserandum oportet. Et licet ille fortasse falsam indigentis speciem proferat, is tamen qui simpliciter impertit, fructum justitiae non amittit. Quamvis quisquam sit egens, nullus tamen unde tribuat indigenti, excusationem inopiae potest obtendere, quando ex praecepto Salvatoris etiam calicem aquae frigidae praecipiamur indigenti praebere. Nam si aliud non habentes, idipsum benigne [Col. 1043A] tribuamus, mercedem procul dubio non amittamus. Caeterum si amplius possumus, et egestatem simulando minus largimur, non egentem sed Deum fallimus, cui conscientiam nostram abscondere non possumus. Duae sunt eleemosynae, una corporalis, egenti dare quidquid potueris, altera spiritalis, dimittere a quo laesus exstiteris. Harum prima adhibenda miseris, secunda malis. Erit ergo quod semper impertias, etsi non pecuniam, vel salutem et gratiam. Nunc erit eleemosyna cum mora praebenda, ne, comitante tristitia, merces pereat dispensata. Tunc autem bene tribuitur, quando cum mentis hilaritate praebetur. Unde et Apostolus: «Hilarem, inquit, datorem diligit Deus (II Cor. IX) .» Metuendum est itaque ne pauper aut cum taedio [Col. 1043B] accipiat oblata, aut ne omnino praetermissus, moerens tristisque recedat. De rapinis alienis eleemosynam facere, non est officium miserationis, scilicet emolumentum sceleris. Unde et Salomon: «Qui offert, inquit, sacrificium de rapina pauperum, tanquam si quis victimet filium in conspectu patris sui (Eccli. XXXIV) .» Qui enim injuste tollit, juste nunquam distribuit, nec bene alteri praebet quod ab alio male extorquet. Magnum scelus est res pauperum praestare divitibus, et de sumptibus inopum acquirere favores potentum; arentis terrae aquam tollere, et flumina quae non indigent irrigare. Nonnunquam largitas divitum praedica, non ad utilitatem, sed ad elationem effunditur. Comparantur hypocritis, qui non ad aedificationem docent audientium, [Col. 1043C] sed ad suae gloriae exaggerandum cumulum. Reprehensibilis est superflua effusio largitatis. Nam qui modum servat, avarus nulli est, sed omnibus; largus dispensator non debet esse prodigus, sed discretus. Largiri enim debet quantum oportet, ut tenendo mensuram sufficiat plurimis.
Hypocrita verba sanctorum habet, vitam non habet; et quos per sermonem doctrinae genuerit non fovet exemplis, sed deserit, quia quos verbis aedificat, vita et moribus destruit. Hypocritae simulatores dicuntur, qui justi esse non quaerunt, sed tantum videri cupiunt. Hi mala agunt, et bona profitentur. [Col. 1043D] Per ostentationem quippe boni apparent, per actionem vero mali existunt. Omnia possunt ex simplicibus vitia perpetrari, simulatio et hypocrisis non committitur, nisi a male astutis, per calliditatem valentibus vitia sub specie virtutum celare, et non veram sanctitatem objicere. Sancti non solum gloriam supra modum suum omnino non appetunt, sed etiam hoc ipsum videri refugiunt quod esse [Col. 1044A] meruerunt. Hypocritae autem malitiam suam occulte agentes, ante oculos hominum quadam innocentiae sanctitate se vestiunt ut venerentur. Quibus bene divina voce dicitur: «Vae vobis, hypocritae, quia similes facti estis sepulcris dealbatis, qui foris quidem apparent hominibus speciosa, intus vero sunt plena ossibus mortuorum (Matth. XXIII) ,» ita et vos foris quidem apparetis hominibus justi, intus vero pleni estis avaritia et iniquitate. Dupliciter damnantur hypocritae, sive pro occulta iniquitate, sive pro aperta simulatione. Ex illo enim condemnantur quia iniqui sunt, ex isto quia ostendunt quod non sunt. Non semper latent hypocritae, quia etsi in principio sui quidem non patent, prius tamen quam vita eorum finiatur, quam simulate vixerint deteguntur. [Col. 1044B] Omne enim sincerum permanet, sed quae simulata sunt, diuturna esse non possunt. Non eorum desperanda est salus, qui adhuc aliquid terrenum sapiunt, dum possint et in occultis agere unde justificentur. Hi meliores sunt hypocritis, eo quod mali sint in aperto, et in occulto boni. Hypocritae vero occulte mali sunt, et bonos se palam ostendunt. Hypocritam justus arguere prohibetur, ne deterior castigatus existat, dicente Salomone: «Noli arguere derisorem, ne oderit te (Prov. IX) .» Sciendum quoque quod vitia, non homines, odio sunt habenda. Flebiliter autem deplorandi sunt qui odio in fratre tabescunt, et contra alios perniciosum odium animi servant. A regno enim Dei se separant qui semetipsos a charitate dissociant. Sicut mater [Col. 1044C] Ecclesia grave hominibus haereticis premitur, sed tamen eos ad se venientes benigna charitate amplectitur, ita et singuli nimirum quoscunque inimicos sustinemus, revertentes materna imitatione amplecti statim debemus. Cito est ignoscendum cuique, dum veniam postulat. Non enim possunt peccata dimitti ei, qui in se peccanti debita non dimittit. Formam enim nobis indulgentiae Deus ex merito conditionis nostrae imposuit, dum ita nos orare praecepit: «Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI) .» Justum est enim Dei judicium tantumque peccatori a se indulgeri ostendit, quantum alterutro unusquisque in se offenso indulget. Quidam de suis [Col. 1044D] confidentes meritis, pigre in se delinquentibus veniam praestant. Sed nihil proficit illibatum esse a culpa qui non est paratus ad veniam, dum potius hoc magna sit culpa, quando tardius relaxantur fraterna delicta. Qui fratrem sibi tardius reconciliat, Deum sibi tardius placat. Frustra enim propitiari sibi Deum quaerit, qui cito placare sibi proximum negligit.
[Col. 1043D] «Cum turbae irruerent ad Jesum, ut audirent verbum [Col. 1044D] Dei, et ipse stabat secus stagnum Genesareth [Col. 1045A] (Luc. V) .» Stagnum Genesareth idem dicunt esse quod mare Galilaeae, vel mare Tiberiadis. Sed mare Galilaeae adjacente provincia est dictum mare Tiberiadis a proxima civitate. Porro Genesar Graeco vocabulo quasi sibi auram dicitur a proprietate laci ipsius, qui a crispantibus aquis de se frequenter auras excitat. Aqua quidem dulcis est, sed Hebraeae linguae consuetudine omnis aquarum congregatio, sive dulcis sive salsa, mare nuncupatur. Qui lacus interfluente Jordane XL stadiis in longitudinem, et XL extenditur in latitudinem. Quia ergo stagnum sive mare praesens saeculum designat, Deus secus mare stat, postquam stabilitatem perpetuae quietis adiit devicta mortalitate labentis vitae. Turbarum conventus gentium in fidem concurrentium typus [Col. 1045B] est, de quibus ait: «Et fluent ad eum omnes gentes, et ibunt populi multi et dicent: Venite, ascendamus in montem Domini (Isa. II) .»
«Et vidit duas naves stantes secus stagnum.» Duae naves circumcisio sunt et praeputium. Quas Jesus vidit, quia de utroque populo qui sint ejus novit (II Tim. II) , et misericorditer ad futurae vitae tanquillitatem quasi ad littus provehit.
«Piscatores autem descenderant et lavabant retia.» Piscatores sunt doctores, qui nos retibus fidei comprehensos, et de profundo ad lumen elatos terrae viventium quasi littori advehunt. Quasi enim retia sunt complexae dictiones praedicantium retinentes eos in fide quos capiunt. Retia namque quasi retinentia sunt vocata. Haec retia modo laxantur in [Col. 1045C] capturam, modo lota plicantur, quia nunc exercenda est doctoris lingua, nunc suimet cura agenda.
«Ascendens autem in unam navem quae erat Simonis rogavit eum a terra reducere pusillum. Et sedens docebat de navicula turbas.» Navis Simonis est primitiva Ecclesia, de qua Paulus ait: «Qui operatus est Petro in apostolatu circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes (Gal. II) .» Una dicta quia «multitudinis credentium erat cor unum et anima una (Act. IV) .» De qua docebat turbas, quia auctoritate ipsius Ecclesiae docet usque hodie gentes.
«Ut cessavit autem loqui dixit ad Simonem: Duc in altum, et laxate retia vestra in capturam.» [Col. 1045D] Quod Simonem rogavit navem a terra reducere pusillum, significat vel temperate utendum verbo ad turbas, ne in profunda sacramentorum interim eatur, ut auditores non intelligant, vel in proximis regionibus praedicandum, ut quod dicitur, duc in altum, ad remotiores gentes pertineat, quibus postea praedicandum est. Joannes Chrysostomus: Habemus pro nave Ecclesiam, pro gubernaculis crucem, pro gubernatore Christum, pro proreta Patrem, pro vento Spiritum sanctum, pro velo gratiam, pro nautis apostolos, pro navigantibus prophetas, pro mare Vetus Testamentum, et Novum. Committamus ergo nos pelagi hujus profundo, ad perquirendam in Scripturis divinis margaritam latentem.
«Et respondens Simon dixit: Praeceptor, per [Col. 1046A] totam noctem laborantes, nihil cepimus, in verbo autem tuo laxabo rete.» Nisi Dominus cor illustraverit auditorum, doctor in nocte laborat; nisi in gratia superna laxatae fuerint disputationes, frustra praedicator jaculat voces, quia fides non verbi sapientia provenit, sed munere divino. Aliter: «Praeceptor, per totam noctem laboravimus,» etc. Sanctus Petrus tota nocte in piscatione laborans nihil cepit, in verbo autem Domini rete laxans, multitudinem piscium conclusit. Ita nos cum vitiis et peccatis contenebratis praedicamus, quasi in nocte frustra laboramus, et ideo nihil capimus, sed verba incassum fundimus, quia nimirum sermo Dei in hoc non capit, qui tantum terrena sapit. In hoc verbo Domini rete laxamus, dum populo justitia esurienti verbum [Col. 1046B] vitae administramus. Tunc multitudinem concludimus, quando plurimos rete sermonis captos de gurgite peccatorum ad littus poenitentiae producimus. Inde dicit Scriptura: «Loquere verbum auri audienti (Eccli. XXV) .» Inaniter enim perstrepit vox loquentis: ubi aversa est mens audientis. Sequitur:
«Et cum haec fecissent, concluserunt piscium multitudinem copiosam. Rumpebatur autem rete eorum.» Rete rumpebatur, quia nunc ad confessionem fidei tot cum electis etiam reprobi intrant, ut haeresibus Ecclesia scindatur. Rumpitur rete, sed non labitur piscis, quia suos Dominus etiam inter persequentium scandala servat.
«Et annuerunt sociis qui erant in alia navi, ut [Col. 1046C] venirent et adjuvarent eos.» Alia navis est Ecclesia de gentibus, quia non sunt de Judaea tot credituri, quot ad vitam sunt praedestinati. Rete enim rumpitur in Ecclesia circumcisionis, quoniam Judas proditor et Simon Magus pisces nequissimi, et Ananias et Saphira, et multi alii abierunt retro antequam Barnabas et Paulus ad gentium apostolatum fuissent segregati.
«Et venerunt et impleverunt ambas naviculas. ita ut pene mergerentur.» Haec impletio usque in in finem saeculi crescit. Merguntur, hoc est in submersione premuntur. Non enim sunt submersae, sed periclitatae. Unde Apostolus: «In novissimis diebus erunt tempora periculosa, et homines seipsos [Col. 1046D] amantes (II Tim. III) .» Mergi ergo naves est homines in saeculum relabi, quos Petrus adhuc in infirmitate positus demonstrat his verbis:
«Quod cum videret Simon Petrus, procidit ad genua Jesu dicens: Exi a me quia homo peccator sum, Domine. Stupor enim circumdederat eum, et omnes qui cum illo erant in captura piscium quam ceperant. Similiter autem Jacobum et Joannem filios Zebedaei qui erant socii Simonis.» Carnales in Ecclesia regimen spiritualium, in quibus maxime Christi persona eminet, a se quodammodo repellunt non lingua, sed moribus et actione, timentes non posse pati regimen eorum, et tamen eos maxime honorant, licet ab eis moribus et factis dissentiant. Honorificentiam significavit Petrus cadens ad pedes [Col. 1047A] Domini; mores autem dissimiles in eo quod ait: «Exi a me, quia homo peccator sum.» Dominus tamen non recessit ab eo, quod significat spirituales viros non debere commoveri peccatis turbarum ut deserant munus ecclesiasticum.
«Et ait ad Simonem: Noli timere. Ex hoc jam homines eris capiens. Carnales confortandi sunt a spiritualibus ne de conscientia culpae suae timentes, et aliorum innocentia stupentes, sanctitatis iter formident aggredi. Quod autem sequitur: «Ex hoc jam homines eris capiens,» ad Petrum specialiter pertinet: cui Dominus exponit quod captura piscium significabat capturam hominum per eum.
«Et crediderunt in eum discipuli ejus. Et subductis ad terram navibus relictis omnibus secuti sunt [Col. 1047B] eum.» Multa reliquerunt qui in hoc saeculo nil amare studuerunt. Multa reliquerunt qui desideria habendi dereliquerunt. In his docemur Christum sequi, et saecularis vitae sollicitudine, ac paternae domus consuetudine non teneri.
Nota quia viso miraculo de captura piscium tanquam firmius credentes qui vocabantur, non solum retibus, sed, omnibus relictis, secuti sunt Jesum ad manendum cum illo. Naves autem idcirco subduxerunt ad terram, licet non postea redituri ad propria ut sic cautius servarentur ad usum, quousque in alicujus possessionem transirent. Decebat enim apostolos quos Deus formam verae religionis toto mundo constituebat, non superbe, non minus caute [Col. 1047C] mundum contemnere: quod legimus philosophos fecisse. Crates enim Thebanus, ut ait Hieronymus ad Jovinianum, projecto in mari non parvo auri pondere: «Abite, inquit, pessum malae cupiditates. Ego vos mergam, ne ipse mergar a vobis.»
Christus et Ecclesia, qua designatur in istis evangelicis navibus, unum corpus constituunt. Christus itaque est caput, corpus vero Ecclesia. Nam sicut in capite vita et vegetatio totius corporis, ita in Christo vita et sustentamentum Ecclesiae. Haec si velit capiti conformari, et ei servire, pro diversitate personarum et officiorum fiet unum cum eo in aeternum. Hujus corporis oculi qui debent membris inferioribus providere, sunt episcopi, qui non solum [Col. 1047D] oculi, sed etiam pastores et subditi, non solum membrorum nomine, sed horum respectu dicuntur. Multum interest inter pastorem et ovem, praelatum et subditum. Ille regit, iste regitur; ille pascit, iste pascitur. Et sicut pastor praeest ovibus dignitate creationis, quia rationalis et erectus ad coelum, oves autem pronae ad pascendum, ita episcopi debent dici rationales et discreti comparatione subditorum. Hi debent habere canem, funem ad tenendum illum, baculum ad arcendum tum lupum, tum etiam et canem, si opus fuerit. Virgam quoque ad regendas oves, quae non possunt baculum pati, peram ubi portet panem suum. In Ecclesia Dei sunt praedones, lupi scilicet, contra quos necessarius est canis, id est latratus asperae correptionis, et comminatio [Col. 1048A] de superponendo gladio materiali, si non sufficit spiritalis. Hic tamen canis fune tenendus est, ne impetuose discurrat, quia dandae sunt induciae, faciendae vocationes pro modo facti, et dignitate personae. Baculo excommunicationis arcendi sunt lupi. Si iterum quod debetur amori Dei, et utilitati proximi, et quod est justitiae canis, ut impendet amori vel odio, utendum est baculo, id est non est sibiipsi parcendum, quia justus primo accusator est sui (Prov. XVIII) . Virga tenerae correctionis tangendae sunt oves, id est simplices, ne aberrent. In pera debet habere panem verbi Dei reconditum, ut sit paratus rationem reddere omni poscenti. Nares itaque sunt archidiaconi, qui sagaci odoratu debent olfacere vitam subditorum, et ad episcopum referre. [Col. 1048B] Aures sunt diaconi, qui debent audire judicia, ut et secundum quod audierint judicent. Unde: Quod audio, non quod odi, non quod amo. Os et lingua sunt presbyteri, diacones, praedicatores verbi Dei. qui sic esse deberent, sed modo omnia conversa sunt, et praeposterata. Oculi non sunt erecti, imo inclinantur ad munera, ad odium, ad amorem. In eis est quod dicitur: «Tenebrae erant super faciem abyssi (Gen. I) .» In eis facies Lazari ligata sudario. In eis sunt oculi apostolorum somno gravati. In eis est Saulus squamus habens super oculos. Nares amiserunt odoratum, putantes bonum malum, et econverso. Tuentur quos volunt, gravant quos volunt. Aures pervertunt judicia, os et lingua silent. [Col. 1048C] Pectus, dorsum, brachia, et manus Ecclesiae sunt milites. In pectore est cor, in quo est audacia. Hi audacter debent defendere ministros Ecclesiae. Dorsum congruit oneribus portandis, brachia levandis, manus contrectandis. Hi debent portare, sustollere, contrectare diligenter ecclesiastica onera. Sed haec omnia conversa sunt. Quam iniquae manus quae proprios tenebrant et eruunt oculos, quos deberent abstergere, obtruncant nares quos deberent emungere, amputant aures quas deberent purgare, claudunt os cui deberent ministrare! Haec autem est vita clericorum, qui litigant in conviviis, ac disceptationes habent in trufis. Venter autem, qui pro infirmitate sua vile habetur, et est receptaculum tantum ciborum, et nutritorium corporis, decoquit [Col. 1048D] cibos, porrigit vitales succos superioribus et inferioribus membris. Sunt monachi et eremitae, quos mundus despicit, et manus, id est milites opprimunt. Hi recipiunt cibum spiritalis doctrinae: hi sustentamentum Ecclesiae, significati per Moysen orantem in monte, per Samuelem excubantem in templo, per Eliam morantem in deserto. Hi porrigunt spiritales succos superioribus et inferioribus membris. His convenit quod dicitur humanum paucis vivit genus, quia nisi hi essent, mundus periret, vel fulmine, vel hiatu terrae. Pedes qui totum corpus portant, sunt rustici, de quorum labore vivunt omnes praedicti. Hos manus, id est milites persequuntur rapina, gladio, incendio, in carcerem mittunt, compedibus deputant, ad redemptiones cogunt. [Col. 1049A] Haec est concatenatio Ecclesiae, si capiti suo velit uniri.
Ecclesia sancta corpus Christi est, uno spiritu vivificata et unita fide una et sanctificata. Hujus corporis membra singuli quique fidelium existunt, omnes corpus unum propter spiritum unum et fidem unam. Quemadmodum autem in corpore humano singula quaeque membra propria ac discreta officia habent, et tamen unumquodque non soli sibi agit quod solum agit, sic in corpore dona gratiarum distributa sunt et tamen, unusquisque non sibi soli habet etiam id quod solus habet. Soli enim oculi vident, et tamen sibi solummodo non vident, sed toti corpori. Solae aures audiunt, nec tamen solummodo [Col. 1049B] sibi audiunt, sed toti corpori. Soli pedes ambulant, et non sibi tamen solummodo ambulant, sed toti corpori, et ad hunc modum unumquodque habet solum in se, non solummodo habet per se quatenus secundum dispensationem optimi largitoris et distributoris sapientissimi singula sint omnium et omnia singulorum. Quisquis ergo donum gratiae Dei percipere meruit, sciat non ad se solum pertinere quod habet etiam si solus habet. Hac itaque similitudine Ecclesia sancta, id est universitas fidelium corpus Christi vocatur propter spiritum Christi quem accepit. Cujus participatio in nomine designatur, quando a Christo Christianus appellatur. Hoc itaque nomen signat membra Christi participantia spiritui Christi, ut ab uncto sit unctus, [Col. 1049C] qui a Christo dicitur Christianus. Christus quippe unctus in tempore illo videlicet oleo laetitiae, quod prae caeteris participibus suis secundum plenitudinem accepit, et cunctis participibus suis quasi caput membris secundum participationem transfudit (Psal. XLIV) . Sicut unguentum in capite quod descendit a capite in barbam, et deinde usque in oram (Psal. CXXXII) , hoc est extremitatem vestimenti defluxit, ut ad totum deflueret, et totum vivificaret. Quando igitur Christianus efficeris, membrum Christi efficeris, membrum corporis Christi participans spiritui Christi. Quid est ergo Ecclesia, nisi multitudo fidelium, universitas Christianorum. Universitas haec duos ordines complectitur, laicos et clericos, quasi duo latera corporis unius. Quasi enim [Col. 1049D] ad sinistram sunt laici qui vitae praesentis necessitate serviunt. Non ita dico ad sinistram quemadmodum illi ad sinistram statuentur, quibus dicetur: «Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV) .» Absit a me ut bonos laicos ibi statuere praesumam! Nam qui boni erunt, sive laici sive clerici, ibi non erunt, et qui mali erunt, sive laici sive clerici, ibi erunt. Non ergo ad illam sinistram laicos Christianos, qui vere Christiani sunt, constituo, sed ad illam sinistram de qua dicitur: «In dextra ejus longanimitas vitae; in sinistra autem ejus divitiae et gloria (Prov. III) .» Qui enim ad sinistram in corpore est, de corpore est, et bonum est, quamvis optimum non sit. Laici ergo Christiani, qua terrena et terrenae vitae [Col. 1050A] necessaria tractant pars corporis Christi sinistra sunt: clerici vero quoniam ea quae ad spiritalem vitam pertinent dispensant, quasi dextra pars sunt corporis Christi. Et constat ex his duabus partibus totum corpus Christi: quod est universa ecclesia. Laicus interpretatur popularis. Graece enim laos latine dicitur populus. Unde et basileos rex dicitur, et dictus putatur quasi basilaos, id est sustentamentum populi. Clericus dicitur a Graeco cleros quod interpretatum sonat sortem, sive quod ipse sorte electus sit a Deo, et ad servitium Dei, sive quod ipse Deus sors illius sit, et quod portionem aliam in terra habere non debeat clericus nisi Deum, et ea quae ad Dei partem spectant. Cui statutum est decimis et oblationibus quae Deo offeruntur, sustentari.
[Col. 1050B] Laicis Christianis fidelibus terrena possidere conceditur, clericis vero spiritualia tantum committuntur, quemadmodum olim in illo populo priore caeterae turbae, quae typum laicorum praeferebant, portiones in haereditate acceperunt, sola tribus Levi, quae clericos figurabat decimis et oblationibus et sacrificiorum victimis pascebatur. Gemina siquidem est Ecclesiae pulchritudo, una quam hic bene vivendo consequitur, altera per quam illuc ex tribulatione glorificabitur. Ecclesiae propter Christum geminae tribulationes existunt, id est sive quos a paganis pertulit in martyribus, sive quos ab haereticis perfert in divisis concertationibus. Utrosque autem per gratiam Dei exsuperat partim ferendo partim resistendo. Sancta Ecclesia Catholica sicut male [Col. 1050C] viventes in se tolerat patienter, ita male credentes a se repellit. Sancta Ecclesia contra gentilium atque haereticorum pervicaciam, summopere sapientiae et patientiae studet. Sed exercetur sapientia cum tentatur verbis; exercetur patientia cum tentatur gladiis. Causa pravitatis haereticae doctrinis propagata est Ecclesia. Nam antea simplici tantumdem fide vigebat. Haereticorum igitur occasione propagati sunt doctores in fide et per acumen haeresium Ecclesiae magistri creverunt. Nam tunc clarius manifestatur veritatis assertio quando patuerit quaelibet dissensio. Sancta Ecclesia ideo dicitur Catholica, pro eo quod universaliter per omnem sit mundum diffusa. Nam haereticorum Ecclesiae in partibus mundi coarctantur; hic vero in toto orbe expanditur [Col. 1050D] diffusa. Haereses aut in aliquo angulo mundi aut in una gente inveniuntur versari, Ecclesia vero Catholica, sicut per totum mundum extenditur, ita et omnium gentium societate construitur. Qui sunt haeretici, nisi qui, relicta Dei Ecclesia, privatas elegerunt societates. De quibus Dominus dicit: «Duo mala fecit populus meus: Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas quae continere non valent aquas (Jer. II) .» Causa haeresis ob quam rem fit, ad exercitationem fidei. Vis ergo per quam fit, obscuritas est divinarum Scripturarum, in qua caligantes haeretici, aliud quam se res habet intelligunt. Nec esse possunt haereses, quia ipsum quod existunt haereses, jam non sunt. Male enim sentiendo [Col. 1051A] essentiam non acquirunt; ad nihilum enim tendunt haeretici, ingenti studio mendacia sua discunt, et labore vehementi, ne ad unitatem Ecclesiae veniant. decertant. De quibus per prophetam congrue dicitur: «Docuerunt linguam suam loqui mendacium, et ut inique agerent laboraverunt (Jer. IX) ,» dum vicissim haeretici se mutuo lacerant quando alterutrum sese in proprias sectas inducunt. Sic tamen invicem collidunt sese, ut contra Ecclesiam pari erroris spiritu decertent, et qui invicem sunt divisi in adversitatem Ecclesiae, simul existant uniti. Eis autem quibus, pro eo quod tantum valeant haereses, videntur habere veritatem, hoc respondendum est: Num ideo saluti praeponendi sunt morbi, quia plerumque ita generaliter mundum occupant, [Col. 1051B] ut parvum locum saluti relinquant?
Ecclesiasticus doctor tam doctrina quam vita clarere debet. Nam doctrina sine vita arrogantem reddit; vita sine doctrina inutilem facit. Sacerdotis praedicatio operibus confirmanda est, ita ut quod docet verbo, instruatur exemplo. Vera est enim illa doctrina, quam vivendi sequitur forma. Nam nihil turpius est quam si bonum quod quisquam praedicat explere opere negligit. Tunc praedicatio utiliter profertur, quando efficaciter adimpletur. Unusquisque doctor et bonae actionis, et bonae praedicationis habere debet studium. Nam alterum sine altero non facit perfectum, sed praecedet justus [Col. 1051C] bene agere, ut sequenter possit bene docere. Sicut in numismate metallum, et pondus et figura inquiritur, ita in omni doctore ecclesiastico quid sequatur, quid doceat, quomodo vivat. Per qualitatem igitur metalli doctrina, per figuram similitudo patrum, per pondus humilitas designatur. Qui vero ab his tribus discrepaverit, non metallum, sed terra erit.
Interdum doctoris vitio verax ipsa doctrina vilescit, et qui non vivit sicut docet, praedicat veritatem contemptibilem facit. Arcus perversus est lingua magistrorum docentium bene et viventium male, et ideo quasi ex perverso arcu sagittas emittunt, dum suam pravam vitam propere linguae arcu confodiunt. Qui bene docet, et male vivit, quod dicit [Col. 1051D] bene viventibus proficit; quod vero male vivit, seipsum occidit. Si sacerdos dignissime agit, ut sacerdotem decet, ministerium ejus et ipsi et aliis utile est. Indigne autem vivens, aliis quidem utilis est loquendo; se autem interficit male vivendo: ac per hoc quod in illo mortuum est, proprium ejus est; quod vero vivit in eo, ideo sacrum ministerium alienum est. Qui bene docet et male vivit, videtur ut cereus, qui aliis bonum exponit, lucem praestare; se vero in malis suis consumere, atque exstinguere. Qui bene docet et male vivit, bonum malo videtur conjungere, lucem tenebris commiscere, veritatem mendacio mutare.
Iracundi doctores per rabiem furoris disciplinae modum ad immanitatem convertunt, et unde emendare [Col. 1052A] subditos poterant, inde potius vulnerant. Ideo sine mensura ulciscitur culpas praepositus iracundus, quia cor ejus dispersum in rerum curis non colligitur in amorem unius deitatis. Mens enim soluta in diversis non astringitur catena charitatis, sed male laxata male ad omnem occasionem movetur. Bonus rector est qui in humilitate disciplinam, et per disciplinam non incurrit superbiam. Elati autem pastores plebes tyrannice premunt, non regunt quia non Dei sed suam gloriam a subditis exigunt. Multi sunt qui verbo doctrinae non humiles sed arrogantes existunt, quique ipsa recta quae praedicant, non studio correctionis, sed vitio elationis annuntiant. Multi sunt qui non ex consultu aedificandi, sed ex tumore superbiendi docent: nec ut [Col. 1052B] prosint sapientes sunt, sed ut sapientes videantur docere student. Aestimatio prava arrogantium sacerdotum per quam imitantur sanctos rigore disciplinae, et sequi negligunt charitatis affectionem, videri appetunt rigidi severitate, et formam humilitatis praesentare nequeunt, ut magis terribiles quam mites videantur. Superbi doctores vulnerare potius quam emendare norunt, Salomone attestante, qui ait: «In ore stulti virga superbiae (Prov. XIV) ,» quia increpando rigide feriunt, et compati humiliter nesciunt. Bene alieni peccati curanda vitia suscipit qui hoc ex cordis dilectione et humili conscientia facit. Caeterum qui delinquentem superbo vel odioso animo corripit, non emendat, sed percutit. Quidquid enim protervus vel indignatus animus protulerit [Col. 1052C] furor est objurgantis; non dilectio corrigentis.
Non omnibus una eademque doctrina est adhibenda, sed pro qualitate morum diversa exhortatio erit dictorum. Nam quosdam increpatio dura, quosdam vero exhortatio blanda corrigit. Sicut periti medici ad varios corporis morbos diverso medicamine serviunt, ita ut, juxta vulnerum varietates, medicina diversa sit, ita et doctor Ecclesiae singulis quibusque congruum doctrinae remedium adhibet, et quid cuique oporteat, pro aetatis processu ac professione annuntiabit. Non omnibus ea quae sunt clausa, aperienda sunt. Sunt enim multi, qui capere non possunt. Quibus si indiscrete manifestentur, statim aut detrahunt aut negligunt. Prima [Col. 1052D] quippe prudentiae virtus est eam quam docere oporteat aestimare personam. Rudibus populis seu carnalibus plana atque communia, non summa atque ardua praedicanda sunt, ne immensitate doctrinae opprimantur potius quam erudiantur. Carnalibus quippe animis, nec alta nimis de coelestibus, nec terrena convenit praedicare, sed mediocriter, ut vitia eorum moresque eorum desiderant edoceri. Corvus dum pullos suos viderit albi coloris, nullis eos cibis alit, sed tantum attendit, donec paterno colore nigrescant, et sic illos frequenti cibo reficit. Ita et strenuus doctor Ecclesiae, nisi eos quos docuerit viderit ad suam similitudinem poenitentia confessionis crescere, et, nitore saeculari deposito, [Col. 1053A] lamentationis habitum de peccati recordatione induere, utputa exterioribus adhuc, id est carnalibus, non aperit intelligentiae spiritalis profundiora mysteria, ne, dum audita non capiunt, plus incipiant contemnere, quam venerari mandata coelestia. Aliter agendum est erga eos qui nostro committuntur regimini, si offendunt, atque aliter cum his qui nobis commissi non sunt. Qui justi sunt, venerandi sunt; si vero delinquunt, pro sola charitate, ut locus est, corripiendi sunt; non tamen cum severitate, sicut hi qui nobis regendi sunt commissi. Prius docendi sunt seniores plebis, ut per eos infra positi, facilius doceantur. Ingenium bonum doctoris est incipientis a laudibus eorum quos salubriter objurgandos corrigere cupit, sicut Apostolus Corinthios [Col. 1053B] facit, quos a laudibus inchoat, sed increpationibus probat (I Cor. I) . Sed erant apud Corinthios qui et laudibus et increpationibus digni essent. Ille vero indiscrete sic aeque omnibus loquitur, ut omnibus utraque convenisse videatur. Pro malo merito plebis, aufertur doctrina praedicationis. Pro bono merito audientis, tribuitur sermo doctori. In potestate divina consistit, cui velit Deus [Col. 1054A] doctrinae verbum dare, vel cui auferre, et hoc, aut pro dicentis, aut pro audientis fit merito, ut modo pro culpa plebis auferatur sermo doctoris, modo vero pro utilibus meritis tribuatur. Nam et bonus docet bonum, et malus malum; quod tamen fit juxta meritum populorum. Non omnia tempora congruunt doctrinae, secundum Salomonis sententiam dicentis: «Tempus tacendi, et tempus loquendi (Eccle. V) .» Non quidem per timorem, sed per discretionem, propter malorum corruptibilem iniquitatem, nonnunquam electos oportet a doctrina cessare. Interdum doctores Ecclesiae calore charitatis ardentes conticescunt, aut docendo, quia non est qui audiat, testante propheta: «Civitates austri clausae sunt, et non est qui aperiat (Jer. XIII) .» [Col. 1054B] Qui docendi accipit officium, interdum ad tempus facta proximi taceat; quae statim corrigere potest et dissimulat, verum est quod consensum erroris alieni habeat. Plerique sancti doctores pertinacia mali, quia iniquos emendare non possunt, his tacere disponunt. Sed calorem spiritus quo aguntur ferre non sustinentes, iterum in increpationem prosiliunt impiorum
[Col. 1053C] «Amen dico vobis, nisi abundaverit justitia vestra plusquam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum, etc. (Matth. V) .» Tale est hoc ac si dicat: Studete mandata implere ac docere: ego enim, cujus verba non mutantur, dico vobis quod, nisi superaveritis injustitias Scribarum et Pharisaeorum, qui propter novas traditiones justiores reputantur, non regnabitis in coelis. Nota, cum justitia sit virtus unicuique reddens quod suum est, plures sunt partes justitiae, quorum conventu justus efficitur: religio enim qua reddimus Deo quod suum est; et pietas, parentibus quae sua sunt persolvens. Similiter virtus, quae reddit majoribus et minoribus quae sua sunt, necnon virtus quae pauperibus quod suum est largitur. Haec, inquam, omnia ad justitiam tanquam [Col. 1053D] integrales referuntur.
«Audistis quia dictum est antiquis: Non occides. Qui autem occiderit, reus erit judicio. Ego autem dico vobis, quia omnis qui irascitur fratri suo reus erit judicio.» Pulchro ingressu opus legis coepit excedere, non dissolvere. Aperit namque motum animi ad nocendum fratri in homicidio computari, cum prius non attenderent homicidium esse, nisi peremptionem corporis humani. Sensus est: judicio legis Moysi reus est qui occidit actu; sed ego dico vobis, quia judicio coelestis legis, quam doceo, reus est omnis qui irascitur fratri suo. In quibusdam codicibus additur sine causa; sed radendum est, quia ira penitus tollitur, et quia inimicos nostros amare jubemur. Quod si contingat irasci, [Col. 1054C] non fratri, sed peccato irascendum est ut ait Psalmista: «Irascimini (Psal. IV) ,» videlicet peccato. Unde sequitur: «Nolite peccare (ibid.) .» Sed notandum geminum esse divinum judicium: Unum, quo et hic judicantur homines; in futuro alterum. Quod propterea hic judicantur, ne illic judicentur. Ideoque quibusdam ad purgationem temporalis proficit poena; quibusdam vero hic inchoat damnatio, et illic perfecta speratur perditio. In judicio reprobi humanitatem Christi, in qua judicatus est, videbunt ut doleant; divinitatem vero ejus non videbunt, ne gaudeant. Quibus enim divinitas ostenditur, utique ad gaudium demonstratur. Pro diversitate conscientiarum et mitis apparebit in judicio Christus electis, et terribilis reprobis. Nam qualem quisque [Col. 1054D] conscientiam tulerit, talem judicem habebit, ut, manente in sua tranquillitate Christo, illis terribilis solis appareat, quos conscientia in malis accusat. Duae sunt differentiae vel ordines hominum in judicio, hoc est electorum et reproborum. Qui tamen dividuntur in quatuor: Perfectorum ordo unus est, qui cum Domino judicat, et alius qui judicatur. Utrumque tamen cum Christo regnabunt. Similiter ordo reproborum partitur in duobus, dum hi qui intra Ecclesiam mali judicandi sunt et damnandi. ( sic. ) Primus igitur ordo eorum qui judicantur et pereunt opponitur illi ordini bonorum, de quo sunt qui judicantur et regnant. Secundus ordo eorum qui non judicantur et pereunt opponitur illi ordini perfectorum, in quo sunt hi qui non judicantur et regnant. [Col. 1055A] Tertius ordo eorum qui judicantur et regnant: illi ordini est contrarius, de quo sunt qui judicantur et pereunt. Quartus ordo eorum qui non judicantur et regnant opponitur illi contrario ordini, in quo illi sunt qui non judicantur et pereunt. Gemina punitur sententia impius, dum aut hic prorsus pro suis meritis mentis caecitate percutitur, ne veritatem videat; aut dum in fine damnabitur ut debitas poenas exsolvat.
«Qui autem dixerit fratri suo: raca, reus erit consilio. Qui autem dixerit: fatue, reus erit gehennae ignis.» Raca verbum proprie est Hebraeorum. Raca enim dicitur cenos, id est inanis aut vacuus, quem nos vulgata injuria absque cerebro dicere possumus. Qui ergo vacuitatis opprobrium dicit fratri suo, Spiritum [Col. 1055B] pleno ( sic ), nimirum reus fit consilio ac judicio sanctorum, contumeliam sancti Spiritus luiturus. Raca interjectio est, affectum indignantis ostendens. Hoc enim audivi a quodam Hebraeo. Cum id interrogassem, dixit esse vocem non significantem aliquid, sed indignantis animi motum exprimentem. Frater noster est qui in Christum credit. Qui vero credenti in Deum dicit: fatue, impius est in religione. Qui ergo, quem salem Deus nuncupat vel vitio infatuati sensus lassescent ( sic ), prius hujusmodi maledicto aeterni ignis pabulum erit, nisi inde satisfecerit. Justitia Pharisaeorum est ut non occidatur; justitia illorum qui intraturi sunt in regnum coelorum, ut non irascantur. Qui non occidit continuo non est [Col. 1055C] magnus et idoneus regno coelorum, sed tamen ascendit aliquem gradum. Perficietur autem si non irascatur. Levius est irasci fratri quam dicere: raca; et levius dicere raca quam fatue. Primo enim est ira sola; postea duo, ira et vox indignationis; postea tria, ira, et vox, et certa expressio. Judicium est irae, in quo adhuc datur locus defensioni. Est autem distinctio inter judicium et justitiam in eo quod differt justitia a judicio. Solet enim judicium pravum, quod injustum est exercere; justitia vero iniqua et injusta esse non potest. In consilio non jam cum ipso reo agitur, sed judices inter se conferunt de supplicio. Concilii autem nomen tractum est ex more Romanorum. Tempore enim quo causae agebantur, conveniebant omnes in unum, communique [Col. 1055D] intentione tractabant. Unde et concilium a communi intentione dictum quasi consilium. Nam cilia oculorum sunt. Unde et considium, consilium, d in littera l transeunte. In gehenna certa est damnatio. Exprimuntur itaque pro modo peccati diversae mansiones in aeterna damnatione. Nota quamvis irasci fratri minus sit, quam conviciari, saepissime tamen a Deo accenditur ira, ut et nomen et reatum homicidii suscipiat. Unde Joannes ait: «Qui odit fratrem suum homicida est (I Joan. III) .» Raca interjectio est indignantis animi motum significans. Sed quod interjectiones in aliam non facile transferuntur, coegit tam Graecum quam Latinum interpretem ipsam ponere vocem Hebraicam. Nomen gehennae in veteriribus libris non invenitur, sed primum a Salvatore [Col. 1056A] ponitur, ut inferni cruciatus designet. Tractum est itaque a nomine loci ex caede hominum ibi interfectorum horribilis ac fetidissimi, qui dicitur gehenna, id est vallis filiorum Ennom, et significat futura supplicia. In hac valle lucus erat consecratus idolo Baal, cui dementia Israel immolabat, et filios suos daemoniis incendebat. Est autem locus ipse juxta Hierusalem ad radicem montis Moria, ubi Siloa fluit. Hoc Regum volumen et Paralipomenon et Jeremias scribunt plenissime, et comminatur Deus se locum ipsum impleturum cadaveribus mortuorum, ut nequaquam vocetur Topheth et Baal, sed vocetur Poyandrum, id est tumulus mortuorum. Quoniam reus erit gehennae ignis qui dixerit fatue fratri suo, ergo reconciliatio quaerenda [Col. 1056B] est a fratre laeso. Et hoc est quod sequitur:
«Si ergo offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum ante altare, et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offeres munus tuum.» Absurdum est transmarinum fratrem, si ita acciderit, credere quaerendum. Ergo ad spiritalia refugere cogimur, ut quod dictum est: «Vade prius reconciliari fratri tuo,» sine absurditate possit intelligi. Nos sumus templum, altare est fides interior. Cum ergo in corde nostro Domino volumus offerre orationem, si in aliquo laesimus fratrem, pergendum est non pedibus corporis, sed motibus animi ad reconciliationem. [Col. 1056C] Si autem praesens sit, revocandus est in gratiam, postulando veniam, si prius hic coram Deo feceris.
Ira nihilominus est multimodis furiosa: ipsaque a superbia et invidia nata, nunc intrinsecus exardescens, nunc in vocem factumve prorumpens, nunc etiam inveterata se in odium vertens omne judicium et rationem mentis perturbat atque pervertit. Inter alia mala in patientiam, clamores, rixas, convicia, contentiones, indignationes, maledicta, saepe etiam plurimas proximi laesiones, sanguis effusiones, et homicidia parit. Contra hanc quoque ipsa charitas et humilitas atque patientia non solum amicos [Col. 1056D] et bona nobis facientes, seu nihil mali inferentes: verumetiam persecutores et ipsos inimicos nostros diligi, et pro eis benignas preces effundi, bonaque eis pro malis rependi poscentes, ipsum Dominum haec praecipientem, et haec inimicis facientem, sibi proponunt. Et non solum hoc a nobis fieri oportere demonstravit, sed etiam mala quae patimur pro peccatis et meritis nostris minora aestimantes pro purgatione, seu probatione nostra ad toleranda adhuc majora damna, molestias et injurias, paratum et promptum animum adhibere, et ex nostra voluntate aliquid etiam boni persequentibus super impendere exposcunt, Domino sic praecipiente: «Qui te percusserit in dextram maxillam, praebe ei et alteram (Matth. V) .» Et iterum: «Qui tibi abstulerit tunicam, da ei similiter [Col. 1057A] et pallium. Et qui te angariaverit mille passus: vade cum illo alia duo (ibid.) .» Postulant etiam ut «passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) ,» nequaquam condignas esse scientes, non solum eas aequanimiter toleremus, sed etiam spe certioris praemii in tribulationibus gloriemur, et potius gaudeamus quam aut irascamur aut doleamus. Docent etiam omnia esse spernenda, ut ira vitetur, et omnia toleranda, ut dilectionis et pacis tranquillitas servetur. Sicut autem carnales adhuc pro terrena substantia disjungit inimicus citata bilae [Col. 1057D] Ita in originale. , ita inter spiritales gignit discordiam pro intellectuum diversitate. Unde Salomon: «Odium suscitat contentio, universos autem qui non contendunt protegit amicitia (Prov. X) .»—«Ergo [Col. 1057B] servum Dei non oportet litigare, sed esse mansuetum ad omnes, et cum modestia corripientem eos qui resistunt veritati (II Tim. II) .» Stultas ergo et sine disciplina quaestiones, et in quibus non est profectus scientiae devitet, sciens quia generant lites non aedificationem, errantes autem non cesset corrigere, si quando det illis Deus cognoscere veritatem, et resipiscant a laqueis diaboli, a quo captivi tenentur, ad explendam ejus voluntatem (ibid.) . Non solum autem nulli nos irasci convenit, sed etiam alios suo commotos vitio nostra lenitate vincere, juxta illud: Noli vinci a malo sed vince in bono malum. Talibus remediis qui contra iram curatus fuerit, evadet illud evangelicum quod Dominus ait; «Qui irascitur fratri suo, reus erit gehennae ignis (Matth. V) .»
[Col. 1057C] Qualia autem tormenta gehennalia sint, dignum videtur inquirere. Nam valde dignum inquisitioni videtur, utrum scilicet solus ignis cruciatibus damnatorum impositus sit, propterea quod illum solum veritas commemorat dicens: «Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) .» Cum enim in hac vita, non solum ab igne, sed ab aliis quoque elementis pene ac cruciatus proveniant, quare illic non etiam in aliis elementis sicut et in igne pene damnatorum consistant. De tormentis quippe impiorum scriptum est: «Transeunt a frigoribus nivium ad calores ignium (Job XXIV) .» Et iterum alibi: «Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur (Isa. LXVI) .» [Col. 1057D] Nam si vermem quis ad solam compunctionem conscientiae peccatricis referre velit, et ob ignem quidem corporalem vermem aut non corporalem, sed spiritalem putet, quid est quod alibi scriptum est: «Vindicta carnis impii ignis et vermis (Eccli. VII) .» Si enim propterea ignis corporalis creditur, quia vindicta carnis est, quare non similiter vermis corporaliter dicitur, quia in vindictam carnis paratus commemoratur. Propter hujusmodi non leviter unum aliquid diffiniri potest. Tamen quod dixerit propterea carnis impii vindictam in verme futuram esse et igne, quia impius pro eo quod carnem maledixit, in carne cruciabitur per ignem, et in spiritu per [Col. 1058A] conscientiae vermem, sane intelliget, et vermem non moriturum in aeterno cruciatu conscientiae, et ignem non exstinguendum in carne. Sed quomodo illa frigora nivium et calores ignium interpretamur, ad quae cruciandi impii alternatim transire dicuntur, an forte de illa tantum poena intelligendum est qua nunc in spiritu ante ultimi judicii diem cruciantur, ut videlicet per varietatem tormentorum ad illam unam et summam poenam transeant, in qua sicut interminabiliter, ita etiam invariabiliter subsistant. Ultima quippe damnandorum poena, sicut cunctis poenis major esse non inconvenienter creditur, ita quoque in eo quod caeteris omnibus acrius est, et vehementius excrucians, tormento non irrationabiliter putatur. Quod propterea fortassis solum erit, ut semper [Col. 1058B] summum esse possit, quia quidquid pro illo mitteretur, de illo minueretur.
Quidam tamen fuerunt qui, sicut dictum est, tormenta gehennae spiritualiter tantum, et non corporaliter intelligenda putaverit, propterea quod quaedam verba Scripturarum quasi idem asserentia invenerunt. Dicunt enim quaedam Scripturae quia substantia inferiorum spiritualis est, non corporalis, etsi stridores dentium et fletus spiritaliter animarum intelligi oportet (Matth. VIII) , flammas quoque et tormenta non corporalia, sed spiritualia cogitanda ejusmodi ambiguitatibus verborum fluctuant qui non sunt radicati in fide. Quid enim necesse fuit propterea tormenta gehennae spiritualia tantum credere, quia substantia inferiorum spiritalis et non corporalis [Col. 1058C] dicta est. Qui enim sunt inferi, nisi spiritus maligni, qui a summis ad infima, et per culpam lapsi sunt, et per poenam depressi. Quorum nimirum substantia et post culpam non corporalis, sed spiritalis esse creditur, quia licet in eis voluntas per malitiam ad aliud mutata sit, natura tamen etiam post eadem permansit. Animarum quoque nunc in inferis damnatarum substantia non corporalis, sed spiritualis recte perhibetur, quia nunc a corporibus solutae, in sola spirituali natura illic in tormentis detinentur et idcirco quod de ipsis in Scriptura sacra secundum naturam rerum corporalium commemoratur, merito non corporaliter sed spiritaliter intelligendum creditur. Nam si id quod ipsae sunt, non corpus sed spiritus, [Col. 1058D] quod in ipsis est non corporale, sed spirituale intelligendum est. In hunc ergo modum veraciter inferiorum substantia spiritualis et non corporalis aestimatur. Sed et aliud quoque quod dicitur quia, si fletus et stridores dentium spiritualiter accipimus, flammas quoque tormentorum in ipsis non corporales, sed spirituales credere debemus, sic sane intelligi potest, si cruciatus animarum, qui ex flammis corporalibus generari creduntur, non corporaliter, id est mediantibus corporibus, in ipsis fieri non intelligantur. Multa sunt alia, quae vel ambigue dicta sunt, vel ambigue dici possunt. Sed aliud est rerum veritas, aliud verborum varietas, neque nos oportet propter [Col. 1059A] multitudinem dicendi a simplicitate credendi deviare. Dicit Augustinus, in Enchiridion, quia tempus, quod inter hominis mortem et ultimam resurrectionem positum est, animas abditis continet receptaculis, sicut unaquaeque digna est vel requie vel aerumna. Ergo abdita sunt receptacula animarum, nec potest ab homine diffiniri quod non potest ab homine sciri.
Quod corporeus ignis gehennae non tantum corpora cruciabit, sed et spiritus.
Qualis intelligendus sit ille ignis gehennae, et quemadmodum igne corporali incorporei spiritus, sive animae corporibus solutae cruciari possunt, non solum fidei Christianae sed sacri eloquii auctoritas commendat. Gehenna quid est? stagnum ignis et [Col. 1059B] sulphuris dictum est (Apoc. XIX) . Corporeus ignis erit, et cruciabit corpora damnatorum et hominum, et daemonum. Solida hominum, aeria daemonum. Aut tantum hominum corpora cum spiritibus, daemones autem spiritus sine corporibus habentes, sumendo poenam, non impertiendo vitam corporalibus ignibus. (AUGUSTINUS.) Cur enim non dicamus, quamvis miris tamen veris modis, etiam spiritus incorporeos posse poena corporali affligi, si spiritus hominum etiam ipsi profecto incorporei nunc potuerunt concludi in corporalibus membris, et tunc poterunt suorum corporum vinculis insolubiliter alligari. Si viventis hominis incorporeus spiritus tenetur in corpore, cur non post mortem, cum incorporeus sit, spiritus etiam corporeo igne teneatur. [Col. 1059C] Et per ignem spiritum teneri dicimus, ut cum in tormento ignis sit videndo atque sentiendo. Ignem namque eo ipso patitur quo videt, et quia cremari se conspicit crematur. Sicque fit ut res corporea incorpoream exurat, dum ex igne visibili ardor ac dolor invisibilis trahitur, ut per ignem corporeum mens incorporea etiam corporea flamma crucietur. Et post pauca: Dum ergo peccatorem divitem damnatum Veritas in ignem perhibet (Luc. XVI) , quisnam sapiens animas reproborum teneri ignibus neget. Illa ultrix flamma vitiorum cremationem habet, et lumen non habet. Ille ignis ad consolationem non lucet; et tamen ut magis torqueat ad aliquid lucet. Nam sequaces quoque suos secum in tormento reprobi flamma illustrante visuri sunt, quorum amore deliquerunt, [Col. 1059D] quatenus vitam carnaliter contra praecepta Conditoris amaverunt, ipsorum quoque intuitus eos in augmento suae damnationis affliget. Sicut electis ignis ardere novit ad solatium, et tamen ad supplicium ardere nescit, ita econverso gehennae flamma reprobis et nequaquam lucet ad consolationis gratiam et tamen lucet ad poenam, ut damnatorum oculis ignis supplicii et nulla claritate candeat, et ad doloris cumulum delictis qualiter crucientur ostendat.
Omnipotentis justitia futurorum prescia ab ipsa mundi origine gehennae ignem creavit: qui in poena reproborum semel esse inciperet, sed ardorem suum etiam sine lignis nunquam finiret. Ignis namque [Col. 1060A] corporeus, ut esse ignis valeat, corporeis indiget fomentis: qui cum necesse est ut servetur per congesta ligna, procul dubio nutritur, nec valet nisi succensus esse, et nisi refotus subsistere. At contra gehennae ignis cum sit corporeus, et immissos reprobos corporaliter exurat, nec studio humano succenditur, nec lignis nutritur; sed creatus semel durat inexstinguibilis, et succensione non indiget, et ardore non caret. Bene ergo de iniquo dicitur. «Devorabit eum ignis qui non succenditur (Job XX) .» Igitur ne ad hunc ignem, si fratri quandoque irascamur, veniamus, benigne his verbis nos imbuit Dominus: «Si, inquiens, offers munus tuum ad altare,» etc.
Sed nunc videamus diversas causas munerum. Siquidem ille qui recta judicat, et praemium inde remunerationis [Col. 1060B] exspectat, fraudem in Dominum perpetrat, quia justitiam, quam gratis impertire debuit, acceptione pecuniae vendit. Bona male utuntur, qui juste pro temporali lucro judicant. Tales quippe non defensio, sed amor provocat ad veritatem. Quibus si spes nummi subtrahitur, confestim a justitiae defensione recedunt. Acceptio munerum, praevaricatio veritatis est. Unde et pro justo dicitur: «Qui excutit manus suas ab omni munere, in excelsis habitat (Isa. XXXIII) .» Dives muneribus cito corrumpit judicem, pauper autem, dum non habet quod offerat, non solum audiri contemnitur, sed etiam contra veritatem opprimitur. Cito violatur ab avaritia justitia, nullamque reus pertimescit culpam, quam redimere nummis existimat. Plus enim obtinet [Col. 1060C] mentem censoris amor lucri quam aequitas judicii. Tres sunt munerum acceptiones quibus justitiam humana vanitas mutat, id est favor amicitiarum, adulatio laudis, et corporalis acceptio muneris. Facilius enim pervertitur animus judicis rei corporali munere quam gratiae laudisque favore. Quatuor modis humanum judicium pervertitur, timore, cupiditate, odio, amore. Timore, dum metu alicujus potestatis veritatem loqui pavescimus; cupiditate, dum praemio alicujus muneris corrumpimur; odio, cum contra quemlibet adversari molimur; amore, dum amico vel propinquis praestare contendimus. His enim quatuor causis saepe aequitas violatur, saepe innocentia laeditur. Haec de muneribus quibus justitia violatur. De muneribus [Col. 1060D] autem quibus cor mundatur, Gregorius sic ait: «Respexit Dominus ad Abel et ad munera ejus; ad Cain vero et ad munera ejus non respexit (Gen. III) . Ab omnipotente Deo munus ex manu non accipitur, quod corde obligato in malitia profertur. Mundari etenim prius debet animus qui munus offerre vult Deo; quia omne quod datur ex dantis mente pensatur. Cuncta itaque malitiae macula ab interiori nostro homine cogitationis mundatione tergenda est, quia iram judicis placare nescit, nisi ex munditia placeat offerentis. Unde scriptum est: «Respexit Dominus ad Abel et ad munera ejus, ad Cain autem et ad munera ejus non respexit.» Neque etenim sacrum eloquium dicit, respexit [Col. 1061A] ad munera Abel, et ad Cain munera non respexit; sed prius ait: quia respexit ad Abel; ac deinde subdidit: et ad munera ejus, et rursum dicit quia non respexit ad Cain, ac deinde subdidit et ad munera ejus. Ex dantis quippe corde id quod datur accipitur. Idcirco non Abel ex muneribus, sed ex Abel munera placuerunt oblata. Prius namque ad eum legitur Dominus respexisse qui dabat quam ad illa quae dabat, ut audito scilicet narrationis hujus ordine discamus quia exteriora munera ex interna cordis munditia condiuntur, et discretionis virtus lectorem doceat qualis apud se esse debeat, cum exteriora bona, non solum Deo, sed etiam proximo [Col. 1062A] subministrat. Hanc itaque cordis munditiam et aequanimitatem habere nos hortatur Dominus in reconciliatione fratris, cum ad altare munus offerre voluerimus (Matth. V) . De quo munere et in officio missae dicitur: Haec dona, haec munera. Solemus illos munerare a quibus aliquid molimur obtinere. Unde Domino in oblatione nostra dicimus, quando illam sibi in munditia cordis offerimus: Quia te pane terreno muneramus, fac ut inde coelestem obtineamus. Quia te corporali cibo muneramus, fac ut inde alimentum spiritale consequamur. Quia te muneramus in substantia panis et vini, fac ut inde percipiamus corpus et sanguinem Christi.
[Col. 1061B] «Cum multa turba esset cum Jesu, convocatis discipulis suis dixit: Misereor turbae, quia ecce triduo jam perseverant mecum, et non habent quod manducent, et dimittere eos jejunos nolo ne deficiant in via, etc.» (Marc. VIII.) Quia infidelitatis error insolentium animos obtinebat, potius reliquisse eos quam dimisisse scribitur. Convocat autem discipulos ut doceant magistros cum minoribus communicare consilia sua, vel ideo, ut et collocutione intelligant signi magnitudinem. Turba triduo Dominum sustinet sanationem infirmorum, et electi in fide Trinitatis supplicant Domino pro languoribus animarum sui vel suorum. Vel triduo turba sustinet Dominum, quando multitudo fidelium peccata quae perpetravit, per poenitentiam declinans ad [Col. 1061C] Dominum se in opere, in locutione atque in cogitatione convertit. Quos dimittere jejunos in domum suam Dominus non vult ne deficiant in via, quia videlicet conversi peccatores in praesentis vitae via deficiunt, si in sua conscientia sine doctrinae sanctae pabulo dimittuntur. Ne ergo lassentur hujus peregrinationis itinere, pascendi sunt sacra admonitione. Valde autem pensanda est pia sententia, quae processit ex ore veritatis: quod Marcus ait: «Quidam ex eis de longe venerunt (Marc. VIII) .» Est enim qui nihil fraudis et nihil carnalis corruptionis expertus, ad omnipotentis Dei servitium festinavit. Iste de longinquo non venit, quia per incorruptionem et innocentiam proximus fuit. Alius nulla impudicitia, nullis flagitiis inquinatus, sola autem conjugia [Col. 1061D] expertus ad ministerium spirituale conversus. Neque iste venit de longinquo, quia usus conjunctione concessa per illicita non erravit. Alii vero per carnis flagitia, alii post falsa testimonia, alii post facta furta, alii post illicitas violentias, alii post perpetrata homicidia ad poenitentiam redeunt atque ad omnipotentis Dei servitium convertuntur. Hi videlicet ad Deum de longinquo veniunt. Quanto etenim plus quisque in pravo opere erravit, tanto [Col. 1062B] ab omnipotente Deo longius recessit. Nam et prodigus filius qui patrem deseruit, abiit in regionem longinquam, in qua porcos pavit, quia vitia nutrivit. Dentur igitur alimenta eis etiam qui de longinquo veniunt, quia conversis peccatoribus doctrinae sanctae cibi praebendi sunt, ut in Deum vires reparent, quas in flagitiis amiserunt. Qui saepe a doctoribus tanto necesse est ut largioribus cibis doctrinae satientur quanto fessi majoribus vitiis venerunt.
«Et dicunt ei discipuli: Unde ergo nobis in deserto panes tantos, ut saturemus turbam tantam? Ait illis Jesus: Quot panes habetis? Et illi dixerunt: Septem et paucos pisciculos. Et praecepit turbae, ut discumberet super terram.» Non otiosis, [Col. 1062C] non in civitate Synagogae vel saeculari dignitate residentibus, sed inter deserta Christum quaerentibus coelestis gratiae alimonia impertitur. Qui enim non fastidiunt a Christo suscipiuntur, et spiritualiter, et corporaliter etiam, si indigent, curantur. Mystice praedicatores profectum mirantes Ecclesiae dicunt: Unde nobis tanta facundia, ut tot millibus tamque avidis auditoribus sufficere possimus in hujus mundi deserto. At vero septem panes, id est septem dona Spiritus sancti sufficiunt omnibus adjuncta apostolica auctoritate, quasi paucorum piscium sapore, qui nos exemplo suae vitae vel mortis reficiant. Qui vero ad septem panes pertinent, jam non supra fenum sedere, sed terram premere jubentur. In Novo Testamento, ipsam quoque terram [Col. 1062D] et facultates temporales, ut perfecti simus, relinquere praecipimur.
«Et accipiens septem panes et pisces, gratias agens fregit, et dedit discipulis suis, et discipuli dederunt populo.» Dominus dedit panes discipulis ad dividendum turbae doctrinam spiritualem.
Fregit panes, id est aperuit sacramenta, seipsum scilicet qui panis est vitae. «Gratias egit,» ut ostenderet quantum gaudeat de salute hominum, [Col. 1063A] ut nos informaret ad agendas semper Deo gratias, cum vel in carne reficimur vel in anima. Si enim in septem panibus qui non leguntur fuisse hordeacei septiformis gratia Novi Testamenti signatur, quid in pisciculis, nisi sanctos conditores illius Scripturae accipimus, vel illos quorum fidem et vitam et passiones ipsa Scriptura continet, qui de turbulentis hujus saeculi fluctibus erepti et consecrati, refectionem nobis internam exemplo suae vitae vel mortis praebuere, ne in hujus mundi excursu deficiamus.
«Et comederunt omnes et saturati sunt.» Comedimus attente audiendo, et exempla intuendo; saturamur, memoriae recondendo et operando. Huic operationi congruit illud Psalmistae: «Edent pauperes [Col. 1063B] et saturabuntur, et laudabunt Dominum qui requirunt eum (Psal. II) . Quod enim manducans populus satiatur significat famem in perpetuum ab electis repellendam, quando non esuriet qui acceperit cibum Christi.
Et quod superfuit de fragmentis tulerunt septem sportas plenas. Septem sportae quae superant sunt altiora praecepta vel consilia. Quae multitudo non potest attingere servando, sed tantum illi qui majori gratia pleni sunt. Quibus dicitur: «Si vis perfectus esse, vende omnia quae habes et da pauperibus (Matth. XIX) .» Et quia sportae junco et palmarum foliis solent contexi, merito in sanctorum significationem ponuntur. Juncus quippe super aquam nascitur, et electi radicem cordis ne ab [Col. 1063C] amore aeternitatis arescant, in ipso vitae fonte collocant. Palma victricem ornat manum, et electi mundi victores memoriam aeternae retributionis in corde retinent. Cur autem quinque millibus hominum plus redundant, et quatuor millibus minus? (Matth. XV.) Quia quatuor millia triduo cum Christo fuerunt, et ideo amplius coelestis pabuli receperunt.
«Erant autem qui manducaverunt quatuor millia hominum extra parvulos et mulieres, et dimisit eos.» In superiori signo quinque millia fuerunt juxta numerum panum, quia vicini erant V sensuum. Isti qui de septem panibus hoc est sacrato aluntur numero, quatuor millia sunt. Qui numerus [Col. 1063D] semper in laude ponitur. Et quadrangulus lapis non est instabilis, et in eo numero evangelistae sunt. Numerus itaque refectorum docet eos pastos evangelicis cibariis; simulque insinuat innumerabilem multitudinem de quatuor orbis partibus ad coelestis cibi donum concursuram. Hoc igitur typice inter haec refectionem distat, quod ibi littera vetus plena esse signata est gratia spiritali. Hic gratia Novi Testamenti monstrata est ministrando fidelibus quatuor ornata virtutibus, quarum prima est cognitio rerum appetendarum et vitandarum, secunda refrenatio cupiditatis ab his quae temporaliter delectantur, tertia firmitas contra molesta saeculi, quarta quae per omnes diffunditur dilectio Domini et proximi. Et ibi et hic mulieres atque parvuli [Col. 1064A] excepti sunt, qui tam in Veteri quam in Novo Testamento non admittuntur ad numerum, quia non perdurant occurrere in virum perfectum, vel in firmitate virium vel levitate mentis. Utraque refectio celebrata est in monte, quia utrumque Testamentum altitudinem mandatorum Dei, et illius montis altitudinem, qui est mons domus Dei in vertice montium, consona voce nobis praedicat.
Narrat Evangelium turbam multam Dominum triduo sustinuisse, eique victum defuisse, et quosdam ex eis de longe venisse. Unde Dominus misertus dixit si eos jejunos dimitteret, in via deficerent. Septem ergo panes cum paucis pisciculis inter eos divisit et plene saturatos dimisit: erant autem [Col. 1064B] quatuor millia qui manducaverunt, et discipuli septem sportas de fragmentis tulerunt (Marc. VIII) . Turba quae Dominum triduo sustinet est populus fidelium qui signaculum fidei in tribus personis retinet. Hic victum non habet, dum verbo Dei caret. Sicut corpus pane pascitur, ita anima verbo Dei reficitur. Qui de longe venerunt, hi sunt qui post multa flagitia ad Dominum redibunt. Nam hi de prope veniunt qui a pueritia in sanctitate vivunt. De longe venientes, ne in via deficiant, reficiuntur, quia poenitentes ne desperent sacrae Scripturae consolatione pascuntur. Turba super terram discumbit, quia populus fidelium se pulverem attendit. Quem Dominus septem panibus reficit, dum ei septem dona Spiritus sancti distribuit. Uno pane eum [Col. 1064C] satiat, dum ad divina sapienda cor ejus spiritu sapientiae illuminat. Altero pane eum pascit, dum ei mysteria Scripturae spiritum intellectus aperit. Tertio pane eum reficit, dum utile eligere, nocivum respuere, spiritum consilii tribuit. Quarto pane eum saturat, dum eum in bonis spiritu fortitudinis roborat. Quinto pane eum recreat, dum eum spiritu scientiae illustrat. Sexto pane eum refocillat, dum eum ad sectandam justitiam spiritu pietatis informat. Septimo pane cor ejus confirmat, dum eum a malo spiritu timoris avocat. Pauci pisciculi adduntur, dum ei exempla fidelium proponuntur. Quatuor millia saturantur, quia quatuor mundi partes, per quatuor evangelia, ad septem dona Spiritus [Col. 1064D] sancti vocantur. Septem sportae de fragmentis superaverunt, quia septem libri Hagiographiae de septem donis Spiritus sancti redundant; de quibus adhuc doctores refectionem, quasi de sportis, fidelibus ministrant. Prima siquidem sporta est liber Joannis per quem spiritus sapientiae maximam sapientiam Ecclesiae invexit. Secunda sporta est Psalterium, per quod spiritus intellectus quam maxime ad intelligenda spiritualia sensum Ecclesiae aperit. Tertia sporta sunt Proverbia, per quem spiritus consilii per plura vitae consilia Ecclesiae donavit. Quarta sporta est Ecclesiastes, per quem spiritus fortitudinis Ecclesiam abunde contra vitia fortitudine cinxit. Quinta sporta est Cantica, in quibus spiritus scientiae plurimam scientiam Ecclesiae reseravit. [Col. 1065A] Sexta sporta est liber Sapientiae, in quo spiritus pietatis summa pietate Ecclesiam erudivit. Septima est liber Ecclesiastes, de qua sporta spiritus timoris Domini magis quam in ullo libro timorem Domini Ecclesiam instruxit. Ex his septem sportis per septiformem Spiritum egregii doctores Augustinus et Gregorius, alii quoque et alii sua expositione sanctam Ecclesiam quasi ad satietatem refecerunt.
Pisce quoque turba pascitur, dum Christi corpore vescitur. Ipse namque piscis dicitur, sicut in Evangelio legitur. Dum homines ab illo exigerent censum, sui angeli devotum impendunt obsequium, jussum Petrum hamum in mare mittere, et de ore piscis qui primus ascenderet aureum didrachma [Col. 1065B] tollere, pro se et pro semetipso censum solvere (Matth. XVII) . Piscis hic erat Christus, qui in hujus saeculi undis latuit. Qui didrachma in ore habuit, quia geminam legem divinis factis splendentem protulit. Hic hamo divini consilii captus est, in igne passionis nobis ad esum assus. Didrachma pro Christo, et Petro census datur, dum utraque lex vel gemina dilectio ad Christi et Ecclesiae honorem a fidelibus completur. Populus Dei septem panibus reficitur, et decem praeceptis instituitur, populus autem Pharaonis septem capitibus draconis, id est septem principalibus vitiis captivatur, et decem plagis devastatur (Exod. VII) . Prima plaga dum convertitur in sanguinem aqua. Aqua in sanguinem commutatur, dum baptisma vel sacra Scriptura illis in peccatum [Col. 1065C] reputatur, qui baptisma per immunditiae opera coinquinant, ac sacram Scripturam ad suos errores corroborantes depravant. Secunda plaga cum operuit terram rana. Ranarum loquacitas est poetarum garrulitas, per quorum fabulas miseri decipiuntur, dum eas in desideriis suis sequuntur. Tertia plaga sciniphes, qui ignitis stimulis terebrabant corpora. Hoc sunt haeretici, qui nocivis argumentis simplices circumveniunt mentes eorum perfidia terebrantes, et ad ignis aeterni stimulos deducunt. Quarta plaga venit muscarum molestia. Et sunt importuni in saeculari eloquentia qui carnes alterutrum per avaritiam lacerant, et importune callidis verbis alios impetunt, ut bona eorum auferant. Quinta plaga est [Col. 1065D] pestilentia perimens animalia. Est autem foeda libido irrationabiliter viventes interimens, at in turpitudine putrefactos daemonibus quasi canibus lacerandos exponens. Sexta plaga producuntur vesicae ferventes et ulcera. Ulcera sunt dolositates malitiosorum vesicae inflationes superborum. Hi malos excruciant, et moribus suis foedantes quasi peste deturpant. Septima plaga sunt grando, ignis et tonitrua. Tonitrua sunt terrores principum, grando et ignis, saevitia praedonum. Hi impios exterminant, dum eos cum rebus violenter dissipant. Octava plaga est bruchus et locusta. Bruchi sunt voraces, locustae discordes, voluptatibus salientes. Hi flores arborum et segetum devorando corrodunt, quia tales bona desideria per prava exempla et mala colloquia [Col. 1066A] corrumpunt. Nona plaga erat chaos tenebrarum palpabile, et murmur quoddam formidabile. Sunt autem infideles, qui futura non credunt, et a luce fidei retrahunt, et se tenebris aeternae mortis inserunt, ubi terribile est murmur, scilicet fletus et stridor dentium. Decima plaga sunt primogenita exstincta. Primogenita Aegypti sunt principes mundi, saecularesque dignitates, quae a daemonibus bellis et variis modis exterminantur, ut potentes potenter tormenta patiantur. Charissimi, nitamur bonis actibus ab his decem plagis liberari, et septem panibus saturari, a septem capitibus draconis erui, et decem praeceptis legalibus instrui. Imitemur illos qui nos praecesserunt, et per multas tribulationes gaudia vitae intraverunt.
Quinque septena sunt in sacra Scriptura, quae prius singillatim distinguantur: postea vero quam inter se habeant convenientiam, eadem per singula sibi conferendo libeat demonstrare. Primo loco septem ponuntur vitia, id est superbia, secundo loco invidia, tertio ira, quarto tristitia, quinto avaritia, sexto gula, septimo luxuria. Contra haec secundo loco constituuntur septem petitiones, quae in Dominica Oratione continentur. Postea tertio loco septem dona Spiritus sancti. Deinde quarto loco succedunt virtutes. Primo scilicet loco, paupertas spiritus, id est humilitas; secundo mansuetudo, tertio compunctio sive dolor, quarto esuries justitiae sive desiderium bonum, quinto misericordia, sexto cordis munditia, [Col. 1066C] septimo pax. Novissimo vero loco septem beatitudines (Matth. V) . Prima regnum coelorum, secunda possessio terrae viventium, tertia consolatio, quarta justitiae satietas, quinta misericordia, sexta visio Dei, septima filiatio Dei. Haec ita primo loco distinguantur ut intelligantur ipsa vitia quidam animae languores sive vulnera hominis interioris, ipsum vero hominem quasi aegrotum, medicum autem Deum; dona quoque sancti Spiritus antidotum, virtutes vero sanitatem, beatitudines autem felicitatis gaudium. Sunt ergo vitia capitalia septem, ex quibus universa mala oriuntur. Hi sunt fontes abyssi tenebrarum, de quibus flumina Babylonis exeunt, et in omnem terram deducta, stillicidia iniquitates [Col. 1066D] diffundunt. De quibus fluminibus Psalmista in persona populi fidelis cecinit dicens: «Super flumina Babylonis,» etc. (Psal. CXXXVI.)
De his septem vitiis vastatoribus humani generis et universam integritatem naturae corrumpentibus simulque malorum omnium germina producentibus quantum ad praesens negotium explicandum sufficere putamus loquamur. Septem ergo sunt, et ex his tria hominem despoliant, quartum exspoliatum flagellat, quintum flagellatum ejicit, sextum ejectum seducit, septimum seductum subjicit. Superbia aufert homini Deum, invidia aufert ei proximum, ira aufert ei seipsum. Tristitia spoliatum flagellat, avaritia flagellatum ejicit, gula ejectum seducit, luxuria seductum servituti subjicit. Nunc revertentes, singula [Col. 1067A] per ordinem explicemus. Superbia namque est amor propriae excellentiae, quando mens bonum quod habet singulariter diligit, id est sine eo a quo bonum accepit. O superbia pestifera, quid agis? Cur suades rivulo ut se a fonte dividat? Cur suades radio ut se a sole vertat? Cur? nisi ut ille, dum infundi desinit, arescat, et iste, dum ab illuminante se avertit, tenebrosus fiat; uterque vero, dum accipere cessat id quod necdum habet, continuo illud etiam quod habet amittat. Hoc profecto tutum agis, cum doces donum extra datorem diligere, ad hoc tendis ut qui partem boni quod ab alio datum est, perverse sibi vindicat, totum bonum quod in illo est amittat, sicque fiat ut nec id quod habet utiliter habere possit, dum illud in eo a quo habet non diligit. [Col. 1067B] Sicut enim bonum veraciter a Deo est, ita nullum extra Deum bonum utiliter haberi potest, imo vero per hoc id ipsum quod habetur amittitur, quando in eo et cum eo a quo habetur non amatur. Nam quicunque non novit nisi hoc bonum quod habet, in semetipso diligere necesse est, ut, dum in altero bonum quod non habet aspexerit, tanto amarius sua eum imperfectio torqueat, quanto eum in quo omne bonum consistit, non amat. Et idcirco superbiam semper sequitur invidia, quia qui illic amorem non figit ubi bonum est, quantum de suo perverse extollitur, tantum gravius de bono alieno torquetur. Suae igitur elationi justissimae poena deputata est ipsa, quam de se superbia gignit invidia. Quia quo commune omnium bonum diligere noluit, recte [Col. 1067C] nunc boni alieni livore tabescit. Quam profecto alienae felicitatis successus non ureret, si illum in quo omne bonum est, per amorem possideret. Nec enim alienum a se judicaret bonum alterius, si suum ibi diligeret, ubi et suum et alterius bonum similiter possideret. Nunc ergo quantum se per elationem contra Creatorem extollit, tantum per livorem sub proximo cadit, et quantum ibi fallaciter erigitur, tantum hic veraciter praecipitatur. Sed neque desistere potest semel coepta corruptio. Mox enim ut de invidia superbia nata fuerit, iram ipsam de se parit, quia miser avis [Col. 1067D] Sic in codice: miser aùis. . Propterea jam sibi ipsi de sua imperfectione irascitur, quia de bono alterius per charitatem non laetatur, atque ideo id [Col. 1067D] etiam quod habet sibi displicere incipit, quem in alio id quod habere non potest agnoscit. Qui ergo per charitatem in Deo totum habere potuit, id etiam quod per elationem extra Deum habere conabatur, per invidiam et iram amittit, quia, postquam per superbiam Deum amittit, per invidiam perdit proximum, et per iram semetipsum. Quia ergo omnibus amissis nihil superest unde gaudeat, infelix conscientia per tristitiam in semetipsis colliditur, et quia de alieno bono pie laetari noluit, de suo malo cruciatur.
Post superbiam ergo, et invidiam, et iram, quae hominem spoliant, continuo tristitia sequitur, quae nudatum flagellat. Cui deinde succedit avaritia, [Col. 1068A] quae flagellatum ejicit, quia interno gaudio amisso, foris consolationem quaerere compellit. Postea accedit gula, quae ejectum seducit, quia animum exterioribus inhiantem, hoc vitium in primis quasi vicino tentans per ipsum naturalem appetitum ad excelsum illicit. Postremo superveniens luxuria, quae seductum violenter servituti subjicit, quia, postquam caro per crapulam inflammata est, ardorem libidinis supervenientem emollitur atque enerviter resolutus animus vincere non potest. Servit igitur saevissime damnationi mens turpiter subacta, et nisi exorta subveniat Salvatoris pietas, non erit jam unde captivo servienti amissa restituatur libertas.
Sequuntur septem petitiones contra septem vitia, [Col. 1068B] quibus oratur ut subveniat qui nos et orare docuit (Matth. VI) , et quod orantibus Spiritum bonum ad sananda vulnera nostra, et ad solvendum jugum captivitatis nostrae daturus esset repromisit. Sed nos antequam ad explanationem harum veniamus, prius alia adhuc similitudine demonstremus quantam in nobis corruptionem supra dicta generent, ut quanto periculosior languor ostenditur, tanto magis necessaria medicina comprobetur. Per superbiam igitur cor inflatur, per invidiam arescit, per iram crepat, per tristitiam conteritur et quasi in pulverem redigitur, per avaritiam dispergitur, per gulam inficitur et quasi humectatur, per luxuriam conculcatur et in lutum redigitur, ita ut jam miser dicere possit: «Infixus sum in [Col. 1068C] limo profundi, et non est substantia. Veni in altitudinem maris, et tempestas demersit me (Psal. LXVIII) .» Cumque huic limo profundi animus fuerit infixus, et luto coinquinationis et immunditiae obvolutus, evelli nequaquam potest, nisi ad illum clamet et ejus auxilium postulet. De quo Psalmista loquitur dicens: «Exspectans exspectavi Dominum, et intendit mihi; et exaudivit preces meas, reduxit me de lacu miseriae et de luto faecis (Psal. XXXIX) .» Propterea ergo ipse nos orare docuit ut totum bonum nostrum ab ipso sit, ut et quod petimus, et quod petentes accipimus, ejus donum non nostrum meritum esse intelligamus.
Prima ergo petitio contra superbiam est, qua [Col. 1068D] Domino dicimus: «Sanctificetur nomen tuum (Matth. VI) .» Hoc enim petimus, ut det nobis timere et venerari nomen suum, quatenus ei per humilitatem subjecti simus, qui per superbiam rebelles et contumaces exstitimus. Huic petitioni datur donum Spiritus timoris Domini, ut ille ad cor veniens virtutem in eo exerceat humilitatis, quae superbiae morbum sanet, quatenus ad regnum coelorum quod angelus superbus per elationem perdididit, homo humilis pervenire possit.
Secunda petitio est contra invidiam, qua dicitur: «Adveniat regnum tuum.» Regnum siquidem Dei salus est hominum, quia tunc Deus in hominibus regnare dicitur, quando ipsi homines Domino subjiciuntur, [Col. 1069A] et modo ei adhaerendo per fidem, et post inhaerendo per speciem. Qui ergo petit ut regnum Dei adveniat, ille profecto salutem hominum quaerit. Ac per hoc dum pro communi omnium salute postulat, livoris vitium se reprobare demonstrat. Huic petitioni datur Spiritus pietatis, ut ipse ad cor veniens ad benignitatem illud accendat, quatenus ad eamdem homo aeternae haereditatis possessionem, ad quam alios pervenire cupit, ipse perveniat.
Tertia petitio est contra iram, qua dicitur. «Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra.» Non enim vult contendere qui dicit: «Fiat voluntas tua,» sed sibi placere indicat quidquid voluntatis Dei fuerit, sive in se seu in aliis secundum arbitrium suae dignationis dispensat. Huic ergo [Col. 1069B] petitioni datur Spiritus scientiae, ut ipse ad cor veniens erudiat illud, et salubriter compungat, ut sciat homo malum quod patitur ex sua culpa provenire, si quid autem boni habuerit, ex misericordia Domini procedere, ac per hoc discat, sive in malis quae sustinet, sive in bonis quae non habet, contra Creatorem non irasci, sed per omnia patientiam exhibere. Optime ergo per compunctionem cordis quae Spiritu scientiae operante interius ex humilitate nascitur, ira et indignatio animi mitigatur, quia econverso stultum ira interficit, quando in adversis per impatientiae vitium agitatus, atque caecatus, vel malum quod patitur se meruisse, vel bonum quod habet, per gratiam accepisse non [Col. 1069C] agnoscit. Hanc autem virtutem, id est compunctionem sive dolorem praemium consolationis sequitur, ut qui hic sponte coram Deo per lamenta affligitur, illic verum gaudium et laetitiam invenire mereatur.
Quarta petitio est contra tristitiam, qua dicitur: «Panem nostrum quotidianum da nobis hodie.» Tristitia namque taedium est animi cum moerore, quando mens, quodammodo tabefacta et vitio suo amaricata, interna bona non appetit, atque omni vigore est mortua, nullo spiritualis refectionis desiderio hilarescit. Propterea ad sanandum hoc vitium deprecari nos oportet misericordiam Dei, ut ipsa solita pietate animae taedio suo languenti internae refectionis pabulum admoveat, ut quod ipsa [Col. 1069D] absens nescit appetere, gustu misericordiae praesentis admonita incipiat amare. Datur ergo huic petitioni Spiritus fortitudinis, ut fatiscentem animam exigat, quatenus illa pristini vigoris virtute recepta, a defectu sui taedii ad desiderium interni amoris convalescat. Creat ergo Spiritus fortitudinis in corde famem justitiae, ut, dum hic per desiderium pietatis fortiter accenditur, illic pro praemio plenam beatitudinis satietatem consequatur.
Quinta petitio est contra avaritiam, qua dicitur: «Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.» Justum enim est ut in reddendo debito non debeat esse anxius, qui in exigendo noluerit esse avarus. Et ideo cum a nobis per Dei gratiam vitium avaritiae tollitur, qualiter a [Col. 1070A] nostro debito absolvi debeamus, ex proposita salutis conditione donatur. Huic ergo petitioni datur Spiritus consilii, qui doceat nos in hoc saeculo libenter peccantibus in nos misericordiam impendere, quatenus in futuro cum pro peccatis nostris rationem reddituri sumus, mereamur misericordiam invenire.
Sexta petitio est contra gulam, qua dicitur: «Ne nos inducas in tentationem,» id est induci permittas in tentationem. Haec est tentatio qua nos illecebra carnis saepe per naturalem appetitum ad excelsum trahere nititur, et latenter voluptatem subjicit, dum manifeste nobis de necessitate blanditur. In quam profecto tentationem tunc nequaquam inducimur, si sic studemus secundum mensuram necessitatis [Col. 1070B] naturae subsidium impendere, ut tamen semper meminerimus appetitum ab illecebra voluptatis coercere. Quod ut impleri valeamus, datur nobis petentibus Spiritus intelligentiae, ut interna refectio verbi Dei appetitum exteriorem cohibeat, et mentem spiritali cibo roboratam, nec valeat corporalis egestas frangere, nec carnis voluptas superare Propterea namque Dominus ipse tentatori suo, dum esurienti sibi fraudulentam de exterioris panis refectione suggestionem faceret, respondit dicens: «Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo Dei (Matth. IV) ,» ut aperte demonstraret quia, cum mens illo pane intus reficitur, non magnopere curat si foris ad tempus famem carnis patiatur. Datur [Col. 1070C] ergo contra gulam Spiritus intelligentiae, sed ille ad cor veniens, emundat illud atque purificat, et illum interiorem oculum ex ratione verbi Dei quasi quodam collyrio sanans, eo usque luminosum atque serenum efficit, ut ad ipsam etiam deitatis claritatem contemplandam perspicax fiat. Contra vitium igitur gulae remedium opponitur, scilicet Spiritus intelligentiae. Ex Spiritu autem intelligentiae munditia cordis nascitur. Munditia vero cordis visionem Dei promeretur; sicut scriptum est: «Beati munde corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) .»
Septima petitio est contra luxuriam, qua dicitur. «Libera nos a malo.» Convenienter sane servus libertatem petit, et idcirco huic petitioni datur Spiritus sapientiae, qui amissam captivo libertatem [Col. 1070D] restituat, et jugum iniquae dominationis quod suis viribus non valuit, per gratiam adjutus evadat. Sapientia namque a sapore dicitur, cum mens gustu internae dulcedinis tacta, totam se per desiderium intus colligit, nec foris jam enervata in carnis voluptate dissolvitur, quia totum intus possidet in quo delectatur. Congrue igitur contra exteriorem voluptatem interior dulcedo opponitur, ut quanto plus illa sapere et placere incoeperit, tanto liberius atque libentius ista condemnat, tandemque in semetipsa mens pacificata, dum nihil est foris quod appetat, tota per amorem intus requiescat. Spiritus ergo sapienter cor sua dulcedine tangens, et foris concupiscentiae ardorem temperat, et sopita concupiscentia intus pacem creat, quatenus dum mens tota [Col. 1071A] ad internum gaudium colligitur, plene ac perfecte homo ad imaginem Dei reformetur, sicut scriptum est: «Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) .»
Igitur sicut Ecclesia bipartita est, in parte scilicet triumphante, et in parte militante, ita iste numerus septenarius petitionum dividitur in quatuor et tria. Quatuor namque conveniunt parti militanti, tria vero triumphanti. Pars namque militans quandiu vivit, in lubrico est, et ideo necessaria est quidem ei quadrata forma petitionum quae firma est, ne labatur. Haec ergo quatuor petitiones, scilicet «panem nostrum [Col. 1071B] quotidianum da nobis, (Matth. VI) ,» et caetera quae sequuntur, praesenti vitae conveniunt, in qua inchoantur et perficiuntur. In hac enim vita pane verbi Dei et pane corporis Christi reficimur, sed ea finita, nec pane Scripturarum, nec pane corporis Christi reficimur eo modo quo nunc reficimur. Verum quod modo quasi panem cum labore sumimus, tunc quasi potum facile percipiemus. In hac etiam vita dum quasi offendimus, dimitti et dimittere necesse habemus, sed in futuro, sicut nulla erit offensa, ita nulla erit necessario indulgentia. Hic etiam tentamur, et timendum est ne tentationi succumbamus. Ibi enim nulla prorsus erit tentatio. In praesenti quoque innumerabilia mala occurrunt, hostes sunt visibiles et invisibiles, non possumus [Col. 1071C] penitus carere peccatis, quia semper macula est in luna (Job XXV) ; nec «justificabitur in conspectu Dei omnis homo vivens (Psal. CXLII) .» Quia in angelis suis reperit pravitatem, et «inebriatus est in coelo gladius meus (Isa. XXXIV) ,» et astra non sunt munda in conspectu ejus, et ideo liberari a malo necesse esse habemus. In futuro namque nulla erit mala incussio, nec ulla necessaria liberatio. Aliae autem tres petitiones, scilicet «sanctificetur nomen tuum, adveniat regnum tuum, fiat voluntas tua,» etc., futurae vitae conveniunt, quia et si hic sanctificatione mentis incipiat et regnum et voluntas Dei, tamen omnia proficientur in futuro, ubi ex toto sanctificatis anima et corpore cum Christo regnabimus, et Dei voluntatem complebimus. Notandum vero quia tres petitiones, [Col. 1071D] quamvis in futuro perficiantur, et ordine temporis sint posteriores, tamen in oratione sunt priores, vel pro ternario commendando, in quo Trinitatis mysterium fulget, vel quia digniores sunt.
Praeterea septenarius iste numerus petitionum congruere potest praecedenti septenario donorum, virtutum et beatitudinum, de quo totus sermo in monte est habitus, ut singulis petitionibus singula dona appetantur, quae singulas virtutes efficiant, quibus singulae beatitudines aptantur. Petitiones ergo sunt, quas supra diximus, scilicet: «Sanctificetur nomen,» etc.; dona vero sunt, spiritus timoris, [Col. 1072A] pietatis, scientiae, fortitudinis, consilii, intellectus, sapientiae. Virtutes autem sunt: Paupertas spiritus, mansuetudo, luctus, esuries, et sitis justitiae; misericordia, munditia cordis, et pax. Beatitudines autem, regnum coelorum, terrae possessio, consolatio, satietas, misericordiae consecutio, visio Dei, et qui filii Dei vocabuntur. Videndum est autem qualiter et quae petitiones, aut quae dona petant, et quod faciant, et quare fieri postulentur. Accedat igitur iste fidelis orator geminae dilectionis virtute, coelum et mansio Dei factus, et dicat: «Sanctificetur nomen tuum.» Quasi diceret: Da nobis, Domine, Spiritum sancti timoris, qui in nobis faciat paupertatem spiritus, ut omnia temporalia postponamus, et sanctificationem in baptismo acceptam consequamur, ut [Col. 1072B] tandem plene sanctificati regnum coelorum possideamus. «Adveniat regnum tuum,» id est da nobis et Spiritum pietatis, quo mites, mansueti, et humiles facti, contra inimicos nocentes nulla iniquitate moveamur, ut interim nos ipsos regentes, et a te regi cupientes, tandem in terra viventium firmam possessionem obtineamus. «Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra,» hoc est da et Spiritum scientiae, qui doceat nos lugere pro peccatis nostris cum Petro et Maria, pro alienis quoque cum Apostolo qui dicit: «Quis scandalizatur, et ego non uror?» etc. (II Cor. XI.) Pro desiderio quoque patriae cum Joanne qui dicit: «Et ego flebam multum (Apoc. V) ,» et cum David dicente: «Heu mihi quia incolatus meus prolongatus est!» (Psal. CXIX.) Ut per luctum istum [Col. 1072C] voluntas Dei tantum in nobis perficiatur, et consolationem lugentibus promissam mereamur. «Panem nostrum quotidianum da nobis hodie.» Quasi dicatur: Da nobis, Domine, Spiritum fortitudinis, quo contra omnia mala fortes pane verbi Dei et cibo corporis Christi reficiamur, ut esurientes et sitientes justitiam, tandem in beatitudine saturari mereamur: «Et dimitte nobis debita nostra,» id est, da nobis Spiritum consilii, ut si in praesenti offensas vitare non possumus, saltem hoc consilium habeamus, ut misericordes simus, et peccantibus ignoscamus, ut in futuro misericordiam consequamur. «Et ne nos inducas in tentationem,» id est da et Spiritum intelligentiae, quo tentationibus circumplicati, quae facienda sunt intelligamus, et corda [Col. 1072D] nostra mundantes, aliquatenus Deum videamus, ut in futuro plena visione ipsum contueamur. «Sed libera nos a malo,» hoc est, da et Spiritum sapientiae, quo ab omni malo liberemur, ut in arca cordis animalia domita simul et indomita requiescant, ut pravis motibus sedatis, et imagine Patris restituta, filii Dei et esse mereamur. Haec hactenus de congruentia petitionum donorum virtutum et beatitudinum dicta sufficiant; quorum alia postulant, id est petitiones; alia postulantur ut faciant, ut dona; alia fiunt ut virtutes, alia perficiunt ut beatitudines
[Col. 1073A] Attendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces. A fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII) .» Quia paucorum est angustam viam invenire, fraudulentiam eorum qui eam quaerere mentiuntur exponit. «Attendite,» id est cavete. De omnibus hypocritis hic potest intelligi, sed specialiter de haereticis fructus animarum rapientibus. Unde et lupis comparantur. Praecipue cavendi sunt haeretici, cognitionem veritatis quam non habent promittentes. Vestimenta ovium sunt blanda verba innocentium, caeteraque religionis signa. Non autem ideo debent oves odisse vestimentum suum, quod plerumque illo se occultant lupi, dum aliud ad decipiendum, aliud excipiunt ad depraedandum. Verum per temporalis [Col. 1073B] commodi tentationem, sive persecutionis tempore, aperitur quid sint. Fructus sunt mala opera eorum.
«Nunquid colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus?» Sapientes non colligent uvas de spinis, id est dulcia verba de haereticis, qui ideo dicuntur spinae et tribuli, quia sauciant animas per verborum blanditias. Tribulus est genus herbae spinosae. «Neque de spinis colligunt fructus, neque de rubo vindemiant uvam (Luc. VI) .» Spinae et rubi sunt curae saeculi, et punctiones vitiorum, de quibus peccatori dictum est: «Terra tua spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. III) .» Ficus vero et uva dulcedo novae conversationis est, quam Christus in nobis esurit, et fervor dilectionis qui laetificat cor [Col. 1073C] hominis. Hinc scriptum est: «Ficus protulit grossos suos, vineae florentes odorem dederunt (Cant. II) .» Non ficus de spinis, non uva de rubo colligitur, quia mens adhuc veteris hominis consuetudine depressa simulare potest, et fructus novi hominis ferre non potest. Quod si aliquando facta vel dicta malorum prosunt bonis, non hoc faciunt mali, sed consilium Dei; sic de illis operatur.
«Sic omnis arbor bona fructus bonos facit. Mala autem arbor fructus malos facit. Non potest arbor bona fructus malos facere; neque arbor mala fructus bonos facere.» Sicut verum est quod de tribulis non colliguntur ficus, sic verum est quod arbor bona fructus bonos facit. Arbor bona vel mala est [Col. 1073D] homo, non ex natura, quae a Deo in omnibus bona creata est, sed ex voluntate bona vel mala. Fructus sunt opera, quae nec bona malae voluntatis possunt esse, nec mala bonae voluntatis. Tandiu ergo bona arbor, id est bonus homo, fructus malos non facit quandiu bonus est, et tandiu arbor mala, id est malus homo, manet in fructibus peccatorum, quandiu ad poenitentiam non convertitur. Non potest esse calida nix. Nam cum incipit esse calida, non jam nivem sed aquam vocamus. Potest ergo mutari, [Col. 1074A] non calefieri. Sic etiam potest fieri ut malus non sit qui malus fuit, non tamen potest fieri ut malus bene faciat. Nam et si aliquando utilis, non hoc ipse facit, sed divina providentia fit. Non quod Pharisaei utiliter audiebantur illorum erat, sed Dei. De quibus dicit propheta: «Seminatis triticum, sed spinas metitis (Jer. XII) .» Non ergo auditores eorum de spinis legebant uvas, sed per spinas de vite, ut si quis per spineam sepem ad se traheret uvam, uva illa non esset spinarum, sed vitis.
«Bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bona, et malus homo de malo thesauro profert mala. Ex abundantia enim cordis os loquitur.» Idem est thesaurus cordis quod radix est arboris, et quod de corde profertur, idem est quod arboris fructus. [Col. 1074B] Qui ergo in corde thesaurum patientiae perfectique hujus amoris optimos fructus effundens, diligit inimicum, bene facit odienti se, benedicit maledicenti se. Omni petenti tribuit sua, errantem patienter corrigit. Atqui neque thesaurum in corde servat, odit amicum, diligenti malefacit, benedicenti maledicit. Sic quoque nec diabolus bona, nec Christus mala opera potest facere. Per oris locutionem universa quae actu vel cogitatu de corde proferuntur, Dominus significat; nam moris Scripturarum est verba pro rebus ponere, ut in Isaia dicitur de Ezechia: «Non fuit verbum quod non ostenderet eis (Isa. XXXIX) .» Rerum utique non verborum revelavit arcana. «Omnis arbor,» id est omnis [Col. 1074C] homo, sive rex, sive princeps, sive senior, sive juvenis, nulli parcetur, sed omnis arbor «non ferens fructum bonum excidetur» a secantibus angelis, «et in ignem mittetur aeternum.» Si ille qui non facit fructum bonum separandus est a justis, sicut haedi ab agnis, et in ignem mittendus est voce illa: «Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV) ;» quid erit de illo qui agit quidquid mali potest? Quia arbor mala fructus bonos facere non potest, igitur «ex fructibus eorum,» id est falsorum prophetarum «cognoscetis eos» falsos.
«Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit regnum, sed qui facit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse intrabit in regnum coelorum.» Sicut [Col. 1074D] propter dogma justitiae cavendi sunt falsi prophetae, habentes spem bonae vitae, sic et hi econtrario, qui cum integrae fidei et doctrinae sint, tamen turpiter vivunt. Utrumque enim necesse est, ut opus sermone, et sermo operibus comprobetur. «Quid vocatis me, Domine, Domine; et non facitis quae dico?» (Luc. VI.) Ac si aliis verbis diceret: Quid folia rectae confessionis jactatis, qui bonos fructus non ostenditis? Hinc Apostolus secreturus perfectum discipulum ab hypocrita, dixit: «Veniam [Col. 1075A] ad vos et cognoscam non sermonem eorum qui inflati sunt, sed virtutem (I Cor. IV) .» Ille ergo proprie dicit, Domine, Domine, qui voluntatem sono vocis enuntiat. Secundum hoc quod ait Apostolus: «Nemo dicit Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII) .» Vere enim dicere Dominus Jesus, est corde credere, ore confiteri, operibus attestari. Nam unum sine alio negare est. Item: «Non omnis qui dicit mihi Domine, Domine,» etc. «Non in sermone est regnum Dei, sed in virtute (I Cor. IV) .» Non te juvat hoc quod dicis, Domine, Domine, nisi in timore servieris Domino, nisi alacriter mandata ejus impleveris, nisi omnem ejus feceris voluntatem, nisi ab omni te immunditia abstinueris, omnemque iniquitatem deposueris. Gratis clamas, vociferas gratis, [Col. 1075B] exaltas vocem tuam, dicens: Domine, Domine, testem inobedientiae tuae vocas, eum Dominum nominans, non timens sicut Dominum neque in tremore ei serviens. Non omnis qui sine facto, sed tantum ore me Dominum appellat, introibit in regnum coelorum, sed quia opera digna meo nomine facit, et conversationem dignam meae sanctificationi adimplet.
Mendacium est falsa significatio cum voluntate fallendi. Non est autem falsa significatio, ubi etsi aliud ex alio significatur, verum est tamen quod significatur, si recte intelligatur. (AUGUSTINUS.) Est autem quoddam genus mentiendi, in quod omnes consentiunt, de quo inquirendum erit utrum aliquando sit utile falsum aliquod enuntiare, cum voluntate [Col. 1075C] fallendi. Nam qui hoc sentiunt, adhibent testimonium sententiae suae, commemorantes Saram, cum risisset, angelis negasse quia riserit (Gen. XVIII) ; Jacob quoque a patre interrogatum respondisse quod ipse esset Esau major filius ejus (Gen. XXVII) ; Aegyptias etiam obstetrices, ne infantes Hebraei nascentes interficerentur, etiam Deo approbante et remunerante, mentitas (Exod. I) . Et multa ejusmodi exempla eligentes, eorum hominum mendacia commemorant quos culpare non audeant, atque ita fatearis aliquando esse posse non solum reprehensione non dignum, sed etiam dignum laude mendacium. Addunt etiam, quo non solos premant divinis libris deditos, sed etiam omnes homines sensumque [Col. 1075D] communem, dicentes: Si quis ad te confugiat, qui mendacio tuo possit a morte liberari, non es mentiturus. Si aliquid aegrotus interroget quod ei scire non expedit, qui etiam possit te non respondente gravius affligi, audebisne aut verum dicere in perniciem hominis aut silere, potius quam honesto et misericordi mendacio valetudini ejus opitulari? His itaque talibus copiosissime se arbitrantur urgere, ut si consulendi causa exigit aliquando mentiamur. Contra illi quibus placet nunquam sic mentiendum multo fortius agunt, utentes primo auctoritate divina, quoniam in ipso Decalogo scriptum est: «Falsum testimonium ne dicas (Exod. XX) .» Quo genere complectimur omne mendacium. Quisquis enim aliquid enuntiat, testimonium perhibet [Col. 1076A] animo suo. Sed ne quis contendat non omne mendacium falsum testimonium esse appellandum, quid dicturus est ad id quod scriptum est: «Os quod mentitur occidit animam?» (Sap. I.) Quod ne quis arbitretur exceptis aliquibus mentientibus posse intelligi, alio loco legat: «Perdes omnes qui loquuntur mendacium (Psal. V) .» Etenim ore suo ipse Dominus dicit: «Sit, inquit, in ore vestro, Est, est, Non, non: quod autem amplius est, a malo est (Matth. V) .» Ex his et aliis hujusmodi argumentis probatur in ulla causa non licere mentiri.
Mentiendi autem octo genera sunt. Primum itaque est capitale mendacium: quod longe est fugiendum, quia fit in doctrina religionis ac pietatis, ad quod mendacium nulla conditione quisque debet adduci, [Col. 1076B] quia magnum scelus est, et primum genus detestabilis mendacii. Secundum autem, quod tale est ut et nulli prosit et obsit alicui, quia nulli facienda est injuria, et in hoc genere non debet mentiri. Tertium, quod ita prodest uni ut obsit alteri, quamvis non ad immunditiam obsit corporalem, et in hoc genere nulli cum alterius injuria consulendum est. Quartum, quod fit sola mentiendi libidine fallendique, quod merum mendacium est, quia libido mentiendi per se ipsam vitiosa est. Quintum, quod fit placendi cupiditate de suaviloquio: in quo genere nec est mentiendum; quia si ipsa veritas fine placendi hominibus enuntianda non est, quanto minus mendacium per seipsum, quia mendacium est, utique turpe est. His omnibus penitus evitatis atque rejectis, [Col. 1076C] est sextum genus? Quod et nulli obest et prodest alicui interroganti. Sed et in hoc genere non est mentiendum, quia nec recte corrumpitur etiam testimonii veritas, pro cujusquam temporali commodo ac salute. Ad sempiternam vero salutem nullus ducendus est opitulante mendacio: non enim malis convertentium moribus ad bonos mores convertendus est. Quoniam erga illum salus facienda est, debet etiam ipse conversus facere erga alios; atque ita non ad bonos, sed ad malos mores convertitur, cum hoc ei praebetur imitandum converso quod ei praestitum est convertendo. Septimum est quod et nulli obest et prodest alicui, excepto si judex interroget. Nec in hoc quoque genere mentiendum [Col. 1076D] erit. Non enim cujusquam commoditas aut salus temporalis perficiendae fidei praeferenda est: nec si quisquam in recte factis nostris tam male movetur, ut fiat etiam animo deterior, longeque a pietate remotior. Propterea recte facta deferenda sunt, cum id nobis praecipue tenendum sit, quo vocare atque invitare debemus quos sicut nosmetipsos diligimus; fortissimoque animo bibenda est illa apostolica sententia: «Aliis quidem sumus odor vitae in vitam; aliis odor mortis in mortem (II Cor. II) .» Et ad hoc quis idoneus? Octavum genus est, quod et nulli obest, et ad hoc prodest, ut ab immunditia corporali aliquem tueamur, duntaxat ea ratione qua superius commemoravimus. Nec in hoc genere erit mentiendum, quia et in bonis castitas [Col. 1077A] animi pudicitia corporis, et in malis id quod ipsi facimus eo quod fieri sinimus majus est.
In his ergo octo generibus tanto quisque minus peccat, cum mentitur, quanto emergit ad octavum, tantoque amplius quanto emergit ad primum. Quisquis autem esse aliquod genus mendacii quod peccatum non sit putaverit, decipiet seipsum turpiter, cum honestum se deceptorem arbitratur aliorum. Mendaces itaque faciunt ut nec vera dicentibus credatur; reddit enim saepe hominem multa falsitas etiam in veritate suspectum. Saepe vera promittit qui falsa dicturus est, ut, cum primum acquisierit fidem, ad reliqua mendacia audientes credulos faciat. Multis videntur vera esse quae falsa sunt, et ideo non ex Deo, sed ex suo mendacio loquuntur. [Col. 1077B] Nonnunquam falsitas veriloquio adjungitur, et plerumque a veritate incipit qui falsa confingit; latent saepe vera circumlinita melle verborum, et tandiu deceptor veritatem simulat, quousque fallendo decipiat. Nonnunquam pejus est mendacium meditari quam loqui. Nam interdum quisque incautus solet ex praecipitatione loqui mendacium, meditari autem non potest nisi per studium. Gravius ergo ille ex studio mentiri perhibetur, quam is qui ex praecipitatione sola mentitur. Summopere cavendum est omne mendacium, quamvis nonnunquam sit aliquod mendacii genus culpae levioris, si quisquam pro salute hominum mentiatur. Sed quia scriptum est: «Os quod mentitur occidit animam (Sap. I) ,» et: «Perdes eos qui loquuntur mendacium (Psal. V) ,» [Col. 1077C] hoc quoque mendacii genus perfecti viri summopere fugiunt, ut nec vitia cujuslibet per eorum fallaciam defendantur, nec suae animae noceant, dum praestare nituntur alienae carni, quanquam hoc ipsum peccati genus facillime credamus relaxari. Nam si quaelibet culpa sequenti mercede purgatur, quanto magis hoc facile abstergitur quam merces ipsa concomitatur. Multa mentiuntur, multa fingunt homines, propter hominum laudem: sicque fit ut et isti mentiendo pereant, et eos quos laudant ad vanae gloriae ruinam perducant. Sicut bene sibi conscius non metuit alienae linguae convicium, ita et qui laudatur ab alio, non debet errorem alienae laudis attendere, sed magis unusquisque testimonium conscientiae [Col. 1077D] suae quaerat: cui ipse plus praesens quiam ille qui laudat. «Opus enim suum unusquisque probet,» ut ait Apostolus (Gal. VI) , «et tunc in seipso quisque gloriam habebit,» occulte in sua conscientia, non palam in aliena lingua. Perfecti, qui alta radice fundati sunt, et si flamine laudis ac vituperationis, utcunque quasi ventorum interdum curventur impulsu, funditus tamen non dejiciuntur, sed protinus firmitate radicis ad se redeunt. Bona mens ad malum nec praemiis nec terroribus vincitur; nam iniqui terrorem blanditiis miscent, ut aut oblectatione quemquam decipiant, aut terroribus frangant.
Orare nihil aliud est quam verum putare quod [Col. 1078A] falsum est, vel certum habere pro incerto, incertumve pro certo, sive falsum sit sive verum. Unde et haeretici vel falsi prophetae pseudoprophetae dicuntur. quia Scripturas non sano sensu sapiunt, sed eas ad errorem pravae intelligentiae ducunt; neque semetipsos earum sensibus subdunt, sed eas perverse ad errorem proprium trahunt. Doctores errorum, scilicet haeretici, pravis persuasionibus ita per argumenta fraudulentiae suos illigant auditores, ut eos quasi labyrintho implicent, a quo exire non valeant. Tanta est haereticorum calliditas, ut falsa veris malaque bonis permisceant, salutaribusque rebus plerumque errorum virus interserant, quo facilius possint pravitatem perversi dogmatis sub specie persuadere veritatis. Plerumque sub nomine [Col. 1078B] catholicorum doctorum haeretici sua dicta conscribunt, ut indubitanter lecta credantur. Nonnunquam blasphemias suas latenti dolo in libris nostrorum interserunt, doctrinamque veram adulterando corrumpunt, scilicet vel adjiciendo quae impia sunt, vel auferendo quae pia sunt. Caute meditanda, cautoque sensu probanda sunt quae leguntur, ut juxta apostolica monita, et teneamus quae recta sunt (I Thess. V) , et refutemus quae contraria veritati existunt; sicque bonis instruamur, ut a malis illaesi permaneamus.
Quod autem Joannes de talibus prophetis in Apocalypsi sua dicat videamus. «Vidi,» inquiens, «de ore draconis, et de ore bestiae, et de ore pseudoprophetae [Col. 1078C] spiritus tres immundos in modum ranarum exisse (Apoc. XVI) .» Quid est draco? hoc est et bestia et pseudopropheta, id est diabolus cum omni corpore suo. Tamen propter instantiam personarum et potestatum illa commemorat quae majorem habent potestatem in ipso malorum corpore, draconem scilicet, id est diabolum; bestiam, Antichristum; pseudoprophetam, id est, doctores ejusdem Antichristi cum subjectis plebibus. De ore omnium horum egrediuntur tres spiritus, qui nihil sunt aliud nisi unus spiritus. Tanta quippe malitia est unitas in omnibus daemonibus, ut, cum multi sint potestate et malitia, in unum tamen redigantur consensu, licet diverso modo, eadem potestate scilicet et malitia homines impugnent. Unde unus dicitur [Col. 1078D] spiritus mendax, alius spiritus fornicationis, tertius spiritus immundus. Bene autem spiritus immundus dicitur propter peccata gravia quibus sordidatus est, et alios coinquinare non cessat. Ipsi quoque immundi spiritus, draco, bestia et pseudopropheta dicuntur, quia diabolus et omnes iniqui unum caput et membra sunt. De quorum ore ranae dicuntur exisse, quia sicut hujusmodi animalia molestiam inferunt hominibus, faciendo strepitum et in coeno versando, ita ministri Antichristi in coeno peccatorum versantes, electos Dei sua garrulitate, id est haeresi et blasphemia, persequuntur contra Christum, et inquietant. Ipsi quoque daemones, per eos quos inhabitabunt, facient signa, aut vera Dei permissu, aut falsa quibus reprobi decipiantur: [Col. 1079A] sicut olim fecerant magi, qui homines resuscitare videbantur, sicut Simon fecit in conspectu Neronis. Quapropter septem tubae, de quibus alibi in Apocalypsi dicitur, ad interitum ipsorum sonabunt super eos. Dicit enim: «Vidi septem angelos stantes ante conspectum Domini; et datae sunt illis septem tubae (Apoc. VIII) .» Ecclesia septenario numero saepe commendata praedicationis officio mancipatur. Cujus praedicationis prima tuba designat impiorum interitum in igne et grandine; secunda tuba diabolum de Ecclesia propulsum, mare saeculi ardentius incendentem; tertia, haereticos ab Ecclesia decidentes, et sanctae Scripturae flumina corrumpentes; quarta, falsorum fratrum defectum in obscuratione siderum; quinta, majorem haereticorum infestationem [Col. 1079B] tempus Antichristi praecurrentium; sexta Antichristi apertum et suorum contra Ecclesiam bellum. Septima tuba sonat diem judicii, quo mercedem Dominus suis redditurus, et exterminaturus est eos qui corruperunt terram.
Et ideo haeretici, qui sacrae Scripturae flumina corrumpunt, et super quos tuba condemnationis ecclesiasticae insonat, non possunt habere veniam, nisi per Ecclesiam catholicam: sicut et amici Job non per se placare Deum sibi potuerunt, nisi pro eis Job sacrificium obtulisset (Job XLII) . Opera bona, quae haeretici faciunt, et justitia, nihil eis prodest, testante Domino per Jeremiam [Isaiam]: «Quia mei oblitus es, ecce ego annuntiabo justitiam [Col. 1079C] tuam, et opera tua non proderunt tibi (Isa. V) .» Haeretici, quamvis legem aut prophetas adimpleant, ex eo tamen quod catholici non sunt, non est Deus in eorum conventibus, ipso Domino testante: «Si steterit Moyses et Samuel coram me, non est anima mea ad populum istum. Ejice eos a facie mea, et egrediantur (Jer. XV) .» Per Moysen quippe et Samuel legem accipe et prophetas. Quos quamvis haeretici opere implere contendant, propter erroris tamen impietatem a vultu Dei projiciuntur, et a justorum coetibus separantur paganus et haereticus. Ille quia nunquam fuit cum Dei populo; iste autem quia recessit a Dei populo. Uterque recedentes a Christo ad diaboli pertinent corpus, qui ab idololatria ad Judaismum vel haeresim transeunt, juxta [Col. 1079D] prophetam: «De malo labuntur ad malum (Jer. IX) .» Et Dominum non cognoverunt, quia de infidelitatis errore in errorem alium transierunt. Cujus doctrinam quisque sequitur, hujus et filius nuncupatur, sicut et per prophetam, Amorrhaeum patrem, Cethaeam matrem esse Israel Dominus dicit (Ezech. XVI) , non utique nascendo sed imitando. Sic et in meliorem partem filii Dei nuncupantur qui praecepta Dei custodiunt. Unde et nos non natura, sed adoptione clamamus Deo dicentes: «Pater noster, qui es in coelis (Matth. VI) ,» non solum tantum nativitate, sed etiam imitatione filios posse alicujus vocari; nam Judaei secundum carnem filii Abrahae, secundum conversationem autem filii diaboli nuncupantur: ac per hoc illi sunt semen Abrahae qui [Col. 1080A] ejus imitantur fidem, non qui ex ejus generati sunt carne. De errore quoque auctoris a quibusdam et nomen et culpa trahitur, ut ipsius vocabulo censeatur cujus errorem et sequitur, sicut Ecclesiae Pergami et Thyatirae dicitur: «Habentes et tenentes doctrinam Balaam et Jezabel (Apoc. II) .» Doctrinam igitur Balaam et Jezabel in Apocalypsi dicuntur habere propter imitationem, non propter praesentiam corporalem.
Deus facit bona opera sola sua bonitate, quoniam ipse creat voluntatem cum libero arbitrio et dat illi justitiam per quam operatur. Mala vero facit sola culpa hominis, quia non ea faceret, si homo illa facere non vellet. Deus igitur habet in bonis [Col. 1080B] quidem quod bona sunt per essentiam, et quod bona sunt per justitiam; in malis vero solummodo quod bona sunt per essentiam, non quod mala sunt per absentiam debitae justitiae: quae non est aliquid. Homo autem habet in bonis quod mala non sunt, quia, cum posset deserere justitiam et mala facere, non deseruit, sed servavit per liberum arbitrium, dante et subsequente gratia. In malis vero hoc solum quod mala sunt, quia ea sola propria, id est injusta voluntate facit. Injustitia autem nihil est omnino, sicut caecitas; non enim est aliud caecitas quam absentia visus ubi debet esse: quae non est magis in oculo ubi debet esse visus quam in ligno ubi non debet esse. Non enim est talis res injustitia [Col. 1080C] qua inficiatur et corrumpatur anima, velut corpus veneno, et quae faciat aliquid, sicut videtur quando malus homo facit mala opera. Nam quemadmodum cum indomita fera ruptis vinculis discurrendo saevit, et cum navis si gubernator dimisso gubernaculo dimittit eam, ventis vagatur et vehitur in quaelibet pericula: dicimus quia hoc facit absentia catenae aut gubernaculi; non quod absentia eorum aliquid sit aut quidquam faciat, sed quoniam, si adessent, facerent ne fera saeviret aut navis periret. Ita quoque cum malus homo saevit et in quaelibet animae suae pericula, quae sunt mala opera, impellitur, clamamus quia hic operatur injustitia, non quod ipsa ulla essentia sit aut faciat aliquid, sed quod voluntas cui subditi sunt omnes voluntarii [Col. 1080D] motus totius hominis, absente justitia sine qua utitur homo voluntate diversis appetitibus impulsa, se et omnia sibi subdita in multimoda mala levis et effrenata et sine rectore praecipitat, quod totum si justitia adesset, prohiberet ne fieret.
Ex his ergo facile cognoscitur, quia injustitia nullam habet essentiam, quamvis injustae voluntatis affectus et actus, qui per se considerati aliquid sunt, usus injustitiam vocet. Hac ipsa ratione intelligimus malum nihil esse. Malum namque non est aliud quam absentia debiti boni. Nulla autem essentia quamvis mala dicatur est nihil, nec mala esse est illi aliquid esse. Nulli enim essentiae est aliud mala esse quam bonum illi deesse quod debet habere. Quare mala esse, non est ulli essentiae [Col. 1081A] aliquid esse. Hoc de malo quod semper est nihil dictum sit. Sicut enim duo sunt bona, scilicet justitia et commodum, ita sunt duo mala eorum contraria, id est injustitia et incommodum. Hoc scilicet incommodum aliquando nihil est ut caecitas, aliquando est aliquid ut dolor et tristitia. Sed hoc malum cum aliquid est Deum facere non negamus, «quia ipse est faciens pacem et creans malum (Isa. XLV) .» Item: «Non est malum in civitate, quod non faciat Dominus (Amos III) .» Ipse namque creat incommoda quibus exercet et purgat justos et punit injustos. Illud vero malum quod dicitur injustitia nunquam est aliquid, nec alicui rei est aliquid esse injusta esse. Vel sic creans malum et faciens bonum intelligitur: Creare est disponere et aptare [Col. 1081B] aliquid. Unde dicitur: Creantur consules, id est ordinantur et aptantur ad hoc, ut postea formentur et fiant consules. Creat ergo Deus malum, id est peccatum, quando aptat et ordinat aliquem sic, ut habeat potentiam peccandi. Quod fit cum ei per liberum arbitrium dat potentiam et aptitudinem bene vivendi, sed ipsum affectum, id est bene vivere non dat, sicut facit caecum dando potentiam videndi, et ipsum habitum, id est visum vel visionem negando. Facit vero bonum, id est format justum cui largitur non solum potentiam justitiae, sed etiam ipsam justitiam, scilicet formam ejus potentiae. Hinc dicitur: «Ipse dixit, et facta sunt; mandavit et creata sunt (Psal. XXXII) .» Mandamus his [Col. 1081C] qui longe sunt remoti, dicimus his qui prope sunt. Dum vero nihil est longe, nisi quod ei est dissimile, prope quod est simile. Sed summae essentiae, id est Deo, quid est dissimilius, quam id quod nihil est? Quid similius quam id quod non solum est, sed etiam formatum est? Mandavit igitur Deus his quae non exstiterunt, et imo procul ab eo fuerunt, et creata sunt, id est aptata et disposita ad hoc ut formas suas reciperent. Dixit autem his quae jam creata erant, et imo accesserant ei per potentiam recipiendi formam, et facta sunt, id est formata. Quod autem Deus omnia faciat, id est formet, inde probatur quia creat omnia. Qui enim initium dat creatis rebus, ipse quoque perficit eas.
[Col. 1081D] Cum bona et mala sint contraria, contraria vero nulli rei simul inesse possunt, mala tamen et bona non solum esse possunt simul, sed mala omnino sine bonis, et nisi in bonis esse non possunt, quia si bonum non esset, prorsus nec malum esse potuisset, quia non modo ubi consisteret, sed et unde oriretur malum, id est corruptio naturae, scilicet exterminatio boni, vel minui bono non haberet, nisi esset quod corrumperetur bonum: malum quippe, id est corruptio, privat semper naturam qualicunque bono. Nam minuit ejus speciem, vel modum, vel ordinem, sicut vitia animorum sunt privationes naturalium bonorum et morbi, et vulnera privant corpora sanitate. Haec namque tria, ordo, modus, species, generalia sunt bona in rebus a Deo factis, [Col. 1082A] sive in spiritu sive in corpore. Omnia quippe quae a Deo facta sunt, et unitatem quamdam in se ostendunt, et speciem, et ordinem. Quidquid enim horum est, et unum aliquid est sicut naturae corporum et ingenia animarum; et aliqua specie formatur, sicut sunt figurae vel qualitates corporum, ac doctrinae vel artes animarum; et ordinem aliquem petit aut tenet, sicut sunt pondera vel collocationes corporum, atque amores atque delectationes animarum. Haec tria, ubi magna sunt, magnae naturae sunt; ubi parva, parvae naturae sunt; ubi nulla sunt, nulla natura est. Malum quippe, id est corruptio seu amissio, vel modi, vel speciei, vel ordinis naturalis, si omnem modum, speciem, ordinem auferat, nulla remanebit natura: ac per hoc [Col. 1082B] quae corrumpi potest, etiam ipsa aliquod bonum est: non enim ei nocere potest corruptio, nisi adimendo et minuendo bonum. Malum quoque bene ordinatum et loco suo positum, eminentius commendat bona ut magis placeant et laudabiliora sint, dum comparantur malis. Sicut autem contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt, ita quadam non verborum, sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo opponitur, atque ordo saeculorum tanquam pulcherrimum carmen etiam quibusdam antithetis honestatur. Unde scriptum est: «Contra malum bonum est, et contra mortem vita, sicut contra pium peccator. Et sic intuere omnia Altissimi. Bina bina, [Col. 1082C] unum contra unum (Eccli. XXXIII) .»
Ex bonis autem, id est ex libero arbitrio voluntatis orta sunt mala. Neque hoc Domini refragatur sententia qua dixit: «Non potest arbor bona fructus malos facere (Matth. VII) ,» id est bona voluntas non potest facere mala opera, scilicet tandiu mala arbor manet in peccatorum fructibus, quandiu ad poenitentiam non convertitur, et tandiu bona arbor non facit malos fructus, quandiu in studio bonitatis perseverat; sed ex bona hominis natura oriri voluntas et bona potest et mala. Nunquam vero malum potest esse, ubi nullum est bonum. Unde mira res conficitur ut, quia omnis natura bona est, nihil aliud dici videatur. cum vitiosa natura mala dicitur: verbi gratia, malus homo quoniam malum bonum. [Col. 1082D] Homo enim est natura, et bonum est, et vitium est malum. Non est tamen malum bonum, neque bonum malum: ideo quod homo malus non est nisi bonum malum. Homo nempe bonum est, malum iniquum. Et cavenda est illa prophetica sententia: «Vae his qui dicunt quod bonum est malum, et quod malum est bonum (Isai. V) .» Opus enim Dei culpant quod est homo, et vitium hominis laudant quod est iniquitas. Omnis vero natura etsi vitiosa est, in quantum natura est bona est, in quantum vitiosa est mala est. Natura quoque sentiens, etiam cum dolet, melior est quam lapis quae non potest dolere; rationalis vero praestantior est etiam misera, quam illa quae rationis vel sensus est expers. Maledicti ergo sunt qui maledicunt diabolum, blasphemantes [Col. 1083A] in eo opus Dei pro malo ipsius. Primum sane malum, id est prima privatio boni rationalis naturae, et causa malorum fuit voluntas mutabilis boni, ab immutabili bono deficiens. Porro malae voluntatis initium non potuit esse nisi superbia, id est amor propriae excellentiae. «Initium enim omnis peccati superbia (Eccli. X) .» Deinde etiam nolentibus [Col. 1084A] subintravit ignorantia rerum agendarum et concupiscentia noxiarum, quibus comites subinferuntur error et dolor. Quae duo mala, quando imminentia sentiuntur, ea fugitantis animi motus vocatur metus. Porro cum adipiscitur avaris concupiscentia, laetitia ventilatur. Ex his morborum fontibus omnis miseria emanat.
[Col. 1083B] «Homo quidam erat dives, qui habebat villicum. Et hic diffamatus est apud illum quasi dissipasset bona ipsius,» etc. (Luc. XVI.) Nunc ad avaros superbosque Pharisaeos; nunc ad discipulos illis audientibus loquitur Dominus, ut resipiscant. Villicus proprie gubernator et custos villae est. Unde et a villa nomine accepit. Hic vero ponitur pro oeconomo, id est dispensatore, qui scilicet universam domum dispensat. Oeconomus enim tam pecuniae quam frugum et omnium, quae dominus possidet, dispensatorem significat. Villicus ergo est cui Deus aliquas pecunias ad erogandum commisit. Dissipat igitur cum male congregat, vel quando non bene expendit. «Et vocavit illum, et ait illi: Quid hoc audio de te? Redde rationem villicationis tuae. Jam enim [Col. 1083C] non poteris villicare.» Vocat Deus quando incutit timorem aeternae damnationis. Reddit homo rationem, si, cogitans villicationem cum ista vita finiendam, magis de acquirendis amicis quam de congregandis divitiis tractat.
«Ait autem villicus intra se: Quid faciam quia dominus meus aufert a me villicationem? Fodere non valeo, mendicare erubesco. Scio quid faciam, ut, cum amotus fuero a villicatione, recipiant me in domos suas.» Ablata villicatione fodere non valemus, quia post hanc vitam non licet nobis inquirere fructum bonae conversationis ligone devotae compunctionis. Mendicare confusionis est, eo modo quo fatuae virgines mendicabunt. Domus sanctorum, [Col. 1083D] quibus tempore hujus villicationis misericordiam impendimus, coelestes mansiones sunt in domo Patris.
«Convocatis itaque singulis debitoribus domini sui, dicebat primo: Quantum debes domino meo? At ille dixit: Centum cados olei. Dixitque illi: Accipe cautionem tuam, et scribe quinquaginta. Deinde alii dixit: Tu vero quantum debes? Centum coros tritici. Ait illi: Accipe litteras tuas, et scribe octoginta.» Accipe litteras, subaudis in quibus debitum scripseras. Cautio est undecunque cavetur contra injuriam ut justitia teneatur. Cados [ κάδος ] Graece amphora est continens urnas tres; Coros [ κόρος ] vero modiis triginta completur. Quod autem uni medietas-alteri quinta pars dimittitur simpliciter acceptum docet, quia omnis qui indigentiam cujuslibet pauperis sanctorum vel ex dimidia vel ex quinta parte relevaverit, [Col. 1084B] certa misericordiae suae mercede donandus sit. Vel sic accipiatur, ut cum Judaei decimas dicant debere dari sacerdotibus et levitis, nos super justitiam eorum abundantes justitia Christi demus medietatem bonorum, sicut et Zachaeus fecit non solum de fructibus, sed et de omnibus bonis suis. Aut certe duplicemus illorum decimas Ecclesiae dando quintas «Et laudavit Dominus villicum iniquitatis, quia prudenter fecisset, quia filii hujus saeculi prudentiores sunt filiis lucis in generatione sua.» Cujus quisque opera facit ejus et filius dicitur. Unde et boni sunt filii lucis aeternae; mali vero filii saeculi, id est tenebrarum. De quibus Salomon [Isaias] ait: «Vae qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes (Isai. V) .» In hoc dispensatore [Col. 1084C] non debemus ad imitandum sumere, ut vel domino fraudem, vel de fraude eleemosynam faciamos, sed interdum similitudines econtrario ducuntur. Ut hic et de judice iniquo: unde Lucas in XVIII capitulo. Si ergo Dominus dispendium passus tantum laudat prudentiam dispensatoris, non quod adversus eum fraudulenter, sed pro se prudenter egerit, multo magis Christus, qui nullum sustinere potest, et pronus est ad clementiam, laudabit discipulos, si ad ejus praeceptum misericordes fuerint. Unde sequitur: «Et ego vobis dico: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut cum defeceritis recipiant vos in aeterna tabernacula.» Mammona Syrorum lingua divitiae nuncupatur, et iniquitatis [Col. 1084D] additum est, quod de iniquitate collectae sunt. Unde vulgata sententia dicitur: Quia dives aut est iniquus, aut haeres iniqui. Docet ergo de divitiis iniquitatis amicos facere, non quoslibet pauperes, sed eos qui nos possent recipere in coelestes mansiones. Vel ita: Faciamus amicos de iniqua mammona, ut largiendo pauperibus angelorum nobis caeterorumque sanctorum gratiam comparemus. Haec quidem male intelligendo rapiunt, ut quasi bene dispensent, sed gravantur potius quam adjuventur. Hostiae enim impiorum abominabiles. Hinc et per Salomonem dicitur: «Qui offert sacrificium de superbia pauperis, ac si victimet filium in conspectu patris (Eccli. XXXIV) .»—«Qui fidelis est in minimo, et in majori fidelis est. Et qui in modico iniquus, et in majori iniquus est.» In minimo est fidelis qui habet viscera pietatis et opera misericordiae, dando eleemosynas, [Col. 1085A] et diligendo proximos. In majori est fidelis qui omnino adhaeret Creatori, et unus spiritus cum eo desiderat effici. Qui enim fratrem non diligit, quem videt, nec miseretur egeni, quomodo diligit Deum quem non videt; et quomodo seipsum Deo tribuet? Theophilus Antiochenus, qui quatuor evangelistarum in unum opus dicta compinxit, haec super hanc parabolam in suis commentariis est locutus: «Dives habens villicum vel dispensatorem Deus omnipotens est, cujus dispensator fuit Paulus legem Dei discens a Gamaliele. Qui cum coepisset Christianos persequi, et domini sui superbiam dissipare, correctus est a Domino, audiens: «Durum est tibi contra stimulum calcitrare (Act. IX) .» Dixitque in corde suo: Quid faciam quia magister fui et [Col. 1085B] villicus, nunc cogor esse discipulus et operarius? Fodere non valeo, id est mandata enim legis terrae incumbentia destructa sunt. Mendicare erubesco, ut qui doctor fueram Judaeorum, nunc incipiam doctrinam salutis mendicare ab Anania. Faciam igitur ut me recipiant Christiani, cum ejectus fuero de villicatione mea. Coepitque eis, qui prius versabantur in lege, et sic crediderant ut arbitrarentur se in lege justificandos, dicere legem abolitam, prophetas praeterisse, et quae ante pro lucro fuerant reputari ut stercora. Vocavit itaque duos de plurimis debitoribus. Primus qui debebat centum cados olei, congregatos videlicet ex gentibus Dei misericordia indigentes. Et de centenario numero, qui plenus est atque perfectus, fecit scribi quinquagenarium, [Col. 1085C] qui proprie poenitentium est juxta jubilaeum annum, et illam parabolam in LXXIV luce, in qua alteri quingenti, alteri debitori L denarii dimittuntur. Secundum autem vocavit populum, scilicet Judaeorum, qui tritico mandatorum Dei nutritus erat, et debebat ei centenarium numerum, et coegit eum, quod de centum faceret LXXX, id est crederet in Domini resurrectionem octava die factam. Octoginta enim complentur de VIII Decadibus, et ut de Sabbato transiret ad primam Sabbati. Ob hanc causam a Domino praedicatur bene fecisse, quod de legis austeritate mutatus sit in Evangelii clementiam. Quod si quaesieris quare vocetur villicus qui bene quidem offerebat, sed non bene dividebat credens in Patrem, [Col. 1085D] sed Filium persequens, habens Deum omnipotentem, sed Spiritum sanctum negans. Prudentior itaque fuit Paulus in transgressione legis filiis quondam lucis, qui in lege versati Christum, qui Dei Patris verum lumen est, prodiderunt. Si autem de mammona iniquitatis bene dispensata recipiuntur in aeterna tabernacula, quanto magis sermo divinus in quo nulla est iniquitas, qui apostolis creditus est bonos dispensatores levabit in coelum? Quamobrem qui fidelis est in minimo, id est in carnalibus, et in majori fidelis erit, id est in spiritalibus. Qui autem in parvo iniquus est, ut non det fratribus ad utendum quod a Deo pro omnibus est creatum, iste et in spirituali pecunia dividenda iniquus erit, ut non pro necessitate, sed pro personis doctrinam [Col. 1086A] Domini dividat. In minimo fidelem esse magnum est. Nam sicut ratio rotunditatis, id est ut a puncto medio omnes lineae pares in extrema ducantur, eadem est in magno disco quam in numero exiguo, ita ubi parva juste geruntur, non minuitur justitiae magnitudo.
Quatuor debitores sunt: Deus, spiritus, caro, mundus. Deus debet spiritui, ut eum et cognitione veritatis illuminet et amore virtutis inflammet; spiritus debet Deo in omnibus quae agenda sunt ab ipso erudiri et secundum ipsum operari; spiritus debet carni, ut eam et a malis cohibeat, et in bonis exerceat; caro debet spiritui in bono agendo ministerium et in commodo appetendo modum; caro debet mundo, [Col. 1086B] ex ejus abundantia quod necessitatis est sumere, quod virtutis est exercere; mundus debet carni in necessitate subsidium, in exercitatione incitamentum. Sed spiritus Creatori debitum non persolvit, quia per superbiam elatus contemnit ab eo scientiam veritatis quaerere vel per pigritiam ligatus acceptam intelligentiam fastidit opere exercere. Propterea et ipse Creator spiritui debitum juste negat, ut eum nec ad cognoscendum verum illuminet, nec ad bonum amandum inflammet. Nam superbum intus a cognitione veritatis abjicit, pigrum autem in opere foris affligit. Rursus quia idem spiritus carni debitum non persolvit, ut eam videlicet vel a malo cohibeat, vel in bono exerceat, fit ut et ipsa caro justa Dei dispensatione non ea exhibeat spiritui quae [Col. 1086C] debet, hoc est vel in bono agendo ministerium, vel in appetendo commodo modum. Item quia caro per negligentiam spiritus laxata mundo debitum non exhibet, sed eis affluentiam ad luxum voluptatis intorquet, et ad exercitationem virtutis ejus administrationem non obtinet, ipse quoque mundus justa recompensatione ad miseriam spiritus multiplicandam, eam et frangit adversis et prosperis dissolvit. Hujus autem discordiae quia solus spiritus auctor est, necesse est ut ipse etiam prior ad pacem redeat, et caetera post se subsequenter ad pacem componat. Si enim ipse et Creatori debitam subjectionem, et carni justum regimen exhibere studuerit, perfecta et consummata justitia subsequitur, et reformata justitia [Col. 1086D] concordia quoque et pax perfecta reparatur. Sicut enim ex ejus injustitia pax et concordia cunctorum solvitur, ita per ejus injustitiam universa reconciliantur. Hanc autem justitiam spiritus habitam perdere potuit; amissam vero per se recuperare non potest, quia, ne debitum Creatori persolvat, ignorantia fallitur; ne vero debitum carni persolvat, concupiscentia praepeditur: et si forte ex parte illuminatus verum agnoscere coeperit, et ex parte confirmatus bonum adimplere non potest, tamen hic quod perfectum est adipisci, sed, sicut scriptum est, ut de gustatam pro parte justitiam esurire et sitire incipiat, et non adepta plenitudine ad satietatem pertingat.
«Misericordias Domini,» ait Psalmista, «in [Col. 1087A] aeternum cantabo (Psal. LXXXVIII) .» Cantabo in me, et cantabiles aliis faciam misericordias Domini, misericordias dico in aeternum mansuras. Misericordias ideo pluraliter ponit, quia quot sunt miserati, id est per misericordiam reparati, totidem sunt et misericordiae. In aeternum autem ideo ponit, ut ostendat per hoc: sic ira per Adam fuit temporalis, sic et misericordia per Christum concessa est aeternalis. Ideoque, bone Jesu, «in generationem et generationem annuntiabo veritatem tuam in ore meo (ibid.) .» In generationem, inquam, et generationem, cantabo misericordias, et annuntiabo veritatem tuam, non falsitatem meam, in ore jam meo, id est cordi consono, quia quod tuum est annuntio. [Col. 1087B] Obsequantur itaque membra mea Domino meo, loquar sed tua loquar, quia veritatem tuam annuntiabo in ore meo. Si enim non obsequor, servus non sum; et si mea loquor, mendax sum. Ideoque ut ego loquar, et tua loquar, duo quaedam sunt: unum meum, alterum tuum; veritas quidem tua, os meum, et ideo veritatem tuam annuntiabo in ore meo, veritatem dico pertingentem in generationem et generationem, id est in aeternum, sicut et misericordia. Quas autem misericordias cantet, et quam veritatem annuntiet videamus. «Quoniam dixisti in aeternum, misericordia aedificabitur in coelis, praeparabitur veritas tua in eis (ibid.) .» Ideoque secure cantabo misericordias tuas, et annuntiabo veritatem tuam, quoniam tu qui nec fallis nec falleris dixisti, id est [Col. 1087C] permisisti misericordiam et veritatem, dicens ita in dispositione tua. Misericordia, id est reparatio futura, aedificabitur per gratiam, id est perficietur pertingens in aeternum, hoc est: Sic aedifico ut non destruam. Et vere ita erit, quia in illis per misericordiam reparatis factis coelum praeparabitur, hoc est exhibebitur aliis ut non desperent, sed sperent quod veritas tua, id est completio promissorum tuorum evidenter appareat in eis. Erit enim in alio scientia linguarum, in alio gratia sanitatum, in aliis discretio spirituum; et caetera spiritualia dona, sicut tu promisisti. Quod videntes alii non desperabunt de completione promissorum tuorum, quia replesti in bonis desiderium eorum, qui per misericordiam reparati facti sunt coeli. Igitur quisquis per misericordiam [Col. 1087D] reparatus, ac per hoc coelum factus, hunc pius Dominus coronabit post repletionem bonorum suorum, et hoc modo coronabit, quia perducit eum ad illud bonum quod est summum omnium bonorum.
Itaque non in his bonis, ubi quocunque te vertas vilescit habitum, quod accendit desideratum. Nam quando non habeo, cupio; postquam vero habuero, contemno: et per illa bona quibus replesti desiderium meum renovabitur juventus mea ut juventus aquilae (Psal. CII) . Prae senectute supercrescit aquilae superius rostrum inferiori in tantum ut nec os aperire, nec se reficere possit, et sic penuria cibi deficit. In tali angustia acutum lapidem quaerit, et tandiu rostri incrementum contundit, donec se reficere possit, et tunc recipit et nitorem pennarum et [Col. 1088A] vigorem virium. Sic anima nostra non erat idonea, ut pane illo quo vescuntur angeli reficeretur, quia os nostrum vetustate clausum tenebatur, sed data est nobis petra, id est Christus, ad quam, vetustate attrita, os nostrum novitate apertum idoneum factum est ad vescendum pane illo angelorum, qui de se dixit: «Ego sum panis vivus qui de coelo descendit (Joan. VI) .» Hic panis ab anima cujusque renovati hic etiam comeditur: tunc vero plenarie illo reficiemur, quando in angelicum habitum commutabimur, et ipse erit omnia in omnibus (I Cor. XV) . Interim in hac peregrinatione quid? Utique non derelinquimur, quia Dominus faciens est misericordias: verumtamen non nisi facientibus misericordias. «Beati enim misericordes, quoniam ipsi misericordiam [Col. 1088B] consequentur (Matth. V) .» Quem autem modum misericordiae exigit? Hunc scilicet, dilige inimicum tuum, et omni petenti te tribue. Videtur autem repugnare quod dicitur, scilicet «iniquum ne suscipias (Eccli. XII) ;» et illud: tandiu desudet eleemosyna in manu tua donec justum invenias cui des eam. Sed vult Dominus ut misericordiam facias etiam iniquo, non tanquam iniquo. Occurrit tibi homo iniquus, in quo homo opus est Dei; iniquus vero opus est hominis. Da operi Dei, ita ut non attendas opus hominis, id est ut quod iniquus est non placeat tibi, quia, si recipis iniquum in nomine iniqui, mercedem iniqui recipies: sic qui recipit justum in nomine justi, mercedem justi accipiet [Col. 1088C] (Matth. X) . Sed aliquis perverse et nimis large misericordiam accipiens dicit: Nunquid non corrigam filium luxuriosum, nec servum sceleratum? Is sciat quia regula Domini non reprehendit haec, si fiant: imo reprehendit, si non fiant. Debes enim corrigere omnes ad correctionem tuam pertinentes: si autem qui ad te attinent tibi inferunt injuriam, patienter sustineas eam, quia sicut misericors erit, si tu misertus fueris, ita etiam misericors erit, ut non remaneat inultum quidquid pro justitia pateris. Vere Dominus est faciens misericordias, quia est miserator et misericors. Misericors quidem affectione, miserator exhibitione, quia undique nos vocat ad conversionem, undique ad poenitentiam, sicut Apostolus ait: «An ignoras divitias gratiae [Col. 1088D] Domini? An nescis quia patientia Dei ad poenitentiam te adducit?» (Rom. II.) Vocat nos creaturae beneficiis, vocat nos spiritalibus donis, et ideo est miserator et misericors. Sed ita intelligatur misericors, ut et videatur justus. Sicut enim nunc est misericors, ita tandem erit verax. Et ideo timendum est ne tandem experiamur justum, quoniam nunc contemnimus benignum. Siquidem ipse pius Dominus longanimis est et multum misericors. Longanimis est, quia non statim punit peccata nostra, sed longanimitate quaerit bona opera. Si enim puniret peccatorem, quem haberet laudatorem? Nec tamen vult in corvina voce dilectationem, sed in columbino gemitu confessionem. Multum autem misericors est, quia remunerat in nobis non nostra merita, sed sua [Col. 1089A] dona. Dominus itaque miserator et misericors, longanimis et multum misericors (Psal. CII) . Ipse fecit notas vias suas, misericordiam scilicet et judicium, per quas ipse ad nos venit, et nos ad eum, Moysi. Per Moysen intelligendi sunt omnes perfecti, sed ideo eum potius ponit, quia per eum legem dedit, in qua lege data magnum mysterium est. Ad hoc enim lex data est, ut, crescente peccato, superbi humiliarentur, humiliati confiterentur, confessi sanarentur. Has occultas vias suas notas fecit Moysi, per quem lex data est, quae superabundavit delictum, ut superabundaret et gratia. Nec hoc crudeliter a Deo factum est, sed salubriter. Multi enim et non sentiunt, nec medicum quaerunt. Augetur morbus, crescit molestia, quaeritur medicus, et sanatur [Col. 1089B] aegrotus. Ecce quomodo pertinet ad legem misericordia. Judicium quoque per contrarium, scilicet quantum ad non attendentes hoc pertinere [Col. 1090A] intelligas. Et non solum Moysi et aliis fecit vias suas notas; sed et etiam filiis Israel, id est quibuscunque minoribus nunc videntibus Deum fide, tandem visuris specie. Fecit notas voluntates suas. Hoc est autem voluntas sua, ut nos attendamus multiplicem nostram miseriam, et quaeramus medicinam, et sic in perpetuum non irascetur. Hoc infert ad consolationem nostram. Non enim satagere debemus, ut futuram iram evadamus, sed etiam ut praesentem deponamus, de qua Apostolus: «Fuimus enim aliquando et nos natura filii irae (Ephes. II) .» Et ideo consolando nos dicit, quia non irascetur in perpetuum. Jam enim spe iram in qua adhuc sumus, id est poenas peccati evasimus, tandem penitus evademus, et sicut non in perpetuum irascetur, ita nec in aeternum comminabitur. [Col. 1090B] Haec enim praesens ira comminatio est aeternae. A qua nos misericorditer Dominus Jesus Christus liberare dignetur. Qui vivit et regnat Deus.
[Col. 1089B] «Cum appropinquaret Dominus Hierusalem, videns civitatem flevit super illam, dicens: Quia si cognovisses et tu, et quidem in hac die tua quae ad pacem tibi nunc autem abscondita sunt ab oculis tuis. Quia venient dies in te, et circumdabunt te inimici tui vallo et coangustabunt te undique, et ad terram prosternent te, et filios tuos qui in te sunt,» etc. [Col. 1089C] (Luc. XIX.) Litteram sic lege: Si cognovisses quia venient dies in te, et circumdabunt te inimici, etc., etiam tu subaudis fleres. Quae modo quia nescis quod imminent, exsultas, dum carnem voluptatibus das. Equidem in hac tua die, id est in hac tua prosperitatis claritate, quae ad pacem tibi est temporalem, subaudis fleres, si cognovisses haec superventura mala; sed nunc abscondita sunt ab oculis cordis tui. Vel potest a principio capituli sub uno versu legi usque ad pacem tibi, hoc modo: Flevit dicens: Quia si cognovisses etiam tu mecum, subaudis ruinam quae imminet, fleres. Equidem hoc est etiam certe in hac die tua, quae ad pacem tibi est, subaudis fleres. Nunc autem abscondita sunt, erit alius [Col. 1089D] versus usque ad finem capituli. Et non relinquent in te lapidem super lapidem eo quod non cognoveris tempus visitationis tuae. Eversionem Hierusalem factam esse a Romanis principibus Vespasiano et Tito non ignoramus. Etiam ipsa transmigratio civitatis nunc constructae extra portam ubi Dominus crucifixus fuit testatur, quod prior illa Hierusalem funditus eversa sit. Haec est causa destructionis illius, quia non cognovit Dominum quando visitavit eam. Unde illud propheticum: «Milvus in coelo cognovit tempus suum, turtur et hirundo et ciconia custodierunt tempus adventus sui, populus autem meus non cognovit judicium Domini (Jer. VIII) .» Turtur est genus volatilis, et nescit inane amare. Nam semel uni nupta marito, semper abibit [Col. 1090B] simul cum ipso. Nocte dieque juncta manebit sibi. Absque marito nemo videbit eam. Sed viduata, si caret ipso, non tamen ultra nubet amico, sola volabit, sola sedebit, et quasi corde tenebit amicum operiensque casta manebit. Sic anima quaeque fidelis facta virili foedere felix, namque maritus est sibi Christus. Cum sua de se pectora replet, [Col. 1090C] et bene vivit, semper adhaeret. Non alienum quaerit amicum. Quomodolibet orcus sumpserit illum, quem superesse credit in aethere, inde futurum spectat eumdem, ut microcosmum judicet omnem. Hirundo autem est volatile simili modo, et generat semel. Sic et Salvator meus natus est semel, in utero bajulatus semel, crucifixus est semel, et surrexit a mortuis semel. Unus Deus, una fides, unum baptisma. Ciconiae aves vocatae a sono quo crepitant quasi cicaniae. Quem sonum oris potius esse dicunt quam vocis, quia cum quatiente rostro faciunt. Hae veris nuntiae, societatis comites, serpentium hostes maria transvolant, in Asiam collecto agmine pergunt; cornices duces eas praecedunt, et [Col. 1090D] ipsae quasi exercitus eis obsequuntur adversus inimicas aves. Eximia illis circa filios pietas. Nam adeo impensius fovent in nidis filios, ut assiduo incubitu eis plumae exeant. Quantum autem temporis impenderint fetibus educando tantum et ipsae invicem a pullis suis aluntur, hoc est moralis denotatio clementiae et compassionis. Semel itaque Dominus flevit super civitatem, cum perituram nuntiaret, sed quotidie per electos suos in Ecclesia plangit reprobos, qui nesciunt cur plangantur, quia, juxta Salomonem, «laetantur cum malefecerint et exsultant in rebus pessimis (Prov. II) .» Qui si damnationem suam praeviderent, seipsos cum electorum lacrymis plangerent. Suam igitur habet diem anima perversa, quae transitorio gaudet in tempore. [Col. 1091A] Cui ea quae assunt ad pacem sunt, quia dum ex rebus temporalibus laetatur, dum honoribus extollitur, dum in carnis voluptate resolvitur, dum nulla venturae poenae formidine terretur, pacem habet in die sua, sed grave scandalum damnationis habebit in die extrema. Inimici sunt maligni spiritus, qui animam a corpore exeuntem obsident, quam in carne positam deceptoriis delectationibus fovent. Vallo eam circumdant, quia reductis iniquitatibus, quas perpetravit ante oculos ejus, ad societatem suae damnationis eam coarctant. Undique coangustant, quando ei non solum operis, verum etiam locutionis iniquitates replicant. Tunc anima per cognitionem reatus sui ad terram prosternitur, cum caro ad pulverem redigitur. Tunc in mortem filii ejus cadunt, [Col. 1091B] cum cogitationes illicitae ex illa prodeuntes in extrema ultione dissipantur, sicut scriptum est: «In illa die peribunt omnes cogitationes eorum (Psal. CXLV) .» Lapis super lapidem intelligitur dura cogitatio super duram cogitationem. Perversam animam visitat Deus quotidie praecepto, aliquando flagello, aliquando miraculo, ut qui nescit audiat; aut dolore compuncta redeat, aut beneficiis devicta malum quod fecit erubescat. Praeterea notandum quod quondam spiritualem naturam in nobis habemus, ubi corporalium rerum formantur similitudines. Prima, cum aliquod corpus sensu corporis tangimus; secunda, sive cum absentia corpora jam nota cogitamus; tertia, sive cum eorum corporum quae non novimus, sed tamen esse non dubitamus [Col. 1091C] intuemur; quarta, sive cum aliqua quae non sunt vel esse nesciuntur, pro arbitrio vel opinatione cogitamus; quinta, sive cum neque id agentibus neque volentibus nobis variae formae corporalium similitudinum versantur in animo; sexta, sive cum aliqua corporaliter acturi, ea ipsa disponimus; septima quoque, cum jam in ipso actu, vel cum loquimur, vel cum facimus omnes corporales motus, ut exerceri possint, praeveniuntur similitudinibus suis intus in spiritu; octava, sive cum a dormientibus somnia videntur, vel nihil vel aliqua significantia; nona, sive cum valetudine corporali turbatis intrinsecus itineribus sentiendi imagines corporum, spiritus veris corporibus ita miscet, ut [Col. 1091D] internosci vel vix possint vel omnino non possint, aut significent aliquid, aut sine significatione ulla oboriantur; decima, cum prorsus invalescente aliquo morbo vel dolore corporis, et intercludente intus vias quibus anima ut per carnem sentiret exercebatur, ac nitebatur intentio altius quam somno absentato spiritu corporalium rerum existunt aut monstrantur imagines vel significantes aliquid vel sine ulla significatione apparentes. Undecima cum nulla ex corpore causa existente, sed assumente atque rapiente aliquo spiritu, tollitur anima in hujusmodi videndas similitudines corporum, miscens ei visa corporalia cum similiter etiam corporeis sensibus utitur. Duodecima cum ita, spiritu assumente, alienatur ab omni corporis sensu et avertitur, [Col. 1092A] ut solis similitudinibus corporum spiritali visione teneatur, ubi nescio utrum possint aliqua nihil significantia videri. Haec igitur natura spiritalis, in qua non corpora, sed corporum similitudines exprimuntur, inferioris generis visiones habet quam illud mentis ac intelligentiae lumen quo et ista inferiora dijudicantur et ea cernuntur, quae neque sunt corpora, neque gerunt formas similes corporum, velut ipsa mens.
«Viae Sion lugent eo quod non sit qui veniat ad solemnitatem (Thren. I) .» Sion quod sonat specula, est Ecclesia, quae regem gloriae in decore suo est speculatura. Hujus viae sanctorum vitae et doctrinae accipiuntur, per quos fideles ad moenia coelestis [Col. 1092B] urbis perducuntur. Hae viae lugent paucos venire ad solemnitatem, quia justi graviter deflent raros frequentare Dominici sacramenti celebritatem. Nam qui se hic alienant ab Ecclesiae festivitate, utique in futuro excluduntur ab angelorum solemnitate. Unde legitur hodie quod Dominus videns civitatem Hierusalem flevit, eamque ab hostibus obsidendam, circumfodiendam, cum omnibus filiis suis destruendam praedixit (Luc. XIX) . Civitas haec super quam Deus flet, est quaelibet anima, quae non plangit sua crimina. Quam inimici circumdabunt, dum imminente morte catervae daemonum eam vallabunt. In circuitu vallum fodiunt, dum transacta mala ante oculos ejus ducentes, eam in foveam desperationis ducunt. Undique coangustabunt, dum [Col. 1092C] horribili vultu et gestu eam ad poenas exire compellunt. Ad terram autem prosternunt, dum corpus morte interimunt. Filios ejus trucidant, dum eam ad tartara perducentes pro malis operibus in supplicio cruciant. Lapidem super lapidem non relinquens, quia nullam duri cordis cogitationem impunitam dimittent. Et hoc totum ideo contingit, quia tempus visitationis suae non agnoscit. Anima visitatur, quando cum hominibus a Deo flagellatur. Sed ipsa visitationem non agnoscit, quia disciplinam recipere renuit. Dominus autem de templo suo vendentes et ementes ejicit, quia culpas homines diabolo vendentes, et poenas ementes, flagello poenitentiae a conversis expellit. Hoc praefiguravit Hierosulymorum [Col. 1092D] subversio, quae contigit hoc modo: Hierusalem visitatio, erat Christi incarnatio. Hanc quippe oriens ex alto visitavit, dum in medio ejus regnum coelorum praedicavit, signis et miraculis illustravit. Sed ipsa tempus suae visitationis non cognovit, dum hunc a lege et prophetis promissum Deum credere noluit. Insuper dum terrenam gloriam perdere timuit, regem gloriae crucifixit, et ideo coelestem gloriam amisit. Ipse autem alas crucis expandit, atque sub umbra alarum misericordiae suae congregare voluit, quemadmodum gallina pullos suos sub alis a milvo protegit. At illi calce Dominum abjecerunt, vocantem audire noluerunt, manus post eos extendenti, dorsa in faciem dederunt. Deus autem patiens et multum misericors, qui vineam de [Col. 1093A] Aegypto transplantavit, et eam agricolis locavit; cujus prophetas ipsi ad se missos contumelia affectos peremerunt; insuper et unicum Filium suum de vinea ejectum occiderunt, dedit eis quadraginta duo annos in poenitentiam, quo possent reatus sui consequi indulgentiam. Ipsi vero tempore gratiae abusi sunt in superbiam, et irritaverunt Deum jugiter augentes culpam; ideo ira Dei ascendit super eos et disperdidit eos.
Postquam enim prophetas sapientes et scribas ad eos missos a se repulerunt, insuper quosdam lapidaverunt; quosdam divisis poenis interfecerunt, alios de finibus suis propulerunt; Dominus ultionum, Dominus sanguinem eorum requirere est recordatus. Venitque super eos ac filios eorum sanguis Christi, omniumque justorum, quem a sanguine [Col. 1093B] Abel effuderunt usquequo apostolos Christi occiderunt. Et quia Patrem et Filium offenderunt, pater Vespasianus, et filius Titus hoc vindicaverunt, ac vineam summi patrisfamilias, quam in vineam Sodomorum converterant, de qua vinum Gomorrhae biberant, exterminavit aper de silva, et singularis ferus depastus est eam (Psal. LXXIX) . Silva erat gentilitas, de qua aper Vespasianus exercitum ducitavit, et vineam, scilicet Judaeam, ferro et igne exterminavit. Singularis ferus erat Titus, qui longa obsidione Hierosolymam est depastus. Sed antequam civitas everteretur, toto illo anno stella instar gladii super eam pendere videtur. Vitula etiam sacrificiis admota, agnum est enixa, et continuis XL noctibus igneae acies in [Col. 1093C] aere cernuntur, templi januae media nocte ultro aperiuntur, maximaque luce intus coruscante voces hujusmodi audiuntur: «Transeamus de sedibus istis.» Igitur transactis post passionem Domini quadraginta duobus annis, Vespasianus et Titus, duces Romanorum, cum maximo exercitu Judaeam intrantes, universam regionem incendio devastaverunt. Populus autem ex cunctis urbibus ob paschalem festivitatem in Hierosolymam confluxerat: quem exercitus in paschali tempore obsidebat, sicut ipse Dominum in paschali die crucifixerat. Itaque secundum verba Domini, civitas vallo circumdatur, machinis undique exstructis fortiter ab hostibus impugnatur: sed et [Col. 1093D] summa vi a civibus defensatur. Sed quia in Domino Deo scutum protectionis non habuerunt, in manu hostili corruerunt. Quosdam namque fames, quosdam consumpsit tabes; quidam ab ipsis civibus crudeliter trucidati, quidam mortuorum fetore sunt praefocati. Nam pessimi quique ut canes civitatem circuibant, escam de manu mulierum, de ore infantium etiam rapiebant; cives in platea jacentes, extremum spiritum prae fame trahentes, impio ferro cruciabant; volentesque mori non ex toto exstinguebant, sed miseros vulneribus torquebant. Postquam vero asinos vel equos caeteraque animalia ad esum illicita in cibos consumpserunt, ipsae matres filios suos ad edendum mactaverunt. Unde magno clamore in [Col. 1094A] civitate exorto milites propugnacula relinquunt, sed hostes undique muros irrumpunt. Civitatem violenter invadunt, universa voraci flammae tradunt, cunctum populum diversis suppliciis exstinguunt, cunctas turres et ipsum templum, murumque in circuitu a fundamentis destruunt. Omnibus autem subversis, fertur quod in loco, quo civitas pridem fuerat, aratrum duxerint, salem pro semine sparserint.
In hac itaque obsidione legitur quod undecies centena millia fame perierint, totidemque gladio perempti sint, ejusdem numeri in captivitatem distracti, trecenti in ultionem Dominicae necis crucifixi sunt. Traditur etiam quod XXX pro denario venditi sint, sicut ipsi Dominum pro XXX [Col. 1094B] denariis tradiderunt; sic, charissimi, reddidit Dominus septuplum in sinu eorum, qui effuderunt sanguinem sanctorum (Psal. LXXVIII) . Sic relicta est domus deserta, quam ipsi speluncam latronum fecerunt: sicque Romani et locum et gentem illorum tulerunt. En, dilectissimi, audistis captivitatem Judaeorum, cavendum est nobis a captione daemoniorum. Illa enim scripta est ad correctionem nostram, ne nos incautos circumcludant castra hostis maligni. Etenim ut nos essemus captivitate liberi, summi regis filius datus est obses pro redemptione nostri. Atque ut hoc tenaciter nostrae memoriae imprimatur, panis Christi in modum denarii formatur, quia profecto ille pro XXX denariis traditus est in manus impiorum: [Col. 1094C] qui verus denarius dabitur in vinea usque ad vesperam laborantibus praemium omnium justorum. Haec captivitas praecessit in figura sicut nobis refert sacra Scriptura: Cum Elias igneo curru in coelum transferretur, et Eliseus pallio Eliae Jordane diviso, ad Jericho reverteretur, eo inde ad Bethel ascendente pueri ei illuserunt. «:Ascende, calve, ascende calve» clamaverunt (IV Reg. I) . Quibus dum ille malediceret, duo ursi de silva egressi sunt, qui XLII pueros laceraverunt. Elias erat in figura Christus; hic ad Bethel ascendit, dum de Hierusalem ad crucem tetendit. Huic pueri illuserunt: «Ascende, calve,» clamaverunt, dum Judaei puerili sensu Domino pro nobis flagellato, [Col. 1094D] decalvato in Calvariae loco in cruce illuserunt. Mos quippe apud antiquos erat crucifigendos prius flagellari ac decalvari, sic potest etiam in sacra Scriptura notari: «Devorabit, inquit, gladius carnes de cruore occisorum, et de captivitate nudati capitis inimicorum (Deut. XXXVI) .» Nam et captivi decalvabantur, qui vendebantur. Hoc videtur nostra tonsura exprimere, qui censemur Christ figuram gerere. Pueris autem ab Eliseo maledicitur, dum maledictio sanguinis ejus super nos et super filios nostros Judaeos inducitur; duo ursi de silva egressi quadraginta duos pueros laceraverunt, dum post XLII annos duo imperatores de gentilitate egressi, armis Judaeos atrociter strangulaverunt. Nos ergo, charissimi, nitamur [Col. 1095A] manus hostium effugere, captivitatem animarum effugere, ad verum regem nostrum provenire, veram libertatem obtinere.
«Elias timuit Jezabel, et fugit a conspectu mulieris fornicariae, et surgens abiit quocunque eum ferebat voluntas, venitque in Bersabee Juda, et dimisit ibi puerum suum, et abiit in desertum via unius diei (III Reg. XIX) .» Primo jacenda sunt fundamenta historiae, ut post quasi de pariete vel petra historiae oleum moralitatis eliciatur. Jezabel interpretatur fluxus sanguinis, et significat carnalem concupiscentiam quae occidit prophetas, id est videntes. Unde dicitur: «Ubi est domus videntis (I Reg. IX) ?» id est prophetae. Haec enim [Col. 1095B] videlicet concupiscentia prophetas et sapientes exstinguit, dum voluptati blandissime quidem, sed turpissime et perniciosissime, et consimilibus vitiis se subjiciunt, de quibus scribitur: «Fluxus eorum, ut fluxus equorum (Ezech. XXIII) .» (GREGORIUS.) Unde Elias, id est solitarius quilibet, quem Sol justitiae illuminavit, timens sibi de regione ejus, fugit in Bersabee, quod interpretatur septimus puteus, id est Ecclesiam, redundantem septiformi gratia Spiritus sancti; Juda, id est confessionis, vel puteus satietatis, quia habet Ecclesia doctrinalia praecepta vel fluenta ad satietatem, in quibus, ut ait quidam, agnus potest ambulare, et elephans natare. Inde initialis et lactea doctrina proponitur rudibus, perfectis autem solidus [Col. 1095C] cibus. Reliquit ibi puerum suum, id est pueriles actus et peccata quibus pueri nutant, tetendit quocunque eum voluntas ferret. Quod uniuscujusque qui peccata sua vult redimere, significat deliberationem, ut hoc genus vivendi aggrediatur, sed tandem vadit in desertum, id est deserit mundum: via unius diei. Tres sunt (Exod. III) dietae, quas ibunt qui Domino sacrificaturi sunt, quia omne quod Domino offerimus, in nomine sanctae Trinitatis debet fieri. Prima dieta est incipere, secunda facere, tertia perficere vel perseverare. Vel prima declinare a malo, secunda facere bonum, tertia inhabitare vel permanere in saeculum saeculi, ut dicatur de prima: «Quiescite [Col. 1095D] agere perverse (Isa. I) ;» et: «Qui furabatur, jam non furetur (Ephes. IV) .» De secunda: «Discite bene agere (Isa. I) »; et «Induite novum hominem (Ephes. IV) .» Tertia vero dieta est bonum consummare, de qua dicitur: «Ascensiones in corde suo disposuit (Psal. LXXXIII) ;» et in Canticis: «Quae est ista quae ascendit per desertum?» (Cant. III.) De his tribus diebus dicitur in Evangelio: «Petite et accipietis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis (Matth. VII) .» Elias qui habet formam poenitentis, unam dietam tantum processit. Unde et consedit quasi meditans.
Notandum quod tres sunt recordationes peccati: prima afficiens et delectans, quae mala est; secunda exasperans, quae pungitiva seu conjunctiva [Col. 1096A] dicitur: haec utilis est; tertia gloriosa, quae perfectorum est. Affectuosa id est afficiens peccati recordatio est, quando homo afficitur desiderio et delectatione peccandi, quando recogitat ad ollas carnium Aegyptiarum, quam deliciose et suaviter vixerit, et quam arduum sit iter quod aggressus vel cursurus sit. Recordatio pungitiva vel compunctiva dicitur, quando reminiscitur quam sordide et vagitiose vixit, non ut ad priora redeat, sed ut digne ea defleat, et semper coram se statuat. Unde dicitur: «Peccatum meum coram me est semper (Psal. L) ,» ad modum alicujus qui novellat agrum, arbusta quidem resecat, sed de agro non aufert, imo reponit et sternit super agrum, et incendit ut ager habilior sit ad deferendum [Col. 1096B] et fructificandum, secundum illud: «Concaluit cor meum intra me, et in meditatione mea exardescet ignis (Psal. XXXVIII) .» Tertia recordatio peccati gloriosa est, quando homo remeditans quis fuerit, qua gratia de lacu miseriae et de luto faecis liberatus sit gratias agit Deo, dicens: «Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII) ,» et cum Israelitis de Aegyptia servitute liberatis gratulabunde decantat: «Cantemus Domino: gloriose enim magnificatus est (Exod. XV) »: et cum Zacharia: «Benedictus Dominus Deus Israel, quia visitavit et fecit remptionem plebis suae (Luc. I) . «Elias igitur viam unius diei processerat compunctiva recordatione praeterita reminiscens, et sub umbra juniperi sedens (III Reg. XIX) , quae est arbustula humilis et spinosa, significans conpunctionem et amaritudinem poenitentiae. Unde ex lassitudine et tristitia obdormivit, quia insensibilis mundo, et tanquam mortuus fieri debet, quem prioris vitae taedet. Unde et Elias ait: «Sufficit mihi, Domine, tolle animam meam (ibid.) , id est animalem vitam. Qui sic obdormierit, Angelus magni consilii excitat eum dicens: Exsurge a mortuis, et illuminabit tibi Christus (Ephes. V) .» Unde scribitur: «Ecce angelus Domini tetigit eum dicens: Surge, comede (III Reg. XIX) .» Tactus iste est animi non corporis, spiritus non carnis, rationis non sensualitatis, interioris hominis non exterioris. Iste angelus dormientes [Col. 1096D] discipulos excitavit dicens: «Quid dormitis? Non potuistis una hora vigilare mecum?» (Luc. XXII.) Et ecce ad caput ejus subcinericius panis et vas aquae. De interioris hominis capite est sermo, id est de mente. Panis subcinericius, qui exsufflandus est et tergendus, significat asperitatem victus, quo utuntur poenitentes: de quo David ait: «Cinerem tanquam panem manducabam (Psal. CI) ;» vas aquae, lacrymosam compunctionem, quae est aqua abluens et reficiens.
Cujus compunctionis mensura per vas significatur, quia juxta modum culpae erit mensura poenae sicut dicitur: «Potum dabis nobis in lacrymis: in mensura (Psal. LXXIX) ;» et «Exitus aquarum deduxerunt oculi mei (Psal. CXVIII) .» [Col. 1097A] Comedit ergo et bibit, et rursum obdormivit, scilicet in pace et quieta mentis tranquillitate. Et denuo reversus angelus Domini tetigit eum, dixitque illi: «Surge (III Reg. X) ,» id est ad superna te subleva, qui et ad discipulos: «Dormite jam, et requiescite: sufficit (Marc. XIV) .» Comede, id est praeliba et gusta de interna dulcedine. Non determinatur quid comederint, quia gustus illius dulcedinis indicibilis est, imo inexcogitabilis; acquiri potest, aestimari non potest. Huic grandis via restat, id est charitas, quae in mensa est, adeo quod Deum ad hanc vallem lacrymarum inclinavit ut se exinaniret. Grandis perfectio, quae hominem usque ad Dei dexteram sublimavit. Qui in hac via pede inoffenso incesserit potest dicere: «Transivimus per ignem (Psal. LXV) , [Col. 1097B] qui consumit solida, constringit et dissilire facit, id est adversa, et per aquam quae mollit, id est prospera. Notandum quod tribus modis dicitur panis: Panis purgatorius cum amaritudine, quem comedunt initiantes, quem significat panis subcinericius quo refectus est Elias. Panis consolatorius cum dulcedine: unde dicitur: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo consolationes tuae laetificaverunt animam meam (Psal. XCXIII) .» Hoc vescuntur proficientes, quod significatur per hoc quod denuo comedit Elias. Panis solitarius cum fortitudine est charitas robusta et perfecta in cujus fortitudine ambulavit, XL diebus et XL noctibus, id est per impletionem decalogorum et quatuor Evangeliorum ad montem Dei Horeb. Horeb, solitudo vel conversus [Col. 1097C] in vitam monasticam vel in eremum significatur, secundum illud «: Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo et requiescam? (Psal. LIV.) »
«Transite ad me, omnes qui concupiscitis me, et a generationibus meis implemini,» ait Sapientia (Eccl. XXIV) . Fidelis sermo et exhortatorius, alacri devotione suscipiendus. Duae sunt viae maximae inter se distantes: una quae separat et seducit a Deo, altera quae revocat et reducit ad Deum. In illa mundi amatores spatiantur, et errantes per devia exspatiantur; per hanc Christo duce et comite contemptores saeculi, de luto Aegypti ad quietem et repromissam [Col. 1097D] terram viventium feliciter ingrediuntur. Sunt etiam duae concupiscentiae: una culpabilis, altera laudabilis. Culpabilis est quae nos immergit saecularibus et carnalibus desideriis. Laudabilis duplex est. Una est ex privilegio naturae; altera ex talento gratiae. Naturalis est concupiscentia qua unusquisque amat et appetit, quamvis diversa via omnes ad idem tendant, alii per divitias, alii per honores, alii per magnificentiam et amplitudinem nominis, alii per voluptates, sicut dicit Boetius. At illi falluntur et errant. Ista affectio est amor extraneus de longe olfaciens bonum, sed non contemplans e vicino suavitatem illius. Bonum enim naturae est, non reparatio gratiae. Illa altera quam gratia confert est qua etiam [Col. 1098A] vera et aeterna bona affectantur, quando fidelis omnibus transitoriis calcatis in solum Deum suspirat, hunc sitit, hunc esurit, hunc cogitat. Est ergo transeundum de amore temporalium ad amorem aeternorum, sicut transiit Moyses, qui vidit rubum ardere, nec comburi (Exod. V) . Obstupuit quidem primo qui prius sensit alium ignem, scilicet amorem Aethiopissae suae, id est prius flagrabat ardore concupiscentiae, qui offuscat amatores suos; sed viso quod rubus ardebat nec consumebatur, ait: «Transibo et videbo visionem hanc magnam (ibid.) , sicque transivit ad ignem divini amoris. Hic transitus non fit nisi gratia Dei. Quae una secundum affectus suos triplex esse dicitur: Prima initiat ut vocemur et simus initium creaturae ejus; secunda provehit ut [Col. 1098B] justificemur; tertia consummat ut glorificemur. Prima dicitur beneplacitum, secunda meritum, tertia praemium. De prima dicitur: De plenitudine ejus omnes accepimus (Joan. I) ;» de duabus reliquis: «Gratiam pro gratia (ibid.) ,» id est pro merito temporalis militiae, praemium aeternae gloriae. Felix hic transitus quo transitur ad sapientiam. Quisquis sic transire incoeperit, caveat summopere, ne ad modum uxoris Loth retro aspiciat; qui jam manus misit ad aratrum, videat ne ad naufragium redeat, de quo nudus evasit; nec ad ignem de quo semiustus exivit, nec ad latrones quibus semivivus relictus miserante Samaritano reductus est; ne miles Christi jam rapto coelo ab ipso introitu revocetur, velut canis ad vomitum, sus ad volutabrum.
[Col. 1098C] «Transite ad me, omnes qui concupiscitis me, et a generationibus meis implemini.» Tres sunt generationes, carnalis, saecularis, spiritualis. Carnalis generatio est quam homo ex se genuit, opera scilicet immunda ac scurrilia, et caetera, quae sunt fructus malae arboris. Saecularis generatio est in acquisitione praediorum, in celsitudine potentiae et extensione nominis, sicut dicitur: «Vocaverunt nomina sua in terris suis (Psal. XLVIII) .» Istae generationes, ut dicit Origenes, non sunt ex Israelitica nobilitate. Hi sunt laquei diaboli, retia Christianae animae, machinae adversarii, quae virtutum muros concutiunt. Spiritalis vero generatio est, de qua dicit Apostolus: «Fructus spiritus est charitas, pax, gaudium in [Col. 1098D] Spiritu sancto, etc. (Gal. V) .» Quae sunt fructus bonae arboris. Hoc semine haereditamus terram viventium. Hi sunt masculi nostri, quos superstes Pharao usque in hodiernum diem nititur exstinguere affligens nos luto, id est immundis operibus et paleis, id est levitate cogitationum, quibus quasi vento circumferimur. Unde Psalmista plangit dicens: «Quandiu ponam consilia in anima mea, dolorem in corde meo per diem (Psal. XII) .» Transite, inquit. Duo sunt quae faciunt muros inter nos et Deum: Superfluus amor nostri, et vanus amor saeculi. De hoc muro dicit Propheta: «In Deo meo transgrediar murum (Psal. XVII) .» Transiliri potest murus hic in praesenti, destrui non potest penitus. Tribus modis destruitur peccatum ut non regnet, ut non [Col. 1099A] sit, aut esse non possit. At non regnet, potest hic esse. Unde Apostolus dicit: «Non regnet peccatum [Col. 1100A] in vestro mortali corpore (Rom. VI) ,» duo alia scilicet ut non sit nec esse possit, erunt in futuro.
[Col. 1099A] «Dixit Dominus Jesus ad quosdam, qui in se confidebant tanquam justi, et aspernabantur caeteros, parabolam istam: Duo homines ascenderunt in templum ut orarent, unus Pharisaeus et alter publicanus, etc. (Luc. XVIII) .» Ascenderunt, inquit, quia ascensus templi XV graduum erat. Diligenter ostendit non ex operibus esse gloriandum, sed humiliter [Col. 1099B] in gratia confidendum. Publicanus pertinet ad humilitatem Ecclesiae, Pharisaeus ad nequitiam superbiae.
«Pharisaeus stans hoc apud se orabat: Deus, gratias tibi ago quia non sum sicut caeteri hominum, raptores, injusti, adulteri, velut et hic publicanus.» Quatuor sunt species quibus omnis tumor arrogantium demonstratur. Cum autem bonum a semetipsis habere existimant, aut si desuper datum credant pro meritis suis datum sibi, aut cum jactant habere quod non habent, aut despectis caeteris singulariter volunt videri habere quod habent, ut iste Pharisaeus. Unde absque bona actione de templo discessit, quia publicano se jactanter praetulit.
«Jejunio bis in Sabbato; decimas do omnium quae [Col. 1099C] possideo.» Ezechiel dicit animalia sibi ostensa fuisse oculis plena (Ezech. I) , quia sanctorum actio undique debet esse circumspecta. Sed nos saepe, dum aliis rebus intendimus, alias negligimus. Pharisaeus ad abstinentiam, ad misericordiam oculum habuerat, sed ad humilitatis custodiam non habebat. Et quid prodest civitatem custodiri, si unum foramen relinquatur, unde ab hostibus intretur.
«Et publicanus a longe stans nolebat nec oculos ad coelum levare, sed percutiebat pectus suum dicens: Deus, propitius esto mihi peccatori.» Dico vobis, descendit hic justificatus in domum suam ab illo, id est ad comparationem illius, vel plusquam ille, quia ille apud se de operibus, hic vero apud Deum [Col. 1099D] ex fide justificatus est. A longe stare nec oculos levare indicia sunt humilitatis quam Deus de prope aspicit. Iste conscientiam premit, sed spem sublevat; pectus percutit poenas de se exigens, ut Deus parcat; confitetur ut Deus ignoscat; ignorat Deus quod iste agnoscit. Fundere autem pectus quid est, nisi arguere quod latet in pectore, et evidente pulsu occultum castigare peccatum? Typice Pharisaeus Judaeorum est populus, qui ex justificationibus legis extollit merita sua, et superbiendo recedit. Publicanus vero gentilis, qui humiliter peccata sua confessus, appropinquat Deo et exaltatur.
«Quia omnis qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur.» Et de utroque populo praefato et de omni superbo vel humili recte potest intelligi, [Col. 1100A] sicut et illud quod alibi legimus: «Ante ruinam exaltabitur cor, et ante gloriam humiliabitur (Prov. XVI) .» Quapropter et de verbis elati Pharisaei quibus humiliari meruit, possumus ex diverso formam humilitatis, qua sublimemur, assumere, ut sicut ille, consideratis et pejorum vitiis et suis virtutibus, est elatus ad ruinam, ita nos, ut nostra solum [Col. 1100B] pigritia, sed et meliorum virtutibus inspectis humiliemur ad gloriam, quatenus unusquisque haec apud se supplex ac submissus obsecret. Deus omnipotens, miserere supplici tuo, quia non sum sicut innumeri servi tui contemptu saeculi sublimes, justitiae merito gloriosi, castitatis laude angelica nitidi, velut etiam multi illorum qui post flagitia publica poenitendo tibi meruerunt esse devoti. Qui etiam si quid boni tua gratia largiente fecero, quo fine haec faciam, quave a te districtione praesenter ignoro. Sed praetereundum non est quid sit quod legitur, quia Salomon ad honorem Domini templum aedificaverit, ad quod XV gradibus ascendebatur et hoc non vacat a mysterio. Templum enim illud praefigurabat templum illud quod in coelesti Hierusalem aedificat Dominus [Col. 1100C] ex vivis lapidibus: ad quod quasi XV gradibus ascenditur. Quindecim enim numerus est, et constat ex septenario et octonario. Septenarius vero haec terrena significat, quae volvuntur septenario numero. Quibus spretis et contemptis ascenditur ad templum Domini per octogenarium numerum, id est per coelestia, quae per octo beatitudines acquiruntur. Vel quia sunt septem criminalia vitia, possunt intelligi per septenarium numerum; quae quisque debet contemnere qui ad templum Domini vult ascendere, quomodo debet ascendere per octo beatitudines, quae intelliguntur per octavum numerum.
«Beatus vir, cui non imputavit Dominus peccatum [Col. 1100D] (Psal. XXXI) .» Qui hic peccata sua lacrymis abluit, eleemosynis redimit, huic Dominus ea in futuro non imputabit, quia ipsemet ea hic puniens damnavit. Qui autem non cogitat quid jam fecerit, sed quid adhuc facere possit, hic provocat Dei vindictam, quia «qui diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X) .» Et qui animam suam odit, Deum utique odit; hujus iniquitas invenietur ad odium. Sunt plerique in peccatis sordidi qui se justos reputant, et alios velut peccatores damnant. Horum pervicaciam Dominus hodierno evangelio reprimit, ab eis autem despectos ad spem veniae erigit. Narrat quippe duos in templum Hierosolymis causa orationis ascendisse: unum Pharisaeum, scilicet Judaeorum clericum, alium publicanum fuisse (Luc. XVIII) [Col. 1101A] Pharisaeus altare appropinquans, manus et oculos ad coelum elevans, Deo grates retulit, quod aliis hominibus dissimilis fuerit, qui raptores, injusti, adulteri forent, ut ille publicanus qui retro astaret; bis in hebdomada jejunaret, decimas omnium rerum suarum daret. Publicanus autem in angulo quodam latebat, et oculos ad coelum levare non audebat; pectus tantum percutiebat, Deum sibi propitium fieri petebat. Deinde dicit Dominus quod peccata confitens descenderit justificatus, facta autem sua jactans abierit reprobatus, quia omnis se exaltans humiliabitur, et se humilians exaltabitur. Ideo, dilectissimi, cum ad orationem convenitis, non bene facta vestra jactare, nec alios damnare, sed vosipsos accusare, alios omnes justos reputare debetis. [Col. 1101B] Animas vestras in conspectu Dei humiliate, ipsum ore et corde invocate, et in die tribulationis vos liberabit et super inimicos vestros exaltabit. Prohibete linguam vestram a malo, et labia vestra a dolo, quia ex verbis suis quisque justificabitur, et ex verbis suis condemnabitur. Qui ita orat sicut Dominus docuit, hunc Dominus exaudiet; qui vero aliter orat, hujus oratio in peccatum fiet. Vitae necessaria et gaudia aeterna petite, et dabit vobis Pater utraque. Multi orant, et non impetrant; sed oratio eorum erit exsecrabilis, quia aurem suam avertunt a clamore pauperis. «Non enim omnis qui dicit ei: Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum; sed qui facit voluntatem Patris ejus, ipse intrabit in regnum coelorum (Matth. VII) .» Voluntas [Col. 1101C] Patris est ut in nobis peccantibus dimittamus, et rebus nostris opem indigentibus feramus. Per haec petitiones cordis nostri impetrabimus; per haec regnum coelorum intrabimus.
Per duos homines qui in templum ascendisse leguntur, duo populi, Judaicus scilicet et gentilis, intelliguntur. Pharisaeus qui ad altare accedebat, est Judaicus populus, qui sanctuarium et arcam habebat. Hic merita sua in templo replicat, quia de observantia legis in mundo se jactat. Non erat sicut caeteri hominum, quia circumcisione discretus erat a populis nationum. Gentiles raptores erant, quia bona Domini quasi per vim rapiebant, dum ei de collatis beneficiis debitum servitium non reddebant. [Col. 1101D] Injusti exstiterant, dum, Creatore spreto, creaturam colebant. Adulteri erant, dum vero sponso Deo deserto, cum daemonibus se polluebant. Judaei quoque raptores erant, qui sibi merita justorum usurpabant. Rapina namque est laudem velle justi habere, et sanctitatem justi imitari nolle. Unde scriptum est: «Non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo (Philipp. II) .» Quam aequalitatem dum primus homo rapere voluit, a beatitudine corruit. Injusti exstiterant, dum nec Deo sua, nec homini sua solvebant. Adulteri fuerant, dum lege, nobili sponsa abjecta, cum idololatria se commaculabant. Per septimanam omne tempus intelligitur, quod septem diebus volvitur. Bis in hebdomada jejunat qui opere et voluntate malum declinat. Decimas [Col. 1102A] dat omnium quae possidet qui decalogum legis per decem sensus corporis implet. Quinque namque duplicata decem faciunt, ut duo oculi, duae aures, etc. Sed Judaei malum actu et voto operabantur, praecepta Dei cunctis sensibus transgrediebantur. Publicanus qui a longe stabat, est gentilis populus, qui a cultu Domini procul erat. Oculos ad coelum non levabat, quia terrenis tantum inhiabat. Pectus percutiebat, dum errorem suum per poenitentiam deflebat. Et quia se per confessionem humiliabat, Deus illum per veniam exaltabat.
Et nos ergo, charissimi, a longe stemus, ut nos Dominicis sacramentis et sanctorum consortio indignos judicemus. Oculos ad coelum non levemus, ut nos indignos coelo reputemus. Pectus tundamus, [Col. 1102B] ut commissa fletibus puniamus. Ante Deum procidamus, coram Domino qui fecit nos ploremus, ut ipse planctum nostrum in gaudium convertat, et scisso sacco tristitiae, laetitia nos induat. Non simus raptores, quia rapaces regnum Dei non possidebunt (I Cor. VI) . Nullius rem concupiscamus, nullius laudem meritis nostris indebitam nobis ascribamus, quia haec facientes erunt raptorum consortes. Non simus injusti, quia iniqui regnum Dei non consequentur. Deum diligamus, proximis nostris necessaria impendamus. Non simus adulteri, quia fornicatores et adulteros judicabit Deus. Rectam fidem servemus, ad nullam haeresim declinemus, quia hoc spiritalis fornicatio appellatur, et Deus perdet omnem qui ab eo fornicatur. Bis in [Col. 1102C] hebdomada, scilicet IV et VI feria jejunemus, quia si hoc fecit Pharisaeus, multo magis nos facere debemus. Et si cibis minime abstineamus, cor a mala voluntate, manus a prava actione contineamus. Decimas omnium rerum nostrarum Deo demus, quia si hoc fecit Judaeus, multo magis debet hoc facere Christianus.
Non solum, charissimi, sacri apices ad vitam aeternam nos ducunt, sed etiam gentilium litterae nos instruunt: de quibus quaedam ad aedificationem praeferenda sunt. Et ut nemo inde scandalizetur, sacra auctoritate exemplificetur. Filii quippe Israel Aegyptios spoliaverunt, aurum, argentum, gemmas, vestes pretiosas tulerunt (Exod. V) : quae [Col. 1102D] postea in donaria Dei ad conficiendum tabernaculum obtulerunt. Dum vero ipsi de Aegypto exierunt, omnia templa idolorum corruerunt. De Aegypto exeunt, et ad terram repromissionis tendunt qui hoc saeculum deserunt, et se ad sanctam conversationem transferunt. Tunc namque delubra dissolvuntur, quia ipsi qui templa vitiorum erant, a peccatis destruuntur. Jam enim Dei habitaculum esse incipiunt, et ideo malignus spiritus in eis manendi locum diutius habere non poterit. Qui Aegyptios despoliant, dum saecularia studia in spiritale exercitium commutant. Ad faciendum tabernaculum ea offerunt, dum philosophica argumenta ad aedificationem Ecclesiae proferunt. Aurum Aegyptiorum donant, dum per saecularem sapientiam spiritalem disciplinam [Col. 1103A] ornant. Argentum Aegyptiorum offerunt, dum saecularem eloquentiam ad utilitatem Ecclesiae convertunt. Gemmas illorum donant, dum sententias bene prolatas ad exhortationem proximorum narrant. Vestes eorum offerunt, dum exempla gentilium ad imitationem fratribus referunt. In magna enim domo non solum vasa aurea et argentea, sed etiam ferrea et fictilia sunt necessaria (II Tim. II) . Domus magna est Ecclesia. Vasa aurea et argentea, sunt sacrae auctoritatis volumina. Vasa ferrea et fictilia sunt saecularium scripta ad exteriora necessaria. Sicut enim aurum per ferrum splendescit, sic sacra Scriptura per saeculares disciplinas fulgescit. Traditur etiam quod reversi a captivitate templum Dei reaedificaverint per pecuniam quam apud Babyloniam [Col. 1103B] acquisierint. Apud Babylonios captivi tenentur qui, a fide Catholica deviantes, apud haereticos vel a sancto proposito apostatantes, apud saeculares in captione daemonum habentur. Qui si Deo propitio ad Hierusalem, scilicet ad matrem Ecclesiam reverti fuerint, et utilia quae foris didicerint, ad aedificationem proximorum protulerint, profecto templum Deo ex pecunia construunt, quam apud Babylonios lucrati sunt. In lege quoque praecipitur si populus civitatem obsideret, et aliquis puellam pulchram apud hostes conspiceret, ungues et crines ejus praescideret: postea uxorem duceret (Deut. XXI) . Civitatem obsidemus dum aliquam per haeresim vel errorem gentilium scriptis vel disputatione impugnamus. Puellam pulchram apud eos conspicimus, [Col. 1103C] cum aliquam sententiam bene ab eis prolatam invenimus. Cui debemus ungues et crines praescindere, et sic nobis conjungere, quia superflua et contra fidem posita debemus spernere; bene autem dicta, et fidei nostrae minime contraria ad instructionem fidelium libris nostris intexere.
Scribunt itaque philosophi quod mulier rotae innexa jugiter circumferatur, cujus caput nunc in alta erigatur, nunc in ima demergatur. Rota haec quae volvitur est gloria hujus mundi, quae jugiter circumfertur. Mulier rotae innexa est, fortuna gloriae intexta. Hujus caput aliquando sursum, aliquando fertur deorsum, quia plerique multoties potentia et divitiis exaltantur: saepe etiam egestate et miseriis humiliantur. Dicunt etiam quod quidam apud inferos [Col. 1103D] damnatus per radios rotae sit divaricatus; quae rota sine intermissione ab alto montis in ima vallis feratur, et iterum alta repetens denuo relabatur. Ferunt etiam quod quidam ibi saxum in altum montis evolvat, ac pondus saxi volventem de vertice montis praecipitem pellat, rursumque miser saxum in altum revolvat. Tradunt iterum quod cujusdam jecur ibi vultur excedat, quod jam consumptum iterum recrudescat. Haec quia sapiens ratio composuit, debet scire vestra dilectio quid velint. Is qui in rotae vertigine de monte in ima praecipitatur, est ille qui de altitudine potestatis vel divitiarum in profundum baratri praeceps rotatur. Qui autem saxum in montem evolvit, quod ipsum mox revolvit, est is qui [Col. 1104A] cum magna difficultate dignitates, vel quaelibet cupita assequitur, et per eadem ad ima inferni dimergitur. Cujus vero jecur vultur vescitur, et denuo revirescere fertur, est is de cujus cordis luxuria pascitur, et expleta concupiscentia, iterum foeda libido renascitur. In jecore enim est concupiscentia; vultur vero amat mortuorum cadavera. De hac peste iterum dicunt quod Medusa egregia forma plurimos ad amorem sui incitaverit: quae omnes se intuentes in saxa commutaverit. De hujus facie se Perseus crystallino clypeo protexit, eamque falcato ense interemit. Haec femina est luxuria quae se formosam fingit per hominum pectora. Sed se inspicientes in lapides commutat, quia corda libidinosorum per dilectionem indurat. Ab hac se Perseus [Col. 1104B] crystallino clypeo protegit, quia vir fortis speculum virtutum intendens ab hujus intuitu vultum cordis avertit. Falcato ense eam interimit, quia timore aeterni ignis eam a se abscidit. Unde legitur quod quidam Patrum parvulum filium in eremo nutrierit, quem adultum luxuria titillaverit. Pater autem jussit eum in eremum secedere et solum jejuniis orationibus XL diebus vacare. Expletis vero XX diebus vidit tetram et nimis foetidam mulierem nudam super se irruere, cujus fetorem ferre non valens coepit a se repellere. At illa: «Cur, inquit, me interim exhorrescis, cujus amore tantum inardescis? Ego enim sum luxuriae imago, quae dulcis in hominum cordibus appareo. Et nisi patri tuo obedisses, sicut et alii, a me prostratus esses.» Ille ergo grates Deo [Col. 1104C] retulit, qui eum a spiritu fornicationis eripuit. Multa alia exempla deducunt nos ad vitae itinera.
Legitur quod quidam Patrum egressus, vidit quemdam Aethiopem in silva ligna succidentem, ac ligata levare tentantem. Quae dum viderentur gravia, dissolvens auxit onera. Et cum tunc magis essent onerosa, addens fecit ea importabilia. Quae dum tollere nititur, a pondere opprimitur. Ille autem progressus vidit ubi quidam aquam in vas fundebat: quae infusa subtus effluebat, quia vas fundum non habebat. Alterius progreditur, et ecce duo viri portae civitatis appropinquabant, qui lignum transversum ante se ferebant, et neuter alteri volens cedere ambo foras remanebant. Aethiops qui auget onus lignorum est is qui semper cumulat pondus peccatorum. Et [Col. 1104D] cum vix sufficeret tempus ad emendanda transacta, semper infelix non cessat addere recentiora, usque dum desperationem incidens poenitentiam non meretur, sed mole criminum in mortem deprimitur. Ille autem qui aquam vasi fundo carenti immittit, est is qui eleemosynas vel alia aliqua bona committit, sed ea per immunditiam vel alia vitia amittit. Unde scriptum est: «Congregavit pecuniam, et misit eam in saccum pertusum (Agg. I) .» Pecuniam in sacculum pertusum congregat qui bona quidem perpetrat, sed ea pravis operibus coinquinat. Qui vero ligna ferebant transversum, sunt hi qui ferunt grave jugum superbiae. Qui dum alterutrum cedere nolunt, portam coelestis civitatis ingredi non poterunt. [Col. 1105A] Qui autem suave jugum Domini cervicibus suis imponunt, et leve onus tollunt, hi portam supernae urbis intrabunt. Ad hanc, charissimi, toto corde suspiremus, totis viribus properemus, quatenus puteum non habentem evadamus, et hostiam laudis Domino in atriis Hierusalem sacrificare valeamus. Ubi oculus non vidit (I Cor. II) .
«Ascensiones in corde suo disposuit, etc. (Psal. LXXXIII.) » Homo tres descensorios gradus ruinae incurrit. Primus est propriae voluntatis praesumptio; secundus, carnalium illecebrarum abusio; tertius, fallax temporalium affectatio. Eadem via qua descendit, ascendere debet reciprocis gressibus; sed concurso ordine, ut primus gradus sit ascensionis [Col. 1105B] saecularibus abrenuntiare; secundus, carnem mortificare; tertius, propriam voluntatem abjicere. Istae sunt tres diaetae, quibus ad Christum redimus. Unde Moyses: «Viam, inquit, trium dierum ibimus in desertum, ut sacrificemus Domino (Exod. III) .» Sed abrenuntiantibus saeculo, et ad Christum redeuntibus, confessio pura et fidelis agenda est. Unde Apostolus: «Fidelis sermo et omni acceptione dignus, quia Christus Jesus venit in hunc mundum peccatores salvos facere (II Tim. I) .» Peccator alius vero corde fideli sermone peccata confitetur. De quo dicitur: «Beati quorum remissae sunt iniquitates (Psal. XXXI) .» Alii sunt qui se excusant. De quibus Dominus per prophetam: «Plui, inquit, super civitatem unam: et super alteram non plui (Amos. IV) .» [Col. 1105C] Hoc est devotam animam per verbum doctrinae compunctam irrigavi, duram et obstinatam in peccato reliqui. Alii partem de peccatis suis confitentur, de quibus pars quam confitentur compluta est verbis doctrinae vel confessionis, et pars incompluta remanet. Praecepit Deus filiis Israel, ut ingredientes terram repromissionis, hostes omnes interficerent (Josue XXVI) . «Si qui remanserint, inquiens, erunt vobis quasi clavi in oculis, et quasi lanceae in lateribus vel in costis (Num. XXXIII) .» Per confessionem enim de Aegypto, id est de mundo egredientes, terram repromissionis ingredimini, id est coelestem patriam; si vitia usque ad unum occidimus, quae superfuerint, erunt nobis quasi clavi in oculis, et [Col. 1105D] quasi lanceae in costis. Hoc est impedimenta bonae intentionis sive tormentum in conscientia, ut per haec et fortia virtutum dissipentur opera, quibus infirmiora nostra quasi costis interiora contecta muniuntur. Sed oportet scire qua via et quo viatico utendum sit. Transeundum igitur est per Jericho, id est per defectum hujus vitae. Jericho enim luna interpretatur. Et sicut luna nunc cava, nunc plena cernitur: ita hic alii pauperes, alii divites. Haec mystica Jericho septem muris munita est (Josue VI) . Quorum primus est superbia, acedia, et caetera vitia sibi cohaerentia, secundus invidia, tertius ira, quartus tristitia, quintus avaritia: singulae cum cohaerentibus sibi vitiis et peccatis. Et haec quidem vitia sunt animae; alia vero duo sunt corporis, [Col. 1106A] gastrimargia et luxuria. Haec omnia praecipiuntur mortificari volentibus intrare et pervenire ad terram repromissionis; nec intrabit quis nisi transeat Jericho per locum sibi oppositum ingrediens, quia destructa superbia humilitati fit ingressus. Invidiae charitas, irae patientia, luxuriae castitas, avaritiae largitas, gastrimargiae abstinentia opposita est. Haec ergo via est, qua ad coelestem patriam tendimus. Viaticum est corpus et sanguis Domini. Quo qui caret, ad destinatum locum non pervenit, aut magis inde discedit.
Sed quia quidam mendicant quibus non datur, ait Salomon: «Propter frigus piger arare noluit; mendicabit ergo aestate, et non dabitur ei (Prov. XX) .» Quod est dicere: Propter hoc saeculum reprobus [Col. 1106B] quisque bonis actibus exerceri noluit; mendicabit ergo in ultimae diei claritate stipem salutis aeternae, et non dabitur ei. Hiems enim praesens saeculum intelligitur, ubi, quia abundat iniquitas, refrigescit charitas (Matth. XXIV) ; aestas autem dies judicii, ubi electis quasi bonis operariis de agricultura sua messis perpetuae salutis redditur.
Tam in dictis quam in factis est cavenda jactantia: flenda est tamen ruina velle sibi quemquam magis quam Deo placere, et laudem ab hominibus comparare. Vanus et erroris est animus plenus famam appetere, et ad capiendam terrenam laudem studium dare. Circumspice temetipsum, o homo! nihilque tibi arroges quae in te sunt praeter peccatum. [Col. 1106C] Non declinat ad dexteram qui non sibi, sed Deo tribuit bona quae agit, neque ad sinistram se vertit qui de divina indulgentia peccandi licentiam non praesumit. Hoc est quod Propheta ait: «Haec via: ambulate in ea, neque ad dexteram, neque ad sinistram (Isa. XXX) .» Verum est quod natura exspectat delectari in laudibus, sed tunc recte, si in Deo, non in se, quisque laudetur. Sicut scriptum est: «In Domino laudabitur anima mea (Psal. XXXIII) .» Saepe vanam gloriam contemnendo in aliud genus elationis inciditur, dum in se quisque gloriatur pro eo quod contempserit ab hominibus laudem. Quibusdam concessum est tantum bene agere, et fructum boni operis non habere, quem ipsi sibi auferunt per [Col. 1106D] studium humanae jactantiae. Semper suam aspiciant foeditatem qui vanae gloriae favores diligunt, et perdidisse bonum se opus doleant, quod pro humana ostentatione fecerunt. Amator vanae gloriae unde possit semper laudari agere non quiescit, et subinde illi vires vanitatis pravus appetitus auget. Boni operis inchoatio non debet palam citius ad hominum cognitionem venire, ne dum boni inchoatio humanis oculis reseratur, a virtute perfectionis inanescat coeptio sanctitatis. Ante maturitatis enim tempus messes florentes cito pereunt, semina quoque inutilia fiunt. Virtutes sanctorum per ostentationis appetitum dominio immundorum spirituum subjiciuntur. Sicut Ezechias rex, qui divitias suas Chaldaeis per jactantiam prodidit, et propterea perituras per prophetam [Col. 1107A] audivit, ut significaret Dei servum virtutes suas, dum per vanae gloriae studium prodiderit perdere, et statim daemones suorum operum dominos facere, sicut ille per ostentationem Chaldaeos rerum suarum dominos fecit (Isa. XXXIX) . Optima est illa discretio, ut et nota sint opera nostra ad audiendam Dei gloriam, et occulta pro vitanda laude humana. Ille enim debet publicare bona quae agit, qui tam perfecta humilitate fundatus est, ut nulla jam elatione contingatur. Nam is qui se intelligit adhuc amore laudis pulsari, facta sua bona in occulto agat, ne forte quod egerit perdat. Interdum viri sancti dum cupiunt funditus suam mutabilitatem corrigere, aliquando tanguntur tumore elationis suae, conscii actionis suae, sed ab hujus abreptionis [Col. 1107B] malo humilitatis compunctione purgantur. Viri sancti nonnunquam quosdam de se audientes instruunt, et tamen in his alta consideratione se custodiunt, nec dum alios a terrena intentione erigunt, ipsi in terrenae laudis appetitu dimergantur. Quidam per incautam virtutum jactantiam relabuntur ad vitia, et quidam, dum vitiorum impulsum frequenter plangunt, de infirmitate validius per humilitatem convalescunt. Plerumque utile est arrogantibus deseri a Deo, quatenus suae infirmitatis conscii ad humilitatem redeant, et humiles post casum existant. Nonnulli falsa opinione arrogantiae se esse perfectos existimant, dum non sint, quia obortis tentationibus innotescunt. Quanto quisque fit veritati vicinior, tanto longius se esse ab ea arbitretur. [Col. 1107C] Hoc enim humilitatis est, quae Deo hominem jungit. Caeterum jactantia oculos quibus Deus videri poterit dividit. Sicut solis radius dum conspicitur, acies oculi hebetatur, sic et qui immoderate altiora sibi scrutatur, ab intentione veri obtunditur. Sicut aquila ex alto ad escas collabitur, sic homo de alto bonae conversationis per carnalem appetitum ad inferiora demergitur.
Compunctio cordis est humilitas mentis cum lacrymis, exoriens de recordatione peccati et de timore judicii. Illa est conversis perfecta compunctionis affectio, quae omnes a se carnalium desideriorum affectus refellit, et intentionem suam toto [Col. 1107D] mentis studio in Dei contemplationem defigit. Geminam esse compunctionem, qua propter Deum anima cujusque electi afficitur: id est vel dum operum suorum mala considerat, vel dum desiderio aeternae [Col. 1108A] vitae suspirat. Quatuor esse qualitates affectionum, quibus mens justitaedio salubri compungitur, hoc est memoria praeteritorum facinorum recordatione futurarum poenarum, consideratione peregrinationis suae in hujus vitae longinquitate, desiderio supernae patriae, quatenus ad eam quantocius valeat pervenire. Quisquis peccatorum memoria compungitur ad lamenta, tunc Dei servus se visitari sciat per praesentia, quando id quod se amisisse recolit, interius erubescit, suoque judicio poenitendo jam punit. Nam tunc Petrus flevit, quando in eum Christus respexit. Unde et Psalmista: «Respexit, inquit, et commota est, et contremuit terra (Psal. XVII) .» Gressus Dei sunt in corde hominis interioris, qua bona desideria surgunt, ut calcentur mala. [Col. 1108B] Quando ergo ista in corde hominis fiunt, sciendum est tunc esse Deum per gratiam cordi humano praesentem. Unde se tunc magis homo acuere ad compunctionem debet, quando sentit et Deum interius operantem. Quo mens hominis justi ex vera compunctione rapitur, et qualiter infirmata revertatur. Degustata lucis magnitudine illum nosse posse qui jam aliquid exinde gustavit. Sunt qui nec ex vera cordis compunctione sui accusatores fiunt, seu tantum ad hoc se esse peccatores assignant, ut ex ficta humilitate confessionis, locum inveniant sanctitatis. Ex eo unusquisque justus esse incipit, ex quo sui accusator exstiterit. Multi autem contra semetipsos peccatores fatentur, et tamen semetipsos a peccato non subtrahunt. Magna justitiae pars est [Col. 1108C] seipsum nosse hominem, quia parvus est, ut ex eo divinae virtuti subdatur humilius ex quo suam infirmitatem agnoscit. Bene se judicat justus in hac vita, ne judicetur a Deo damnatione perpetua. Tunc autem judicium de se quisque sumit, quando per dignam poenitentiam sua prava facta condemnat. Amaritudo poenitentiae facit animum et sua facta subtilius discutere, et dona Dei quae contempsit flendo commemorare. Nihil autem pejus est, quam culpam agnoscere nec deflere. Duplicem debet habere fletum in poenitentia omnis peccator, sive quia per negligentiam bonum non fecit, seu quia malum per audaciam perpetravit. Quod enim oportuit non gessit, et gessit quod agere non oportuit. Ille poenitentiam [Col. 1108D] digne agit qui reatum suum satisfactione legitima plangit, contemnendo scilicet haec quae deflendo gessit.
[Col. 1107D] «Exiens Jesus de finibus Tyri, venit per Sidonem ad mare Galilaeae, quod est inter medios fines Decapoleos, etc.» (Marc. VII.) Decapolis est regio decem urbium trans Jordanem ad orientem circa Hippum et Pellam et Gadaram contra Galilaeam. [Col. 1108D] Quod ergo dicitur, quia Dominus venit ad mare Galilaeae inter medios fines Decapoleos, non ipsos fines Decapolis eum intrasse significat. Neque enim mare transnavigasse dicitur, sed potius usque ad mare venisse, et ad ipsum provenisse locum qui melios [Col. 1109A] fines Decapoleos longe trans mare positos respicit. Inter, id est contra. Vel Galilaeae quae est inter medios fines Decapoleos.
«Et adducunt ei surdum et mutum, et deprecabantur eum ut imponat illi manum. Et apprehendens eum de turba seorsum, misit digitos in auriculas ejus, et expuens tetigit linguam ejus. Et suspiciens in coelum ingemuit, et ait illi: Ephphetha, quod est adaperire. Et statim apertae sunt aures ejus, et solutum est vinculum linguae ejus, et loquebatur recte.» Sardus et mutus est qui nec aures nec os aperit ad audienda verba Dei et pronuntianda. Prima salutis janua est, infirmum de turba seduci. Quod fit cum apprehendens Dominus mentem peccatis languidam, evocat a consuetis moribus, et provocat [Col. 1109B] ad sua praecepta. Mittit digitos in auriculas, cum per dona sancti Spiritus aures cordis aperit ad intelligentiam. Exspuens Dominus linguam tangit aegroti, cum ad confessionem fidei ora catechizatorum instruit. Sputum namque sapor est sapientiae. Unde illud: «Ego ex ore Altissimi prodivi (Eccli. XXIV) .» Suspexit Dominus in coelum, ut inde mutis loquelam, surdis auditum, cunctis infirmis medelam doceret esse quaerendam. Ingemuit ut daret nobis exemplum gemendi et pro nobis, et pro proximis. Ephphetha proprie pertinet ad aures. Unde et subditur: «Et statim apertae sunt aures ejus.» Hic notatur utraque Redemptoris natura. Coelum suscepit ut homo, curat ut Deus. Qui sic curatur, bene potest dicere: «Domine, labia mea [Col. 1109C] aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam (Psal. L) .»
Aliter. Genus humanum tanquam unus homo varia peste assumptus in protoplasto caecatur, dum videt; surdus fit, dum audit; dum odorat, emungitur; obmutescit, dum loquitur; mancus fit, dum manum erigit; incurvatur, dum erigitur; hydropicus fit, dum concupiscit; claudus, dum progreditur; lepra suffunditur, dum nudatur; daemone impletur, dum divinitatem appetit; moritur morte, dum audacter excusat. Patriarchae autem et prophetae incarnationem desiderantes misericordiae manum precantur imponi. Semper a turbulentis cogitationibus et actis inordinatis sermonibusque [Col. 1109D] incompositis quasi de turba deducitur qui sanari meretur. Digiti qui in aures mittuntur sunt verba Spiritus sancti, de quo dicitur: «Digitus Dei est hic (Exod. VIII) ,» et: «Opera digitorum tuorum sunt coeli (Psal. VIII) .» Sputum de capite descendens est sapientia ex Patre, quae solvit labia humani generis, ut dicat: «Credo in Deum Patrem,» etc. «Suspiciens in coelum ingemuit», id est gemere nos docuit, et in coelum thesaurum nostri cordis erigere, quod post compunctionem a frivola laetitia carnis purgatur, ut dicitur: «Rugiebam a gemitu cordis mei (Psal. XXXVII) .» Aperiuntur aures ad hymnos et cantica, et psalmos. Solvitur lingua, ut eructet verbum bonum, quod non possunt minae nec verba cohibere. Unde Paulus: «Ego vinctus [Col. 1110A] sum; sed verbum Dei non est alligatum (II Tim. II) .»
«Et praecepit eis ne cui dicerent. Quanto autem eis praecipiebat, tanto magis plus praedicabant, et eo amplius admirabantur, dicentes: Bene omnia fecit; et surdos fecit audire et mutos loqui.» Non in virtutibus gloriandum esse docuit, sed in cruce et humiliatione. Humilitas enim praecedit super gloriam. Ordo verborum est: Quanto autem eis praecipiebat, tanto plus praedicabant. Civitas enim in monte posita undique circumspecta abscondi non potest (Matth. V) . Sciebat igitur qui omnia novit ante quam fiant quia magis praedicarent, sed hoc praecipiendo voluit pigris ostendere, quanto studiosius quantoque frequentius praedicare debeant quibus [Col. 1110B] jubetur ut praedicent, quando quidem illi qui prohibebantur, tacere non poterant.
GREGORIUS: «Audivimus verba Dei. Si facimus, et tunc ea recte proximis loquimur, cum prius ipsi fecerimus.» Quod bene Marcus evangelista confirmat cum factum Domini miraculum narrat, dicens: «Adducunt enim surdum et mutum, et deprecabantur eum ut imponat illi manum (Marc. VII) .» Cujus ordinem curationis insinuat, cum subdit dicens: «Misit digitos suos in auriculas, exspuens tetigit linguam ejus, et suspiciens in coelum ingemuit, et ait illi: Ephphetha, quod est adaperire: et statim apertae sunt aures ejus et resolutum est vinculum linguae ejus: et loquebatur [Col. 1110C] recte (ibid) .» Quid est enim quod Creator omnium Deus, cum surdum et mutum sanare voluisset, in aures illius digitos suos misit, et exspuens linguam ejus tetigit? Quid per Redemptoris digitos, nisi dona sancti Spiritus designantur? Unde cum in alio loco ejecisset daemonium, dixit: «Si in digito Dei ejicio daemonia, profecto pervenit in vos regnum Dei (Luc. XI) .» Qua de re per evangelistam alium dixisse describitur: «Si ego in Spiritu ejicio daemones, igitur pervenit in vos regnum Dei (Matth. XII) .» Ex quo utroque loco colligitur, quod digitus Dei Spiritus sanctus vocatur. Digitos ergo in auriculas mittere est per dona sancti Spiritus mentem surdi ad audiendum aperire. Quid est [Col. 1110D] vero quod exspuens linguam ejus tetigit? Saliva nobis est ex ore Redemptoris accepta sapientia in eloquio divino. Saliva quippe ex capite defluit in ore. Cum ergo sapientia, quae ipse est, dum lingua nostra tangitur, mox ad praedicationis verba formatur. Qui suspiciens in coelum ingemuit, non quod ipse necessarium gemitum haberet qui dabat quod postulabatur, sed nos ad Deum gemere qui coelo praesidet docuit, ut et aures nostrae per bona Spiritus aperiri, et linguam per salivam oris, id est per scientiam divinae locutionis solvi debeat ad verba praedicationis. Cui mox «Ephphetha, id est adaperire» dicitur, «et statim apertae sunt aures ejus, et solutum est vinculum linguae ejus.» Qua in re notandum est quia propter clausas aures dictum est [Col. 1111A] «adaperire.» Sed cujus aures cordis ad obediendum apertae fuerint, ex subsequenti procul dubio etiam linguae ejus vinculum solvitur, ut bona quae fecerit, etiam facienda aliis loquatur. Unde et bene additur, «et loquebatur recte.» Ille enim recte loquitur qui prius obediendo fecerit, quae loquendo admonet etiam facienda. Aliter. Humani generis formam surdus ille et mutus habuit, quando Dominus ut sanaret per fines Decapoleos transivit. Decapolis est regio decem civitatum, et significat legem decem praeceptorum. Per Decapolim Dominus transit, cum sub decalogo legis nasci voluit. Surdum et mutum ei adducunt, cum praedicatores genus humanum ad fidem convertunt, quod surdum erat, quia mandata Dei audire nolebat. Mutum erat, quia a laude Conditoris [Col. 1111B] tacebat. Cui Dominus auditum reddidit, dum ei ad intelligendas Scripturas sensum aperuit.»
Populus ad fidem vocatus visibilibus sacramentis erat instruendus, ut per exhibitionem visibilium posset venire ad intellectum invisibilium. Nosse oportet Domini sacerdotes, qui hoc sacramentum contractant, modum et ordinem sacramentorum, et veritatem rerum significatarum. Alioquin dispensatores sunt tantum mysteriorum (I Cor. IV) tanquam caeci duces caecorum, utilitatis tantum inde habituri quantum capiunt jumenta, quae portant panes ad usus aliorum, licet divina gratia non deserat [Col. 1111C] sacramentum, quod per eos ad salutem aliorum administratur. Attendant ergo Dominicorum sacramentorum dispensatores, quia Ecclesia Christi quotidie ex gentibus, operantibus iisdem sacramentis, aggregatur populus acquisitionis, cujus caput est Christus; per fidem generatur, per charitatem in virum perfectum nutritur, spe aeternitatis in eadem fide et charitate solidatur, et omnium sanctorum administratione ad hunc finem refertur, ut intelligat Ecclesiam Dei tanquam domum in fide fundari dilectione Dei et proximi, tanquam parietes bene sibi cohaerentes superaedificari, ejusdem altitudinem spe aeternitatis gloriosissimae cumulari. Hoc corpus Christi licet nativitate capitis sui consueto nascendi ordine subsecutum est, tamen hujus capitis nativitem [Col. 1111D] in unitate subsecuturi, corporis quaedam membra praecesserunt, patriarchae scilicet et prophetae, et multi justi qui prodigiis et praeconiis multis nativitatem capitis et secuturi corporis praemonstraverunt. Quod bene ostensum est in Jacob interioris populi typum habentem: qui ad ortum festinans manum praemisit, plantam fratris majoris natu manu tenens (Gen. XXV) , hoc facto significans quia reprobato priori populo, cujus typum gerebat Esau (Rom. IX) , nasciturus esset minor populus, Christianus videlicet, qui benedictionem Dei Patris aeterna haereditate possideret. Illius quippe Patris sacramenta sunt nostra documenta, quibus ille tanquam parvulus est lactatus, et circa unius veri Dei cultum, [Col. 1112A] non post deos falsos vel alienos oberrantes occupatus.
Unde ab initio saeculi omni aetate sacramenta Christi et Ecclesiae celebrata sunt, quibus ille populus nutriretur, et nostrae redemptionis modus insinuaretur. Nam prima aetate Adam de terra matre sine terreno patre homo ad imaginem Dei a Deo sexta die plasmatus est (Gen. I) , et in novissima aetate saeculi per Christum de terrena matre natum, sine terreno patre homo ad eamdem imaginem Dei reformatus est. Ad cujus rei consonantiam eadem aetate de latere Adae, qui erat forma futuri, Eva formata est, et per sanguinem de Christi latere manantem cum aqua sanctificationis Ecclesia fabricata est. Secunda vero aetate mundi per octo animas a [Col. 1112B] submersione diluvii, id est per arcam liberatas eadem Ecclesia figurata est, quae in spe octavae, id est resurrectionis per aquas baptismi non sine auxilio ligni salutaris a submersione exuberantium tentationum liberata est. Tertia denique aetate populus Dei ab Aegyptiaca servitute liberatus est, transiit mare Rubrum, cedit mare virga percussum a Moyse, praebet viam populo Dei. Hostes a tergo sequuntur et submerguntur, et hic repetita est baptismi per lignum salutiferum consecuti sanctificatio. Nam rubet mare Rubrum, rubet et baptismus Christi sanguine consecratus. Hostes a tergo sequentes moriuntur, quia peccata praeterita et praesentia per baptismum delentur. Dehinc in quarta aetate in illa [Col. 1112C] terrena aeterna Hierusalem claruit regnum David, Christi et Ecclesiae regnum praefigurans: de cujus semine idem Christus natus est, in Ecclesia sua spiritaliter regnans et eam sibi obtemperantem post tempora gloriose coronans. Inde est quod qui in Sabbato sancto sunt baptizandi, quarta hebdomada quadragesimalis observantiae, quae continentiae nobis arma ministrat, et quarta hebdomade feria catechizandi et exorcizandi deferuntur ad Ecclesiam: ibi audituri et instruendi qualiter contra spiritales nequitias sint pugnaturi, sed tamen usque in Sabbatum paschale baptismus eorum differtur, hoc attendente Ecclesia, quia qui ad agonem in praesenti vita vocantur, in spe futurae quietis baptizantur. Sicut enim contra visibiles hostes pugnaturi, non [Col. 1112D] antequam quarta, id est juvenili aetate eliguntur: sic in hac aetate pugnaturi validiores ad invisibiles hostes repellendos, sicque ad Christianam militiam sub typo hujus numeri electi Christianum nomen viriliter exerceant, et ut coronari mereantur, ab acie non recedant.
Post tempora vero regni Israel quinta aetate in choante propter perversitatem praetaxati populi captivante Babyloniae rege transmigravit idem populus in Babyloniam, et qui confusioni servierat voluntarius regi Babylonis, quod interpretatur confusio, servivit invitus. Post LXX annos faciente Christo Cyro reversus est idem populus, sicut praedixerat primo Isaac, deinde Jeremias. Quod bene ad statum pertinet Ecclesiae, quae post hujus saeculi finem quae [Col. 1113A] septenario numero volvitur dierum, post multas angarias quas passa vel passura est sub regibus hujus spiritualis Babyloniae, in coelestem Hierusalem reversa est, nulli ulterius confusioni servitura. Unde dicit Apostolus: «Vanitati creatura subjecta est non volens, sed propter eum qui subjecit eam in spe, quoniam et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis hujus in libertatem gloriae filiorum Dei (Rom. VIII) .» Per haec tempora omnia non defuerunt viri justi, futurae Ecclesiae membra; non defuerunt cuique tempori congrua sacramenta tanquam populi nutrimenta. De quibus possent multa recitari, nisi studeremus brevitati. Ad ultimum sexta aetate de Virgine natus est Christus, sicut sexta die de terra virgine plasmatus est protoplastus. Hic [Col. 1113B] Christus finis est legis, et veritas et plenitudo omnium qui praecesserant in umbras sacramentorum. In plenitudine temporis, sicut dictum est, natus est Christus, crevit, ad virilem aetatem pervenit, tricesimo vitae suae anno (sicut tradunt evangelistae) a Joanne baptizatus est, non quia indiguit, sed quia ejus vita Christianis disciplina morum fuit. Dehinc elegit apostolos, praedicavit Evangelium, crucifixus est, dans nobis exemplum humilitatis et patientiae, tertia die resurrexit, in quo membra sua resurrectionis suae spe confirmavit proxime coelos ascensurus, discipulos quid agere deberent admonuit, dicens: «Ite, docete omnes gentes, praedicate omni creaturae. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI) .» Hic paucis verbis docemur sacerdotes [Col. 1113C] Domini apostolorum successores et vicarios, de quibus dicitur: «Pro patribus tuis nati sunt tibi filii (Psal. XLIV) :» qualiter debeant rudes populos terreni hominis imaginem adhuc portantes catechizare, qualiter in novitatem et Christi conformitatem lavacro aquae in verbo transformare. Hoc ita factum est temporibus apostolorum et martyrum, qui in Judaeis et gentibus Evangelium juris intelligentibus et quibuscunque personis verbi Dei capacibus annuntiaverunt.
Postquam Ecclesia dilatata est et congregata est in gentibus, nec inter fideles repertus est aliquis adultae fidei non fidelis, ne parvuli eorum de hac vita ante rationabiles annos exeuntes alieni remanerent [Col. 1113D] a consortio Christi, provisa est illis etiam medicina salutis, ut in sacramentorum genere vel fide ad catechizandos parvulos, exorcizandos, initiandos, et demum baptizandos. In quibus pro parvulo audit Ecclesia, et ad interrogata respondet, donec parvulus ad intelligibiles annos perveniat, et sacramenta fidei, charitatis et spei sibi imposita per se intelligat. De quibus quoque sacramentis quid significent, prout Dominus voluerit inspirare charitati vestrae aliquid dicere proposuimus, ut et ipsi virtutem sacramentorum intelligatis, et auditores vestros docere studeatis. Notandum ergo est prius quomodo baptizandus in utero matris Ecclesiae puer concipiatur, quibus alimentis usque ad nativitatem novi [Col. 1114A] hominis in eodem utero nutriatur. Tria quippe sunt quibus usque ad indumentum novitatis baptizandus concipitur, catechismi scilicet et exorcismi, et orationes. Catechizatur ad hoc qui ad fidem vocatur, ut ad quod vocatur, proprio moveatur voluntatis arbitrio. Exorcizatur, ut ab eo diaboli potestas iniqua depellatur. Additur pro eo oratio, ut gratia praeveniat et sequatur, quae vires praebeat libero arbitrio, et qua procul fiat maligni spiritus illusio. Signatur itaque primo baptizandus crucis signaculo in fronte, in pectore, in oculis, in auribus, in ore, cujus virtute victus est diabolus, et exaltatus est Christus. Unde Habacuc dicit: «Cornua in manibus ejus: ibi reposita est fortitudo ejus (Habac. III) .»
[Col. 1114B] Hoc ergo signo muniuntur totius corporis sensus, cujus virtute et omnia nostra sacramenta complentur, et omnia diaboli figmenta frustrantur; sicut cum primogenita delerentur Aegypti, populus Hebraeorum signatis postibus domorum suarum sanguine agni paschalis, in typo Dominicae passionis, salvatus est, et populus Aegyptius qui hoc signo caruit, in primogenitis suis graviter percussus est. Sicut apud Ezechielem Hierusalem ab imminente clade liberanda esse promittitur, si tanquam figuram crucis exprimens gementium atque dolentium, id est poenitentium signaretur. Postea datur sal benedictum in os pueri, ut per typicum sapientiae salem conditus, fetore careat iniquitatis, ne a vermibus vitiorum ultra putrefiat, sed incorruptus servetur [Col. 1114C] ad percipiendam Christi gratiam, neque ultra a condimento sapientiae desipiat, neque retro aspiciat sicut uxor Loth. Exsufflatur postea malignus foras. Quae mysteria sacra significant quod non parvulus exorcizatur, et exsufflatur, sed ille sub quo sunt qui sub peccato nascuntur, et nondum per sacrum baptisma renati sunt, sed jam per signum crucis in utero matris Ecclesiae concepti sunt. Omnia enim charismata sacerdotalis ministerii crucis figura percipiuntur. Omnia autem sacramenta quae acta sunt et quae aguntur exorcismis, orationibus, insufflationibus, quasi esca sunt quae parvulos reficiunt in utero, ut renatos aqua salutis hilares mater Ecclesia exhibeat Christo. Postea tanguntur ei aures et nares cum saliva. Saliva quippe a capite descendit in os [Col. 1114D] supernam significans sapientiam, cujus tactu et aures cordis aperiuntur ad intelligendum verbum Dei, et nares ad repellendum fetorem noxiarum cogitationum et delectationum. Unde ait beatus Ambrosius in libro De sacramentis: «Quod egimus nempe apertio est, quia sacramenta sunt apertionis quando aures ejus tetigit et nares. Quod significat in Evangelio Dominus noster Jesus Christus cum ei oblatus esset surdus et mutus, cujus os tetigit et aures quia surdus erat; os quia mutus erat, et ait. «Ephphetha, quod est adaperire.»
Deinde venit sacerdos ad fontem, consecratur fons in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti; quibus verbis si aqua salutis consecretur, nec a bono [Col. 1115A] nec a malo pejus accipitur baptismus. Unde Augustinus in libro tertio De unico baptismo: «Non est aqua profana, nec adultera super quam nomen Dei invocatur, etsi a profanis et ab adulteris invocetur, quia nec ipsa creatura, nec ipsum nomen adulterum est.» Traditur etiam novae vitae auditoribus symbolum fidei: quod per duodecim apostolos ordinatum est, et totidem sententiis comprehensum. Postremo parvulus ad baptismum interrogatur a sacerdote: «Abrenuntias Satanae et omnibus operibus ejus, et omnibus pompis ejus?» ut primum respuat errorem, et approximet ad veritatem, ut possit, juxta Apostolum, deponere veterem hominem cum actibus suis, scilicet pristinam conversationem, abnegans impietatem et saecularia desideria (Ephes. IV) . Respondet parvulus per ora gestantium. «Abrenuntio.» Unde Augustinus contra Julianum in lib. IV: «Quisquis negat per ora gestantium parvulos abrenuntiare et credere, et neget eos accipere baptismum, quia in manibus gestantium reluctantur.» Item in libro De poenitentia: «Parvulis ad consecrationem et remissionem originalis peccati prodest eorum fides a quibus offeruntur, ut quascunque maculas delictorum per alios, a quibus nati sunt contraxerunt, aliorum etiam interrogatione et responsione purgentur.» Post abrenuntiationem ungitur catechumenus oleo sacro in pectore, tanquam muniatur adversus hostem invisibilem, ne ei immunda et noxia persuadeat desideria. Ungitur [Col. 1115C] et inter scapulas, ubi est vigor portandi oneris, ut fortitudinem accipiat ad portandum pondus diei et aestus, sicut bonus athleta.
Exinde exquiritur ab eo si credat in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum, et in Spiritum sanctum, unum Deum in Trinitate, et trinum in unitate; si confiteatur unam esse sanctam Ecclesiam Catholicam, et si credat remissionem peccatorum et vitam aeternam. Haec omnia si profiteatur se credere, jam incipit in eo mori vetus homo, qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis (ibid.) . In abrenuntiatione prioris possessoris, suadente charitate, jam vult in jus legitimi possessoris transire: in quem jam profitetur se [Col. 1115D] credere et ab eo aeterna praemia exspectare. Jam expurgatum est vetus fermentum, sed nondum est nova conspersio, ubi sacri fontis sequatur ablutio (I Cor. V) . Sub responsione trinae interrogationis trina mersione catechumenus a sordibus vetustis abluitur, et novum hominem indutus, triduanae Domini sepulturae consepelitur. Unde Apostolus ait: «Consepulti enim sumus per baptismum in mortem, ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. [Col. 1116A] Si enim complantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus (Rom. VI) .» Hinc etiam beatus Ambrosius dicit in libro De sacramentis: «Interrogatus: Credis in Deum Patrem omnipotentem? dixisti: Credo, et mersus es, id est sepultus es. Iterum interrogatus es: Credis et in Jesum Christum Dominum natum et passum? dixisti: Credo; et mersus es, id est Christo consepultus es. Qui autem Christo consepelitur, cum Christo resurget. Tertio interrogatus es: Credis et in Spiritum sanctum? dixisti: Credo; et mersus es tertio, ut multiplicem lapsum cogitationis, locutionis, operationis aboleret trina confessio.» Hanc sacri baptismatis emundationem in similitudinem mortis Christi celebratam praefigurabat [Col. 1116B] aqua aspersionis in veteri lege, qua emundabatur qui mortuum tetigerat, ut in castra reverteretur: cui immistus erat cinis vitulae rufae extra castra combustae, hyssopus quoque coccus et cedrus. Vitula quippe illa quae femineus est sexus fragilitatem, id est passibilitatem carnis Christi significat, rufa propter sanguinis effusionem. Quae etiam extra castra ejecta est. In quo figurabatur quod et Dominus passurus extra civitatem ductus est. Quod etiam sanguine ejusdem vitulae aspergebatur septies tabernaculum, et omnia vasa tabernaculi, plenam significat emundationem quam intus et extra contulit sanguis Christi. Anima enim constat triplici virtute, corpus vero quaterna elementorum complexione, [Col. 1116C] quia uterque mundata est Christi sanguinis effusione.
Quod vero carnes ejusdem vitulae et corium et stercora comburebantur hoc significatum est quia tota humilitas et ignominia passionis versa est in gloriam resurrectionis. Quod bene ignis significat qui semper ad superiora tendit, et quod absumit in se convertit. Quod autem hyssopus huic aspersioni admiscetur, hoc significat quod in fide mortis Christi peccata mundantur. Unde ait Apostolus: «Fide mundans corda eorum (Ephes. V) .» Hyssopus quippe ideo fidem significat, quod cum sit herba humilis, firmiter haeret in petra. Coccus quoque huic adhibetur emundationi, quae flammeo colore charitatem significat sine qua mortuum est quidquid [Col. 1116D] fides operatur. Cedrus etiam huic opitulatur mundationi, quae imputribilis arbor dicitur, et in excelsis montibus radicat, et ideo spem incorruptionis et supernae gloriae significat. Horum omnium conjunctione aqua aspersionis consecratur, et qui mortuum tetigerat, ut dictum est, emundabatur, quia qui operibus mortuis, id est peccatis originalibus coinquinatur, liberatur baptismate sacro in fide mortis Christi et resurrectionis cum sponsione charitatis et spei baptizabatur.
[Col. 1115D] Beati oculi, qui vident quae vos videtis. Dico [Col. 1116D] autem vobis, quod multi reges et prophetae videre voluerunt [Col. 1117A] quae videtis, et non viderunt, et audire quae auditis, et non audierunt (Luc. XIII) .» Illos oculos dicit beatos qui sacramenta Christi cognoscunt. Prophetae et justi sicut Isaias et Abraham viderunt in aenigmate et non in specie. Abraham exsultavit ut videret diem Christi: et vidit et gavisus est. Isaias et alii prophetae viderunt gloriam Domini: unde et videntes sunt appellati; sed aenigmate viderunt, non in praesentiarum, ut apostoli, qui nequaquam per angelos ut varias visionum species opus habebant doceri. Quos Lucas reges dicit, Matthaeus justos (Matth. XIII) appellat, quia magni reges sunt qui tentationum suarum motibus regendo praeesse noverunt, non succumbere. Nota quia minor gratia minorque sacramentorum Christi notitia fuit in [Col. 1117B] prophetis quam in apostolis, qui praesertim accepto Spiritu sancto mundum etiam illustraverunt. Verumtamen aliqui prophetarum, et aliquando supra hominem rapti, sine aenigmate contemplati sunt intellectuali visione, ut Apostolus (II Cor. XII) . Unde Dominus in libro Numeri: «Si quis fuerit inter vos propheta Domini, in visione apparebo ei, vel per somnium loquar ad illum. At non talis servus meus Moyses. Ore enim ad os loquor ei et non palam, non per aenigmata et figuras Dominum videt (Num. XII) .» Sequitur: «Et ecce quidam legisperitus surrexit tentans illum, dicens: Magister, quid faciendo vitam aeternam possidebo? Pharisaei videntes quia silentium imposuisset Sadducaeis, convenerunt in unum. Et accessit unus de Scribis, legis doctor, tentans [Col. 1117C] eum, et dicens: Magister, quod est mandatum magnum in lege?» Videlicet Pharisaei et Sadducaei inter se contrarii essent, tamen pari mente consenserunt ad Dominum tentandum. Quod legimus fecisse Haerodem et Pilatum in nece Domini. Pharisaeis saepe confutatis, malitia et livor nutrit impudentiam. Itaque nudi a veritate multitudine se armaverunt dicentes apud se: Omnes loquamur per unum, ut si fuerit victus, videatur confusus. Magistrum vocat, cujus non vult esse discipulus. Simplicissimus interrogator et malignissimus insidiator de magno mandato interrogat qui nec minimum observat. Ille enim debet interrogare de majori justitia qui minorem complevit.
[Col. 1117D] «Ait illi Jesus: Primum omnium mandatum est: Audi, Israel, Dominus Deus tuus Deus unus est. Et diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, et ex tota virtute tua. Hoc est primum et maximum mandatum. Secundum autem simile est huic: Diliges proximum tuum sicut teipsum. In his duobus mandatis universa lex pendet et prophetae.» Primum et maximum est mandatum unum Deum super omnia diligere, et hoc ante omnia debemus quasi unicum pietatis fundamentum locare. Ideo non dixit cognosces, sed diliges, quia cognoscere unum Deum pene proprium est humanae naturae; diligere autem, religiosi cordis et recti. Huic simile est de dilectione proximi, quia imago Dei est homo. Dilectio [Col. 1118A] in Deum est origo dilectionis in proximum, et dilectio in proximum cognitio est dilectionis in Deum. In tribus rebus dilectio Dei exprimitur, ut nihil remaneat in homine quod non divinae dilectioni subdatur. Nam dum dicitur: «Dilige Deum ex toto corde tuo,» omnes cogitationes in Deum referendas praecepit. Dum vero dicitur «ex tota anima,» omnes affectiones animae ad Deum referri jussit. Dum vero adjecit «ex tota mente» omnem rationem indicat humanam, qua intelligimus et discernimus in rebus divinis esse occupandam. Ubi autem dicit «ex tota virtute» bonum perseverantiae injungit. Item duo sunt erga proximi dilectionem servanda, ut et beneficii impensione foveatur, et nulla malitia laedatur. Hoc est: «Quod tibi non vis [Col. 1118B] fieri, aliis ne feceris (Tob. IV) ,» et: «Omnia quaecunque approbatis ut faciant vobis homines, haec et vos facite illis (Matth. VII) .» Licet igitur diversa sint praecepta, quibus aut utiliter quae sunt appetenda cupimus, aut quae vitanda sunt utiliter praecaveamus, unum tamen sunt in radice charitatis, quia in dilectione Dei et proximi facere debemus. Recte itaque dicit legem et prophetas referri ad duo mandata charitatis, quia totus Decalogus et monita prophetarum ibi habent finem.
«Et ait illi Scriba: Bene, magister, in veritate dixisti, quia unus est Deus, et non alius praeter eum, et ut diligatur ex toto corde, et ex toto intellectu, et ex tota anima, et ex tota fortitudine: et diligere proximum tanquam seipsum, majus est [Col. 1118C] omnibus holocautomatibus et sacrificiis.» Ostendit ex hac responsione Scriba gravem saepe inter Scribas et Pharisaeos fuisse quaestionem quod esset mandatum maximum, quibusdam hostias et sacrificia laudantibus, aliis fidei et dilectionis opera praeferentibus, eo quod plures Patres ante legem absque omni victimarum et sacrificiorum consuetudine ex fide tantum, quae per dilectionem operatur (Gal. V) placuissent, nemo autem absque fide et dilectione per sacrificia. Nos autem magnum et primum mandatum dicimus quantum ad dignitatem. Alioquin utilitas mandatorum Dei una est, et sic omnia sibi cohaerent, ut alterum esse non possit sine altero, ut fundamentum dicimus melius esse, cum tamen [Col. 1118D] nec fundamentum sine aedificatione, nec ista sine illo esse possit. Non igitur fundamentum est utilius aedificatione, sed dignius, sicut caput dignius est membris:
«Jesus autem videns quia sapienter respondisset, dixit illi: Non es longe a regno Dei. Recte respondisti: hoc fac et vives.» Quia salus nostra consistit in cognitione veritatis et amore virtutis, Sadducaei longe sunt a regno Dei, cum nec cognoscenda cognoscant, nec diligenda diligant. Hic autem superbus tentator minus longe erat extra regnum, quia jam per scientiam evangelicae perfectioni consensit. Esset autem in regno Dei si augeretur ei cognitio veri et dilectio boni, ut Christum tam in Deum quam in proximum susciperet.
[Col. 1119A] «Ille autem, volens justificare seipsum, dixit ad Jesum: Et quis est proximus?» Nemo proximior homini quam Deus, qui intrinsecus et extrinsecus novit, et omnia curare potest. Sed omnis incredulus vel tentator nec Deum nec hominem proximum habet. Legisperitus ob vulgi favorem captandam, quod sapienter respondisse jactaretur, interrogat Dominum quid faceret. Sed quia seipsum justificare desiderat, Dominus temperavit responsum suum parabolice loquens ei, ita ut et omnis qui misericordiam facit proximus intelligatur, et specialiter Dei Filius, qui nobis per humanitatem proximus factus est, designetur.
«Suscipiens autem Jesus dixit: Homo quidam descendebat ab Hierusalem in Jericho, et incidit in latrones.» [Col. 1119B] Homo iste Adam intelligitur; Hierusalem civitas coelestis, a cujus beatitudine lapsus est in hanc vitam mortalem. Quod bene Jericho, quae luna interpretatur, significat variis effectibus incerta. Latrones intellige diabolum et angelos ejus, in quos non incideret nisi prius vitiis tumuisset. Vera est enim sententia dicens: «Ante ruinam exaltabitur cor (Prov. XVI) .»
«Qui etiam despoliaverunt eum, et plagis impositis, abierunt, semivivo relicto.» Despoliaverunt eum gloria immortalitatis et veste innocentiae. Plagae peccata sunt quibus naturae humanae integritas violata fuit. Abierunt autem non ab insidiis aliquatenus cessando, sed earumdem insidiarum fraudes occultando. Semivivum reliquerunt, quia rationem [Col. 1119C] ejus abolere non valuerunt. Ex qua enim parte sapere et cognoscere Deum potest, vivit homo; ex qua vero peccatis tabescit, lethifero vulnere foedatus jacet quasi mortuus.
«Accidit autem ut sacerdos quidam descenderet eadem via, et viso illo praeterivit. Similiter et levita cum esset secus locum et videret eum pertransivit.» Sacerdos et levita qui sauciatum transierunt, sacerdotium et ministerium Veteris Testamenti significant, ubi mundi languentis vulnera monstrari poterant, non autem curari. Ait enim Apostolus, quia «impossibile erat sanguine vitulorum et agnorum et hircorum auferri peccata (Hebr. X) .» Itaque sacerdos Dei, lege in mundum descendente per Moysen, [Col. 1119D] nullam sanitatem contulit homini. Sic et descensus levitae qui typum ostendit prophetarum, nullum sanat; sed cum peccata arguit pertransit, quia indulgentiam non largitur.
«Samaritanus autem quidam iter faciens venit secus eum, et videns eum misericordia motus est.» Samaritanus qui custos interpretatur Dominum significat, cui Propheta contra latrones istos ita supplicat. «Custodi me a laqueo quem statuerunt mihi, et a scandalis operantium iniquitatem (Psal. CXL) .» Ipse Dominus homo factus vitae praesentis iter arripuit, et venit secus vulneratum, compassionis nostrae finitimus et misericordiae collatione vicinus. Lex autem non habuit misericordiam, sed judicium et vindictam.
[Col. 1120A] «Et approprians alligavit vulnera ejus, infundens oleum et vinum.» Peccata enim quae in hominibus invenit redarguendo cohibuit, spem veniae poenitentibus promittens, terrorem poenae peccanti incutiens. Alligat ergo vulnera, dum praecipit: «Poenitentiam agite (Matth. III) .» Infundit oleum, dum addit: «Appropinquabit regnum coelorum (ibid.) » Infundit et vinum, dum dicit: «Omnis arbor quae non facit fructum bonum excidetur, et in ignem mittetur (ibid.) .» Vel alligat vulnera in baptismo, infundit oleum et vinum, id est chrisma sancti Spiritus et calicem passionis suae.
«Et ponens illum in jumentum suum, duxit in stabulum, et curam ejus egit.» Jumentum caro ejus est in qua peccata nostra portavit super lignum, et [Col. 1120B] juxta aliam parabolam, ovem erroneam reportavit ad gregem. Itaque imponi jumento est incarnationem Christi credere, ejusque mysteriis tutari ab hostili incursione. Stabulum est Ecclesia praesens, ubi sperando reficiuntur viatores, in aeternam vitam redeuntes. Stabuli nomine miserias et fetores hujus vitae signanter insinuat, ne homo in hoc exsilio tanquam in patria gaudeat. Curam egit, ne aeger in Ecclesiam ductus, praecepta quae acceperat dimitteret.
«Et altera die protulit duos denarios, et dedit stabellario et ait: Curam illius habe, et quodcunque supererogaveris, ego, cum rediero, reddam tibi.» Altera dies est post Domini resurrectionem, quae magis splendet quam tempus praecedens. Duo denarii duo sunt Testamenta, in quibus aeterni Regis [Col. 1120C] nomen et imago continentur. Stabularius est chorus discipulorum, quibus aperuit sensum ut intelligerent Scripturas per Spiritum sanctum. Supererogat stabellarius, quod in duobus denariis non accepit, cum Paulus dicit: «De virginibus praeceptum Domini non habeo, consilium autem do (I Cor. VII) .» Itemque supererogat cum dicit: «Dominus ordinavit his qui Evangelium annuntiant: de Evangelio vivere, sed nos non usi sumus hac potestate, ne quem vestrum gravaremus (I Cor. IX; II Thess. III) .» Debitor rediens reddet quod promisit, cum Dominus in judicio dicet: «Quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam: intra in regnum Domini tui (Matth. XXV) .»
[Col. 1120D] «Quis horum trium videtur tibi proximus fuisse illi qui incidit in latrones? At ille dixit: Qui fecit misericordiam in illum. Et ait illi: Vade, et tu fac similiter.» Nemo nobis magis est proximus quam qui vulnera nostra curavit, quam caput membris Diligamus ergo eum ut Deum et Dominum, diligamus quasi proximum, diligamus et omnes imitatores Christi. Quod ait: «Fac et tu similiter,» tale est. Quidquid vales in proximi necessitate sublevanda vel corporali, vel spirituali, devotus operare, ut manifesteris esse proximus. Recte misericordia proximum facit, quia est secundum naturam. Nihil enim secundum naturam, quam naturam juvare consortem.
«Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum [Col. 1121A] (Psal. I) .» Adam infelix vir fuit, qui per consilium impiorum de patria paradisi abiit, et omnes posteros suos in hoc exsilium traduxit. Nec in via peccatorum stetit, quia in peccatis stabilis mansit. In cathedra pestilentiae sedit, quia peccata alios per mala exempla docuit. Christus autem beatus vir exstitit, qui consilio Patris de aula coeli in carcerem post perditum servum abiit, in consilio vero impiorum non abiit, quando diabolus omnia regna mundi et gloriam eorum ei ostendens, se adorare persuasit (Matth. IV) . In via peccatorum non stetit, quia peccatum non fecit. In cathedra pestilentiae non sedit, quia nec verbo nec facto malum docuit. Et ideo sicut ille infelix omnes carnales filios in mortem attraxit, ita iste beatus vir cunctos [Col. 1121B] filios spiritales in vitam revexit. Sicut enim ipse refert in Evangelio, homo quidam descendit ab Hierusalem in Jericho, in quem latrones irruentes vulneraverunt, ac despoliantes eum, abierunt. Porro sacerdos eamdem viam pergens, ac semivivum videns, pertransiit. Similiter levita iter faciens, viso eo praeterivit. Samaritanus autem per eamdem protendens, miseri miseretur, ac ligatis vulneribus, vino et oleo medetur, impositumque jumento in stabulum duxit; altera die duos denarios stabulario protulit, curam illius gerere petit, si quid de suo supererogaverit, in reversione se ei redditurum promittit (Luc. X) . Homo quippe ab Hierusalem in Jericho descendit, dum primus parens de gaudiis paradisi ad defectum mortis venit. [Col. 1121C] Jericho namque quod luna sonat, defectum nostrae mortalitatis designat. Qui latrones incidit, quia exsulem protinus turba daemonum circumdedit. Qui etiam eum despoliaverunt, quia non solum deliciis paradisi, sed et veste immortalitatis denudaverunt. Plagas imposuerunt, quia ei peccata inflixerunt. Semivivum reliquerunt, quia in anima mortuum in corpore vero per Dei mysteria circumdatum dimiserunt. Per eamdem viam sacerdos descendit, dum patriarcharum ordo pariter mortalitatis tetendit. Qui vulneratum pertransiit, quia generi humano opem ferre non valuit, dum se etiam peccatis graviter sauciatum doluit. Levita quoque idem iter carpebat, quia ordo prophetalis etiam per callem mortis [Col. 1121D] tendebat. Qui saucium praeterivit, quia perdito homini adjutorium ferre non potuit, dum se quoque peccatis vulneratum ingemuit.
A Samaritano autem semivivus curatur, quia homo seductus per Christum sanatur. Samaria erat civitas caput regni Israelitici, cujus captivi ad idololatriam in Ninive erant captivati, et gentiles in ea locati. Quorum consortia in tantum Judaei exhoruerunt, ut illos participio eorum addicerent quibus maledicere voluerunt. Unde et Dominum maledicendo Samaritanum vocaverunt. Ipse enim verus Samaritanus erat, quod custos dicitur, quia ab eo genus humanum custoditur. Hic iter fecit, dum de coelis in hunc mundum venit. Viatorem vidit plagatum, quia hominem conspicit peccatis et miseriis [Col. 1122A] circumdatum. Super eo movetur misericordia, quia omnes dolores pro eo experitur et approprians vulnera ejus alligavit, dum vitam aeternam nuntians a peccatis cessare praedicavit. Per duas partes ligaminis vulnera constrinxit, dum per duos timores peccata compescuit. Servilis enim timor poenas a peccatis prohibet; filialis autem sanctus ad bona opera monet. Inferiorem partem ligaminis traxit, dum gehennae timorem sic cordibus hominum incussit. «Vermis, inquit, eorum non moritur et ignis non exstinguitur.» (Marc. IX) . Superiorem partem traxit, dum boni studii timorem instruxit. «Filii inquit, regni ejicientur in tenebras exteriores; ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. VIII) .» Vinum et oleum infudit, dum poenitentiam et veniam docuit. [Col. 1122B] Per vinum quippe putrida expurgantur; per oleum fota curantur. Vinum infudit dum dixit: «Poenitentiam agite (Matth. III) .» Oleum addit dum subjunxit: «Appropinquabit enim regnum coelorum (ibid.) .» In jumentum posuit, dum peccata in corpore suo super lignum crucis pertulit. In stabulum duxit, dum eum supernae Ecclesiae conjunxit. Stabulum quo animalia in nocte congregantur, est praesens Ecclesia in qua justi in caligine hujus vitae stabulantur, donec aspiret dies aeternitatis et inclinentur umbrae mortalitatis. Altera die protulit duos denarios. Una dies erat mortis, altera vitae. Dies mortis coepit ab Adam in quo omnes moriuntur; dies vitae inchoavit a Christo in quo omnes vivificabuntur. Ante Christi resurrectionem omnes homines [Col. 1122C] ad mortem tendebant; post suam resurrectionem omnes fideles ad vitam surgebant. Altera vero die duos denarios protulit, dum post resurrectionem suam duo Testamenta per duo praecepta charitatis impleri docuit. Stabulario denarios dedit, dum ordini doctorum leges vitae docendas commisit. Aegrum praecepit curari, quia genus humanum jussit a peccatis salvari. Quem aegrum fetor de stabulo exire compellit, quia justos adversitas hujus mundi ad coelestia appetenda impellit. Duo etiam denarii stabulario dantur, dum doctores scientia Scripturarum et honore saecularium sublimantur. Si quid ipsi supererogaverint, ille reddet cum redierit, quia si bona quae populis praedicant, operibus exemplificant, [Col. 1122D] cum verus Samaritanus ad judicium redierit, et olim saucium tunc jam sanatum de stabulo in coeleste palatium induxerit, sollicitis curatoribus sempiterna praemia recompensabit.
«Egredimini, filiae Sion, et videte regem Salomonem in diademate quo coronavit eum mater sua. (Cant. III) .» Delicatis et infirmis proponitur haec exhortatio per Spiritum sanctum. Delicati sunt qui in Aegypto et in Babylone volunt prosperari: hi propter infirmitatem suam femineo sexu appellantur filiae, nondum perfecti filiorum nomine honorandi. De perfectis enim dicitur: «Filii Sion inclyti. [Col. 1123A] (Thren. IV) .» Tres itaque sunt visiones regis nostri: Prima in hoc mundo, secunda in judicio, tertia in regno. De prima dicitur: «Multi prophetae et reges voluerunt videre quae vos videtis et non viderunt.» (Luc. X) . Et illud: «Beati oculi qui vident quae vos videtis (ibid.) .» De secunda: «Videbit omnis caro salutare Dei. (Luc. III) .» De tertia: «Videbimus eum sicuti est. (I Joan. III) .» Prima visio durat quandiu est hodie praesentis vitae. In hac apparuit humilis et pius, dicens: «Venite ad me, omnes qui laboratis (Matth. XI) .» Hoc et hodie similiter dicit hominibus. In secunda apparebit terribilis et justus. Unde dicitur: «Judicabit populos in aequitate. (Psal. XCV) .» In tertia gloriosus videbitur. Unde canitur: Gloriosus Deus in sanctis suis; mirabilis [Col. 1123B] in majestate sua. In prima visus est a bonis et malis, sed non ab omnibus; in secunda videbitur a bonis et malis omnibus; in tertia, a bonis tantum, quia non videbunt mali essentiam Deitatis. Unde scriptum est: «Tollatur impius, ne videat gloriam Dei.» In prima sui visione Dominus est corrector morum dicens: «Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) ;» et in propheta: «Convertimini ad me, et salvi eritis (Isa. XLV) .» In secunda discretor meritorum est, dicens bonis: «Venite, benedicti. (Matth. XXV) .» Malis vero: «Ite in ignem aeternum (ibid.) .» In tertia distributor erit praemiorum pro diversitate morum, quia stella differt a stella in claritate (I Cor. XV) . Omnibus tamen communis laetitia erit, etsi dispar singulorum gloria: [Col. 1123C] nec erit labor in desiderio, nec in saturitate fastidium, quia tunc non esset perfectum bonum.
Juxta has tres visiones dicitur idem Rex et Dominus noster Jesus Christus tribus nominibus mystice appellari: Salomon, Ecclesiastes, Idida. Salomon, id est pacificus, quia in prima visione pacem fecit inter Deum et homines, inter angelos et homines. Unde dicit Apostolus: «Pacificans non solum quae in terra, sed etiam quae in coelis sunt (Coloss. I) .» Ecclesiastes, id est concionator, quia in secunda sui visione concionem et diversitatem gentium congregabit. Idida, id est dilectus, quia in tertia cognoscent sancti quomodo Filius diligat Patrem et diligatur a Patre, cum tradiderit regnum Deo et Patri, et ipse erit omnia in omnibus (I Cor. XV) . Praeterea notandum quod his tribus libris qui intitulantur: Proverbia Salomonis, Ecclesiastes, Canticum Canticorum, annotantur tres abrenuntiationes. Quarum prima est, qua corporaliter universas divitias mundi facultatesque contemnimus; secunda, qua mores ac vitia affectusque pristinos animi carnisque respuimus; tertia, qua mentem nostram de praesentibus universis ac visibilibus evocamus, et futura tantummodo contemplamur, et ea quae sunt invisibilia concupiscimus. Quae tria etiam Abrahae Dominus praecepit, cum diceret: «Exi de terra tua et de cognatione tua et de domo patris tui (Gen. XII) .» Primum dixit «de terra tua,» id est de facultatibus mundi hujus operibusque terrenis. Secundo, [Col. 1124A] de cognatione tua, id est de conversatione et moribus vitiisque prioribus, quae nobis a nativitate nostra cohaerentia velut quadam affinitate cognata sunt. Tertio, «de domo patris tui,» id est omni memoria mundi hujus, qui oculis occurrit. Quod ita fit, cum mortificati cum Christo ab elementis hujus mundi contemplamur, secundum apostolum, jam non ea quae videntur, sed quae non videntur. «Quae enim videntur temporalia sunt, quae autem non videntur aeterna (II Cor. IV) .» Et exeuntes corde de hac temporali ac visibili domo in illam in qua sumus jugiter oculos nostros mentesque dirigimus. Quod tunc implebimus cum in carne ambulantes non secundum carnem militare Domino coeperimus, juxta hoc: noster autem municipatus est in coelis. His itaque tribus abrenuntiationibus, [Col. 1124B] ut praefatum est, conveniunt proprie tres libri Salomonis. Nam Proverbia aptantur primae, quibus concupiscentia carnalium rerum ac terrena vitia resecantur; secundae, Ecclesiastes, ubi universa quae aguntur sub sole vanitas pronuntiantur; tertiae, Canticum canticorum, in quo mens visibilia cuncta transcendens verbo jam Dei rerum aeternarum contemplatione conjungitur. Nam superata tellus sidera donat. Felix ergo qui potuit boni fontem visere lucidum. Quod facere valet mens, ab illicito amore penitus pura. Nam econtra qui tartareum in specus, scilicet in amorem temporalium victus lumina flexerit, quidquid praecipuum trahit perdit, dum videt inferos. Qui enim intentus est temporalibus, amittit quidquid boni acquisierat. Enimvero, heu! noctis [Col. 1124C] prope terminos Orpheus Eurydicem suam vidit, perdidit, occidit. Nam inde summe dolendum est, cum aliquando sapiens et eloquens quispiam multos ad justitiam convertit praedicando, sed ipse propria victus in concupiscentia perit, quia dum ad terrenas cupiditates respicit, quas pene spreverat, omnia bona quae egerat perdit, et ipse occidit de summo rationis ad ima terrenorum. Unde dicitur Orphoeus, quasi aurea phone [ φωνή ], id est optima vox. Hujus conjux est Eurydices, id est naturalis concupiscentia. Eurydices nempe dicitur boni judicatio, quia quod quisque judicat bonum, sive ita sit sive non sit, id concupiscit. Quapropter festinare debemus, ut quemadmodum corpore petentes patriam, divitias mundi despeximus voluptatesque, ita etiam corde haec omnia [Col. 1124D] relinquentes, nulla rursus ad haec, quae dimisimus, concupiscentia revertamur. Sed non proderit primam abrenuntiationem cum summa devotione fidei suscepisse, si secundam non eodem studio et ardore implemus: et ita cum etiam hanc fuerimus indepti, ad illam quoque tertiam pervenire poterimus: qua egressi de domo prioris nostri parèntis omnem mentis intuitum ad coelestia deflectemus. Hujus tertiae abrenuntiationis veram perfectionem tunc merebimur obtinere, quando mens nostra, nullo carneae pinguedinis hebetata contagio, sed peritissimis eliminationibus expolita ab omni affectu et qualitate terrena, per indesinentem divinarum rerum meditationem spiritalesque theorias ad illa invisibilia transierit.
«Egredimini, filiae Sion, ut videre possitis regem Salomonem (Cant. III) .» Unde dictum est Abrahae: «Egredere de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui (Gen. XII) .» Terra lata et spatiosa: haec est curiositas. Quae dum late vagatur per exteriora, interim subintrat serpens: porrigit pomum, et subripit paradisum. Dina foris inventa corrumpitur (Gen. XXXIV) . De hac curiositate exeundum est, conservando mentem. Cognatio autem dicitur voluptas quae nobis innata est a primo parente, qui voluptuose voluit vivere sine jugo obedientiae: de hac exeundum est, mortificando carnem. Qui propriam retinet voluntatem, patrem habet diabolum: qui se voluit alterum facere principium, de [Col. 1125B] domo ejus exeundum est, propriam voluntatem deponendo: imo, ut aliis verbis dicatur de cavea, de carcere, de compedibus fugiendum est. Mundus dicitur captivorum et redimendorum carcer. Infernus carcer est captivorum et non solvendorum. De mundano carcere liberat Dominus. Unde dicitur: «Dominus illuminat caecos (Psal. CXLV) » illos videlicet quos mundana excaecant. Cavea est caro nostra, quae elidit animam: sed «Dominus erigit elisos (ibid.) .» Compede tenetur qui propriam voluntatem sequitur: Dominus autem solvit compeditos (ibid.) . Videte regem Salomonem. Multi vident regem, sed non Salomonem, qui regunt et cohibent in se motus illicitos, et tamen odio habent proximos. Sic econverso multi Salomonem, sed non regem [Col. 1125C] vident, qui pacem servantes vitia non corrigunt. Illi regem et Salomonem vident qui motus pravos comprimunt, et ab odio cessant. «In diademate quo coronavit eum mater sua (Cant. III) .» Tria sunt veri Salomonis diademata: Unum quo coronavit eum Judaea, quod est misericordiae quantum ad illum, non quantum ad Judaeos. Hoc fuit de spinis. Spinae significant peccata quibus pungimur. Haec ipse portavit, non per experientiam, sed per compassionem. Unde dicit propheta: «Ipse languores nostros tulit, et peccata nostra ipse portavit (Isa. LIII) .» Secundum est carneum diadema, quo coronavit eum Maria mater sua, in quo affectiones nostras habuit. Tertium est diadema gloriae, [Col. 1125D] quo coronavit eum Pater suus sedentem ad dexteram suam: Unde Apostolus: «Videmus Jesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum (Hebr. II) .» Et in psalmo: «Gloria et honore coronasti eum (Psal. VIII) .»
Quidam promittunt nobis, imo sibi, quod beatiores angeli sint futuri, asserentes quod non solum per hoc quod creati sunt ad imaginem Dei, visuri sunt Deum, sicut angeli beati vident Deum, sed etiam per corporeos oculos in spirituali corpore. Quod si verum fuerit, quia visio Dei est creaturae rationalis beatitudo, sicut plures habebunt Dei visiones, [Col. 1126A] scilicet et rationalem et corporalem, plures quoque habebunt beatitudines quam angeli. Nam angeli per hoc solum quod rationales sunt, videbunt Deum, secundum quod facti sunt ad imaginem Dei. Hoc autem, quod angeli futuri sint digniores, Veritas non pollicetur. Porro qui hoc asserunt quod corporeis oculis visuri sint Deum homines, ut tanta res eis credatur, adducunt beatum Augustinum in testimonium qui hoc eis affirmare videtur in ultimo libro De civitate Dei. Ait ergo finita quaestione quam proposuerat de hoc utrum visuri sint homines Deum per corpus, sicut videmus solem et lunam et caetera corpora, an non. Aut ergo, inquit, sic per illos oculos videbitur Deus, ut habeant aliquid in tanta excellentia menti simile, quo et [Col. 1126B] incorporea natura cernatur, quod ullis exemplis sive Scripturarum testimoniis divinarum vel difficile est vel impossibile ostendere. Ecce audis ab Augustino quod impossibile sit ostendere ex divinis Scripturis quod Deus in futuro corporeis oculis videatur, et tu dicis eum affirmare hoc quod ipse negat aliquo modo posse probari. Ecce audis quod spiritale corpus habiturum esset simile aliquid menti, quo Deus invisibilis cerneretur, quia aliter non posset videri Deus per corpus, nisi imago Dei per quam solam videri potest Deus, ipso Augustino teste, crearetur in corpore spirituali. Quod si fieret, non jam corpus, sed spiritus futurum esset ipsum corpus: quod nefas est credere. Deinde alteram partem quaestionis subjungit, aut quod est facilius intelligendum: [Col. 1126C] ita Deus nobis erit notus atque conspicuus, ut videatur spiritu a singulis nobis, in singulis nobis; videatur ab altero in altero; videatur in seipso, videatur in coelo novo et terra nova (Apoc. XII) , atque in omni quae tunc fuerunt creatura, videatur et per corpora in omni corpore, quocunque fuerint spiritualis corporis oculi acie perveniente directi. Ecce totam quaestionem quae fuit bimembris recollegit sub disjunctione. Non enim dixit: Istud est; sed dixit: Aut istud est, aut illud: Et ideo quamvis alterum sit verum, affirmavit nihil tamen hic, suo more agens, nisi hoc solum quod praeter quaestionem ex sententia posuit non posse ostendi exemplis ullis vel Scripturarum testimoniis, quod Dei incorporea substantia per corporis oculos [Col. 1126D] videnda sit. Porro quod in posteriori parte quaestionis et disjunctae dixit, videatur et per corpora in omni corpore, quocunque fuerint spiritalis corporis oculi acie perveniente directi; aut idem est quod in parte superiori posuerat, scilicet per oculos corporeos videbitur Deus, et sic ipsa quaestio non constat ex contrariis partibus, et jam non erit quaestio, neque disjuncta; aut si est aliud quam illud quod posuerat, ut sit quaestio sicut ipse nominavit eam, et ut valeant illa signa disjunctionis, id est aut videndum est quid sit quod dixit: videatur et per corpora in omni corpore, et caetera. Nimirum idipsum quod supra praemiserat hoc scilicet credibile est, sic nos visuros esse mundana [Col. 1127A] corpora coeli novi et terrae novae, ut Deum ubique praesentem et universa etiam corporalia gubernantem per corpora quae gestabimus et quae conspicimus quocunque versum oculos duxerimus, clarissima perspicuitate videamus: sicut homines inter quos viventes motusque vitales exercentes vivimus, mox ut aspicimus, non credimus vivere, sed videmus: cum eorum vitam sine corporibus videre nequamus quam tamen in eis per corpora conspicimus.
Prius inspiciamus exemplum. Vita, quae vegetat membra et qua vivunt corpora, invisibilis est, sicut ipse Augustinus dicit: Quare nullatenus ipsa videtur per oculos corporis, sed cordis. Unde ergo discernimus viventia a non viventibus corpora, nisi quod [Col. 1127B] simul corpora vitasque videmus? Sic idem doctor asserit homines viventes vitalesque motus exercentes videmus. Quid enim est, videmus homines viventes, quod ipse mox exposuit subjungens, vitalesque motus exercentes, nisi videmus non ipsam vitam, sed motus factos a vita, quia sunt certissima signa vitae, non ipsa vita? Sic enim dicere solemus: Audio illum in domo flentem, vel ridentem, vel absentem clamantem, id est auditu capio fletum, vel risum, vel clamorem ipsius, non ipsum. Sic dicitur: Video te juste agentem, benigne et hilariter tua distribuentem, cum tamen justitia, vel benignitas, vel hilaritas a nullo cernantur ipsae, sed opera earum quae testantur causas adesse sine quibus [Col. 1127C] non fierent. Hoc modo dicimus Deum invisibilem omnia gubernantem nos visuros, cum in spirituali corpore clarissima perspicuitate oculorum spiritualium conspecturi sumus non ipsam ejus naturam, sed subtilissimam incorruptionem, et gloriosam immortalitatem, et caetera insignia, quae Deus operabitur in futuris corporibus: quod pertinet ad gubernationem ejus. Notandum vero quod dicit quocunque oculos direxerimus. Per hoc enim innuitur oculos etiam tunc non ubique visuros, sed ibi tantum quo fuerint directi. Alioquin frustra posuisset conspiciemus corporalia quocunque versum oculos direxerimus. Denique si hoc exemplo demonstravit posse Deum videri corporeis oculis in futuro, contrarius est sibimet qui dixit paulo ante nullis exemplis hoc posse ostendi. Valde quippe sibi adversantur [Col. 1127D] nullo exemplo posse ostendi illud et hoc exemplo posse ostendi illud. Et si contrarius est sibi, non potest non esse etiam falsus. Contraria enim simul non possunt esse vera. Sed absit, ut quod dicit Augustinus, aliquis praesumat dicere falsum esse. Quare nec contrarius est sibi. Restat ergo ut hoc exemplo non ostendat Dei substantiam ipsam corporalibus oculis posse videri, quando asseruit nullis exemplis ostendi posse. Quod ergo ostendit videri posse nisi quod diximus clarissima indicia suae praesentis potentiae, sapientiae, benignitatis: quibus glorificabit et configurabit corpora immortalia facta corporis nostri Domini claritati, et renovabit coelum et terram.
Quod Deus videndus sit corporaliter in spirituali corpore post resurrectionem a sanctis, quid de hac re senserit beatus Augustinus videamus. Nam a Paulina Dei famula inquisitus de re ista, posuit et exposuit verba beati Ambrosii disserentis de hac quaestione, hic videlicet: «Deum nemo vidit unquam (Joan. I) ,» quia eam quae habitat in Deo plenitudinem divinitatis nemo conspexit, nemo mente aut oculis comprehendit. «Vidit» enim ad utrumque est referendum. Denique cum additur «unigenitus Filius ipse enarravit (ibid.) .» mentium magis quam oculorum visio declaratur. Species enim videtur, virtus narratur: illa oculis, hic mente comprehenditur. [Col. 1128B] Et quid mirum, si in praesenti saeculo, nisi quando vult, Dominus non videtur? In ipsa quoque resurrectione non facile est Deum videre, nisi his qui corde sunt mundo. Et ideo: Beati mundo corde ipsi enim Deum videbunt (Matth. V) . Quantos jam nuntiaverat beatos; sed tamen videndi his Deum non promiserat facultatem. Si ergo Deum hi qui mundo sunt corde videbunt, utique non alii videbunt. Neque enim indigni Deum videbunt, neque is qui Deum videre noluerit, potest Deum videre. Nec in loco videtur Dominus, sed mundo corde nec corporalibus oculis Dominus quaeritur, nec circumscribitur visu, nec tactu tenetur, nec auditur affatu, nec sentitur incessu, et cum absens putatur judicetur, et cum praesens est, non videtur. Denique [Col. 1128C] nec apostoli omnes Christum videbant, et ideo ait: «Tanto tempore vobiscum sum, et adhuc non cognovistis me (Joan. XIV) .»
«Si haec verba intelligis, quid restat quod a me amplius requiratur, cum jam illa quae difficilis videbatur soluta sit quaestio? Sed propterea Deum nemo vidit unquam, quia sicut ait disputator, cujus verba consideramus, plenitudinem divinitatis ejus nemo conspexit, nemo mente, aut oculis comprehendit; restat inquirere quomodo angeli Deum videant. Si enim et ipsis non sicuti est, sed latente natura sua in spem quae voluerit apparet, magis requirendum est, quomodo nos videbimus eum sicuti est. Hoc enim summum praemium in resurrectione promittitur quod erimus aequales angelis Dei; ac [Col. 1128D] per hoc, si nec ipsi eum vident sicuti est, quomodo nos visuri sumus, ita cum eis aequales in resurrectionem facti fuerimus. Nota autem, quia istud est contra homines, quo dicunt nullam creaturam, nec angelos, nec homines visuros Deum in sua ipsius substantia, sed in phantasiis quibusdam. Sed vide quid consequenter dicat Ambrosius: «Denique,» inquit, cum additur, unigenitus Filius ipse narravit, mentium magis quam oculorum visio declaratur. Species enim videtur, virtus narratur: illa oculis; haec mente comprehenditur. Quia vero species usitatius in corporibus dicitur, vel in similitudinibus corporum, ideo dixit: Species videtur, virtus narratur, Proinde narravit Unigenito, qui est in [Col. 1129A] sinu Patris in narratione ineffabili, quod creatura rationalis munda et sancta, impletur Dei visione ineffabili, quam tunc consequamur, cum aequales angelis facti fuerimus. Eo quippe modo quo videbitur sicuti est, nunc fortasse videtur a quibusdam angelis: a nobis autem tunc ita videbitur, cum eis facti fuerimus aequales. Nunc sane quaeritur quomodo videatur Deus, non ea specie qua et in isto saeculo quibusdam voluit apparere; quando non solum cum Abraham aliisque justis, verum etiam cum Cain fratricida locutus est, sed quomodo videatur in illo regno, ubi eum filii ejus videbunt sicuti est. Quo desiderio flagrabat Moyses, cui loqui ad Deum facie ad faciem non sufficiebat, et dicebat: «Ostende mihi temetipsum manifeste ut videam [Col. 1129B] te (Exod. XXXIII) ,» quasi diceret quod in psalmo canitur ex eodem desiderio: «Cum manifestabitur gloria tua (Psal. XVI) .»
De hac visione loquens etiam ipse amator et desiderator ejus Ambrosius: Non in loco, inquit, videtur Deus; et sicut ad ilicem Mambre, et sicut in monte Sina, sed mundo corde; et sequar, sciens quid desideret et quid aestuet, et quid speret: nec corporalibus, inquit, oculis quaeritur Deus, quibus se ostendit Abrahae, Isaac, Jacob et aliis in hoc saeculo, nec circumscribitur visu propter illud quod dictum est: «Posteriora mea videbis (Exod. XXXIII) .» Nec tactu tenetur, sicut luctatus est cum Jacob; nec affatu auditur, sicut non solum a tot sanctis, verum [Col. 1129C] etiam auditus est a diabolo; nec sentitur incessu, sicut aliquando cum in paradiso ambularet ad vesperam (Gen. III) . Vides quemadmodum vir sanctus enitatur mentes nostras ab omnibus carnis sensibus evocare, ut aptas ad videndum Deum faciat. Et tamen quid agit talis extrinsecus plantator et rigator, nisi intrinsecus operetur, qui dat incrementum Deus? Quis enim sine adjutorio spiritus Dei cogitare valeat esse aliquid; magisque esse quam omnia quae per corpus sentiuntur, quod nec in loco videatur, nec quaerendum sit oculis, nec audiatur affatu, nec tactu teneatur, nec sentiatur incessu, et videatur tamen, sed mundo corde? Neque enim de hac vita ille loquebatur, cum hoc diceret: quandoquidem ab hoc saeculo in quo Deus apparuit, non sicuti est, sed in [Col. 1129D] specie qua voluit, quibus voluit, satis discrevit futuri saeculi vitam discretione apertissima, ubi ait: et quid mirum, si in praesenti saeculo nisi quando vult Deus non videtur? In ipsa quoque resurrectione non facile est Deum videre, nisi his qui mundo sunt corde. Et ideo, «beati mundo corde, ipsi enim Deum videbunt (Matth. V) .» Hinc jam de illo saeculo dicere exorsus est, ubi Deum videbunt non omnes qui resurgent, sed qui resurgent ad vitam aeternam. De qualibet dixit ipse Dominus, cum praesens non videretur: «Qui diligit me, mandata mea custodit, et qui diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et ostendam ei meipsum (Joan. XIV) .» Et quae est vita aeterna, nisi quod ipsa alibi dicit: «Haec est vita aeterna, ut cognoscant te unum verum [Col. 1130A] Deum, et quem misisti Jesum Christum?» (Joan. XVII.) Sed sic quomodo promisit ostensurum se dilectoribus suis cum Patre unum Deum, non quomodo in hoc saeculo in corpore visus est bonis et malis. In illa quippe forma Dei, in qua non rapinam arbitratus est esseae qualis Deo (Philipp. II) , videbunt eum, qui videbunt eum sicuti est. Nec ideo videbunt quia pauperes spiritu in hac vita fuerunt, quia mites, quia lugentes, quia esurientes et sitientes justitiam, quia misericordes, quia pacifici, quia persecutionem passi propter justitiam, quamvis et haec omnia idem ipsi sint, sed quia mundo corde sunt. Ideo quippe inter alias beatitudines cum omnia faciant qui cor mundum habent, non est tamen alibi positum Deum videbunt, nisi ubi dictum est: «Beati mundi corde,» [Col. 1130B] quoniam mundo corde videbitur, qui nec in loco videtur, nec oculis corporalibus quaeritur, nec visu circumscribitur, nec tactu tenetur, nec auditur affatu, nec sentitur incessu. «Deum enim nemo vidit unquam (Joan. I) ,» vel in hac vita sicuti est ipse, vel etiam in angelorum vita sicut visibilia ista quae corporali visione cernuntur, quia unigenitus Filius qui est in sinu Patris ipse narravit (ibid.) . Unde non ad oculorum corporalium, sed ad mentium visionem dictum est pertinere quod narrat, quomodo et verbum est, non sonus auribus instrepens, sed imago mentibus innotescens, ut illic interna et ineffabili luce clarescat quod dictum est: «Qui me videt, videt et Patrem (Joan. XIV) .» Ecce sanctus Augustinus [Col. 1130C] affirma per haec verba sancti Ambrosii solutam esse quaestionem illam, quomodo videatur Deus a filiis suis in futuro saeculo: et verum est.
Beatus Ambrosius apertissime confirmat quod in resurrectione ab his etiam qui indigni erunt Dei visione non videatur corporalibus oculis, nec aliquo sensu corporis sentiatur, sed mundo corde. Sanctus quoque Augustinus in explanatione dictorum ejusdem sui dilecti Ambrosii asserit non ad corporalium oculorum, sed mentium visionem pertinere eam narrationem, qua Dei Verbum mentibus indicat seipsum et Patrem suum. Quod vero potest esse clarius ea sententia quam beatus Augustinus paulo ante posuit: «Deum nemo vidit unquam (Joan. I) ,» in [Col. 1130D] hac vita sicut ipse est, nec in angelorum vita, sicut visibilia ista quae corporali visione cernuntur. Audiamus adhuc Augustinum explanantem verba sui Ambrosii: Potest, inquit, movere quomodo ipsa Dei substantia videri potuerit a quibusdam in hac vita positis, propter illud: «Nemo potest videre faciem meam, et vivere (Exod. XXXIII) ;» nisi quia humana mens potest divinitus rapi ex hac vita ad angelicam vitam ante mortem carnis communem. Sic enim raptus est qui audivit illa ineffabilia verba quae non licet homini loqui (II Cor. XIII) , ubi usque adeo facta est ab hujus vitae sensu quaedam intentionis aversio, ut sive extra corpus fuerit, id est utrum, sicut solet in vehementiori exstasi, mens ab hac vita in illam vitam furit alienata, manente corporis vinculo, [Col. 1131A] an omnino resoluta fuerit, qualiter in plena morte contingit, nescire se diceret. Ita fit ut et illud verum sit quod dictum est: «Nemo potest videre faciem meam et vivere (Exod. XXXIII) .» Quia necesse est abstrahi ab hac vita mentem, quando in illius ineffabilitatem visionis assumitur. Deinde Augustinus subjungit dicens: Quod mihi proposueras, utrum explicatum sit, diligenter attende recolendo quae dicta sunt. Si enim quaeris utrum possit Deus videri, respondeo: Potest. Si quaeris unde sciam, respondeo: Quia in verissima scriptura legitur: «Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) .» Si quaeris unde eum videbimus, respondeo: Unde angeli vident, quibus tunc erimus aequales. Sicut enim videntur ista quae visibilia [Col. 1131B] nominantur, Deum nemo vidit unquam: Nec videri potest, quoniam est natura invisibilis, sic est incorruptibilis; quae contextim posuit Apostolus dicens: «Regi autem saeculorum invisibili, incorruptibili (I Tim. I) ,» quia sicut nunc incorruptibilis, nec postea corruptibilis: ita non solum nunc, sed etiam semper est invisibilis. Nec in loco enim videtur, sed mundo corde; nec corporalibus oculis quaeritur, nec circumscribitur visu, nec tactu tenetur, nec affatu auditur, nec sentitur incessu. Unigenitus autem Filius, qui est in sinu Patris, deitatis naturam atque substantiam insonanter narrat, et ideo dignis idoneisque tanto conspectu oculis etiam invisibiliter monstrat. Ipsi enim sunt oculi de quibus Apostolus dicit illuminatos oculos cordis nostri (Ephes. I) , et de quibus dicitur: «Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte (Psal. XII) .» Dominus enim spiritus est. Unde: «Qui adhaeret Domino, unus spiritus est (I Cor. V) .»
Proinde qui potest Deum invisibiliter videre, ipse potest Deo incorruptibiliter adhaerere. Puto jam non esse in quaestione quam proposuisti amplius [Col. 1132A] quod requiras. Haec sunt verba Augustini: Qui intelligit, certissime videt nunquam per oculos corporis se Deum visurum. Ut caetera omittam, Deus et nunc et semper est invisibilis, sicut nunc et semper incorruptibilis: ideo autem est invisibilis, quia non potest videri corporeis oculis, quibus videntur ista visibilia, et ob hoc dicta visibilia. Unigenitus etiam narrat et monstrat invisibiliter oculis cordis Dei substantiam et incorruptibiliter possumus Deo qui spiritus est, adhaerere, si possumus eum invisibiliter videre. (CASSIODORUS.) In resurrectione divinae sapientiae agnitione replebimur, nec rerum intellectus veracissimus disciplinis onerosis imbuitur, sed in elaborato mentis lumine declaratur. Ibi beatis talis splendor mentis est, et lumen intelligentiae, ut [Col. 1132B] ipsum sicut in majestate sua est, mereantur conspicere Creatorem. Quocirca libris commonemur veris, quod pars illa emundata atque meliorata divino munere veraciter speculetur auctorem, qui ejus nihilominus portat imaginem. Inde denique Deum videbimus, unde credimus, et ex ea parte illud summum eximium singulare contemplabimur: Unde utique meliores sumus. (HIERONYMUS): «Quicunque Spiritum sanctum repromissionis acceperit, simul consequetur et arrhabonem haereditatis, quae haereditas vita aeterna est. Quomodo autem arrhabo, qui nobis tribuitur, non est extra nos, sed intra, sic et haereditas ipsa, hoc est regnum Dei quod intra nos est, in nobis versatur intrinsecus. Quae enim potest esse major haereditas quam contemplari et [Col. 1132C] videre sensu pulchritudinem Sapientiae, et Verbi, et veritatis, et luminis, et ipsius Dei ineffabilem naturam considerare, omniumque quae ad similitudinem Dei condita sunt substantia contueri. Iste autem Spiritus sanctus qui est arrhabo haereditatis nostrae, ideo nunc sanctis datur ut redimantur et copulentur Deo.
[Col. 1131D] «Cum iret Jesus in Hierusalem transibat per mediam Samariam et Galilaeam. Et cum ingrederetur quoddam castellum, occurrerunt ei decem viri leprosi. Qui steterunt a longe, et levaverunt vocem dicentes: Jesu, praeceptor, miserere nostri (Luc. XVII) .» Leprosi sunt qui scientiam verae fidei non habentes, varias erroris doctrinas profitentur. Veras falsis permiscent inordinate, quasi diversos leprae colores ostendentes. Hi vitandi sunt ab Ecclesia, et longe remoti necesse habent ut magno labore clament, quousque per cognitionem praeceptoris redeant ad formam salutis.
«Quos ut vidit dixit: Ite, ostendite vos sacerdotibus. Et factum est, dum irent, mundati sunt.» Solos leprosos invenitur Dominus misisse ad sacerdotes, quia sacerdotium Judaeorum figura erat sacerdotii [Col. 1132D] quod nunc est in Ecclesia. Et quisquis vel haeretica pravitate vel gentili superstitione vel Judaica perfidia, vel etiam fraterno schismate per Dei gratiam mundatus caruerit, necesse est ut ad Ecclesiam veniat, coloremque fidei verum aliis similem ostendat. Unde Paulus ad Ananiam missus est (Act. IX) , ut sacramentum fidei perciperet, et verus ei color approbaretur, non quod Dominus omnia per se nequeat, sed ut ipsa societas fidelium invicem communicando unam speciem veri coloris in fide confirmet. Cornelius etiam precibus ejus auditis jussus est mittere ad Petrum propter unitatem confirmandam (Act. X) .
«Unus autem ex illis ut vidit quia mundatus est, regressus est cum magna voce magnificans Deum. Et cecidit in faciem ante pedes ejus, gratias agens. [Col. 1133A] Et hic erat Samaritanus.» Unus qui regressus est gratias agens significat humilitatem unitatis Ecclesiae. Samaritanus interpretatur custos. Quo nomine ille significatur, qui omne robur suum Deo attribuit, juxta Psalmistam: «Fortitudinem meam ad te custodiam, quia tu es Deus susceptor meus (Psal. LVIII) .» In faciem cadit qui de malis perpetratis erubescit. De persecutoribus vero Domini scriptum est quia «abierunt retrorsum et ceciderunt (Joan. XVIII) .» Qui ante se cadit, videt quo cadat; qui autem retro cadit non videt. Iniqui ergo retro cadunt, quia cor ante ruinam exaltatur, ut non videant quid eos sequatur. Justi autem ante se cadunt, quia compuncti humiliantur. «Respondens autem Jesus dixit: «Nonne decem mundati [Col. 1133B] sunt, et novem ubi sunt? Non est inventus qui rediret et daret gloriam Deo, nisi hic alienigena. Et ait illi: Surge, vade quia fides tua te salvum fecit.» Si fides hunc salvavit, perfidia novem perdidit. Unum si addatur ad novem quaedam effigies unitatis impletur, quo fit tanta complexio, ut ultra non progrediatur numerus nisi ad unum redeat. Novem itaque indigent uno ad quamdam unitatem, unum vero non indiget eis ad unitatem sui. Quamobrem unus qui gratias egit significat illos qui in unitate sunt Ecclesiae; novem vero illos qui extra sunt. Dominus quaerit ubi sint, quia scire Dei eligere est; nescire vero, reprobare. Quando mundati sunt cognoverunt Deum, sed abierunt retrorsum. De talibus [Col. 1133C] dicit Apostolus: «Qui cum cognovissent Deum, non ut Deum magnificaverunt aut gratias egerunt (Rom. IX) .» Sciendum quia unus dicitur prima unitas, decem vero secunda. Et illa confertur Deo, quia in se multiplicata, nec augetur nec minuitur; haec, Ecclesiae, quia in se multiplicata crescit in centenarium. Dicitur vero in denario, qui est unitas centenarii, varietas per sui multiplicationem generatur; bene dicuntur fuisse decem leprosi, qui a fide unius Dei fuerant diversi. Et sicut omnes fideles per denarium signari possunt ob custodiam decem mandatorum, sic omnes infideles eodem numero intelligi possunt econtrario ob negligentiam eorumdem mandatorum. Unus qui rediit ad Dominum curatus dicitur alienigena, vel quia prius alienus [Col. 1133D] fuit ab Ecclesia, vel quia se alienavit a sociorum suorum perfidia. Aliter: Decem leprosi Domino castellum introeunte mundati sunt: Dominus quippe intravit castellum, dum incarnandus descendit in Virginis uterum, Spiritus sancti saccellum. Decem viri leprosi erant omnes homines X Praeceptorum transgressione vel X plagarum Aegypti percussione maculosi (Exod. VII) . Sciendum est autem quod hae decem plagae contrariae sunt decem praeceptis legis. Prima plaga est aqua versa in sanguinem; secunda, ranae; tertia, sciniphes; quarta, omne genus muscarum; quinta, mors in pecora Aegyptiorum; sexta, pustulae et vesicae turgentes in hominibus et jumentis; septima, grando super omnes fructus praeter serotinos; octava, locustae, quae comedebant [Col. 1134A] quod residuum fuit; nona, triduanae tenebrae; decima, mors primogenitorum omnium. His ut jam diximus contraria sunt decem praecepta legis. Primum enim praeceptum est: «Non habebis deos alienos. Ego enim sum Dominus Deus tuus (Exod. XX) .» Compara primum praeceptum primae plagae, scilicet unum Deum ex quo sunt omnia intellige in similitudinem aquae a qua generantur omnia. Aqua igitur versa in sanguinem significat Deum, quem tunc homines verterunt in sanguinem, cum eum coeperunt credere corruptibilem. Unde Apostolus dicit: «Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis (Rom. I) .» Imago enim corruptibilis est sicut sanguis. Secundum autem praeceptum est: «Non assumes [Col. 1134B] nomen Dei in vacuum (Exod. XX) .» Hic assumit nomen Dei in vacuum qui in nomine Dei jurat, non credit se puniendum. Huic praecepto contrariae sunt ranae strepentes: quod significat fallaces homines veritati repugnantes, et mendacium per nomen Dei ponentes. Tertium praeceptum est: «Memento ut Diem Sabbati sanctifices; nihil operis facies in eo (ibid.) .» In tertio isto praecepto insinuatur quoddam vacationis judicium. Quae vacatio est tranquillitas mentis vel sanctificatio Sabbati, quia ibi requiescit spiritus Dei, sicut ipse dicit: «Super quem requiescet spiritus meus, nisi super humilem, et quietum et trementem sermones meos?» (Isa. LXVI.) Huic tertio praecepto, scilicet vacationis, opponuntur [Col. 1134C] sciniphes et muscae, quae sunt ingentis inquietudinis. Quartum praeceptum: «Honora patrem tuum et matrem (Exod. XX) .» Huic contraria est quarta Aegyptiorum plaga, scilicet caninae muscae. Caninum est enim parentem non agnoscere, et caecitatem mentis, qua canes nascuntur, contra parentes exhibere. Quintum praeceptum est: Non moechaberis (ibid.) .» Huic praecepto opponitur quinta plaga, scilicet mors in pecora Aegyptiorum. Et coire et generare est pecudum, ratione intelligere humanum est. Ideo ratio, quae praesidet imminentes motus inferiores carnis tanquam dominantes, debet non immoderate et illicite passim vageque laxare. Ideoque ipsis pecoribus natura datum est instituente Creatore ut non moveantur ad feminas nisi certis [Col. 1134D] temporibus. Neque enim ratione se cohibet alio tempore pecus, sed ipso motu frangente torpescit. Homo autem ideo semper moveri potest, quia et refrenare motus potest. Sextum praeceptum est: «Non occides (ibid.) .» Huic sexta plaga contraria est, scilicet pustulae et vesicae in omni carne. Quod significat sicut caro accenditur ad odium proximi et ad fundendum sanguinem, sic ardebit igne aeterni judicii. Septimum praeceptum est: «Non furaberis (ibid.) .» Huic praecepto contraria est septima plaga, scilicet grando in fructibus. Quod significat: Quidquid proximo furtim subtrahis, coelestis judex vindicabit. Octavum praeceptum est: «Non dices falsum testimonium (ibid.) .» Huic contraria est octava plaga, locustae, animal dente noxium. Quod significat [Col. 1135A] quod fallax mordendo et mentiendo nitatur infestare proximum. Unde Apostolus ait: «Si mordetis et comeditis invicem, videte ne ab invicem consumamini (Gal. V) .» Nonum praeceptum est: «Non concupisces rem proximi tui (Exod. XX) .» Huic opposita est octava plaga, scilicet densae tenebrae. Quod significat in tenebris esse et ad aeternas tenebras tendere qui quod sibi non vult, hoc alii meditatur inferre. Decimum praeceptum est: «Non desiderabis uxorem proximi tui (ibid.) . Non servum, non ancillam.» Huic praecepto contraria est decima plaga, scilicet mors primogenitorum. Quod significat quod qui volunt haereditarie aliena possidere, et desiderant mortem momentaneam aliorum, incurrunt aeternam. His decem plagis pro transgressione [Col. 1135B] decem praeceptorum legis erant homines maculosi, et quasi ex percussione earum leprosi. Qui a domino ad sacerdotes destinantur, sed in itinere mundantur, quia dum peccatores delicta sua confiteri ad sacerdotes currunt, protinus veniam de commissis habebunt. Unus qui pro sanitate grates retulit est catholicus populus qui pro salute sua jugiter Deo gratias agit.
«Homo in cujus carne et cute ortus fuerit diversus color sine pustula, vel quasi lucens quidpiam, id est plaga leprae, adducetur ad Aaron sacerdotem vel unumquemlibet filiorum ejus. Quisque cum viderit lepram in cute, et pilos in albo mutatos colore lepra est, et ad arbitrium ejus separabitur (Levit. XIII) .» Lepra quippe doctrina falsa est. Proinde leprosi [Col. 1135C] non absurde intelliguntur haeretici qui unitatem verae fidei non habentes varias doctrinas profitentur veraque falsis admiscent: sicut et lepra veris falsisque locis humana corpora variando commaculat. Hujus scilicet leprae invenimus legislatorem sex species in homine posuisse: primam capitis et barbae, secundam calvitii et recalvationis, tertiam carnis et cutis, quartam cutis et corporis et cicatricis albae cum rubore; quintam ulceris et cicatricis; sextam ustionis (ibid.) . In capite lepram portant qui in divinitate Patris vel in ipso capite, quod est Christus, peccant. Caput enim viri Christus. Hanc lepram habuerunt Judaei, Valentiniani, Marcianitae et Fotiniani: qui omnes in calvitio lepram [Col. 1135D] gerunt, quia errorem suum aperta pravitate defendunt. In barba lepram gerunt, qui de apostolis et sanctis Christi aliquid perverse sentiunt, atque eos pravum quodlibet praedicasse confingunt. Sicut enim barba ornamentum est fieri, ita scilicet Apostoli et doctores ornamentum praestant in corpore Christi. Corpore lepram habent qui Ecclesiae detrahunt, sicut Exariani qui negant carnis resurrectionem, et sicut Novatiani, qui nuptias damnant, et peccantibus poenitentibus denegant, et sicut ex calice qui inter alios errores regnum coelorum parvulos habere non credunt; et Ariani qui vetant pro defunctis offerri sacrificium. In carne et cute lepram gerit, qui carnalia vel exteriora suadere conatur, ut Cerinthiani, qui resurrectionem futuram in carnis voluptate [Col. 1136A] existimant, vel sicut illi qui dicunt in fide manentibus, quamvis carnaliter vivant, non posse imputari peccata. In cicatrice sanati ulceris lepram portat, qui post cognitionem et medicinam Dei et manifestationem fidei quam a Christo suscepit, rursus in ipsa cicatrice accedit ad aliquod erroris prioris indicium, aut ad perfidiam veteris dogmatis. In carne viva gestant lepram, qui de anima quae vita est aliquod falsum existimant, sicut illi qui dicunt animam de carnis substantia propagatam, et sicut qui animam simul cum corpore mori putant. In cicatrice ustionis lepram habent Manichaei, qui inani abstinentiae cruciatu corpora sua exurunt, et per infidelitatem non munditiam, sed lepram inde gignunt. De talibus enim dicit Apostolus: «Discedent,» inquit, [Col. 1136B] «quidam a fide, attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, in hypocrisi loquentes mendacium, et cauteriatam suam habentes conscientiam, prohibentes nubere, et abstinere a cibis quos Deus creavit (I Tim. IV) .»
Sed adhuc adjicit colores leprarum, id est pallidam, rubentem, albam, lividam, nigram, florescentem (Levit. XIII) . Itaque dum pallidam lepram dicit imbecillem et fragilem fidem animi denotat, quae prodito colore nigritatis erroris infirmitate languescit. Cum autem rubicundam lepram ostendit homicidii cruore infectos denotat et urit; cum vero albam, illos qui se mundos appellant, sive illos qui de falso merito gloriantur. Cum albam vel lividam lepram commemorat, invidiae vel livoris notas exprimit. [Col. 1136C] Cum vero nigram insinuat, sacrificiorum furno et busto idololatriae denigratam conscientiam detestatur; cum florescentem, toto corpore, et cooperientem pelliculam corporis a capite usque ad pedes dicit, avaritiae crimen ostendit, quia cum floridum et jucundum hominem putant felicem esse in hoc mundo et divitem videri, tunc pestis avaritiae omne genus hominum quasi totum corpus crebro erroris illius contagio commaculat. Cum autem lepram habet cum rubore et pallore permistam, eum hominem denotat qui, cum sit imbecillis animo et mendax, facile in furorem prorumpit, et levitate mox facile petulat. Pallor mentientem linguam significat, rubor vero iracundiam. Est autem lepra [Col. 1136D] peccati, quae sacrificiorum oblationibus emundatur, id est corde contrito et humiliato. Est et idololatriae, quae aqua abluitur baptismi. Est haereticorum qui, VII dierum purgatione extra castra esse jubentur, ut per septiformis Spiritus agnitionem purificentur. Est et quae visui sacerdotum offertur per doctrinam. Ulcus autem leprae quod omnino mundari non potest, eorum est qui in Spiritum sanctum peccant, nec dicunt poenitentes posse consequi veniam. De his autem ait Veritas: «Qui peccaverit in Spiritum sanctum,» non remittetur ei neque in hoc saeculo neque in futuro. Quod vero jubetur leprosis ut exeant de castris et sedeant foris, donec mundetur lepra eorum, intelligitur haereticos debere projici ab Ecclesia, donec a proprio errore mundentur, et sic [Col. 1137A] revertantur. Ejusmodi vero dissolutis tunicis, capite discooperto, et ore obvoluto sedere jubentur, mundationem leprae exspectantes: dissolutis tunicis, id est omnibus secretis manifestis, capite discooperto, ut a cunctis ejus nudatio videatur; ore clauso, ne ulterius impia doceat vel loquatur. Sed adhuc adjecit Scriptura lepram esse in vasis, parietibus domus, in vestimento, intra maceriam. Lepra in parietibus domus haereticorum congregatio denotatur, quae per sacerdotem purgari debet. Lepra in vasculis unicuique homini proprii corporis delictum. Lepra in domibus vel in vestimento, quae extra corpus nutriuntur, vel quae in ipso corpore perpetrantur, tamen et hominis anima intelligitur, et turma mollissimi corporis sensus. Quod vero leprosi [Col. 1137B] in lege ad sacerdotem mittuntur, judicatur pro mundatione haereticorum annua sacrificia in Ecclesia debere offerri, et sic reconciliari unitate Ecclesiae.
Naaman princeps militiae regis Syriae erat vir magnus et dives, sed leprosus, et habebat in domo sua puellam quamdam ancillam ex terra Israelis (IV Reg. V) . Haec est series historiae quam retexuimus. Historia est doctrinalis area, in qua boni discursores flagellis diligentiae et ventilabro inquisitionis grana a paleis separant. Sicut latet mel sub cera, et nucleus sub testa: sic sub cortice historiae dulcedo moralitatis. [Col. 1137C] Naaman interpretatur decor, vel decorus, et significat divites hujus mundi, qui videntur in oculis suis potentes et praeclari. Hi praediti copia rerum, gloriosi titulis parentum, sublimes celsitudine notorum, habentes scientiam litteralem et forensem, leprosi tamen sunt varietate criminum. Multiplicati fructu frumenti, vini et olei sunt, quod est materia et opportunitas peccandi, proniores sunt ad vitia, et paratiores ad scelera, ad injuriam liberiores, sicut dicitur: «Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum (Psal. LXXII) .» Cum tamen venerit tempus miserendi, et tempus visitationis eorum habent consilium puellae. Puella ista est divina gratia vel sapientia quae virgo est propter integritatem, sicut illa Abisag qua senes calefacit, juvenes non urit. [Col. 1137D] Quae etiam puella ancilla est, quia omnibus officiosa. Unde dicitur: «Sapientia clamitat in plateis. Usquequo, parvuli, diligitis infantiam (Prov. I) .» Et subinde: «Donum bonum tribuam vobis (Prov. IV) .» Et rursum: «Bibite vinum quod miscui vobis (Prov. IX) .» Haec tamen vel ancilla sedula et puella, cum in se non habeat maculam aut rugam, servit tamen leprosi principis conjugi, dum sceleratorum potentum naturali interius rationi salutis desiderium ac cognitionem subministrans, decoloratos peccatis praeclaros reddit et fulgidos. Haec ergo dat consilium Naaman, dicens: «Vade in Samariam ad Eliseum prophetam, et sanabit te a lepra quam habes (IV Reg. V) .» Samaria interpretatur custodia. Vade in Samariam, redi ad tuam custodiam, [Col. 1138A] vigila supra actiones tuas: pastoribus vigilantibus supra gregem suum angelica facta est visio et allocutio.
Scito teipsum, unde dicitur: «Redite, praevaricatores, ad cor (Isa. XLVI) .» Dina quae evagatur a principe terrae corrumpitur. Non vadit in Samariam qui excussus a propriis, aliena negotia curat. Consilio puellae abiit ad Eliseum, et pulsavit ad ostium domus ejus (IV Reg. V) . Eliseus salus Domini interpretatur. Hic est Jesus Salvator mundi, qui salvum fecit populum suum a peccatis eorum (Matth. I) . De quo Propheta: «Salus tua, Deus, suscepit me (Psal. LXVIII) .» Et ipse de se: «Salus populi ego sum (Psal. XXXIV) .» Domus ejus sunt sanctae Scripturae, vel Ecclesia vel religiosae personae, in quibus [Col. 1138B] habitat per gratiam. Ostium est poenitentia, per quam intramus ad eum, et ipse ad nos. Unde dicitur: «Adhuc te loquente, dicam, ecce adsum (Isa. LII) ;» et illud: «Revertimini ad me, et ego revertar ad vos (Zachar. I) .» Aversi sumus ab illo, et ille aversus est a nobis, revertamur ad illum, et ille revertetur ad nos: Eliseus sedens in cathedra sua, misit ad eum puerum suum in haec verba: Vade, descende in Jordanem, et lavare septies, et mundaberis (IV Reg. V) . Eliseus noster sublatus a nobis corporaliter, sedet ad dextram Patris, in his scilicet quae sunt potiora, nec apparet modo corporaliter, sed mittit puerum suum. Puer iste intellectus est vel ratio pura, ad imaginem Dei facta. Hic est puer qui de strage filiorum et filiarum solus evasit, ut [Col. 1138C] renuntiaret Job. Vel puer iste est Spiritus sanctus, quia pueros facit malitia parvulos, et pueros simplicitate. Vel puer in sacra Scriptura ob puritatem sermonis, et ob eloquia casta. Hic itaque puer dicit: «Descende de Syria, id est de elatione. Syria quippe sublimis interpretatur, in Jordanem, id est ad conformitatem Christi quae est humilitas.» Titulus namque diaboli superbia est, titulus Christi humilitas. Hujus enim disciplinae proposuit se scholarem magistrorum dicens: Non ad oracula prophetarum, non ad aenigmata vos mitto, sed «a me ipso discite quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) .» Ipsum me propono vobis speculum. Humilitas autem exterior parum valet, nisi adsit interior, [Col. 1138D] vera scilicet obedientia. Haec tria exigit a te, ut humilitas sedeat in corde, patientia servetur in ore, perseverantia teneatur in opere. Verba etiam consonant, «descende in Jordanem.» Jordanis descensus interpretatur. Et haec est quaedam causa quare Dominus hunc fluvium specialiter eligeret, ut in eo baptizaretur. «Lavare septies,» id est perfecte. Et indignatus Naaman, respondit: «Nunquid non meliores sunt Abana et Parphar fluvii Damasci omnibus aquis Israel, ut laver in eis et munder?» (IV Reg. V.) Damascus interpretatur bibens sanguinem. Hic est mundus qui nostra aeterna morte delectabiliter per cruentum peccati poculum inebriatur. Parphar talpa dicitur, illud deforme et caecum animal pro domicilio latebras terrae et cavernas inhabitans, [Col. 1139A] hortosque et sata suffodiens. Significat autem aviditatem terrenorum, qui oculos suos statuerunt declinare in terram. Haec est et mulier curva, quam Dominus erexit. Abana latere lapides ejus interpretatur.
Per quod praecipui quique signantur Ecclesiae vel hujus saeculi. Ecclesiae, secundum illud: «Dispersi sunt lapides sanctuarii in capita omnium platearum (Thren. IV) ;» saeculi, juxta illud ejusdem prophetae contra Babylonem: «Tollite de via lapides (Jer. L) , quia videlicet honores ambiunt qui humilitatis formam abnuunt. Hoc respondent quotidie dicentibus nobis ut visibilia contemnant: Nonne melius est divitias habere, epulari laute et delicate, molliter cubare, ad libitum deambulare, et in honoribus oblectari, [Col. 1139B] quam expendere dies nostros in afflictionibus? Hoc est dicere: «Nunquid non meliores sunt Abana et Farphar omnibus aquis Israelis?» Constipatores dixerunt ei et laterales: «Et si rem grandem dixisset tibi propheta, certe debueras facere; quanto magis quia dixit tibi: Lavare et mundaberis (IV Reg. V) .» Laterales nostri angeli sunt, dati nobis ad custodiam, et viri religiosi qui dicunt: Etsi ultra facultatem esset quod praecipitur, facere debueras, et proponunt crucem Petri, ensem Pauli, equuleum Vincentii, craticula Laurentii. Ipse etiam camelus noster per foramen acus, id est Christus angustiam passionis transivit; quae si intueamur, etiam si grandis res nobis imperetur, recusare non [Col. 1139C] debemus, quia non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam (Rom. VIII) . Et si rem grandem, in prima creatione Deus me dedit mihi, in regeneratione me mihi reddidit, se etiam pro me dedit. Quid magni faciam pro tali dato, pro tanto pretio, pro me erogato? «Quid retribuam Domino, pro omnibus quae retribuit mihi?» (Psal. CXV.) Moriar, dixit Propheta, hoc est enim, calicem salutaris accipiam (ibid.) .
Eorum consiliis descendit, et lavit se septies in Jordane (IV Reg. V) . Septem sunt lavationes vel purgationes: Lavatio extra corpus, lavatio circa corpus, lavatio in corpore, duplex in lingua, duplex in mente. Lavatio extra corpus est abrenuntiatio [Col. 1139D] divitiarum et possessionum, quae extra dicuntur, quia nec corpori adhaerent, nec de ejus substantia sunt. Secunda lavatio circa corpus, est contemptus pretiosae vestis, quia si non esset peccatum uti pretiosa veste, non diceret Apostolus: «Non in veste pretiosa (I Tim. II) .» Item: si non esset laudabile uti veste vili, non tot haberemus testimonia, tot commendationes Christi de Joanne et Elia, qui vilibus usi sunt. Jacob quoque ait: «Si Dominus [Col. 1140A] Deus meus dederit mihi panem ad edendum et vestimentum quo operiar (Gen. XXVIII) .» Non dixit quo superbiam, sed ad tegendam nuditatem. Tertia lavatio in corpore est mortificatio membrorum, castigatio corporis. Unde Paulus ait: «Castigo corpus meum, et in servitutem redigo (I Cor. IX) .» Haec videlicet caro est Agar, contradicens dominae suae. De qua Ambrosius: Jure pertulit injuriam, quae induerat insolentiam. Caro nostra est animal lasciviens, asina petulca, sed castiganda est, ut dominae obediat. Duae lavationes in lingua sunt cavere verbum jactantiae in prosperis, si quando prosperitatem dat Deus in carnalibus vel spiritualibus, et cavere verbum patientiae in adversis. Qui juste punitur et impatiens est, socius est latronis [Col. 1140B] a sinistra Domini pendentis; qui injuste punitur et patienter fert, consors Christi est; qui et juste punitur et patiens est, similis est latroni a dextris qui dixit: «Nos quidem digna factis recipimus (Luc. XXIII) .» Duae lavationes in mente sunt propriae voluntatis abdicatio, et propriorum consiliorum non praesumptuosa defensio. Abdicanda est voluntas, ut qui habet exterius silentium et in prosperis et in adversis, non retineat interius propriam voluntatem, ne sit conformis diabolo. Sicut enim Deus se voluit unum esse principium omnium, ita et suam voluntatem retinens non submittens eam Deo, constituit quasi alterum principium voluntatum. Non est praesumendum de consilio. Quidam enim addunt auctoritatem Scripturae ad obstruenda [Col. 1140C] ora aliorum et astruendam sententiam suam. Hae septem lavationes in Christo fuerunt. Lavatio extra corpus, quia cum dives esset, pauper pro nobis factus est; lavatio circa corpus, quia natus est, in praesepi est positus, pannis obsitus; in corpore, quia jejunavit et in oratione pernoctavit; in linguam non offendit per prospera, quia cum vellent eum regem facere, fugit; non offendit in adversis, quia sicut ovis coram tondente se obmutuit. Lavationem in corde habuit, quia non venit facere voluntatem suam, sed Patris, et divinum consilium praeposuit consilio Petri dicentis: «Absit a te, Domine, non erit tibi hoc (Matth. XVI) .» Iterum cum dicerent Joseph et mater sua: «Fili, quid fecisti [Col. 1140D] nobis sic? respondit: Quia in his quae Patris mei sunt oportet me esse (Luc. II) ,» et tamen sequebatur eos, et erat subditus illis (ibid.) . «Et facta est caro ejus, sicut caro pueri (IV Reg. V) ,» id est ad similitudinem Christi. Iste est puer, de quo dicitur: «Puer natus est nobis (Isa. IX) .» Adam perdidit conditionem, innocentiam, immortalitatem. Haec tria retulit nobis iste puer. Ista est septem ablutio Naaman in Jordane.
[Col. 1139D] «Nemo potest duobus dominis servire. Aut enim [Col. 1140D] unum odio habebit et alterum diliget: aut unum [Col. 1141A] sustinebit et alterum contemnet (Matth. VI) .» Non potestis Deo servire et mammonae, id est opus diversae voluntati dominorum non convenit: Mammona Syriace, divitiae nuncupantur Latine. Audiat hoc avarus. Non dixit, qui habet divitias, sed qui servit, id est qui custodit ut servus, et non distribuit ut dominus. Mammona apud Hebraeos divitiae dicuntur, Punice autem mammon, id est lucrum dicitur. Qui servit mammonae diabolo servit, qui princeps hujus saeculi a Domino dicitur (Joan. XIV) . «Et alterum diliget,» id est Deum. Quis enim diabolum diligit? Patitur tamen aliquis eum, sicut qui in magna domo aliqua alienae ancillae conjunctus propter cupiditatem suam duram patitur servitutem, etiam si dominus ancillae non diligat. [Col. 1141B] «Et alterum contemnet.» Quis Deum potest odisse? Contemnit tamen aliquis eum, id est non timet, cum nimis de ejus misericordia praesumit. Unde illud: «Fili, ne adjicias peccatum super peccatum, et dicas: misericordia Dei magna est (Eccli. V) .» Lucas habet «adhaerebit (Luc. XIII) ,» ubi Matthaeus dicit «sustinebit.» Et utrumque respicit ad diabolum, cui male acquirentes divitias adhaerendo sustinebunt illum.
«Ideo dico vobis, nec solliciti sitis animae vestrae quid manducetis, neque corpori vestro quid induamini.» De carnali cibo et vestimento hoc accipiendum est, quia de spiritualibus semper debemus esse solliciti. Labor exercendus, sed sollicitudo est tollenda, de carnalibus quidam addunt, [Col. 1141C] neque quid bibatis.
«Nonne anima plus est quam esca, et corpus plus quam vestimentum?» Sensus est: Qui praestitit majora, praestabit et minora. Pro hac vita posuit animam, juxta illud: «Qui amat animam suam perdet eam (Joan. XII) .»
Respicite volatilia coeli, quoniam non serunt neque metunt, neque congregant in horrea, et Pater vester coelestis pascit ea: Nonne vos magis pluris estis illis? Hoc ad litteram intelligendum est, quia Dominus manifeste omnem curam rerum praesentium admonet, et attentos tantum esse in spe futuri docet. Rationale animal cui aeternitas promittitur plus est quam irrationale. «Magis pluris,» [Col. 1141D] hoc est multo pluris pretii estis vos quam volatilia coeli aerii.
«Quis autem vestrum cogitans potest adjicere ad staturam suam cubitum unum?» Si ergo neque quod minimum est potestis, quid de caeteris solliciti estis? Illi relinquite tegendi corporis curam, cujus cura factum est.
«Considerate lilia agri quomodo crescunt: non laborant neque nent.» Non hic est igitur quaerenda allegoria, sicut nec in avibus, sed de minoribus persuasio fit ad majora.
«Dico autem vobis quoniam nec Salomon in omni gloria sua coopertus est sicut unum ex istis.» Quae purpura regum, quae pictura textricum potest floribus comparari? Ipse color dicitur operimentum [Col. 1142A] florum, sicut dicitur: Operit istum rubor.
«Si autem fenum, quod hodie est et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit, quanto magis vos, modicae fidei?» Vestit, id est adornat Deus fenum, hoc est herbas et pulchro colore et bono odore. Quod cum siccatum fuerit mittetur in clibanum, id est in acervum habentem speciem clibani. Modica fides est quae nec de minimis certa est, necdum aeterna sperat. «Nolite ergo solliciti esse, dicentes: Quid manducabimus, aut quid bibemus, aut quo operiemur? Haec enim omnia gentes inquirunt. Scit enim Pater vester quia his omnibus indigetis. Quaerite autem primum regnum Dei, et justitiam ejus: et haec omnia adjicientur vobis.» [Col. 1142B] Gentibus nulla cura est de futuris, sed semper praesentia quaerunt. Filiorum autem est quaerere regnum Dei; et haec omnia paterna gratia adjicientur etiam non quaerentibus, ut nec in praesenti nec in futuro desit eis aliqua gratia. Verumtamen si praesentia subtrahuntur, ad probationem est; si dantur, ad gratiarum actionem: quae omnia comparantur in bonum. Scit enim coelestis medicus quae nobis daturus est ad consolationem; quid vero subtracturus ad exercitationem. Non enim jumento suo homo cibaria sine causa detrahit. Cum dixit: «Primum quaerite regnum Dei,» significavit temporale posterius quaerendum non tempore, sed dignitate. Illud tanquam bonum, hoc tanquam necessarium, sed necessarium propter illud bonum. Aperte enim [Col. 1142C] ostendit non temporalia sic appetenda, ut propter ipsa bene facere debeamus, licet sint necessaria. Quaecunque enim facimus, propter regnum Dei facere instituimur. Non enim evangelizare debemus ut manducemus, sed manducare ut evangelizemus; quia quidquid propter aliquid aliud quaeritur, vilius est quam id propter quod quaeritur. Non omnes propter salutem Ecclesiae ministrant, sed propter temporalia, aut propter utrumque. Sed supra dictum est: «Nemo potest duobus dominis servire,» ergo tantummodo propter regnum Dei debemus operari bonum, et non in hac operatione vel sola vel cum regno Dei mercedem temporalium cogitare. Quorum omnium temporalium nomine [Col. 1142D] Christianum posuit, dicens:
«Nolite solliciti esse de crastino.» Non enim dicitur crastinus dies, nisi in tempore. Nolite ergo solliciti esse in crastinum. Crastinus enim dies sollicitus erit sibi ipse.
«Sufficit diei malitia sua.» De praesentibus concedit esse sollicitos, non de futuris. Unde Apostolus: «Nocte et die manibus nostris laborantes, ne quem vestrum gravaremus (I Thess. II) .» Cras in Scripturis futurum tempus intelligitur, dicente Jacob: «Exaudiet me cras justitia mea (Gen. XXX) .» Per diem intelliguntur homines quorum dies est, ut ait Apostolus: «Redimentes tempus quoniam dies mali sunt (Coloss. IV) .» Sensus ergo est: Dies crastinus, id est futuri temporis, homines erunt solliciti [Col. 1143A] sibi. Tu vero sis sollicitus de te in praesentiarum. Sollicitus in supradictis significat anxietatem; hic vero providentiam, quam futurum tempus afferet secum, ut cum necesse erit sumere aliquid temporale adsit, quia novit Deus quid indigemus. Curam autem praesentium malitiam vocat, quia poenalis est et pertinet ad mortalitatem quam peccando meruimus; quae in se satis onerosa est, necdum etiam futurorum curam superaddamus. Hoc loco vehementer cavendum est, ne cum viderimus aliquem servum Dei providere, ne ista necessaria desint vel sibi, vel sibi commissis, forte judicemus eum contra praecepta Domini facere. Nam et ipse Dominus loculos habere dignatus est cum pecunia: ne quis in hoc scandalum pateretur: [Col. 1143B] Paulus etiam videtur cogitasse de crastino, cum dicit: «De collectis autem sicut ordinavi facite (I Cor. XVI) .» Ad hanc ergo regulam totum hoc praeceptum redigitur, ut etiam in istorum provisione regnum Dei cogitemus, in malitia vero regni Dei non ista cogitemus. Itaque non labor et providentia damnantur, sed mentem praefocans cura.
Deus, per hominem mundum redempturus, in mundum venit, et toti mundo diabolum dominantem invenit. Deus per hominem mundum visitans in propria venit, et homo per Deum mundum non amans, ubi reclinaret caput non habuit. Deus [Col. 1143C] homo in hoc mundo elementis imperavit, et homo Deus de hoc mundo regnum se non habere dixit. Ergo ad aliquid totum Dei erat, et ad aliquid totum diaboli. Totum Dei quod ipse fecerat; totum diaboli quod ipse possidebat. Deus in principio mundum creaverat, et diabolus a principio mundum possidebat. Ergo certamen factum est Deo, et certamen factum est diabolo. Deus dixit se quod suum erat debere recipere; diabolus dixit se in suo non debere calumniam sustinere. Deus dixit se post tam longam patientiam digne satisfactione honorandum; diabolus dixit se post tam longam negligentiam sua possessione non privandum. Deus dixit aliena eum fraudulenter abstulisse, violenter tenuisse; diabolus dixit eum nec cum abstulit contradixisse, nec cum [Col. 1143D] tenuit aliquando repetisse. Deus dixit potenter se ad sua recipienda, si vellet, viribus uti; diabolus dixit eum contra justitiam non debere viribus abuti. Deus dixit justum non esse si quod pie creaverat perire permitteret; diabolus dixit injustum esse si quod sponte perierat, restauraret. Deus dixit se velle misereri per benignitatem propriam; diabolus dixit se nosse damnum pati per potestatem alienam. Deus dixit justum esse ut de peccato poenitentes ad salutem reciperentur; diabolus dixit justum non esse ut in peccato persistentes ad salutem cogerentur. Deus dixit se venisse ut volentes non cogeret, sed ut volentes adjuvaret; diabolus dixit interim pro tempore aequanimiter se passurum volentes amittere, si nolentes retineret. Deus dixit in [Col. 1144A] aliena se manum non mittere, si sua redderentur; diabolus dixit se aliena paratum reddere, si sua non auferrentur. Deus dixit se nullum a misericordia posse repellere; diabolus dixit, si omnes perderet, non se posse aequanimiter tolerare. Deus dixit se suadere ut in toto ab alieno jure secederet; diabolus dixit se postulare ut saltem pro reverentia pristinae dominationis aliquam in parte requiem sibi non negaret. Deus dixit se cum prius potiora elegisset, post illi abjectiora concessurum; diabolus dixit jure se, dum electionem habere non posset, saltem partitionem facturum. Deus dixit se privilegio dominationis utriusque potestatem vindicare; diabolus dixit se, quia jam amplius non posset, nihil ex jure, sed ex permissione postulare. Deus [Col. 1144B] dixit se tantum permissurum quod etiam avari famem satiare posset; diabolus dixit se non tantum accepturum quin amplius cupiat, si fieri possit. His dictis jussit Deus tendi funiculos in partitionem, et invenit virentia et irrigua in vallibus imis; minora spatio, majora pretio, et hoc praecepit seponi ad partem alteram; deserta autem et arida in rupibus et montibus altis; lata et aspectui patentia magna spatio; vilia pretio, et hoc jussit ad alteram partem discerni. Tunc mandavit diabolum adesse. Et assistenti sic ait: Ne forte aut violentiam judicantis, aut avaritiam dantis causari valeas, quidquid oculus tuus videt, tibi dabo. Tunc diabolus qui omne sublime considerat, et humilia non valet intueri, levans oculos [Col. 1144C] aspexit montes altos et saxa prominentia in rupibus, ac deserta patentia, et quasi totum sibi cessisse glorians, despexit quod Deus elegerat. Cui Deus increpans ac caecitatem elati deridens ait: «Funes ceciderunt mihi in praeclaris (Psal. XV) .» Tu laudas quod vides, et ego laudo quod video. Tu in imo es, et propterea oculis tuis nisi alta et exstantia non patent: ego desuper contemplor quam habeant amoenitatem humilia, etenim haereditas mea praeclara est mihi.
Duae sunt civitates, Hierusalem et Babylon, et duo populi; amatores Dei, cives Hierusalem, et amatores mundi, cives Babylonis; et duo reges, Christus [Col. 1144D] rex Hierusalem et diabolus rex Babylonis. Inter has duas civitates et duos populos, et duos reges, bellum est jugiter, et discordia, et pugna, et signat uterque milites suos: Christus suos, et diabolus suos, ut agnoscant quique regem suum, et agnoscantur ab eo et sequantur eum. Hierusalem enim civitas est in coelo, Babylon deorsum in terra; similiter Christus sursum est, diabolus deorsum. Milites Christi sequuntur regem suum, et milites diaboli sequuntur regem suum. Christus tribus exemplis viam nobis ostendit, quam cum sequi debeamus, similiter diabolus tria proposuit, quibus post eum praecipitentur qui eum sequuntur. Iter enim ad Christum, quia sursum est, arduum est et arctum est, et longum in sublime; iter ad diabolum, quia [Col. 1145A] deorsum est, latum est, breveque in profundum et ad praecipitium facile. Ideo Christus exemplum paupertatis reliquit, ut exonerati sarcina terrenarum rerum, leves ascendamus per arduum exemplum humilitatis, ut modici sine difficultate transeamus per arctum exemplum patientiae, ne deficiamus in longum. Exemplum paupertatis dedit cum dixit: «Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos, Filius autem hominis non habet ubi caput suum reclinet (Luc. IX) .» Exemplum humilitatis dedit, cum dixit: «Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) .» Exemplum patientiae dedit quando, cum percuteretur, non repercussit, cum joco caederetur, sustinuit; exemplum paupertatis, quia in hoc mundo divitias habere noluit; exemplum humilitatis, [Col. 1145B] quia gloriam sprevit, exemplum patientiae, quia mala sustinuit. Cum laudaretur non laetabatur; cum malediceretur, non tristabatur; cum premeretur, non frangebatur. Ait quidam illi: «Magister bone. Et respondit. Quid me dicis bonum?» (Marc. X.) Ecce humilitas. Et alii dixerunt: «Daemonium habes. Et dixit: Ego daemonium non habeo, sed honorifico Patrem meum (Joan. VIII) .» Ecce patientia. Et cum requireret eum populus, ut regem faceret, ille humilitatis exemplum nobis relinquens fugit, et gloriam sprevit: et multa sunt ad haec pertinentia exempla.
Prima ergo est paupertas, ut abjiciamus quod gravat, in quo est peccandi occasio. Et quia paupertas despicitur, sequitur humilitas, qua ipsa etiam [Col. 1145C] propter Dominum vilitas amatur, et quia rursum qui vilis est sine reverentia laeditur, necessaria est post humilitatem patientia, cum omnia adversa propter Deum fortiter tolerentur. Paupertas levem facit et expeditum, humilitas modicum, patientia fortem et robustum. Econtra diabolus suos primum divitiarum pondere in amore et in sollicitudine onerat ut deorsum ruant; secundo per superbiam inflat, ut per latum incedant; tertio per impatientiam frangit ut cito deficiant. Hi duo populi ab initio sui duas civitates aedificaverunt: Babylon a Cain coepit, et Hierusalem ab Abel.
Primus enim homo duos genuit filios, divisionis principium, et divisionis signum; quia illa massa naturae humanae, quae in ipso primum per conditionem [Col. 1145D] tota condita erat ad gloriam, postea per praevaricationem tota erat addicta ad poenam, ut ostenderetur quod misericordia et veritas jam tunc dividi coeperunt in vasa misericordiae et in vasa irae, et abjectus est primogenitus terrae, sicut primogenitus coeli corruerat, si tamen primogenitus erat qui genitus non erat. De ipso enim dictum est: «Ipse principium viarum Dei (Job XL) .» Et reprobata sunt prima ut ostendatur quia finis principio melior est, quia quae in principio facta sunt, a Deo bona quidem facta sunt, sed bona incipientia; quae autem in fine facienda erant, bona facienda erant, et bona consummata. Propter hoc etiam in ipsa rerum conditione primum materiam fecit, postea formam superaddidit [Col. 1146A] (Gen. I) ; ut ostenderet quod similiter in rationali natura quod primum esse primum factum erat, postea autem pulchrum esse et formosum esse; et melius addendum erat, ut non nimis gloriaretur in eo quod bonum primum acceperat, sed ad illud potius festinaret quod postea melius acceptura erat. Sed primogenitus primum dilexit ut perderet novissimum, et ideo reprobatus est et ille in coelo et in terra. Sed ille de coelo ejectus in terram hominem per invidiam supplantavit; iste in terra reprobus effectus fratrem suum zelando occidit, quia enim vita illius gravis ei fuit: ideo ad mortem illius festinavit. Cruciabatur enim nequam conscientia quotidie contra se testimonium cernens vitam justi, et quasi gravis ei ad videndum fuit, ex cujus poenitentia sua condemnabatur [Col. 1146B] malitia. Idcirco auferre festinavit e medio ipsum, ne eum videret ad confusionem suam quem videre noluit ad correctionem suam et emendationem, fortasse aestimans postea non fore Deum vindicem iniquitatis, si non superesset homo justus testis veritatis. Sic ergo Cain interlector fratris Babylonis fundamenta posuit, Abel autem interfectus sanguine suo primordia Hierusalem in terra consecravit. Sic Ismael primogenitus reprobus fuit, Isaac vero electus; Esau quoque ab haereditatis sorte et dono benedictionis reprobatur, et Jacob diligitur et erigitur; et reprobato Eliab primogenito, David junior ad regni fastigium sublimatur. Semper autem milites diaboli furore pugnaverunt, et milites Christi patientia vicere, regem suum paupertatis amore et [Col. 1146C] humilitatis studio sequentes, patientia autem ad ipsum pervenientes.
Quomodo in praesenti evangelio mentio facta est avium et herbarum, ratum duximus aliqua de eis huic operi inserere ad utilitatem moralitatis. Dicit enim beatus Ambrosius in Exameron de hirundine: Hirundo minuscula corpore, sed egregie pia, sublimis affectu: quae indiga rerum omnium pretiosiores auro nidos struit, quia sapienter aedificat.» Nidus enim sapientiae pretiosior est auro. Quid enim sapientius quam ut et volandi vaga libertate potiatur et hominum domiciliis parvulos suos et tecta commendet, ubi sobolem nullus incurset? Nam et illud [Col. 1146D] est pulchrum, ut a primo ortu pullos suos humanae usu conversationis assuescat, et praestet ab inimicarum avium insidiis tutiores. Est tamen illud praeclarum, qua gratia domos sibi sine ullo adjutore tanquam artis perita componat. Legit enim festucas ore, easque luto illinit, ut conglutinare possit. Sed quia lutum pedibus non potest deferre, summitatem pennarum aqua infundit, ut facile his pulvis adhaereat et fiat limus, quo paulatim festucas, vel minutos surculos sibi colligat, atque adhaerere faciat. Eo genere nidi totius fabricam struit, ut quasi pavimenti solo, pulli ejus intra aedes suas sine offensione versentur, nec pedem aliquis interserat per rimulas texturarum, aut teneris frigus irrepat. Sed hoc industriae officium prope commune multis avibus; illud vero singulare, [Col. 1147A] in quo est praeclara cura pietatis et prudentis intellectus, et cognitionis insigne, tum quaedam medicinae artis peritia, quod si qua pulli ejus fuerint caecitate suffusi in oculos sive compuncti, habet quoddam medendi genus quo possit eorum lumina intercepto visui reformare. Nemo igitur de inopia quaeratur, quod vacuas pecuniae proprias aedes reliquerit, pauperior est hirundo, quae vacua aeris abundat industria. Aedificat nec impendit, tecta attollit, et nihil aufert de proximi indigentia, nec paupertate ad nocendum alii compellitur, nec in gravi filiorum imbecillitate desperat. Nos vero et paupertas afficit, et plerosque indigentia cogit in flagitium, lucri quoque studio in fraudes versamus ingenium, atque in gravissimis passionibus spem deponimus, improvidi et [Col. 1147B] inertes jacemus, cum de divina miseratione tunc sperandum amplius sit, cum praesidia humana defecerint.
Discant homines amare filios ex usu et pietate cornicum, quae etiam volantes filios comitatu sedulo prosequuntur et sollicite, ne teneri forte deficiant, cibum suggerunt, ac plurimo tempore nutriendi officia non relinquunt.
Accipitres feruntur duram inclementiam in eo adversum proprios fetus habere, quod ubi eos adverterint tentare volatus primordia, nidis ejiciunt suis, continuoque eliminant, ac si morentur, propulsant, verberant alis, coguntque audere quod trepidant, [Col. 1147C] nec ullum postea deferunt his munus alimoniae. Cavent itaque ne in tenera aetate pigrescant, ne solvantur deliciis, ne marcescant otio, ne discant cibum magis exspectare quam quaerere, ne naturae suae deponant vigorem. Intermittunt studia nutriendi, ut in usus rapiendi audere compellant.
Aquila plurimo sermone usurpatur, quod suos abdicet fetus; sed non utrumque verum: unum ex pullis duobus, quod aliqui putaverunt, geminandorum alimentorum fastidio occidere. Sed id non facile creditur, praesertim cum Moyses tantum testimonium pietatis in pullos suos huic dedit avi ut diceret: Sicut aquila protegit nidum suum, et super [Col. 1147D] pullos suos considit, expandit alas suas et assumpsit eos, et suscepit super scapulas suas, Dominus solus ducebat eos (Deut. XXXII) . Quomodo ergo expandit alas suas, si occiderit alterum? Unde non puto avaritia nutriendi eum inclementem fieri, sed examine judicandi. Semper enim fertur probare quos genuit, ne generis sui inter omnes aves quoddam regale fastigium degeneris partus deformitas decoloret. Itaque asseritur quod pullos suos radiis solis objiciat, atque in aeris medio pio parvulos ungue suspendat; ac si quis repercussus solis lumine intrepidam oculorum aciem inoffenso intuendi vigore servaverit; is probatur quod veritatem naturae sinceri obtutus constantia demonstraverit; si vero lumina sua praestrictus solis radio inflexerit, quasi [Col. 1148A] degener et tanto indignus parente rejicitur, nec aestimatur educatione dignus qui fuit indignus susceptione. Non ergo eum acerbitate naturae, sed indicii integritate condemnat, nec quasi suum abdicat, sed quasi alienum recusat.
Avis quae Graece dicitur fene susceptum illum sive abdicatum aquilae pullum cum sua prole connectit, atque intermiscens suis, eodem quo proprios fetus maternae sedulitatis officio et pari nutrimentorum subministratione pascit et nutrit. Ergo fene alienos nutrit; nos vero nostros immiti crudelitate projicimus. Aquila vero si projicit, non quasi suum projicit; sed quasi degenerem non recognoscit: nos, quod pejus est, quos nostros recognoscimus [Col. 1148B] abdicamus.
Turturibus Deus infudit hunc affectum, hanc virtutem continentiae dedit: qui solus potest praescribere quod omnes sequantur. Turtur non uritur flore juventutis, non tentatur occasionis illecebra. Turtur nescit primam irritam facere, quia novit castimoniam servare, prima connubii sorte praemissa. Caetera de turture quae in Evangelio, «Videns Dominus civitatem flevit super illam (Luc. XIX) .»
Negantur vultures indulgere concubitui et conjugali quodam usu nuptialisque copulae sorte misceri, atque ita sine ullo masculorum concipi semine et [Col. 1148C] sine conjunctione generare, natosque ex his in multam aetatem longae vitae procedere, ut usque ad centum annos vitae eorum series producatur, nec facile eos angusti aevi finis excipiat. Quid aiunt qui solent nostra ridere mysteria, cum audiunt quod virgo generavit, et impossibilem innuptae, cujus pudorem nulla viri consuetudo temerasset, existimant partum? Impossibile putatur in Dei matre, quod in vulturibus possibile non negatur. Alius sine masculo parit, et nullus refellit, et quia desponsata viro Maria peperit, pudoris ejus faciunt quaestionem. Nonne advertimus quod Dominus ex ipsa natura plurima exempla ante praemisit, quibus susceptae incarnationis decorem probaret, et astrueret veritatem?
Apes solae in omni genere animantium communem omnibus sobolem habent, unam omnes incolunt mansionem, unius patriae clauduntur limine; in commune omnibus laborum communis cibus, communis operatio, et communis usus et fructus est, communis volatus. Quid plura? Communis omnibus generatio, integritas quoque corporis virginalis; omnibus communis et partus, quoniam ullo neque concubitu miscentur, nec libidine resolvuntur, nec partus quatiuntur doloribus. Et subito maximum filiorum examen emittunt, e foliis et herbis ore suo prolem legentes. Ipsae sibi regem ordinant, ipsae sibi populos creant, et licet positae sub rege, sunt tamen liberae: Nam et praerogativam judicii tenent, [Col. 1149A] et fide devotionis affectum, quia et tanquam a se substitutum diligunt, et tanto honorant examine. Apibus rex naturae clarus formatur insignibus; ut magnitudine corporis praestet et specie, tum quod in rege praecipuum est morum mansuetudo. Nam etsi habet aculeum, tamen eo non utitur ad vindicandum. Sunt enim leges naturae, non scriptae litteris, sed impressae moribus, ut leniores sint ad puniendum qui maxima potestate potiuntur. Sed et apes illae quae non obtemperaverint legibus regis poenitenti se multant condemnatione, ut immoriantur aculei sui vulnere. Nullae e domibus exire audent, non in aliquos prodire pastus, nisi rex fuerit egressus, et volatus sibi vindicaverit principatum. Processus autem est per rura redolentia, ubi inhalantis [Col. 1149B] horti flores, ubi fugiens rivus per gramina, ubi amoena riparum: illic ludus alacris juventutis, illic campestre exercitium, illic curarum remissio. Opus ipsum suave de floribus, de herbis dulcibus: fundamina castrorum prima ponuntur. Quid enim aliud est favus, nisi quaedam castrorum species? Denique ab his praesepibus apum succus arcetur. Omnes certant de munere, aliae invigilant quaerendo victui, aliae sollicitam castris adhibere custodiam, aliae futuros explorare imbres et speculari cursus nubium; aliae de floribus ceras fingere, aliae rorem infusum floribus ore colligere videntur. Nulla autem alienis laboribus insidiatur et rapto vitam quaerit: atque utinam raptorum insidias non timeret! Habent tamen spicula sua, et inter mella fundunt [Col. 1149C] venena. Si fuerint lacessitae, animas quoque ponunt in vulnere ardore vindictae. Ergo mediis castrorum vallibus humor ille roris funditur; paulatim processu temporis in mella cogitur: cum fuerit liquidus ab exordio et coalitu cerae florumque odore flagrare melle incipit suavitatem. Quod mel non solum voluptati, sed etiam saluti est: fauces obdulcat et curat vulnera; internis quoque ulceribus medicamentum infundit. Itaque cum sit infirma robore, apis valida est vigore sapientiae et amore virtutis. Denique regem suum summa protectione defendunt, incolumi rege nesciunt mutare judicium, mentem inflectere amisso; fidem servandi muneris derelinquunt, atque ipsae sua mella diripiunt, quando [Col. 1149D] is qui principatum habuit muneris interemptus est. Itaque cum aves aliae vix in anno edant singulos fetus, apes geminos creant, et duplici caeteris fecunditate praeponderant. Merito quasi bonam operariam Scriptura apem praedicat dicens: Vade ad apem et vide quomodo operaria est. Operationem quoque quam venerabilem mereatur, cujus laborem reges et mediocres ad salutem sumunt! Audis quid dicat propheta. Mittit utique te, ut apiculae illius sequaris exemplum, imiteris operationem, quia appetibilis est et omnibus clara.
Luscinia est avis quae pervigil custos, cum ova quodam sinu corporis et gremio fovet, insomnem longae noctis laborem cantilenae suavitate solatur, [Col. 1150A] ut mihi videatur haec summa ejus esse intentio, quo possit, non minus dulcibus modulis quam fotu corporis animare in fetus ova quae fovet. Hanc imitatur tenuis illa mulier sed pudica, in usum molae lapidem brachio trahens, ut possit alimentum panis suis parvulis non deesse nocturno cantu moestum paupertatis mulcet affectum, et quamvis suavitatem lusciniae non possit imitari, imitatur tamen eam sedulitate pietatis.
Noctua ipsa, quemadmodum magnis et glaucis oculis nocturnarum tenebrarum caligantem non sentit horrorem, et quo fuerit nox obscurior, eo contra usum avium caeterarum inoffensos exercet volatus. Exorto autem die, et circumfuso splendore [Col. 1150B] solis, visus ejus hebetatur, quasi quibusdam erret in tenebris. Quo indicio sui declarat esse aliquos, qui cum oculos habeant ad videndum videre non soleant, et visus sui officium solis infundantur tenebris. Quos habent sapientes mundi et non vident, in luce nihil cernunt, in tenebris ambulant, dum daemoniorum tenebrosa rimantur, et coeli alta se videre credunt, describentes radio mundum, mensuram aeris ipsius colligentes, et caetera hujusmodi; hebetes ad aeterna, et quasi scientes omnia acuta ad vana.
Vespertilio, animal ignobile, a vespere nomen accepit. Est autem volatilis eadem quadrupes, et dentibus utitur: quos in aliis avibus reperire non [Col. 1150C] soleas. Parit, ut quadrupedia, non ova, sed pullos viventes; volitat autem in aere avium more, sed crepusculo vespertino consuevit offundi. Volitat autem non aliquo pennarum, sed membranae suae fulta remigio, quo suspensa velut pennarum volatu circumfertur atque vegetatur. Habet et illud hoc vile animal, quod sibi invicem adhaerent, et quasi in speciem botri ex aliquo loco pendent; ac si se ultima quaeque laxaverit, omnes resolvuntur. Quod fit quodam munere charitatis: quae difficile in hominibus hujusmodi reperitur.
Galli cantus suavis est in noctibus: nec solum suavis, sed etiam utilis. Qui quasi bonus cohabitator [Col. 1150D] et dormientem excitat, et sollicitum admonet, et viantem solatur, processum noctis canora significatione protestans. Hoc canente latro suas relinquit insidias. Hoc ipse lucifer excitatus oritur, coelumque illuminat. Hoc canente moestitiam trepidus nauta deponit, omnisque crebro vespertinis flatibus excitata tempestas et parcella mitescit. Hoc devotus affectu exsilit ad precandum, legendi quoque munus instaurat. Hoc postremo canente ipse, Ecclesiae petra, culpam suam diluit, quam, priusque gallus cantaret, negando contraxerat. Istius cantu spes omnibus redit, aegris levatur incommodum, minuitur dolor vulnerum, febrium flagrantia mitigatur, revertitur fides lapsis, Jesus titubantes respicit, errantes corrigit. Denique respexit Petrum, [Col. 1151A] et statim error abscessit, pulsa est negatio, secuta confessio. Respice nos quoque, Domine Jesu, ut et nos propria recognoscamus errata, solvamus piis fletibus culpam, mereamur indulgentiam peccatorum. Haec de avibus dicta sufficiant. Quid autem de herbis considerandum sit, aliqua intimemus.
Admonet nos beatus Ambrosius in Exameron considerare lilia agri: quantus sit candor in foliis, quemadmodum stipata ipsa folia ab imo ad summum videantur assurgere, ut scyphi exprimant formam, ut auri quaedam species intus effulgeat: quae tamen vallo in circuitu floris obsepta nulli pateat injuriae. Si quis hunc florem decerpat, et sua solvat in folia, quae tanti est artificis manus quae possit [Col. 1151B] lilii speciem reformare? Quis tantus imitator naturae, ut florem hunc redintegrare praesumat, cui Dominus tantum testimonium dedit, ut diceret: «Nec Salomon in omnia gloria sua sic vestiebatur, sicut unus ex istis (Matth. IV) . Rex opulentissimus et sapientissimus inferior judicatur; quamque hujus floris pulchritudo est. Quid enumerem sucos herbarum salubres? quid virgultorum ac foliorum remedia? Cervus aeger ramusculos oleae mandit, et sanus fit: locustas quoque folia oleae arrosa liberant ab aegritudine Rubi folia superjecta serpenti interimunt eum. Culices non tangunt te, si absynthii herbam cum oleo coquas, et eo te perunxeris. Sed forte dicant aliqui: Quid? [Col. 1151C] quod cum utilibus etiam lethalia et perniciosa generantur, cum tritico lolium, quod inter alimenta vitae noxium reperitur, et nisi praevisum fuerit, consuevit saluti nocere. Inter alia quoque nutrimenta vitae helleborum deprehenditur, aconita quoque fallunt frequenter et decipiunt colligentem, sed hoc ita est ac si reprehendas terram, quia non omnes homines boni: sed quod plus est accipe, quia non omnes boni angeli in coelo. Num igitur dignum est ut in his quae utilia sunt posthabentes conditoris gratiam confiteri, quam propter aliqua alimentorum noxia Creatoris prospicientiae derogemus, quasi omnia gulae causa debuerit procreari, aut exigua sint, quae ventri nostro divina indulgentia ministraverit? Definitae nobis escae sunt et notae omnibus [Col. 1151D] quae et voluptatem generent, et corporis salubritatem. Singula autem eorum quae generantur e terris specialem quamdam habent rationem, quae pro virili portione complent universae plenitudinem creaturae. Alia ergo esui, alia alii nascuntur usui. Nihil vacat, nihil inane germinat terra. Quod tibi putas inutile, aliis utile est: imo ipsi tibi frequenter alio est usui utile. Quod escam non adjuvat [Col. 1152A] medicinam suggerit, et saepe eadem quae tibi noxia sunt, aut avibus, aut feris innoxium ministrant pabulum. Denique sturni vescuntur conio: nec fraudi est eis, quoniam qualitate sui corporis venenum succi lethalis evadunt. Frigida enim vis ejus est succi, quam subtilibus poris in cordis sui sedem ducentibus, praecoci digestione praeveniunt, priusquam vitalia ipsa pertentet. Helleborum autem periti loquuntur escam esse coturnicum, eo quod naturali quodam temperamento sui corporis vim pabuli nocentis evitent. Etenim si ratione medicinae plerumque ad salubritatem humani quoque corporis temperatur, cui videtur esse contrarium, quanto magis proprietati naturae ad cibum proficit quod medica manu convertitur ad salutem? Per [Col. 1152B] mandragoram quoque somnus frequenter accersitur ubi vigiliarum aegri afflictantur incommodo. Nam quid de opio loquar? quod etiam nobis quotidiano propensu innotuit, quantum dolores eo gravissimi internorum saepe viscerum sopiuntur. Nec illud praeterit quod conio plerumque furores libidinum marcuerunt, et helleboro vetustae passiones aegri corporis sunt solutae. Non solum igitur nulla in his reprehensio Creatoris, sed etiam incrementum est gratiarum. Si quidem quod ad periculum putabas esse generatum, ad remedia tibi salutis operatur. Nam et id quod periculi est per providentiam declinatur, et id quod salutis per industriam non admittitur. An oves et caprae ea quae sunt sibi noxia [Col. 1152C] declinare didicerunt, et solo odore per quoddam naturale mysterium, cum sint rationis expertes, rationem tamen evadendi periculi vel tuendae salutis agnoscunt, noxiaque pariter ac profutura distingunt: ita ut plerumque cum armata venenis tela senserint, notas petere herbas, atque his remedium vulneri dicantur adhibere. Cibus illius medicina est, ut resilire sagittas videas e vulnere et fugere, venena non serpere. Denique cervis cibus venenum est. Coluber cervum fugit, leonem interficit. Draco elephantem ligat, cujus ruina mors victoris est: et ideo summe utrinque certant: ille ut pedem alliget, in quo casus victi sibi nocere non possit; iste ne posteriore extremus pede aut calle capiatur angusto, ubi vel ipse se non queat retorquere, et [Col. 1152D] draconem gravi proterere vestigio, vel sequentis elephanti auxilium non habere. Ergo si irrationabilia animalia norunt quibus sibi aut medicentur herbis, aut subsidiis opem afferant, homo nescit cui rationabilis sensus innascitur. Et ideo de irrationabilibus rebus dantur nobis exempla, ut per haec veniamus ad rationabilitatem.
[Col. 1151D] «Ibat Jesus in civitatem quae vocatur Naim. Et [Col. 1152D] ibant cum illo discipuli ejus, et turba copiosa. Cum [Col. 1153A] autem appropinquaret portae civitatis, ecce defuntus efferebatur filius unicus matris suae. Et haec vidua erat: et turba civitatis multa cum illa (Luc VII) .» Naim civitas est Galileae. Defunctus, qui coram multis extra porta effertur, significat criminaliter peccantem et multorum notitiae per verba et opera, quasi per ostia suae civitatis, peccatum propalantem. Qui bene unicus matris suae perhibetur, quia licet mater Ecclesia multos habeat filios bonos et malos, pro una tamen persona mali accipiuntur, quantum ad malitiam pertinet: quemadmodum etiam boni una persona accipiuntur secundum bonitatem. Et electus quilibet, quando imbuitur ad fidem, filius est, quando alios imbuit mater est. Unde Paulus: «Filioli mei, quos iterum parturio [Col. 1153B] (Gal. IV) .» Cum igitur boni unanimiter studeant revocare malos, et boni mater et mali filius unicus nuncupantur. Porta civitatis, qua defunctus effertur, aliquis est de sensibus quo aliquis in peccatum corruit, ut qui videt ad concupiscendum, qui aurem otiosis vel turpibus audiendis, qui linguam commodat litigiis, caeterosque qui non servat sensus, mortis sibi reserat aditus. Omnis qui meminit Ecclesiam sponsi sui morte redemptam, agnoscat eam esse viduam Hujus miraculi multi fuerunt testes, ut multi fierent Dei laudatores. «Quam cum vidisset Dominus, misericordia motus super illam, dixit illi: Noli fiere.» Pulchre evangelista Dominum prius misericordia motum esse super matrem, ac sic filium suscitare testatur, ut in uno [Col. 1153C] nobis exemplum imitandae pietatis ostenderet; in altero fidem mirandae pietatis astrueret.
«Et accessit et tetigit loculum. Hi autem qui portabant steterunt.» Loculus in quo mortuus efferebatur, male secura desperati peccatoris conscientia est. Qui vero sepeliendum portant vel immunda desideria sunt quae homines rapiunt in interitum, vel venenata lenocinia blandientium, quae peccantes quasi aggere terrae obruunt. Domino loculum tangente funeris bajuli steterunt, quia conscientia attacta formidine superni judicii revertitur ad seipsam, coercens carnales voluptates et injustos laudatores.
«Et ait: Adolescens, tibi dico, surge. Et resedit [Col. 1153D] qui erat mortuus, et coepit loqui. Et dedit illum matri suae.» Residet qui erat mortuus cum interna compunctione reviviscit peccator. Incipit loqui, cum ostendit se redire ad veram vitam. Redditur matri, cum per sacerdotale judicium communioni sociatur Ecclesiae.
«Accepit autem omnes timor et magnificabant Deum, dicentes: Quia propheta magnus surrexit in nobis, et quia Deus visitavit plebem suam.» Omnes magnificabant, id est laudabant Deum, quia quanto gravior est casus, tanto pietas erigentis gratior et spes salutis poenitentibus est certior. Visitavit Deus plebem, et dum Verbum suum semel incorporari constituit, et quotidie Spiritum sanctum in corda nostra mittendo ut suscitemur.
[Col. 1154A] «Et exiit hic sermo in universam Judaeam de eo, et omnem circa regionem, id est in omnem regionem circa Judaeam.» Allegorice fuit appropinquare Jesum portae civitatis, quod Verbum caro factum gentilem populum per portas fidei ad coelestem Hierusalem induxit. Ecce Judaicus junior populus perfidia defunctus effertur, quoniam mater Ecclesia nil in mundo quasi proprium possidens, multis populorum turbis circum septa pio affectu plorat, et ad vitam revocare laborat; quod et interim in paucis Judaeorum conversis, et tandem in plenitudine impetrat. Locus quo defertur corpus est humanum, portitores sunt mali mores, qui ad mortem trahunt. Sed Jesus loculum tangit cum fragilem naturam in cruce erigit. Vel tangitur loculus mortui hominis a [Col. 1154B] Deo, id est per lignum crucis, quia periit homo per lignum paradisi. Portitores mortui sunt quatuor elementa, quorum intemperantia est irritamentum peccandi in homine. Stant portitores, quia non valent sicut prius ad mortem trahere. Loqui Jesu est monita salutis infundere, unde languidus ad vitam erigitur bonis actibus, et sic redditur matri suae. Timent omnes, quia unius exemplo multi corriguntur.
Scriptura dicit: «Beati mortui qui in Domino moriuntur (Apoc. XIV) .» In Domino moriuntur qui, in carne quidem morientes, in Domino tamen viventes inveniuntur. Quid est in Domino? Id est in fide, et spe et charitate. Per ista enim vivitur in illa vita [Col. 1154C] qua vivitur in Domino. Est quaedam vita qua corpus vivit ex anima, et est quaedam vita qua anima vivit ex Deo. Nunc quidem fide, et spe et charitate; postea vero pro fide et spe, contemplatione, remanente dilectione. Non igitur nocere potest animae, si corpus vitam suam perdit, quando ipsa vitam suam, in fide, et spe et charitate persistens, non amittit. Nemo ergo mihi dicat: Qui parvam fidem, et spem parvam et parvam charitatem habent, non salvantur. Ego non mensuro. Crescant quantum volunt. Quanto majores, tanto meliores. Tamen ego illos condemnare non audeo quantumvis parvi sint. Ex quo nati sunt ex Deo, filii sunt Dei. Putas quia magnos filios Deus salvabit, et parvos [Col. 1154D] condemnabit? Scriptura mihi dicit: «Imperfectum meum viderunt oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur (Psal. CXXXVIII) .» Si omnes ergo et magni et parvi, quid est «oculi tui viderunt?» Approbaverunt. Quid est «in libro scribuntur?» Salvabuntur. Ergo imperfecti quoque salvabuntur. Qui enim imperfecti sunt, aliquid sunt, et aliqui sunt: et in numero ponuntur et scribuntur. Qui nihil sunt, nulli sunt: nec scribi aut numerari habent qui nihil habent. Ergo «omni habenti dabitur, et abundabit (Matth. XV) .» Omni habenti meritum dabitur praemium. Non dixit: Habenti magnum meritum dabitur praemium, et parvum meritum habenti non dabitur: sed omni habenti, inquit, dabitur, et abundabit. Ergo etiam ille qui parvum meritum habet, [Col. 1155A] cum praemium acceperit satis habebit, quamvis non tantum habebit quantum ille qui magnum meritum habebit. Solus iste excluditur a percipiendo praemio qui nihil habet de merito. Omnes ergo qui in Domino moriuntur, beati sunt, quia post meritum virtutis perveniunt ad praemium beatitudinis.
De exitu autem animarum multi quaerunt. Multa autem quaeri possunt: si tamen omnia quaeri debent quae possunt quaeri. Quaerunt homines de exitu animarum qualiter a cordibus exeant, et quo exeuntes pergant, vel, cum pervenerint quo pergunt, quid inveniant, vel quid percipiant aut sustineant? Sed haec omnia magis timenda sunt quam quaerenda. Ideo quippe abscondita sunt, ne quaerantur aut inveniantur, [Col. 1155B] sed timeantur. Quis enim securus esse potest in incertum pergens? Hoc autem incertum solum esse non debet, quia bonam vitam sequi non potest mala mors. Mala enim mors non est, nisi ea sola quam mala sequuntur. Qui ergo bene mori vult, bene vivat, quoniam ea quae post mortem veniunt, contra ea disponuntur, et secundum ea retribuuntur quae ante mortem invita praecedunt. Usque ad mortem meritum est: post mortem vero praemium. Mors media est, in qua dies Domini incipit, dies hominis finem accipit. In die suo homo sibi relinquitur, ut quod vult operetur; in die vero Domini jam in potestate sua non est homo, sed in illius potestate ad quem venit ut remuneretur. Propterea ad hominem pertinet ut id solum quod sibi commissum [Col. 1155C] est bene disponere studeat; illud vero quod non commissum, sed promissum sibi est, illius arbitrio a quo illud impleri oportet relinquat.
Multi quaerunt de exitu animarum quomodo a corporibus egrediantur animae, sive scilicet hoc modo ut essentialiter et localiter foras egrediantur, ut extra esse incipiant, quasi exclusae: sive hoc solum eis egredi sit, quod se a vivificatione corporum subtrahunt, et quasi ad se colligentes a vegetatione corporum cessant, ut in semetipsis subsistant. Verbi gratia: Quando flatus iste corporeus spiratur, egreditur a corpore, incipit essentialiter atque localiter extra corpus esse qui prius essentialiter atque localiter intra corpus continebatur. Unde vero cortex [Col. 1155D] arescere incipit in arbore, exit humor ab illo, et contrahitur ad interiora, neque foras egreditur ut extra sit, sed interius remanet in eo quod intus est, sive in ligno, sive in medulla, ut in cortice ipso non sit. Tunc omnino exit a cortice, ut in cortice non sit, neque extra quasi exteriora effusus, sed exit quasi ad interiora collectus. Et si forte humor rursum ab interiori suo prodeat, ut se iterum effundat in corticem, rursum revirescit cortex ille, quoniam humor in ipso est vita ejus. Sic quaerunt de anima quando exit a corpore utrum hoc solum illi exire sit, quod se retrahit ad se a vivificatione corporis, et in hoc ipso jam in corpore non est, quod corpus vivificare cessat. In hoc enim videtur, quia jam quodammodo extra omne corpus est. quod, in semetipsa [Col. 1156A] sola subsistens, ad corporis vivificationem effusa non est. Quando vero in corpore non est, non est in loco, quia locus non est nisi in corpore. Quando autem extra corpus est, et extra locum est: inter ipsam et corpus non est locus, et aequaliter distat ab omni corpore, quia inter ipsam et corpus nullum est corpus. Si vero inter ipsam et corpus nullum est corpus, constat profecto quia inter ipsam et omne corpus nullus est locus, quia locus non est ubi non est corpus. Unde igitur extra omne corpus est quantum ad locum, aequaliter prope est omni corpori, quia si extra corpus posita uni corpori propior et alteri remotior esset, intra ipsam profecto et corpus spatium esset. Si spatium esset, locus esset; si locus esset, corpus esset. Si autem inter [Col. 1156B] ipsam et omne corpus, corpus esset, extra omne corpus corpus esset, quod fieri non potest.
Itaque dictum est quia anima neque per corpus a corpore recedit, neque per corpus ad corpus accedit. Et ideo nec loco movetur, ut recedat a corpore quod est a loco; nec loco movetur ut accedat ad corpus quod est in loco. Inter omnem enim locum et id quod est in nullo loco nullus est locus. Propter hoc itaque dictum putant quod spiritus creatus tempore quidem movetur, quia motabilis est; sed loco non movetur, quia nec loco movetur recedens a corpore quod est a loco, nec loco movetur accedens ad corpus quod est in loco. Neque enim movetur, quando recedit a loco; neque iterum loco movetur, quando accedit ad locum. Etiam quando in corpore [Col. 1156C] posita anima corpus localiter movet, ipsa tamen localiter non movetur. Si enim idcirco localiter moveri aestimatur, quia in corpore est quod localiter movetur, quare non similiter sapientia localiter moveri dicatur, quia in corpore est quod localiter movetur? Nam si dicitur quia per animam ipsam in corde est sapientia, cum anima ipsa per corpus localiter motum moveri dicitur, quare non etiam per ipsam animam localiter motam sapientia, quae in ipsa anima est, localiter moveri dicatur? Si vero haec ratio non probat ut sapientia localiter moveri dicatur, cum sit tamen in anima, quare anima localiter moveri dicetur, quamvis in corpore sit quod localiter moveri cernitur? Hujusmodi consideratione [Col. 1156D] probat spiritum localiter non moveri, quamvis in corpore sit quod localiter movetur, temporaliter tamen moveri, quia vicissitudini subjacens de alio in aliud mutatur. Sed nos in occultis nimium curiosos esse non oportet, ne forte plus praesumamus quam possumus. Quae sit via spiritus solus novit qui fecit eum. Nos autem neque scimus quomodo venit neque comprehendimus quomodo recedit. Quando flatus iste corporeus trahitur, corporaliter ingreditur; quando autem spiratur, corporaliter et localiter egreditur. Sed alia est natura spiritus, alia corporis. Quando primo homini data est anima, inspiravit Deus in faciem ejus spiraculum vitae (Gen. II) . Et quis dicere potest quomodo inspiravit Deus animam corpori vivificando, sive quia extra creaturam ad [Col. 1157A] vivificandum immisit, sive quia ibidem fecit ubi posuit, et ab intus creatam vivificationem prodire jussit, nec alia fuit inspiratio, quam ipsa vivificatio. Si ergo nescitur, quomodo inspiratur, quomodo sciri potest qualiter exspiratur? Deus inspirat, homo exspirat. Deus mittit, homo remittit, quia mittitur, cum accedit: eadem remittitur, cum recedit. Hoc unum scimus, quia, recedente anima, corpus moritur, et ipsa separatio animae mors corporis est. Hoc nobis sufficit scire, quia recedit. Quomodo recedit ex abundanti est perscrutari.
Multis exemplis didicimus in exitu animarum angelorum malorum sive bonorum praesentiam adesse, qui illas pro meritis vel ad tormenta pertrahant, [Col. 1157B] vel ad requiem deducant. Sed et ipsas animas adhuc in corpore positas ante exitum multa aliquando de his quae futura sunt super eas, sive ex responso conscientiae interiori, sive per revelationes exterius factas praecise cognoscimus. Raptas etiam aliquando et iterum ad corpora reductas, visiones quasdam et revelationes sibi factas narrasse de tormentis impiorum sive de gaudiis justorum: in his tamen nihil nisi vel corporale vel corporalibus simile recitasse flamina, flammas, pontes, naves, domus, nemora, prata, flores, homines nigros et candidos, et caetera qualia in hoc mundo videri et haberi solent, et vel ad gaudium amari, vel ad tormentum timeri. Sic quoque solutas corporibus manibus trahi, pedibus deduci, collo suspendi, flagellari, [Col. 1157C] praecipitari, et alia hujusmodi: qui nisi corporali naturae convenire non possunt. Quae omnia si ita illic visibiliter et corporaliter esse credimus, praeter alia quae absurda noscuntur, ipsas utique animas etiam a corporibus separatas corpora esse, et ad similitudinem corporum membris compactas atque distinctas confitemur.
Ego quiddam quod de hac re audivi tacere non debeo. Quidam probati testimonii frater narravit mihi se a suo abbate, veraciter hoc affirmante, audisse quia cum aliquando ille ad quosdam fratres eminus constitutos visitandos pergeret, ut fieri solet, quodam loco hospitium accepit, ubi factum, tunc apud omnes ejusdem loci habitatores celebre, ante diebus paucis contigisse didicit. Quidam peregrinus, [Col. 1157D] orationis causa ad Sanctum Jacobum pergens, in eodem loco hospitatus est. Nocte, ut itinerantibus mos est, ante diluculum surrexit. Egressus de vico in silvam, quae eidem vicina erat, pervenit. Ibi a comitibus itineris casu, ut solet, discrimine viae disjunctus, deviare coepit. Cumque longius processisset, obvium habet quemdam venerandi habitus et vultus virum: a quo interrogatus quis aut unde esset, vel pergeret, nomen, patriam simul et causam itineris exposuit. Ille se esse sanctum Jacobum, ad quem tenderet protestatur; se jam quidem omnia scisse; nunc vero quasi beneplacito et grato venisse obviam. Devotionem laudat, bonum propositum commendat, praemium apud se magnum [Col. 1158A] parari, nec longe jam esse remunerationem. Multis post haec verbis hinc inde currentibus, tandem miseriam et dolores vitae hujus quales aut quanti sunt exponit. Omne quod hic amatur quam cito fugiat, et pari modo omne quod timetur vel doletur, quomodo sine mora pertranseat. Inter haec et hujusmodi rationabili persuasione paulatim menti hominis nihil sinistrum suspicantis contemptum vitae ingerit, metum mortis tollit. Postremo nihil magis viro virtutis expedire quam ut hic exire festinet, et si alia via non detur, manu sua mortem fortiter lacessat, et non permittat se in his doloribus diu teneri, qui gaudium sibi paratum esse non dubitat. Quid multa? Deceptus fraudulentae persuasioni assensum praebet, et injecto ferro semetipsum [Col. 1158B] jugulat. Comites ejus diu per devia quaerunt, tandem exstinctum inveniunt; ad vicum unde exierant cadaver exanime reportatur. Et quia hospes apud quem nocte illa manserat hujus sceleris verisimiliter conscius videbatur, eumdem falsa criminatione ad poenam exposcunt. Ille dum innocentiam suam sine causa periclitari cerneret, et divinum auxilium intima cordis devotione sibi adesse imploraret, ecce subito qui mortus fuerat surrexit, et rem gestam cunctis astantibus et mirantibus exponens innocentem absolvit. Referebat se ab angelo malo, a quo ad interfectionem sui persuasus fuerat, ad tormenta deductum. Sed dum duceretur quemdam splendida facie (ipsum autem sanctum fuisse aiebat Jacobum) euntibus occurrisse, eumque ereptum in coelum [Col. 1158C] ad thronum Judicis deduxisse, illicque precibus pro illo fusis ut vitae denuo redderetur obtinuisse. Ibi se multa angelorum millia vidisse affirmabat. De quorum tamen statu et facie interrogatus, nihil in hoc mundo esse dicebat simile illis quo illam quam in ipsis viderat qualitatem exprimere potuisset, nisi forte ignem aut lucem et ipsam tam longe et valde dissimilem. Moerorem quidem esse, sed exprimere nullo modo posse quod viderat.
Hoc quidem commemorare voluimus, ne mirum videatur, si animabus a corporibus egressis, signa quaedam, corporibus similia, ad demonstrationem spiritalium praesentantur, qui nisi in talibus et per talia ab animabus corpore exutis videntur, nullo modo ab eisdem ad corpora reversis in corpore [Col. 1158D] viventibus et corporalia tantum scientibus dicerentur. Quamvis enim illa aliter ibi a corporibus exutae videre possunt, non tamen hoc nobis aliter narrare possunt, et manerent semper occulta illa, nec esse quod de illis nobis a redeuntibus diceretur, nisi exeuntibus et videntibus secundum ista monstraretur. Utrum autem animae, quae hinc amplius non reversurae exeunt, secundum hunc modum illa videant aut sentiunt, omnino dubium est, nisi quia probabilius videtur quod illa quae in corporibus viventes per delectationem rerum visibilium corporalibus imaginationibus injiciuntur, a corporibus in eisdem illic imaginationibus tormenta patiuntur. Neque enim omnino corporalem passibilitatem [Col. 1159A] exeunt, quando corporalium imaginationibus delectationis pravae usu impressis obvolutae et involutae exeunt. Quae vero hic manentes ab ejusmodi delectoribus et cogitationum phantasiis mundare se ac despoliare studuerit, illic postmodum, postquam a corporibus egressae fuerint, poenam in eis et tormenta non sentiunt: quod in hoc ipso quodammodo impassibiles existunt, quia nihil poena dignum secum ferunt.
Mors dicta est, quod sit amara, vel a morsu primi hominis appellata. Nam cum primus humani generis parens lignum vetitum per inobedientiam contigit, per morsum mortem incurrit (Gen. III) . [Col. 1159B] Unde et a morsu mors ipsa appellatur. Tria autem sunt genera mortis, id est acerba, immatura, naturalis. Acerba infantum, immatura juvenum, naturalis est senum. Item mortis tria sunt genera. Una mors peccati est, de qua scriptum est: «Anima quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII) ;» alia mystica, quando quis peccato moritur, et Deo vivit, de qua ait Apostolus: «Consepulti sumus cum Christo per baptismum in morte ipsius (Rom. VI) ; tertia mors, qua cursum vitae hujus et munus explemus, id est animae corporisque secessio. Advertimus igitur quod una mors sit mala, si propter peccata moriamur; alia mors bona sit, qua is qui fuerit mortuus justificatur a peccato. Tertia mors media sit; nam et bona justis videtur, et [Col. 1159C] plerisque metuenda. Quae cum absolvat omnes, paucos delectat; sed non hoc mortis est vitium, sed nostrae infirmitatis, qui voluptate et delectatione vitae istius capimur, et cursum hunc consummare trepidamus: in quo plus amaritudinis quam voluptatis est. An non sancti et sapientes viri, qui longaevitatem peregrinationis hujus ingemiscebant dissolvi, et cum Christo esse pulchrius aestimabant? Et ideo quia quotidie de morte cogitabant, et quasi se de hoc migraturos credebant mundo, non dubium est quin haec quotidiana meditatio mortis omne vitium in eis perimeret. Ad devitanda sane omnia tela certaminum, verum etiam ad universos motus omnium concupiscentiarum ac peccatorum [Col. 1159D] comprimendos, nullus mihi videtur validior clypeus quam meditatio mortis et extremi terror examinis.
Pensandum quippe est, cum jam peccatrix anima vinculis incipit carnis absolvi, quam amaro terrore concutitur, quantis mordacis conscientiae stimulis laceratur. Recolit vetita quae commisit, videt mandata quae neglexit implere et contempsit. Dolet indulta poenitentiae tempora sese inaniter percepisse, plorat immobilem districtae ultionis articulum inevitabiliter imminere. Manere satagit, ire compellitur, recuperare vult perdita: non auditur. Post terga respiciens totius transactae vitae cursum velut unum brevissimum deputat itineris passum. Ante se oculos dirigit et infinitae perennitatis spatia deprehendit. [Col. 1160A] Plorat itaque quia intra tam breve spatium acquirere potuit omnium laetitiam saeculorum. Deflet etiam se propter tam brevis illecebrae voluptatem inenarrabilem perpetuae suavitatis amisisse dulcedinem. Erubescit, quia propter illam substantiam, quae vermibus erat obnoxia, illam neglexit quae choris erat angelicis inferenda. Jam radios mentis attollit, et cum divitiarum immortalium gloriam contemplatur eam, propter vitae hujus inopiam perdidisse confunditur. Cumque sub se reflectit oculos ad hujus mundi convallem tetramque caliginem, super se vero miratur aeterni luminis claritatem, liquido deprehendit quia nox erat et tenebrae quod amavit. O si redivivum poenitentiae tempus mereri potuisset, quam durae conversationis iter [Col. 1160B] arriperet! qualia et quanta promitteret! quantis se devotionum vinculis innodaret! Interea dum hebescentes oculi contabescunt, dum pectus palpitat, raucum guttur anhelat, dentes paulatim nigrescunt, et quamdam velut aeruginem contrahunt, pallescunt ora, membra cuncta rigescunt.
Dum haec itaque et homini tanquam vicinae morti praecedentia famulantur officia, assunt omnia gesta simul et verba. Haec et ipsae cogitationes desunt, et cuncta haec amarum adversus auctorem testimonium reddunt. Coacervantur omnia ante respuentis oculos, et quae conspicere refugit, coactus et invitus attendit. Adest praeterea hinc horrenda daemonum turba, illinc virtus angelica. In illo qui medius est liquido deprehenditur, cui parti jure possessio vindicetur. [Col. 1160C] Nam si pietatis in eo videntur insignia, invitationis angelicae blanditiis delinitur, atque harmonicae melodiae dulcedine ut exeat provocatur. Quod si eum sinistrae parti meritorum nigredo et foeditatis squalor adjudicet, intolerabili mox terrore concutitur, repentini impetus violentia perturbatur, praecipitanter invaditur, ac de miserae carnis ergastulo violenter evellitur, ut ad aeterna supplicia jam cum amaritudine pertrahatur. Jam vero post egressionem de corpore quis explicare valeat, quot armatae iniquorum spirituum acies in insidiis lateant, quot frementes cunei feralibus telis instructi iter obsideant, et ne libera transire possit anima, velut militari more constipatae legiones oppugnant. Haec [Col. 1160D] et homini frequenter in corde versare, quid est aliud quam lenocinantia vitae hujus blandimenta respuere, mundo repudium dare, illicitos motus carnis elidere, solumque perfectionis adipiscendae propositum indeclinabiliter custodire? His addendus est etiam extremi terror judicii, ut illius amaritudine valeat mundi hujus falsa dulcedo contemni. Ad devitandas namque diabolicae pugnae molestias valent; assurgimus, si necessitatis ultimae periculum provide pertractamus. Nam si repentinus ille atque terribilis adventus Christi digne perpenditur, quid erit in mundo ubi mens humana vel desipiens delectetur? Ille nempe dies est, ad quam omnis praecedentium saeculorum intentio, ac summa colligitur, cui cuncta sacrarum Scripturam volumina famulantur: de [Col. 1161A] quo beatus Petrus ut audientium corda digno terrore concuteret: «Adveniet, inquit, dies Domini sicut fur; in quo coeli magno impetu transient, elementa vero ignis calore solventur. Cum igitur haec omnia dissolvenda sint, quales oportet esse vos in sanctis conversationibus et pietatibus, exspectantes et properantes in adventum diei Domini nostri Jesu Christi, per quem coeli ardentes solventur (II Petr. III) .»
Legimus in conditione rerum, mox ut de limo terrae corpus effectum est, statim Dominum insufflasse, factumque esse Adam in animam viventem (Gen. II) . Insufflavit enim dictum est ad exprimendam operis dignitatem, ut agnosceretur aliquid eximium [Col. 1161B] quod ejus ore est prolatum. Caeterum hoc significat insufflatio ejus, quod mandatum et jussio. Nam insufflare quemadmodum potest, qui neque spiritum resolvit, neque buccam habet quae constat esse corporea. Hoc nonnulli secuti dixerunt, mox ut semen humanum coagulatum fuerit in vitalem substantiam, illico creatas animas corporibus dare discretas atque perfectas. Medendi autem artifices periti quadragesimo die humanum ac mortale pecus animam dicunt accipere, cum se in utero matris coeperit commovere. Unde vero illas Deus faciat ignoro, sciens hoc quod ejus facere nihil aliud est quam voluntas et jussio. Sanctus quidem Augustinus scribens per Orosium et Paulinum ad beatum Hieronymum, sic ait: Proinde ne longum faciam, hoc certe sentis, quod [Col. 1161C] singulas animas singulis nascentibus etiam modo Deus faciat. Cui sententiae ne objiciatur quod omnes creaturas sexta die consummaverit Deus, et septimo requieverit (ibid.) , adhibe testimonium Evangelii: «Pater meus usque nunc operatur (Joan. V) .» Cum ergo animas creat Deus novas singulas singulis, suam cuique nascenti non aliquid facere dicitur quod ante non faceret. Jam enim sexto die fecerat hominem ad imaginem suam (Gen. I) : quod utique secundum animam rationalem fecisse intelligitur. Hoc et nunc facit, non instituendo quod non erat, sed multiplicando quod erat. Unde et illud verum est quod a rebus quae non erant instituendis requievit, et hoc verum est, quod non solum gubernando [Col. 1161D] quae fecit, verum etiam aliquid non quod nondum, sed quod jam creaverat numerosius creando, usque nunc operatur. Quod si quaeritur quare fecit animas eis quos novit cito morituros, possumus respondere parentum hinc peccata vel convinci vel flagellari. Sciendum praeterea originali animas peccato astringi, nec posse ab eo liberari, nisi per gratiam Domini nostri Jesu Christi. Hinc beatus Augustinus: Certus etiam sum animam nulla Dei culpa, nulla Dei necessitate vel sua, sed propria voluntate in peccatum esse collapsam, nec liberari posse de corpore mortis hujus, vel suae voluntatis virtute, tanquam sibi ad hoc sufficiente, vel ipsius corporis morte, sed gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum, nec omnino esse animam ullam [Col. 1162A] in genere humano, cui non sit necessarius ad liberationem «Mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus (I Tim. II) .» Quaecunque autem sine gratia mediatoris et sacramento ejus, id est baptismate, in qualibet corporis aetate de corpore exierit, et in poenam futuram et in ultimo judicio corpus ad poenam recepturam. Si autem post generationem humanam, quae facta est ex Adam, regeneratur in Christo, ad ejus pertinere societatem et requiem post mortem corporis habituram, et corpus ad gloriam recepturam. Haec sunt quae de anima firmissime teneo. (CASSIODORUS.) Hoc autem veraciter fixeque credendum est Deum animas creare, et occulta quadam ratione justissime illis imputare quod primi hominis peccato tenentur obnoxiae.
[Col. 1162B] Sed quoniam in hunc locum tenor nos disputationis adduxit, ut animas reas per traducem peccati generaliter esse diceremus, convenit animam Domini Christi in medium deducere, ne quis calumniosa intentione perversus simili eam putet conditione constrictam. Audiamus igitur originem ejus sanctae Mariae semper Virgini digno praecone fuisse prophetatam: «Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Propterea quod nascetur ex te Sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I) .» Quis, rogo, in hac majestate nascendi, aut originalis peccati credat esse culpam, aut profanam aliquam carnis suspicetur offensam. Absque peccato sine dubio venit qui erat omnium peccata soluturus. Conceptus mystico inspiramine intus ex Virgine, [Col. 1162C] virilem commistionem prorsus ignorante, de Adam nihil traxit, quia sine concupiscentia et conceptus et genitus fuit, qui ut malum Adae vinceretur advenit. Hinc ad ejus matrem dictum est: Concipies per aurem Deum, paries et hominem. Primus homo posteris transmisit exitium, veniens Christus Dominus credentibus contulit regna coelorum. Per istum enim reparat amissum statum, quod per illum perdiderat meritum. Natus in gloria, conversatus sine macula, quid potuit de illo trahere quem contraria venit actione destruere. Sanctae origini vita sancta respondit. Qui sine peccato est genitus, nulla est mundi labe superatus. Suscepit verum hominem natura non vitiis, respuit quod protoplastus deliquit, [Col. 1162D] et assumpsit hominem purissimum quem creavit, non peccatum suscipiens, sed carnem peccati sine aliqua injuria pollutionis assumens. De hoc vero Deo et homine peccati destructore quidam Patrum sic ait: Ita e visceribus matris est editus, ut fecunditas pareret et virginitas permaneret: non alterius tamen naturae erat ejus caro quam nostrae. Non enim illi alio quam caeteris hominibus anima est inspirata principio, quae excelleret non diversitate generationis, sed sublimitate virtutis. Ex quibus verbis perpendimus animam Christi ejusdem naturae esse, cujus et nostrae sunt animae, sed cum nostrae et originali peccato et actuali sint infectae, illius animam credimus firmiter et tenemus omnis peccati expertem fuisse.
[Col. 1163A] «Cum intraret Jesus in domum cujusdam principis Pharisaeorum Sabbato manducare panem, et ipsi observabant eum. Et ecce homo quidam hydropicus erat ante illum (Luc. XIV) .» Hydropisis morbus ab aquoso humore vocabulum trahit; Graece enim udor [ ῦδωρ ] aqua vocatur. Est autem subcutaneus de vitio vesicae natus, cum inflatione et anhelitu foetido, propriumque est hydropici, quanto magis abundat humore inordinato, tanto amplius sitire. Et ideo recte comparatur ei quem fluxus carnalium voluptatum exuberans aggravat, comparatur et diviti avaro, qui quanto copiosior est divitiis quibus non bene utitur, tanto ardentius alia concupiscit.
«Et respondens Jesus dixit ad legisperitos et [Col. 1163B] Pharisaeos, dicens: Si licet Sabbato curare. At illi tacuerunt.» Merito tacuerunt qui se contra dictum quidquid dixerint vident; si enim curare licet, cur observant si Sabbatum solverit. Si non licet, cur pecora curant. Dixit dicens: talis positio est qualis: «Exspectans exspectavi (Psal. XXXIX) ,» significans perseverantiam loquentis, donec expleat quod intendit.
«Ipse vero apprehensum sanavit eum, ac dimisit. Et respondens ad illos dixit: Cujus vestrum asinus aut bos in puteum cadet, et non continuo extrahet illum die Sabbati? Et non poterant ad hoc respondere illi.» Ideo ante Pharisaeos hydropicum sanat, et mox contra avaritiam disputat, ut per ejus aegritudinem corporis in illis exprimeretur aegritudo [Col. 1163C] mentis, et corporalis exemplo curationis discerent spiritualiter curari. Congruenter etiam hydropicum animali quod cecidit in puteum comparat. Humore enim laborat. Bos et asinus sapientes et hebetes significant, vel bos populum significat jugo legis attritum; asinus gentilem populum nulla ratione domitum, quasi animal stolidum et brutum. Nos a puteo concupiscentiae Salvator extrahit: omnes enim peccaverunt.
«Dicebat autem et ad invitatos parabolam, intendens quomodo primos accubitus eligerent, dicens ad illos: Cum invitatus fueris ad nuptias, non discumbas in primo loco, ne forte honoratior te sit invitatus ab eo, et veniens is qui te et illum vocavit [Col. 1163D] et dicat tibi: Da huic locum. Et tunc incipias cum rubore novissimum locum tenere.» Intendens quomodo de primis accubitibus laborent vel intendens in doctrina sua quomodo debeant accubitus in Ecclesia eligere docet humilitatem non solum apud Deum sed etiam apud homines. Et quoniam haec admonitio ab evangelista vocatur parabola, intuendum est quid designet. Nuptiae sunt conjunctio Christi et Ecclesiae. Unde Matthaeus ait: «Simile factum [Col. 1164A] est regnum coelorum homini regi qui fecit nuptias filio suo (Matth. XXII) .» Ad has nuptias quilibet invitatus, id est Ecclesiae membris conjunctus, non discumbat in primo loco, hoc est non extollat se gloriando de meritis suis quasi sit sublimior caeteris. Studeat veste nuptiali vestiri, hoc virtutum fulgore coruscare, sed cum humilitate. Honoratiori invitato dat locum, qui de aliis meliora cognoscens quidquid de sua operatione celsum sentiebat parva reputat, et cum Propheta se humiliat, dicens: «Pauper sum ego et in laboribus a juventute mea, exaltatus autem humiliatus sum et conturbatus (Psal. LXXXVII) .» Merito cum rubore poenitens novissimum locum in Ecclesia tenet qui se super alios exaltat plus quam Deum.
[Col. 1164B] «Sed cum vocatus fueris ad nuptias, recumbe in novissimo loco, ut, cum venerit qui te invitavit, dicat tibi: Amice, ascende superius; tunc erit tibi gloria coram simul discumbentibus.» Quanto magnus es, humilia te in omnibus, cum Psalmista dicens: «Humiliatus sum usquequaque (Psal. CVII) .» Veniens Dominus ad judicium vel ad quotidianam visitationem Ecclesiae praecipit ascendere quem magis invenerit se humiliare. Unde illud: «Quicunque humiliaverit se sicut parvulus, hic major est in regno coelorum (Matth. XVIII) .» Pulchre dicitur: «Tunc erit tibi gloria,» ne nunc ad plenum velis recipere quod tibi servatur in fine. Hinc Salomon ait: «Haereditas ad quam festinatur in principio in novissimo benedictione carebit (Prov. XX) .» In hac etiam vita humilis sublimatur in Ecclesia ad majora dona sancti Spiritus impetranda.
«Quia omnis qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur.» Qui se incaute de meritis allevat, humiliabitur a Domino, et si non coram hominibus; et qui provide se de benefactis humiliat, exaltabitur ab eo.
Avaritia multis et ineffabilibus modis humanum genus atterens et infestans, et ipsa de superbia quodam modo originem trahens, mentem hominis allicit, ut exteriora et visibilia bona sola diligat, concupiscat, et ea summa credat, ac variis curis [Col. 1164D] ad ea acquirenda, multiplicanda custodiendaque animum et labores impendat. Nonnullos enim ita desiderio eorum facit exardescere, ut ea etiam per scelus acquirere vel vindicare, non timentes bella, homicidia, rapinas, violentias, praedas, sacrilegia, furta, falsa testimonia, perjuria, fraudes, mendacia, lites, rixas, oppressiones suorum vel quorumlibet inferiorum, inhumanitates, primorum deceptiones et alia hujusmodi ad laesionem proximi seu contemptum [Col. 1165A] Dei pertinentia exercere non pertimescant. Alios vero, quos ad tam scelerata seducere non potest, tamen turpis lucri cupidos et insatiabiles efficiens, res suas usuris et fenoribus multiplicare, mercimoniis non aequis jugiter insudare, omnes curas, labores et intentionem, ipsamque vitam suam spe et appetitu multiplicandae rei familiaris impendere, quasi absque proximi laesione, et ideo etiam veluti sine peccato instigat. Alios qui etiam in hac parte suadenti resistunt, non adhuc deserens, suggerit ut ipsa, quae dono Dei, haereditate aut alicujus liberalitate honeste et sine peccato accepta possident, quamvis multiplicare per aliquod peccatum vel augere non appetant, tamen plus justo diligant, et in eis fruendis spem suam, et delectationem consolationemque [Col. 1165B] ponant; vel in eorum qualicunque amissione seu diminutione plus aequo tristentur et doleant; vel in eorum repositione, aut in posterum reservatione nimis tenaces cauti parcique custodes indigentibus ea proximis largiri pro facultate sua renuant; vel quasi sub specie frugalitatis et parcimoniae, fugaque effusionis, opibus adeo ad usum necessarium tam sui quam proximorum concessis, quasi sacris et non tangendis parcant; vel certe futuram inopiam contra praeceptum Domini plus quam necesse est formidantes, et de crastino, id est futuro tempore sollicite et superflue cogitantes (Matth. VI) , promissionibus ejus quibus necessaria pollicitus est increduli vel diffidentes appareant. Ipsos quoque qui consilium Domini quasi secuti [Col. 1165C] cunctis quae possident, abrenuntiare videntur impellit, ut aut partem sibi imperfecte abrenuntiantes retineant, aut ea quae prorsus dimiserant denuo vesana apostasia concupiscant, aut certe plura quam vel prius habuerant affectent. Alios ad hoc adducit, ut sub obtentu relicti saeculi vel specie religionis, vel occasione ecclesiastici ordinis, vel multorum procurationis vel eleemosynarum largitionis, vel alicujus aedificii ad pium cultum pertinentis, ipsi divitiis locupletari appetant.
Denique cupiditas atque superbia in tantum unum sunt malum, ut nec superbus sine cupiditate, nec sine superbia possit inveniri cupidus. Si enim aliquod peccatum perpetrare non possum, nisi meae [Col. 1165D] delectationi consentiam (quod cupiditatis est proprium), et Dei praecepta contemnam (quod est superbiae malum), quomodo non ex cupiditate, quae est radix malorum omnium (I Tim. VI) , et ex superbia quae initium omnis peccati dicitur (Eccli. X) , procedit omne peccatum. Si enim cupiditas amor est cujuslibet rei illicitae vel amor habendi plus quam oportet, nullum peccatum sine cupiditate committitur. Quid vero avarius est illo cui non sufficit Deus, et qui bono universo plus appetit.
Adversus hanc igitur furiam, his et similibus versutiis armatam, charitas, misericordia, largitas, benignitas, contemptus divitiarum, et voluntaria paupertas mentem hominis defendere parantes, dum vanitatem et incertitudinem omnium praesentium [Col. 1166A] rerum, ipsius quoque vitae nostrae brevitatem et dubietatem demonstrant, dum naturae paucula postulantis, et victu tantum vestituque, juxta Apostolum (I Tim. VI) , contentae mediocritatem intimant, pias mentes facile adducunt, ne pro vili incoepta et superflua qualibet re, grave certum et damnabile aliquod crimen seu peccatum incurrentes, juste damnandi divinorum transgressores praeceptorum fiant. Quae etiam dum stultissima esse docuerint, ut intentionem nostram, curas, studia, servitia, labores, quibus etiam minus impensis, aeternam gloriam divitiasque perennis vitae promereri potuissemus, pro caducae et fumaticae rei vana spe incassum perdamus; profecto, si sapiens, minus pro his vanescentibus nugis amplius quam pro permanentibus bonis [Col. 1166B] satagere et servire studebimus, maxime cum ipse Dominus dicat: «Non potestis Deo servire et mammonae (Luc. XVI) ,» et cum Scriptura iterum dicat: «Qui amat pecunias, fructus non capiet ex eis (Eccle. V) .» Et iterum: «Avaro nihil est scelestius, nihilque iniquius quam amare pecuniam (Eccli. X) ,» et quoniam «avari et rapaces regnum Dei non possidebunt (I Cor. VI) ;» et: «Vae vobis divitibus qui habetis consolationem vestram (Luc. VI) !» Et cum ipsis inculcantibus fixum corde tenemus quod quaelibet bona nobis a Deo pro usura in praesenti accommodata, non ut avare recondamus accepimus, sed ut necessariis usibus nostris superflua indigentibus proximis fideliter distribuamus, ipsique Domino inde servire satagamus, nimirum, sicut ipse jussit, [Col. 1166C] necessitatem proximorum nostram reputantes, ut fideles dispensatores ex communis Domini donis eis, ut possumus, opem ferimus, eisque potius sua ex debito reddimus quam nostra tribuimus, quia si hoc quidem non fecerimus, non ut propriarum rerum cauti conservatores, sed ut alienarum iniqui fraudatores et violenti raptores ex divino judicio justae ultioni subjacebimus. Ipsae quoque persuadent perniciosiora et a remediis longinquiora esse vitia, quae sub specie virtutum emergunt, quam illa quae ex aperto exeunt pro carnali voluptate. Hi namque velut palam expositi ac manifesti languores, et arguuntur cominus et sanantur.
Illud namque valde ridiculosum est quod nonnulli [Col. 1166D] post illum primae abrenuntiationis ardorem, quo res familiares vel opes plurimas ac malitiam saeculi reliquerunt, tanto studio in his quae penitus nequeunt in suo ordine non haberi, quamvis parva viliaque sint, esse devinctos, ut horum cura pristinarum omnium facultatum superet possessionem. Quibus profecto parum proderit majores opes contempsisse, quia affectus corum ob quos illae contemnendae sunt, in res parvas atque exiguas transtulerunt. Nam vitium cupiditatis et avaritiae quod erga species pretiosas exercere non possunt, circa viliores materias retinentes non abscidisse, sed commutasse se probant pristinam possessionem. Nam nimia devincti diligentia, erga curam sportellae, sagelli, codicis, aliarumque similium rerum, [Col. 1167A] quamvis vilissimarum, eadem tamen qua antea libidine detinentur. Quae etiam tanta aemulatione custodiunt atque defendunt, ut pro ipsis adversus fratrem commoveri se, et (quod est turpius!) etiam litigare non pudeat. In hoc quoque sui cordis avaritiam designant, cum vel ea quibus uti necesse est propensius student habere quam caeteri, vel excedentes diligentiae modum peculiarius ea attentiusque custodiunt et ab aliorum contrectatione defendunt, quae universis fratribus deberent esse communia, quasi vero differentia tantummodo metallorum et non ipsa passio cupiditatis habeatur in noxa, et pro rebus quidem magnis irasci non liceat, pro vilioribus vero hoc ipsum fecisse sine culpa sit, et non idcirco pretiosiores abjecerimus materias quo facilius disceremus [Col. 1167B] viliora contemnere. Quid enim differt utrum quis perturbationem cupiditatis erga opes amplas atque magnificas, seu erga viliores exerceat species, nisi quod in eo reprehensibilior judicandus est quod dum maxima sprevit imis obligetur; ideoque perfectionem cordis abrenuntiatio ista non obtinet, quia cum censum habeat pauperis, non abjecit divitis voluntatem.
Duo sunt genera humilitatis. Primum ad se, secundum ad alios. Humilitas ad se est qua quisque de semetipso parva existimat; humilitas ad alios est, qua bona illorum homo sine invidia et livore commendat. Per primam humilitatem praeesse non cupit; per secundam subesse non contemnit. [Col. 1167C] Humilitas facit ut sua occulta homo non abscondat; pietas facit ut aliena occulta judicare non praesumat. Humilitas facit ut mala sua homo non excuset; pietas facit ut mala aliena non aggravet. Item humilitas facit ut quae in se latent secundum veritatem judicet; pietas facit ut quae in aliis non patent ad meliorem partem inclinet. Hinc est quod sancti viri semetipsos tam districte dijudicant, et cunctos sibi merito anteponendos putant. Vident enim et quae manifesta sunt sua et quae occulta; aliorum autem manifesta tantum. Cum itaque de alienis occultis judicare non praesumant, nisi quantum pietatem monente bona esse existimant, plura sunt quae in se mala vident ubi et manifesta et occulta [Col. 1167D] vident, quam qui in aliis vident ubi manifesta tantum vident. Nam, et si quando quaedam occulta aliena ex manifestis deprehendunt, sua tamen districte per veritatem judicant; illa autem per pietatem judicare, nisi excusando non praesumunt. Hinc vero fit ut inferiores se cunctis existiment, et hoc illis sentire dulce sit, quod sua mala aggravare et aliorum alleviare possint.
Verum et hoc notandum est qualem humilitatem Scripturas legentes debeant habere. Principium itaque liberans disciplinae humilitas est. Cujus cum multa sint documenta, haec tamen tria praecipue ad lectorem pertinent: primum, ut nullam scientiam, nullam scripturam vilem teneat; secundum, ut a nemine discere erubescat; tertium, ut, cum scientiam [Col. 1168A] adeptus fuerit, caeteros non contemnat. Multos hoc decipit, quod ante tempus sapientes videri volunt. Hinc namque in quemdam elationis tumorem prorumpunt, ut jam et simulare incipiant quod non sunt, et quod sunt erubescere, eoque longius a sapientia recedunt, quo non esse sapientes, sed putari cupiunt. Cujusmodi multi hactenus erant qui cum primis elementis adhuc indigerent, non nisi summis interesse dignarentur, et ex hoc solummodo se magnos fieri putarent, si magnorum et sapientum vel scripta legerent vel verba audirent. Nos, inquiunt, vidimus illos; nos ab illis legimus; saepe nobis illi loqui solebant, illi summi, illi famosi cognoverunt nos. Sed utinam me nemo agnoscat, et ego cuncta noverim! Platonem vidisse, non [Col. 1168B] intellexisse gloriamini. Puto indignum est vobis deinceps ut me audiatis. Non ego sum Plato, nec Platonem videre merui. Sufficit vobis ipsum fontem philosophiae potastis. Sed utinam adhuc sitiretis! Rex post aurea pocula de vase bibit testeo. Quid erubescitis? Platonem audistis, audiatis et Chrysippum. In proverbio dicitur: . . .
Nemo est cui scire omnia datum sit, neque quisquam rursus cui aliquid speciale a natura accepisse non contigerit. Prudens igitur lector omnes libenter audit, omnia legit, non scripturam, non personam, non doctrinam cujusquam spernit. Indifferenter ab omnibus quod sibi desse videt quaerit, nec quantum sciat, sed quantum ignoret [Col. 1168C] considerat. Hinc illud Platonicum aiunt: Malo aliena verecunde discere, quam mea imprudenter ingerere. Cur enim discere erubescis, et nescire non verecundaris? Pudor iste est major illo. Aut quid summa affectas cum tu jaceas in imo? Considera potius, quid vires tuae ferre valeant. Aptissime incedit, qui incedit ordinate. Quidam dum magnum saltum facere volunt, praecipitium incidunt. Noli ergo nimis festinare. Hoc modo citius ad sapientiam pertinges. Ab omnibus libenter discere, quantum tu nescis, quia humilitas commune tibi facere potest quod natura proprium cuique fecit. Sapientior omnibus eris, si ab omnibus discere volueris. Qui ab omnibus accipiunt, omnibus ditiores sunt.
[Col. 1168D] Nullam denique scientiam vilem teneas, quia omnis scientia bona est. Nullam, si vacat, scripturam, vel saltem legere contemnas. Si nihil lucraris; nec perdis aliquid, maxime cum nulla scriptura sit, secundum meam aestimationem, quae aliquid expetendum non proponat, si convenienti loco et ordine tractentur, quae non aliquid etiam speciale habeat quod diligens verbi scrutator alibi non inventum, quanto rarius tanto gratius carpat. Nihil tamen tam bonum est quod semel melius tollit. Si omnia legere non potes, ea quae sunt utiliora lege, etiamsi omnia legere potueris, non tamen idem omnibus labor impendendus est. Sed quaedam ita legenda sunt, ne sint incognita; quaedam vero, ne sint inaudita, quia aliquando pluris esse credimus qui non [Col. 1169A] audivimus, et facilius aestimatur res cujus fructus agnoscitur. Videre nunc potes quam necessaria tibi sit haec humilitas, ut nullam scientiam vilipendas, et ab omnibus libenter discas. Similiter tibi quoque expedit ut cum tu aliquid sapere coeperis, caeteros non contemnas. Hoc autem tumoris vitium; hinc quibusdam accidit, quod suam scientiam nimis diligenter inspiciunt; et cum sibi aliquid esse visi fuerint, alios quos non noverunt, tales nec esse nec potuisse fieri putant. Hinc etiam ebullit quod nugigeruli nunc quidam nescio unde gloriantes priores patres simplicitatis arguunt, et secum natam, secum morituram credunt sapientiam. In divinis eloquiis simplicem loquendi modum esse aiunt, ut in eis magistros audire non oporteat posse satis quemque proprio [Col. 1169B] ingenio veritatis arcana penetrare. Cor rugant, nasum et labium torquent in lectores divinitatis, et non intelligunt quod injuriam faciunt ei cujus verba, pulchro quidem vocabulo simplicia, sed sensu pravo insipida praedicant. Non est mei consilii hujusmodi imitari. Bonus enim lector humilis debet esse et mansuetus, a curis inanibus et voluptatum illecebris prorsus alienus, diligens et sedulus, ut ab omnibus discat libenter, nunquam de scientia praesumat sua, perversi dogmatis auctores quasi venena fugiat; diu rem pertractare, antequam judicet, discat; non videri doctus et esse quaerat, dicta sapientum intellecta diligat, et ea semper oculis quasi speculum vultus sui tenere studeat; et si [Col. 1169C] qua forte obscuriora intellectum ejus non admiserint, non statim in vituperium prorumpat, ut nihil bonum esse credat, nisi quod ipse intelligere potuit. Haec est humilitas disciplinae legentium.
O praeclara humilitas qua amplexatur omnipotentis majestas! O beata humilitas, quam visitare, sanare, glorificare non dedignatur propitia divinitas! O prudens humilitas, quae propriam contemnis excellentiam et Dominum solum magnificas animae judicio et in ejus salutari exsultas spiritus gaudio. Dum teipsam despicis, Deus te in coelo et in terra respicit. Dum te pulverem et cinerem confiteris, super inimicos tuos divinitus exaltaris. Tu conscientiam bonam [Col. 1169D] modo a mordacibus curis facis quietam, in futuro a minacibus poenis securam. Aemula tua superbia a superbis diabolum praecipitavit in infernum, de paradiso Adam expulit in exsilium, tu latronem introduxisti in paradisum, meretrices et publicanos in regnum coelorum. Illa nititur supra se, et ruit infra se; tu, ut bene funderis, in altum fodis; ut Deum ipsum videas, in templum Dei erigeris. Illa se similem facit Altissimo, imo supra omne quod dicitur Deus aut colitur extollitur, et ab omni dignitate abjicitur, et amplius non erit: tu te pauperem et vermem asseris, et de stercore elevaris, ac cum coeli principibus collocaris. Illa bona sua laudat et pereunt; [Col. 1170A] tu mala tua accusas, et evanescunt. Illa sibi vult sufficere et nequit deficere; tu gratia Dei inniteris sola, et in Domino potes omnia. Illa sicut dum est, non potest non esse quod est, id est superbia, sicut subdi non potest ulli praeposito, nec ipsi Deo; tu quia es quod es, id est humilitas, omnibus etiam infimis spreta substerneris. Illa sublime omne videt; tu quia nihil per contentionem agis, ut aliis praeponaris, vel per inanem gloriam, sed in humilitate facis tuos arbitrantes vere alios esse superiores sibi invicem, quia potest esse in alio occultum quo superior fit, et apud Deum dignior: et hoc ideo quia non quae sua sunt singuli considerant, sed ea quae aliorum bona. Illa sana sauciat, integra corrumpit; tu saucia sanas, corrupta integras. Illa [Col. 1170B] communia et usitata, licet sint grandia; fastidit rara et singularia, et si vilia extollit; tu gaudes omnibus bonis tanquam Dei donis, et non tua, sed aliena quaeris lucra. Illa virtutibus aliis armatur et elevatur; a te sola vincitur et exstinguitur. Tu laudem divinam, illa concupiscit humanam. Tu gloriaris in conscientiae testimonio, illa in linguae vaniloquio. Tu colis cor, illa corpus. Tu ornas animum, illa vultum. Tu places Deo, illa diabolo. Tu interemptrix es vitiorum, illa virtutum. Tu aedificas Hierusalem, illa Babyloniam. Tu doces animum, quidquid extra molitur suis retrusum possidere thesauris, illa quod stelliferum transabiit coelum tellure demersa petit. Tu es fons, incrementum, finis virtutum; illa incipit, adauget, perficit omne [Col. 1170C] malum. Illa blasphemat Dei opera; quasi sapientior Deo, commutat ea quasi meliora Deo; tu quia scis sapientiae nil inde convenire justitiae Dei, nil pravum adhaerere omnipotentiae, nil posse resistere: idcirco omne quod est tanquam opus Dei pulcherrimum, optimum, perfectissimum judicas, dicis «omnia opera Domini magna et exquisita in omnes voluntates ejus (Psal. CX) .»
Quapropter omnia opera Domini benedicis, laudas et superexaltas. Et sicut duo genera tui existunt quibus tu agnosceris, ita et duo genera illius existant, per quae et ipsa agnoscitur. Duo itaque sunt genera elationis: aliud intus per superbiam mentis, aliud foris per typhum elationis. Superbia [Col. 1170D] enim intus est, jactantia foris. Superbia alia est qua in sui consideratione animus intumescit, alia qua in sui comparatione caeteros despicit. Similiter jactantia foris alia est qua in sui ostentatione homo blandum se simulat, alia qua se crudelem et metuendum demonstrat. In prima placere nititur, in secunda placere dedignatur. Ex primo igitur genere superbiae in quo homo sibi placet, primum nascitur genus jactantiae, in quo caeteris placere desiderat, et ex secundo genere superbiae in quo alios despicit; secundum nascitur genus jactantiae, quo se aliis non amabilem sed metuendum monstrare laborat.
[Col. 1171A] «Accesserunt ad Jesum Sadducaei; et interrogavit eum unus ex eis, tentans eum: Magister, quod est mandatum magnum in lege?» etc. (Matth. 22.) Primum omnium non pro ordine, sed pro dignitate intellige dictum, id est maximum omnium, sive primum, quia ante omnia debemus intimo corde singuli quasi unicum pietatis fundamentum locare. Ergo primum omnium et maximum mandatum est cognitio atque confessio divinae unitatis cum exsecutione bonae operationis. Bona autem operatio dilectione Dei et proximi perficitur. Quod breviter aliis verbis commendat Apostolus dicens: «In Christo enim Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed fides quae per dilectionem operatur (Gal. V) .»
[Col. 1171B] Ostendit ex hac responsione Scribae gravem saepe inter Scribas et Pharisaeos quaestionem esse versatam quod esset mandatum primum sive maximum divinae legis, quibusdam videlicet hostias et sacrificia laudantibus, aliis vero majore auctoritate fidei et dilectionis opera praeferentibus, eo quod plurimi patrum ante legem absque omnium victimarum et sacrificiorum consuetudine ex fide tantum, quae per dilectionem operatur, placerent Deo, summique apud ipsum loci haberentur. Nemo autem unquam absque fide ac dilectione per holocausta solum et sacrificia Deo placuisse invenitur. In qua sententia Scriba iste etiam se fuisse declaravit.
«Ait illi Jesus: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota [Col. 1171C] mente tua Hoc est maximum et primum mandatum. Secundum autem simile est huic: Diliges proximum tuum sicut te ipsum. In his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae.»
Totam magnitudinem et latitudinem divinorum eloquiorum secura possidet charitas, qua Dominum proximumque diligamus. Docet enim nos coelestis unus magister et dicit: «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo,» etc. (AUGUSTINUS.) Si ergo non vacat omnes paginas sanctas perscrutari, omnia in volumine sermonum, quod volvitur evolvere, omnia Scripturarum secreta penetrare, tene charitatem ubi pendent omnia. Ita tenebis, quia ita didicisti, tenebis etiam quod nondum didicisti. Si [Col. 1171D] enim nosti charitatem, aliquid nosti, unde et illud pendet quod forte nosti, et in eo quod Scripturas non intelligis, charitas patet. Illa itaque tenet et quod patet et quod latet in divinis sermonibus. Qui charitatem tenet in moribus, hoc est quod breviatum sermonem faciet Dominus super terram.
«Congregatis autem Pharisaeis, interrogavit eos Jesus, dicens: Quid vobis videtur de Christo? Cujus filius est? Dicunt ei: David. Ait illis: Quomodo [Col. 1172A] ergo David in libro Psalmorum vocat eum Dominum, dicens: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum?»
Istud dicere Domini Domino est aequalem sibi generare Filium. Domino meo, dicit David, non secundum quod de eo natus est, sed secundum quod de Patre semper fuit. Quod autem a Patre subjiciuntur inimici, sive volentes sive nolentes, non infirmitatem Filii, sed unitatem naturae qua in altero alter operatur significat; nam et Filius subjicit inimicos Patri, quia Patrem clarificat super terram. Sic interrogatio Jesu nobis proficit contra Judaeos. Judaei autem frivola multa confingunt asserentes centesimum nonum psalmum, scriptum in persona [Col. 1172B] Eliezer filii vernaculi Abrahae, revertentis de caede quinque regum: Sede ad dexteram meam. Sed sequentia psalmi non ad hoc concordant. Recte itaque opponitur, non quia Christum, quem confitentur esse venturum, David filium dicunt, sed quia simpliciter hominem et non Dei Filium credunt.
«Si ergo David in spiritu vocat eum Dominum, quomodo filius ejus est? Et nemo poterat ei respondere verbum, neque ausus fuit quisquam ex illa die eum amplius interrogare.» Quia in sermonibus confutantur, ultra non interrogant, sed aperte comprehensum potestati tradunt Romanae. Unde patet venena invidiae superari posse, sed difficile quiescere.
Geminam nobis Scriptura sacra charitatem commendat, Dei videlicet et proximi. Charitatem Dei, ut sic ipsum diligamus, ut in ipso gaudeamus; charitatem proximi, ut sic ipsum diligamus, ut non in ipso, sed cum ipso in Deo gaudeamus: hoc est ut Deum diligamus propter se ipsum, proximum autem propter Deum. Deus autem idcirco propter se ipsum diligendus est, quia ipse est bonum nostrum; proximus autem ideo propter Deum diligendus, quia cum ipso in Deo est bonum nostrum. Illum diligamus, ut ad ipsum veniamus, et in Christo gaudeamus, istum diligamus, ut cum ipso curramus, et cum ipso perveniamus. Illum ut gaudium, istum, [Col. 1172D] ut gaudii socium. Illum ut requiem, istum ut requiei consortem. Quid est Deum diligere? habere velle. Quid est Deum diligere propter se ipsum? ideo diligere, ut habeas ipsum. Quid est proximum diligere propter Deum? ideo diligere quia habet Deum. Sicut diligimus hominem propter justitiam, id est quia habet justitiam, et sicut diligimus hominem propter sapientiam, id est quia habet sapientiam, sic diligimus hominem propter Deum, id est quia habet Deum, vel si forte nondum habet, tamen [Col. 1173A] quia habiturus est eum velut habeat eum. Sic itaque propter Deum hominem diligimus, quem utique propter Deum non diligeremus, si Deum non diligeremus, quemadmodum cum hominem propter sapientiam diligo, ideo diligo, quia ipsam sapientiam diligo: quem profecto non diligerem, si sapientiam ipsam propter quam ipsum diligo non diligerem. Ita cum proximum propter Deum diligo, ideo diligo quia Deum diligo: quem utique non diligerem, si Deum propter quem ipsum diligo non diligerem. Sic igitur: si bene diligo, et bonum diligo. Non enim bene diligo, nisi cum bonum diligo: et cum bonum quod diligo, non ob aliud quam propter bonitatem sic diligo. Quomodo? Amicum in Deo, inimicum propter Deum. Quid est amicum diligere in Deo? ideo diligere [Col. 1173B] quia Deum habet. Non in divitiis suis, non in fortitudine sua, non in pulchritudine sua, sed in justitia sua, in sanctitate sua, in bonitate sua. Illa enim, etsi a Deo sunt, extra Deum diligi possunt, et saepe cum diliguntur, avertunt et pervertunt mentem diligentem se, ut Deum non diligant. Ideoque pro his est laudandus, quia cum dantur ab ipso dantur, et dona ejus sunt, sed in his non est amandus proximus, quia virtus ejus non sunt, neque bonum faciunt ista hominem, etiam si abundaverit, nec non si defuerit malum.
Bonitas autem bonum facit et justitia justum, et veritas verum, et haec cum adsunt, adest Deus, quia Deus bonitas est, et justitia et veritas. Ideo in bonitate, et justitia, et veritate diligendus est [Col. 1173C] homo, et quando in istis diligitur, in Deo diligitur, quia Deus bonitas est, et justitia et veritas. Si ergo bene diligimus, et bonum diligimus, boni sumus. Non enim bonos facit, nisi dilectio bona et dilectio boni. Si autem boni sumus, nullos amicos habemus nisi bonos; et nullos inimicos, nisi malos, quia si boni sumus, nihil nisi bonum diligimus, et nihil praeter malum odimus. Si autem amicos bonos habemus, et inimicos malos, amicos quidem in bonitate sua diligere debemus, id est in Deo, quia boni sunt; inimicos autem, quia in bonitate diligere non possumus, quia boni non sunt: tantum propterea diligere debemus, ut bonitatem habeant, et boni sint. Et in his omnibus non nisi bonitas [Col. 1173D] diligitur, quando nihil diligitur, nisi propter bonitatem. Simili modo cum Deus diligitur, propter se diligitur, quia ab alio non est, neque aliud ab ipso quod diligitur in ipso. Cum vero proximus diligitur, non propter se diligitur, sed propter Deum, alter ut amicus qui Deum habet, alter ut inimicus ut Deum habeat. Et in his omnibus non nisi Deus diligitur, quia aliud non est quam Deus, quod in illo diligitur quia est, in isto diligitur ut sit. Ergo cum Deus diligitur, et cum proximus diligitur, Deus diligitur. Quare ergo dicit Scriptura: «Ut et Deum diligas, et proximum (Matth. XXII) .» Si in Deo Deum diligis, et in proximo Deum diligis, nec aliud in proximo quam quod in Deo diligis, quare sunt duo praecepta charitatis? Si enim utrobique [Col. 1174A] Deus diligitur, in utroque unum impletur, nec opus fuerat praeceptum geminari de opere uno: Sufficeret si dixisset: Dilige Dominum Deum tuum; in hoc enim totum est. Qui enim Dominum vere diligit, ubique diligit. Si vere diligitur, diligitur ubicunque invenitur. In se ipso et in proximo, intus et foris, sursum et deorsum, longe et prope. Si mel dulce est, dulcis est et favus. Si mel diligis, diligis et favum receptaculum mellis. Sed cum mel diligitur, ideo diligitur, quia dulcedo ipsum est. Cum vero favus diligitur, ideo diligitur quia dulcedo in ipso est. Mel propter se ipsum diligitur, favus autem propter mel diligitur. Et si forte videris favum non habentem mel, vides receptacula, ubi mel esse debuerat, et doles esse vacua, et non placent tibi quia [Col. 1174B] arida sunt, et cupis mel illic esse, quod diligis: et si venerit, magis diligis. Ita diligito Deum tuum, quia dulcedo est, ipse et bonitas et veritas. Proximum autem tuum dilige, quia receptaculum est dulcedinis et veritatis, et si in eo inveneris quod habere debet, dulcedinem et bonitatem, et veritatem, dilige in ipso illas, et dilige ipsum propter illas. Si autem vacuum inveneris bonis suis, dole quia receptaculum inane vides, et opta ut veniant ad eum, et intrent in eum bona sua, ut fiat ipse bonus, habens bona sua, sine quibus bonus esse non potest.
Dilige Deum, quia bonitas est; dilige proximum, quia ex bonitate bonus est, vel si bonus non est, [Col. 1174C] ut sit qui bonus esse potest. Qui enim jam esse non possunt boni, diligendi non sunt, quia nec proximi sunt, sed alieni et remoti et extranei. «Ne des, inquit, alienis honorem tuum, et annos tuos crudeli, ne forte impleantur extranei viribus tuis et labores tui sint in domo aliena (Prov. V) .» Isti ergo sunt alieni et extranei nimis remoti, et longe facti quibus amplius non patet reditus ad bonum, daemones scilicet et mali homines cum daemonibus damnati. Qui idcirco a nobis amplius diligendi non sunt, quia ab illo bono propter quod diligitur omnis qui bene diligitur, irrecuperabiliter corruerunt. Nusquam nobis dicit Scriptura ut daemones diligamus, neque illos homines qui jam cum daemonibus [Col. 1174D] damnati sunt. Illi enim proximi non sunt, sed remoti et alieni facti a nobis. Nos autem proximos diligere debemus, non alienos, id est homines, non daemones, et illos homines, qui vel per bonitatem non recesserunt, vel per arbitrii libertatem redire possunt. Non enim omnino longe sunt qui, etsi abierint, adhuc redire possunt. Isti sunt proximi quos diligere debemus, vel in Deo, si recesserunt, vel propter Deum, si redire possunt. Quos quando diligimus, vel in eis Deum diligimus si boni sunt, vel eis bonum diligimus et optamus, cum quod non sunt boni esse possunt.
Propter hoc ergo duo sunt praecepta charitatis, Dei videlicet et proximi ut per charitatem Dei ipsum bonum diligas, per charitatem proximi bonum quod [Col. 1175A] diligis proximo non invideas. Poteras aliquid diligere et proximo non diligere; poteras aliquid velle habere, et tamen nolle ut illud haberet proximus tuus: in Deo tamen non poteras. Non enim poteras Deum diligere, nisi diligeres et proximum tuum, quia cum invidia et odio Deus diligi non potest, tamen quia in aliis rebus hoc facere poteras, ut aliquid velles et proximo tuo non velles, distinctum est ut utrumque tibi faciendum esse intelligas, quamvis alterum sine altero facere non possis. Quamvis simul sint, tamen duo sunt dilectio Dei et proximi. Neque ideo debuerunt in praeceptione confundi, quamvis non possint in actione separari. Duo igitur praecepta sunt charitatis: unum quo Deum diligere praecipimur; alterum quo proximum amare jubemur. [Col. 1175B] Sed dicis: Quare tria data non sunt praecepta charitatis ut similiter diligat homo se ipsum, sicut diligere jubetur Deum et proximum. Sed considera quia superfluum foret ut illud fieri juberetur ad quod faciendum sic homo pronus fuerat ex se, ut illud aut non posset, aut non vellet dimittere, etiamsi prohiberetur. Non igitur praecipiendum erat homini ut se diligeret, sed timendum vel cavendum magis erat ne nimis diligeret. Hoc siquidem naturae insitum erat, ut se odire non posset secundum quam nemo carnem suam odio habuit cujus commodum qui naturae insitus est appetitus inseparabiliter diligit, et quod adversum est illi, semper detestatur et fugit.
Animae concessum est a Deo ingenitium ( sic ) rerum secreta penetrare ac penetrata viventibus per eam reserare. Unde ineptum ducitur illam per quam plura cognoscimus, quasi a nobis alienam nos ignorare. In primis ergo insinuetur, cujus anima proprie dicatur et quare sic appelletur. Proprie igitur hominis anima et non pecudum dicitur, quoniam vita pecudum in sanguine tantum constituta noscitur. Haec vero, quia immortalis est, anima recte quasi anaema [ άναἷμα ], id est a sanguine longe discreta vocatur, cum post mortem corporis perfectam ejus constet esse substantiam. Quidam animam dicunt appellatam, eo quod animet atque vivificet sui [Col. 1175D] corporis substantiam. Animus autem appellatur, quia velocissima cogitatio ejus ad similitudinem venti motu celeri pervagatur, qui fit ex appetitu animae commoto pro desiderii ejus qualitate. Mens dicitur a mene [ μήνη ], id est a luna, quia licet mutetur vicissitudine varia, se tamen restituit in id quod fuit quadam novitate perfecta. Spiritus etiam triplici modo dicitur. Appellatur enim veraciter et proprie nullius indigens, ipse vero a creaturis omnibus indiget, inspirans quod vult, et dispensans omnia prout vult, universa complens, totus in toto, immobilis loco, et voluntate aeternus cunctaque quae summa sunt singulariter potens. Vocamus et spiritum substantiam tenuem nobisque invisibilem, creaturam immortalem, quantum illi datum est, utiliter [Col. 1176A] valentem. Tertio spiritum dicimus per totum corpus emissum atque receptum, per quem vita mortalium continetur; nec aliquando otium capiens, jugi mobilitate reparatur.
Sciendum est igitur animum et mentem proprie animam non vocari. Haec Cassiodorus. Caeterum Isidorus sic ait: «Una est anima quae dum contemplatur, spiritus est, dum sentit, sensus; dum sapit, animus; dum intelligit, mens; dum discernit, ratio; dum consentit, voluntas; dum recordatur, memoria; dum membra vegetat, anima est.» Hominis ergo anima, ut veracium doctorum consentit auctoritas, est a Deo creata spiritualis propriaque substantia sui corporis vivificatrix rationalis quidem et immortalis, sed in bonum malumque convertibilis. [Col. 1176B] Edita est quasi parturiale ovum, ubi vita futurae avis pennarum grata varietas continetur. Insuper a Deo fieri vel factas animas prudentium nullus nescit, quando Creator est aut creatura omne quod existit. Creatrix igitur nulla creatura potest esse substantia, quoniam ut ipsa subsistat indiget Deo, et dare non potest alteri subsistentiam, quam tantum habere accepit. Superest ut eam verissime a divinitate conditam esse fateamur quae sola potest creare mortalia et immortalia. Evidenter enim legitur in Salomone: «Et revertetur pulvis in terram sicut erat, et spiritus revertetur ad eum qui dedit illum (Eccli. XII) .» Et alibi: «Omnem flatum ego feci.» Illud autem quod diximus sui corporis vivificatrix, ideo dicitur quia mox ut data fuerit ineffabili conditione, [Col. 1176C] diligit carcerem suum, amat propter quod libera esse non potest, doloribus ejus vehementer afficitur, formidat interitum quae non potest mori; et sic est ad corporis sui casus trepida, ut ipsam, quae non potest deficere per naturam, magis sustinere credas extrema. Et licet rebus corporalibus nullatenus ipsa vescatur subductis tantum talibus gravissimo moerore conficitur, desiderans non sibi naturaliter accommoda, sed adjunctis artubus profutura. Vita ergo corporis susceptae animae praesentia est, mors autem ejus probatur abscessus. Sic diem dicimus lustrante sole, qui cum discesserit nox vocatur. Vivit itaque corpus animae praesidio, et ex ipsa probatur accipere, unde se praevaleat commovere. [Col. 1176D] Per totum vero corpus quod animat, non locali diffusione, sed quadam vitali intentione porrigitur. Nam per omnes ejus particulas tota simul adest, nec minor in minoribus, nec in majoribus major, sed alicubi intensius, alicubi remissius, et in omnibus tota, et in singulis tota est. Quamvis enim in corpore non toto sentit, tamen tota sentit. Nam cum exiguo puncto in carne viva aliquid tangitur, et si locus ille totius corporis non sit, sed vix in corpore videatur, animam tamen totam non latet. Neque id quod sentitur per corporis cuncta discurrit, sed ibi sentitur tantum ubi fit. Unde ergo ad totum mox pervenit: quod in toto non fit, nisi quia ibi tota est ubi fit. Et cum tota ibi sit, non tamen caetera deserit. Vivunt enim ex illa ea praesente ubi [Col. 1177A] nihil factum est tale. Quod si fieret et utrumque simul fieret, simul utrumque totam pariter non lateret. Proinde et in omnibus simul et in singulis particulis corporis sui tota simul esse non posset; si per illas ita diffunderetur, ut videmus corpora diffusa per spatia locorum minoribus suis partibus majora occupare et amplioribus ampliora. Latum est animae quodammodo cogitationes apprehendere et per obsequium linguae motione volubili disserere. In corpore posita quam multa cernit, a se non egrediens quam diversa circumspicit. Ubique quasi distenditur, et animae fieri discessio non probatur. Movetur, erigitur, fluctuari cognoscitur, et in se ipsa tanquam in magno currens spatio pervagatur. Ad causas non exit, sed tractatibus suis repraesentat [Col. 1178A] sibi quod sua cogitatione respicit, modo quod oculis carnalibus vidit, modo quod imaginatione phantastica concepit. Hanc proinde spiritualem substantiam probabilis et absoluta ratio confitetur, quia dum omnia corporalia tribus noverimus lineis contineri longitudine, latitudine, profunditate, nihil tale in anima probatur reperiri. Deinde quod corpori sociata, quamvis ipsius mole praegravetur, opiniones rerum sollicita curiositate perpendit coelestia profunde cogitat, naturalia subtili indagatione investigat et de ipso quod conditore suo ardua nosse desiderat. Quod si esset corporalis, cogitationibus suis spiritualia nec cerneret utique nec videret.
[Col. 1177B] «Ascendens Jesus in naviculam, transfretavit et venit in civitatem suam (Matth. IX) .» Christus Ecclesiae navem semper mitigaturus fluctum saeculi transcendit, ut credentes in se ad coelestem patriam tranquilla navigatione perducat. Marcus in Capharnaum (Marc. II) , Matthaeus in civitate sua, Dominum curasse paralyticum narrant. Quae quaestio difficilius solveretur, si Matthaeus nominaret Nazareth. Nunc ergo quis dubitet Capharnaum fuisse civitatem Domini, quam non nascendo sed miraculis illustrando suam fecerat. Denique in comparatione exterarum regionum recte diceretur, quodcunque oppidum Galilaeae civitas Domini, ne dum Capharnaum, quae ita excellebat in Galilaea ut tanquam metropolis haberetur
[Col. 1177C] «Et ecce quatuor viri portantes in lecto hominem qui erat paralyticus, et quaerebant eum inferre, et ponere ante Jesum. Et non invenientes qua parte cum inferrent prae turba, ascenderunt supra tectum et per tegulas submiserunt illum cum lecto in medium ante Jesum. Quorum fidem ut vidit, dixit: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua.» Paralyticum quem sanavit non pro sua fide cum sensu careret, sed pro fide offerentium vocavit filium, ideo quia dimissa sunt ei peccata sua. Intuendum quantum valet fides propria, si tantum valuit aliena. Qui ergo peccato gravatur, adhibeat Ecclesiam quae pro eo precetur. Hic datur intelligi plerasque corporum debilitates evenire propter peccata. Et ideo forsitan prius dimittuntur peccata, ut causis [Col. 1177D] debilitatis ablatis sanitas restituatur. Hinc est quod hic paralyticus in Luca vocatur homo quasi peccator (Luc. V) , et alio paralytico ad piscinam dicitur: «Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat (Joan. V) .» Quinque autem sunt differentiae causarum, pro quibus in hac vita molestiis corporalibus affligimur. Aut enim ad merita augenda per patientiam justi infirmitate [Col. 1178B] corporis gravantur, ut Job et Tobias et martyres, aut ad custodiam virtutum, ne superbiant, ut Paulus, qui ait: «Ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae angelus Satanae ut me colaphizet (II Cor. XII) .» Aut ad corrigenda peccata, sicut Maria soror Aaron in eremo ob verba temeritatis percussa est lepra, et paralyticus iste aut ad gloriam Dei salvantis, sive per ipsum sive per famulos suos, sicut caecus natus qui non peccavit, nec parentes ejus, sed ut manifestarentur opera Dei in illo (Joan. IX) . Lazarus quoque cujus infirmitas non fuit ad mortem, sed ut glorificetur Filius Dei per eum (Joan. XI) , aut ad inchoationem damnationis aeternae: quod reproborum est proprium, sicut Antiochus et Herodes, qui [Col. 1178C] afflictionum miseria ostenderunt, quid passuri essent perpetuo in gehenna. Quibus congruit illud prophetae: «Duplici contritione contere nos (Jer. XVII) .»
«Et coeperunt cogitare Scribae et Pharisaei dicentes: Quis est hic qui loquitur blasphemias? Quis potest dimittere peccata nisi solus Deus?» Verum dicunt Scribae quia ipse solus potest dimittere qui per eos quoque dimittit quibus potestatem dimittendi tribuit. Putabant Dominum blasphemare arrogando sibi quod Dei est, sed eorum cogitationes revelando et signo visibili quod constat aequum divinae potentiae esse sicut peccata dimittere Deum se esse judicat.
«Et cum cognovisset Jesus cogitationes eorum, [Col. 1178D] respondens dixit ad illos: Quid cogitatis mala in cordibus vestris? quid est facilius dicere: Dimittuntur tibi peccata, an dicere. Surge et ambula? Ut autem sciatis quia Filius hominis potestatem habet in terra dimittere peccata, tunc ait paralytico: Tibi dico: Surge, tolle lectum tuum, et vade in domum tuam.» Utrum sint paralytico peccata dimissa solus noverat qui dimittebat. Surgere autem [Col. 1179A] et ambulare manifestum erat omnibus qui videbant. Fit igitur visibile signum ut probetur invisibile. Lectum tolle ut quod fuit testimonium infirmitatis sit probatio sanitatis.
«Ut autem sciatis,» etc. usque illuc: «ait paralytico;» verba sunt evangelistae, quasi dicat lectoribus Evangelii: Illi murmurabant de hoc quod dixerat: «Dimittuntur tibi peccata;» sed ego dico vobis eum dixisse paralytico: «Surge,» ut per sanationem ejus sciatis quia Filius hominis, et tunc habuit, et habet potestatem dimittendi peccata. Vel verba Christi possunt esse ita: Vos cogitatis quod non possim dimittere peccata, sed ut sciatis quia Filius hominis, id est ego, hoc potest, ait, hoc est dicit ipse Filius hominis paralytico: «Surge.»
[Col. 1179B] «Et confestim surgens coram illis, tulit lectum in quo jacebat, et abiit in domum suam magnificans Deum. Et repleti sunt timore, dicentes quia vidimus mirabilia hodie. Et glorificaverunt Deum qui dedit potestatem talem hominibus.» Magna Dei virtus ostenditur, ubi sine mora salus in jussu ejus completur. Unde merito qui aderant relictis blasphemiis stupentes ad laudem convertuntur tantae majestatis, nec timerent si crederent sane et diligerent perfecte. Curatio paralytici indicat animae salvationem suspirantis ad Christum post illecebrae carnis inertiam. Qui primo indiget ministris, qui eam Christo afferant, id est doctoribus, qui spem intercessionis suggerant. Marco narrante quatuor [Col. 1179C] portitores fuerunt, sive quia quatuor evangelistis praedicantium virtus firmatur, sive quatuor virtutibus fiducia mentis ad promerendam sospitatem erigitur. De quibus in aeternae sapientiae laude dicitur: «Sobrietatem, et sapientiam docet, et justitiam, et virtutem (Sap. VIII) .» Has nonnulli prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam et virtutem appellant. Desiderantibus paralyticum offerre Christo; turba obsistit, quia saepe anima post corporis desidiam superna gratia renovari cupiens prisca consuetudine peccatorum retardatur, saepe inter orationes et suave colloquium cum turba Domino cogitationum aciem mentis ne Christus videatur intercludit. Tunc ergo tectum domus in qua docet Christus est ascendendum, id est sacrae [Col. 1179D] Scripturae sublimitas appetenda, lexque Domini die noctuque meditanda. Patefacto tecto, aeger ante Jesum submittitur, quia reseratis Scripturae mysteriis ad notitiam Christi pervenitur. Domus Jesu tegulis contecta describitur, quia sub vili litterarum velamine, si sit qui reseret divina, spiritualis gratiae virtus invenitur. Quod autem cum lecto deponitur, significat ab homine adhuc in ista carne constituto Christum debere cognosci. De lecto surgere est animam se a carnalibus desideriis abstrahere. Dicit ergo: Surge de torpore negligentiae, et corpus in cujus desideriis jacuisti in exercitia bonorum operum attolle et sic domum habitationis aeternae ingredere. Vel ire in domum est redire ad internam sui custodiam, ne iterum peccet.
Priusquam quae ad fidem pertinent discutere incipiamus, quid sit fides ipsa inspicere debemus. Apostolus sic diffinit fidem: «Fides est substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium (Hebr. II) .» Cum enim res quaelibet apud nos per actum, quando videlicet praesentes sensu comprehenduntur; vel per intellectum, quando absentes, vel etiam non existentes in similitudine sua et imaginatione capiuntur; vel per experientiam, quando ea quae in nobis sunt sentiuntur a nobis, ut gaudium, tristitia, amor et timor: quae subsistunt in nobis, et sentiuntur a nobis, nullo horum modorum invisibilia Dei capiuntur a nobis, quae solum creduntur [Col. 1180B] a nobis. Neque enim per actum praesentia sunt, neque in similitudine aliqua comprehendi possunt, nec quemadmodum illa quae in nobis sunt, et sentiuntur a nobis. Ergo fide sola subsistunt in nobis, et subsistentia eorum est fides qua creduntur quia sunt, sed qualia sunt non comprehenduntur. Sic itaque per fidem solam subsistunt in nobis, et sola fide probantur a nobis, nec aliud argumentum habere possumus, nisi quia credimus illa fide qua ratione non comprehendimus. Nec descriptio fidei ostendit quid faciat fides, sed in ea non diffinitur quid sit fides. Est autem diffinitio fidei haec. Fides est voluntaria quaedam certitudo absentium supra opinionem et infra scientiam constituta. Et sciendum est quia aliud cognitio fidei, aliud fides. Cum [Col. 1180C] enim fit sermo in auribus plurium, omnes aequaliter quod dicitur intelligunt, sed non omnes aequaliter credunt: et cognitionem dictorum omnes habent, sed fidem omnes non habent. Potest autem cognitio fidei esse sine omni fide; fides autem sine omni cognitione esse non potest. Multi, cum credunt, et non habent cognitionem eorum omnium quae credunt, quia credentibus et cognoscentibus credunt, et non norunt ipsi omne quod credunt, sed norunt illi quibus credunt. Ejusmodi est fides simplicium in Ecclesia, qui perfectioribus credendo et adhaerendo salvi fiunt, sicut scriptum est: «Boves arabant, et asinae pascebantur juxta eos (Job I) .» Hi enim in fide perfectorum amplius credunt; quod [Col. 1180D] credendo in se minus cognoscunt.
Duobus modis crescit fides: devotione sive constantia, et cognitione. Incrementa fidei per devotionem per tres gradus procedunt. Primus gradus est acquiescere, secundus ex timore, tertius gradus est certum esse. Secundum hos tres gradus tria sunt genera hominum, qui fidem sequuntur: est enim quoddam genus hominum in sancta Ecclesia, quibus credere est solum, non contradicere fidei. Qui ita vivunt ut nati sunt, non amando, sed approbando, in quo nati sunt, qui etsi in alio nati essent, fideles non essent: consuetudine enim vivendi fidem tenent, non amore. Est autem aliud genus hominum attentius considerantium statum vitae humanae esse dubium, et ex eo quodammodo [Col. 1181A] fluctuare incipientium in fide, quoniam multos conspiciunt aversos et alienos a fide, et tamen ducti pietate fidei e duobus dubiis hoc eligunt quod doctrina Catholica docente didicerunt. Istis pax necessaria est, tribulatio periculosa, ne forte de periclitantibus negantes efficiantur. Est aliud genus adhuc hominum, qui certi sunt et confirmati in fide sua: quos Deus vel per exteriora miracula confirmavit, vel per interiorem inspirationem edocuit. Isti tribulatione non subvertuntur, sed exercentur.
Sciendum etiam quod sicut tres sunt gradus per quos fides crescit, ita tres gradus sunt per quos crescit cognitio fidei. Primus gradus est cognitionis fidei, quo nihil minus unquam fides habere potuit, credere [Col. 1181B] videlicet Deum esse, et eum salvatorem et remuneratorem exspectare. Haec cognitio fidei simplicibus ante incarnationem Domini ad salutem sufficere potuit, ut et Deum crederent et Salvatorem exspectarent, quamvis ejusdem salvationis suae modum et tempus non cognoscerent. Duo enim in homine tantum sunt: natura et culpa. Et Creator ad naturam refertur, Salvator ad culpam. Sub lege autem scripta crevit cognitio quando jam de persona Redemptoris manifeste agi coepit, et Salvator per legem promitti, et post promissionem exspectari. Sub gratia autem adhuc amplius excrevit cognitio, cum jam ipse Salvator, non ut prius a multis putabatur solum homo, sed et Deus verus manifestatus est, et ipse redemptionis modus non in terrenae [Col. 1181C] culmine potestatis, sed in morte probatus est constare Salvatoris.
Potestatem remittendi peccata quidam soli Deo ita ascribere conabantur, ut in ea hominem participem fieri posse nullo modo concedant. Et ad confirmationem hujus assertionis adducunt mundationem illius leprosi, quem Dominus prius per semetipsum sanitati restituit, ac si deinde ad sacerdotes misit, non ut ejus mundatio virtute illorum perficeretur, sed ut tantummodo testimonio illorum confirmaretur (Luc. V) . Simili modo in praesenti Ecclesia dant ministeria sacerdotum nihil amplius virtutis [Col. 1181D] habere nisi quaedam tantummodo signa esse ut ille videlicet, qui prius per contritionem cordis intus a Domino absolvitur, postmodum in confessione ab eis absolutus esse ostendatur. Quod autem in sola cordis contritione etiam ante confessionem oris peccata dimittantur, prophetico illo testimonio approbare volunt quod dicitur: «Quacunque hora ingemuerit peccator, salvus erit (Ezech. XVIII) ;» et alibi: «Quia adhuc te loquente, dicam. Ecce adsum (Isa. LXV) .» Et Psalmista: «Dixi, inquit, confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI) .» Idcirco tamen post contritionem cordis, confessio quoque oris est necessaria, quia si quis etiam post impetratam veniam peccatorum confiteri eadem [Col. 1182A] peccata sua neglexerit, quasi institutionis divinae contemptor, quamvis non pro peccatis, quae jam dimissa sunt, reus teneatur, tamen pro contemptu reus erit. Vel fortassis, quia peccata ipsa jam ad contumacem redeunt, quae prius per compunctionem humiliato dimissa fuerunt.
Hac ergo ratione probant homines nullo modo potestatem habere dimittendi peccata, sed hanc solius Dei esse, sicut et in Evangelio Judaei contra Dominum murmurantes, quia dixit paralytico: «Dimissa sunt peccata tua,» aierunt solum Deum posse peccata dimittere (Matth. IX) . Sed fortassis qui hoc de absolutione peccatorum dicunt, quomodo quisquam peccato ligetur non satis diligenter attendunt. Duobus enim modis peccator ligatus est. Ligatus [Col. 1182B] est obduratione mentis, ligatus est debito futurae damnationis: quandiu namque gratia Dei cum homine est, solutus est homo, et ad bene operandum expeditus. Sed cum per peccatum gratia Dei subtrahitur, statim ipsa sua obduratione mens intrinsecus obligatur. Ista obduratio sive excaecatio mentis interiores tenebrae sunt, in quibus homo pro peccato suo in praesenti obligatus tenetur, et nisi ab his in hac vita solutus fuerit, postmodum ligatis manibus et pedibus in exteriores tenebras projicitur. Sed quia nemo sua virtute post ruinam peccati surgere valeret, nisi divina misericordia gratuito praeveniens eum suscitaret, ideo necesse est ut Deus gratiam suam quam peccantibus nobis juste subtraxerat, quando ad poenitentiam vivificandi [Col. 1182C] sumus, sola misericordia nullis nostris meritis praecedentibus reddat quatenus ipsa gratia adveniens cor nostrum a torpore infidelitatis et a peccati morte exsuscitet, ut scilicet qui primum ipsa sola operante ad poenitentiam compuncti, a vinculis torporis absolvimur, etiam, ipsa deinde cooperante, poenitentes a debito damnationis absolvi mereamur. Hoc bene in resuscitatione Lazari significatum est, quem ipse Dominus per se prius intrinsecus a vinculo mortis absolvit, vivificat autem de foris ministerio ipsorum apostolorum cum solvi praecepit (Joan. XI) . Sic namque in sancta Ecclesia nunc mortuos peccatis per solam gratiam suam interius vivificans ad compunctionem accendit, atque vivificatos [Col. 1182D] per confessionem foras venire praecipit, ac sic deinde confitentes per ministerium sacerdotum ab exteriori vinculo, hoc est a debito damnationis absolvi. Bene autem debitum damnationis exterius vinculum dicitur, quia protinus ad tenebras exteriores quas evadere dignatus non est, quisquis prius in hac vita a tenebris interioribus solvi non meretur.
Sed male, inquiunt, de sacerdote Domini facitis qui ei potestatem dimittendi peccata, quae Deo soli competit (Marc. II) , tribuitis. Non ego sacerdotes deos facio. Sermo divinus, qui mentiri non potest, sacerdotes deos dicit: «Diis, inquit, non detrahes, et principi populi tui non maledices (Exod. XXII) .» Isti vero contra legis praeceptum diis detrahunt, [Col. 1183A] quia potestatem divinitus collatam sacerdotibus auferre volunt. Neque vere ego sacerdotibus potestatem dimittendi peccata tribui, ille hominibus potestatem divinam tribuit qui de hominibus deos facit. Sed tamen ipse sicut ex semetipso Deus est, ita etiam per semetipsum quando vult sine humana cooperatione peccata dimittere potest. Hi vero qui ex semetipsis dii non sunt, illi etiam nisi eo a quo sunt hoc quod sunt, in eis et per eos operante, et eis cooperante, peccata dimittere non possunt. Quod ergo solus Deus est bonus, nec tamen inde sequitur bonos non esse etiam eos quia Domino serviunt, et quod solus Deus mirabilia facit (Psal. LXXI) , et tamen de justo homine dicitur: «Fecit enim mirabilia in vita sua (Eccli. XXXI) ,» ita etiam solus Deus [Col. 1183B] peccata dimittit, tunc quoque quando sacerdotes ab eo et per eum dimittunt. Ipse enim hoc in homine facit quod homo per eum facit. Nec ideo dicendum est hominem ibi nihil facere, quia per eum Deus facit, imo vero ideo multo melius, et multo verius facere, quia per eum Deus facit. Hinc est quod Petro principi apostolorum dicit: «Tibi dabo claves regni coelorum. Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis et quodcunque solveris super terram erit solutum et in coelis (Matth. XVI) .» Non dixit quodcunque solveritis, hoc est, ut illi aiunt, solutum ostenderitis, fuerit solutum, sed erit solutum, quia sententiam Petri non praecedit, sed sequitur sententia coeli. Ne autem hoc soli Petro concessum putes esse, audi quid omnibus apostolis ac per hoc [Col. 1183C] omnibus apostolorum successoribus et apostolorum vice fungentibus dicat: «Accipite, inquit, Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis retenta sunt (Joan. XX) .» Ubi dixit, si ostenderitis, fuit? Nusquam hoc dixit, sed dixit: Si feceritis, erit. Audiant ergo et intelligant: «Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis.» Quibus hoc dicebatur prius dictum fuerat: «Accipite Spiritum sanctum (ibid.) ,» ne, vel quod dabatur crederetur contemptibile, vel quod accipientes operantur existimetur ex humana virtute procedere. Non ergo mirum est, si homines peccata dimittere possunt, quia ut hoc possint, non ex sua, sed ex divina virtute accipiunt, et hoc hominibus Deum [Col. 1183D] dare, nihil est aliud quam Deum hoc per homines facere. Quod autem de mundatione leprosi opponunt, minime oppositioni eorum suffragatur, quia si ideo peccator ante confessionem absolvi credendus est, quia leprosus mundatus est ante demonstrationem eadem ratione peccator post compunctionem ad sacerdotem ire non debet peccatum suum plangere, sed justitiam demonstrare, quia et ille ad sacerdotes missus est, non ut sanitatem reciperet, sed ut sanitatem demonstraret: quod omnino fides Christiana abhorret. Propterea si miraculum, quod Dominus operatus est, sacerdotibus non ob reverentiam officii, sed ad improperium ostenditur, quid aliud quoque quam novi sacerdotii in spiritali curatione contemptus generatur?
Notandum quoque est et illud quod dicitur: «Quacunque hora ingemuerit peccator, salvus erit (Ezech. XVIII) .» Ego de his praecipue dictum aestimo, qui totam vitam suam in peccatis agentes, in fine poenitent, et tunc peccata sua deserunt, quando jam in hac vita tempus satisfactionis habere non possunt. Quibus dicitur, ne tamen ullo modo de venia desperent, quia et tunc quoque si vere poenituerint, misericordiam consequi valent. Hoc est, quacunque hora, scilicet etiam in extremis, etiam in articulo necessitatis, si peccator ingemuerit, hoc est, ex tota cordis contritione conversus fuerit, salvus erit, ab aeterna scilicet damnatione. Quasi aliis verbis diceretur: Quacunque hora in praesenti vita [Col. 1184B] peccator vere poenituerit, in futura vita non peribit. Quod si quis contendat illud quod dictum est, «salvus erit,» non esse dictum de salvatione quae in futuro tribuitur, sed de illa potius quae in praesenti absolutione peccatorum condonatur. Non necesse est tamen nos dicere quod peccator ab omni debito suo absolvatur, statim ex quo gemere coepit, donec totum consecutus fuerit remedium, quod Deus ad obtinendam veniam instituit. Hoc est autem remedium, ut corde poeniteat, et ore confiteatur delictum: quod cum fecerit, jam amplius debitor damnationis non erit, etiam si satisfactio restat, quam pro peccato persolvit. Quod si forte peccator vere poeniteat, sed intercurrente articulo necessitatis ad confessionem venire non possit, confidenter [Col. 1184C] pronuntio quod in eo summus sacerdos complet, quod mortalis non potuit, et apud Deum jam factum constat quod homo quidem vere voluit, sed non valuit adimplere, quia confessionem non contemptus exclusit, sed impedivit necessitas. Proinde id, quod dictum est: «Quacunque hora ingemuerit peccator salvus erit,» si de praesenti salute accipitur, sic intelligendum est, ac si diceretur. Tunc peccatoris salus incipit, quando veraciter pro delictis suis ingemiscit; quae tamen salus tunc plene perficitur, quando id unde ingemuerit etiam ore confitetur. Item illud quod dicitur quia adhuc te loquente dicam: «Ecce adsum (Isa. LXV) .» Sic convenienter potest accipi quia Deus pius adest per gratiam, ut [Col. 1184D] cor ad poenitentiam compungat, deinde adest, ut peccatorum indulgentiam confitenti tribuat
Postremo id quod de psalmo opponunt: «Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI) ,» sanctus Gregorius de culpa cogitationis tantummodo decem esse asseruit in haec verba: Saepe misericors Deus eo citius peccata cordis abluit, quo haec exire ad opera non permittit. Unde recte per Psalmistam dicitur: «Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino; et tu remisisti impietatem peccati mei.» Et paulo post, quam facilis super haec venia sit ostendit, qui dum se adhuc permittit petere, hoc quod se petere permittebat obtinuit, quatenus quia cum usque ad opus non [Col. 1185A] venerat culpa usque ad cruciatum non perveniret poenitentia, sed cogitata afflictio mentem tergeret, quam nimirum tantummodo cogitata iniquitas inquinasse. Quod si quis hoc de quolibet delicto velit accipere, sciat tamen aliud peccatum esse, aliud impietatem peccati. Impietas namque peccati ipsa rectissime obduratio cordis accipitur, quae primum in compunctione solvitur, ut postmodum in confessione peccatum ipsum, id est debitum damnationis absolvatur. Sed sive hoc sive alio quocunque modo praedictae auctoritates exponantur, nos verissime confitemur sacerdotes Dei in Ecclesia potestatem habere ligandi atque solvendi, non perfunctorie inusitato quodam genere loquendi significatam, sed veraciter a Deo concessam, quibus [Col. 1185B] dictum est: «Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis: et quorum retinueritis, retenta erunt (Joan. XX) .» Sed forte quis opponet quia sacerdotes multos ligant in Ecclesia, qui apud Deum non ligantur: itemque multos solvunt, qui apud Deum ligati permanent. Sed saepe et innocentes ligant, et in reatu permanentes absolvunt, et sic verum non erit: «Quorum remiseritis peccata remittentur eis, et quorum retinueritis retenta erunt (Joan. XX) .»
Sed sciendum est quod saepe sacra Scriptura sic de re aliqua loquitur ut quid inde venturum sit pronuntiare videatur, et tamen virtutem ejus magis quam eventum exprimat, quia non quid evenire debeat, sed quid evenire possit ostendat. Verbi gratia, dicit quodam loco Scriptura: «Qui crediderit et [Col. 1185C] baptizatus fuerit salvus erit (Marc. XVI) ;» et tamen scimus quia multi credentes baptismum accipiunt, qui postea culpis suis exigentibus reprobati ad salutem aeternam non pertingunt. Item in alio loco: «Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum habet vitam aeternam, et in judicium non veniet, sed transiet de morte ad vitam (Joan. VI) .» Et tamen Paulus dicit: «Quia quisquis corpus Domini indigne manducare et calicem bibere praesumpserit, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI) .» Ubique ergo magis virtus sacramentorum exprimitur, ne quod per ea quilibet participantes salvandi sint, sed quod salvari possint significatur. Quasi diceretur: Tanta virtus est baptismi, ut quisquis illud fideliter et devote acceperit, per illud ad aeternam [Col. 1185D] salutem pertingere possit. Item tanta virtus est in sumptione corporis et sanguinis mei, ut per illud quicunque digne sumpserit aeternam vitam consequi possit. Simili modo hoc dictum aestimo: «Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta erunt.» Ac si apertius diceretur: Tantam vobis potestatem in ligandis et solvendis peccatis tribuo, ut quisquis a vobis ligari meruerit, apud me solutus esse non possit, et quisquis a vobis solvi meruerit, jam apud me ligatus non sit. Audiant homines, et intelligant peccatores quod praesidium eis a Deo conceditur, quod rursum judicium praeparatur. Fortassis Deum necdum interpellare praesumunt. Habent homines sacerdotes [Col. 1186A] vice Dei fungentes, cum quibus interim causam suam sine periculo agere possunt. Ament intercessores, et timeant judices.
Quorumdam inquisitio est quid opus sit Deo ad solvenda peccata hominum homines cooperatores quaerere, quasi per se quod voluerit non valeat adimplere. Sed certissime scire debemus quod in absolvendis peccatis nequaquam Deo humana cooperatio suffragetur. Ideo tamen hominem cooperatorem fieri, quia salus peccatoris eo modo competentius perficitur. Quid enim peccata, nisi plagae quaedam sunt? et quid est poenitentia, nisi medicina? Et scimus quidem in sanandis vulneribus carnis, nisi congruum adhibeatur remedium dolori, nequaquam [Col. 1186B] sequitur effectus curationis. Quia ergo per superbiam omnem peccatum geritur, necesse est ut per humilitatem omnis poenitentia condiatur, quatenus inobedientiam obedientia frangat, et elationis tumorem humilitatis devotio premat. Conveniens ergo valde est, ut nos qui peccando Deo contumaces fuimus poenitendo etiam servis Dei supplices simus, et homo qui ad Dei gratiam conservandam mediatore non eguit, jam eam recuperare non nisi per hominem mediatorem possit. Nam et hoc saluberrimum est peccatori, ut discat quam longe peccando a Deo recesserit. Cum autem difficulter poenitendo ad Deum redit, quia et cautior de reliquo efficitur, cum non sine gravi labore poenitenti aditus indulgentiae aperitur. Gemat ergo peccator, [Col. 1186C] et suspiret, et anxius pro peccato suo timeat, et expavescat, sollicitus discurrat, auxiliatores et intercessores quaerat, prosternat se humiliter homini qui noluit humiliter astare Creatori, ut in hoc etiam facto quodammodo ad Deum clamet, et dicat: Vide, Domine, et considera, et attende quod facio. Scio quidem, Domine, et fateor quia tibi subjici nolle damnabilis fuit elatio, sed jam propter te coram homine prosterni non sit, quaeso, tibi despicabilis devotio. Magnum est quod abstuli, nec parum est quod reddo. O quam suavis et jucunda Dei nostri miseratio totum bonum ipse nostrum in nobis operatur, et velut pater alludens in filiis sic totum facit, ut quasi nihil facere videatur! Ecce peccator compunctus, gemit, suspirat, lacrymatur, [Col. 1186D] confitetur reatum suum, postulat veniam, flagitat misericordiam, et hoc totum quasi ex homine esse creditur. Sed quis, quaeso, hoc facit, nisi ille qui intus praesidet, et cor hominis ad hoc faciendum movet? Obsecro ut non sit onerosum, si breve hujus rei quoddam exemplum proposuero:
Pater quidam quemdam contumacem filium cum magno furore expulit, ut ita afflictus humiliari disceret. Sed illo in contumacia sua persistente quadam discreta dispensatione consilii a patre mater mittitur, ut non quasi a patre missa, sed quasi materna per se pietate ducta veniens muliebri levitate obstinatum demulceat, contumacem ad humilitatem [Col. 1187A] flectat, vehementer patrem iratum nuntiet, se tamen interventuram spondeat, veniam promittat, consilium salutis suggerat, intercessores quaerere suadeat, non nisi magnis precibus patrem placari posse dicat, causam tamen rei se suscepturam asserat, et ad bonum finem rem omnem se perducturam promittat. Videte, quaeso, si non ita causa nostra agitur. Peccantem filium Deus Pater quasi expulit iratus; cui tamen in proposito bonae voluntatis suae fortassis nunquam iratus fuit. Sed quia infirmitas humana per se de lapsu surgere non valet, ad cor peccatoris mira gratia mittitur, sacerdos intercessor quaeritur, ut Deus cui iratus non fuerat complacetur. Quid dicam? Quis sapiens et intelliget [Col. 1188A] haec, et custodiet misericordias Domini? (Psal. CVI.) Nunquid enim superfluo ideo factum est quod factum est, quia Deus ab irato in propitium mutatus non est, qui suis nunquam propitius non est? Absit! Sed necesse est sic fieri, quia aliter reatus meriti sceleris non potest expiari. Necesse est ergo sic fieri, quia Deus hoc etiam quod dare desiderat, a se praecipit postulari. Necesse est ergo sic fieri, quia etsi in Deo secundum propositum erga nos rei non fuerat, in nobis tamen secundum reatum ira manebat. Quae cum debita satisfactione solvitur, ut ita dicam, non Deus homini, sed Deo homo reconciliatur.
[Col. 1187B] «Loquebatur Jesus cum discipulis suis in parabolis, dicens: Simile factum est regnum coelorum homini regi, qui fecit nuptias filio suo,» etc. (Matth. XXII.) In parabolis audiunt quod aperte non merebantur audire. Sciens Dominus voluntatem saevientium contra se, nihilominus tamen increpat illos. Rex iste Deus Pater est. Qui fecit nuptias filio suo, quando in utero Virginis eum humanae naturae conjunxit. Quae conjunctio ex duabus exstitit naturis, non ex duabus personis. Apertius dici potest: Nuptiae sunt societas Christi et Ecclesiae, tam ex Judaeis quam ex gentibus congregatae. Hujus Sponsi thalamus fuit uterus Virginis. Congregatio justorum regnum coelorum dicitur, quia in ea coelestes virtutes regnant. Quae in hoc similis est Deo Patri, quia sicut ille Filio [Col. 1187C] suo conjunxit Ecclesiam, ita illa congregatio filios suos quos Deo generat per verbum praedicationis, per fidei sacramenta conjunxit Ecclesiae fidelium.
«Et vocavit plures, et hora coenae misit servos suos vocare invitatos ad nuptias, et nolebant venire.» Lucas describit sub appellatione coenae (Luc. XIV) quod Matthaeus dicit prandium esse, cum apud antiquos quotidie ad horam nonam prandium fieret, quod coena vocabatur. Prandium seu coena doctrina est justitiae et verba divina. Manna figuram habens verbi in deserto ideo dicebatur manna (Exod. XVI) , quod Hebraice dicitur quid est hoc, ut quotiescunque audimus verbum admoneat nos ipsum nomen requirere: Quid est hoc quod audimus? Et sicut cibum cum masticaverimus, dimittimus in [Col. 1187D] stomachum, ita et verbum bene tractatum commendandum est memoriae quasi stomacho. Invitatio fuit quando Dominus dixit ad Abraham: «Exi de terra tua et de cognatione tua, et veni in terram quam monstravero tibi, et dabo tibi illam et semini tuo (Gen. XIII) .» Quam terram? Orientalem, fluentem lac et mel. Quod verum non est de terra Judaeae. Nunquam enim illa fluxit lac et mel. Sed est rationalis qua Christus suscepit, de cujus incarnatione [Col. 1188B] lac et mel processerunt. Lac, id est opus miraculorum, per quod rudes quasi pueri sustentantur; mel, id est eloquium doctrinae, ut ait Propheta: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua super mel et favum ori meo (Psal. CXVIII) .» Bene ergo dictum fuit Abrahae: «Exi de terra tua, et de cognatione tua,» id est de Judaismo, et de circumcisione intellige exeundum esse qui salvari vult. Nec solum Judaei, sed et nullus homo potest manducare lac et mel Dei, nisi terram et cognationem suam relinquat, ut est illud: «Nisi quis reliquerit patrem et matrem, etc., non potest esse meus discipulus (Luc. XIV) .» Item: «Qui vult meus esse discipulus, abneget semetipsum (Luc. IX) .» Relinquit ergo cognationem suam, qui non contemnit eam, sed qui plus [Col. 1188C] diligit Deum quam parentes; relinquit terram suam, qui carnis suae non sequitur voluptatem. Ex tempore Moysi coepit convivium istud praeparari quando lex data est. Quod convivium ita diversis speciebus justitiae decoratum est, sicut regale prandium diversis cibis ornatur. Ex eodem tempore exierunt invitatores, id est prophetae.
«Iterum misit alios servos, dicens: Dicite invitatis: Ecce prandium meum paravi, tauri mei et altilia occisa, et omnia parata. Venite ad nuptias.» Servi primi fuerunt prophetae praenuntii incarnationis; secundi sunt apostoli, qui facta asserunt. Unde hic dicitur prandium paratum, id est mysterium incarnationis completum, et introitus regni apertus qui ante fuerat clausus. Tauri et saginata occisa [Col. 1188D] intelliguntur sancti occisi. Omnes prophetae et Christus ideo occisi sunt, ut hoc spirituale tabernaculum firmiter figeretur. Nam sicut viscera agni, id est eloquia Christi homines non manducaverunt, nisi postquam occisus est, sed post mortem ejus Evangelia praedicaverunt, sic et viscera, id est eloquia prophetarum non sunt suscepta, nisi postquam occisi sunt. Si enim suscepissent sermones Isaiae, nunquam serrassent eum, sed postquam occisus est, [Col. 1189A] Judaei coeperunt eum lugere. Sicut enim nullius viventis animalis viscera manducantur, ita viventium prophetarum sermones nemo suscepit. Saginata sunt gratia Dei plena. Nec ideo dixit tauros et saginata quin tauri fuerunt saginati, sed non omnes saginati fuerunt tauri. Quidam enim tantum prophetae fuerunt, quidam autem prophetae et sacerdotes, sicut Jeremias et Ezechiel. Ergo saginata dicit prophetas tantummodo, quia repleti fuerunt Spiritu sancto; tauros autem qui et prophetae fuerunt et sacerdotes. Sicut enim tauri duces sunt gregis, ita et sacerdotes principes populi. Aliter: Tauri sunt Patres Veteris Testamenti, qui inimicos suos ex permissione legis quasi cornibus virium repercutiebant. Altilia vero significant Patres Novi Testamenti, [Col. 1189B] evangelica praecepta ferentes, et pennis sanctae contemplationis ad sublimia elatos per gratiam aeternae pinguedinis perceptam saginatos, sicut altilia saginata dicimus, ab eo quod est alere. Nota quod in priori invitatione nihil de tauris et altilibus dicitur, sed in secunda, quia Deus, cum verba ejus audire nolumus, adjungit exempla. «Omnia, inquit, parata sunt,» quia quidquid ad salutem quaeritur, totum jam adimpletum est in Scripturis. Qui ignarus est, inveniet ibi quid discat; qui contumax est et peccator, inveniet ibi futuri judicii flagella. Omnes cibi inveniuntur in Scripturis et parvulorum et majorum.
«Illi autem neglexerunt, et abierunt, alius in villam suam, alius vero ad negotiationem suam.» [Col. 1189C] Non dixit malignati sunt, sed neglexerunt, quia non omnes Judaei crucifixerunt Christum, aut in morte ejus consenserunt. Omnis actus humanus duplex est, aut villa scilicet aut negotiatio. In villa intelligitur omne opus terrenum, sive in agro, sive in vinea, sive in ferro, et quidquid labore manuum fit. Quod autem in labore manuum, sed et aliis lucris consequimur, ut in honoribus permanere, aut in militia, aut in mercatione, omne hoc negotiatio appellatur. Duobus ergo verbis omne opus humanum conclusit sive honestum, ut est villae cultura. Unde Salomon: «Ne oderis operationem rusticam (Eccli. VII) ,» sive inhonestam, ut est negotiatio dignitatis, sive militiae, sive mercaturae: [Col. 1189D] unde nihil antea Judaei tenebant. Sed forte dicis: Et villam colere peccatum est, quia impedimentum est? Non est cultura villae peccatum, sed in praeferendo eam Deo facis esse peccatum. Aut ita: Villa est mundus iste, circa quem amatores mundi occupantur; negotiatio autem praedicatio legis et procuratio templi quam avari sacerdotes et caeteri ministri templi quasi negotiationem existimant. Sequitur:
«Reliqui vero tenuerunt servos ejus; et contumelia affectos occiderunt.» De sua morte tacet, quia in priori parabola inde dixerat: et ostendit mortem discipulorum suorum, quos post ascensum suum occiderunt Judaei.
«Rex autem cum vidisset iratus est, et missis [Col. 1190A] exercitibus suis perdidit homicidas illos et civitatem illorum succendit.» Magni criminis arguuntur qui servos regis occiderunt. Quando venit ad ultionem homo siletur, et rex tantum dicitur. Exercitibus, id est malis angelis seu Romanis sub Vespasiano et Tito Judaeos interemit, et praevaricatricem succendit civitatem. Vel ita: Exercitibus, id est sanctis angelis per quos judicium exercebit, persequentes perdet, et civitatem, id est carnem in qua habitaverant cum anima in gehenna cremabit.
«Tunc ait servis suis: Nuptiae quidem paratae sunt; sed qui invitati erant non fuerunt digni. Ite ergo ad exitus viarum, et quoscunque inveneritis vocate ad nuptias.» Si in Scriptura sacra vias actiones accipimus, exitus viarum intelligimus defectus actionum, [Col. 1190B] quia illi plerumque facile ad Dominum veniunt, quos in terrenis actibus prospera nulla comitantur.
«Et egressi servi ejus in vias congregaverunt omnes quos invenerunt malos et bonos, et impletae sunt nuptiae discumbentium.» Per malos et bonos aperte ostenditur quia per nuptias Ecclesia designatur, quae nunc et indiscreta suscipit, et postmodum in egressione discernit: Mali miscentur bonis, quia nequaquam perducit ferrum animae ad subtilitatem acuminis si in hoc non eraserit lima alienae pravitatis. Debent enim boni tolerare malos sicut in arca Noe diversa fuerunt genera animalium, et in horreo sunt grana cum paleis.
«Intravit autem rex ut videret discumbentes. Et [Col. 1190C] vidit ibi hominem non vestitum veste nuptiali, et ait illi: Amice, quomodo huc intrasti non habens vestem nuptialem?» Rex, id est Deus intravit, non quin ubique sit, sed ubi vult aspicere ibi dicitur praesens; ubi autem non vult, dicitur absens. Intravit ut videret, id est videri faciat singulorum merita. De futuro loquitur hic per tempora praeterita. Dies aspectionis dies est judicii quando visitaturus est Christianos qui super mensam Scripturarum recumbunt, id est requiescunt, et coelestibus replentur doctrinis. Vestem nuptialem accipe praecepta Domini: Si quis igitur in tempore judicii fuerit inventus, sub nomine Christiano indutus exuviis veteris hominis audiet illud: «Amice, quomodo huc intrasti?» Amicum vocat, quia invitatus fuit. [Col. 1190D] Amplius: Vestis nuptialis est charitas, quam habere debet omnis baptizatus, et quae ita habetur in duobus praeceptis, id est in dilectione Dei et proximi, sicut in duobus lignis superiori et inferiori vestis texitur. Amice, dicit, ac si aperte dicat: Amice, et non amice: amice per fidem, sed non amice per operationem. At ille obmutuit: Hic abscondimus opera, et celamus corda nostra; sed in illo die quando sol et luna et totus mundus stabit adversum nos in testimonium peccatorum, et si omnia taceant, ipsae tamen cogitationes nostrae et ipsa opera specialiter stabunt ante oculos nostros ante Deum, dicente Apostolo: «Cogitationibus invicem accusantibus aut etiam defendentibus in die quando [Col. 1191A] judicaverit Dominus occulta hominum per Jesum Christum (Rom. II) .»
«Tunc dixit rex ministris: Ligatis manibus ejus et pedibus, mittite in tenebras exteriores, ubi erit fletus et stridor dentium.» Ligatas manus et pedes fletumque oculorum et stridorem dentium, vel ad comprobandam resurrectionis veritatem intellige, vel certe ideo ligantur manus et pedes, ut desistant male operari, et currere ad effundendum sanguinem. Quae nunc sponte ligantur in vitio, tunc in supplicio ligabuntur dolendo. In fletu quoque oculorum et stridore dentium per metaphoram membrorum corporalium magnitudo ostenditur tormentorum. Exteriores tenebrae sunt novissimae, id est aeterna nox damnationis, quia interiores sunt caecitas cordis. [Col. 1191B] Repulso uno iniquo omne corpus malorum exprimitur, et generalis sententia infertur.
«Multi autem sunt vocati, pauci vero electi.» Tale est quod dicit: Non unus tantum de vocatis est ejectus de nuptiis, sed de multis est intelligendum. Divini enim verbi nunc epulas sumimus, sed in die judicii rex intrans nos distinguet. Aliter: Ex hoc quod non dixit, intravit rex ut remuneraret, sed, ut videret, datur suspicio ne forte hoc non de vindicta judicii intelligatur. Neque enim dixit: Mittite eum in tenebras inferiores, id est in inferiora loca inferni. Unde alibi: «Et eripuisti animam meam ex inferno inferiori (Psal. LXXXV) ,» sed dixit exteriores. Ergo secundum hanc sententiam dies [Col. 1191C] aspectionis dies tentationis est, quando dignatus est tentare Ecclesiam suam, ut videat qui fidem habeat et opera. Quoties ergo tentat Ecclesiam ingreditur ad eam, ut videat qui sunt digni nuptiis coelestibus, et si tunc invenit indignum aliquem, interrogat eum. Quia humana simplicitas difficile fraudulentiam simulatae mentis intelligit, idcirco hunc indignum coetu nuptiali Deus solus invenit. Nuptiale autem vestimentum est fides vera. Unde Apostolus ait: «Exspoliate vos veterem hominem cum actibus ejus, vestientes vos novum qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis (Coloss. III) .» Justitia pertinet ad conversionem bonam, sanctitas veritatis ad fidem veram. Interrogatio autem fit in [Col. 1191D] cogitationibus impii, quasi dicat: Utquid Christianus es factus? Opera tua non sunt Christiani. Habet tale, cum viderit Deus non habentem quid respondeat conscientiae suae, tradit eum spiritibus inductionum. Nam mala per malos ministros reddit, et ligant ei manus, id est opera rectitudinis, et pedes, id est motus animae, quibus incedit non de loco ad locum, sed de malo ad bonum, et de bono ad malum, ut sic laqueum perditionis incurrat. Et ita mittitur in exteriores tenebras, vel gentilium vel Judaeorum vel haereticorum. Et forsitan propinquiores sunt tenebrae gentilium qui veritatem spernunt quam non audierunt; exteriores autem Judaeorum qui non crediderunt, magis exteriores haereticorum qui didicerunt. Modo mittuntur in tenebras [Col. 1192A] exteriores; postea patientur fletus et stridores dentium.
«Beati qui audiunt verbum Dei, et custodiunt illud!» (Luc. XI.) Multi sunt, charissimi, qui verbum Dei nec aure corporis audire volunt. Plerique vero hoc aure quidem audiunt, sed minime beati sunt, quia illud operatione non diligunt. Qui autem illud sollicita aure audiunt, intento corde custodiunt, devoto opere implere satagunt. Hi beati sunt, quia cum verbo Dei in aeternum exsultabunt.
Idem Verbum refert hodie in evangelio quod quidam rex fecit nuptias filio suo. Qui misit servos suos invitatos vocare, et nolebant venire. Iterum alios misit: quibus ut invitatis prandium paratum, [Col. 1192B] tauros et altilia occisa, et omnia parata dicerent praecepit. At illi negligentes, alius in villam, alius ad negotiationem suam abierunt; alii tentos servos et contumeliis affectos occiderunt. Quos rex missis exercitibus perdidit, et civitatem illorum succendit. Deinde ad exitus viarum misit, et quoslibet advocari jussit. Postquam autem impletae sunt nuptiae discumbentium, intrans rex vidit quemdam non habere vestem in nuptiis utentium, jussit eum ligatis manibus et pedibus projici in tenebras exteriores, ubi esset fletus et stridor dentium; dixitque multos esse vocatos, paucos vero electos (Matth. XXII) . Rex qui nuptias filio fecit est Deus Pater, qui Jesu Christo Filio suo sponsam Ecclesiam conjunxit. Hujus [Col. 1192C] nuptialis thalamus erat sacrae Virginis uterus. Servi qui invitatos vocaverunt, erant prophetae, qui Judaeis per patriarchas invitatos Christum incarnandum praenuntiaverunt. Qui venire nolebant, erant hi qui prophetis non credebant. Servi secundo missi apostoli fuerunt qui per totam Judaeam Christum pro nobis incarnatum praedicaverunt. Prandium paratum erat saginati vituli, scilicet corpus pro nobis jam oblatum. Tauri feroces tyranni exstiterunt qui cuncta orbis regna perdomuerunt. Altilia vero erant philosophi, qui omnia perscrutando volaverunt mente usque ad sidera coeli. Hi occisi erant, dum Dei sapientia superborum colla, et sublimium calcaverat humiles et pauperes parentes elegerat, sapientiam prudentium reprobaverat, idiotas [Col. 1192D] et simplices homines ad praedicandum constituerat. Omnia erant parata, quia cuncta ad salutem pertinentia fuerant prolata. Scripturam omnibus aperuerat, baptismus et poenitentia cunctis patebat. At illi neglecta salute, ad nuptias Domini venire noluerunt, sed alius in villam, alius ad negotiationem abierunt, quia tantum terrenis lucris inhiaverunt, et ideo coelestia amare non potuerunt. Reliqui vero servos regis contumeliis affectos occiderunt, quia Pharisaei et principes sacerdotum apostolos carcere, vinculis, verberibus affecerunt, quosdam ex eis occiderunt, alios de finibus suis cum contumelia propulerunt.
«Rex autem missis exercitibus homicidas illos perdidit, et civitatem illorum succendit,» quando [Col. 1193A] nutu Dei Romani principes cum exercitibus Judaeam intraverunt, parricidas Judaeos variis suppliciis interemerunt, civitatem Hierusalem igni succenderunt. Deinde ad exitus viarum servi diriguntur, et quoslibet vocare praecipiuntur, quia profecto, dum Judaei ad nuptias Dei venire recusant, apostoli in viam gentium abeuntes, idololatras ad epulas Dei invitant. Bonos et malos congregaverunt, quia multos reprobos cum electis ad fidem traxerunt. Nuptiae discumbentium implentur, quando numerus electorum implebitur. Rex intrabit discumbentes videre, quando ad judicium veniet cunctos pro meritis discernere, sicut scriptum est: «Veniet Dominus in judicium cum omni despecto,» hoc est tam diligenter judicabit [Col. 1193B] in hoc mundo despectissimum, quam omni gloria excellentissimum. Non vestitus veste nuptiali foras projicitur, quia carens charitate Dei, nuptiis ejus qui est charitas non admittetur. Vestis namque nuptialis est charitas, per quam adipiscitur aeterna claritas. Manus et pedes ibi funibus peccatorum ligabuntur, quae hic pravis operibus constringuntur. Membra quippe quae hoc ad malum laxantur, ibi ad supplicium coarctantur. In tenebras exteriores projiciuntur qui nunc interiores tenebras delectabiliter patiuntur. Ibi erit fletus et stridor dentium, quia transibunt ab aquis nivium ad calorem nimium (Job. XXIV) . A fumo etenim ignis fletum, a nimio frigore patiuntur stridorem dentium. «Multi autem sunt [Col. 1193C] vocati, pauci vero electi,» quia videlicet multi ad fidem vocantur, sed soli electi salvantur. Duae vocationes sunt, una exterior, alia interior. Per exteriorem, multi per apostolos et praedicatores vocati sunt ad fidem; per interiorem pauci per Filium tracti sunt ad Patrem. Per exteriorem multi pisces sagenae fidei inhaeserunt, quos electores iterum foras miserunt; per interiorem pauci latuerunt, quos in vasa elegerunt. Nunc sunt reprobi permisti electis, ut paleae granis; Christo autem cum ventilabro veniente, paleae excussae igni inexstinguibili traduntur; grana autem in horreum congregabuntur Dei.
Et nos, dilectissimi, ad nuptias Dei cum multis [Col. 1193D] vocati sumus, studeamus bonis actibus, ut cum paucis electi simus. Prandium nobis quotidie paratur, dum sacra Scriptura cum corpore Christi nobis proponitur. Tauri ad hoc convivium occisi sunt, quia apostoli tauri gregis Domini pro invitatione harum epularum exstincti occubuerunt. Ad hoc etiam convivium altilia occisa sunt, quia quicunque ad coelestia mente convolantes, pro his epulis prostrati sunt. Tauri quoque persecutores fuerunt, qui cornibus crudelitatis fideles ventilaverunt, sed Christo veniente jam enervati sunt. Volatilia autem haeretici exstiterunt, qui quodammodo ad alta volaverunt, quando in coelum os posuerunt, et iniquitatem in excelso contra Deum locuti sunt; sed a Catholicis victi et exterminati [Col. 1194A] sunt. Et quia haec omnia per Christi potentiam sunt sedata, omnia sunt nobis ad salutem parata. Ideo ob nulla negotia negligamus, quin tota festinantia ad epulas Dei veniamus. Dei quippe convivium est perennis vitae gaudium. Ad hoc currit quisquis Dei precepta implere satagit. De exitibus viarum vocati ad nuptias jam discumbimus, quia de variis erroribus ad sacramenta dominica convenimus. Et ideo, dilectissimi, veste nuptiali resplendeamus, ut videlicet Deum pro omnibus, et proximos tanquam nos ipsos diligamus. Quem in hac veste rex intrans non invenerit, ligatum de convivio ejici in tenebras infernales jubebit. Horum autem civitates ipsis perditis cremantur a quibus servi missi injuriis affecti enecantur, quia [Col. 1194B] nimirum daemonibus perdendi permittuntur: a quibus praedicatores hic contumeliis affliguntur, et corpora illorum demum igni inexstinguibili succenduntur.
De his nuptiis texuit rex Salomon dulce epithalamium, dum in laudem Sponsi et Sponsae per Spiritum concinuit Cantica canticorum. Filius quippe regis Hierusalem desponsavit sibi filiam regis Babylonis, acceptamque tradidit erudiendam, atque ornandam sub manu custodis; ipse vero abiit instruere convivium, quoniam denuo reversus cum ingenti apparatu maximoque cultu installatum introducet thalamum secum ad nuptias, sponsae ornatores ducens in palatium, ejus vero corruptores tradens in carceris supplicium. Rex Hierusalem [Col. 1194C] est Deus, cujus filius est Christus. Rex Babylonis est diabolus. Gentilitas vero erat ejus filia, cum esset idololatriae dedita. Hanc ipse a Patre desponsavit, dum pro ea sanguinem fundens de diabolo in cruce triumphavit. Hanc custodi tradidit, dum eam ordini doctorum divina lege instruendam, gemmis virtutum decorandam commendavit. Ipse vero abiit convivium procurare, quia profecto ascendit in coelum, locum ei aptum in domo Patris per multas mansiones preparare. Denuo cum exercitu omnium angelorum veniet, eamque de Babylonicae peregrinationis exsilio eruet, atque in civitatem Patris sui gloriosam Hierusalem cum summo tripudio introducet. [Col. 1194D] Tunc Sponsae ornatores simul intrabunt, quia qui Ecclesiam hic scriptis vel dictis instruxerint, et bonis exemplis perornaverint, cum illa tunc in nuptiis Agni ut sol fulgebunt. Persecutores vero qui eam lacerantes vim intulerunt, et haeretici atque schismatici qui eam corruperunt, tunc in stagnum ignis et sulphuris missi perpetuo ardebunt.
Ne hujus exsortes convivii simus, variis documentis instruit nos Dominus. Narrat enim quod quidam ficulneam in vinea sua habuerit, et per tres annos veniens, fructum in ea non invenerit, et ne diutius terram sterilis occuparet, succidere praeceperit (Luc. XIII) . Ficulnea sterilis in vinea erat Synagoga in lege infructuosa. De qua Dominus [Col. 1195A] tribus annis fructum quaesivit, quia eam ante legem per patriarchas, sub lege per prophetas, sub gratia per apostolos ad fructum boni operis monuit. Sed quia per perfidiam arefacta terram sterilis occupavit, securim judicii sui ei ad radicem posuit, dum eam gladio Romanorum succidit. Ficus etiam sterilis in vinea, est quilibet homo sine bonis operibus in Ecclesia. De hoc fructus trium annorum quaeritur, dum operatio fidei Trinitatis ab eo exigitur. Et nisi citius confessione circumfodiatur, et stercus poenitentiae mittatur, morte excidetur, et in ignem gehennae mittetur.
Hoc quoque praefiguravit mulier inclinata, sed a Domino pie sanata (ibid.) . Mulier ad terram inclinata [Col. 1195B] erat, Synagoga sub pondere legis curvata. Quae a Domino erigitur, dum multitudo de Judaeis conversa de onere legis per gratiam eripitur. Mulier decem et octo annis incurvata est quaelibet anima sub utraque lege infirma. Denarius namque ad Vetus Testamentum propter decalogum legis, octogenarius autem pertinet ad Novum Testamentum propter octavam Dominicae resurrectionis. Decem ergo et octo annis mulier incurvatur, dum anima utriusque legis praevaricatione praegravatur, sed a Domino ad salutem sublevatur, dum gratia ipsius per poenitentiam salvatur. Per pauperes, charissimi, debemus pervenire ad convivium Dei; praecepit enim Dominus ne ad prandium nostrum divites vel potentes [Col. 1195C] invitemus, a quibus retributionem hic recipiemus; sed ut ad convivium nostrum pauperes, debiles, claudos, caecos convocemus, a quibus nullam retributionem speremus. Hoc enim facientes, beati erimus, quia recipient nos in aeterna tabernacula, cum defecerimus.
Dum omnia sacramenta post peccatum et propter peccatum sumpserint exordium, solum nuptiarum vel conjugii sacramentum etiam ante peccatum legitur institutum, non tamen ad remedium, sed ad officium. In conjugio autem haec [Col. 1195D] primum consideranda sunt et discernenda: origo et institutio cum modo et causis suis, et secundum tempus, et locus, et ritus variatio. Conjugii auctor Deus est. Ipse enim conjugium esse discernit, quando mulierem ad propagationem generis humani homini adjutorium fecit. Adam quoque in spiritu cognoscens ad quem usum mulier facta esset, cum adducta ad eum fuisset, dixit: «Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Propter hoc relinquit homo patrem suum et matrem suam, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una (Gen. II) .» Christus etiam in Cana Galilaeae non solum praesentia corporali, sed exhibitione quoque miraculi nuptias consecravit (Job. II) . In quibus omnibus ostenditur conjugium a [Col. 1196A] Deo esse, et bonum esse. Institutio conjugii duplex est. Una ante peccatum ad officium, alia post peccatum ad remedium. Prima, ut natura multiplicaretur; secunda, ut natura exciperetur, et vitium cohiberetur. Prima institutio conjugium proposuit in foedere dilectionis, ut in eo esset sacramentum societatis, quae in spiritu constat inter Deum et animam. Officium autem conjugii in commistione carnis proposuit, ut in eo sacramentum esset societatis quod in carne futura erat inter Christum et Ecclesiam. Secunda institutio conjugium in foedere dilectionis sancivit, ut per ejus bona id quod in carnis commistione infirmitatis erat et delicti excusaretur; officium autem conjugii in commistionem carnis concessit, [Col. 1196B] ut in eo praeter generis multiplicationem generantium infirmitas exciperetur (Ephes. V) . Quare autem institutum sit conjugii sacramentum apostolis innuit, ubi virum imaginem Dei esse, ac per hoc quodammodo mulierem animae rationalis typum portare ostendit. Quare iterum institutum sit primo conjugii officium, ipse Deus institutor et ordinator ostendit, dicens: «Crescite et multiplicamini, et replete terram (Gen. I) .» Officium conjugii, hoc est carnis commistionem, ante peccatum non ad remedium infirmitatis, sed ad multiplicationem prolis institutum esse; post peccatum autem idem ipsum ad remedium infirmitatis concessum, beatus Augustinus testatur his verbis [Col. 1196C] dicens: «Utriusque sexus infirmitas propendens in ruinam turpitudinis, recta honestate nuptiarum excipitur, ut quod sanis esset officium sit aegrotis remedium.» Item in conjugio aliud esse et alterius rei sacramentum esse ipsum conjugium, et aliud esse et alterius rei sacramentum esse ipsum conjugii officium, idem ipse in libro De bono conjugii testatur, dicens: «In conjugio aliquid boni esse videtur, non solum propter propagationem filiorum, sed etiam propter naturalem in diverso sexu societatem. Alioquin tamen non diceretur conjugium in senibus si vel amisissent filios vel non genuissent, in quibus etsi emarcuerit ardor carnis, viget tamen ordo charitatis.» Item in nuptiis plus valet scientia sacramenti quamfecunditas ventris.» [Col. 1196D] (AUGUSTINUS.) «Unde quidam non intelligentes hoc quod dictum est: Illa mulier non potest pertinere ad Christi et Ecclesiae sacramentum, cum qua noscitur non fuisse carnale commercium, aestimant enim sacramentum conjugii esse non posse, ubi commistio carnalis non fuerit. Nesciunt enim quia officium conjugii, in carnis commistione, illam quae inter Christum et Ecclesiam per carnis susceptionem facta est unionem figurat: proptereaque Christi et Ecclesiae sacramentum esse non possit. Ubi carnale commercium non fuerit, conjugium tamen verum, et verum conjugii sacramentum esse, etiam si carnale commercium non fuerit subsecutum. Imo potius tanto verius et sanctius esse, quanto nihil in se habet unde castitas erubescat, sed unde castitas [Col. 1197A] glorietur. Nam et ipsum conjugium sacramentum est, sicut et ipsum officium conjugii sacramentum esse cognoscitur. Sed conjugium, ut dictum est, sacramentum et illius societatis quae in spiritu est inter Deum et animam. Officium vero conjugii sacramentum est illius societatis quae in carne est inter Christum et Ecclesiam. Scriptum est, inquit: «Erunt duo in carne una (Gen. II) .» Et si duo in carne una, jam non duo, sed una caro. Hoc est sacramentum quod ait Apostolus: «Magnum in Christo et in Ecclesia (Ephes. V) ,» ad quod sacramentum pertinere non potest mulier, cum qua noscitur non fuisse carnale commercium: potest tamen pertinere ad aliud sacramentum, non magnum in Christo et Ecclesia, sed majus in Deo et anima. Quid enim? [Col. 1197B] Si magnum est quod in carne est, magnum non est in uno multo majus quod in spiritu est. «Caro, inquit, nihil prodest, spiritus est qui vivificat (Joan. VI) .» Si ergo magnum est quod in carne est, majus utique est quod in spiritu est, si recte per Scripturam sanctam Deus sponsus dicitur, et anima rationalis sponsa vocatur. Aliquid profecto inter Deum et animam ejus, cujus id quod in conjugio inter [Col. 1198A] masculum et feminam constat, sacramentum et imago est: et forte, ut expressius dicatur, ipsa societas, quae exterius in conjugio pacto foederis servatur. Sacramentum et ipsius sacramenti res est dilectio mutua animorum, quae ad invicem societatis et foederis conjugalis vinculo custoditur. Et haec ipsa rursus dilectio, qua masculus et femina in sanctitate conjugii animis uniuntur, sacramentum est et signum illius dilectionis qua Deus rationali animae intus per infusionem gratiae suae et spiritus sui participatione conjungitur. Copula igitur carnis quae ante peccatum in conjugio officium fuit, et post peccatum in eodem pro remedio concessa est, sic utrobique conjugio adjungitur, ut cum conjugio ipsa sit, non conjugium ex ipsa. Nam et ante ipsam [Col. 1198B] conjugium verum est, et sine ipsa sanctum esse potest: tunc quidem si illa non adesset infructuosius, nunc autem si illa non affuerit sincerius. Quod enim post peccatum copula carnis in conjugio admittitur, indulgentiae magis est et compassionis, ne vitium concupiscentiae quod in humana carne post peccatum radicavit, turpius in omnem excessum proflueret, si nusquam licite excipi potuisset.
[Col. 1197C] «Erat quidam regulus cujus filius infirmabatur Capharnaum. Hic, cum audisset quia Jesus adveniret a Judaea in Galilaeam, abiit ad eum, et rogabat ut descenderet et sanaret filium ejus. Incipiebat enim mori. Dixit ergo Jesus ad eum: «Nisi signa et prodigia videritis, non creditis, etc. (Joan. IV) .» Credebat regulus illum Salvatorem, a quo salutem quaerebat; sed in fine dubitavit, in hoc quod potentiam ejus petivit. Agnoscens itaque Dominus cor diffidentis arguit illius diffidentiam, dicens: «Nisi signa et prodigia videritis non creditis.» Prodigia sunt quae aliquid portendunt. Et dicitur prodigium quasi prodicium: quod porro dicat, id est significat aliquid futurum. Illa quae tunc fiebant, ea quae nunc aguntur portendebant. Omne prodigium est signum, [Col. 1197D] sed non convertitur, quia signum est tam de praeterito et praesenti quam de futuro; prodigium autem est tantum de futuro. Signum fuit de praesenti quod Dominus aquam vertit in vinum, designans gloriam suam sicut circulus significat in praesentiarum vinum venale. Signum de praeterito, est vestigium pedum in nive apparens.
«Dicit ad eum regulus: Domine, descende priusquam moriatur filius meus. Dicit ei Jesus: Vade, filius tuus vivit.» Indicans se non deesse ubi invitatur, solo jussu sanat. In hoc ergo quod servo centurionis non dedignatur occurrere cum ad filium reguli dedignaretur ire (Luc. VII) , nostra retunditur superbia, quia in hominibus non naturam qua ad [Col. 1198C] imaginem Dei facti sunt, sed honores et divitias veneramur. Videte distinctionem. Regulus iste Dominum ad domum suam descendere cupiebat, centurio indignum se esse dicebat. Hic cessum est elationi, illic concessum est humilitati, tanquam huic diceretur: Noli mihi taedium facere: potentiam meam vis in domo tua: verbo possum filium tuum sanare. Centurio alienigena credidit me verbo hoc posse facere; vos nisi signa et prodigia videritis: non creditis.
«Credidit homo sermoni quem dixit ei Jesus, et ibat: jam autem eo descendente servi occurrerunt ei, et nuntiaverunt dicentes quia filius ejus viveret. Interrogabat ergo horam ab eis in qua melius habuerit. Et dixerunt ei quia heri hora septima reliquit [Col. 1198D] eum febris. Cognovit ergo pater quia illa hora erat in qua dixit ei Jesus: Vade, quia filius tuus vivit; et credidit ipse et domus ejus tota.» Coepit homo credere quia Dominus aeque absens corpore, ut praesens sanaret; et sic meruit salutem filio. Non ergo diffidit de misericordia servos interrogando de hora, sed desiderat ut virtus divina servorum confessione plurimis innotescat. Vel ne casu sanitas contigisset interrogabat, quia forsitan nondum perfecte credebat. In figura sancti Spiritus septiformis, in quo omnis salus consistit, reliquit eum febris hora septima. Tarde credens regulus iste figurat Judaeos ad fidem difficile venientes, qualis erat Thomas cum audiret: «Veni, mitte huc manum [Col. 1199A] tuam: et noli esse incredulus, sed fidelis (Joan. XX) .»
Divinae sapientiae subtilitas sicut interius ut testis scrutatur conscientias, ita exterius irrogat poenas, ut verum sit testimonium prophetae, quia ipse est et testis et judex. Ordinata est miseratio Dei quae prius hominem hic per flagella a peccatis emendat, et postea ab aeterno supplicio liberat. Electus enim Dei doloribus vitae hujus atteritur, ut perfectior futurae vitae lucretur. Nequaquam Deus delinquenti parcit, quem peccatorem aut flagello temporali ad purgationem ferit, aut judicio aeterno puniendum relinquit, aut ipse in se homo poenitendo puniet quod male admisit: ac proinde est quod Deus delinquenti [Col. 1199B] non parcet. Justo temporalia flagella ad aeterna proficiunt gaudia: ideoque et justus in poenis gaudere debet, et impius in prosperitatibus timere. Neque justo neque reprobo Deus misericordiam et justitiam subtrahit. Nam et bonos hic per afflictionem judicat, et illic per miserationem remunerat, et malos hic remunerat per temporalem clementiam, et illic punit per aeternam justitiam. In hac vita Deus parcet impiis; et tamen non parcet electis. In illa parcet electis, non tamen parcet iniquis. Periculosa est in hac vita securitas malorum, et bonorum dolor tranquillus. Nam iniquus post mortem ducetur cruciandus; justus vero dormiet post laborem securus. Non tantum de corporalibus passionibus, sed etiam de spiritalibus debet intelligi, [Col. 1199C] ut quanto quisque in corpore aut in mente flagella sustinet, tanto se in fine remunerari speret. Saepe occulto Dei judicio extra flagella correptionum reprobi in hoc mundo sunt, dumque multa damnabilia commisisse videntur, despecti tamen a Deo nullo emendationis verbere feriuntur. Plus corripitur flagello qui a Deo diligitur, si peccaverit, dicente Amos propheta: «Tantummodo vos cognovi ex omnibus nationibus terrae, idcirco visitabo super vos omnes iniquitates vestras (Amos. III) .» Quem enim diligit Deus corripit: «Flagellat omnem filium quem recipit (Hebr. XIII) .» Valde necessarium est justum in hac vita vitiis tentari et verberari flagello, ut, dum vitiis pulsatur, de virtutibus non superbiat: dum [Col. 1199D] vero aut animi aut carnis dolore atteritur, a mundi amore retrahatur. Tentari autem oportet justum, sed tentatione plagae, non tentatione luxuriae. Durius circa suos electos in hac vita Deus agit, ut, dum fortioribus flagelli stimulis feriuntur, nulla oblectamenta praesentis vitae delectent, sed coelestem patriam, ubi certa requies exspectatur, indesinenter desiderent. Electos hujus vitae adversitate probari, ut secundum Petrum judicium a domo Dei incipiat (I Petr. IV) , dum in hac vita electos suos Deus judicii flagello castigat.
Gemina autem est percussio divina, una in bonam partem, qua percutimur carne, ut emendemur; altera, qua vulneramur conscientia et charitate, ut Deum ardentius diligamus. Gemino more Deus [Col. 1200A] respicit, vel ad veniam vel ad vindictam. Ad veniam sicut Petrum; ad vindictam, sicut dum facta Sodomorum se descensurum et visurum testatur.
Trimoda ratione Deus quos voluerit percutit, id est ad damnationem reprobos, ad purgationem quos errare videt electos, ad probationem justos. Primo namque modo Aegyptus caesa est ad damnationem, secundo modo, pauper Lazarus ad purgationem; tertio modo, percussus est Job ad probationem. Flagellatur homo plerumque a Deo ante peccatum, ne malus sit ut Paulus, qui Satanae angelo instigante carnis tolerabat stimulos (II Cor. XII) . Flagellatur etiam et post peccatum ut corrigatur, ut in Apostolo, qui traditus Satanae in interitum carnis, ut [Col. 1200B] spiritus salvus esset (I Cor. V) . Non tamen juste murmurat qui nescit cur vapulat. Nam ideo Deus plerumque justum flagellat, ne de justitia superbiens cadat. In hac vita Deus tanto magis studet ut parcat, quanto magis exspectando flagellat, sed alios feriendo corrigit. De quibus dicit: «Ego quos amo arguo et castigo (Hebr. XII) .» Alios feriendo punit quos incorrigibiliter delinquentes aspicit; quosque jam non sub disciplina ut filios pater, sed districta damnatione ut hostes adversarios percutit. De quibus dicit: «Flagello inimici percussi te castigatione crudeli (Jer. XXX) .» Et iterum: «Quid clamas ad me super contritione tua? Insanabilis est dolor tuus (ibid.) .» Unde unusquisque festinet et timeat, ne simul feriatur vita ejus cum culpa. Flagellum [Col. 1200C] namque tunc diluit culpam cum mutaverit vitam. Nam cujus mores non mutat actiones non expiat. Omnis percussio divina, aut purgatio vitae praesentis est, aut initium poenae sequentis. Nam quibusdam flagella ab hac vita inchoant, et in aeterna percussione perdurant. Unde per Moysen Dominus dicit: «Ignis exarsit in ira mea, et ardebit usque ad inferos deorsum (Deut. XXXII) .»
A quibusdam dici solet: «Non judicat Deus bis in idipsum (Nahum I, 9, juxta LXX) .» Qui tamen non attendunt illud, quod alias scriptum est: «Jesus populum de terra liberans, secundo eos qui non crediderunt perdidit (Jud. V) .» Quamvis enim si una culpa bis non percutitur, una tamen percussio [Col. 1200D] flagellorum sequentium fit initium tormentorum. Hinc est quod in Psalmo scriptum est: «Operiantur sicut diploide confusione sua (Psal. CVIII) .» Diplois enim duplex est vestimentum, quod figuraliter induunt qui et temporali poena aeterna damnantur. Unde et Jeremias: «Contritio» inquit «super contritionem (Jer. IV) ,» id est damnatio gemina, et hic et in futuro saeculo. Et idem alibi: «Et duplici contritione contere eos (Jer. XVII) ,» id est gemina poena praesenti, scilicet et futura. Quibusdam secreto Dei judicio hic male est, illic bene, scilicet ut, dum hic castigati corriguntur, ab aeterna damnatione liberentur. Quibusdam vero hic bene est, illic male, sicut illi accidit qui hic potentiae claritate conspicuus, post mortem gehennae [Col. 1201A] ignibus traditur cruciandus. Porro quibusdam et hic et illic male est, quia corrigi nolentes et flagellari in hac vita incipiunt, et in aeterna percussione damnantur. Certum est enim tanto immergi quosdam desperationis profundo, ut nec per flagella valeant emendari. De quibus per prophetam dicitur: «Frustra percussi filios vestros; disciplinam non receperunt (Jer. II) .» Plerumque justus plangit, et nescit utrum pro omnibus peccatis suis poenitentia patiatur flagella, an pro uno tantum: et nescit quae sit culpa illa pro qua meruit pati ejusmodi supplicia, et pro ipso ambiguo maxime in moerore versatur. Quamvis flagella justum a peccatis absolvant, adhuc tamen sub vindictae metu turbatur, ne instantes ei plagae sufficiant ad purganda delicta. [Col. 1201B] Proinde ergo dum poenitentia patitur, et futura pertimescit, quodam modo sicut ait propheta pro suis peccatis duplicia recipit.
Esse constat nonnullos ejusdem qualitatis homines qui nesciunt corrigi, nisi alios viderint flagellari, sicque proficiunt comparatione malorum dum sibi id accidere timent in quo alios perire vident. Quosdam videns Deus nolle proprio voto corrigere, adversitatum tangit stimulis; quosdam etiam praesciens Deus multum pecccare posse in salutem, flagellat eos corporis infirmitate, ne peccent, ut eis utilius sit frangi languoribus ad salutem, [Col. 1201C] quam manere incolumes ad damnationem. Visitatio Dei nec semper in bonum accipitur, nec semper in malum. In bonum enim accipitur sicut: «Visita nos in salutari tuo (Psal. CV) :» in malum vero juxta illud: «In tempore visitationis suae peribunt (Jer. X) .» Tribus ex causis infirmitates accidunt corporibus, id est ex peccato, ex tentatione, et ex intemperantia carnis vel passionis. Sed huic tamen novissimae humana potest medicina succurrere; illis vero sola pietas divinae misericordiae. Qui valentiores sunt et sani, utile est illis infirmari et non peccare, ne per vigorem salutis illicitis se sordidantes cupiditatum et luxuriae desideriis peccent. Duritia quae mentem premit nec sentitur utiliter [Col. 1202A] multatur in carne, ut sentiatur, atque intellecta emendetur. Nam citius vulnera carnis sentiuntur quam animae: ideoque per carnis flagella errantes citius corriguntur. Hoc quippe indicant in Pauli oculis squammae infidelitatis (Act. IX) . Quae dum multatae sunt per increpationem in oculis carnis, confestim soluta est duritia mentis.
Est perniciosa sanitas quae ad inobedientiam hominem ducit. Est et salubris infirmitas quae per divinam correptionem mentis duritiam frangit. Languor animae, id est peccatorum infirmitas perniciosa. De qua etiam Apostolus: «Quis infirmatur, et ego non uror (II Cor. XI) ,» Nam infirmitatem carnis utilem esse idem Apostolus approbat dicens: «Quando infirmor, tunc fortior sum (II Cor. XII) .» [Col. 1202B] Murmurare in flagellis Dei peccator homo non debet, quia maxime per hoc quo corripitur emendatur. Unusquisque autem tunc levius portat quod patitur, si sua discusserit mala pro quibus illi infertur retributio justa. Discat non murmurare qui mala patitur; etiamsi ignorat cur mala patiatur et per hoc juste se pati arbitretur per quod ab illo judicatur, cujus nunquam injusta judicia sunt. Qui flagella sustinet, et contra Deum murmurat, justitiam judicantis accusat. Qui vero se a justo cognoscit judice pati quae sustinet, etiam si hoc pro quo patitur ignoret, pro hoc tamen justificatur per quod et seipsum accusat et Dei justitiam laudat. Dum ex rebus prosperis justus exempla praestet hominibus, necesse est eum iterum et adversitatibus tangi, quatenus [Col. 1202C] ejus patientia comprobetur, ut denuo fortitudinis documenta ex eo sumant, qui prosperitatis ejus temperantiam agnoverunt. Qui passionibus animae insidiante adversario cruciatur, non idcirco credat se alienari a Christo qui talia patitur, sed magis per hoc Deo commendabilem se esse existimet, si, dum haec patitur, laudet Deum potius quam accuset. Ad magnam utilitatem divino judicio mens justi diversis passionum tentationibus agitatur. Pro quibus si Deo gratias egerit, suaeque culpae, quod talia dignus sit pati, reputaverit, hoc quod ex passione ei acciderit pro virtutibus reputabitur, quia et divinam agnoscit scientiam, et suam culpam intelligit.
[Col. 1201D] «Simile est regnum coelorum homini regi qui voluit rationem ponere cum servis suis (Matth. XVIII) .» Familiare est Syris, et maxime Palaestinis, ad omnem sermonem suum parabolas jungere, ut quod per simplex praeceptum teneri non potest, per similitudinem teneatur. Regnum coelorum intellige Christum, ideo terreno regi assimilatum, ut ostendat oportere sine numero veniam dare conservis poenitentibus, cum per Evangelii gratiam omnium omnino [Col. 1202D] peccaminum veniam nobis suo munere, non nostro merito largitus sit.
«Et cum coepisset rationem ponere, oblatus est ei unus qui debebat decem millia talenta. Cum autem non haberet unde redderet, jussit eum Dominus venundari et uxorem ejus et filios et omnia quae habebat, et reddi.» Christus meritorum examinator jam per Scripturas cum servis rationem ponit. Decem millia talenta debebat qui de innumerabilibus [Col. 1203A] peccatis vel criminalibus rationem redditurus erat. Cum autem non haberet vires neque gratiam unde satisfacere posset, sensit in Scripturis quia tales jubet Deus venundari, aeterno incendio mancipari cum uxore et filiis, hoc est cum insipientia et cogitationibus malis. Justos vero cum uxore ac filiis, id est cum sapientia et cogitationibus bonis, se glorificaturum promittit. Pretium quippe venditi supplicium damnati intelligitur.
«Procidens autem servus ille rogabat eum, dicens: Patientiam habe in me, et omnia reddam tibi.» Timore gehennae humiliatus dicit: «Parce mihi, Domine: et ego credens ac poenitens charitate operiam multitudinem peccatorum.» Sed notandum unde hoc nomen servi primo in Latinam linguam [Col. 1203B] inductum sit. Sed enim bella hoc fecerunt. Nam cum homo aliquis superatus ab alio jure belli et posset occidi, quia tunc servatus est, tamen servus est appellatus.
«Misertus autem Dominus servi illius, dimisit cum, et debitum dimisit ei.» Peccator rogans accipit donum decem millium talentorum, id est veniam suorum commissorum, cum sibi assumit medelam quam Deus ad hoc instituit. Hoc autem fit, si lavacrum baptismi non ficte, vel si postea baptismum poenitentiae devote suscipiat. Dimissus itaque a vinculis praesentis timoris egreditur in spem salutis.
«Egressus autem servus ille invenit unum de conservis suis qui debebat ei centum denarios, et [Col. 1203C] tenens suffocabat eum, dicens: Redde quod debes.» Centum denariorum debitor erat quem de aliquibus commissis in fratrem per vindictam exardere constat.
«Et procidens conservus ejus rogabat eum dicens: Patientiam habe in me, et omnia reddam tibi.» Emendabo scilicet consilio vel judicio Ecclesiae quod deliqui.
«Ille autem noluit; sed abiit et misit eum in carcerem donec redderet debitum.» Noluit seipsum considerare ut in spiritu lenitatis misericorditer ageret, sed recessit a bono gratiae quam susceperat, mittens conservum in carcerem dirae tribulationis, quasi ad hoc fortassis ut ita debitum peccati solveret, ne quid in futuro gravius ulciscendi remaneret. [Col. 1203D] Evenit itaque, juxta Apostolum, quod illa tristitia absorbetur, et iste periit qui fratrem odit, et in rigore justitiae excedit (II Cor. II) . Pro quo excessu scriptum est: «Est justus qui perit in justitia sua (Eccle. VII) .»
«Videntes autem conservi ejus quae fiebant contristati sunt valde. Et venerunt et narraverunt domino suo omnia quae facta fuerant.» Spirituales qui omnia judicant talia videntes contristantur, et nuntiant Domino ad corrigendum, ejus implorantes auxilium.
«Tunc vocavit illum dominus suus, et ait illi: Serve nequam, omne debitum dimisi tibi, quoniam rogasti me. Nonne ergo oportuit et te misereri [Col. 1204A] conservi tui, sicut et ego tui misertus sum? Et iratus dominus ejus tradidit eum tortoribus quoadusque redderet universum debitum.» Vocatio haec fit intus in conscientia, scilicet cum quis in desperationem incidit. Deus autem apud quem nulla est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I) , modo misertus dicitur, quia opera misericordiae impendit; modo iratus, quia in perpetuum puniendum justo judicio tartareis ministris tradit.
«Sic et Pater meus coelestis faciet vobis, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris.» Constat quia, si hoc quod in nos delinquitur, ex corde non dimittimus, et illud rursus exigitur quod nobis per poenitentiam dimissum fuisse gaudebamus. Universum siquidem debitum merito [Col. 1204B] persolvent duplices animo et inconstantes in omnibus viis suis, quos parabolae exclusio specialiter percutit. Ipsi namque ficte conversantes in Ecclesia nec proximum sincero affectu diligunt, nec pure solius Dei intuitu aliquid faciunt. Quod ergo rogantibus dimiserat Deus, in hoc videlicet quia sacramentorum communionem contulerant, in vanum gaudent sibi esse dimissum quorum fictio impedivit ne veram susciperent remissionem. Rursus exigitur quamvis per poenitentiam dimissum fuisse reputetur. Orationes namque, jejunia, eleemosynae, et his similia, cum sint directe quaerentibus summum bonum remedia peccatorum, fictis vaga fluctuatione mentis vertuntur in falsae spei securitatem et in peccati fomentum: Hinc est illud: «Et oratio ejus [Col. 1204C] fiat in peccatum (Psal. CVIII) .» Prius acceptam quoque plenam peccatorum condonationem, et intimae gratiae adhaesionem multi criminaliter corruunt, ut Petrus et David, qui fortiores surrexerunt. Justus enim si ceciderit non collidetur, quia Dominus qui rapit justum ne malitia immutet ejus sensum; cadenti supponit manum suam (Psal. XXXVI) , ut qui cadit per infirmitatem carnis, per poenitentiam resurgat. Quis ergo audeat dicere de sic assumptis in gratia, ut Deus quemque labi permittat usque ad damnationem. Verumtamen si quos damnari contingat; dicunt quidam juxta parabolam, quia peccata prius dimissa etiam judicio Ecclesiae temporaliter punita redeunt, ut aeternaliter puniantur. Sicut enim justitia delet acta peccata, sic injustitia succedens [Col. 1204D] justitiam perimit, qua damnata contra priora peccata nulla remanet medicina. Dicit enim Dominus per prophetam: «Quia quacunque die justus peccaverit, omnes justitiae ejus in oblivione erunt (Ezech. XVIII) .» Ubi ergo non fuerit charitatis perseverantia, nulla sufficiens est poenitentia. Unde a peccatis soluto dicitur: «Vade, et amplius noli peccare (Joan. VIII) .» Saeculares quoque leges propter ingratitudines quasdam revocant manumissos ad priorem servitutem. Opponitur autem propheta: «Non consurget duplex tribulatio (Nahum I) .» Vel juxta aliam translationem: «Non judicabit Deus bis in idipsum.» Sed non est, ut aiunt, duplex, imo una tribulatio et una punitio, cum qui non est hic sufficienter [Col. 1205A] punitus, postea punitur. Non irrationabiliter quoque putant priores peccandi affectus redisse, juxta parabolam in qua spiritus immundus septem alios spiritus nequiores se assumens dicit: «Revertar in domum meam unde exivi (Luc. XI) .» Etenim peccator in actu unius criminalis apparens multa intelligendus est habere in affectu, sicut justus multo plures habet virtutes affectu quam actu. Aliis vero videtur quod pro illis peccatis, de quibus homo Deo per poenitentiam satisfecit, non sit amplius puniendus, etsi postea vel similia vel graviora committat. Peccator quidem fit sicut prius erat, et pro ingratitudine misericordiae sibi impensae magis reus efficitur. Universum ergo debitum persolvendum dicunt non illud quod jam condonatum erat, [Col. 1205B] sed potius misericordiam quam aliis impendere debuit, pro eo quod misericordiam acceperat. Unde et alibi: «Qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII) .» Talis ergo est parabola ac si dicatur: Si aliis non vultis misereri sicut Dominus misertus est vobis, peccata condonando, Pater coelestis hoc debitum exiget a vobis. Aestimant igitur dictum ad terrorem esse quod expositores communiter asserunt rursus exigi quod per poenitentiam dimissum erat. Nunc autem de remissione peccatorum diligentius videamus.
In reconciliatione peccatoris ad Deum tria consideranda sunt, videlicet cordis contritio, oris confessio, [Col. 1205C] operum satisfactio. Praecipit enim Scriptura scindere corda et vestimenta, confiteri alterutrum peccata, et facere dignos fructus poenitentiae. Et notandum quia multi pro peccatis gemunt, non quod peccata eis discipliceant propter Deum, sed propter poenam. Talis igitur tristitia sive gemitus non est cordis contritio ad salutem, sed mentis consternatio ad damnationem. Sic etenim mali in futuro dolebunt. Nonnullos etiam poenitet peccasse pro sola peccati turpitudine, juxta illud philosophi: «Si scirem deos condonaturos, et homines ignoraturos, non peccarem.» Fructuosa autem cordis contritio est, cum quis de peccato quo Deum offendit dolet, et inde turbatur, quia iniquitas amore justitiae sibi displicet. Hinc est illud: «Peccator, [Col. 1205D] qua hora ingemuerit, salvus erit (Ezech. XVIII) .» Etenim cum Deo nihil tardum fit, nihil absens, quanto citius vere aliquis poenitet, tanto citius qui est praesens dimittit. Unde et David: «Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI) .» Deliberavi, scilicet in corde meo firmiterque disposui illud quod commisi contemnendo Deum exsecrare, propter Deum accusando meipsum. Unde et illud: «Justus in principio accusator est sui (Prov. XVIII) .» Est autem Deum peccatum dimittere, aeternam poenam pro illo debitam relaxare per collationem praesentis gratiae. Hoc equidem fit in parvulis, cum baptismi lavacrum suscipitur: hoc et in adulteris cum mentis caecitas compunctione solvitur. Hinc [Col. 1206A] doctores sacri eloquii scripserunt originale peccatum in baptismo transire reatu, sed remanere actu: corporis scilicet dissolutio, et numerosa temporalium defectuum multitudo. Quod ad hoc quidem plurimum valet, quia omnis virtus in infirmitate perficitur (II Cor. XII) : simul etiam ne quis baptismi gratiam ob praesentis vitae felicitatem peteret, et sic nec istam digne haberet nec ad aeternam perveniret. Sic quoque actualis peccati per vivificationem mentis aeterna poena relaxata relinquitur temporalis, ut quod illicita animae delectatione, sive etiam carnali voluptate commissum est satisfactionis amaritudine digne purgetur ab homine, dum licet, ne districtius a Deo puniatur in futuro. Nullum enim malum praeterit impunitum.
[Col. 1206B] Confessio igitur convenienter instituta est, ut qui in sua potestate positus a Deo discesserat, sub alio positus cum humilitate et devotione rediret. Ideo Deus instituit sacerdotem sive vicarium, et quasi medicum, cui peccatorum vulnera ad sanandum detegerentur, ut peccator non a se, sed ab alio majoris humilitatis causa satisfactionis medicinam suscipiat. Sunt enim sacramenta quasi quaedam emplastra. Evenit itaque prius contritum et humiliatum confirmari in confessione, et plerumque peccator solo timore vel Ecclesiae consuetudine sacerdoti praesentatus per sacerdotale officium vere compungitur, ac plenus charitate recedit. Nonnulli etiam nec tunc ex corde redeunt, sed tamen forma poenitentiae quam suscipiunt paulatim nutrit [Col. 1206C] in eis charitatem cum humilitate. Plerisque similiter, cum resipiscant, prodest baptismus ad quem tantum ficte accesserunt. Mensuram autem temporis in agenda poenitentia idcirco canones in arbitrio sacerdotis intelligentis statuunt, quia apud Deum non tantum valet mensura temporis quam doloris; nec abstinentia tantum ciborum quantum mortificatio vitiorum. Propter quod poenitentiae tempora fide et conversatione poenitentium abbrevianda praecipiunt, et negligentia protelanda existimant. Tamen pro quibusdam culpis modi poenitentiae sunt impositi, juxta quos caeterae perpendendae sunt culpae, cum sit facile per eosdem modos vindictam et censuram canonum aestimare. Sciendum [Col. 1206D] tamem quanto quis tempore moratur in peccatis, tanto ei agenda est poenitentia. Cum igitur arbitrio sacerdotum temporalis poena peccati proteletur vel abbrevietur, de ea plures intelligunt illud esse dictum: «Quorum remiseritis peccata remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt (Joan. XX) .» Poena enim peccati vocatur peccatum, juxta quod nomen causae transfertur ad effectum. Ex praedictis itaque manifestum est quod aliis dimittit Deus per ministerium sacerdotum et peccatum et poenam peccati; aliis solam temporalem poenam, quia jam peccati tenebras et gehennae vinculum solverat: quod per Lazarum ostendit. Accessit enim et vocavit eum, et vocatum vivificavit, et vivificato ait: «Exi foras,» et de eo dixit [Col. 1207A] discipulis suis: «Solvite eum, et sinite abire (Joan. XI) .» Similiter venit ad peccatorem, et vocat eum per internam aspirationem, et morte peccati discedente vivificatur, et eo vivificato dicit ut exeat foras, id est per confessionem se sacerdotibus ostendat. De ove et sacerdotibus ait: «Solvite eum,» id est revocate ad Ecclesiam, «et sinite abire,» hoc est cum aliis fidelibus conversari et permanere.
Dimittit Deus peccata ex se ipso et per semetipsum, quando vult. Unde ait per prophetam: «Ego Dominus solus deleo iniquitatem et peccata populi (Isai. XLV) .» Inde Ambrosius: «Ille solus peccata dimittit qui solus pro peccatis est mortuus. Sacerdotes [Col. 1207B] tamen dicuntur interdum peccata dimittere, non ex se, sed ex gratia in eis et per eos operante secundum arbitrium non eorum, sed Dei. Sicut est illud: «Tu es solus qui facis mirabilia (Psal. LXXI) ,» cum multi homines mirabilia fecerint, sed non ex se sicut Deus. Item. «Nemo bonus nisi solus Deus (Marc. XVI) :» quia ex se bonus. Et multi homines boni sunt: «sed non eo modo quo Deus.» Nullus igitur nisi Deus potest alium salvare. Quod quidem faceret, si ex se peccata dimitteret. Quod etiam nemo praeter nosmetipsos possit nos damnare, ostenditur ibi: «Anima mea in manibus meis semper (Psal. CXVIII) .» Notandum quod si is qui vult confiteri, articulo necessitatis imminente, [Col. 1207C] non potest, quod ei ministraret visibilis sacerdos, si adesset, hoc supplere non dedignatur invisibilis. De quo in Ecclesiastico: «Ecce sacerdos magnus (Eccl. XLV) .» Et Apostolus: «Plures facti sunt sacerdotes, idcirco quod morte prohiberentur permanere: hoc autem manet in aeternum, sacerdotium habens sempiternum (Hebr. VII) .» Si quis vero ex contemptu vel ex negligentia non confiteatur, constat quia non habet veram cordis contritionem, et tum pro illo peccato quod non vult confiteri eum, quia instituta Ecclesiae negligit, aeternaliter puniendus esse convincitur. Dicunt autem Leo et Ambrosius, de sacramentis et Maximus: «Lacrymas Petri lego, confessionem non invenio.» Delent ergo lacrymae Petri peccata, quae pudor est confiteri.
[Col. 1207D] Sed sciendum quia confessionis institutio nondum promulgata fuerat in primitiva Ecclesia, vel quia Petrus confessus fuerit, licet Scriptura non referat, sicut credere cogimur apostolos baptizatos fuisse: quod quando vel quomodo factum sit non legimus. Quibusdam tamen videtur ex dispensatione Petrum reticuisse confessionem de negatione, quia si hunc tantum Ecclesiae architectum tam graviter alii adhuc infirmi corruisse novissent, multum adversus eum scandalizati fuissent. Quo fit ut salubri dispensatione, ita quod non propterea aeternaliter puniretur, reticeret aliquis id unde ei testaretur conscientia: quod si alicui diceret, celari non posset; et si sciretur Ecclesia inde scandalizaretur. [Col. 1208A] Si vero propter suam personam hoc faceret, ne scilicet infamis et contemptibilis apud alios fieret, superbia damnabilis esset.
Patet ergo ex antedictis, quia poenitentia est medicamentum vulneris, spes salutis, et nomen ipsum sumptum est a poena qua anima cruciatur, et caro mortificatur, et dicta est poenitentia quasi punientia. Qui poenitentiam agunt, ideo capillos et barbam nutriunt, ut monstrent abundantiam criminum, quibus peccator gravatur. Cilicium quod induunt indicat recordationem peccatorum propter haedos ad sinistram futuros. Quod autem cinere asperguntur peccatores, ostendit quia cinis sunt, et in pulverem revertentur. Lacrymae poenitentium apud Deum pro baptismate reputantur. Duplex est poenitentiae [Col. 1208B] gemitus. Vel dum plangimus quod male gessimus, vel plangimus quod non egimus quod agere debuimus. Ille vere poenitentiam agit qui nec poenitere praeterita negligit, nec poenitenda committit. Qui vero lacrymas indesinenter fundit, et tamen peccare non desinit hoc lamentum habet, sed mundationem non habet, quia, dum ipsam quam flendo impetrare potuit veniam contemnit, fletibus suis munditia subtrahit, et ante Dei oculos sordidas etiam ipsas lacrymas facit. Qui vero a desiderio mentis quaedam vitia resecant, dum in aliis graviter perdurant, pauciora quidem mala diligunt quam prius, sed nisi minus malum diligant, non fiunt minus mali. Tantus enim nonnunquam affectus mali [Col. 1208C] est in uno crimine, ut magis alienet a Domino quam etiam multa. Illud autem certum est quod, dum quis in morte unius criminis jacet in alio irrigari, et vivificari non potest, ut prorsus deleatur, sed interdum ad diminutionem poenae compluitur, juxta illud prophetae: «Pluit Dominus super unam civitatem, et non pluit super aliam (Amos IV) .» Quorum autem peccata in publico sunt, in publico debet esse poenitentia pro tempora quae episcopus discernit. Eorum etiam reconciliatio in publico debet esse ab episcopo, sive a presbyteris, jussu tamen episcoporum, sicut canones Africani concilii testantur. De hac quippe solemni poenitentia, ut ait Augustinus ad Macedonium, intelligi oportet quod dicit: «Non est locus secundae poenitentiae.» Quamvis ergo caute [Col. 1208D] salubriterque provisum sit, ut locus hujus humillimae poenitentiae semel in Ecclesia concedatur, ne medicinalis minusve utilis esset aegrotis, quae tanto magis salubris est, quanto minus contemptibilis fuerit. Quis tamen audeat Deo dicere: Quare huic homini, qui post primam poenitentiam rursus se laqueis iniquitatis obstringit, adhuc iterum parcis? Quis audeat dicere erga istos non agi quod Apostolus ait: «Ignoras quia patientia Dei ad poenitentiam te adducit? (Rom. II.) » Aut ad istos non pertinere quod scriptum est: «Beati omnes qui confidunt in eo (Psal. II) ,» et quod dicitur: «Viriliter agite, et confortetur cor vestrum, omnes qui speratis in Domino (Psal. III) .» Cujus autem peccata occulta sunt, et spontanea confessione soli presbytero vel episcopo [Col. 1209A] revelata, occulta debet esse poenitentia, ne infirmi in Ecclesia scandalizentur, videntes poenas eorum quorum poenitus ignorant causas. Et sciendum quia similiter circumvenit Satanas per nimiam duritiam, ut peccatores pereant desperando, quomodo in nimia remissione corrigendo. Unde Salomon: «Non declines ad dexteram neque ad sinistram (Prov. IV) .»
«Beati qui custodiunt judicium, et faciunt justitiam in omni tempore (Psal. CV) .» Duo sunt judicia: Unum quod hic per judices Christi vicarios exercetur; aliud quod in novissimis per Christum, qui a Domino constitutus est judex vivorum et mortuorum, exhibetur. Est autem judicium bonos a [Col. 1209B] malis discernere, bonis bona, malis mala retribuere. Sic Christus in judicio bonos a malis est discreturus, et justis gaudia, impiis supplicia est redditurus. Judicium ergo custodiunt qui Domini cultores diligunt, Domini contemptores respuunt. Judicium quoque observare est suis malis meritis quempiam dignas poenas irrogare. Qui enim se his vigiliis, jejuniis et aliis piis laboribus pro peccatis affligunt, beati sunt, quia non cum impiis aeternum judicium subibunt. Duae sunt etiam justitiae, una naturalis, scilicet divina; altera consuetudinaria, videlicet humana. Naturalis est justitia Deo servire, parentibus obedire; consuetudinaria, leges, statuta praelatorum observare, et cum civibus concordare. Beati sunt ergo qui justitiam in omni tempore faciunt, [Col. 1209C] quia a justitia Patris per Christum justa vitae praemia percipiunt.
Hodiernum evangelium monet nos ad justitiae judicium. Dicit namque quod quidam rex rationem cum servis suis posuit, cui oblatus est unus, qui decem millia talenta debuit. Et quia unde redderet non habuit, dominus eum cum uxore ac filiis omnibusque suis venundari jussit. Qui procidens misericordiam postulavit, et dominus misertus, omnia ei donavit. Illi vero egresso debitor centum denariorum obviat; quem tenens suffocat, violenter stringens ut debitum reddat. Qui etiam ipse procidens misericordiam poposcit, sed nihil ei profuit. Nam miserum carceri mancipat, donec debitum solvat. Quo [Col. 1209D] audito dominus servum nequam revocat, dure increpat, tortoribus tradit, universum debitum ab eo exigi praecepit. Et quid per haec verba significaverit, Dominus concludens innotuit: «Sic, inquiens, faciet vobis Pater meus coelestis, si non remiseritis hominibus ex cordibus vestris (Matth. XVIII) .»
Charissimi, ista sunt nimis metuenda, ac jugiter in memoria retinenda. Rex qui rationem cum servis posuit est Christus, qui omnes homines pro actibus suis in judicium adducit. Debitor decem millium talentorum est quilibet transgressor decem praeceptorum. Debitor vero centum denariorum est calumniator proximorum. Qui ergo volumus nobis a Deo dimitti gravia, dimittamus proximis levia. Levia quippe sunt omnia quae nobis homines faciunt, [Col. 1210A] quia cito transeunt; quae autem nos contra Deum facimus valde gravia sunt, quia nos in interitum mergunt. Unde coelestis scholasticus nos docuit ut conditionem cum judice faciamus, ut scilicet nobis debita nostra sic dimitti petamus, sicut nos debitoribus nostris relaxamus (Matth. VI) . Et Petro interrogante quoties fratri peccati esset dimittendum si usque septies, non usque septies, inquit, sed usque septuagies septies (Matth. XVI) , id est quadringentis nonaginta vicibus; hoc est ut quidquid in nobis delinquitur dimittamus. Et item Scriptura dicit: «Homo homini servat iram, et a Deo sperat misericordiam (Eccles. XXVIII) .» Qui ergo non dimittit homini in se peccanti nunquam dimittitur ei in Deum peccanti, imo in tormentis ab eo exigitur [Col. 1210B] quod per poenitentiam ei dimissum creditur. Sed dicis: Non possum dimittere ei qui mihi facit injuriam, nec amare illum a quo patior calumniam. O amice, quid fecit tibi is quem quaeris occidere? Amicum meum, inquis, occidit. Et quid ad te occisio hominis. Omnes servi sumus unius Domini regis omnium, qui justus judex vindicabit omnes injurias hominum. Qui ergo hominem occiderit, non in te, sed in illum delinquit, cujus servum occidit. Et si inde ultionem quaeris, dupliciter reus eris: in uno quod conservum tuum occideris, in altero quod domino tuo judicium suum abstuleris.
Igitur si homicidium facto vel consilio vindicaveris, cum homicidio utique damnaberis, quia «qui odit fratrem suum, homicida est; et hic non habet [Col. 1210C] partem in aeterna vita (Joan. III) .» At, tu bone vir, cur vis illius membra mutilare, quem summi Imperatoris Filius secum vult conregnare? Abstulit, inquis, bona mea. Quae bona? Aurum, inquis, aut argentum, aut equum, aut aliquid ejusmodi. O homo, nonne nudus in hunc mundum venisti, et nihil horum tecum attulisti? Nec dubium quin nudus etiam de mundo discedas, et omnia hic relinquas. Huc universa de terra venerunt, et iterum in terram redibunt. Nihil habes hic proprium, sed totum est alienum: «Domini est terra et plenitudo ejus (Psal. XXIII) .» De bonis suis partem tibi concessit, quamdiu sibi placuit; cum diutius te habere noluit, alium tollere jussit. Quandiu voluit bona sua Job [Col. 1210D] tribuit; cum iterum sibi placuit ei auferens diabolo dedit. Unde et ipse: «Dominus, inquit, dedit, Dominus abstulit (Job I) .» Non dixit: «Diabolus abstulit, quia Dominus solus inde potestatem habuit.» Cum ergo sis vermis et putredo, ne injuriam facias Deo, vindicans te in proximo. Tu autem, chare, cur vis illum fustigare, vel rebus suis privare? Male, inquis, locutus est mihi. O insensate! quid est verbum nisi ventus? Postquam enim de ore volaverit, mox in auras evanuit. Qui autem male locutus est non tibi, sed sibi nocuit, quia qui etiam fatue dixerit, reus gehennae ignis erit (Matth. V) . Sed si tu male vixeris, quid proderit tibi alicujus benedictio? Si vero bene vixeris, quid oberit tibi alicujus maledictio? Miserum est ergo horum miserorum augere [Col. 1211A] miseriam per vindictam, cum ipsi miseri super se provocaverint iram Dei. Deus namque homicidas damnabit, raptores quoque poenis subjugabit, maledictos etiam ab aeterna benedictione segregabit. Igitur cuncta in nos commissa sunt dimittenda, in Deum commissa sunt a praelatis punienda. Quae ipsi in Deum peccamus, digna poenitentia puniamus, quae nobis subjecti in legem Dei peccaverunt non crudeliter, sed misericorditer castigemus, ut animas eorum salvemus, quia «judicium sine misericordia ei qui non fecit misericordiam (Jac. II) ;» quae autem in nos verbo vel facto commiserint, relaxemus et gaudium et laetitiam recipiemus.
Nunc vestra dilectio audiat quam juste Deus peccatores, et quam misericorditer se invocantes muniat. [Col. 1211B] Ipse quippe est clemens Pater bonorum, potens Dominus malorum. Rex David Uriae duci uxorem suam abstulit: ipsum quoque per consilium occidit. Quod Dominus ulciscens, infantem ex adulterio natum mortificavit, filiumque ipsius Absalonem, quem praecipue amavit, contra eum instigavit. Qui uxores patris publice violavit, insuper ipsum regno privavit. Quem sic castigatum, regno iterum Deus restituit, parricidam autem filium in reprobam mortem tradidit. David autem poenitens, magis adhuc consolatur, dum Salomon, ex eadem femina ipsius filius, in regni solio collocatur. Legitur etiam quod rex Cambyses cupiens solus regnare, jussit Holofernem principem militiae cuncta orbis [Col. 1211C] regna sibi subjugare. Qui cum valida manu egressus omnes in circuitu civitates munitas confregit, tandem ad Judaeam perveniens, Bethuliam obsedit. Populus autem Dei metuens ne Hierusalem sicut alias civitates destrueret, jejuniis et obsecrationibus invocat Deum, qui est protector omnium sperantium in se, ut clypeum suae protectionis hostibus opponeret. Habitatoribus itaque Bethuliae victus defecerat, quibus exercitus aquaeductum succiderat. Quos jam deficientes principes consolantur, Domini auxilium pollicentur.
In eadem autem civitate religiosa vidua, Judith nomine, fuit: quae post triduanum jejunium se omnibus ornamentis induit, ad castra Holofernis descendit (Judith VII) . Qua visa statim capitur ejus [Col. 1211D] pulchritudine, nuptias instruit, celebris cultus magnitudine. In nocte vero omnibus nimio vino soporatis, Judith surgens, Deum invocat, gladium in lectulo pendentem evaginat, caput ebrii ducis amputat, ad suos quantocius cum capite remeat, convocatoque universo populo, caput protulit; Deum laudare monuit, qui eis liberationem et victoriam pariter contulit. At illi recuperato spiritu, Deum adoraverunt, atque cum magna laetitia laudes persultaverunt. In crastino de civitate, Judith consilio, cum magno tumultu exeunt: impetum in hostes faciunt. Illi vero ut dominum suum capite truncatum invenerunt, nimio timore perculsi, omnes pariter in fugam versi sunt. Quos insequentes, multa millia passim straverunt, reliquos cum magno dedecore [Col. 1212A] profugaverunt. Reversique ingentem praedam collegerunt, Hierosolymam venerunt, victimas Deo obtulerunt, qui populum suum per feminam redemit, et tristitiam eorum in gaudium convertit. Sic Deus superbos dispersit, humiles autem exaltans protexit. Quod haec vidua vicit tyrannum, significat quod caro Christi vicit diabolum.
Legitur quoque quod rex Assuerus grande convivium cunctis principibus et populis regni sui fecerit, et inter epulas reginam Vasthi corona redimitam introduci jusserit (Esther I) . Quam intrare renuentem rex regno privavit, Esther pro ea sceptro sublimavit. Post haec rex quemdam Aman super regnum exaltavit, cunctosque principes ei subjugavit. Cui cum omnes coepissent genu curvare, Mardochaeus [Col. 1212B] reginae patruus noluit eum adorare. Unde indignatus disposuit eum cum omni progenie sua neci tradi, cum regis sigillo decrevit omnes Judaeos per regni Assueri fines exterminari, altumque erexit equuleum, in quo voluit suspendere Mardochaeum. Interea duo volebant regem occidere, quos per Mardochaeum proditos jussit rex perdere. Mardochaeum vero jubet purpura et corona indui, regio equo per civitatem circumduci, Aman cum militibus praeire, laudes ei concinere. Hoc facto Mardochaeus reginae dixit quia Aman eam cum omni parentela sua morti addixit. Quae omni populo jejunium indixit, se cum eis vigiliis, jejuniis, orationibus afflixit. Quo peracto convivium instruxit, regem invitans, Aman quoque adesse jussit. Inter epulas regem [Col. 1212C] pro sui populique vita rogat, se omnesque suos ab Aman damnatos narrat. Quem rex furore repletus, jussit suspendi in eodem equuleo, quem ipse praeparavit Mardochaeo. Porro ipsum Mardochaeum pro eo principem constituit, qui omnem cognationem Aman suspendio interire jussit. Sic Deo disponente innocens populus liberatur, semen nequam juste exterminatur. Hic rex quamvis gentilis typum Christi gessit, qui verus Rex regum genitus, de radice Jesse surrexit.
Hic principibus et populi regni sui convivium magnum fecit, quia apostolis orbis principibus et fidelibus regni superni populis corpus suum et sacram Scripturam in epulas dedit. Reginam Vasthi coronatam [Col. 1212D] ad convivium vocavit, quia Synagogam lege et prophetis redimitam ad coelestes epulas invitavit. Quae renuens intrare, regno privatur, Esther captiva in solio ipsius locatur, quia Judaea incredula de regno Christi ejicitur, Ecclesia de gentibus a diabolo captiva in thalamum regis consors coelestis regni ducitur. Aman qui a rege exaltatur, est Judaicus populus, qui a Deo regno et sacerdotio, ac divino cultu sublimatur. Qui quaerit reginae progeniem exstirpare, quia Judaicus populus quaerit Ecclesiae populum exterminare. Aman quoque qui Mardochaeo equuleum erexit, diabolum significat, qui crucem Christo erexit. In eumdem equuleum ipse suspenditur, quia diabolus in crucis patibulo comprehenditur. Duo qui super regem conjurabant, [Col. 1213A] sunt duo infideles populi, Judaicus et gentilis, qui Christum regem occidi consilium dederant. Quos Mardochaeus accusat, quia Christianus populus opera eorum improbat. Illi a rege enecantur, et isti a Christo damnantur. Mardochaeus purpura et corona insignitur, et Christianus populus martyrio et aeterna gloria vestitur. Equo regio per civitatem ducitur, quia Christianus populus a doctoribus per totum mundum colitur. Ordo namque praedicatorum equus Christi regis dicitur, in quo ipse per orbem vehitur. Aman cum militibus laudes ei consonat, quia Judaicus populus cum gentilibus, velit nolit, Christiani populi praeconia celebrat. Regina regem ad convivium vocat, quia Ecclesia Christum ad solemnia sui corporis invitat. Aman etiam adesse [Col. 1213B] jubet, quia infideli populo suas epulas praedicando praebet. Aman quoque qui Mardochaeo erigit equuleum, [Col. 1214A] est Antichristus qui populo fidelium indicit mortis supplicium. Qui eodem equuleo suspenditur, quia et ipse mortis supplicio interimitur. Mardochaeus a rege princeps praeficitur, quia fidelis populus peracto judicio super omnia bona Domini constituitur. Semen Aman exterminatur, quia tunc generatio malorum damnatur. Populus autem reginae liberatur, et tristitia ejus in gaudium commutatur, quia generatio rectorum benedicetur, laetitia et exsultatione perfruetur. Nunc, charissimi, toto corde Dei obsecramus clementiam qui sedet super thronum et judicat aequitatem, faciens judicium omnibus injuriam patientibus, ut nos illa die ab infideli populo segreget, fideli autem in suo regno associet, ubi oculus non vidit. nec auris audivit (I Cor. II) .
[Col. 1213B] «Cum sublevasset oculos Jesus et vidisset quia multitudo maxima venit ad eum (Joan. VI) .» Quia haec lectio evangelica secundum Ecclesiasticum ordinem debet in medio Quadragesimae recitari, libet nunc in praesentiarum supersedere ejus expositioni, et alia huic Dominicae, quae intitulatur: Quinta ante Natale Domini, congruentia ad profectum audientium seu legentium exarare.
Nemo itaque vestrum, charissimi, dubitet duos [Col. 1213C] esse nostri Redemptoris adventus: quorum primum jam praecessisse, alterum adhuc futurum esse certa fide cognoscimus. Utrumque vestrae fraternitati distinguere operae praetium est, ut ex altero misericordiam sperare, et ex altero judicium formidare sciatis, quatenus vestra sollicitudo inter spem et metum posita diligenter invigilet, et mala cavere quae judicio puniantur, et bona providere quae misericordia remunerentur. Primo adventu suo Redemptor noster in formam nostrae humanitatis mansuetus et humilis, inter homines homo verus, apparuit. Secundo in gloria suae majestatis excelsus et terribilis, super angelos Deus homo apparebit. Primo adventu pro nobis judicatus, maledictum crucis pendens in ligno crucis sustinuit; secundo, totum [Col. 1213D] mundum judicaturus manifesta suae passionis virtute impios condemnabit. Primo adventu latens in carne quasi ovis coram tondente se sic obmutuit; secundo, quasi Deus manifeste veniet et non silebit. Primo enim adventu siluit a judicio, sed non siluit a praecepto; secundo quasi parturiens loquitur, quia sicut ait Isaias: «Vociferabitur et clamabit, et super inimicos suos confortabitur (Isai. XLII) .» O vox diei Domini amara, tribulabitur ibi fortis. Nam sicut ait sanctus David: «Ignis in conspectu ejus exardescet, etc. (Psal. XLIX) .» Tempestas illa impios procul pellet, quia tolletur impius ne [Col. 1214B] videat gloriam Dei. Et ignis in aeternum cruciandos involvet, quia «vermis eorum non moritur, ut ignis non extinguitur (Isai. LXVI) » Hujus ergo judicii figuram arcus ille in nubibus repraesentat, qui ex parte caeruleus, et ex parte videtur igneus, ut utriusque judicii testis sit: unius videlicet jam facti, quando aquae diluvii erant super terram; alterius adhuc faciendi quando judicabit Deus saeculum per ignem. Contremiscite, fratres, a terrore tanti judicis, ut a [Col. 1214C] facie arcus fugiatis: «Arcum suum tetendit, etc. (Psal. VII) .» Sed ideo paululum moratur vos ferire, ut festinemus a facie tantae animadversionis effugere. «Dedisti enim metuentibus te significationem, etc. (ibid.) .» Sed «cavete ne fuga vestra hieme vel Sabbato fiat (Matth. XXIV) .» Hieme enim fugit cui charitas refrigescens bonorum operum cursus impedit. Sabbatum quoque interveniens, id est terminus vitae actionis bonae exercitium intercidit tardantibus.
Si ergo, fratres, ab illo vultis fugere, ad ipsum fugite. Si adventum judicii pertimescitis, ad adventum misericordiae respicite, et in hac hebdomada, quae est quinta ante nativitatem Domini, et in sequenti, quae quarta erit ante Natalem Domini, [Col. 1214D] inchoate praeparationem adventus sui. Dicitur enim haec Dominica praeparatio, quia ab hinc usque ad Natale Domini debet quisque Christianus sanctis studere bonis operibus, ut digne suscipiatur ab eo Christus natus. Haec igitur hebdomada quinta ante Natale Domini in antiquis officialium libris intitulatur, sicque sequens hebdomada quarta denotatur. Sed hoc non vacat a mysterio nostrae spiritalis praeparationis. In quinta enim hebdomada praeparare vel initiare nos debemus propter quinque aetates mundi, in quibus fuerunt tales electi qui crediderunt, et speraverunt, et dilexerunt adventum Domini, [Col. 1215A] in quarta, propter IV ordines librorum, scilicet legis Psalmorum prophetarum, et initium evangelii. Quamvis liber Moysis narrat, electos viros exstitisse in prima et secunda et tertia aetate mundi, tamen eo tempore scripsit totum in quo deputatur legislatio. Haec autem utraque tempora, scilicet quinta hebdomada et quarta intimant nobis etiam rationalem praeparationem propter quinque sensus hominis, qui insunt corpori nostro, et propter quatuor elementa, quibus constat corpus nostrum. At nunc tertius additur intellectus, qui non minus convenit praeparationi adventus Domini. Dicimus duos ordines esse justorum in Ecclesia nostra, qui student se praeparare ad suscipiendum venturum Dominum. Unus ordo in saeculari conversatione studet: alter [Col. 1215B] in spiritali. De ordine saecularium possumus intelligere quod lectio dicit in quinta hebdomada ante Nativitatem Domini, hoc est hodierno: «Propter hoc ecce dies veniunt, dicit Dominus, et non dicent ultra: Vivit Dominus, qui eduxit et adduxit semen demus Israel de terra aquilonis (Jer. XXIII) .» Adduxit Dominus filios Israel de terra aquilonis, quando de Babylonia reversi sunt in Judaeam; sed econtra melius adducit nostros bonos saeculares, Dominus ad Judaeam, id ad veram confessionem de confusione Babyloniae quando eos liberat de potestate diaboli et de corpore ejus. Hoc fit per baptismum quem habent saeculares, fideles et spiritales.
[Col. 1215C] Qui enim in animo patiuntur aquilonis frigiditatem, membra sunt diaboli. Quanto pejor est diabolus totus in corpore suo, id est in capite, quam unum membrum ejus, tanto melius liberati sumus a diaboli potestate, quam essent filii Israel a regibus Chaldaeorum. De ipsis saecularibus memorat Evangelium quod in quanta memorata hebdomada legitur. Narrat enim quinque millia hominum Dominum pavisse ex quinque panibus (Luc. VII) . Quod ita Beda exponit in evangelio super Lucam: Erant autem fere viri, quinque millia, quia quinque sunt exteriores hominis sensus; qui sensus recte viri dicuntur, quia fortissimos hostes animae nostrae in eis habemus. Et cum esset ancilla, dominam sibi servire coegit (Gen. XVI) . Quae autem erat [Col. 1215D] haec ancilla? Caro videlicet, de qua ait Apostolus: «Caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem: adversantur enim sibi haec duo (Gal. V) .» Haec a Deo omnes corruperat: quod vix aliquis voluntati ejus resistere poterat, imo omnes Satanae vendiderat. Nulia pugna gravior illa, quando inimicum suum homo portat, et inimicum suum pascit; quando de domo ejus est qui se impugnat, quando bona omnia ei facit, et ipse ei mala retribuet. Talis est caro: quae quanto magis nutritur, tanto magis gloriatur, tanto magis in animam surgit. Quinque enim ministros habet, quinque sensus corporis, quibus animam ducit captivam. Quando scilicet aliquis peccat, vel videndo decipitur, vel audiendo attrahitur, vel odorando illicita [Col. 1216A] allicitur, vel comedendo delectatur, vel manibus male operatur. His quinque viribus caro superavit primum hominem, et homo succubuit, quamvis positus esset in paradiso, sed prius aggressa esse mulierem ut debiliorem partem. Audi de muliere quando quinque sensibus corporis peccavit. Auribus persuasionem diaboli accepit et consensit, cum ille talia intimaret dicens: «In quacumque die comederis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut Dii, scientes bonum et malum (Gen. III) .» Ecce quando mulier per auditum succubuit; modo attende quando odoratu et visu decepta est. Ait Scriptura: «Vidit mulier quod bonum esset lignum, et ad vescendum suave, et pulchrum oculis, et aspectu delectabile (ibid.) .» Cum dicit: «suave», [Col. 1216B] capta est odoratu: cum ait: «pulchrum oculis», illaqueata est visu. Adhuc supersunt duo ministri, qui totum scelus perpetraverunt: tactus et gustus. Vide ergo quando per illos caro inceptum suum consummavit. Scriptum est autem: «Et tulit de fructu illius et comedit (ibid.) .» Manus tulit, os comedit, tactus ministravit, gustus peccatum consummavit. Prostrata igitur origine omnium, totum mundum illi ministri deinceps subjugabant. Vidit igitur Dominus et Redemptor noster quia caro totum mundum ita expugnabat, quia ancilla dominam suam sibi subjugaverat (Gen. XVI) , habuit cum misericordia sua consilium quod ab hac captivitate liberaret mundum. Inimicam ergo nostram carnem induit, ut [Col. 1216C] cum ea pugnaret, et eam comprimeret, et ministros suos debilitaret, ut deinceps non possent ei resistere, et domina famulam suam gubernaret. Elegit itaque competentem poenam, in crucem in qua hostem nostrum crucifigeret et sensus puniret nostros. Oculi turpitudinem poenae et insultantes viderunt, et tenebras mortis senserunt, aures opprobria turpissima audieruut, os ait: «Sitio (Joan. XIX) ,» et fellis et aceti amaritudinem gustavit; manus crucifixae sunt, et tota caro ibi perpessa est, ut tota nobis subjaceat, et amplius animae obediat. Ecce enim subjacet victa, ecce ancilla flagellata est. Inde est quod quinque millia viri Dominum sunt secuti, quia illi adhuc in saeculari habitu positi bene meruerunt uti exterioribus, quae possident [Col. 1216D] suis quinque sensibus. Qui recte quinque panibus aluntur, quia tales necesse est legalibus, id est saecularibus adhuc praeceptis institui.
Officia quoque quae celebrantur in quarta hebdomada ante Nativitatem Domini spiritales per quatuor Evangelia ad potiorem perfectionem excitant. Unde dicit epistola quae in eodem legitur: «Scientes quia hora est jam nos de somno surgere, nunc autem propior est nostra salus quam cum credimus (Rom. XIII) .» De iisdem spiritalibus dicit in supra dicto libro (BEDA.) «Nam qui mundo ad integrum renuntiant, et quatuor sunt millia, et septem panibus refecti, hoc est evangelica lectione sublimes et spiritali gratia sunt docti. Cujus significandae distantiae causa mystice, ut reor, in introitu [Col. 1217A] quidem tabernaculi, quinque columnas deauratas, ante oraculum vero, id est sancta sanctorum, quatuor fieri jussas (Exod. XXXVI) , quia videlicet incipientes per legem castigantur, perfecti autem per gratiam ut devotius Deo vivant admonentur. Typice per cantum, qui renovatur in quarta ante Nativitatem Domini hebdomada, gentilium mentium perfectionem intelligimus. Si per quinque hebdomadas illi intelliguntur qui adhuc poenitentia deplorant recentia peccata, merito per quatuor hebdomadas eos intelligimus qui gaudio spiritali proficiunt de virtute in virtutem. Isti duo ordines fuerunt in Veteri Testamento, isti sunt, et modo. Renovatio cantus significat gaudium electorum qui gaudent plurimum in adventu Domini dilecti sui. [Col. 1217B] Praeparationem quoque necessariam nobis insinuat Paulus Apostolus in memorata epistola, quae legitur quarta hebdomada ante Nativitatem Domini. Nox, [Col. 1218A] inquiens praecessit, dies autem appropinquabit. Abjiciamus ergo opera tenebrarum, et induamur arma lucis, sicut in die honeste ambulemus, non in comessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in contentione et aemulatione; sed induamur Dominum nostrum Jesum Christum (Rom. XIII) . Sic per plures nuntios et frequentiores movetur magis ac magis animus subditi ad sollicitudinem suscipiendi praelatum, ita renovatione cantus movetur magis ac magis ad curam nostrae praeparationis in susceptionem Domini. Ideo octo dies ante Nativitatem Domini renovantur ferme tota nocte responsoria et antiphonae, ut per hoc frequentius nos excitemus ad purgandas omnes quisquilias turpium cogitationum ac terrenarum, [Col. 1218B] et dignum habitaculum ornatum, videlicet piis cogitationibus paremus Regi regum, et Domino dominantium.
«Beati omnes qui timent Dominum, qui ambulant in viis ejus (Psal. II) .» Deum timere est a malo declinare; in viis ejus ambulare est bonum facere. Qui ergo Deum timent peccata devitando, beati sunt, quia poenas evadunt; et qui in viis ejus ambulant bona operando, beati sunt, quia gaudium Domini intrabunt. Viae Domini praecepta illius sunt, [Col. 1217C] quae homines ad superna patriam ducunt:» Universae autem viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV) .» Viae Domini sunt misericordia omnibus in eis ambulantibus; veritas cunctis ab eis declinantibus. Ideo Deus noster est, ut Dominus a servis timendus; ut Pater a filiis diligendus. Timore ejus peccata fugiamus, amore ipsius bonis actibus, quatenus de hac misera vita transeuntes, luctuosam vitam evadamus, et ad beatam vitam ipsius ope perveniamus. Tres vitae sunt: una super nos beata, qua sancti cum angelis beate vivunt; altera misericordia, in qua justi adhuc hic suspirantes ingemiscunt; tertia subtus nos luctuosa, in qua spiritus damnatorum cum daemonibus consistunt. [Col. 1217D] Nobis ergo in media vita constitutis duae viae se offerunt: quae quosdam ad superiorem: quosdam autem ad inferiorem ducunt. A dextris se praebet via arcta et angusta, ducens de hac misera, per se ambulantes ad beatae vitae amoenitatem (Matth. VII) ; a sinistris vero pandit se platea lata et spatiosa, ducens in se gradientes ad luctuosae vitae calamitatem. Arcta via et angusta est, mundi desideria et carnis concupiscentiam fugere, malum pro malo non reddere, vigiliis et jejuniis corpus macerare, orationibus et assiduis laudibus Dei insudare. Lata autem et spatiosa via est ludere, edere, bibere, fornicari, venari, inimicos opprimere, deliciis carnis diffluere. Hanc diabolus docuit et per eam [Col. 1218B] genus humanum ad interitum deduxit: illam Christum factis et dictis ostendit, et per eam perditum hominem ad gloriam reduxit; et quia prophetae per hanc solam viam genus humanum rediturum ad patriam praeviderunt, ideo Christum veram et certam viam omnes consona voce praedixerunt, eumque omnes videre desideraverunt. Jacob namque moriens dixit: «Salutare tuum exspectabo, Domine [Col. 1218C] (Gen. XLIX) .» Et Moyses: «Obsecro, inquit, Domine, mitte quem missurus es (Exod. IV) .» David quoque ait: «Domine, inclina coelos tuos, et descende (Psal. XVII) .» Isaias etiam: «Utinam» inquit, «disrumperes coelos et descenderes! (Isa. LXIV.) » Et merito ejus desiderio deficiebant, qui eum futurum praesciebant. Nam ante ipsius adventum fusca mors mundum obtexit, omnesque per iter sinistrum in perditionem direxit. Omnes quasi in tenebris errabant, quia lumen Christum non habebant, et ideo per spatiosam viam a sinistris caeco corde in mortem ruebant. Christo autem sole solis in mundo apparente, imo vita angelorum se mortalibus exhibente, tetra mors pave facta fugit [Col. 1218D] seque in abdita tartari confusa abscondit, sicut oriente sole caligo noctis fugatur, et mundus jubare ipsius illustratur.
Idcirco, dilectissimi, cum iter salutis nobis per Jesum pateat et lucerna verbi Dei ex utraque parte viae splendeat, toto corde sinistrum tramitem relinquentes, dextrum callem toto annisu carpamus, ut ad summam beatitudinem perveniamus. Haec autem via est charitas, per quam aditur summae beatitudinis claritas. In hanc tendunt XV semitae ducentes ad atria vitae, scilicet patientia, benignitas, et aliae quas enumerat Apostoli subtilitas (Gal. V) . Porro summa beatitudo in hac via ambulantes quasi septemdecim brachiis ad se attrahit, quia [Col. 1219A] per decem praecepta legis et per septem dona Spiritus sancti, portas nos vitae Christus intrare docuit. Has autem septemdecim distinctiones beatitudinis Spiritus sanctus per prophetam nominatim exprimit, ac singularem dignitatem subtiliter innuit. Primo dicit beatos, scuto fidei vitia et concupiscentias superantes, et in lege Domini die ac nocte meditantes: «Beatus,» inquiens, «vir qui non abiit in consilio impiorum, quoniam novit Dominus viam justorum (Psal. I) .» Primus homo infelix pravo consilio consensit, et omnes sequaces suos in mortem traxit. Christus beatus vir, et in via justorum omnes per se gradientes reducet ad gaudia angelorum. Qui ergo peccatis non consentit ad hunc tendens beatum virum, erit in summa beatitudine, [Col. 1219B] ut lignum vitae in paradiso plantatum. Secundo dicit beatos spe gaudentes, et in Domino, non in se confidentes. «Beati,» inquit, «omnes qui in eo confidunt (Psal. CXXIV) ,» quia in monte sancto ejus, id est in Christo, gaudebunt. Inde iterum: «Beatus vir, qui sperat in eo (Psal. XXXIII) ,» quia dies bonos videbit in coelo. Et iterum: «Beatus vir, cujus est nomen Domini spes ejus (Psal. XXXIX) ,» quia canticum novum immittetur in os ejus. Tertio dicit beatos poenitentia dilectione ferventes, quia charitas operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV) ,» et per Spiritum sanctum, qui est charitas, datur remissio delictorum. «Beati,» inquit, «quorum remissae sunt iniquitates et quorum [Col. 1219C] tecta sunt peccata (Psal. XXXI) .» Per charitatem remittuntur, per bonam operationem conteguntur. Beatus vir talis erit, quia ei Dominus peccatum in judicio non imputabit. Hic in Domino cum justis exsultans laetabitur, cum rectis corde gloriabitur.
Quarto dicit beatos Deum pure colentes, et ejus haereditas fieri cupientes: «Beata,» inquit, «gens cujus est Dominus Deus ejus, populus quem elegit in haereditatem sibi (Psal. XXXII) .» Hi exsultent in Domino, quia tales decet laudatio! Inde iterum: «Beatus,» inquit, «populus, cujus Dominus Deus ejus (Psal. CXLIII) ,» quia hi canticum novum Deo cantabunt, cum de manu filiorum alienorum eruti exsultabunt. Quinto dicit beatos hospitalitatem [Col. 1219D] sectantes, per pauperes sibi coelestes divitias thezaurizantes. «Beatus,» inquiens, «qui intelligit super egenum et pauperem, quia in die mala liberabit eum Dominus (Psal. XL) .» Dies mala est, cum homo aliquam afflictionem, vel manus inimicorum inciderit: unde eum Dominus statim liberabit. Dies etiam mala est dies ultima, ubi eum Dominus conservans in animam inimicorum non tradet, sed beatum in terra viventium faciet, Sexto dicit beatos de plebe Domini electos, et ad laudandum eum assumptos. «Beatus,» inquit, «quem elegisti et assumpsisti, inhabitabit in atriis tuis (Psal. LXIV) .» De his iterum: «Beati,» inquit, «qui habitant in domo tua, in saeculum saeculi laudabunt te (Psal. LXXXIII) .» Septimo dicit [Col. 1220A] beatos orationi instantes, auxilium Domini invocantes jugiter: «Beatus vir, cui est auxilium abs te (ibid.) .» Hi de virtute in virtutem ibunt: et Deum deorum in Sion videbunt (ibid.) ;» ubi est melior dies una super millia. Inde iterum: «Beatus cujus Deus Jacob adjutor ejus, spes ejus in Domino Deo, quia in saecula regnabit cum eo (Psal. CXLV) .» Octavo dicit beatos Deum laudantes, et coelestia contemplantes. «Beatus,» inquit, «populus qui scit jubilationem (Psal. LXXXVIII) ,» quia hi in lumine vultus Domini ambulabunt, et in nomine ejus in aeternum exsultabunt. Nono dicit beatos a Deo eruditos, et in lege ejus doctos: «Beatus,» inquit, «homo quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum (Psal. XCIII) .» Horum animas consolationes [Col. 1220B] Domini laetificabunt, quando docti sicut splendor firmamenti fulgebunt, et quasi stellae, qui multos ad justitiam erudiunt. Decimo ponit beatos justum judicium custodientes, et justitiam in omni tempore facientes. «Beati,» inquit, «qui judicium custodiunt, et justitiam in omni tempore faciunt (Psal. CV) .» Hi de nationibus secernuntur, ut in laude Dei glorientur ad videndum, in bonitate Dei electorum, ad laetandum in laetitia gentis sanctorum (ibid.) .
Undecimo ponit Deum, ut filii patrem timentes, et mandata ejus custodire cupientes. «Beatus,» inquit, «vir qui timet Dominum, in mandatis ejus volet nimis (Psal. CXI) .» Hic timor sanctus permanet in saeculum saeculi, et introducit filios in conspectu Patris aeterni. In hac beatitudine currentes, [Col. 1220C] in memoria aeterna erunt, gloriam et divitias in domo Domini possidebunt. Duodecimo ponit beatos in via id est in Christo macula peccati carentes, et in lege Domini, id est in charitate ambulantes. «Beati,» inquit, «inmaculati in via, qui ambulant in lege Domini (Psal. CXVIII) .» Horum anima vivet in aeternum, et laudabit Dominum in saeculum. Tertiodecimo ponit beatos mandata Dei ad faciendum perscrutantes, et in toto corde Dominum exquirentes. «Beati,» inquit, «qui scrutantur testimonia ejus, in toto corde exquirunt eum (ibid.) .» Hi erunt a Domino benedicti, sicut hi qui declinant a mandatis ejus maledicti. Quarto decimo ponit beatos desiderium in bonis implentes. «Beatus,» [Col. 1220D] inquit, «qui implevit desiderium suum ex ipsis, non confundetur cum loquetur inimicis suis in porta (Psal. CXXVI) ;» inimicos suos daemones per humilitatem vincentes. Porta dies judicii est, per quam intratur in palatium coeli. In hac porta tales de peccatis non confundentur, cum inimicis suis insultantes loquentur; sed ipsi haereditas Domini erunt, fructum ventris Mariae Christum mercedem habebunt. Quinto decimo ponit Deum ut servi Dominum timentes et in viis ejus ambulantes. «Beati,» inquit, «omnes qui timent Dominum, qui ambulant in viis ejus (Psal. XXVII) .» Hic timor hominem a peccatis abducit, charitatem animae adducit. Charitas vero intrans eum foras mittit, quia hic timor poenam habet. In hac beatitudine festinantes bona [Col. 1221A] Hierusalem omnibus diebus vitae suae videbunt, et pacem Israel, id est Christum habebunt. Qui enim labores manuum suarum manducabit, id est qui bona opera in viis Domini fructificabit, beatus est, et bene ei erit (Psal. CXXVII) .» Hujus uxor erit sicut vitis abundans (ibid.) , id est caro ejus cum Christo qui est vitis vera exsultans. Filii ejus sicut novellae olivarum (ibid.) , scilicet opera in benedictione sanctorum. Sexto decimo ponit beatos Babyloniis et filiae Babylonis retributionem retribuentes, mala nobis inferentes. «Beatus,» inquit, «qui retribuit retributionem, quam retribuisti nobis (Psal. CXXXVI) .» Filia Babylonis est caro nostra, filia confusionis. Haec mala nobis tribuit, cum nos ad peccandum illicit. Huic retributionem suam retribuimus, [Col. 1221B] dum eam pro commissis illicitis affligimus. Qui hoc faciunt principium laetitiae in die Hierusalem percipiunt. Septimo decimo ponit beatos parvulos Filiae Babylonis tenentes, et ad petram allidentes. «Beatus,» inquit, «qui tenebit, et allidet parvulos tuos ad petram (Psal. CXXXVI) .» Parvuli filiae Babylonis sunt suggestiones carnalis delectationis. Hos ad petram allidunt qui ob Christi passionem carnalia respuunt. Hi cum de Babylonia hinc ad Hierusalem remeabunt, hymnum de canticis Sion in aeternum cantabunt.
Ecce quot beatitudines haereditabunt hi qui in via Christi ambulabunt. Et quia prophetae tot per spiritum dotalia Christum Ecclesiae allaturum intellexerunt, ideo tantopere ejus adventum concupierunt. [Col. 1221C] Hujus duos adventus praedicat Ecclesia: unum quo languidum mundum visitavit, alium quo collapsum mundum judicabit. Ipsius adventum per quatuor Dominicas extendimus, quia hunc a quatuor ordinibus, scilicet a patriarchis, a judicibus, a regibus, a prophetis pronuntiatum legimus. A patriarchis ubi Abel agnum, Melchisedech panem et vinum, Abraham filium suum obtulit. A judicibus vero Josue qui et Jesus hostes expugnavit, terram populo divisit, et ubi Gedeon vellus exposuit, in quod ros descendit: qui et ipse hostes cum lagenis vicit; et ubi Samson in Gasan ad meretricem introivit, et per hostes in montem ascendit. A regibus ubi David Goliath stravit, et ubi Salomon templum aedificavit, et ubi Josias Pascha celebravit. [Col. 1221D] A prophetis ubi Isaias de virgine nasciturum eum, Jeremias cum hominibus conversaturum, Daniel sanctum sanctorum venturum praedixit. Per quatuor etiam Dominicas adventum recolimus ejus, quia ante legem Abrahae et patriarchis est promissus, a Moyse et prophetis praescriptus, sub gratia a Joanne et apostolis ostensus, adhuc venturus omnibus manifestus. Ideo nunc Gloria in excelsis intermittimus, quod in Nativitate ejus cantabimus, quia ipse nascens gaudium mundo attulit, qui prius tristitiam habuit. Hujus adventum Enoch et Elias praevenientes eum mundo affuturum praenuntiabunt, sicut olim illum prophetae nasciturum praedixerunt. Per quorum praedicationem Judaei ad [Col. 1222A] vesperam mundi ad fidem convertuntur et famem verbi Dei patientur; atque ut canes civitatem, scilicet Ecclesiam circuibunt, et micas sermonum Dei de mensa Christianorum colligere copiunt.
Illo tempore Antichristus regnabit, qui totum orbem diversis modis conturbabit. Nam cunctos principes sibi per pecuniam attrahit, cum divitibus in occultis ut leo in insidiis ad decipiendum sedet. Clerum per mundanam sapientiam decipiet, cum verba contra Altissimum proferet. Religiosos signis et prodigiis seducet, quando etiam ignem de coelo descendere faciet. Vulgus terrore concutiet, cum maxima persecutione in Christianos saeviet. Enoch enim et Eliam interficiet, et omnes sibi resistentes [Col. 1222B] crudeli exanimatione perdet. Quem Dominus Jesus spiritum oris sui, seu Michaelis archangeli ministerio interficiet, ipseque tunc ad judicium veniet. Qui prius venit judicandus, tunc veniet judicaturus. Qui prius venit occultus, tunc veniet manifestus. Ad cujus adventum omnes homines resurgent, eique catervatim occurrent. Omnes enim eum videbunt, et qui eum pupugerunt (Apoc. I) . Ignis ante ipsum praecedet, et inimicos ejus in circuitu consumet (Psal. XCVI) . Sicut olim aqua diluvii super omnes montes XV cubitis excrevit, ita tunc ignis super omnia montium cacumina XV cubitis ascensurus erit. Tunc justis a dextris Christi positis, impiis autem a sinistris, omnia manifesta omnibus erunt, quae unquam homines cogitando, loquendo, faciendo commiserunt, [Col. 1222C] et singuli pro meritis dignam retributionem sortiuntur, dum justi in gaudia, impii in supplicia decernuntur. Ideo dies illa dies judicii dicitur, quia tunc justus Judex injuste judicatus omnia juste judicabit, qui orbem terrarum in justitia et populos in aequitate judicabit (Psal. IX) . «Haec etiam dies Domini vocatur, quia illa die unicuique pro opere suo justa merces a Domino recompensabitur. Tunc diabolus coram hominibus vinctus adducetur, et videntibus cunctis in stagnum ignis et sulphuris praecipitabitur, corpusque ejus scilicet malorum universitas cum eo mittetur, terraque convertetur eis in picem et sulphur ardentem in saecula saeculorum. Tunc Ecclesia, Christi sponsa diu hic in peregrinatione a Babyloniis oppressa de exsilio Babylonio [Col. 1222D] a sponso suo educetur, et cum magno angelorum tripudio in civitatem Patris coelestem Hierusalem introducetur. Tunc justi sicut sol fulgebunt, et aequales angelis erunt, et innovatis omnibus erit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV) .»
Itaque, charissimi, hora est jam nos de somno desidiae surgere, ut in bonis operibus pervigiles possimus Christum venientem laeti excipere, quatenus ipse conformet corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae (Philipp. III) . Superius est dulcedo, inferius amaritudo, in hoc mundo qui consistit in medio utriusque umbratilis imago. Dulcedo ergo coeli nos sursum trahat, amaritudo inferni impellat, ut hujus mediae vitae perhorrescamus [Col. 1223A] miseriam, et beatae vitae pleni gaudii percipiamus gloriam. Olim mundus gloria et opibus floruit, urbibus et viribus viguit, et tamen justi ornatum ejus spreverunt quo abunde nitescere potuerunt. Nunc mundi gloria aruit; nunc autem omnis saeculi honor extabuit, et nos miseri florem ejus aridum toto corde amplectimur, nos fugientem et arridentem toto desiderio sequimur. Et quia jam charitate frigescente nullius oratio, nullius meritum eum fulcit, jam senio confectus iniquitate nimia impulsus quantocius corruit, omnesque sibi mente inhaerentes opprimit. Nunc, charissimi, corda cum manibus ad Deum levemus, faciem ejus in confessione praeoccupemus, ut in appropinquante festo nos in salutari suo visitet, et in adventu suo sibi occursantes in coelesti palatio [Col. 1223B] collocet.
Quatuor sunt in quibus nunc exercetur vita justorum, et quasi per quosdam gradus ad futuram perfectionem sublevatur, videlicet lectio, meditatio, oratio et operatio. Quinta deinde sequitur contemplatio, in qua quasi quodam praecedentium fructu in hac vita, etiam quae sit boni operis merces futura praegustatur. Unde Psalmista cum de judiciis Dei loqueretur, commendans ea, statim subjunxit: In custodiendis illis retributio multa (Psal. XVIII) . De his quinque gradibus: primus gradus, id est lectio, quae est incipientium; supremus, id est contemplatio, [Col. 1223C] quae est perfectorum. Et de mediis quidem, quanto plures quis ascenderit, tanto perfectior erit. Verbi gratia: prima lectio intelligentiam dat: secunda meditatio consilium praestat. Tertia oratio petit. Quarta operatio quaerit. Quinta contemplatio invenit. Si ergo legis, et intelligentiam habes, et nosti jam quid faciendum sit, initium boni est; sed adhuc tibi non sufficit, nondum perfectus es. Scande itaque in arcem consilii, et meditare qualiter implere valeas quid faciendum esse didicisti. Multi enim habent scientiam, sed pauci sunt qui noverunt qualiter scire oporteat. Rursus quoniam consilium hominis sine divino auxilio infirmum est et inefficax ad orationem erigere, et ejus adjutorium pete, sine quo nullum potes facere bonum, ut videlicet ipsius [Col. 1223D] gratia quae praeveniendo te illuminavit subsequendo etiam pedes tuos dirigat in viam pacis, et quod in sola voluntate adhuc est, ad effectum perducat bonae operationis.
Deinde restat tibi ut ad bonum opus accingaris, ut quod orando petis, operando accipere merearis. Tertium operari vult Deus, non cogeris, sed juvaris. Si solus, tu nil perficis; si solus Deus operatur, nil mereris. Operetur ergo Deus ut possis; opereris et tu, ut aliquid merearis. Via est operatio bona qua itur ad vitam. Qui viam hanc currit, vitam quaerit. Confortare, et viriliter age. Habet haec via praemium suum quoties ejus laboribus fatigati, superni respectus gratia illustramur, gustantes et videntes quoniam suavis est Dominus. Sicque fit quod supra [Col. 1224A] dictum est, quod oratio quaerit, contemplatio invenit. Vides igitur quomodo per hos gradus ascendentibus perfectio occurrit, ut qui infra remanserit, perfectus esse non possit. Propositum ergo nobis debet esse semper ascendere, sed quoniam tanta est mutabilitas vitae nostrae, ut in eodem stare non possimus, cogimur saepe ad transacta respicere, et ne amittamus illud in quo sumus, repetimus quandoque quod transivimus. Verbi gratia: Qui in opere strenuus est, orat ne deficiat. Qui praecibus insistit, nec orando offendat, meditatur quid orandum sit, et qui aliquando in proprio consilio minus confidit, lectionem consulit, et sic evenit ut cum ascendere nobis semper sit voluntas, descendere tamen aliquando nos cogat necessitas, ita tamen ut in voluntate [Col. 1224B] non in necessitate propositum nostrum consistat. Quod ascendimus propositum est, quod descendimus propter propositum. Nunc ergo hoc, sed illud principale esse debet. Quot autem status humanae mutabilitatis sint, hic videndum erit. Habet enim quinque status vita humana, per quos, quia nunquam in eodem statu diu permanere potest, sine intermissione mutatur, sive in melius proficiens, sive deficiens atque decrescens in pejus. Qui sunt gaudium vanitatis, dolor confusionis, gaudium consolationis, dolor exercitationis, gaudium felicitatis. Gaudium vanitatis est pro lucris temporalibus laetari. Dolor confusionis est pro damnis temporalibus contristari. Gaudium consolationis est ab impugnatione vitiorum quiescere. Dolor exercitationis est [Col. 1224C] molestias tentationum sustinere. Gaudium felicitatis est internae dulcedinis jucunditatem degustare.
Per gaudium vanitatis plus elongatur anima a Deo, quia tanto longius ab eo qui intus est recedit, quanto avidius se ad delectationes exteriores effundit. Dolor confusionis malam quidem delectationem quasi foris praecidit, et animam intus redire conpellit: quae tamen eo ipso quod non sponte, sed quodammodo coacta ad semetipsam retruditur, nec perfecte intimum deserit, neque ad virtutis integritatem veraciter reparatur. Gaudium vero consolationis jam quodammodo mentem intrinsecus fovet, atque componit, suadetque ut secum permanere eligat, neque extra dignetur quaerere quod intus [Col. 1224D] veracius atque securius possit possidere. Porro dolor exercitationis ita omnem exterioris dilectionis memoriam ab animo seclusit, ut, dum suo intrinsecus dolori intendere cogitur quid foris sit, delectabile minime recordetur. Postremo gaudium felicitatis hominem etiam seipsum oblivisci facit, quia, dum mens tota supernorum gaudiorum dulcedini inhiat supra se elevata non solum infimae delectationis non meminit, sed ipsa quoniam sibi quodammodo feliciter in oblivionem venit. Igitur gaudium vanitatis animum dispergit, dolor confusionis colligit, gaudium consolationis componit, dolor exercitationis ligat, gaudium felicitatis sanat. Fit tamen nonnunquam ut gaudium vanitatis vertatur quibusdam in gaudium consolationis: et econtrario gaudio consolationis [Col. 1225A] abutantur quidam prae gaudio vanitatis. Rursum aliis dolor confusionis in dolorem exercitationis vertitur, et item aliis dolor exercitationis in dolorem confusionis commutatur.
His itaque quinque statibus humanae mutabilitatis apponantur quinque virtutes animae naturales. Quarum prima duplicem habet virtutem: et ideo sensibilis in utraque parte appellatur. Tribuit enim intelligentiae nostrae sensum, quo imaginatione varia incorporalia noscimus; facit etiam corporales vigere sensus, id est visum, auditum, odoratum, gustum et tactum: quo tactu dura et mollia, lenia asperaque sentimus. Secunda imperativa dicitur; quae jubet organis corporalibus motus diversos quos implere decreverit, hoc est transferri de loco ad locum, [Col. 1225B] voces edere, membra curvare. Tertia principalis vocatur, cum ab omni actu remoti in otium reponimur, et corporalibus sensibus quietis profundius aliquid firmiusque tractamus. Hinc est [Col. 1226A] quod aetate maturi, non tamen nimia senectuto quae sensum minuit, debilitate melius sapere judicantur, quia, senescentibus membris et corporalibus sensibus mollitis, pro maxima parte in consilium transeunt, ubi dum mens amplius occupatur, robustior virtute adunationis efficitur. Quarta est vitalis, id est calor animae naturalis, qui nobis propter suum fervorem moderandum ut auras aethereas hauriendo atque reddendo vitam tribuit et salutem. Quinta est delectatio, hoc est appetitus boni et mali, quem sub jucunditate animus concupiscit. Hic vero appetitus in quatuor species dividitur. Prima est attractiva, rapiens de naturali quod sibi necessarium sentit; secunda, detentoria, assumpta retinens donec ex his utilis decoctio procuretur; tertia est [Col. 1226B] translativa, quae accepta in aliud convertit atque transponit; quarta est expletiva, quae ut natura fiat libera sibi nocitura depellit.
[Col. 1225B] «Ingressus Jesus perambulabat Jericho. Et ecce vir nomine Zachaeus. Et hic erat princeps publicanorum, et ipse dives. Et videre quaerebat Jesum quis esset, et non poterat prae turba, quia statura pusillus erat. Et praecurrens ascendit in arborem [Col. 1225C] sycomorum ut videret eum, quia inde erat transiturus (Luc. XIX) .» Ecce camelus, deposita gibbi sarcina, per foramen acus transit, hoc est dives et publicanus, relicto onere divitiarum, contempto censu fraudium, angustam portam arctamque viam quae ducit ad vitam ascendit. Et quia devotione fidei ad videndum Salvatorem, quod natura minus habebat, ascensu supplet arboris. Juste quod rogare non audebat Dominicae susceptionis benedictionem accipit quam desiderabat. Quia etiam turba imperitae confusio multitudinis est quae verticem sapientiae videre nequit, merito non in turba, sed plebem transgressus insciam, quam benedictionem desiderat accipit. Zachaeus autem interpretatur [Col. 1225D] justificatus, et significat credentes ex gentibus per occupationem temporalium depressos ac minimos, sed a Domino sanctificatos. Ingressum Jericho Salvatorem quaerunt, dum gratiae fidei quam Salvator attulit participare cupiunt, sed turba noxiae vitiorum consuetudinis tardat. Itaque necesse est ut pusillus turbae obstaculum transcendat, terrena relinquat, arborem crucis ascendat. Sycomorus ficus fatua dicitur, arbor foliis moro similis, sed altitudine praestans. Unde et a Latinis celsa nuncupatur. Et Dominica crux credentes alit ut ficus, ab incredulis irridetur ut fatua. «Nos enim,» inquit Apostolus, «praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam; ipsis vero vocatis Judaeis atque gentibus Christum Dei [Col. 1226B] virtutem et Dei sapientiam (I Cor. I) .» Quam arborem pusillus ascendit, dum quislibet humilis et propriae infirmitatis conscius clamat: «Mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. VI) .» Quasi transeuntem Dominum cernit [Col. 1226C] qui in crucis mysterio coelesti sapientiae quantum potest, intendit. Denique inde, id est in illa parte transiturus erat, ubi sycomorus, id est Judaicus populus, vel ubi gentilis populus crediturus erat, ut et mysterium servaret, et gratiam seminaret. Sic enim venerat, ut per Judaeos transiret ad gentes. «Et cum venisset ad locum, suspiciens Jesus vidit illum.» Jam enim sublimitate fidei inter fructus novorum operum velut in fecunda altitudine arboris eminebat. Per praecones autem verbi sui, in quibus erat Jesus, et loquebatur, venit ad populum nationum, quia passionis ejus fide jam sublimis etiam divinitatem ejus agnoscere ardet. Suspiciens videt, quia per fidem a terrenis elevatum erigit erigentem se, et amat amantem se.
[Col. 1226D] «Et dixit ad eum: Zachaee, festinans descende, quia hodie in domo tua oportet me manere. Et festinans descendit, et excepit illum gaudens.» Invitatus invitat, quia si nondum audierat vocem invitantis, audierat affectum. Itaque hodie in domo pusilli Zachaei oportet illum manere, id est nova lucis gratia coruscantem in humili credentium nationum corde quiescere. Quod autem de sycomoro descendere, et sic in domo mansionem Christo parare jubetur, hoc est quod ait Apostolus: «Et si cognovimus secundum carnem Christum, sed jam non novimus (II Cor. V) .»—«Et si enim mortuus est ex infirmitate carnis, sed jam vivit ex virtute Dei (II Cor. XIII) .»
«Et cum viderent omnes murmurabant dicentes [Col. 1227A] quod ad hominem peccatorem divertisset.» Manifestum est Judaeos semper gentium odisse vel non intellexisse salutem. Unde etiam fideles fratres dixerunt adversus populorum principem: «Quare introisti ad viros praeputium habentes, et manducasti cum illis? (Act. XI) .»
«Stans autem Zachaeus dixit ad Jesum: Ecce dimidium bonorum meorum, Domine, do pauperibus; et si quid aliquem defraudavi, reddo quadruplum.» Zachaeus stans, hoc est in fide quam ceperat persistens, ostendit se omnino esse conversum ad Dominum. Ideo si quem aliquid defraudavit reddit quadruplum, quia in antiquis Ecclesiae statutis decretum est ut qui aliena invadit, non exeat impunitus, sed cum multiplicatione omnia restituat. [Col. 1227B] In legibus quoque saeculi cautum habetur, ut qui rem subripit alienam, in quadruplum ei restituat cui subripuit. Ubi autem Zachaeus dimidium suorum se pauperibus erogaturum facile spondet, ut etiam totum dare non recuset insinuat.
«Ait Jesus ad eum: Quia hodie salus domui huic facta est, eo quod et ipse filius sit Abrahae.» Filius Abrahae dicitur, non de ejus stirpe generatus, sed ejus fidem imitatus. Salus quae olim fuit Judaeorum hodie illuxit populo nationum credenti in Dominum. Unde Apostolus: Si autem vos Christi, ergo semen Abrahae estis? (Gal. III.) «Venit enim Filius hominis quaerere et salvum facere quod perierat.» Unde alibi: «Non veni vocare justos, sed peccatores in poenitentia (Matth. IX) .»
De sacramento dedicationis ecclesiae, in qua caetera omnia sacramenta celebrantur, loquendum nobis videtur haec ignorantibus. Sacramenta itaque alia constat esse salutis, alia administrationis, alia exercitationis: Prima ad remedium, secunda ad officium, tertia ad exercitium. Et illa quidem quae administrationis sive praeparationis sunt ordinibus cohaerent, quoniam et ipsi ordines sacramenta sunt, et quae circa ordines considerantur, qualia sunt indumenta sacra et vasa, et hujusmodi. Haec omnia, quae, ut dictum est, circa ipsos ordines considerantur, divisim tractari non debuerunt. Alia vero sacramenta omnia ad quae conficienda et sanctificanda [Col. 1227D] universa, haec quasi quaedam instrumenta praemissa sunt, subsequenter tractari exposcunt. Et primum, sicut dictum est, de dedicatione ecclesiae quasi de primo baptismate, quo ipsa quodammodo ecclesia primum baptizatur, ut in ea postmodum homines ad salutem regenerandi baptizentur. Quasi enim primum sacramentum in baptismo cognoscitur, per quod fideles omnes inter membra corporis Christi per generationis novae gratiam computantur. Idcirco hoc primum tractandum occurrit primum in dedicatione figuratum ecclesiae, deinde in sanctificatione animae fidelis exhibitum. Quod enim in hac domo orationis visibiliter per figuram exprimitur, totum in anima fideli per invisibilem veritatem exhibetur. Ipsa enim veritas Dei templum [Col. 1228A] est consideratione virtutum, quasi quaedam structura lapidum spiritualium aedificata, ubi fides fundamentum facit. Spes fabricam exigit, charitas consummationem imponit. Sed et ipsa Ecclesia ex multitudine fidelium in unum congregata est domus Dei ex vivis lapidibus constructa, ubi Christus fundamentum angulare positus est, duos parietes Judaeorum et gentium in una fide conjungens. Hujus itaque sacramenti quod in dedicatione ecclesiae exhibetur formam primum proposuimus, ut deinde mysticam intelligentiam fidei quae in illo formatur exquiramus. Verum de his quae invisibiliter in ea aguntur, primum videamus.
Pontifex aquam primitus benedicit, typicum sal admiscens, deinde ecclesiam ipsam extrinsecus ter [Col. 1228B] gyrando aspergit, clero et populo subsequente. Interim vero in circuitu dedicandae ecclesiae intrinsecus duodecim accensa sunt luminaria. Per singulas autem vices ad portam basilicae veniens, quam ob sacramenti figuram clausam esse oportet, percutit virga pastorali super liminare ipsius dicens: «Tollite portas, principes, vestras, et elevamini, portae aeternales, et introibit rex gloriae (Psal. XXIII) .» Cui diaconus intus positus respondet: «Quis est iste rex gloriae? (ibid.) » Pontifex autem. «Dominus virtutum ipse est rex gloriae (ibid.) .» Tertia deinde vice reserato ostio, intrat pontifex cum clero et populo tertio, dicens: «Pax huic domui (Luc. X) .» Deinde cum sacerdotibus et levitis et clericis ad orationem sternitur, pro [Col. 1228C] sanctificatione ipsius domus dedicandae. Postea consurgens ab oratione nondum salutans populum dicendo: «Dominus vobiscum,» tantummodo hortatur cunctos ad orandum. His completis incipit de sinistro angulo basilicae ab oriente per pavimentum scribere alphabetum, usque in dextrum angulum occidentis, ac deinde a dextro angulo orientis in sinistrum occidentis. Dehinc ad altiora conscendet et stans ante altare, Deum sibi in adjutorium vocat dicens: «Deus, in adjutorium meum intende (Psal. LXIX) .» Complens versum cum «Gloria Patri,» sine Allelluia. Post haec aquam benedicit, salem et cinerem admiscens et faciens ter signum crucis super ipsam. Cui misturae vinum etiam additur. Post haec [Col. 1228D] tinguit digitum in aqua, et facit crucem per quatuor cornua altaris. Inde venit ante altare, et circuiens aspergit illud septem vicibus, aspersorio facto de hyssopo. Circuit dehinc ter totam ecclesiam intrinsecus, aspergens parietes ipsius de eadem aqua, faciens hoc etiam tertio. Interim vero cantatur psalmus: «Exsurgat Deus (Psal. LXVII) ,» cum antiphona. Cantatur etiam antiphona: «Qui habitat in adjutorio Altissimi (Psal. XC) .» Circuit interim ipse pontifex, transiens per mediam ecclesiam, et cantans: «Domus mea domus orationis vocabitur (Matth. XXI) .» Et item: «Narrabo nomen tuum fratribus meis: «in medio ecclesiae: «Laudabo te (Psal. XXI) .» His autem peractis, pontifex ad orationem se consternit, precans, ut omnes qui [Col. 1229A] eamdem domum oraturi intraverint, exauditos se gaudeant. Completa itaque expiatione, convertitur ad altare incipiens antiphonam: «Introibo ad altare Dei (Psal. XLII) ,» cum ipso psalmo, et quod reliquum fuerit de aqua purificationis, ad basim altaris effundit. Deinde seipsum altare linteo extergitur, pontifex incensum defert super illud. Postea facit crucem in medio altaris, et per quatuor angulos ejus de oleo sanctificato. Deinde in circuitu ecclesiae duodecim cruces chrismantur in parietibus ab ipso pontifice, tres per singulos figuratae. Reversus deinde itur ad altare accensum, thus super illud offert in modum crucis, et sic peracta denique consecratione, ipsum altare albis velaminibus operitur. Haec de visibili dedicatione; quid autem mysterii [Col. 1229B] ista contineant videndum est nobis.
Multa in his omnibus latent profunda mysteria, ex quibus pauca ad memoriam excitandam attingamus. Domus dedicanda sanctificanda anima est; aqua enim est poenitentia, sordes abluens peccatorum. Sal, sermo divinus increpatione mordens et condiens corda insipida. Trina aspersio trina mersio est purificandi per aquam. Duodecim luminaria sunt apostoli Ecclesiam per quatuor mundi partes illuminantes, et crucis mysterium per totum mundum deferentes. Pontifex Christus est; virga, potestas; trina superliminaris percussio, coeli terraeque, et inferni dominatio. Interrogatio inclusi, ignorantia populi; [Col. 1229C] apertio ostii, sublatio peccati. Pontifex ingrediens ecclesiam pacem Domini imprecatur, quia Christus mundum ingrediens pacem inter Deum et hominem facit. Prostratus pro sanctificatione domus orat, et Christus humiliatus pro discipulis et pro credituris omnibus Patrem orat dicens: «Pater, sanctifica eos in nomine tuo (Joan. XVII) .» Surgens autem ab oratione populum non salutat, quoniam qui necdum sanctificati sunt applaudendum non est ipsis, sed orandum pro ipsis. Descriptio alphabeti, simplex doctrina fidei; pavimentum, cor humanum. In pavimento alphabetum describitur, quoniam carnalis populus prima ac simplici doctrina initiatur. Ductus a sinistro angulo orientis in dextrum occidentis, et item a dextro angulo orientis in sinistrum [Col. 1229D] occidentis formam crucis exprimit, quia mentibus hominum per fidem evangelicae praedicationis imprimitur. Et quia primum fides in Judaeis fuit, et postea ad gentes transivit, et rursum in fine cum plenitudo gentium intraverit, tunc omnis Israel salvus erit. Utriusque ergo populi collectionem hi duo versus significant in crucis effigie compacti, hoc est quod Jacob filios Joseph benedicens, cancellatis manibus formam crucis exprimens dextram manum super caput Ephraim, et sinistram super caput Manasse posuit (Gen. XLVIII) , quia, priori populo abjecto, junior ad dexteram collocatus est. Cambuca sive virga pastoralis quae Scriptura figuratur, mysterium significat doctorum, quorum studio et praedicatione et conversio gentium facta est, [Col. 1230A] et perficienda est Judaeorum. Quod stans ante altare Deum in adjutorium invocat, significat eos qui praecepta fidei cognitione se ad bona opera et ad luctam contra invisibiles hostes accingunt; et quia de suis viribus minus praesumunt, divinum auxilium sibi adesse deposcunt. In quo quia certantium labor exprimitur, quasi inter suspiria et gemitus, nondum alleluia nominatur.
Post haec aqua benedicitur cum sale et cinere, addito vino aqua misto. Aqua populus est, sal doctrina, cinis passionis Christi memoria, vinum aqua mistum, corpus Deus et homo. Vinum divinitas, aqua mortalitas. Sic enim populus sanctificatur doctrina fidei, et memoria passionis Christi, unitus capiti suo Deo et homini. Post haec ecclesia [Col. 1230B] interius aqua sanctificata aspergitur, ut et intus et exterius anima sanctificata ostendatur. Aspersorium hyssopi humilitatem Christi significat, qua aspersa sancta mundatur Ecclesia. Circuit pontifex altare ecclesiam totam aspergendo, quasi omnes lustrando, et curam impendendo omnibus verbo et exemplo communem se praebens universis: propter quod etiam opus oratione consummat, orans ut exaudiantur ibi justa petentes, quoniam opus hominis sine divino auxilio esse potest: fructuosum esse non potest. Novissime completa expiatione pontifex ad altare convertitur, quod reliquum est de aqua purificationis ad basim ejus effundens, quasi committens Deo quod super est vires suas excedens [Col. 1230C] in perfectione mysterii. Dehinc linteo altare extergitur. Altare Christus est, super quem offerimus Patri nostrae devotionis munus. Linteum caro ejus tunsionibus passionis ad candorem incorruptionis perducta. Incensum orationes sanctorum significat; oleum autem gratiam Spiritus sancti demonstrat, cujus plenitudo in capite praecessit. Dehinc participatio ad membra defluxit. Propter hoc a sacrato altari duodecim cruces in parietibus chrismantur, quia spiritualis gratia a Christo in apostolos descendit, ut crucis mysterium per quatuor mundi partes cum fide Trinitatis praedicarent. Candidum velamen, quo post consecrationem altare operitur, gloriam incorruptionis designat, qua post passionem consumpta mortalitate Jesu humanitas induta est, [Col. 1230D] sicut scriptum est: «Conscidisti saccum meum, et circumdedisti me laetitia (Psal. XXIX) .»
«Sancti Spiritus, Domine, corda nostra mundet infusio, et sui roris intima aspersione secundet ( Orat. miss. )» Novate vobis novale, et nolite serere super spinas (Jer. IV) . Dominus dicit in Evangelio: «Nemo mittit vinum novum in utres veteres; alioquin disrumpunt utres et vinum effundetur, et utres peribunt. Sed vinum novum in utres novos mittatur, et utraque servantur (Matth. IX) .» Aliquod vinum hoc agit, ut homo aliquis irrumpat in lacrymas, aliquando et cor hominis laetificat. Novum vinum est Dei verbum, quod homini justo semper ingerit novum gaudium. Veteres vero utres sunt mentes [Col. 1231A] carnales, quae ex mala conscientia sua merentur animae detrimenta. Hinc ex intimis praecordiis dicendum erit nobis: «Cor mundum crea in me, Deus (Psal. LII) .» Si autem conversi fueritis, rectumque cor acquisieritis in praeceptis Dominicis, continuo hoc adimpletur in vobis: Verte impios, et non erunt impii, et cum demum corda nostra efficiuntur nova, novumque retinebunt vinum. «Fundamenta ejus in montibus sanctis, diligit Dominus portas Sion super omnia tabernacula Jacob (Psal. LXXXVI) .» Fundamenta Ecclesiae sancti sunt prophetae, duodecim sancti apostoli, nec non et sancta doctrina ex ore eorum prolata. Portae quoque sanctae Ecclesiae, quae Dei omnipotenti chariores sunt omnibus in Veteri Testamento praefiguratis, sunt [Col. 1231B] virtutes sanctae bonis operibus admistae, sancta scilicet fides, spes, et charitas; sanctum quoque baptisma. Qui peccaverunt post baptisma ad has portas salutis festinent, videlicet ad veram poenitentiam, puram confessionem, perseverantem continentiam a peccatis. Super hanc itaque domum hodie supplicamus omnipotenti Deo, quatenus quidquid aliquis hominum postulaverit hic a Domino boni, id mereatur adipisci. Hodie quoque sancti angeli visitant hic suos concives, quibus dudum indignabantur, et corpus sumitur Jesu. Hinc scriptum est: «Angeli eorum semper vident faciem Patris (Matth. XVIII) .» Hic itaque angeli sancti cum laetitia grandi hodierno ascendunt et descendunt, adventantes animae, [Col. 1231C] cum fuerit in cunctis quae per carnem adamaverat. Haec anima dum quieverit a curis exterioribus in suis cogitationibus et quasi vigilanti corde fuerit in Dei contemplatione, sancti angeli procul dubio gaudentes occurrunt illi. Cum autem mens humana fuerit repercussa gravi corporis fragilitate, obscuratur quasi in nubilo, quod splendorem perpetuae lucis ex illa perturbavit. Et cum item tempore tentationis reciderit in suos antiquos cogitatus, ac reciprocaverit mirabiles corporis actus, nostri concives nos aufugiunt, et angeli in coelestibus erubescunt de nostris excessibus in suis agminibus.
Igitur, charissimi, conciliamini vobis spiritum consilii, uti causam vestram ita tractetis quod Deo placeatis, quod amicitiam angelorum habeatis, quod [Col. 1231D] jus haereditarium filiorum Dei possideatis. Charissimi: ecce in domo regis coelestis constatis, hic vocat sponsam suam, animam scilicet uniuscujusque quam emit proprio cruore, ac dicat: Surge, amica mea, excutere de pulvere veteris peccati quo sopita jacebas. Adorna mihi templum in corde tuo, quia illud inhabitare volo, si peccata deserueris. Post omnes abominationes tuas revertere ad me, et ego revertar ad te. (AUGUSTINUS.) Jam, charissimi, recte festa Ecclesiae colunt qui se filios Ecclesiae cognoscunt. Sancta Ecclesia est mater vestra. Quod si et vos Ecclesiae filii fueritis, festa dedicationis recte celebrabitis. Proinde «constituite diem solemnem in condensis usque ad cornu altaris (Psal. CXVII) .» Hodie itaque vobiscum pertractate [Col. 1232A] ubicunque vos in nomine Domini congregaveritis, ut beatius veniatis ad supremum diem resurrectionis. Denique et id providete in frequentationibus ab hora in horam, de die in diem usque ad cornua altaris. Hoc altare est ipse Christus, qui in cruce pro nobis obtulit pretium sui sacri cruoris. Cornua in manibus ejus (Habac. III) , clavos quibus manus erant transfixae designant in crucis patibulo. Orationibus itaque, jejuniis et castitate, aliisque bonis actibus id satagamus quotidie erga Dei bonitatem, ut cum finis venerit vitae si ex toto non possimus in cruce pendere, saltem inveniamur suspensi in uno clave crucis sacratae. De hoc altari dixerat ipse Deus: «Altare de terra facietis mihi (Exod. XX) .» Hoc altare est homo divinus erectus ex Maria virgine et [Col. 1232B] ex regali suscitatus stirpe.
Ergo «cum medium silentium tenerent omnia, et nox in suo cursu iter haberet, omnipotens sermo tuus, Domine, a regalibus sedibus venit (Sap. XVIII) .» Bina silentia contigerant in mundo: ita scilicet ut de Deo nihil pene audiretur in humano genere. Adhuc quoque adveniet unum silentium in aeterna quiete, ubi siletur ab omni tumultu et mundana inquiete, quo et gaudium habebunt ineffabile inter coruscantes amoenosque paradisi lapides. Hoc est tertium silentium. Primum silentium erat ante legem; tria millia et centum annorum perdurans; secundum silentium post legem ante gratiam, quod medium silentium erat. In primo silentio nec peccata quae gesserant, nec diuturnam mortem, quae eis ingruebat, [Col. 1232C] nequaquam agnoverunt: imo siluerunt. Dato vero lege per Moysen, ostensisque peccatis, peccatores salutem quaerebant, ruptumque silentium prophetae praedicaverunt nasci Salvatorem de virgine Maria. Cumque nonagentos annos vociferassent optando Domini adventum, venit Christus: unde omne quod in terra erat siluit, quia Christus advenit. Hoc est enim silentium in quo Christus natus omne quod fuerat feliciter natum exclamavit: Miserere, Domine, miserere. Medio namque silentio hoc modo rupto pax, quies, miseratio, peccatorum indulgentia est humano generi per Christum collata. Hoc Dei Verbum adhuc alloquitur mundum: «Discite a me, quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) .» Cum [Col. 1232D] autem ad beatitudinem mortales pervenerint, non ultra clamare nec orare habent, sed silent et quiescunt a pluribus gemebundis clamoribus quibus sibi aperiri coelum vociferabant, juxta illud: «Conscidisti saccum meum et circumdedisti me laetitia (Psal. XXIX) .» In illo medio silentio, ut praefatum est, omnipotens sermo a regalibus sedibus venit. Quis? Dei Verbum, Filius Dei, Rex Filius Regis. Unde? A concessu sui Patris. Quo? In patibulum sanctae crucis, a sede regali ad textrinam mortalis peccati, a splendore coeli ad tenebras inferni. Et ideo a regalibus non ab una sede regali, quia hi qui coelestia cum labore petierint, horum quisque recipiet coronam vitae singulis quibusque singulas coronas habentibus et cum Patre suo regnantibus in regno [Col. 1233A] quod praeparavit diligentibus se a mundi principio, sicut ibi: «Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus (Joan. I) .» Si filii ejus fuerint et consequens erit ut et reges sint. Quod si reges, sequitur ut unusquisque regalem possideat sedem, unusquisque proprium habeat regnum. Rex terrenus, plures habens filios non nisi unum poterit imperio sublimare: rex autem regum quot filios habuerit, tot coronas unicuique in regno suo tribuit. Quod promissum non est nostrum, sed Christi qui dixit suo Patri coelesti: «Non pro his tantum rogo, sed pro eis qui credituri sunt per verbum eorum in me, ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me, et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint, et ut mundus [Col. 1233B] credat quia tu me misisti (Joan. XVII) .» Unde: «Nolite diligere mundum, neque ea quae in mundo sunt (I Joan. II) .»
Dixit enim Ecclesiastes: «Vanitas vanitatum et omnia vanitas (Eccle. II) .» Omnia quae in mundo sunt, corruptibilia et vana tamen. Et hoc describitur: «Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona (Gen. I) .» Quod si bona, unde vana? Coelum, terra, sol, luna, astra nobilia, splendida facies Moysi; haec omnia prodiere a bono Creatore, ideo bona. Tamen si haec ad Deum conferantur, nihil sunt, et multo minus in comparatione Dei erunt, quam igniculus candelae totius solis magnitudine. Omnes torrentes vadunt in mare et mare non impletur. Ad locum illum de quo torrentes exeunt, illuc [Col. 1233C] ipsi revertentur, ut iterum fluant. Idipsum et Paulus pene tangit hoc modo: «Praeterit enim figura hujus mundi (I Cor. VII) .» Nobis itaque miseris pari modo contingit, qui de terra facti iterum in terram redimus. Sed hi nunc nascuntur beatius, qui post de terra resurrexerint, multo feliciores. Charissimi, quandoque renascamur ad laborem, uti avis ad volatum. Itaque cum nasceremur, continuo audiebatur a nobis A, a, a; sed non multo post prae acerbitate mortis idipsum A, a, a repetitur. Quam elegans caro fuerit: tamen cadaver futurum erit, ac deinde pulvis. Hinc notate quod Job dicat: «Paucitas dierum meorum finitur brevi; dimitte, me, Domine, sine plangam paululum dolorem meum, [Col. 1233D] antequam vadam ad terram tenebrosam et opertam mortis caligine (Job. X) .» Quis itaque horum memoriam his, qui dudum ante nos fuerunt. Pari modo et nos obliviscimur, post annos centenos aut prius. Primus autem et novissimus nostri memoretur. Ad quem toto corde sit nostra conversio in hunc haec nostra dedicatio transferatur, ut ea quae in hoc templo componuntur, in nobis ipsis transformentur. Scriptum est enim: «Templum Domini, templum Domini, templum Domini sanctum est (Jer. VII) .» Hoc et Paulus his verbis indicat: «Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) .»
Nunc igitur quid coemeterium, quod est ante templum, quid janua, quid limen, quid antes, quid postes, quid janua cum his omnibus, quid muralia, [Col. 1234A] quid lapides angulares, quid pavimentum, quid fenestrae, quid altare, quid campanae designent videndum vobis erit. Coemeterium itaque denotat requiem quam in terra post mortem habemus usque in diem universalis resurrectionis, cum in patriam illam intraverimus. Unde scriptum est: «In domum Domini laetantes ibimus (Psal. CXXI) .» Limen vero, ubi primum templum intramus, notat veterem legem; antes autem apostolicam doctrinam et evangelicam; postes quos vel super liminare, quod utrumque continet, significat sancti Spiritus gratiam; janua vero totaliter cum istis dinumeratis partibus fidem catholicam, per quam Ecclesiam intramus. Muralia, in quibus lapis super lapidem est positus, notat quod unusquisque nostrum damnum portet alterius, sicut [Col. 1234B] scriptum est: «Alter alterius onera portate, etc. (Gal. VI.) » Lapides quoque angulares sunt sancti Spiritus dona quae continent in aeterno templo duo genera hominum, Judaeorum scilicet et gentium. Pavimentum quod pedibus teritur ab omnibus ecclesiam intrantibus, designat humilitatem, sicut ipse Christus ait: «Qui se exaltat humiliabitur (Matth. XVIII) .» Alta vero fenestra quinque nostros sensus, quos a terra tam sublime portare debemus, ut lumen coeleste possimus capere, nec fur antiquus, scilicet diabolus, minime queat illos irrumpere. Altare vero est ipse Deus, quem in nostro inconcusso corde habeamus. De quo scriptum est: «Erexit Jacob lapidem in titulum, fundens oleum desuper (Gen. XXVIII) .» Campanae quoque significant nostram quotidianam [Col. 1234C] vocationem in Ecclesiam, ut ibi: «Currite, dum lucem habetis (Joan. XII) .» Et item: «Convertimini ad me in toto corde vestro (Joel. II) .» Ac deinde: «Nolo mortem peccatoris (Ezech. XVIII) .» Itemque: «Poenitentiam agite; appropinquabit enim regnum coelorum (Matth. III) .» Hanc vocationem, charissimi, Spiritus sanctus vobis dignetur donare, quatenus illam sic intelligatis, ut omnes pariter in aulam perveniatis, quae non recipit ullam maculam. Quod ipse vobis praestare dignetur qui pro vobis mortuus vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
Sicut optime novit sanctitas vestra, fratres et domini [Col. 1234D] mei, hodie celebramus festivitatem dedicationis templi, in qua vel benedictus vel unctus est lapis, in quo nobis et divina sacrificia consecrantur. Quando autem istas festivitates colimus, diligenter attendamus, ut quod in manufactis templis visibiliter colitur, totis viribus elaboremus, ut et in nobis invisibiliter compleatur. Quamvis enim sancta sint templa, quae videmus de lignis et lapidibus fabricari, tamen sanctiora coram Deo sunt templa cordis et corporis nostri. Templa de lignis et lapidibus humano ingenio componuntur; templa vero corporum et cordium nostrorum manu coelesti fabricantur. De qua fabrica domo videlicet spiritali, sapiens Salomon ait: «Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem (Prov. IX) .» Quae nimirum domus, [Col. 1235A] quam sibi sapientia aedificavit, non solum a nobis exigitur ut dedicetur, sed ut interius a nobis aedificetur. Tempus enim nunc est eam in nobis aedificandi, non autem dedicandi. Dedicatio vero domus non potest, nec debet fieri, cum vel constructio ipsius inchoatur vel pars media exstruitur, sed potius cum consummatur. Unde magna quaedam distantia inter aedificationem et dedicationem reperitur. Distat enim loco tempore, qualitate rerum, qualitate personarum: loco, quod haec domus aedificanda est in terris, sed dedicanda in coelis; tempore, quod aedificanda est in tempore, id est in hac vita, sed dedicanda erit in aeternitate, hoc est in alia vita; qualitate rerum, quod aedificatio nunc fieri debet in ipsa re, corde scilicet et corpore nostro, sed infra hanc [Col. 1235B] aedificationem dedicatio non potest esse, nisi in sola spe. Verbi gratia, ut, cum hanc spiritalem domum in nobis sacris virtutibus aedificamus, interim quoque speremus quod et in aeterna beatitudine dedicetur. Haec autem aedificatio debet fieri per sapientiam, quae aedificavit sibi domum, excidit columnas septem, posuit mensam, immolavit victimas, miscuit vinum, misit ancillas invitare ad convivium.
Sapientia, charissimi, quae sibi domum aedificavit, est Christus Dei virtus et Dei sapientia, qui Ecclesiam de vivis et electis ad habitandum sibi fundavit. Ad hanc domum fulciendam septem columnas excidit, quia septem libros qui agiographa, id est sacra Scriptura appellantur, omni sapientia et scientia perpolivit, [Col. 1235C] quorum doctrina totius Ecclesiae structura ita ad coelestia sustentatur, ut aliqua machina in aera columnis libratur. Prima igitur columna est liber Joannis Apocalypsi; secunda, liber Psalmorum; tertia, liber Proverbiorum; quarta, liber Ecclesiastes; quinta, Cantica canticorum; sexta, liber Sapientiae; septima, liber Ecclesiasticus. Has septem columnas domui Dei suppositas nobiles pictores, Gregorius, Augustinus, alii quoque et alii, qui decorem domus Dei dilexerunt, postmodum exponendo depinxerunt et quasi praestanti pictura insignes reddiderunt. In tali domo sapientia mensam posuit, cum sacram fideles ubique Scripturam docuerit. Haec mensa quae tuorum pedibus fulcitur, quia sacra Scriptura quatuor modis intelligitur. Primus pes est historia, cum [Col. 1235D] ita ut littera narrat accipitur; secundus allegoria, cum aliud dicitur, aliud intelligitur; tertius moralitas, cum per ea quae leguntur, mores instruuntur; quartus, anagoge, id est superior sensus, cum coelestia et aeterna docentur. Super hanc mensam diversi diversa fercula ministraverunt, et variis sententiis quasi variis epulis convivas satiaverunt. Moyses etenim dum mundi creationem, paradisi dispositionem, diluvii inundationem, Abrahae obedientiam, Joseph castimoniam, filiorum Israel liberationem, et per maris Rubri ac eremi deambulationem eisdem manna de coelo pluvisse, et aquam de petra fluxisse retulit quasi suavia et diversi generis fercula convivantibus intulit. David autem et caeteri prophetae, dum de dulcedine supernae [Col. 1236A] patriae dulciter narraverunt, quasi dulcia pocula epulantibus propinaverunt. In hac domo victimas immolavit, dum corpus suum pro humano genere Deo Patri sacrificavit. «Vinum miscuit (Prov. IX) ,» dum sanguinem suum pro nostra redemptione fudit. In quibusdam locis vinum propter fortitudinem cum aqua miscent: ideo dicit, «vinum miscuit,» quia de latere Christi aqua sanguine mista fluxit. Ad has epulas invitandum, non servos, sed ancillas misit, quia non nobiles, sed apostolos, rusticanos scilicet homines, ut puta piscatores invitare populos ad coeleste convivium misit.
Hujus domus quoque aedificatio debet fieri et per justitiam, id est per sanctas virtutes: quae nobis ex gratia divina conferuntur; dedicatio vero erit in [Col. 1236B] coelesti gloria, cum virtutum opera fuerint consummata. In qualitate personarum aedificantium et dedicantium hanc domum distat multum, quia homo Deo cooperatur in aedificatione, sed solus Deus operabitur in dedicatione. Nunc igitur videndum quomodo cooperetur homo Deo in aedificatione, sicque videatur quomodo et Deus operetur in dedicatione. Dominus Christus Dei virtus est, et Dei sapientia. Ipsa Dei virtus et Dei sapientia Christus dicitur, id est unctus, eo quod Spiritus sanctus superveniens inunxerit eum, dans ei dona omnium gratiarum ultra mensuram prae cunctis caeteris hominibus: quos et idem repleverat Spiritus sanctus. Ex hac unctione vel ex hac affluentia omnium gratiarum, placet ei nos inungere, et per ipsam nostram [Col. 1236C] unctionem domum suam in nobis aedificare. Quae domus, licet ipsius sit, licet eam aedificet, ut eam inhabitet, ibi tamen et nos ei cohabitamus, nec ipse quidem ea indignum sed soli nos indigemus. Igitur ex sola gratia qua ipse superaffluit, et ex unctione Spiritus sancti, quae ipse prae cunctis mortalibus a Deo est unctus, domum suam in nobis vult inungere, id est dedicare. Quia vero ipse virtus est, prout vult, potest etiam eam aedificare.
Quamvis autem haec tria, scilicet velle, scire, posse, sibi cooperentur in aedificatione domus Dei, tamen quaedam domus est quam virtus aedificat sibi, et est quaedam quam Christus, id est unctus, aedificat sibi, et est domus quam sapientia aedificat [Col. 1236D] sibi. Domus, quam virtus aedificat sibi nobis et in nobis, tempore prima est, et dicitur domus virtutis vel dilectionis, quia virtus in dilectione est. Domus vero, quam Christus, id est unctio, aedificat sibi, secunda est, et dicitur domus unctionis vel delectationis, quia unctio qua quisque delectatur, est in delectatione. Domus vero, quam sapientia aedificat sibi, tertia est, et dicitur domus sapientiae vel contemplationis, quia sapientia est in contemplatione. Cum autem haec tres domus in uno aedificantur corde, ibi velut in unam junguntur domum, ut sit quodammodo domus una et trina: domus videlicet unius Dei, et sanctae Trinitatis Patris et Filii et Spiritus sancti. Domus ista, cum aedificatur in nobis, non aedificatur sine nobis. Cooperatores namque [Col. 1237A] Dei esse debemus ad domum suam in nobis aedificandam. Aedificanda est autem a talibus qualis fuit Salomon, qui domum Dei aedificavit (III Reg. VI) . Salomon quippe interpretatur pacificus. Talis pacificus profecto ille fuit qui venit ad nos, ut domum aedificaret in nobis, ut esset tabernaculum Dei cum hominibus, et habitaret cum illis, id est inter illos: et habitaret in illis, id est intra illos. Cum illis, quia habitu inventus est ut homo (Philipp. II) ; intra illos, quia non rapinam arbitratus est se esse aequalem Deo (ibid.) . Quisnam vero iste est coelestis domus Dei fabricator et inhabitator? Nempe aedificatrix sapientia, id est Deus et Dei Filius. Qui cum in forma Dei domum aedificasset in coelis, id est in angelis, formam servi accepit, ut domum, id est [Col. 1237B] Ecclesiam sibi aedificaret et in terris, hoc est in hominibus. Iste aedificator utriusque domus verus Salomon est, qui pacificat omnia seu quae in coelis, sive quae in terris sunt (Coloss. I) . Tales pacifici debent esse pro modo suo artifices, id est Ecclesiae ministri, qui cooperari volunt huic Salomoni in construenda domo Dei.
Domus quam rex Salomon aedificavit primo erat de lapidibus quadratis; secundo domum texit ab interiori lignis cedrinis, aureis clavis affigens laminas aureas, et fecit velut domum auream intra cedrinam (III Reg. VI) . Exteriorem lapideam, interiorem cedrinam, intimam autem locavit auream: quae cum aedificaretur, malleus et securis non sunt ibi [Col. 1237C] auditi (ibid.) . Domus prima, id est pars prima domus, primo nobis occurrit construenda ex quadratis lapidibus. Forma ista quadraturae et Dei est et nostra est: Dei est, quia a Deo est; nostra est, quia in nobis est. A Deo est expressa, et ab ipso in nobis impressa. Ipsa quadratura, id est firma et stabilis forma est in Christi divinitate et in Christi humanitate: est et in angelis et in hominibus: in divinitate est haec forma quadraturae qua ipsa divinitas sponte venit ad hominem, sponte vitiis deformatum; sapientia ad stultum, charitas ad inimicum, justitia ad injustum, ut formatum secundum se tandem glorificaret in se. In humanitate est forma quadraturae qua Dei Filius venit in carnem et quos [Col. 1237D] sibi prius in spiritu vel anima conformarat, post etiam et in carne, id est humanitate, illos sibi conformaret, ut qui portabant imaginem terreni, scilicet Adam, portarent et imaginem coelestis, scilicet Christi. In angelis forma quadraturae est, id est firma et stabilis forma qua perpetualiter Deo assistunt, eique die ac nocte deserviunt. In hominibus forma quadraturae est, qua Christus factus est hominibus redemptio, sanctificatio, justitia et sapientia (I Cor. I) . Redemptio, cum seipsum pretium dedit pro nobis per sacramentum suae passionis et mortis; sanctificatio, cum per eum in remissionem peccatorum sumus sanctificati per baptismi sacramentum. Justitia factus est nobis Christus, cum per eum dona sancti Spiritus conferuntur nobis per [Col. 1238A] sacramentum confirmationis. Sapientia quoque factus est per contemplationem in quadam praesenti remuneratione meritorum per sacramentum altaris. Ecce qualiter quadrantur et formantur, id est firmantur et stabiliuntur lapides vivi: a Christo et in Christo. At vero hi lapides vivi hic malleo et securi, id est terrore ignis aeterni et terrore ignis purgatorii, vel comminatione miseriarum vitae praesentis caedendi et poliendi a suis perversis sunt actionibus, ut in structuram coelestis domus mittantur.
Haec autem prima domus virtutis et dilectionis nuncupatur, quia dilectione Dei et proximi caeterisque virtutibus exstruitur. Post domum lapideam exteriorem sequitur cedrina, quae unctionis vel delectationis seu gaudii domus dicitur. Ad hanc secundam [Col. 1238B] si quis ingreditur, huic primum in prior domo jugum Christi effectum est suave et onus ejus leve (Matth. XI) , ex perfecta Dei et proximi dilectione. Is quo minus diligit mundum, eo magis delectatur in Christo, aversusque a carnali gaudio gaudet in Spiritu sancto. Istius modi gaudia in domo secunda ligna sunt cedrina, quia sicut multa durities et asperitas fuit in virtutibus comparandis, exercendis et consummandis in aedificatione primae domus, ita hic sola mollities et lenitas, id est sola dulcedo et jucunditas exstitit. Et sicut cedri procerae altitudinis sunt et naturae incorruptibilis, sic qui in bono delectatur, et in Spiritu sancto gaudet, et cor sursum extendit, et a vitiorum putredine illaesum custodit. Post domum primam et secundam, id est [Col. 1238C] lapideam et cedrinam sequitur tertia; hoc est aurea domus. Haec ex aureis flammis affixa, erat lignis cedrinis per clavos aureos. Nuncupatur autem haec domus aurea contemplationis et veritatis. Contemplatio vero veritatis aurum est. Cui veritati si aliquid falsitatis admistum fuerit, aurum est immundum. Contemplatio autem veritatis absque omni admistura falsitatis aurum est mundum. Quid est contemplatio veritatis? Hoc est contemplatio Creatoris. Et quid est contemplatio Creatoris? Contemplatio Creatoris est contemplatio summi boni absque cujus communione non est bonum quidquid nomine boni nuncupatur. Hoc summum bonum mundus corde contemplatur, qui per lapideam domum, id est per [Col. 1238D] dilectionem Dei, et proximi, et per exercitationem virtutum transiens in cedrinam domum, hoc est in gaudium spiritale, pervenit in auream domum, id est ad cordis munditiam. Ubi contemplatur sapientiam, et veritatem quae est in corporali creatura, secundum quam dictum est, quia cuncta quae fecerat Deus erant valde bona (Gen. I) . Contemplatur quoque sapientiam et veritatem mundus corde in illa spiritali creatura, de qua dictum est, quia facta est ad imaginem et similitudinem Dei (ibid) . Contemplatur etiam veritatem et sapientiam in ipso summo bono, id est creatore Deo, a quo spiritalis creatura, hoc est homo interior creatus, justificatus et beatificatus est. Laminae autem aureae domus contemplatio Dei est in vita spiritali; clavi vero aurei quibus laminae [Col. 1239A] aureae affixae fuerant, quaedam delectationes sunt, quibus quisque delectatur, cum fuerit in contemplatione. Affixio autem clavorum major delectatio est virtutum, quam quisque spiritalis habebit, qui vitam contemplativam duxerit.
Cum igitur haec domus tres in nobis aedificantur, et nos toti efficimur domus Dei. Corpus enim nostrum domus Dei efficitur propter primam, spiritus noster propter secundam, mens nostra propter tertiam. Haec domus spiritalis, id est templum Ecclesiae Dei, VII annis a Salomone aedificabitur, quia per totum tempus hujus saeculi quod VIII diebus evolvitur, structura illius semper augmentatur. Octavo autem anno idem Salomon hanc ipsam domum Domino dedicavit, et cunctis filiis Israel celeberrimam [Col. 1239B] ac maximam solemnitatem dedicationis exhibuit. Quae profecto dedicatio designat venturam festivitatem universalis resurrectionis. Nam cum in fine mundi completus fuerit numerus electorum, mox secutura est solemnitas diu desideratae immortalitatis. Peractaque communi resurrectione omnes qui ad pacifici regis, veri scilicet Salomonis, regnum pertinent, aeterna gaudia patriae coelestis cum eo intrabunt. Ad quam patriam suae perpetuae visionis nos omnes pariter Jesus Christus Dominus noster introducat, qui vivit et regnat in unitate Spiritus sancti per omnia saecula saeculorum. Amen.
«Christus dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit [Col. 1239C] pro ea, ut illam sanctificaret, mundans lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam, neque rugam, sed ut sit sancta et immaculata (Ephes. V) .» Audite, fratres charissimi, apostolum Paulum nuntium nostrae exaltationis, praeconem nostrae dignitatis. Audite quanto vel quali amore Christus conjunctus est Ecclesiae; quantam gratiam ostendit in vobis suae misericordiae. Ait enim: «Christus dilexit Ecclesiam» ex gratuita bonitate, non ex meritorum processione, quia prior dilexit nos. Sed quantum dilexerit audite. «Seipsum tradidit pro ea,» et pro ejus redemptione. Non misit prophetam; non angelum, non archangelum, sed ut bonus pastor posuit animam suam pro ovibus suis (Joan. X) , ut se humiliando nos ad humilitatem suam invitaret; humiliavit enim se usque ad mortem, etc. (Philipp. II) , hoc est ad mortem latronis, ideo prius se tradidit, ut postea illam sanctificaret, mundans lavacro aquae baptismatis. Nihil enim potestatis acciperet unda baptismatis, nisi ex effusione sanguinis aqua sanctificaretur in officium purgationis. Dicitur igitur nata Ecclesia de latere Christi. Quod mysterium ab initio mundi fuit in Adam praefiguratum. Immisit enim Dominus soporem in Adam, et tulit unam de costis ejus, et fecit mulierem (Gen. II) . Dormitio Adae mortem Christi significat. Quo in cruce pendente, sanguis et aqua de latere ejus fluxerunt. Quae duo sacramenta sunt ortus Ecclesiae. Noe etiam arcam faciens in diluvio, in latere [Col. 1240A] ostium fabricavit (Gen. VI) : quia arca, id est Ecclesia ostium fidei et salutis de latere Christi habuit. Unde Dominus in canticis: «Surge, amica mea, et veni, columba mea, in foraminibus petrae (Cantic. II) .» Surge a corruptione vitiorum, et veni per operationem bonam, considens in foraminibus petrae. Foramina petrae vulnera Christi sunt, qui est petra, id est firmitas Ecclesiae. Unde Apostolus: «Petra autem erat Christus (I Cor. X) .» Ideo igitur praemisit Apostolus quod Deus tradidit se et postea subjunxit, «ut sanctificaret lavacro» baptismatis. Sequitur: «In verbo vitae, quia nobis redemptis baptizatis verbum, id est praecepta Domini necessaria, quae sunt vitae, quia non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo Domini (Matth. IV) .» Ideo [Col. 1240B] ad ostium tabernaculi erat posita mensa propositionis, super quam erant XII panes (Levit. XXIV) , quia ingredientibus Ecclesiam necessaria est esca doctrinae et mensa divinarum Scripturarum, in quibus sententiae XII apostolorum continentur, qui per XII panes significantur. Et ideo sanctificavit, «ut exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam,» per immortalitatem, «non habentem maculam» magni peccati, «neque rugam» alicujus livoris «sed sancta» virtutibus «et immaculata» a vitiis. Vult enim Dominus in munda aula habitare: decore virtutum ornata. Unde Psalmista: «Domine, dilexi decorem domus tuae (Psal. XXV) .» Et alibi ait David ad Ecclesiam: «Et concupiscet rex decorem tuum (Psal. XLII) .» Huic autem Ecclesiae ita dilectae et Domino [Col. 1240C] desponsatae thalamum et domum constituit Deus, in qua cum Sponso suo delectetur per praedicationis doctrinam, et lapsa reconcilietur per confessionem et poenitentiam.
Hic locus, fratres charissimi, ubi modo convenistis, vocatur ecclesia sive basilica. Ecclesia convocatio interpretatur, quia hic omnes insimul convocantur, ut designent quia omnes in eadem fide et dilectione uniti unum corpus fiunt: Basilica, quia regalis domus est, basileus enim rex dicitur Graece, quia hic est inhabitatio veri Regis. Ipsa compositio domus vos ad vitae vestrae institutionem commovet recordandam. Sunt enim in aedificio hujus materialis ecclesiae diversa membra, quae aliquid in nobis [Col. 1240D] notare videntur. Est enim in hac ecclesia caput, turris cum campanis, columnae sustentantes, fenestrae, ostium, duo parietes, lapides singuli colligati cum caemento, quae omnia mystice aliquid in nobis designant. Caput enim Christum significat, qui est caput Ecclesiae, ut ait Apostolus: in quo est thesaurus divinorum secretorum reconditus (Coloss. II) . Caput enim ideo humilius est corpore quia humiliavit se Christus carnem servi accipiens (Philipp. II) a Deo, quod minor fieret angelis secundum humanitatem. Quandiu minor angelis fuit passibilis effectus est, sed post resurrectionem elevatus est super angelos. Quae utraque designat David dicens: «Minuisti eum paulo minus ab angelis (Psal. VIII) ,» quia natura humana passibilis, corruptibilis, [Col. 1241A] mortalis angelica minor erat; sed post resurrectionem, quia immortalitatis honore coronasti eum et constituisti eum super opera manuum tuarum (ibid.) , id est super angelos et homines, qui proprie opera Dei videntur propter dignitatem suam, quia rationales sunt, quasi Deus propriis manibus eos creasset. Turris est confessio et poenitentia, ad quam captivi refugium habent. Cymbala sunt sacerdotes, qui sunt praecones Ecclesiae et ad confessionem homines invitant. Unde admonet per Isaiam: «Clama, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam (Isa. LVIII) .» Et iterum: «Audies de ore meo verba mea, et annuntiabis eis ex me (Ezech. XXXVII) .» Columnae Ecclesiae sunt praedicatores, qui praedicatione sua domum Dei sustentant: Argenteae, quia [Col. 1241B] praedicationis verbo renitent. Argentum est metallum nitidum et sonorum. Unde per argentum eloquium nitidum et sonorum intelligitur, dicente David: «Eloquia Domini, eloquia casta, etc., (Psal. XI) .» Fenestrae divinae Scripturae accipiuntur, per quas sol justitiae, id est Christus nobis lucet: nec tamen in praesenti aperte eum videmus. Unde Apostolus: «Nunc videmus per speculum in aenigmate (I Cor. XIII) ,» in obscuritate. Unde Ecclesia in canticis «Dilectus meus respiciens me per fenestras (Cant. II) :» id est per apertas sententias. Ostium est fides, quia per eam ingrediuntur homines ad Ecclesiam. Duo parietes, duo populi, id est Judaicus et gentilis: de quibus conversis constituta est Ecclesia. [Col. 1241C] Singuli lapides sunt singuli fideles: qui colliguntur caemento pacis. Unde Apostolus: «Servate unitatem spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV) .» Itaque non solum valet locus iste ad sacra peragenda, sed perutilis est in aedificatione.
Praeterea tamen est valde venerabilis locus iste, quia corpus et sanguis Domini ibi ad nostram salutem sanctificantur. Ibi pueri baptizantur, ibi peccatores reconciliantur, ibi animae pascuntur. Unde scriptum est: «Domus mea domus orationis vocabitur (Matth. XXI) .» Quid in ea esset faciendum David promisit: «Introibo in domum tuam, etc. (Psal. LXV) .» Adeo autem tam venerabilis est, quod Dominus ingrediens Hierusalem semper divertebat ad templum, dans nobis exemplum, quia quando [Col. 1241D] ingredimur civitates prius ecclesia petenda est. Unde dicitur in Evangelio: «Cum intrasset Jesus Hierusalem, intravit in templum (Matth. XXI) , et dedicavit domum suam in officium orationis; vendentes et ementes de templo ejiciendo dicens: «Domus mea, etc. (ibid.) .» Qua accusatione a Judaeis tentus et crucifixus est. Cum enim Judaei viderent eum tantam potestatem habuisse, quod funiculo ejecisset eos de templo, aspiraverunt in eum, unde per David dixit: «Zelus domus tuae comedit me (Psal. LXVIII) ,» scilicet amor Ecclesiae meae, quam defendi comedit me, et fuit causa meae mortis. Sed diabolus per filios suos, per membra sua, Ecclesiam omnibus modis infestat, filios etiam Ecclesiae quos generavit, quos nutrivit in mortem suam [Col. 1242A] excitat. Unde et quaerit mater, dicens in Canticis: «Filii matris meae pugnaverunt contra me (Cant. I) ;» et alibi: «Filios enutrivi et exaltavi, etc., (Isa. I) .» Quae major despectio, quae major violatio, quae major temeritas quam in loco sancto, in aula Dei, in templo sancto sanctis ministris Ecclesiae insidiari? De his clamat Apostolus: «Qui violaverit templum Dei, disperdet illum Deus (I Cor. III) .»
Hodiernae diei festivitas, videlicet sancti templi dedicatio, longe antequam fieret, ab Ezechiele propheta per Spiritum sanctum praevisa et praenuntiata esse, verbis ipsius declaratur. Ait enim in ultima sui libri visione quia assumptus a spiritu ductus est [Col. 1242B] in montem excelsum valde, et ostendebatur ei quasi aedificium civitatis vergentis ad austrum. Et erat ibi vir stans in porta habens speciem quasi aeris, et in manu ejus quasi calamus mensurae, et locutus est ei dicens: «Vide et intellige (Ezech. XL) .» Alibi quoque idem Ezechiel de consecratione tabernaculi sub specie mulieris Judaeae loquitur dicens: «Lavi te aqua, unxi te oleo, vestivi te discoloribus, et ecce facta es mihi (Ezech. XVI) .» Scitis, dilectissimi, quod montes de terra sunt: tamen altitudine sua terram excedunt, et per hos significantur illi qui, tanquam lapides vivi, in aedificio Dei sunt collocandi. Hi vero tales, quamvis sint participes aliorum per infirmitatem carnis, tamen excedunt alios altitudine sanctitatis. De quibus David propheta dicit: «Levavi [Col. 1242C] oculos meos in montes (Psal. CXX) .» Lapidibus etiam vivis bene comparantur, quia sicut lapides multis prius tunsionibus conquadrantur et poliuntur, ut sic tandem sine strepitu et sonore in aedificio possunt aptari, sic sancti in hac vita multis tribulationibus opprimuntur, et diversis persecutionibus, quasi malleis, explanantur ut in aedificio aeternae domus sine mora et haesitatione digni sint collocari. Quod totum praefiguratum est in aedificatione templi Salomonis, in quo non fuit auditus sonitus mallei vel securis (III Reg. VI) . Quia vero propheta dicit se assumptum in montem excelsum valde, non sanctos per hunc montem, sed mediatorem Dei et hominum Jesum Christum debere [Col. 1242D] intelligi demonstravit. De quo per alium prophetam dicitur: «Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles (Isa. II) ,» hoc est ita ut sit caput et vertex aliorum montium. Qui quamvis sit factus particeps nostrae humanitatis, tamen omnes sanctos excedit eminentia deitatis. Super hunc montem propheta adductus est, hoc est in fide Christi positus et confirmatus. Quae fides sacramentum Ecclesiae est, de quo Apostolus ait: «Fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus (I Cor. III) .» Isaias de eodem: «Liberabit nos post duos dies (Isai. XXXIV) .» Et item ipse: «Languores nostros tulit, et dolores portavit (Isai. LIII) .» Et de hoc fundamento dicit Petro: [Col. 1243A] «Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) ,» id est super hanc fidem quam confessus es, aedificabo Ecclesiam meam. Confessus enim fuerat Deum et hominem. Sine hoc fundamento nemo ad praedictum aedificium pervenire poterit.
Huic fundamento propheta innixus, et Spiritu sancto repletus, vidit aedificium civitatis vergentis ad austrum. Sciendum est quod auster et aquilo sunt contrarii venti et loci positione, et oppositarum qualitatum differentia. Aquilo frigidus est, et significat diabolum, qui mentes pravorum hominum frigore congelatas tantum inhabitat. Qui per aquilonem bene significatur, quia ipse dixit: «Ponam sedem meam ad aquilonem (Isa. XIV) .» Auster [Col. 1243B] autem calidus est, et significat Spiritum sanctum. Unde dicitur: «Surge, Aquilo, et veni, auster, perfla hortum meum et fluent aromata illius (Cant. IV) .»—«Surge, aquilo,» id est recede, diabole; «et veni, auster, id est sancte Spiritus. Hortus sponsi Ecclesia est, quae virtute Spiritus sancti procedit in augmentum virtutum. Recte ergo civitas ad austrum dicitur vergere, id est Spritui sancto apparere, quia ejus protectione et virtute tota machina coelestis aedificii continetur et regitur. De ordine aedificii sciendum est quod quemadmodum in corporali machina sunt tres diversitates lapidum, ita et in spiritali aedificio. Quidam enim ibi lapides sunt qui tantum portant, quidam qui tantum portantur, quidam qui portant et portantur. Qui tantum [Col. 1243C] portant sunt primitivi in Ecclesia, ut apostoli et prophetae: qui ab aliis non sunt portati. Qui tantum portantur, sicut ultimi, felices erunt. Qui vero portant et portantur sunt praesentis temporis doctores et praedicatores. Notandum quoque quod horum trium ordinum, scilicet electorum merita distinguuntur per XII gemmas, in XII fundamentis coelestis civitatis descriptas (Apoc XXI) . Primus itaque lapis ponitur jaspis colore viridi, qui praefert virorem fidei. Qui scuto fidei sunt vitia et daemonia expugnantes: erunt in hoc aedificio ut jaspis vernantes. Secundus sapphirus aerii coloris locatur, per quem spes coelestium denotatur. Qui igitur sunt spe gaudentes, erunt in hoc aedificio [Col. 1243D] ut sapphirus lucentes. Tertius est calcedonius habens ignis effigiem in publico subrutilans in nubilo, dans fulgorem; designat bona opera propter favorem populi occultantes; in secreto autem fraterno amore ardentes, hi erunt in hoc aedificio ut calcedonius splendentes. Quartus smaragdus superponitur: cujus viriditas herbas et frondes transgreditur, demonstrans eos qui per summam fidem signa et mirabilia sunt operantes; hi erunt in hoc aedificio ut smaragdus coruscantes. Quintus sequitur sardonius, qui insignitur tribus coloribus nigro, albo, et rubeo, designans eos, qui humilitate nigrescunt, castitate albescunt, adversitatem a proximis patienter ferendo charitate rubescunt, eo quod hi in coelesti aedificio ut sardonius fulgescunt.
[Col. 1244A] Sextus est sardius colore sanguineus: hic judicat martyres, qui in hoc aedificio erunt ut sardius radiantes. Septimus est chrysolithus, qui est auricolor, et scintillat velut clibanus, insinuans eos qui sunt sapientia flammantes, variis sententiis scintillantes, qui erunt in hoc aedificio ut chrysolithus rutilantes. Octavus superadditur, betyllus qui est ut sol in aqua limpidis, praeferens eos qui sunt pura mente spiritalibus intendentes: qui erunt in hoc aedificio ut beryllus nitentes. Nonus scribitur topazius, variis coloribus, sed maxime aureo et aereo praeclarus, significans eos qui in contemplativa vita sunt sapientia micantes, coelestia toto corde desiderantes, et bonis operibus vernantes: qui erunt in aethereo aedificio, ut topazius fulgurantes. [Col. 1244B] Decimus est chrysoprasus viridis et aurei coloris, flammas emittens aureas notulasque purpureas, intimans fide virentes charitate ferventes flammas sententiarum sapientiae ac notulas bonorum exemplorum emittentes: qui erunt in hoc aedificio, ut chrysoprasus fulgentes. Undecimus est hyacinthus colore caerulco, qui in serenitate est decorus, in tempestate est obscurus, designat discretione praeditos secundum temporis qualitatem, mores suos sine culpa mutantes: qui erunt in hoc aedificio ut hyacintus micantes. Duodecimus ponitur amethystus purpureus colore violaceus, punctis aureis interlitus, praeferens mundi contemptores Christo commorientes, bonis actibus florentes: qui erunt in coelesti aedificio ut amethystus resplendentes. [Col. 1244C] Hae sunt duodecim gemmae, in quibus, ut praefatum est, distinguuntur merita electorum.
Vir quem Ezechiel viderat, cum sibi ostenderetur aedificium civitatis, et stabat in porta, ac habebat speciem quasi aeris (Ezech. XL) , Christum significat, qui fuit contra prospera et adversa firmus. Hic in porta stare dicitur. Unde in Canticis: «Eu ipse stat post parietem nostrum respiciens per fenestras, prospiciens per cancellos (Cant. II) .» In Christo enim duae naturae demonstrantur, quia sicut ille qui stat in porta ex parte videtur, et ex parte occultatur: sic Christus secundum alteram naturam visibilis mundo apparuit, et secundum alteram invisibilis [Col. 1244D] in sua majestate permansit. Et habebat speciem quasi aeris. Aes valde sonorum est, et natura durabile: sic Christi praedicatio atque doctrina sonora fuit, dum Judaeos et gentes in unum congregavit. Durabilis est perpetua, sicut ipse testatur: «Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Matth. XXIV) .»
«Et in manu ejus calamus mensurae (Ezech. XL) .» Per calamum Scriptura significatur, quia antiquitus calamo scribebatur. Haec Scriptura bene mensura dicitur, quia quantum quisque proficiat vel deficiat, ejus praeceptis cognoscitur. Et mensura haec in manu Christi, id est in ejus operatione esse dicitur, quia sermo doctoris frustra laborat exterius nisi gratia Spiritus sancti mentem illustret [Col. 1245A] interius. De hoc calamo loquitur Isaias loquens de Ecclesia: «Orietur in ea viror calami et junci (Isa. XXXV) .» Per virorem calami lumen Scripturarum; per virorem junci, qui in aquis nascitur, gratia Spiritus sancti significatur, qui in aquis datur baptizatis. Et locutus est ei dicens: «Vide et intellige (Ezech. XL) .» Per hoc significatum est quod ad cognitionem hujus aedis perveniri non potest, nisi visu interiori et intellectu spirituali. Sicut superius diximus, idem Ezechiel de consecratione tabernaculi vel ecclesiae taliter loquitur dicens: «Lavi te aqua, unxi te oleo, vestivi te discoloribus, et ecce facta es mihi (Ezech. IX) .» Quae omnia ab episcopis fieri in his templis manufactis palam est. Quod tamen totum fit propter nos, qui templum [Col. 1245B] Dei sumus. Unde dicitur: «Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) .» Quidquid enim fit in templis manufactis ab episcopis consecrantibus, hoc totum in templis animarum nostrarum fieri debet a nobis, nosmet templum Deo preparantibus.
Igitur nunc, dilectissimi, consideranda est nobis constructio templi Dei, hoc est hujus domus orationis, cujus hodie solemnia colimus festivae dedicationis. Domus haec secundum Ecclesiae statum formatur: unde et ecclesia quod convocatio dicitur appellatur, quia in ea populus ad colendum et ad orandum unum et verum Deum convocatur. Quatuor parietibus compaginatur, et Ecclesia ex quatuor Evangeliis consolidatur. Sanctuarium habet in quo clerus, et anteriorem domum in quo populus [Col. 1245C] consistit. Item et Ecclesia habet contemplativam vitam in qua spiritales habet, et activam in qua constituti sunt saeculares. Contemplativa vita est cuncta terrena pro Dei amore relinquere, sola coelestia quaerere, assidue orare, saepe lectitare, hymnis et canticis jugiter Deum laudare. Activa vero vita est, castam vitam cum conjuge ducere, filios in Dei timore nutrire, pauperes cibo et potu recreare, infirmos et viduas visitare, et omnibus necessitatem patientibus propter dilectionem proximi pro viribus opem ferre. In sanctuario est altare, in quo sunt sanctorum reliquiae: hoc est in Ecclesia Christus, in cujus contemplatione requiescunt mentes beatorum, et in cujus conspectu justi exsultent et epulentur, [Col. 1245D] et in laetitia delectentur (Psal. LXVII) . Fenestrae quibus haec domus illustratur, sunt doctores, per quos coeleste lumen in Ecclesiam ingreditur. Laquear picturae quo haec Ecclesia Dominicalis decoratur, sunt vitae et exempla sanctorum, quae quique pii in Ecclesia imitantur. Continuum lumen quo illuminatur, est Spiritus sancti gratia, qua Ecclesia jugiter irradiatur. Crux Christi hic fixa adoratur, et Christi passio a cunctis Christianis veneratur. Quo crux portatur sequimur, quia Christi vestigia sequi debemus, si ad coeleste templum venire volumus. Turres sunt Ecclesiae praelati, campanae eorum praedicationes. De hac domo ejecit vendentes et ementes columbas (Matth. XXI) . Columbae sunt spiritalia dona. Omnes ergo [Col. 1246A] qui ecclesias vel ordines, aut aliquid spiritale donum emunt vel vendunt, de hoc templo cum Simone Mago ejiciuntur et in ignem aeternum mittuntur.
Haec omnia, charissimi, nos respiciunt. Haec universa ad exemplum nobis facta sunt. Nos sumus Dei templum ad habitaculum Dei dedicatum, sicut scriptum est: «Vos estis templum Dei (II Cor. VI) .» Et iterum: «Inhabitabo in eis, dicit Dominus, et ipsi erunt mihi in populum, et ego ero illis in Deum. Ero eis quoque in patrem, et ipsi mihi in filios et filias (Exod. XXV) .» O quam beatus, in quo habitat Deus. Sicut namque haec domus ex quatuor parietibus construitur, ita templum corporis nostri quatuor elementis conficitur. Et sicut ista domus in dedicatione prius aqua benedicta aspergitur, [Col. 1246B] deinde chrismate consecratur: ita corpus nostrum aqua baptismatis prius abluitur, deinde sancto chrismate perungitur. Quaedam basilicae in modum crucis fabricantur, et corpus nostrum in modum crucis fabricatur. Sanctuarium hujus templi est mens nostra, quae spiritalia tractat. Anterior domus est anima, quae per sensus corporis vitae necessaria dispensat. Altare super quod sacrificia offeruntur est cor nostrum, in quo mundae cogitationes et purae orationes Deo incenduntur. Turris est caput nostrum, campana est lingua, qua proximos debemus vocare ad coelestia. In hac domo fenestrae sunt oculi nostri, pictura vero bona opera. Lumen lucernae est lumen scientiae. Sicut ergo sacrilegium perpetrat, qui hoc templum violat, ita et quaecunque [Col. 1246C] templum Dei aliqua immunditia vel aliquo criminali peccato violaverit, hunc Deus disperdens damnabit. Domus haec cum interius benedicitur, cinere, sale, vino, aqua, hyssopo, savina aspergitur. Per cinerem poenitentia, per sal sapientia, per vinum spiritualium intelligentia, per aquam proximorum cura intelligitur. Cinere domum nostram aspergimus, si transacta mala per poenitentiam diluimus. Sale aspergimus, si sola coelestia sapimus. Vino aspergimus, si nos spiritalibus inebriamus. Aquam admiscemus, si proximorum curam non negligimus. Hyssopo et savina, quae amarae herbae sunt, aspergimus, si jejuniis et vigiliis, quae amara sunt, vitia in nobis mortificamus.
Dedicatio templi in magno honore habebatur ante adventum Christi. Unde et tres dedicationes templi ante Dominicam incarnationem referuntur celebratae, cum maxima devotione plebis Judaicae. Prima siquidem dedicatio a Salomone tempore autumni, media a Zorobabel et Jesu sacerdote tempore veris; ultima a Juda Machabaeo facta dignoscitur tempore hiemis. In hac, inquam, dedicatione specialiter legitur constitutum esse, ut eadem dedicatio per omnes annos revocaretur, in memoriam solemnibus officiis. Juxta quod usque ad tempus incarnationis Dominicae hanc solemnitatem observatam fuisse comprobatur ex evangelica lectione. Ait enim Joannes evangelista: «Facta sunt encaenia [Col. 1247A] Hierosolymis, et hiems erat, ambulabatque Jesus in porticu Salomonis (Joan. X) .» Haec autem fuit causa secundae et tertiae dedicationis, quia Salomon templi quidem opus, quod Domino condidit, septem annis perfecit; octavo autem anno decima die mensis septimi, quae a nobis october appellatur: hoc in magna gloria dedicavit (III Reg. VIII) . Quae videlicet dies et antea per legem erat statuta solemnis, ita ut in ea tabernaculum omne per singulos annos majoribus hostiis expiari deberet. Hoc denique templum post annos CCCCXXX, incenderunt Chaldaei: et Hierosolymorum urbe destructa, Israeliticum populum in Babyloniam abduxere captivum. Quo post annos septuaginta patriam remisso, regnantibus Persis, rursum aedificatum est templum per annos XLVI, et [Col. 1247B] tertia die mensis XII, quem nos Martium vocamus, opus ad finem perductum, et veris tempore dedicatum. Cui videlicet operi tunc praefuerunt duces plebis strenuissimi, ut diximus, Zorobabel de regio genere et Jesus sacerdos magnus: sed et prophetae Aggaeus et Zacharias adjuvantes eos, atque adversus insidias hostium impedientium opus cor populi corroborantes (I Esdr. III, 5) . Unde post annos ferme, CCCLVI, rex nefandissimus Graecorum Antiochus fraude capta Hierusalem templum idem sordibus idolorum profanavit, auferens inde et confringens altare Domini aureum, mensam propositionis, candelabrum luminis, et caetera vasa templi aurea quae invenire potuit; sed et in templo Jovis simulacrum [Col. 1247C] statuens, populum tormentis ad sacrificandum idolis cogens.
Sed Judas Machabaeus, cum esset de genere sacerdotali, collecto exercitu justorum, adversus Antiochi duces arma corripiens, eosque de Judaea expellens, persecutioni saevissimae finem imposuit; ac templum ab idolorum imaginibus emundans, nova rursus altaria et caetera vasa vel ornamenta faciens, atque in templo reponens, dedicavit ea simul cum templo, quod purgavit et renovavit vicesima quinta die mensis noni, id est Decembris, et ad hiemem pertinere nulli dubium constat. Statuitque decretum, ut praediximus, omnibus annis diem encaemorum, id est innovationis ac dedicationis templi festa devotione celebrari (I Macch. IV) .
[Col. 1247D] Omnia, fratres charissimi, facta legis antiquae sunt figura legis novae, et propter vos commendata memoriae. Salomon itaque qui domum Domini in Hierusalem septem annis aedificavit, octavo anno ipse et filii Israel eam Domino dedicaverunt. Fecit ergo Salomon in die illo festivitatem celebrem, et omnis Israel cum eo multitudo magna. Et oravit rex ad Dominum dicens: «Exaudi, Domine, orationem quam orat servus tuus in loco isto ut exaudias orationem populi tui Israel, quodcunque oraverit in loco isto, et cum audieris, propitius eris. Quod si peccaverit tibi (non est enim homo qui non peccet), egeritque poenitentiam, et oraverit te, propitiaberis populo tuo, quia peccavit tibi (III Reg. VIII) .» Dixitque Dominus ad eum: [Col. 1248A] «Exaudivi orationem tuam, quam deprecatus es coram me (III Reg. IX) .»
Templum Domini antiquitus factum typus erat ecclesiasticorum templorum, et dedicatio illius nostrae dedicationis exemplum. Si domus Domini vocata est ubi hostiae et sacrificia offerebantur, multo magis nostrae orationis domus, ubi carnis et sanguinis ejus sacramenta celebrantur, vocanda est. Et si Dominus in illa orationem populi sui se promisit audire, quanto magis preces nostrae recipientur in ista, ubi sunt veri oratores et memoratores passionis Dominicae. Et si tanta festivitas ejusdem templi quod erat umbratile et typicum in dedicatione celebrata est, quantum gaudium putatis in consecratione nostrae matris agendum est. Quod autem [Col. 1248B] septem annis aedificasse, et in octavo dedicationem ejus dicitur celebrasse, pro magno mysterio id constat accidisse. Hoc itaque templum Salomonis quod Domino septem annis ex sectis et quadratis lapidibus Hierosolymis fecit formam Mosayci tabernaculi habuit. Moyses etenim tabernaculum in eremo fecerat, atque illud in duo separaverat. In priori quidem tabernaculo erat aureum candelabrum, et mensa, et panum propositio, et haec dicebantur sancta. Et ibi pendebat velum, post quod erat secundum tabernaculum, quod dicebatur sancta Sanctorum. In hoc erat aureum thuribulum, et arca ex ligno pretioso et auro purissimo, in qua erat urna aurea habens manna, et virga Aaron quae fronduerat, et tabulae testamenti, et super haec propitiatorium, super [Col. 1248C] quod duo angeli qui Cherubim dicebantur. Et in priori quidem tabernaculo quotidie sacerdotes sacrificabant; in secundo autem semel in anno summus pontifex vitulam rufam pro omni populo immolabat (Heb. IX) . Hoc tabernaculum Moyses maximo cultu dedicavit, et annuam festivitatem populo celebrari constituit. Et Altissimus suum tabernaculum sanctificavit, quando Spiritum sanctum mittens, Ecclesiam a peccatis purgavit, et multa charismata ac scientiam omnium linguarum ei donavit. Secundum hanc formam tabernaculi Salomon, ut dictum est, templum aedificavit.
Templum, quod a Salomone septem annis Hierosolymis [Col. 1248D] aedificatur, est Ecclesia, quae a vero pacifico Christo per septem dona Spiritus sancti in coelis collocatur. Quod ex lapidibus, et cedris et auro construitur (III Reg. VIII) , quia ex tribus ordinibus, scilicet ex conjugatis, ex continentibus et ex contemplativis coeleste aedificium erigitur. Lapides secti sunt per poenitentiam ad hanc structuram electi. Porro quadrati sunt quatuor virtutibus, prudentia videlicet, fortitudine, justitia et temperantia, ad hoc aedificium praeparati. In octavo autem anno aedificationis templi facta est dedicationis festivitas, quia post tempus hujus vitae, quod septem diebus agitur et per septem annos designatur, sequitur summa festivitas supernae Hierusalem, quae celebrabitur in octavo anno, id est in futura resurrectione. Et sicut [Col. 1249A] antiqua festivitas praesignabat festum nostrae dedicationis, ita haec nostra dedicatio typus et summae et aeternae festivitatis: ubi animo teneamus memoriam futurae resurrectionis. Haec sunt tres dedicationes: Prima siquidem Salomonis; secunda, nostrae festivitatis; tertia, futurae resurrectionis. Quod templum ab hostibus incensum, sed rursum Domino miserante construitur, et quadraginta sex annis reaedificatur (I Esdr. III) , specialiter respicit ad significationem Dominici corporis, quod de Virgine assumpsit. Nam sicut quadraginta et sex annis est templum aedificatum, ita corpus Dominicum tertia die, a quo praefatus numerus assurgit, ad vitam est resuscitatum.—Fertur enim quod humanum corpus quadragesimo sexto die post conceptionis initium [Col. 1249B] formetur in distinctionem membrorum, ita eo numero annorum templum quoque est reaedificatum per Jesum sacerdotem, qui populum ducit a captivitate Babylonica. Hic Jesus est verus Jesus sacerdos magnus, qui Christianum populum reducit a captivitate diabolica. Qui templum reaedificat, quia ruinam in coelis per homines restaurat. Quadraginta et sex annis operi hujus templi institit, quia omnes qui decem praecepta legis per quatuor Evangelia, et per sex opera misericordiae implebunt, in hoc coeleste aedificium tendunt.
Quod autem idem templum ab idololatris coinquinatum, sed per Judam Machabaeum purgatum, dedicatum, et aureis coronis ornatum (I Matth. IV) varios casus Ecclesiae insinuat, quae nunc persecutionibus premitur, [Col. 1249C] nunc a persecutionibus liberatur: et in illa liberatione quasi in dedicatione tranquilla servitute Domino famulatur. Ecce secunda dedicatio. Festivitas autem tertiae dedicationis tunc erit, quando in fine mundi numerus electorum fuerit expletus, et post generalem resurrectionem omnium sequitur festivitas immortalitatis aeternae. Mox omnes qui ad pacifici regis veri, scilicet Salomonis pertinent regnum, cum eo gaudia patriae coelestis intrabunt. Ecce tertia dedicatio.
Verum quia de mysterio quaedam perstrinximus dedicationis, nunc attendamus et modum ejusdem festivitatis. Sed quia singula quae in consecratione fiunt longum est enumerare, unum de illis breviter [Col. 1249D] exponamus, ut in aliis similiter interioris templi nostri mundatio intelligatur. Aspergendis postibus ecclesiae miscetur sal et cinis, aqua et vinum; hyssopo autem asperguntur. Haec non essent tanta observata diligentia, nisi aliquid utilitatis conferrent. Sit ergo sal in nobis, id est acritudo poenitentiae, quae putredinem peccatorum consumat, integritatem virtutum incorruptam conservet. Hoc tamen sal non sufficit nisi addatur cinis, id est memoria terrenae conditionis vel recordationis peccatorum. Unde dicit Psalmista: «Peccatum meum contra me est semper (Psal. L) .» Et iterum: «Reliquiae cogitationis,» id est peccatorum «diem festum agent tibi (Psal. LXXV) .» Iste cinis movet aquam lacrymarum. Tibi autem haec tria sunt, videlicet sal poenitentiae, [Col. 1250A] cinis memoriae conditionis et peccatorum; non deerit etiam vinum spirituale, quo inebriabuntur filii hominum ab ubertate domus Dei (Psal. XXXV) , ut nihil praeter eum desiderent et dicant: «Quid mihi est in coelo, et a te quid volui super terram? (Psal. LXXII.) » Hyssopo humilitatis aspergenda sunt omnia ista. Qui enim virtutes sine humilitate congregat, quasi pulverem in ventum portat. Ad hanc consecrationem Ecclesiae, id est matris nostrae omnes filii ejus, id est fideles debent convenire et laetari, et sanctificationi matris suae aggratulari. Sed quia de multis partibus veniunt filii, et multo labore occurrunt matri, de tanta festivitate non debent discedere irremunerati. Statutum est enim a sanctis Patribus quod in dedicatione sanctae ecclesiae fiat venia peccatorum [Col. 1250B] ut, cum aliis temporibus sit in ea ablutio criminum per baptismum, in festivitate ejus sentiant potius matris per orationes auxilium.
Sed cum vobis, fratres charissimi, venia ex labore et congratulatione hujus solemnitatis debeatur, tamen scire debetis quia non quaelibet peccata vobis hic relaxantur, sed illa tantum de quibus confessi estis et dignam poenitentiam egistis, de talibus indulgentiam consequamini. Si enim quis vult peccatorum sibi culpas relaxari, si vult sibi vulnera sanare, non debet ea medicum celare. Prius enim debet peccatorum culpam recognoscere, postea ostendere, deinde sibi medicinam erogare. Prius dicat: «Quoniam iniquitatem meam ego agnosco,» deinde subjungat: «Delictum meum cognitum tibi feci,» [Col. 1250C] ad ultimum addat: «Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum (Psal. VI; L) .» Tali nempe confessione vel poenitentia, promeretur peccatorum indulgentia.
Nunc igitur, fratres, recogitate et discite in hoc sacramento dedicationis quanta reverentia debeatur sanctuario vestrae matris. Hic enim per undam baptismi, abluuntur peccata; hic consecrantur Dominici corporis et sanguinis sacramenta; hic funduntur ad Dominum orationes; hic dicuntur confessiones; hic fiunt reconciliationes. Haec est domus Dei; haec est porta coeli, per hanc ascenditur ad supernam Jerusalem, quae est libera mater nostra. Purgate in ea maculas vestras, ut purgati pervenire possitis ad regales nuptias, praestante et adjuvante Domino nostro [Col. 1250D] Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Antiquae religionis sacrosancta et venerabilis hoc habuit traditio, ut altaria aedificarentur et consecrarentur Domino. Hoc enim et Abraham, et ipse legis Moyses, et alii sancti viri exemplo et auctoritate sua hoc in cunctis generationibus nostris observandum reliquerunt. Haec siquidem altaris dedicatio praefigurata fuit et Jacob temporibus filii Isaac. Nam cum relicto parente fugiens fratrem suum Esau, iretque ad Laban petiturus uxorem, in itinere tulit de lapidibus, [Col. 1251A] qui terrae jacebant, et supposuit capiti suo, dormivitque in eodem loco, et vidit in somnis scalam usque ad coelum erectam, et angelos ascendentes et descendentes. Surgensque tulit lapidem et erexit in titulum, fundens oleum desuper: fecitque altare Domino dicens: «Non est hic aliud nisi domus Dei et porta coeli (Gen. XXVIII) .» Ecce iste antiquus sine lege, sine scripturis sanctificavit Deo altare; et domum Domini vocavit, quia per Spiritum sanctum tabernaculum Dei ibi futurum praesciebat. Haec omnia figura futurorum erant: Jacob namque, qui relicto parente ierat ad Laban petiturus uxorem, Jesum Christum designat, qui quasi relicto Patre coelum deseruit, carnemque nostrae corruptionis assumpsit. Deinde relictis illis parentibus, de quibus carnem [Col. 1251B] assumpserat, scilicet Judaeis, relicta quoque patria de Judaea perrexit ad gentes, ducturus sponsam, id est Ecclesiam. Hoc in itinere Jacob obdormivit, quia Christus in itinere praesentis vitae mortem in ara crucis pertulit. Lapis, quem Jacob in itinere capiti supposuit, humanitatem Christi designavit, quae subjecta divinitati Deus vere creditur esse caput Christi. Scala erecta ad coelum est via et ascensio graduum et virtutum. Ascenditur enim, id est ad coelestem vitam diversis gradibus. Sunt enim aliqui legali conjugio superna scandentes: alii in viduitate, alii in virginitate, alii in tumultu mundi contra mundum et contra diabolum pugnando. Alii quoque, strepitum mundi rugientes et spiritalem hostem debellantes, [Col. 1251C] in actuali vita tot gradibus ascenderunt ad coelestia. Sunt et gradus in contemplatione, quos monachi ad superna transcendunt vel eremitae: hi mundum exuerunt; hi vilibus indumentis sese spreverunt; hi obedientiam sectantes dilectionem ostenderunt. Tres itaque virtutes in eis specialiter regnant, tribus gradibus virtutum, charitate scilicet, humilitate et obedientia, coelestia transcendunt. Charitas fraternitatis in cohabitatione ostenditur, humilitas in vilitate vestimenti praemonstratur, obedientia in libenti servitute, dum parent voluntati fratrum declaratur. His diversis gradibus virtutum in actuali et in contemplativa penetratur coelum. Angeli quoque, quos Jacob viderat ascendere et descendere, sunt praedicatores sancti, nuntiantes nobis verbum [Col. 1251D] Dei. Qui dicuntur ascendere, dum aliquando altiora; descendere vero, cum praedicaverint humiliora: Altiora ut: «In principio erat Verbum (Joan. I) ;» humiliora: ut nos praedicamus crucifixum. Lapidem quoque quem Jacob supposuit capiti vocavit domum Dei et portam coeli. Iste lapis, id est Christus domus Dei est vocatus, quia ipse fuit inhabitatio Spiritus sancti, et in eo plenitudo divinitatis habitavit. Hunc lapidem sive hoc altare, id est Christum reprobaverunt aedificantes, id est Judaei traditiones Patrum sequentes. Homines murum contra Deum peccatis aedificare coeperunt. Cujus fundamenta primi parentes per inobedientiam posuerunt, sed super hoc fundamentum posteri eorum multa crimina exstruxerunt, seque hoc muro a Deo et ab angelis [Col. 1252A] diviserunt. Ab hoc muro Judaei aedificantes Christum pretiosum lapidem reprobaverunt, quia nullas originalis peccati sordes cum caemento hujus muri involverunt. Unde «factus est eis lapis offensionis et petra scandali (I Petr. II) .» Super lapidem istum bene fundata et firmata constat Ecclesia. Christus est et altare, quia in eo et per eum spiritales et corporales oblationes Deo Patri offeruntur. Eo mediante et propitio intercessore, Deus Pater praesentia nobis et futura largitur. Hoc altare, id est Christus legalibus unguentis quibus antiquitus altaria ungebantur, necnon et unguentis quibus ecclesiastica altaria perunguntur spiritaliter est delibutus. Ex quinque nempe speciebus aromatum, videlicet smyrna, cynnamomo, calamo, casia, oleum de olivis [Col. 1252B] erat unguentum, quo altare antiquitus est consecratum et confectum. Nunc videamus naturas singularum specierum. Smyrnam alii calami, alii myrrhae dicunt esse resinam et aptam inter pigmenta. Cinnamomum autem dictum est quod cortex ejus in modum cannae sit rotundus et gracilis. Signitur in India et Ethiopia frutice brevi, duorum tamen cubitorum, colore subnigro vel cinereo, tenuissimarum virgarum. Nam quod in crassitudinem extenditur despectui habetur cum frangitur, visibile vero spiramentum emittit instar nebulae seu pulveris. Calamus quoque aromaticus a similitudine calami usualis vocatur. Gignitur in India, multis modis geniculatus, fulvus, flagrans suavitate spiritus cum frangitur, in multas partes fit scissilis; similans [Col. 1252C] gustu casiam, cum levi acrimonia remordenti. Casia etiam nascitur in Arabia, virga robusti corticis, et purpureis foliis, ut piperis. Est autem virtutis cinnamomi et similis, sed potentior imperio. Oleum itaque ab olea nominatur; nam olea est arbor unde derivatur oleum. Sed quod ex albis olivis fuerit expressum, vocatur spanum; quod autem ex fulvis olivis et nondum maturis fuerit expressum, viride appellatur; quod vero ex nimium maturis commune dicitur. Ex his ad usum vitae primum est spanum, secundum viride, tertium commune. Illud autem oleum, quod nullae rei fuerit admistum, purum dicitur. Hoc quippe unguento harum quinque specierum quo inungebatur, aut sacerdos vel rex, sive [Col. 1252D] propheta efficiebatur. Ad consecrationem quoque ecclesiastici altaris duo adhibentur, thus et oleum. Thus est arbor Arabiae immensa atque ramosa, lenissimi corticis, succum aromaticum fundens. Haec denique confectio septem specierum qua altaria inunguebantur, designabat inunctionem sancti Spiritus, qua perunctus est ipse rex. Et quae est nimirum unctio Spiritus sancti? Septem scilicet dona ipsius. Quae sunt itaque dona Spiritus sancti? Donum seu unctio Spiritus sancti est timor, pietas, scientia, fortitudo, consilium, intellectus, sapientia (Isa. XI) . Qua profecto unctione hoc altare, ideo Christus est perunctus, unde sacerdos rex et propheta est effectus: Propheta, juxta illud Mosaicum: «Prophetam suscitabit Deus vobis; illum tanquam me audictis [Col. 1253A] (Deut. XVIII) .» Sacerdos quoque secundum illud: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Et sicut sacerdotum est thus offerre, sic Christus, qui est omni thure pretiosior, seipsum Deo Patri pro nobis obtulit acceptabile sacrificium in odorem suavitatis. Rex quoque Christus est, quia oleo spiritali delibutus Rex erat regum et Dominus dominantium. Regit namque et conservat naviculam Petri, id est Ecclesiam suam, ne inter hujus saeculi procellas deficiat. De hac ipsa unctione hujus regis et sacerdotis David testatus est, dicens: «Propterea unxit te Deus Deus tuus oleo laetitiae (Psal. XLIV) .» Hunc quippe lapidem, id est Christum, cum Jacob inunxisset, domumque Dei hoc modo praenuntiasset, addidit: «Et vocabitur [Col. 1253B] porta coeli (Gen. XXVIII) .» Christus vocatur porta coeli, quia ipse est ostium paradisi, ut ibi: «Ego sum ostium (Joan. X) .» Porta coeli fides est et baptismus in porta coeli, post baptismum lapsis poenitentia, confessio, et satisfactio. Per has portas coeli fidei et baptismatis, poenitentiae et confessionis, credentibus ac poenitentibus ingressus panditur regni coelestis. His allegorice de lapide et porta, id est Christo digestis, quomodo et duo altaria constent in nobis, diligenter considerandum est vobis.
Duo altaria dudum exstructa leguntur: unum in tabernaculo Mosaico, quod altare holocausti dicebatur; aliud in templo Salomonis, quod altare thymiamatis vocabatur. Altare holocausti erat constructum [Col. 1253C] ex imputribilibus lignis setim, et habebat quinque cubitos in latitudine, et quinque in longitudine, tres quoque in altitudine, et coopertum erat aere (Exod. XXXVIII) . Hoc altare quatuor angulos habebat, et ex ipsis quatuor cornua procedebant. Erat inane et concavum, ut ad suscipienda tam ligna quam sacrificia locus spatiosus haberetur. Habebat hoc altare craticulam in modum retis aeneam, ut per crebras aperturas ignis suppositus ad sumendas hostias libere penetraret. Altare igitur holocausti, ex incorruptibilibus lignis exstructum, corda sunt electorum, in quibus tanquam consecrata sacrificia Domino offeruntur bonorum operum studia. Quae corda electorum ita incorrupta condecet [Col. 1253D] esse ut digni sint Spiritum sanctum habitatorem suscipere. Hoc siquidem altare, V cubitos in longitudine et latitudine describitur habere; quid ergo longitudo vel latitudo altaris, nisi V sensus nostri corporis? Vel quid est altaris longitudo, nisi patientiae perfectio? aut quid latitudo illius, nisi perfectio charitatis qua illi Domino consecrantur qui se in omnibus patientes exhibent? Hoc altare tres cubitos altitudinis habuit, quia mens electorum per haec tria, fidem, spem, charitatem, ad amorem Dei ascendit.
Cooperiebatur et aere hoc altare, quia sicut aes diu incorruptibile perseverat, sic virtutes fidelium in eis usque in finem firmiter perdurant. Habuit quoque quatuor cornua ex quatuor angulis procedentia. Quatuor altaris cornua sunt sanctae crucis [Col. 1254A] latera, altitudo scilicet, profunditas, longitudo et latitudo. His quatuor lateribus crucis, scilicet altitudine, id est spe; profunditate, hoc est fide; longitudine, id est perseverantia patientiae; latitudine quoque, hoc est charitate, munitur undique altare sanctae Ecclesiae, id est corda fidelium per mundum universum. Sunt enim cornua virtutum munimenta. Erat itaque hoc altare vacuum et inane, ut ad suscipienda tam ligna quam sacrificia locus spatiosus haberetur. Quisque altare Domini esse desiderat, hic se ab omni contagione mundanorum exinanivit, ut in eo ligna coelestium verborum et hostia virtutum spatiosum locum habeant, et Spiritus sancti flammam, quo ecclesiasticae hostiae, id est corpus et sanguis Domini consecrantur, suscipiat. Nisi enim [Col. 1254B] exinanierit quod infra se est, non merebitur suscipere quod supra se est. Habebat hoc altare craticulam in modum retis aeneam, ut per crebras aperturas ignis suppositus ad sumendas hostias libere penetret. Necesse est enim, ut electi Dei corda sua aperiant divinae gratiae et quasi plurimis patefactis januis sedulo deprecentur, ut per singula bona quae inchoant, quasi per singula victimarum frusta, sua eos gratia illustrare et ad amorem suum dignetur accendere. Haec de altari holocausti, id est de corpore nostro, in quo offerantur bona opera Domino.
Nunc de altari incensi, quod in templo Salomonis positum erat consideremus (I Reg. VII) . Altare hoc aureum erat, et in adolendum thymiama factum. Sicut enim in altari holocausti significantur electi, [Col. 1254C] qui se crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis, nec secundum desideria carnis ambulabant; sed quasi Domino immolantes, omnes corporis sensus dedicaverunt, per ignem sancti Spiritus voluntati ejus: ita profecto et illi altari incensi non immerito comparantur qui majori perfectione mentis exstinctis prorsus illecebris carnis sola orationum vota Domino offerunt, carnem suam subjicientes, omnes carnis illecebras evicerunt, et in carne non carnaliter viventes coelestem in terris vitam ducunt. Hoc altare incensi quanto fulgore metalli eminebat, tanto quantitate minus erat.
Quanto enim sanctiores, tanto pauciores. Recte ergo in longitudine et latitudine altaris, quod quadrangulum erat, patientia et charitas designatur, [Col. 1254D] quia perfectorum animae foederatis ad invicem virtutibus quantum diligere fratres student, tamen et ferre sufficiunt, et quantum ferre tantum diligere. Duos cubitus habet in altitudine, quia duplex praemium in supernis sperant se recipere animarum et corporum. Cornua ex ipso procedentia eminentiam fidei et virtutum significant. Ex ipso vero procedunt, quia electi opera sua non ad faciem hominum specie tenus ostendunt, sed in ima radice cordis immobili exercent affectu. Auro vestitur, quia quique perfecti luce internae sapientiae refulgent. Hujus altaris deauratur craticula, quae parata erat in medio ejus ad suscipienda thymiamata cum interiori homine nostro resplendet per fidem Christi gratia. [Col. 1255A] Parietes deaurantur, cum eadem gratia divinae dilectionis per bona opera exterius dilatatur. Cornua deaurantur, cum fiducia fortitudinis justorum splendore internae lucis coruscat. His igitur in mente nostra rite dispositis, jam procul dubio Deo placitas [Col. 1256A] et super omnem aromatum pulverem orationum hostias redolentes offerimus Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per infinita saecula saeculorum. Amen.
[Col. 1255] Explicit liber Deflorationum Patrum, Basileae impressus, anno Domini M.CCCC.XCIV.
Commentarius praevius
1. Cum celeberrimus sancti patriarchae Benedicti ordo, aetatem jam agens quatuor saeculorum, incertum quo malo, ipsa certe temporum vetustate, quae interitum rebus etiam firmissimis afferre solet, aliquam in Gallia avitae disciplinae jacturam fecisset, dati fuere divinitus sanctitate ac zelo insignes viri, qui depravatos sensim mores ad primi instituti leges ac rigorem reformarent. Primam in tam sancto ac utili negotio operam anno Domini 910 B. Berno posuit: qui, fundato in pago Matisconensi super Graunam fluvium Cluniacensi coenobio, primus dicti inde novi quasi ordinis Pater, quam restituendo vetus institutum Benedictino ordini utilis fuerit, plurima [Col. 1255C] propagata a Cluniaco optime constituta coenobia, multi inde et sancti et principes in Ecclesia profecti viri docuerunt. Hunc secutus, sub initium saeculi undecimi, B. Bernardus de Tironio fuit; qui felicitate pari, progressu tamen minore, reformationem in dioecesim Carnotensem invexit. Sed nulla celebrior ea exstitit, quam S. Roberti auspiciis fundatum ab eo Cistercium primo admisit. Latissime enim patens, non sola se Gallia conclusit illa (quanquam Firmitatem in ea, Pontiniacum, Claram-Vallem et Morimundum amplissima coenobia, quae Cistercium filias appellat suas, molita), sed totam brevi Europam pervagata, Italiam, Hispaniam, Germaniam, Poloniam et Angliam innovavit. Auctores Sanmarthani [Col. 1255D] sunt, virorum olim coenobia supra mille octingenta, mulierum supra mille quadringenta numerasse: percurrenti Bibliothecam Cisterciensem [Col. 1256B] Caroli de Visch, mille circiter hac nostra aetate se offerunt. Adeo ut mirum non sit complures summos pontifices, aliosque spectatos in Ecclesia viros in Cistercii et propagati ab eo ordinis laudes tantopere effusos fuisse.
2. Praeclara laudati ab iis instituti encomia Henriquez in Apparatu ad Menologium Cisterciense colligit; unde hoc Clementis I est: «Ordo Cisterciensis, inquit ille, est fons hortorum irriguus, caeteras rigans religiones et ordines, ac in ipsos exemplis salutaribus scaturicans. Hic est fons amoenus varietate virtutum, praeclarus munditiae puritate, pietate patens, indeficiens sanctitate. Horum merito sic excrescere meruit, ut fontis nomen excedens fluvius censeatur, cujus processus laudabilis de virtute in [Col. 1256C] virtutem, ut Deum deorum in Sion videat, gradientis universalis Ecclesiae laetificat unitatem: in qua per meritorum evidentiam clarae lucis splendorem adeptus, quasi stella matutina resplendet in medio nebulae mundi hujus; et in ea splendidos emittens radios instar solis, velut aquaeductus de paradiso proveniens in aquas redundat plurimas, hortum plantationum suarum, coetus quidem claustralium quos produxit, aquis irrigans gratiarum, et vino spiritualis laetitiae fructum inebrians partus sui. Hujus siquidem ordinis sacra religio, a suae institutionis auspiciis quasi deserta et invia, utpote paucis adhuc initiata cultoribus, tandem honoris et honestatis fructus parturiens, ramos suos quidem honoris et gratiae quasi terebynthus extendit, germinans [Col. 1256D] generationes et progenies germinavit. Eapropter laetatur et jubilat laetabunda et laudans, [Col. 1257A] exsultat jam in multitudine numerosa spectabilis, quae olim quasi despicabilis in solitudine delitebat.» Haec pontifex. Quibus non insertum est illud, quanquam brevius, Richardi archiepiscopi Cantuariensis ac apostolicae, sedis legati, ep. 96: «O castra optabilia! O congregatio veneranda! O Cistercium quam magna est domus tua! quam fecunda in filiis! quam magnifica in linguis! quam gloriosa in populis!» Et illud Petri Cellensis, ep. 14, lib. VII, ita loquentis: «Gallina illa Molismensis, plena plumis et bene pennata, quot et quales de utero suo fetus produxit, dum ex se collegium Cisterciense originario germine pullulavit! Deus meus! de illo uno ovo quam innumerabilis arena monachorum et conversorum faciem terrae operuit! quam lucido splendore cutem [Col. 1257B] mundi, denigratam per infectam vivendi negligentiam, reformavit et illustravit!»
3. Hujus igitur tam copiosae spiritualis messis sator S. Robertus, natione Gallus, patria vel Campanus vel Normannus fuit; natus circa annum Domini 1017, patre Theodorico, matre Ermegarde, opibus pariter ac genere nobilibus, a saeculari vita ad monasticam translatus anno aetatis decimo quinto: cujus tirocinium posuit in coenobio ordinis S. Benedicti, non procul urbe Tricassina in Campania, quod Cella S. Petri Trecensis, et aliis nominibus, Coenobium insulae Germanicae, S. Petri de Cella, Nova Cella, Vetus Cella, Cella Bobini, et vetustiore Gallorum idiomate Monstier la Celle de Troyes nuncupatur de cujus fundamento, a S. Frodoberto sub [Col. 1257C] Clodoveo II et Chlotario III jacto, egimus ad Vitam dicti S. Frodoberti die VIII Januarii. Post usitatas asceticae vitae probationes, ordini ascriptus Robertus ita deinde virtutem ac sanctimoniam coluit, ut omnium voluntate et assensu coenobii prior renuntiatus magis tunc quam cum privatus degebat, morum exemplar esset. Inde vero ad coenobium Tornodorense transiit, quod ejusdem ordinis in dioecesi Lingonensi situm divo Michaeli sacrum est, sortitum nomen ab oppido, ad quod pertinet, Tornodoro. Hic a monachis abbas creatus (Sanmarthani post Dodonem et Elfredum ordine tertium ponunt) istam aliquandiu praefecturam gessit. Cum enim comperisset adeo illic collapsam regularem disciplinam esse, [Col. 1257D] ut quantumcunque niteretur, erigere non valeret, dignitatem exuens, privatus ad Cellenses rediit: pro cujus subinde abbate in S. Aigulphi coenobio prior ad tempus praefuit, donec Molismum coepit moliri.
4. Hujus coenobii initia ex Colano olim nemore prodiere: quod Tornodorensi vicinum oppido, quidam sacerdos, solitariam vitam agens, incolebat. Huic cum duo primum germani fratres, conceptum mutuae caedis scelus expiaturi, ac quatuor deinde alii, idem amantes institutum, socios se junxissent, vitam aliquandiu studio quisque virtutis privato exercuere, nullis in commune legibus devincti. Placuit tamen paulo post vivendi quaedam ratio et forma communis; ac ea potissimum, quae per id tempus erat per Galliam vulgatissima Benedictinorum. [Col. 1258A] Quare ut illius et notitiam et magistrum haberent idoneum, ex vicino Tornodorensi coenobio S. Robertum, cujus jam clara erat fama sanctitatis, abbatem petiverunt. Verum a monachis, admodum in hoc invitis, quia corruptis moribus erant et renascituram idcirco in proximo veterem disciplinam reformidabant, repulsam ad tempus passi fuere; sic tamen, ut non omnem continuo obtinendi tandem Roberti spem abjicerent. Nam cum relictis ob morum corruptelam Tornodorensibus, S. Robertus ad Cellenses reversus, pro eorum abbate in S. Aigulphi coenobio prior praeesset, Romam profecti, precibus institere apud pontificem, ut potestatem faceret, eum e vicinis Benedictini ordinis monachis in novae ac regularis vitae magistrum sibi assumendi, [Col. 1258B] quem maxime ad hoc idoneum putarent. Quod cum concessum fuisset, petitus iterum S. Robertus, et quia pontifex auctoritatem interponebat, facile a Cellensi abbate impetratus fuit. Quare datus septem in Colano nemore eremicolis praeses et magister, mores eorum ad S. Benedicti regulare institutum formare coepit, et sensim quoque augere discipulorum numerum. In iis B. Albericum fuisse, cujus Vitam ad 26 Januarii dedimus, Manriquez in Annalibus Cisterciensium auctor est: «Albericus, inquit, ad habitum susceptus sacravit initia, sanctior an doctior dubium, collatus sibi; utrumque certum, si aliis conferatur, nec divinis tantum litteris instructus, sed humanis. Virum litterarum in divinis et humanis satis gnarum, amatorem regulae et fratrum [Col. 1258C] Exordium vocat. Spes omnes in saeculo conceptas cum paupere illo statu commutavit. Alios discipulos habuit sanctus Pater, dum Colani maneret, sed fere momentum rerum penes hunc fuit.»
5. Quia igitur ortus novae admodum regularium congregationis adeo felix et auspicatus erat, majores in dies sui progressus et futura coeptorum incrementa pollicebatur; quibus cum S. Robertus Colanum nemus non satis esse aptum provideret, sedem novis monachis commodiorem quaesiturus abiit; silvamque egressus et perlustrans viciniam, in illam incidit quae Molismus vocabatur. Hanc itaque majoribus rebus quas moliebatur accommodam ratus, sociis ac novo struendo coenobio sedem delegit. Coeptum [Col. 1258D] est illud fundari anno Domini 1075, 20 Decembris, et retento silvae in qua stabat nomine Molismus dici; celebre postea et multis auctum fundis asceterium. Laudatur a Caesario lib. I Miraculorum in haec verba: «In episcopatu Lingonensi situm est coenobium, nomine Molismus, fama celeberrimum, religione perspicuum, viris illustribus nobilitatum, possessionibus amplum, virtutibus clarum.» Initiorum vero lib. VIII Historiae, ita Ordericus meminit: «In Burgundia locus est qui Molismus dicitur: ibi tempore Philippi regis Francorum, venerabilis Robertus abbas coenobium condidit; et inspirante gratia Spiritus sancti, discipulos magnae religionis aggregavit; studioque virtutum in sancta paupertate juxta usum aliorum coenobiorum [Col. 1259A] comiter instruxit.» Fundato in hunc modum Molismensi coenobio, primus, uti par erat, cum potestate abbatis praefuit S. Robertus. Ita testantur publicae donationum tabulae apud Sanmarthanos, et diploma Daimberti Senonensis archiepiscopi apud Camuzatum in Promptuario sacrarum antiquitatum dioecesis Tricassinae. Monachum ibi, teste Manriquez, redux ab apostolorum liminibus B. Stephanus induit, postea tertius Cisterciensium abbas factus, et illustratus a nobis ad 17 Aprilis.
6. Adeo autem prima Molismensium monachorum vita ac virtus illustris fuit, ut ex iis a principibus in vicinia viris, ad nova in eorum fundis constituenda coenobia, petiti sint. Ita scilicet, auctore S. Roberto, asceterium in arce Vallis-Coloris fundatum [Col. 1259B] fuit. Qua de re hujusmodi apud Sanmarthanos tomo IV Galliae Christianae tabulae exstant: «In nomine Sanctae et inviduae Trinitatis. Suavissimi odoris fama Molismensis coenobii longe lateque redolente multi devotae religionis viri beneficia contulerunt monachosque a praedicto loco ad coenobia aedificanda suis praediis et possessionibus postulaverunt. Quae sanctitatis postulatio postquam auribus senis Joffridi, nobilissimi principis et sanctae Ecclesiae fidelissimi, insonuit; monachos a domno Roberto, primo ejusdem loci abbate, moribus ornato, conversatione vitae probato, fulgore virtutum illuminato, humilitate, patientia, justitia, fortitudine, temperantia, prudentia decorato, similiter exinde petivit et impetravit; qui monachi coenobium in [Col. 1259C] castro quod dicitur Vallis-Coloris aedificaverunt, ibique sanctae conversationis vitam duxerunt,» etc. Haec tabulae.
7. Corrupit tamen brevi tam sancta Molismi initia, remissior facta, ex nimia rerum temporalium felicitate, disciplina; tanta paulatim subsequente morum corruptela, ut quantumcunque S. Robertus exemplo et monitis anniteretur, revocari non possent ad pristinam integritatem. Desperata igitur medicina, quos fundaverat deserens, Aurum, vicinum Molismo monasterium, adiit; ubi privatus primo monachus, deinde vero abbas habitus, facem sanctae vitae praelucere perrexit. Narrat Manriquez, post S. Roberti discessum, coenobii curam penes Albericum [Col. 1259D] remansisse, qui, illo abbate, prioratum scilicet antea gesserat, quanquam, absente sancto Patre et depravatis adeo moribus, parum feliciter: mulctatum enim verberibus, quia disciplinam exigebat, in carcerem detruserunt. Quam injuriam dum Brito non post discessum S. Roberti, non Alberico sed Stephano irrogatam fuisse sustinet, ab eodem Manriquez corrigitur in haec verba. «Errat igitur Brito Lusitanus dum tempus mutat; gravius, dum personas. Aureolas has Alberico Patri detrahit, ut iisdem Stephanum coronet; et quod mireris sermone facto aut ficto, quo Robertus praevaricatores dicitur increpasse sub tali themate: «Curavimus Babylonem et non est sanata, derelinquamus eam.» Ego in Exordio parvo Cisterciensi, a primis nostris Patribus [Col. 1260A] conscripto, qui rem ipsam hauserunt propriis oculis, non de Stephano, sed de Alberico scriptum lego: qui pro eo negotio, nempe reformationis Molismensium, multa opprobria, carcerem et verbera perpessus fuerat.» Haec ille; addens, Alberici ac Stephani secessum in Unicensem solitudinem in hoc quoque tempus esse conferendum: «Quo, ut loquitur, absente nimirum Roberto Patre effectum est, ut e Molismo sine alicujus alterius licentia egredi et possent et vellent, forte etiam et pene cogerentur, acceptis plagis: nunquam alias vel a Patre etiam obtenta vel non petita a loco discessuri.» Ado seu quisquis alius Vitam infra dandam scripsit, carcere et verberibus suppressis, imo et durato in malum caedentium corde (suis id Molismensibus [Col. 1260B] indultum) arctioris et salutariae vitae desiderio discessum docet. «Erant autem, ait, inter illos quatuor viri fortiores, Albericus et Stephanus, atque alii duo, qui post coenobiticae exercitationis rudimenta ad singulare eremi certamen suspirabant. Egressi ergo de coenobio Molismensi, venerunt ad quemdam locum cui Unicus nomen est,» etc.
8. Destituti talibus viris Molismenses, brevi et orbitatis suae pertaesi, et futuri deinceps meliores filii, Patrem quem amiserant ab ipso summo pontifice repetiverunt; quo annuente, et negotium dante Lingonensi episcopo, ut absentibus reditum praeciperet, parens primo S. Robertus, deserto Auro, ac [Col. 1260C] duo deinde alii Albericus, et Stephanus, Unicensi relicta silva, Molismo se reddidere. Revertisse tamen Albericum ac Stephanum dissimulat Ado, deserta Unicensi silva fandare statim Cistercium coepisse asserens. Illud autem multum a vero abesse, ex ea, quam statim subjiciemus, Cisterciensi Historia constabat, potestque colligi ex eo quod ipse scribat, illos «a viro venerabili Joseramno, Lingonensi episcopo, nisi Molismum reverterentur, excommunicationis sententiam suscepisse.» Credi enim non potest, viros sanctos tantum contumaciae crimen ac poenam incurrere, quam ad Molismum redire maluisse; praesertim cum illic jam Patrem suum S. Robertum, et fratrum pronas in correctionem [Col. 1260D] voluntates essent reperturi. Reditus certe eorum admodum salutaris fuit Molismensium rebus, occasio quippe Cistercio et ordini inde dicto fundandis: de quibus ista haec ex Manriquez deprompta sunt: «Cunctis ergo Molismo restitutis atque uno rursus ex omnibus sub Roberto pastore ovili facto, instaurandae disciplinae ferventius institum. Et quibusdam quidem omnimodis adnitentibus, quibusdam vero recenti lapsu territis nec resistere ausis, pellendis vitiis facilior via fuit. Multa in melius mutata visebantur, etiam in his quibus peccandi consuetudo fecerat impatientiam corrigendi, et asperiora per dispensationem indulta, antiquis motibus. pleraeque regulae ad unguem servabantur. Satis superque actum judicaret, qui res praesentes praeteritis [Col. 1261A] conferret: sed sanctis viris infimum videbatur, quidquid non summum, et minus afficiebat emensum iter quam quod restabat.» Et paucis interjectis, «Stephanus, in hac cura praecipuus, indulgentias praevaricationem, dispensationes piacula appellabat. Is Alberico et quibusdam aliis primo, inde Roberto Patri relegandarum dispensationum auctor exstitit, si fieri posset Molismi permanentibus, sin minus quocunque alio migraturis.» Haec Manriquez.
9. Quibus vetustiorem multo et accuratiorem de tota Cistercii molitione narrationem ex lib. I Historiae selectae propagati inde ordinis subjicimus, quae olim manuscripta in collegio nostro urbis Embricensis exstabat. Ea vero hujusmodi est: «Hi [Col. 1261B] itaque servi Dei pauci numero, sed igne illo, quem Dominus Jesus misit in terram et vult vehementer accendi, fortiter inflammati; dum quotidianas Regulae lectiones a capitulo audirent, et aliud Regulam praecipere atque aliud consuetudines ordinis tenere perpenderent, gravissime contristabantur, videntes se caeterosque monachos Regulam beati Patris Benedicti solemni promissione servaturos fore promisisse, sed secundum instituta ejus nequaquam vivere. Primitus ergo privatim saepius inter se colloquentes, transgressionem suam conquerebantur; et quonam modo hujus tanti mali remedium invenire possent, sollicite tractabant. Cum vero postea verbum effusum esset in publicum, caeteri qui carnales erant, nec poterant dicere cum [Col. 1261C] propheta, quia «de excelso misit ignem in ossibus meis et erudivit me (Thren. I, 13) ,» servos Dei deridere, modisque omnibus quibus poterant, ut a tam sancto proposito cessarent, infestare coeperunt. At illi qui spiritu Dei agebantur, et propterea liberi erant, non curantes eorum malevolas insectationes, toto mentis annisu ad Deum conversi precibus, instantissime postulabant ut Domini pietas eos ad talem locum dirigere dignaretur, in quo vota labiorum suorum, quae secundum Regulam firmaverant sed non servaverant, reddere possent. Deinde considerantes quod Apostolus monet, non omni spiritui esse credendum (I Joan. IV, 1) ; et quod Regula, quam modis omnibus perfecte servare cupiebant, [Col. 1261D] praecipit corripi eum qui sine permissione abbatis quidquam facere praesumpserit, abbatem suum humiliter adeunt, de transgressione Regulae querimoniam proponunt, voti sui ferventissimum desiderium pandunt, et ut ejus auxilio pariter et consilio, quod Spiritu sancto aspirante mente conceperant perficere possint, suppliciter precantur. Nutu vero Dei, ad horam compunctus abbas ille, propositum servorum Dei laudat, et non solum consilium auxiliumque se praebiturum; verum etiam seipsum individuum comitem eorum in tam sancto proposito futurum, firmissime pollicetur. Quo audito humiles spiritu fratres illi magnifice corroborati sunt, tunc primum intelligentes quod vere a Domino egressus est sermo, nec somnia cordis sui in desiderio tali [Col. 1262A] secuti sunt, sed dexteram Dei vivi, virtutem operantem in eis.
10. Itaque magnanimi viri, innumerabilium militum Christi duces et signiteri futuri, non tam novarum quam magnarum rerum totique mundo profuturarum cupidi, cum assiduo tractatu quaererent inter se qualiter in quod cupiebant congruenti modo ad effectum perducerent, consulto rationis judicio prudenter adverterunt, loci vel ordinis sui mutationem absque sedis apostolicae consensu se praesumere nequaquam debere. Erat tunc in Galliarum partibus sedis apostolicae legatus venerabilis Hugo, Lugdunensis archiepiscopus, vir religione, prudentia et auctoritate venerandus. Hunc praedictus abbas et fratres, qui desiderio innovandae monasticae [Col. 1262B] religionis flagrabant, adeunt; aestus et vota cordium suorum humiliter pandunt: consuetudines ordinis a Regula quam erant professi nimium discrepare conqueruntur; propterea manifeste perjurii crimen se scienter incurrisse dolendo fatentur. Addunt praeterea se vitam suam ex integro secundum instituta Regulae sancti Patris sui Benedicti ordinare velle, et ut eis ad hoc liberius exsequendum idem legatus sui juvaminis robur apostolica auctoritate porrigat, instanter flagitant. Dominus autem legatus, cum esset prudens et discretus, consideratis subtiliter allegationibus eorum, laudabiliter eos moveri pronuntiavit; ipsorumque spiritualibus votis laetis auspiciis favens, tali epistola eos ad perficiendum tota libertate, quod pia mente conceperant, exhortatus [Col. 1262C] est.
11. «Hugo, Lugdunensis episcopus et apostolicae sedis legatus, Roberto Molismensi abbati et fratribus, cum eo secundum Regulam sancti Benedicti Deo servire cupientibus. Notum sit omnibus, de sanctae matris Ecclesiae profectu gaudentibus. vos et quosdam filios vestros Molismensis coenobii fratres, Lugduni in nostra praesentia astitisse, ac Regulae beatissimi Benedicti, quam illuc usque tepide ac negligenter in eodem monasterio tenueratis, arctius deinde et perfectius inhaerere velle professos fuisse. Quod quia in loco praedicto pluribus impedientibus causis constat adimpleri non posse, nos utriusque partis saluti, videlicet inde [Col. 1262D] recedentium atque illic manentium, providentes; in locum alium, quem vobis divina largitas designaverit, vos declinare, ibique salubrius atque quietius Domino famulari, utile duximus fore. Vobis ergo tunc praesentibus, videlicet Roberto abbati, fratribus quoque Alberico, Odoni, Joanni, Stephano, Laetaldo, Petro, sed et omnibus quos regulariter et communi consilio vobis sociare decreveritis, hoc sanctum propositum servare et tunc consuluimus, et ut in hoc perseveretis praecipimus, et auctoritate apostolica per sigilli nostri impressionem in perpetuum confirmamus.» Hoc legati pontificii diploma, quo potestatem facit S. Roberto ac sociis Cisterciensem ordinem fundandi, etiam a Miraeo in dicti ordinis Chronico [Col. 1263A] refertur, et testatum facit (secus quam narratur in Vita) BB. Albericum ac Stephanum, antequam haec facultas peteretur commigrarentque simul omnes ad Cistercium, ex Unicensi solitudine Molismum revertisse; non etiam Cistercium fundasse sine S. Roberto, totius videlicet negotii et administro et directore; quanquam primus rei suasor, in Exordio Magno, S. Stephanus fuisse memoretur his verbis: «Postmodum vero cum verbum innovandae religionis in eadem domo motum fuisset, ipse Stephanus primus inter primos ferventissimo studio laboravit, ac modis omnibus institit ut locus et ordo Cisterciensis institueretur, cujus postmodum ordinante Deo pastor et doctor erat instituendus.»
12. Obtenta igitur a legato pontificio innovandae [Col. 1263B] religionis facultate, Cistercium, densa tunc Burgundiae silva, opportunum fuit visum; quo antequam a Molismo S. Robertus migraret cum suis, B. Stephanum ad Odonem Burgundiae ducem cum litteris ablegasse dicitur, quarum exemplum a Britone, ex ms. quodam coenobii Alcobaciensis prolatum, damus infra. Hujus epistolae responsoria, scripta ab Odone duce Burgundiae, ex eodem memorato ms. affertur.
13. Transitum post haec fecit, relicto Molismo, ad Cistercium: migrationis seriem ita narrare prosequitur auctor laudatae jam supra Historiae ms. Cisterciensis: «Posthaec, inquit, praefatus abbas et sui, tanta et tali auctoritate freti, Molismum redierunt, et de illo fratrum collegio socios, remissioris vitae [Col. 1263C] blanditias respuentes, ad puritatem simplicitatemque sacrae Regulae pure simpliciterque tenendum prompto animo flagrantes, elegerunt: ita ut inter eos, qui legato Lugduni astiterunt et inter eos qui de coenobio vocati sunt, viginti et unus monachus essent; qui perfectioris vitae et Regulae sancti Patris Benedicti ad litteram tenendae desiderio, arctam et angustam viam ingressi sunt. Anno igitur Dominica ab Incarnatione millesimo nonagesimo octavo, Dominus Robertus, Molismensis coenobii in episcopatu Lingonensi fundati abbas, et cum eo fratres, quorum Deus tetigerat corda, malentes cum dilecto Patre suo Benedicto pro Deo laboribus fatigari, quam vitae hujus commodis resolvi, de Molismo [Col. 1263D] egressi sunt; atque ad locum, quem proposito suo congruum jam ante per gratiam Dei praeviderant, id est, ad eremum quae Cistercium dicebatur, alacriter tetenderunt; qui locus in episcopatu Cabilonensi situs et prae nemorum spinarumque densitate tunc temporis accessui hominum insolitus, a solis habitabatur feris. Ad hunc itaque locum horroris et vastae solitudinis viri Dei venientes, tantoque illum religioni, quam jam dudum mente conceperant, et propter quam illuc advenerant, habiliorem, quanto saecularibus despicabiliorem et inaccessibiliorem, intelligentes, nemorum ac spinarum densitate praecisa ac remota, monasterium ibidem, voluntate Cabilonensis episcopi et consensu istius cujus ipse locus erat, construere coeperunt. Eodem [Col. 1264A] itaque anno quo praediximus, XII Kalendas Aprilis, solemni die natalis sanctissimi Benedicti, quem geminata laetitia tunc celebrem reddiderat ob Dominicam Palmarum, quae in ipsum occurrerat, laetantibus angelis, tabescentibus daemonibus, Cisterciensis domus, ac per hos totius Cisterciensis ordinis religio per viros, ad Christianam philosophiam penitus expeditos, exordium sumpsit. «Congruunt cum his quae Caesarius de. Cistercii fundatione in Historia sua, saeculo proxime sequenti, memoriae prodidit. Annum quoque fundati ordinis et primi illius coenobii loquuntur sequentes versus, in fronte ecclesiae Cisterciensis descripti:
14. Abest autem Cistercium a Divione quinque circiter leucis, situm in dioecesi Cabilonensi ducatus Burgundiae, amplissimum nunc et multis auctum fundis monasterium. Nomen quidam a Cisternis, quidam a Cistels, voce Gallica, palustres juncos significante, deductum volunt. Fundus ad Raynardum vicecomitem Belnae ejusque conjugem Hodiernam pertinuit, quorum et propterea ad inaedificandum facultas necessaria fuit. Cesserunt vero illum per quam libenter, suamque in famulos Dei munificentiam perpetuis tabulis posteritati consecrarunt: [Col. 1264C] quae hujusmodi in Menologio ad 21 Martii ab Henriquez afferuntur: «Notum sit omnibus Christianis praesentibus ac futuris, quod Raynaldus Belnensis vicecomes, et uxor ejus Hodierna nomine, et eorum filii Hugo, Humbertus, Raynardus eorumque socer Raymundus, pro suorum peccatorum remissione antecessorumque suorum, domino Roberto et fratribus, qui cum eo Regulam S. Benedicti arctius ac perfectius quam illuc usque tenuerant observare cupiebant, contulerunt de praedio suo, quod antiquitus Cistercium vocabatur, quantumcunque ipsis et eorum successoribus Dei famulis ad monasterium et monasterii officinas construendas, ad arandum quoque, imo ad omnem usum necessarium fuerit.» [Col. 1264D] etc.
15. Odo quoque dux Burgundiae non parum Cistercium auxit; fundos enim a Belnensi vicecomite reservatos exceptosque adjecit, et primam novis habitoribus domum aedificavit. Prius in descriptis modo tabulis ita narratur: «De residuo quoque ipsius terrae, quod dicto Raynardo tunc placuit retinere, fecit Odo dux Burgundiae, ad illius concessionem et libitum, talem cum eo commutationem et pactum, ad opus eorumdem monachorum, ut scilicet pro terra illa singulis annis in castro Belnensi solidos viginti susciperet, tam ipse quam et ipsius post eum haeredes. Praeterea in eadem cambitione concessit ei ac filiis suis ipse dux, quantumcunque vinearum in territorio Belnensi possent [Col. 1265A] plantare et colere in propria dominicatura.» Posterius hunc in modum prosequitur historia Cisterciensis ms. collegii nostri Embricensis: «Caeterum archiepiscopus, apostolicae sedis legatus, cujus benedictione, praecepto et auctoritate tantum bonum stabile fundamentum acceperat; considerans paupertatem servorum Dei, et quia in loco sterili quem occupaverant prorsus nec subsistere nec aedificia construere possent, nisi personae alicujus potentis adminuculo fulcirentur, scripsit ad illustrem principem Odonem, tunc Burgundiae ducem, petens et suadens, quatenus pauperes Christi, zelum gloriae Dei et monastici ordinis habentes, foveret et manuteneret eorumque necessitatibus secundum magnificentiam principatus sui subveniret. Cujus petitioni [Col. 1265B] et consilio Dominus Odo Burgundiae dux acquiescens, fratrum etiam illorum fervore et devotione delectatus, monasterium ligneum, quod ipsi in sua paupertate incoeperant, de suis impendiis totum consummavit, eosque ibidem in omnibus necessariis diu procuravit, terrisque et pecoribus abunde sublevavit.»
16. Auspicaturis novum ordinem fuisse locum monstratum divinitus, praeter omnes auctores illius temporis auctor Manriquez est, colligens id ex his, citatis a nobis paulo ante, magni Exordii verbis: «De Molismo egressi ad locum, quem proposito suo congruum jam ante per gratiam Dei praeviderant, id est, eremum quae Cistercium dicebatur, alacriter tetenderunt.» Templum almae Dei parenti [Col. 1265C] consecrarunt, more ad omnia reliqua propagati postea ordinis coenobia derivato: unde hoc B. Humberti generalis ordinis Praedicatorum praeclarum in suis sermonibus testimonium est. «Ordo iste habet in tanta reverentia B. Virginem, quod omnes ecclesiae ejus sunt consecratae in ejus honorem. Inde ipsi monachi in ecclesiis suis, quasi semper sunt ante beatam Virginem et Filium ejus.» Similiter a Gregorio X dicitur: «Cisterciensis ordo, divinis mancipatus obsequiis, et inter religiones caeteras gloriosae Virgini singularitate devotionis ascriptus ex institutione prima.»
17. Manriquez scribit, S. Robertum, antequam Molismo abiret, gravem ad illic remanentes orationem [Col. 1265D] dixisse; illos vero abeuntem lacrymis prosecutos, utensilia ad monasterii novi officinas, praecipue autem quae ad divinum cultum spectabant, officiose ac peramanter ministrasse. Subrogasse denique amantissimo Patri Gaufredum, aliis Goffridum dictum; «virum utique, ut ipse ait, moribus compositum, sacris etiam imbutum disciplinis, qui partes abbatis impleret non incongrue, si tales facere alios potens esset, qualem seipsum.» Cistercio autem, a Gualtero episcopo Cabilonensi, auctoritate legati pontificii, primus abbas S. Robertus fuit datus: de quo ista Historia ms. Cisterciensis: «Eodem tempore abbas qui advenerat, ab episcopo Cabilonensi, ad cujus dioecesim locus ipse pertinebat, virgam pastoralem cum cura animarum [Col. 1266A] jussu praedicti legati suscepit, et monachos qui secum advenerant in eodem loco stabilitatem firmare regulariter fecit, sic quod ecclesia illa, divino pariter et humano favore vallata, apostolica quoque auctoritate munita, in abbatiam secundum Regulam S. Benedicti disponendam surrexit.» Haec iisdem fere verbis Exordium Cisterciense parvum narrat, maximae auctoritatis, utpote a primis Cistercii Patribus scriptum. Idem constat ex epistola episcopi Cabilonensis ad Lingonensem scripta, quam mox dabimus, et ex Cisterciensi Kalendario edito Divione, in quo B. Albericus secundus Cistercii abbas memoratur. Ita ut jam extra controversiam sit, S. Robertum primum Cistercio abbatem praefuisse, quod ad 26 Januarii in B. Alberici Vita indecisum [Col. 1266B] relinquentes, rejeceramus in hunc locum.
18. Brevi tamen, abdicato apud Cistercienses magistratu, S. Robertus ad Molismum redire debuit, repetitus iterum a suis Molismensibus apud Urbanum II, nam, «haud multo post,» prosequitur Cisterciensis ms. Historia, «hoc elapso temporis spatio, Molismensis monachi, voluntate domini Gaufridi abbatis sui qui Roberto successerat, nuntios ad Romanam curiam destinarunt, a domino papa Urbano importune postulantes, quatenus praefatus abbas Robertus loco pristino, id est, Molismensi coenobio ecclesiastice redderetur. Quorum [Col. 1266C] importunitate dominus papa devictus, mandavit legato suo venerabili scilicet Hugoni, ut, si fieri posset, idem abbas reverteretur, et monachi eremum diligentes in pace consisterent.» Eadem, mutata nonnihil phrasi, Exordium parvum refert, in quo et haec Urbani, super S. Roberti revocatione, scripta ad Hugonem archiepiscopum Lugdunensem epistola legitur: «Urbanus episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri et episcopo Hugoni, apostolicae sedis vicario, salutem et apostolicam benedictionem. Molismensium fratrum magnum in consilio clamorem accepimus, abbatis sui reditum vehementius postulantium. Dicebant enim religionem in suo choro eversam, seque pro abbatis illius [Col. 1266D] absentia odio apud principes et caeteros vicinos haberi. Coacti tandem a fratribus nostris, dilectioni tuae per praesentia scripta mandamus, significantes gratum nobis existere, ut, si fieri possit, abbas ille ab eremo ad monasterium reducatur. Quod si implere nequiveris, curae tibi sit, ut et qui eremum diligunt conquiescant, et qui in coenobio sunt regularibus disciplinis inserviant.»
19. Hugoni, lecta hac epistola, nihil fuit antiquius, quam pontificis mandata exsequi: Manriquez scribit Lugduni super hac re ad Petram Incisam ab eo provinciale consilium fuisse convocatum: sequentes saltem, quae utroque exstant in Exordio, ad Lingonensem episcopum litteras scripsit: «Hugo, Lugdunensis Ecclesiae servus, charissimo fratri [Col. 1267A] Roberto, Lingonensium episcopo, salutem. Quid de negotio Molismensis Ecclesiae . . . Hanc epistolam vide in Hugone Lugdunensi, supra, hujus voluminis col. 523.
20-21. Quemadmodum Hugonis litterae effectum suum sint sortitae, ita utrumque Exordium narrat: «Haec omnia abbas ille laudavit et fecit; absolvendo Cistercienses ab obedientia quam ei in illo vel in Molismensi loco promiserant; et dominus Gualterus Cabilonensis episcopus abbatem a cura illius ecclesiae liberum remisit, sicque reversus est, et quidam monachi cum eo.» Gualteri autem litterae ad Lingonensem quoque episcopum scriptae in parvo Exordio hujusmodi sunt: «Dilectissimo fratri et coepiscopo Roberto, Lingonensi episcopo, Gauterus, [Col. 1267B] Cabilonensis Ecclesiae servus, salutem. Notum sit vobis, fratrem Robertum, cui abbatiam illam in nostro episcopatu sitam, quae Novum-Monasterium dicitur, commiseramus, a professione quam Cabilonensi Ecclesiae fecit, et ab obedientia quam nobis promisit, secundum domini archiepiscopi definitionem, a nobis esse absolutum. Ipse autem monachos illos, qui in praefato Novo-Monasterio remanere decreverant, ab obedientia quam sibi promiserant et a professione liberos et absolutos dimisit. Illum ergo amodo suscipere et honorifice tractare ne vereamini. Valete.» Ex his prodit se manifestus error auctoris Vitae, dicentis S. Robertum, post suum ad Molismenses reditum, cum potestate abbatis, et Molismo praefuisse et Cistercio: et Cistercio quidem, [Col. 1267C] quia adesse non poterat, vicarium sibi B. Albericum primo, et hoc biennio post e vivis sublato, B. Stephanum praefecisse: ista enim vero adversari lector ex parvo Exordio colligit, ubi capite decimo ita scribitur: «Viduata igitur suo pastore Cisterciensis Ecclesia convenit, ac regulari electione quemdam fratrem, Albericum nomine, in abbatem sibi promovit.»
22. Reversus Molismum S. Robertus, cum duobus duntaxat monachis, Cistercienses tamen ex animo non delevit; crebris eos interpellasse litteris Chrysostomus Henriquez, in fasciculo sanctorum ordinis, auctor est, et earum unam, ex Chronico Briti transcribit. ( Vide infra. )
[Col. 1267D] 23. De anno obitus S. Roberti inter scriptores consensio non est; Baronius in notis ad 29 Aprilis, secutus Chronicum Sigeberti, mortem anno 1098 ascribit. Fiteriensis, in notis ad Exordium Parvum, annum unum, duos in Annalibus Manriquez adjicit. Sed erroris convincuntur ex tabulis donationum, quibus apud Camuzatum in Antiquitatibus Ecclesiae Trecensis S. Robertus anno Domini 1104, et apud Sanmarthanos in Molismo anno 1105 subscripsit. Hi illius Vitam anno 1110; ille, cum eoque Jonghelinus Claudiusque Robertus in Gallia Christiana, anno 1111 terminant. Quidquid sit, aetate ultra annum 1112 non processit: hoc quippe anno Molismo Guidonem praefuisse constat ex iis quae loco citato afferunt San-Marthani. Neque satis de die etiam, [Col. 1268A] quo obiit, convenit: hunc Surius in Vita, et Bernardus Brito in Chronico Cisterciensi, 29 Aprilis dicunt. Verum translati festi dies ille est: unde Cistercienses, admonitu suarum Rubricarum, dum diem istum S. Roberto festum agunt, ex hymno Jesu corona celsior, quem de Confessoribus canit Ecclesia, hunc versum, Anni recurso tempore, cum tribus proxime sequentibus praetermittere jubentur. Rubricarum ista verba sunt: «Sequens versus non dicitur in festivitatibus sanctorum Remigii, Juliani, Roberti, in translatione S. Benedicti, nec quorumcunque confessorum, quoties ad aliam diem transferuntur.» Consonat versus de hoc ipso confectus antiquo more:
In mss. Additionibus quorumdam Carthusianorum Bruxellensium ad Usuardum 21 Martii, S. Roberti abbatis Translatio notatur, qui si hic Molismensis est, suspicari licebit alicujus posterioris translationis, ante unum forsitan saeculum aut paulo amplius factae, hanc esse memoriam.
24. In numerum beatorum relatus fuit anno 1222 ab Honorio III summo pontifice, permittente Molismensibus, «ut eum tanquam sanctum in sua Ecclesia venerantes, ejus apud Dominum suffragia [Col. 1268D] fideliter implorarent.» Manriquez in Annalibus ad hunc annum, non multo post beatificationem aut sub initium anni sequentis, canoni sanctorum ascriptum esse sustinet, et missa fuisse in hanc rem a pontifice diplomata. Hoc certum, decrevisse eodem anno capitulum generale Cisterciense, «Ut de S. Roberto, primo Cistercii abbate, fiat festum quintodecimo Kalend. Maii cum duodecim lectionibus, sicut de B. Hieronymo; et una missa, sicut de B. Benedicto.» Nomen variis Ecclesiae fastis inscriptum legitur; Saussaii, Menardi, Wionis, Martyrologio Romano, Menologio Cisterciensi Chrysostomi Henriquez ad 29 Aprilis, et apud eumdem ad 21 etiam Martii, quo die eum e vita migrasse in Kalendariis Salmanticae et Divione editis legi ait. [Col. 1269A] In Divionensi ad dictum diem ista vidimus: «Ordo Cisterciensis sub abbate Roberto feliciter incoepit anno 1098. Robertus ipse eodem die, qui sancto etiam P. N. Benedicto sacer est, obdormivit in Domino anno 1108.» Vitam, ut San-Marthani aiunt, Guido, primus post eum Molismi abbas conscripsit: aliam saeculo duodecimo, centum fere post S. Roberti mortem annis, Molismensis quidam anonymus monachus scripsit ex jussione, ut praefatur, «viri reverendissimi domini Adonis Molismensis abbatis,» quem San-Marthani docent anno 1197 obiisse, et Odonem appellant. «Nomen meum, inquit, subticui: ne forte apud imperitos opus ipsum vilesceret, si peccatoris nomen in prima fronte operis appareret.» Idem veritatis studium unice prae se ferens, [Col. 1269B] non dubito quin ipsum etiam adhibuerit; fatendum est tamen a vero abductum aliquoties fuisse, dum suis Molismensibus, ex aemulatione adversus Cistercienses historiae veritatem haud parum obscurantibus, nimium credidit. Sensit hoc primus, Joannes Grothusius noster piae memoriae, cum Embricae in collegio nostro reperisset codicem Cisterciensis historiae Ms. anno 1638, ipsumque et ea quae in S. Bernardi Petrique Venerabilis operibus legerat contulisset cum Vita apud Surium edita. Et hic quidem [Col. 1270A] accepto Ultrajectino ms. ecclesiae S. Salvatoris ecgrapho, quale etiam nos habemus, non habuit prologum, utpote istic deficientem; et stylum aliquoties mutavit, verba etiam saepius contractiora ut invenit sic reddidit. Nos integram invariatamque damus ex saepe laudato codice Bodecensi: in qua quidquid minus sincerum, ex alieniori a Cisterciensibus animo scriptum, id vel jam correximus in hoc praevio commentario, vel porro in adnotatis cavendum monebimus. Annis post Adonis mortem 30, sub alio Adone sive Odone, actum pro obtinenda canonizatione est, peractumque ut diximus: qua de re monumenta exstant a Philippo Labbe inserta Bibliothecae mss. tomo I et inde huc transcribenda; in quibus sub finem sit mentio Vitae a Molismensium [Col. 1270B] procuratoribus pontifici exhibendae; quae quin ipsa sit quam edimus, vix potest videri dubium. Ex recentioribus Vitam scripsere Gallice, Simon Martin ordinis Minimorum in Floribus solitudinis, Lusitanice Bernardus de Brito in parte prima Chronici Cisterciensis, Latine Manriquez in Annalibus ejusdem ordinis, et Chrysostomus Henriquez in fasciculo Sanctorum. Exstat etiam in Legenda Sanctorum excusa Lovanii anno 1485 et mss. Ultrajectinis S. Salvatoris, sed contractior.
Vita S. Roberti
1. Quoniam Jesu sacerdote magno per proprium sanguinem in sancta semel ingresso, propalata est via sanctorum; operae pretium reor vitam illorum moresque describere, qui Salvatorem nostrum, quantum permisit humana fragilitas, imitantes, inter procellas vitae praesentis, in agone certaminis fortiter perstiterunt, Christum Dominum in suis corporibus glorificantes et portantes, et usque ad finem vitae constantissime permanentes in proposito sanctitatis. Hi enim sunt, de quibus Scriptura loquitur, «Justorum semita, quasi lux splendescens, crescit et proficit usque ad perfectum diem (Prov. IV) .» Hi sunt stellae, quas constituit summus pontifex in Ecclesiae firmamento, quarum splendor humanae [Col. 1269D] ignorantiae tenebras abigit, et laborantibus in hoc mari magno et spatioso portum salutis ostendit, inter quos specialiter effulsit vir vitae venerabilis B. Robertus, Molismensis Ecclesiae primus abbas, cujus sanctitas defaecata tanto jure gloriosior praedicatur, quanto vix aliquis in diebus nostris, qui vel Deum timeat, invenitur. Cujus ego vitam adorsus sum scribere, non de ingenio meo [Col. 1270C] aut scientia praesumens, sed potius in illo spem profectus coeptique operis consummationem constituens, qui linguas infantium facit disertas, et ad corripiendam prophetae vesaniam, subjugali muto quondam humanae linguae tribuit facultatem. Ad haec accessit viri reverendissimi domini Adonis Molismensis abbatis, jussio, nec non et fratrum ejusdem loci instans et devota postulatio, quibus indignum prorsus arbitror aliquid denegari. Ne igitur coram Domino vacuus apparerem, licet non sim tantae virtutis aut meriti, ut esse possim aliis in exemplum, dedi tamen operam, ne eis penitus lateat, qui merito sanctitatis Ecclesiae sacrosanctae datus est ad ornatum. Quique igitur lector accesseris, nomen quaeso scriptoris in hoc non requiras, [Col. 1270D] quia gloriam hominum fugiens et a Deo solo laudari quaerens, in hoc opere nomen meum subticui, et ne forte apud imperitos opus ipsum vilesceret, si peccatoris nomen in prima fronte operis appareret. Si quid autem minus eleganter minusve decenter dixero, veniam precor humiliter a lectore; commonens universos ad quos praesens scriptum venerit, ne verborum phaleras a me requirant, quia veritas [Col. 1271A] per se sibi sufficiens et decora, fuco verborum non appetit colorari, neque meretricis Jezabel stibio depingi. Denique Doctorem gentium, ipsiusque Veritatis discipulum audiant dicentem, quia regnum Dei non est in sermone, sed in virtute potius (I Cor. IV) .
2. Beatus igitur Robertus de Campaniae [Col. 1271D] Manrique e Normannia oriundum scripsit, proxima campaniae provincia. partibus oriundus, quasi quidam flos campi speciosus enituit, cujus nimirum decor in honestate morum intuentibus gratus erat; et sanctae opinionis odor, longe lateque diffusus, ad imitationem sui plurimos invitabat. Hunc autem virum sanctum recte flori [Col. 1271B] me aestimo comparasse; quia de sanctis dicit Scriptura, quod «florebunt de civitate sicut fenum terrae (Psal. LXXI) .» Porro quia nobilitas est quaedam laus procedens ex meritis parentum, a quibus vir beatus originem duxerit, ostendemus. Pater igitur ejus Theodericus, mater vero Ermegardis dicebatur, ambo quidem secundum saeculi dignitatem clari, sed ante Deum morum honestate clarissimi; rerum vero copia, quibus temporaliter abundabant, sic utebantur, ut summi Patrisfamilias potius viderentur dispensatores, quam terrenae substantiae possessores. Scientes autem, quod feneratur Domino, qui pauperi miseretur, pulverem terrenae conversationis piis eleemosynis abstergebant: imo quia in carne positi, non secundum carnem vivebant, cogitatione [Col. 1271C] et aviditate in coelestibus habitantes, coronas suas virtutum operibus, quasi pretiosorum lapidum gloria, decorabant. Haec idcirco dixerim, ut ostenderem, quam sancta radix exstiterit, de qua nobis sanctus iste, quasi quidam ligni vitae surculus, pullulavit. Verum quia de parentibus ejus fecimus mentionem, qualiter eumdem virum sanctum Spiritus praevenerit sanctus in benedictione dulcedinis, dum adhuc matris utero clauderetur, breviter absolvemus. Praegnanti enim matri ejus gloriosa Dei genitrix Virgo Maria in somnis apparuit, aureum annulum habens in manu sua, dixitque ei: «O Ermegardis, volo filium, quem gestas in utero, ex isto mihi annulo desponsari.» In haec [Col. 1271D] verba mulierem dormientem relinquens beata Virgo, disparuit; illa vero de somno consurgens, animo coepit revolvere visionem. Adjecit autem beata Dei genitrix apparere iterum mulieri; sicut olim ad confirmandam promissionem suam, Dominus legitur apparuisse denuo Samueli.
3. Expletis igitur diebus mulier peperit filium [Col. 1271D] Addit Surius, vocans eum Robertum. , quem ablactatum tradidit litterarum studiis imbuendum; in quibus supra omnes coaetaneos suos proficiens, de fontibus Salvatoris puro pectore hauriebat, unde salvationis gratiam postmodum populis [Col. 1272A] eructaret. Qui cum esset annorum quindecim, mundana vitans contagia, totum se decrevit Domino consecrandum; unde florem gratissimae juventutis Domino offerens, apud S. Petrum de Cella [Col. 1271D] De hoc monasterio in suburbio Tricassino, actum [Col. 1272D] est superius. suscepit habitum regularem; ubi jejuniis et orationibus vacans nocte et die, gratum Deo exhibebat obsequium, carnem spiritui, spiritum vero subjiciens Creatori. Cum vero tempus esset, ut in servo suo glorificaretur Deus et lucerna, quae sub modio latuerat, super candelabrum ad illuminandam Ecclesiam poneretur: ille, in cujus manu corda sunt hominum, ejusdem domus fratribus inspiravit, ut virum Dei Robertum sibi eligerent in priorem. Dignum quippe erat, ut qui duce gratia longo usu didicerat tenere moderamina vitae suae, judex [Col. 1272B] et moderator fieret aliorum. Erat tunc temporis in remotis nemorum [Col. 1272D] Colanum id nemus dicebatur, juxta Tornodorum, et nominatur infra num. 8. latebris eremita quidam, Deo cupiens eo liberius quo secretius deservire, qui cum assiduitate jejuniorum maceraret carnem et orationum instantia spiritum roboraret, respexit Dominus humilitatem ejus, nec sine grandi miraculo per ipsum crevit servientium Domino multitudo.
4. Duo enim milites, fratres quidem secundum carnem, sed secundum spiritum non eadem sentientes, studio inanis gloriae dediti, ad ostentationem virium suarum, exsecrabiles nundinas, quas vulgus torneamenta nominat, expetebant. Qui cum per nemus, in quo praefatus eremita degebat, solitariam vitam ducens, iter agerent, coeperunt alterutrum [Col. 1272C] secreta cogitatione de mutua nece tractare. Invidiae quippe veneno miserabiliter tabescentes, apud se cogitabant, quod altero eorum mortuo, ille qui superesset, in defuncti possessionem succederet. Sed Deus omnipotens, qui sciebat eos vasa misericordiae mox futuros, non permisit illos tentari supra quam poterant; sed fecit cum tentatione proventum, ne iniquitatem, quam conceperant, effectui manciparent. Ad hoc autem permisit eos Dei providentia tam iniqua tentatione vexari, ut postmodum in profectu virtutum positi sibi superbe non tribuerent quod haberent, sed magis in illum refunderent, cujus essent misericordia liberati. Cum igitur expleto negotio, ad quod ierant, in quo satis [Col. 1272D] strenue secundum mores gentis illius egerant, in tantum, quod laudis humanae fructum ab omnibus, qui adfuerant, reportarent; ad propria remeantes, ad locum, in quo de nece mutua secreta cogitatione tractaverant, gressu prospero pervenerunt; ibi, veluti ab ipso loco admoniti, quin potius divina inspiratione compuncti, cogitatam coeperunt exhorrere nequitiam, et in seipsis de concepto facinore conturbari. Ad memoriam vero reducentes, quod in proximo erat tugurium eremitae superius memorati, pari voto iter suum ad illius mansiunculam direxerunt; [Col. 1273A] et per confessionem virus pestiferum, quod in cordibus eorum latuerat, evomentes, eliminata spurcitia gratum in semetipsis Deo habitaculum paraverunt. Denique a viro Dei super cogitata nequitia redarguti, ab eodem recesserunt salutaribus monitis informati, cujus nimirum sermo ardens tanquam facula coelestes concupiscentias in illorum mentibus excitabat, terrenae dignitatis ambitum in eis prorsus exstirpans, et virtutum fomitem non minus suaviter, quam salubriter in eisdem creans.
5. Cum igitur ad locum, in quo prius alter in alterum cogitarat insurgere, pervenissent, coeperunt dicere inter se, et mutuo loquebantur: «Quid hic, inquit alter eorum, frater charissime, nobis hesterna [Col. 1273B] die transeuntibus cogitabas?» At illo cordis sui cogitationem reserante fratri suo: «Et ego, inquit alter, nihil prorsus dissimile cogitavi. Qui statim compuncti corde ad virum Dei regressi, spreta saeculi pompa fastuque calcato, cum eodem coeperunt spiritualiter vivere, et ad portandum suave jugum cordis Christi cervicem humiliter inclinare, unde quis eorum conversionem meritis B. Roberti dubitet ascribendam? cujus magisterio, sicut sequens docebit lectio, disciplinis erant regularibus imbuendi. Deus autem, qui consolatur humiles, adjecit multiplicare servos suos, ut intra breve spatium ad septenarium numerum pervenirent, quo videlicet numero septiformis sancti Spiritus gratia figuratur, [Col. 1273C] quem per famulum suum B. Robertum multorum salutem novimus operatum. Idem enim Spiritus hos septem viros, quasi septem columnas spiritualis aedificii praeparavit, per hos enim coepit ordo monasticus reviviscere, et missa radice ad humorem gratiae fructum facere spiritalem, ut, cum penitus putaretur absumptus, rursum ad odorem gratiae germinaret, faceretque comam, quasi cum primum plantatus est.
6. Interim vero B. Robertus, sanctitate et gratia apud Deum et homines satis clarus, a monachis S. Michaelis Tornodorensis [Col. 1273D] Tornodorum vulgo Tonnerre, haud longe ab Armensione fluvio, ubi anno 980 exstrui monasterium coeperat. electus est in abbatem. Praefati vero eremitae cum non haberent, qui eos disciplinis regularibus informarent, audientes famam beati viri, duos e fratribus suis ad ipsum [Col. 1273D] transmittere curaverunt, qui cum ad locum pervenissent, in quo vir Domini sedulum Deo exhibebat obsequium, praepositum domus illius in auditorio repererunt. Qui cum eorum propositum, causamque itineris agnovisset, vix ab eo multis precibus obtinuerunt, ut ad viri Dei secretarium ducerentur. Invidiae quippe mucrone confossus praepositus [Col. 1273D] Guillericus hic forsitan fuit, cui ipse sanctus postea cedens, abbatiam dimiserit: certe Roberti successor eo nomine dictus videtur, quod Sanmarthani ex diplomate Calteri Lingonensis episcopi anno 1171 acceperunt. sibi arbitrabatur perire, si quid laude dignum per [Col. 1274A] servum suum Dominus de aliorum profectibus ordinasset, unde fratribus ejusdem domus, nec non et abbatis sociis persuasit, ne petitioni fratrum, qui ad requirendum, ut vir Dei sibi praesset, venerant, assentirent. Verumtamen B. Robertus eorum petitioni justisque votis aggratulans, ipsorum satisfecisset desiderio, nisi fratres Tornodorenses unanimiter obstitissent. Salutaribus tamen monitis informatos, comitatos orationibus et firmatos benedictionibus, remisit illos ad propria: et in spe singulariter illos constituit, quod, quam cito facultas ei tribueretur a Domino, ipsos adimpleret laetitia cum vultu suo. Libet autem hic paululum intueri dispensationem Dei, quamvis enim sanctum esset ipsorum propositum justumque desiderium, ad [Col. 1274B] hoc tamen dilatum fuit, ut dilataretur et cresceret; ut cum id quod quaesierant adepti forent, id haberent charius atque cautius observarent.
7. Vir autem Domini semper cogitans, non quae mundi sunt, sed quae Domini; cum videret fratres loci illius ab aequitatis tramite declinare, timens ne malignus comes candido et simplici suam rubiginem affricaret, et pulchram animae illius faciem deformaret; eo quod mores formari soleant a convictu, ad claustrum Cellense, unde digressus fuerat, remeavit. Ubi Lia, quae laboriosa dicitur, ad tempus [Col. 1274C] postposita, dilectae diuque desideratae Rachelis fruebatur amplexibus, hauriens in gaudio de fontibus Salvatoris quod postea propinaret fidelibus in salutem. Sed quia latere non potuit civitas supra montem posita, B. Robertus supra montem Christum radicatus firmiter et fundatus, defuncto priore S. Aigulfi [Col. 1274D] Colitur S. Aigulfus, abbas Lirinensis et martyr, 3 Sept. sub cujus nomine in vicinia Cellensis coenobii exstabat prioratus, subjectus abbati Cellensi. ad pascendum humilem gregem Christi rursus eligitur, in eadem domo unanimi fratrum voto parique desiderio prior effectus. Memorati autem eremitae, amore vitae coelestis afflati, cum virum Dei semper viderent in Deum proficere et seipso effici meliorem, inito consilio duos ex fratribus suis ad sedem apostolicam transmiserunt, quatenus a summo pontifice [Col. 1274D] Alexander III hic videtur fuisse, sedit enim ab anno 1159 ad 1181. precibus obtinerent, ut vir Dei B. Robertus pusillo gregi Christi Pater fieret atque [Col. 1274D] pastor; sciebant enim, quod nefarium esset summo pontifici contradicere, aut ejus jussionibus ausu temerario contraire. Summus autem pontifex audiens ipsorum propositum, gavisus est valde, petitionique eorum benigne annuens, apostolica benedictione fretos remisit ad propria gratulantes; abbati [Col. 1274D] Guarinus credo, anno 1050 indicatus a Sanmarthanis, decessor Bernardi an. 1071 electi. de Cella per apostolica scripta mandans atque praecipiens, quatenus, quemcunque de fratribus elegissent, [Col. 1275A] ipsis traderet in abbatem. Abbate autem de Cella cognito, quod summus pontifex illi mandaverat, beatum Robertum concessit postulantibus: tristis quidem et moerens, sed mandatis apostolicis contraire non audens. Videbat enim quod illorum consolatio sibi suisque esset tribulatio, eo quod de domo illius columna cedrina, firma utique et imputribilis, auferretur. Beatus autem Robertus curam pastoralis officii devotus accepit, videns quod labor ejus sine fructu non esset, eo quod unanimitas gregis, respuendo terrena et quaerendo coelestia, salutaribus ejus monitis obediret: unde iterum Liae, vitae scilicet activae, copulatus est ad filios procreandos spirituales: secundum interiorem quidem hominem in spiritu humilitatis Domino serviens, secundum [Col. 1275B] exteriorem vero satis strenue ministerium suum implens.
8. In loco igitur, qui nunc Colanus dicitur, Domino servientes, in fame et siti, in frigore et nuditate, jejunando et orando, pondus diei et aestus aequanimiter tolerabant, seminantes in lacrymis, ut in exsultatione secum ad Dominicum horreum justitiae manipulos reportarent. Sed quia solatium est laboris, visio collaborantis, qui humilium vota respicit Deus, addidit ut multiplicaret servos suos, ut in brevi tredecim fierent, et apostolis, quantum in ipsis erat, honestate morum nec non et numero concordarent. Vir autem Domini Robertus congruentiam loci desiderans, relictis ibi custodibus, assumptis [Col. 1275C] fratribus, in quoddam nemus, cui Molismus nomen est, secessit: ubi propriis manibus laborantes, ramos de arboribus exciderunt, ex eisdem domicilia in quibus possent quiescere, construentes, oratorium quoque simili schemate peregerunt, in quo Domino frequenter salutares hostias et sacrificium contriti spiritus offerebant; qui cum panem non haberent, quo post diuturnum laborem corpora possent reficere, tantummodo leguminibus utebantur. Contigit autem Trecensem episcopum [Col. 1275D] Everardus de Avesnis, Trecensis episcopus, ab anno 1172 ad 1190. per nemus illud, in quo Dei homines in summa paupertate et humilitate Domino serviebant, iter agere, et ad locum illum refectionis hora cum sociorum frequentia pervenire. Quos viri Dei devote suscipientes, quodammodo confundebantur, quia non [Col. 1275D] habebant quod refecturis apponerent; in quorum humilitate et paupertate non mediocriter aedificatus episcopus et compunctus, valefecit et recessit. Procedente vero tempore, cum non haberent unde possent fratres vel ad modicum sustentari, ad B. Roberti consilium confugerunt. Ipse vero, qui nunquam posuit aurum robur suum, nec obrizo dixit: «Fiducia mea (Job. XXXI) ,» docuit illos ponere in Domino Deo spem suam, sciens quia non sineret Deus diutius affligi fame animam justi. Cum igitur pretium [Col. 1276A] non haberent, nihilominus Trecas [Col. 1275D] Distant Trecae a Molismo intervallo duntaxat leucarum 8, ut non mirum sit illuc potius destinatos quam Lingonas, ad quorum dioecesim pertinebant, [Col. 1276D] duplo majori spatio dissitos. transmisit eos ad victualia comparanda, secundum litteram prophetae consiliis acquiescens: «Et qui non habetis argentum, venite, properate, emite et comedite (Isa. LV) .» Cum autem Trecensium civitatem nudis pedibus fuissent ingressi, statim de ipsis ad episcopum rumor ascendit, quos ad se faciens introduci, devote satis illos suscipiens, amorem, quem habebat erga Deum, in exhibita servis suis humanitate monstravit. Denique novis vestibus regulariter induens eos, cum quadriga pannis et panibus onerata remisit eos ad fratres suos. Hac autem benedictione non mediocriter confortati fratres, didicerunt inter adversa patientes esse; quin etiam a die illa et deinceps non defuit, qui eis tam in cibis quam in [Col. 1276B] vestibus necessaria ministraret.
9. Cum autem in Dei servitio constantissime perdurarent, multi veniebant ad illos, saeculum fugientes, et rejecta mundi sarcina cervices suas suavi jugo Domini supponebant. Quidam vero de remotis partibus eis necessaria transmittebant, ut mercedem justi reciperent, cum justis praesentis vitae necessaria ministrarent. Sed quia plerumque rerum copia morum ingerit egestatem, cum coepissent abundare temporalibus, coeperunt spiritualibus vacuari, ut eorum iniquitas prodire quasi ex adipe videretur. Beatus autem Robertus, cor suum divitiis affluentibus non apponens, magis ac magis in Deum proficere conabatur, et secundum instituta S. Benedicti [Col. 1276C] juste et pie et sobrie conversari. Quod videntes filii Belial, in virum Dei atrociter insurgebant, ipsum ad amaritudinem provocantes, et justi animam iniquis operibus cruciantes. Nec te moveat, lector, quod in illa sancta congregatione locum sibi vindicet iniquitas, cum superbia, natione coelesti coelestes mentes revocans, ad proprios ortus, invadat; et in cinere et cilicio lateat, quae apparere in magno, in bysso et purpura consuevit. Denique Scriptura teste didicimus quia, cum «quadam die filii Dei venissent ut assisterent coram Domino, adfuit inter eos etiam Satan (Job I) ;» sic ab initio non defuit in Ecclesia justus, qui proficeret, et impius qui probaret.
10. Videns autem vir Dei quod in corripiendo [Col. 1276D] eos non proficeret et quod, disciplinae regularis observatione postposita, unusquisque post pravitatem cordis sui ambularet, statuit illos relinquere, ne dum in eis frustra quaereret spirituale lucrum, ipse animae suae faceret detrimentum. Orta igitur inter eos discordia, recessit ab eis venitque ad locum, qui vocatur Aurum [Col. 1276D] Aurum, vicinum Molismo monasterium, appellat Manrique: ejus alibi indicium nullum invenimus, ex quo de situ aut praeterito subsecutoque loci statu quidquam intelligamus. , in quo audierat habitare fratres, in spiritu humilitatis Domino servientes. Ad quos cum venisset, devote susceptus est ab eis, vixitque aliquandiu inter eos laborans propriis manibus, [Col. 1277A] ut haberet, unde tribueret necessitatem patienti. Vigiliis autem et orationibus incessanter insistens, infatigabiliter Domino serviebat: et cum in sanctitate cunctos excelleret; omnibus serviens, omnium se minimum reputabat. Unde non multo post ab eis electus est in abbatem, quibus praeesse curavit in omni modestia, infirmis curam impendens, et sanos fovens, non quasi dominans in clero, sed forma gregis factus ex animo.
11. Molismenses autem poenitentia ducti, quod virum Dei offendissent, et a se quodammodo per inobedientiam expulissent, ruinam suam tam in moribus quam in possessionibus anxie deplorabant: et in casu suo experti sunt, quod B. Roberti meritis illis Dominus abundantiam etiam temporalium [Col. 1277B] tribuisset. Inito ergo salutis consilio summum pontificem adierunt, cujus auctoritate freti, virum Dei revocavere Molismum, ubi jejuniis et orationibus incessanter intentus, aemulatione Dei aemulabatur subjectos sibi, ut in brevi observantiam eis disciplinae monasticae reformaret. Erant autem inter illos quatuor viri spiritu fortiores, scilicet Albericus [Col. 1277C] Albericus 26 Januarii, Stephanus 17 Aprilis coluntur, quando utriusque Vitam illustravimus: alii duo nominantur ab Orderico Vitali mox citando, Joannes et Hilbodus. et Stephanus et alii duo, qui post claustralis exercitii rudimenta ad singulare certamen eremi suspirabant. Egressi igitur de monasterio Molismensi, venerunt ad locum, cui Vinicus [Col. 1277C] Manrique Unicum scribit: Codex Ultrajectinus Vivificum. Neutrius appellationis nota ulla uspiam. nomen est; quem cum aliquanto tempore incoluissent, ad instantiam Molismensium a viro venerabili Joceramno [Col. 1277C] Jocerannus sive Gauceramnus, episcopus Lingonensis, sedit ab anno circiter 1114 ad annum 1127. Est igitur in nomine, si non etiam in re, error gravis: nec est alius in cujus episcopatum haec actio [Col. 1277D] possit incurrere, quam vel Rainardus, circa annum 1065 consecratus et anno 1080 concilio Santonensi subscriptus; vel ejus successor Robertus Burgundus, Joceranni decessor. Cum autem de tali eorum coactione, nihil scribant Cistercienses, et hic qui scribit ita exerret, veremur ne res tota conficta sit, nec nisi cum suo abbate Roberto illorum quisquam Cistercium habitaturus adiverit. Lingonensi episcopo, nisi reverterentur [Col. 1277C] [Col. 1277D] Hinc intulimus, quod etiam aliunde probabatur, ex Vinico Molismum rediisse praedictos sanctos, non autem immediate Cistercium abiisse. , excommunicationi sententiam susceperunt. Compulsi ergo praefatum locum relinquere, venerunt ad quamdam silvam, Cistercium ab incolis nuncupatam, ubi in honorem beatae Dei Genitricis Mariae oratorium construentes, nec minis, nec precibus a suo deinceps potuerunt proposito revocari, [Col. 1278A] spiritu ferventes, et infatigabiliter die ac nocte Domino servientes. Audiens autem B. Robertus sanctam ipsorum conversationem, assumptis secum viginti et duobus fratribus, perrexit ad eos, ut sancti eorum propositi esset particeps et adjutor: a quibus summa cum devotione susceptus, eisdem aliquandiu paterna sollicitudine praefuit, regulariter ipsorum vitam et mores instituens, et semetipsum religionis et honestatis formam exhibens et exemplum.
12. Molismenses autem, aegre ferentes se a tanto pastore destitui, summum pontificem [Col. 1277D] Urbanus II hic fuit, qui ab anno 1088 ad 1090 praefuit. adierunt, ut vir Domini B. Robertus ad Ecclesiam Molismensem, quam prius fundaverat, regredi cogeretur. Summus vero pontifex audiens novellam plantationem [Col. 1278B] Cisterciensium in Christo firmiter radicatam, gavisus est valde, comperto quod in omni morum honestate pollerent, et quod B. Roberti exempla formati S. Benedicti Regulam ferventius observarent. Videns autem quod Molismensibus immineret excidium, si viri Dei praesentia fraudarentur, scripsit episcopo [Col. 1277D] Gualterus episcopus Cabilonensis supra memoratus num. 21, a Sammarthanis Walterius nominatur, praefuitque ab anno 1080 ad 1115. Cabilonensi quatenus, alio abbate Cisterciensibus ordinato, B. Robertum cogeret reverti Molismum. Quo comperto, B. Robertus, sciens quia «melior est obedientia quam victima (I Reg. XV) ,» et quod «quasi scelus» est «idololatriae nolle acquiescere (ibid.) ,» dispositis ibidem, quae ad novae institutionis observantiam pertinebant, abbatem [Col. 1277D] Econtra ostensum superius est, post S. Roberti discessum, a fratribus electum fuisse. eis praefecit virum Deo dignum, nomine [Col. 1278C] Albericum, qui fuit unus de primis monachis Ecclesiae Molismensis: sicque omnibus salubriter ordinatis, ad monasterium Molismense, quod ipse in honorem Beatae Mariae fundaverat, reversus est. Defuncto vero post biennium [Col. 1277D] Imo post decennium; sic enim expresse Ordericus [Col. 1278C] Vitalis lib. VIII agens de S. Roberto Molismum reverso: «Albericum magnae religionis virum ad opus Cistercii vicarium sibi elegit, et Joanni ac Hilbodo Atrebatensibus aliisque duobus viginti fratribus abbatem Cistercii constituit: qui in magna egestate per decem annos ibi deguit, et cum suis contubernalibus Deo gloriose militavit.» Floruit et scripsit Ordericus circa annum 1120, monachus Uticensis in dioecesi Lexoviensi; ut haec necessario habuisse debuerit ex ipsis Molismensibus, primis de sua institutione scriptoribus; ab iisdem in hoc [Col. 1278D] uno deceptus, quod dicerent S. Robertum superioritatis aliquid in Cistercienses retinuisse cum rediit Molismum, cujus contrarium demonstratum est ex ipsis legati apostolici et Gauteri Cabilonensis episcopi litteris: quin ipse vitae hujus auctor paulo ante indicat, papam Cabilonensi mandasse, ut alium abbatem Cistercii ordinaret. Alberico, successit Stephanus a B. Roberto [Col. 1278D] Vixeritne tandiu Robertus incertum est, hoc constat nihil ipsi juris in Cistercienses fuisse, ejus tamen consilio in utraque electione dirigi ipsos potuisse non negaverim. Obiit autem Albericus et electus est Stephanus prior, tunc absens, anno 1109, de quo praelaudatus Ordericus scribit, quod fuit «natione Anglicus, vir magnae religionis et sapientiae; et plusquam viginti quatuor annis, doctrina et operatione sancta gloriose pollens, tenuit;» seque anno 1133 regimine abdicans, obiit anno sequenti, ut suo loco ostensum est. abbas Cisterciensibus ordinatus, [Col. 1279A] sicque illius novellae plantationis institutor existens, cum ad ejus arbitrium utriusque monasterii Molismensis videlicet et Cisterciensis ordinatio pertineret, cum duobus monachis Molismum rediit; Cisterciensibus quidem de ipsius discessione moerentibus, Molismensibus vero econtra exsultantibus de regressu. Fueruntque obviam de Barensi [Col. 1279D] Barrum ad Sequanam (hoc enim addito distinguitur ab altero Barro ad Albam) duarum leucarum intervallo adjacet Molismo, ad ostium fluvioli in Sequanam influentis, cui monasterium incumbit. oppido honoratorum et plebis multitudo maxima, qui eum cum grandi tripudio et divinis laudibus exceperunt. At ille cum suo, imo Christi grege pusillo, scilicet Molismensi collegio, paratum sibi a Deo locum ingressus, divinam, quae cuncta dispensabat, Providentiam tota mentis alacritate magnificans, gregem sibi commissum paterno confovebat affectu, disciplinis regularibus illos instituens, quinimo [Col. 1279B] exemplum regulae factus est illis, regulariter inter eos vivens.
12*. Qualiter autem vir sanctus de ergastulo carnis migravit, quibus etiam signis pretiosam in conspectu suo mortem ejus Dominus illustraverit, vestrae libet plenius pandere charitati. Cum igitur B. Robertus multis laborum certaminibus Domino militasset, vitae praesentis taedio plurimum fatigatus, dissolvi et esse cum Christo ardenti desiderio cupiebat (Philip. I) . Cujus desiderium Deus exaudiens, ei sui exitus horam non paucis ante diebus, sicut [Col. 1279C] ipse praeoptaverat revelavit; quam ipse imminere praenoscens, fratribus indicavit. Aliquandiu itaque corporis infirmitate detentus, gratiarum merita virtute patientiae cumulavit, et in infirmitatibus suis glorians, et virtuti Christi gratum habitaculum in se parans. Anno igitur aetatis suae octogesimo tertio, decimo quinto Kalendas Maii [Col. 1280D] Surius, ratus errorem obrepsisse in numeros, erravit ipse, dum corrigens scripsit, «tertio Kalendas.» , corpus terrae reddidit, spiritum vero ad Deum, cujus servitio indefessus adhaeserat, terra plorante, coelo gaudente, remisit. Filii autem ejus, scilicet monachi Molismenses, quorum omne gaudium in ipso erat atque solatium, amarissime flentes, reverendi Patris exsequiis ardentius insistebant. Qui licet de superna meritorum ejus retributione minime dubitarent, et suffragiis sibi per ejus merita conferendis; [Col. 1279D] de Patris tamen praesentia sibi ab hac luce subtracta vehementius angebantur. Et quia lucis filium se fuisse, dum adhuc esset in terra, justis operibus comprobavit, quanti apud ipsum esset meriti, Deus in ejus transitu declaravit.
13. Nam super habitaculum, in quo B. Roberti corpus jacebat exanime, primo noctis crepusculo duo lucidissimi et diversi coloris arcus apparuerunt, qui ad amplitudinem magnae plateae se dilatantes, [Col. 1280A] in quatuor partes terrae protrahi videbantur, quorum alter ab aquilone ad austrum, alter vero a septentrione ad occidentem protensus est. In summitate vero, ubi duo arcus jungebantur, clara lux, ad similitudinem lunaris circuli, praefulgebat; quae se in altum protendens, tenebras noctis a loco illo penitus excludebat. In hac vero luce crux rutilans apparuit, primo quidem modica, sed paulatim excrescendo facta est magna: circa quam innumerabiles varii coloris erant circuli, in quibus singulis singulae exortae sunt cruciculae rutilantes, cum suis circulis mirabiliter excrescentes, qui cum se usquequaque in firmamento dilatassent, totum Molismi locum mirabiliter illustrabant, ut signis evidentibus appareret, quod vir beatus, qui in eodem loco cum [Col. 1280B] pietate dormitionem acceperat, filius lucis esset. Nec dubitandum, quin ad declarandum sanctitatis ejus meritum, lumen cum crucibus coelitus sit emissum, ut per hoc daretur intelligi quod sanctus Dei, fugiens opera tenebrarum, carnem suam crucifixisset cum vitiis et concupiscentiis: quae idcirco plures apparuerunt ut manifeste clareret quod futuri essent imitatores ejus plurimi, sicut et ipse fuit Christi. Quid vero de arcubus dicam, nisi quod signa erant foederis inter Deum et hominem, inter creaturam et Creatorem: ut enim aliquid de veteri tangam historia, cum de sancti Noe patriarchae oblationibus odoratus esset Dominus odorem suavitatis (Gen. VIII) : «Ponam, inquit, arcum meum in [Col. 1280C] nubibus coeli, et recordabor foederis mei, quod pepigi tecum (Gen. IX) .» Quod nimirum Scripturae sacrae testimonium mihi non incongrue videor assumpsisse, licet magis sit ad mysterium referendum; quia pergens in Deum spiritus viri sancti, quasi quaedam fuit delibatio sacrificii, et quasi quidam gustus odoris suavissimi. Et cum nullus dubitet per sanctorum merita stare mundum, credendum est indubitanter virum sanctum jam carne solutum sibi devotis veniam obtinere peccaminum, et gratiarum munera frequentius impetrare [Col. 1280D] Sequens totus apud Surium in fine Vitae invenitur. .
14. Ad cujus sanctitatem humanis mentibus altius imprimendam, etiam circa languentes operatus est salutem universitatis Conditor, qui devote viri sancti exsequiis assistebant, quod, adjuvante Domino, [Col. 1280D] sequens lectio declarabit. Duo aegri fide fervidi ad locum, in quo sancti corporis gleba vitali spiritu vacuata jacebat, accedentes; postquam supponi feretro ejusque sudarium contingere meruerunt, statim receperunt pristinam sanitatem; planctumque fratrum moerentium in solemne gaudium pro patrato per servum Dei miraculo converterunt. Sed et sicut quondam per puellam captivam virtus Elisaei prophetae innotuit regi Syriae, sic etiam per [Col. 1281A] sexum muliebrem apud Francigenas innotescere voluit servum Dei. Nivernensis [Col. 1281D] Fuerit haec uxor Guillelmi III, qui hujus comitatus inter Burgundiam ac Ligerim siti, et nunc in ducatum conversi, titulum tenuit ab anno circiter 1100 ad 1148, quo grandaevus et apud Carthusianos conversus obiit: uxoris nomen ignoratur. Nisi forte serius miraculum contigit comitissae Idae, [Col. 1282D] uxori Guillelmi IV, nominatae in quadam charta Pontiniacensi anno 1156. enim comitissa cum in quodam oppido cum puellarum militumque frequentia moraretur; cum firmaculum aureum haberet ad collum suum, tam auri materia quam incisione lapidum pretiosum, contigit, ut ad decorem ejus ostendendum et pretium, ipsum ablatum de collo suo teneret in manibus aliisque traderet bajulandum. Qui cum super firmaculi pulchritudine mirarentur, ipsumque vicissim traderent contuendum, contigit ut, cum de rebus aliis miscerent colloquia, obliviscerentur firmaculi, quod tenebant. Comitissa vero manum suam mittens ad collum suum, postea quam illud comperit reseratum, sollicite coepit inquirere, cuinam praefatum firmaculum [Col. 1281B] tradidisset: cumque sigillatim requisiti illud se dicerent non habere, coepit matrona nobilis magis ac magis animo conturbari. Erat autem multum straminis in loco, quod praecepit eadem mulier ventilari, lucernam accendens, et inquirendo totam domum evertens. Sed cum illud quod quaerebat, invenire non posset, puella quaedam, quae in ejus obsequio erat, accessit ad illam, constantissime asserens quod si beatum Robertum fideliter imploraret, idem sanctus ei sine dubio redderet firmaculum suum. Cujus consilio comitissa fideliter acquiescens, cereum in honorem beati Roberti abbatis accendi jussit. Quod cum factum fuisset, statim coram magna plebis multitudine firmaculum de gremio [Col. 1281C] ejus inventum est. Convenerunt tam viri quam mulieres, pro tanto miraculo Deum glorificantes, et ipsum de B. Roberto famulo suo mirabilem praedicantes. Hoc autem miraculum tam celebre factum est, ut quicunque in tota regione illa quidquam amiserit, ad viri Dei auxilium confugere non moretur, et sic rem, quam prius amiserat, sine dilatione recipiat. Nec mirum si vir sanctus in restauratione rerum amissarum accepit a Domino gratiam singularem, cum ipse lucerna sit in domo Domini ardens et lucens, ut quique ad illum accesserit, illuminetur, et per illum drachma perdita reparatur [ f. reperiatur; sin, reparetur].
15. Expletis autem ex more circa beati viri corpus exsequiis, gleba illa sanctissima a vicinis abbatibus, [Col. 1281D] aliisque reverendis personis ad hoc ipsum congregatis, venerabiliter est tradita sepulturae; et in ecclesia B. Virginis, quam ipse in honorem ejus fundaverat, honorifice tumulata. Deus autem omnipotens, ut post carnis depositionem famulum suum B. Robertum vivere comprobaret, multorum enim miraculorum gloria decoravit. Idem quoque vir sanctus, ut se ostenderet curam gerere filiorum, etiam postquam subtracta est ab eorum oculis, ejus [Col. 1282A] visio corporalis; si quando essent in Dei servitio negligentes, aut ad Matutinas tardius surrexissent, multoties consuevit excitare sacristam, arguens negligentes et hortans ad meliora devotos. Haec autem de vita et moribus beati viri stylo rudi sub brevitate transcurrimus, ita curantes devotis satisfacere, ne fastidiosos verborum copia gravaremus. Omnia vero sanctitatis ejus monumenta nullus aestimet potuisse conscribi; sed mihi noverit evenisse, quod poetis inertibus accidere consuevit, ut cum materiam vires suas excedentem praesumpserint, ejusdem mole depressi, non perficiant quod coeperunt: sicque non solum Judaei, verum etiam Christiani nostri temporis signa quaerunt, cum non sit sanctitas in miraculorum ostensione, [Col. 1282B] sed potius in operatione virtutis. Ad satisfaciendum utrisque pauca de pluribus, quae per illum operatus est Dominus, breviter attingemus.
16. Postquam autem vir sanctus felici transitu migravit ad Christum, coepit virtutum ejus opinio longe lateque diffundi, et prope erat Dominus invocantibus nomen sancti. Beata quoque Dei genitrix, quae sibi desponsaverat virum Dei, dum adhuc uteri materni clauderetur angustiis, gratiam, quam singulariter accepit a Domino, communicare non desistit servo suo. Nam a die exitus beati Roberti coeperunt miracula creberrime fieri in ecclesia Molismensi, quam idem vir sanctus construxerat, in honorem ejusdem Virginis, cui a primaeva aetate [Col. 1282C] totum se dederat, et devotione servierat speciali. Divinae igitur dispensationis gratia in omnem terram promulgante miracula, quae Deus omnipotens precibus suae matris et beati Roberti meritis operari dignatus est in Ecclesia Molismensi, coepit undequaque gentium confluere multitudo.
17. Accidit autem quod quaedam mulier paupercula, caduco laborans incommodo, ad ecclesiam Molismensem venire disponeret, auxilium a Matre Domini et beato Roberto ejus famulo quaesitura. Assumptis igitur secum duobus puerulis, quorum alter ad ejus pendebat ubera, alter vero gressu debili matris vestigia sequebatur, iter prosequitur destinatum. Inclinata autem jam die, venit ad monasterium [Col. 1282D] Quincei [Col. 1282D] In dioecesi Lingonensi Quinceium monasterium, vulgo Quincy, fundatum anno 1133 ordinis est Cisterciensis; diversum a Quinciaco, vetusto plane apud Pictavos coenobio, vulgo Quincay. , hospitium mendicans a monachis; sed quia illorum traditio intra fines suos sexum muliebrem non admittit, compulsa est misera mulier inde recedens in nemore pernoctare. Porro casu fortuito focum reperit, quem de sopito cinere reaccendens, cum duobus parvulis ibi mansit. Media autem nocte lupus advenit, et cum mulier ex una ignis parte sederet, crudelis bestia in altera recubuit. Quo viso, mulier fronti suae signum crucis [Col. 1283A] imprimens, se et pueros suos Deo et B. Mariae Virgini et B. Roberto devotissime commendavit. Interea energumenam suam invasit infirmitas, et dum corpus exanime palpitat, lupus, velut de industria exspectasset, minorem puerum praedatus aufugit. Evanescente autem peste morbi, mulier quasi resurgens a mortuis, inter brachia quaerit infantulum, quem paulo ante tenuerat, et se non alias dimisisse sciebat. Liberari se gaudet mulier a dolore, sed huic succedit dolor forte crudelior, quod majorem filium consulens, de minore rei eventum miserabilem prorsus agnovit. Quid faceret misera mulier? quo se verteret, nesciebat. Non enim poterit vim tanti doloris exprimere, nisi quis materna viscera induens, experimento didicerit sic dolere. [Col. 1283B] Tamen inter ejulationis verba, ista erat verborum repetitio: «Redde, redde depositum, B. Maria: redde depositum, Pater Molismensis.» Mira res! dum haec verba repetit, et B. Mariam sanctumque Robertum saepius inclamando vim doloris exaggerat, ecce bellua suae feritatis oblita (cui proprium est non parcere, sed vorare), de silva prodiens et ore mansueto puerum deferens, eum incolumem reddidit matri suae, quae subsequenti laetitia moerore consumpto, coeptae peregrinationis iter perficiens, in multorum praesentia rei seriem enarravit; et in dorso etiam pueri apparebant vestigia dentium, rei gestae familiarius argumentum.
18. Quanta ad laudem suae Matris et B. Roberti [Col. 1283C] merita declaranda Dei Filius operetur in Ecclesia Molismensi, et patet ex praemissis et ex subsequentibus declaratur. In villa quae vocatur Novallavies [Col. 1283D] Surius, Novallames: neutra scriptio placet: sed veram non est facile assequi divinando, dum nullum circumcirca locum exhibent tabulae, cujus appellatio huc accedat: Ms. Ultrajectinum caret nomine. , homo quidam in exterioribus negotiis occupatus cum uxore sua, domo sua obserata solum reliquerat infantulum in cunabulis dormientem. Interea ignis inveniens suae consumptionis materiem, paulatim crescendo sese exterius manifestat. Flamma jam in tecti superficiem debacchante, cucurrit [populus] [Col. 1283D] Vocem hanc, in ecgrapho nostro deficientem, supplevimus ex Surio. illi detrimento volens sucurrere, sed incassum: nam accessum prohibet flammae vorago, circumquaque diffusa. Tandem parentes immaturius accurrentes; et pueri nomen saepius inclamantes, tendunt pectora, rumpunt crines, et domus non sentit incendium parentum dilectio, de periculo [Col. 1283D] pueri saevius acerbata. Si quando autem matrem vis doloris respirare permittit, haec verba ingeminat: «Tibi commendo filium meum, tu esto clypeus ejus a facie ignis devorantis in gyro, fons misericordiae domina Molismensis.» Ad ultimum parentes accurrunt, orantes, ut de corpore inveniant saltem cinerem et favillas. Quis non miretur? Attendant, qui audiunt, et tanti miraculi novitatem miretur et stupeat totus orbis. Inveniunt infantulum carbonibus [Col. 1284A] arridentem; et cunabulo cum panniculis incinerato, in solo puero saevire nescit incendium. Ecce si quis velit exprimere similitudinem, et praesentia aequare praeteritis, ad laudem suae Matris et sancti Roberti merita declaranda, Filius Dei Patris antiquum renovare dignatus est miraculum Babylonis, nam cum tribus illis pueris iste quartus posset numerari, si flamma tantummodo panniculis pepercisset. Eo vero allato a parentibus et ecclesiae praesentato, convenerunt plurimi Dominum callaudantes; quorum consilio, ne res a memoria tolleretur, fideli commendatur custodiae litterarum.
[Col. 1284B] 19. Jam vero si universa, quae per servum suum Dominus operatur, scribere tentavero, non potero labori sufficere, quoniam ante me tempus quam copia derelinquet. Quotidie quippe in Ecclesia Molismensi B. Roberti auxilium implorantibus adest misericordia Salvatoris: nam ejus intervenientibus meritis ad sepulcrum illuminantur caeci, debiles gressum recipiunt, aegri sanantur, maligni spiritus ejus praesentiam non ferentes ab obsessis corporibus expelluntur. Quod ne forte alicui incredibile videatur, pauca saltem e pluribus transmittere curavimus ad notitiam posterorum. Quamvis enim linguae in signum sint non fidelibus, sed infidelibus, tamen quia nostris etiam temporibus necesse habet rigari fides marcida, fides aegra, jam ad solvendum, quod [Col. 1284C] promisimus, accingamur [Col. 1284D] Hic sequuntur in Surio quae jam habuimus capite superiori num. 14. Caetera apud ipsum desunt. . Vir quidam nobilis de Lotharingiae partibus, terrenis quidem abundans opibus, sed salutis inops, longo vivendi usu et infirmitatis molestia praegravatus, lumen amiserat oculorum; qui salutis propriae cupidus, cum ad imploranda sanitatis remedia multorum circuisset loca sanctorum, impetrare non potuit, quod quaerebat. Quia nimirum sancti, B. Robertum suo gaudentes collegio sociatum, meritis ejus reservabant tanti miraculi novitatem, ut per virum nobilem etiam apud exteras nationes innotesceret nomen ejus. Idem vero vir cum filiorum et servientium turba ad S. Jacobum iter arripuit, peccatorum suorum veniam quaesiturus: iter autem destinatum prosequens [Col. 1284D] [Col. 1284D] Utique via recta ex Lotharingia per Campaniam, Burgundiam et Aquitaniam: quae autem hic narrantur miracula de caeco et contracta, eorum testes juratos infra videbis num. 27. , famam audivit miraculorum, quibus Dominus servi Roberti declararet sanctitatem. Viri autem, qui comitabantur cum eo, monebant illum et instantius hortabantur, ut ponens in Domino Deo spem suam, ad sepulcrum viri Dei devotus accederet. Quorum exhortationibus acquiescens ad sepulcrum hominis Dei pervigil excubabat. Audiens autem circum plurimam multitudinem Deum in sancto suo collaudantem, et pro recepta sanitate per [Col. 1285A] ejus merita gratias referentem, anxiabatur spiritu peccata sua confitens, et praeteritae vitae maculas fluentis abluens lacrymarum. Qui cum ibidem per hebdomadam cum omni comitatu suo moram fecisset, nec exauditus fuisset, clamans ad Dominum, rursus a liberis et familia sua commonitus parabat inde recedere: trahentes autem illum ad manus, usque ad ecclesiae januam perduxerunt. Comperto vero quod in foribus esset ecclesiae, vir devotione plenus et fide fervidus, convertit faciem suam ad sepulcrum flens et ejulans, nomen sancti frequenter inclamans. Quid multa? Dum prostratus humi jaceret, faciem lacrymis rigans, et Deum orans ut non respiceret peccata sua, sed per beati Roberti merita misericordiam faceret postulanti: subito eruperunt [Col. 1285B] ab oculis ejus pelliculae in modum membranarum, usque in faciem ejus descendentes. Quod ille sentiens manum apposuit, et detersis oculis lumen sibi redditum admirans gaudebat; unde qui prius luxerat prae dolore, coepit postmodum flere prae gaudio, ostendens omnibus, qui eum conabantur educere, sibi redditam luminis claritatem; qui pro tanto et inopinato miraculo Dominum collaudantes, ad ecclesiam sunt reversi, Deo gratias referentes, et sepulcrum viri Dei muneribus honorantes. Inde vero digressi cum gaudio, peregrinationem, quam coeperant, alacriter peregerunt.
20. Ad hoc autem miraculum plenius roborandum, aliud accessit forte non impar. Cum enim ex Dei beneficio non mediocriter confortati per viam [Col. 1285C] suam gaudentes irent, contigit illos ingredi civitatem, cui Tudella [Col. 1285D] Ita correximus, licet in ecgrapho nostro scriptum esset Cudella: est autem Tutela urbs ad [Col. 1286D] Iberum fluvium nominata, ex Gallia in Galliciam euntibus commoda, haud procul Calagurri. vocabulum est. Porro a viro quodam potente satis honorabiliter hospitio sunt recepti. Cumque simul amicabiliter loquerentur, vir nobilis per beati Roberti merita Dei misericordiam referebat. Audiens autem vir apud quem hospitabantur, quae facta fuerant, altius ingemiscens ait: «Ecce, inquit, uxor mea a renibus et deorsum omni membrorum officio destituta loco moveri non potest, nisi servorum aut ancillarum manibus bajuletur: sed nec recens est plaga ista, imo jam lapsi sunt decem et septem anni, ex quod hoc ei accidit: verumtamen si tanti meriti est sanctus ille, quem dicitis, confido in Domino, quod uxor mea precibus [Col. 1285D] ipsius restituenda sit sanitati.» Peregrinus autem referens, non solum quod in se expertus fuerat, sed etiam quae in aliis viderat meritis beati Roberti; hospitem suum, ad poscenda beneficia Dei, quantum poterat, animabat: cujus dictis idem vir fidem adhibens, hoc ipsum uxori suae efficaciter persuasit. Postquam vero nocturnae tenebrae recesserunt, et Phoebaea lampas orbem terrarum suis radiis illustrasset, recedentibus peregrinis vir fidelis uxorem suam imponens lecticae, cum apparatu magno Gallias adiit, labori suo finem non faciens, donec veniret ad locum, in quo erat beati viri corpus venerabiliter tumulatum.
[Col. 1286A] 21. Cum autem venissent ad locum, in quo erat quaedam congeries lapidum, quae vocatur Mons-Gaudii-Dei, beati Roberti auxilium petitura, statim a servientibus suis deposita, solo prosternitur, et tota effusa in lacrymas salutem sibi restitui devotissime flagitabat. Multitudo autem languentium, caecorum, surdorum, aridorum, qui per virum Dei cum gaudio remeantes ad propria, cum muliere de lectica deposita substiterunt, preces suas illius orationibus adjungentes; et quae in semetipsis experti fuerant, in aliis quoque viderant et audierant referendo, mentem ejus ad postulandum instantius inflammabant. Nec mora; nervi femorum ejus, quos aegritudo longa contraxerat, paulatim coeperunt extendi, et proprium robur ossa recipere. Mulier quoque virtutem [Col. 1286B] Dei in se sentiens operantem, pedetentim erigitur, et sine alicujus auxilio in pedes prosilit; Deo et beato Roberto gratias agens, et subito in laudem Dei et sancti Roberti omnium, qui aderant, ora laxantur, et vox exsultationis diffundebatur procul. Mulier quoque cum a viro suo rogaretur ut iterum lecticam conscenderet ad ecclesiam profectura, noluit acquiescere, sed ante alios ibat ambulans et exsiliens, laudans Deum, ut juxta litteram videretur in ea impletum esse illud Isaiae vaticinium: «Tunc claudus saliet sicut cervus, et aperta erit lingua mutorum (Isa. XXXV) ,» quae enim prius impotens erat, ecce ante alios ibat; et cui prius prae confusione non erat os aperire, tota in Dei laudibus effluebat. Veniens autem ad ecclesiam, in qua viri [Col. 1286C] Dei corpus jacebat humatum, quae fere duobus milliaribus distabat a loco, in quo mulier sanata fuerat; gratias egit Deo et beato Roberto, cujus se non dubitabat meritis, ab illa, qua detenta fuerat, aegritudine liberatam. Humi vero prostrata ante sepulcrum sancti, terram, in qua jacebat corpus ejus devotissime deosculans, cunctis qui aderant ministrabat materiam Deum in sancto suo mirabiliter praedicandi. Oratione vero completa, multisque muneribus honorando viri Dei sepulcro [oblatis], cum gaudio remeant ad propria, lecticam in qua fuerat deportata in testimonium suae deliberationis derelinquens; quod miraculum, ut etiam posteros non lateret, eadem lectica ante fores basilicae longo [Col. 1286D] tempore pependit.
22. Quantam iste sanctus in effugandis immundis spiritibus acceperit a Domino potestatem, ad ipsius invocationem miracula facta declarant. Nam ut caetera sileam, mulier quaedam cum ingressa fuisset causa orationis ecclesiam Molismensem, et coram altari assisteret, occulto Dei judicio arrepta a daemone miserabiliter vexabatur. Ad consilium autem monachi senioris, qui aderat, maritus mulieris, qui cum illa venerat, illam alligavit ad sepulcrum beati Roberti. Misera vero mulier tam crudeliter saeviebat, ut omnes, qui appropinquare vellent, conaretur dentibus attrectare, tandem a viro suo commonita, [Col. 1287A] beati Roberti nomen inclamat, dicens: «Sancte Roberte, roga beatam Virginem, ut ipsa mihi a Filio suo impetret liberationem.» Quo dicto, statim mulier coram omnibus liberata, gratias egit Deo. Altera quoque mulier de vico, cui nomen est Baignous [Col. 1287B] Vulgo Baigneux-les-Juifs, id est Balniola Judaeorum, oppidum Burgundiae prope Sequanam. Ita notatur in Alphabeto Francico P. Duval, videturque idem esse quod in Tabula ducatus Burgundici scribitur absque addito Bagnaux, una leuca distans a Molismo, ad eum rivulum qui sese in Sequanam exonerat infra Barrum praedictum. , cum in cubiculo peperisset, nescio quo Dei judicio in insaniam versa, virum suum Evonga percussit et occidit; quae constricta funibus et ad ecclesiam Molismensem perducta, quam cito sepulcrum beati viri contingere potuit, liberata est a daemone, nihil deinceps tale perpessa. In se vero reversa, cum se videret funibus constrictam, mirari coepit; et demum, agnito facinore quod patrat, pro causa duplici flere coepit: hinc peccatum suum amarissime deflens, hinc vero pro liberatione sua [Col. 1287B] gratias agens Deo. Haec autem et his similia operari non desinit virtus Christi, per merita B. Roberti, ad laudem et gloriam nominis sui, cui est cum Patre et Spiritu sancto honor et gloria, in saecula saeculorum. Amen.
23. Non abs re arbitror omissa repetere, et quam modestae severitatis in subditos, quamque liberalis in pauperes beatus Robertus exstiterit, apicibus adnotare. Cum enim quodam die duo clerici virum Dei pro foribus ecclesiae reperissent; coeperunt ab eo instanter alimoniam postulare. Vir autem Dei, sicut totus misericordiae visceribus affluebat, illorum cupiens inopiae subvenire, statim quemdam e fratribus, cujus erat officium ministrare mensis, accersiri praecepit. Cui cum praecepisset, [Col. 1288A] ut aliquid daret egenis, responsum accepit ab eo, panes penitus in monasterio non haberi. «Unde ergo, ait sanctus, hodie reficient fratres?» Respondit: «Nescio.» Nec mora: venit hora, qua fratres, peractis ex more missarum solemniis, parabant appropiare mensis. Cum sonitum cymbali, sicut illa hora moris est, vir sanctus audisset, ab oeconomo requisivit unde panes haberet, quos fratribus refecturis apponeret. «Ego inquit, paucos reservavi, procurans, ut refectionis hora fratribus cibaria non deessent.» Tunc vir Dei zelo incensus, fremens et indignans, quod in grege sibi commisso repertum fuisset inobedientiae lolium et diffidentiae zizania, ingressus refectorium panes mensis superpositos in sporta suscepit, ipsosque de quodam [Col. 1288B] colliculo vicino ecclesiae, in aqua [Col. 1287B] Michael Antonius Baudrand, qui Lexicon [Col. 1288B] geographicum Ferrarii dimidia parte auctius nuper vulgavit, de Molismo agens, situm ait ad amnem Leigne (Latine Leniam seu Lineam dixeris) hic vero supra Barum Sequanae sese ingerit. , quae subterfluebat praecipites dedit: nolens in filiis Dei culpam inobedientiae reperiri. At vero zelum ipsius Deus ex alto prospiciens, jam quibusdam devotis mulieribus de Castellione [Col. 1288B] Castellio oppidum ad Sequanam, tribus ad orientem leucis Molismo distans. inspiraverat, ut panes deferrent fratribus refecturis. Vir enim Dei B. Robertus inde regrediens, ad portam monasterii tres quadrigas invenit panibus oneratas, quas de Castellione jam dictae mulieres ad refectionem fratrum adduxerant. Tunc vir Dei, fratribus convocatis, diffidentem et inobedientem fratrem coram cunctis redarguit, cunctosque fratres, ad praesumendum de Dei misericordia in necessitatibus monitis salutaribus animavit [Col. 1288B] Totus hic paragraphus habetur in Surio post numerum nostrum 11. .
[Col. 1287C] 24. Processus hic canonizationis una cum originibus ordinis Cisterciensis exstat in tomo I Bibliothecae mss. a Philippo Labbe editus. Convenerunt scilicet anno 1221 Cistercienses ad capitulum generale, in eoque statuerunt, ut intercessiones fierent, libellique supplices offerrentur Honorio III pontifici, ut is Robertum catalogo sanctorum adscriberet. Accessit Molismensium quoque studium, meritis communis Patris honores quaerentium; junctisque sive litteris sive legatis id apud pontificem effecerunt utrique, ut aequum censens quod petebatur, antequam S. Roberto publicum cultum decerneret, ad explorandam vitae ejus sanctimoniam ac miracula cognoscenda, ut mos Ecclesiae est, certos idoneosque viros delegarit. Fuere ii episcopus [Col. 1288C] Lingonensis Hugo II, et Valentinus Girondus sive Giraldus, ex Molismensi ac dein Cluniacensi abbate huc promotus, abbasque Cluniacensis Rolandus: ad quos pontifex super faciendo hujusmodi examine sequentes litteras dedit: «Honorius episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus Lingonensi et Valentino episcopis, et dilecto filio abbati Cluniacensi, Matisconensis dioecesis, salutem et apostolicam benedictionem. Gaudemus in Domino, et in ejus laudibus delectamur, quod sicut dilecti filii universi abbates Cisterciensis ordinis in capitulo generali congregati, nec non et abbas conventus Molismensis suis nobis litteris insinuarunt, felicis recordationis Robertus (qui primus monasterii Molismensis fuit abbas, primusque jecit [Col. 1289A] Cisterciensis Ordinis fundamentum, quod divina favente gratia crevit in templum sanctum in Domino) religiose vivens, tanta fulsit gratia meritorum, quod Dominus tunc multa et magna miracula per eum operatus, adhuc post ejus felicem obitum ad sepulcrum ipsius, ad ostensionem sanctitatis ejusdem, dignatur operari majora, ut quem virtus morum honestavit in via, miraculorum gloria nobis insinuet in patria honorari. Quare iidem nobis supplicarunt instanter; ut cum luce clarius pateat, ipsum in ordine confessorum regnare in ecclesia triumphante, etiam in militante sanctorum catalogo ascribere deberemus. Verum, quia in tanto negotio non est nisi cum gravitate plurima procedendum, nos de fide ac discretione vestra plenam in Domino [Col. 1289B] fiduciam obtinentes, discretioni vestrae per apostolica scripta mandamus, quatenus tam de vita quam de miraculis sancti praedicti perquirentes sollicite, veritatem, quam inveneritis, per vestras nobis litteras fideliter intimetis, ut ex vestra relatione sufficienter instructi, procedamus exinde, prout secundum Deum viderimus procedendum. Quod si non omnes his exsequendis poteritis interesse, duo vestrum ea nihilominus exsequantur. Datum Laterani octavo Kalendas Februarii, pontificatus nostri anno quinto.»
25. Hactenus pontifex de dicto examine (quod uterque episcopus, abbate Cluniacensi, aliis negotiis impedito, apud Molismum instituit) Manriquez scribit [Col. 1289C] quod S. Roberto ante centum annos sublato e vivis, cum nulli ex aequalibus superstites essent, qui de miraculis a vivente patratis testimonium dicerent, examinatores contenti historia, quae de vita signisque ejus scripta exstabat eam ad Honorium destinarint, unaque eam, quam subjungimus, quaeque canonizationis processum complectitur, epistolam. Vitae auctorem ipse, coeptum semel errorem prosequens, Odonem nominat; cum hoc fuerit nomen abbatis, cujus jussu ea scripta est, non auctoris. Epistola ipsa est hujusmodi: «Sanctissimo Patri ac domino Honorio, Dei gratia sanctae et apostolicae sedis summo et universali pontifici, H. eadem gratia Lingonensis et G. Valentiniensis episcopi, cum pedum osculo salutem et [Col. 1289D] debitae reverentiae famulatum. Mandatum sanctitatis vestrae accepimus sub hac forma, Honorius episcopus, etc. Hujus igitur auctoritate mandati, ad locum personaliter accedentes (Domino abbate Cluniacensi collega nostro, nobis episcopo Valentiniensi committente vices suas) testes recepimus, quorum depositiones de verbo ad verbum scribi fecimus in hunc modum. Oddo Molismensis abbas juratus dixit, quo cum esset in habitu saeculari in pueritia constitutus, vidit quamdam mulierem caecam a nativitate, habentem filiam, sicut ipsa mater firmiter asserebat, quam ipse ad venerabilis Patris Roberti, de quo agitur, adduxit sepulcrum; et cum ibi cum matre quadam nocte vigilaret visum [Col. 1290A] recepit. Huic facto interfuit idem abbas et vidit. Vidit etiam idem abbas, tempore dedicationis Ecclesiae Molismensis, postquam habitum monachalem et ordinem sacerdotalem susceperat; quod cum sepulcra, propter reverentiam dedicationis, ab ecclesia tollerentur, et ventum esset ad sepulcrum ejusdem venerabilis Patris; ad motum sepulcri proprios oculos de terra liniens, recepit ibi mulier quaedam visum.
26. «Altera de eadem terra comedens, recuperavit loquelam, cum per triennium muta fuisset, sicut maritus ejus et ipsa firmiter asserebant. Accidit postea, nondum a praesenti testium examinatione duobus annis elapsis, quod quaedam vacca vulnerata fuit a lupo, quod sentiens mulier cujus erat, [Col. 1290B] vulnus aqua benedicta respersit, statimque ipsam capitis et brachii tremor continuus et enormis invasit; quae ipsa die ad memoratum sepulcrum rediens, statim curata et penitus est sanata. Hoc vidit idem Odo temporibus istis, jam abbas in eadem Ecclesia constitutus. Vidit praeterea quemdam monachum Ragnerium nomine, qui factus fuerat furiosus, ad sepulcrum ejusdem venerabilis Patris ligari, ibidemque recuperare per divinam gratiam sanitatem. Willelmus presbyter juratus dixit de muliere, quae visum receperat tempore dedicationis, idem quod abbas: de muliere vero, quae loquelam recuperaverat, audivisse se saepius, sed non vidisse. De muliere, quae tremorem capitis et brachii patiebatur, [Col. 1290C] idem quod abbas. Vidit praeterea quamdam mulierem, quae tempore festivo fuerat operata, propter quod ipsa die, sicut creditur, in manu percussa, et usque adeo orba fuit manu, ut desperaretur ipsam posse sanari; sed per divinam clementiam et sancti merita, ad sepulcrum ejus accedens, statim sanata est. Vidit etiam ibi quemdam furiosum sanari. Albericus monachus et presbyter juratus dixit, de miraculis factis in dedicatione, idem quod abbas: de muliere quae recuperavit sanitatem manus, idem quod Willelmus.
27. «Jacobus monachus et presbyter juratus dixit, quod quidam frater ejus carnalis, in aetate puerili constitutus, ita enormiter laesus fuit in capite, quod oculus de proprio erutus loco ab ejus [Col. 1290D] facie dependebat. Qui ad ipsius Jacobi instantiam ad saepe dictum tumulum deportatus, statim per divinam clementiam sanatus est, et absque omni laesione oculus ad locum debitum est reversus. Haec enim omnia vidit monachus Jacobus circa fratrem suum. De aliis autem duobus miraculis, factis in dedicatione, idem quod alii. Vidit etiam praedictus Jacobus quamdam mulierem de longinquis partibus deportari, quae longo tempore fuerat contracta; statimque viso monasterio, in quo requiescit abbas venerabilis, cui se in spe recuperandae salutis devoverat, curata est et omnino sanata. Milo laicus juratus dixit, de oculo eruto et restituto, idem quod Jacobus: de miraculis factis in dedicatione, et de [Col. 1291A] muliere quae tremorem capitis et brachii patiebatur, idem quod abbas et alii. Bartholomaeus monachus et presbyter juratus dixit, de duobus miraculis factis in dedicatione et muliere percussa in manu, idem quod alii.
28. «Hugo presbyter et monachus juratus dixit, quod vidit quemdam civem Metensem caecum, venientem causa devotionis et spe recuperandi visus ad saepe dictum sepulcrum: qui veniens ad illud visum recuperavit et vidit squammas ab ejus oculis visibiliter defluentes. Qui citius inde ad S. Jacobum proficiscens, hospitatus est in itinere, in domo mulieris cujusdam, quae contracta jacebat in lecto: sed ad consilium illius ad sepulcrum sancti se portari faciens, sanata est. Haec est autem illa, de qua [Col. 1291B] superius loquitur Jacobus monachus et sacerdos, qui Jacobus convenit cum Hugone, sed de auditu. Guillelmus monachus et presbyter juratus dixit, quod vidit quemdam clericum, qui longo tempore contractus fuerat, ad idem sepulcrum sanari: et, de duabus mulieribus in dedicatione, idem quod alii. Licelinus monachus et presbyter juratus dixit, de duobus miraculis in dedicatione, idem quod alii. Martinus juratus dixit, de miraculis factis in dedicatione, et de muliere quae sanata fuerat a laesione manus, idem quod alii. Haymo monachus et sacerdos juratus dixit, quod vidit quemdam furiosum ibi sanari. Magister Simon presbyter juratus dixit, de miraculis factis in dedicatione, idem [Col. 1291C] quod alii; adjiciens, quod quidam laicus apud Molismum illudens convitiis venerabilem Patrem, et ejus miracula irridens, inde recedens, sequenti die infra fines ejusdem villae a duobus militibus est occisus. Hoc etiam dixit Jacobus se vidisse. Vidit praeterea quemdam laicum, qui contractus fuerat per undecim annos, ad saepe dictum sepulcrum sanari.
29. «Fulco et Jacobus, monachi et sacerdotes, jurati dixerunt, quod cum quadam die essent juxta tumulum saepe dictum, et viro sancto reverentiam exhiberent capita inclinando; quidam monachus astitit cum eisdem, in haec verba ipsis praesentibus et audientibus contumeliose prorumpens: Ut quid ei capita inclinatis? Sciatis pro certo, quod nunquam [Col. 1291D] sanctus fuit. Imo quidam rusticus multum deformis, sepulcrum pede percutiens, similia proclamabat: statim autem tumor arripuit pedem illum per totum corpus universaliter ascendendo; ita quod infra quindenam illa infirmitate gravatus spiritum exhalavit. De furiosis et febricitantibus sanatis infinita multitudo clamabat coram nobis, et se esse sanatos firmiter asserebant. Ita quod communis opinio totius regionis in tantum invaluit circa ista, quod plurimum ipsum tenorem attestationum extollit. Haec nostris temporibus accidisse dicuntur, sicut superius est expressum. A tempore autem obitus ipsius, cujus non exstat memoria, infinita miracula referuntur; ita quod tota vicinia nequaquam [Col. 1292A] dubitat, ipsum sanctorum catalogo miraculis coaequatum. Caeterum vita ipsius sanctitati vestrae, per nuntios Ecclesiae Molismensis, porrigetur in scriptis, quae satis ostendit ipsum multis meritis claruisse. At quae audivimus, cum summa diligentia fideliter inquirentes, beatitudini vestrae per scripta praesentia declaramus, ut vestra sancta paternitas videat, quid talibus sit agendum.»
30. Hactenus litterae episcoporum ad pontificem, et examen de S. Roberti sanctitate ac miraculis, de quibus et testimonium suum plures in vicinia abbates ad Honorium perscripserunt his verbis. «Sanctissimo Patri et domino universali Honorio, divina providentia sanctae sedis apostolicae pontifici, S. Benigni Divionensis, et S. Stephani Rhemensis, [Col. 1292B] S. Michaelis Tornodorensis, et S. Martini Melundensis abbates, Lingonensis dioecesis, cum pedum osculo salutem et debitae reverentiae famulatum. Cum Molismensis Ecclesia, et illae ecclesiae in quibus habemus ministrare, proximae sint sibi invicem, et adeo vicinae, ut vix aut nullatenus in aliqua earum aliquid magnum contingat, quod ad alias fama velox cito non deferat; de sancti Patris nostri Roberti, Molismensis Ecclesiae primi abbatis, et Cisterciensis ordinis fundatoris, vita, quae innumeris veneranda virtutibus effulsit; et de miraculis, quae quotidie ad sepulcrum ipsius, divina operante clementia, fiunt, dignum duximus in praesenti articulo veritati testimonium perhibere. Nam incessanter [Col. 1292C] totius regionis ejusdem populi vox clamat in auribus nostris, quod multitudo maxima contractorum, caecorum, mutorum et aliorum variis languoribus detentorum, quotidie ad sepulcrum dicti sancti in ecclesia Molismensi confluentium, facta oratione et sancti nomine invocato, pristina sanitate recepta, incolumis videtur remeare ad propria. Inde est, quod ipsius sancti inflammati miraculis, sanctissimae paternitati vestrae, in quantum possumus, humiliter et devote supplicamus, quatenus saepe dictum S. Robertum, quem Deus inter electos suos coruscantibus meritis per miracula mirifice magnificavit in partibus nostris, canonizari et sanctorum catalogo aggregari decernatis.» Ita abbates.
[Col. 1292D] 31. Honorius his litteris atque memoratis testimoniis perlectis, cum ad universalem cultum per totam Ecclesiam S. Roberto decernendum, sanctumque eum pronuntiandum quaedam alia desideraret; potestatem interim fecit Molismensibus eum venerandi, atque officium de illo celebrandi, in ea tantum ecclesia, in qua sacra ejus ossa recondebantur, qua de re hujusmodi pontificis diploma est: «Honorius episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis abbati et conventui Molismensi, salutem et apostolicam benedictionem. Cum olim per litteras et nuntios vestros supplicassetis instanter, adjuti testimoniis et intercessionibus plurimorum, ut sanctae memoriae B. Robertum, cujus corpus in vestra requiescens [Col. 1293A] ecclesia multis et magnis miraculis coruscabat, sanctorum catalogo ascribere deberemus; nos, ne in tanto negotio videremur uti aliqua levitate, tam de vita ipsius, quam de miraculis, per venerabiles fratres nostros Lingonensem et Valentinensem episcopos, mandavimus inquiri, cum ad id ut aliquis habeatur ut sanctus in Ecclesia militanti, necesse sit, ut et verae fidei, quae per dilectionem operatur, merita cum perseverantia finali praecedant, et clara etiam miracula subsequantur; neque alia sine aliis plene sufficiant ad indicium sanctitatis; eo quod nonnulli faciunt opera sua, ut videantur ab hominibus; et nonnunquam angelus Satanae transfigurans se in angelum lucis, hominibus frequenter illudit, sicut de magis legitur Pharaonis. [Col. 1293B] Cum itaque inquisitores praedicti nobis super his [Col. 1294A] plene rescripserint veritatem, quia, licet nobis quaedam miracula quae post mortem fecerat intimarunt, de his tamen quae in vita fecisse dicitur, fidem plenariam non fecerunt: nos ne precibus vestris videremur omnino deesse, concedimus vobis, ut eum tanquam sanctum in vestra ecclesia venerantes, ejus apud Deum suffragia fiducialiter imploretis. Datum Laterani, VI Idus Januarii, pontificatus nostri anno sexto.» Has litteras se ex Vaticano decerptas habuisse Manriquez ait; additque, hoc eodem anno aut initio sequentis, cum id, quod primo processu deerat, suppletum fuisset, S. Robertum absolute sanctorum canoni ascriptum fuisse, decretumque in generali capitulo Cisterciensis familiae, ut festum ejus quintodecimo Kalendas Maii cum officio duo decim lectionum [Col. 1294B] per universum orbem solemnius celebraretur.
Epistolae
Illustrissimo duci ODONI, ROBERTUS abbas Molismensis Ecclesiae, et qui cum eo Domini obsequium concupiscunt, salutem et felicitatem.
[Col. 1293C] Pietatem et gratiam donatam vobis a Domino agnoscentes, nolumus absque beneplacito celsitudinis vestrae aliquid innovare; quamvis antiquum sit et non novum in virtutis apprehensionem currere. Quapropter noveritis, de aliquorum sociorum nostrorum consensu, quibus data est gratia agnoscendi seipsos, juxta sanctissimae Regulae praecepta, in vera paupertate et conscientiae sinceritate vivere statuisse. Et quia reliquos in eamdem sententiam adducere non potuimus, et eosdem et eorum regimen dimittere, et cum his qui vestigia nostra, imo potius sancti Patris Benedicti sequi voluerint, ad eremum migrare decrevimus. Quia vero vestrum in nos animum saepissime experti sumus, et nunc contra insurgentes procellas experiri oportet, de omnibus vos certiores fecimus, orantes Dominum et patrem gratiarum quod vos et domum vestram incolumes conservet. Amen.
[Col. 1293D] Odo Burgundiae dux, etc., venerabili Patri ROBERTO abbati Molismensi, et reliquis qui cum eo unum sunt in Domino, pax aeterna in aeterno Deo.
Allatae sunt nobis litterae sinceritatis vestrae per manus modestissimi viri Stephani socii vestri; quibus visis, et intentionem probamus et opus. Facite quod Spiritus jubet, ego non deero vobis, sed ab episcopis provincialibus, et si oportuerit a Romana [Col. 1294B] sede, quidquid volueritis impetrabo. Locum solitudinis vestrae eligite, et pro me assidue Dominum orate. Vestram sinceritatem Dominus conservet, et puram intentionem augeat.
Fratribus, qui in montibus Cistercii ad montem perfectionis conscendunt, ROBERTUS, eorum quondam socius, nunc in vallem miseriarum demersus, post ascensum palmam, et sui in ascendendo recordationem.
Si lingua calami, lacrymae atramenti, cor papyri vices subire possent, forte calamus aures, atramentum oculos, papyrus affectiones, et omnia simul, simul et vos omnes ad affectum commiserationis commovissent. Postquam enim vobis non adhaesi, adhaesit lingua mea faucibus meis: cum vos non viderunt oculi mei, lumen oculorum meorum et ipsum non est mecum. Dum cor a vobis, si a vobis unquam poterit, fuit avulsum, factum est tanquam cera liquescens in medio ventris mei. Sed a vobis avulso non tamen quemquam ex vobis ista separavit avulsio; quos enim jungit charitas Jesu Christi, frustra dividunt terrarum spatia. Habeat Molismus praesentiam corporis, legibus obedientiae [Col. 1294D] astrictam, dummodo Cistercium animae desiderium possideat. Hoc disposuit Altissimus, cujus inscrutabilia sunt secreta, ut in diversa distractus, nec anima per corporis conversationem distrahatur, nec corpus distractum tam sancta conversatione [non] fruatur: pro anima vobiscum degente orationes fundite; corpus, cujus animam possidetis, tanquam optimae partis suae possessores, vos salutat in Domino.
Vita et diplomata
(Vide Patrologiae tom. CXLVIII, col. 939, in Monumentis Gregorianis.)
Index rerum et verborum
- Abbas S. Albini, 8, 18, 176. Angeriacensis, 41, 160, 165. Batiacensis, 45. Bellilocensis, 102. Biennensis, 40. Blesensis, 70. Bonaevallis, 40, 182. Carrofensis, 40. S. Florentii, 168. S. Joannis, 150, 254. S. Launomari, 186. Lemovicensis, 189. S. Nicolai, 43, 111. S. Sergii, 170, 175, 180. Vindocinensis, 50. Vizeliacensis, 36. Abbas intrusus et Simoniacus, 40. Ob flagitium depositus, 40. In monachum suum calumniator, 111. Abbates Deus constituit, ipsi monachos, 192. Abbatibus episcopalia ornamenta concessa, 86. Abbatum professio apud episcopos, 67, 87, 300. Acephali abbates, 87.
- Abnegatio sui, 238.
- Adami primum peccatum non fuit esus vetiti, 361.
- Adelardus de Castrogunterii, 242, 268.
- Amicus erga amicum, nisi cum illum offendit, erubescere non debet, 33. Constans, 233, 235. In necessitate, 34, 84, 181.
- Andegavis, 99, 109, 207, 210.
- Andegavensis comes excommunicatus a legato, 41.
- Andreas de Vitreio, 40.
- Andreas monachus, 211, 291.
- Angariae, 153.
- Angeli ad defunctos internuntii, 254. Angelus peccans damnatur, homo liberatur, 324. Angeli superbia unde, 362
- Alexander II abbates Vindocinenses ordinalitia ornat dignitate, 23, 50.
- Aliter, male, 13, 60, 62, 140, etc.
- Alodiarius, 34, 45.
- Alodium, 3, 27, 32, 34, et passim.
- Alogia, 229.
- Altarium redemptio, 48, 123, 124.
- Amblardus abbas Lemovicensis, 189.
- Amicorum ope et consilio vitiosae causae relevantur, 237
- Angeriacensis abbas, 41.
- Anglicus rex, 41, 252.
- Anima carnem infecit, non caro animam, 212.
- Appellatio ad sedem apostolicam, 5, 9, 59, 148, passim.
- Apostoli a Christo electi et consecrati, 117, 274, 302.
- Arcae foederis mystica expositio, 291, 297.
- Archembaldus abbas S. Albini, 7. 176, 177. Cum Pagano de abbatia contendit, 8, 9, 10. Romam a Paschale vocatus, 18.
- Archembaldus, 27.
- Armannus mon., 26, 27.
- Archidiaconus Andegavensis, 48, 52. Pictavensis, 40. Santonensis, 150, 154. Vindocinensis, 63, 74, 75.
- Archiepiscopus Lugdunensis, 50, 76. Remensis, 52. Senonensis, 76. Turonensis, 31, 34, 51, 85, 140, 230.
- Archiepiscopus in parochia suffraganei episcopi eo inconsulto agere nihil debet, 149.
- Archilevita, 75.
- Archipresbyter Saviniaci, 127, 129. Vindocin., 79, 65.
- Astho, 152.
- Aureliani, 50.
- Banleuga castelli Vindocin., 72
- Baptismus Christianum facit, 273. Necessarius re aut voluntate, 360.
- Barbarini solidi, 40.
- Batiacensis abbas, 45.
- Beatitudo falsa, vera miseria, 38, 188, 248.
- Bellilocensis abbas, 102.
- Benedictus monasticae vitae institutor, 402. Ejus Regula caeteris perfectior, 408. Sermo vitae historiam continens, 402.
- Beneficia aliena tutius est praedicare, quam sua, 95.
- Beneventana urbs, 231.
- Bernardus abbas S. Launomari, 186. Bernardus abbas S. Sergii, 170.
- Bernardus mon. apud Castellum, 214.
- Bernerius abbas Bonaevallis, 40, 181, 182, etc. Bernerius prior Credonensis, 216.
- Biennensis abbas, 40.
- Blesis, Blesensis abbas, 70.
- Bonavallis, 89, 97. Bonaevallis abbas, 40.
- Briccius cellararius Credonis, 210.
- Britones monachi, 227.
- Bruno episcopus sed. apost. legatus, 70.
- Buatmundus, 65.
- Bullatum privilegium, 89.
- Burgenses, 34, 73.
- Callistus II papa, 24, 25, 26, 28, 281, 288. Turonis spoliatur a furibus, 27. Beneventi moratur, 231.
- Camerula monasterii, in qua flagitium commissum, Goffridi jussu destructa, 216.
- Caortiae castellum, 142.
- Canones, sedis apost. leges, a Spiritu sancto dictati, 92.
- Capillorum mystica significatio, 393.
- Caput jejuniorum, 158.
- Cantilena composita in legatum, 39. Cantilenae saltus non respondens, 59, 130, 134.
- Capa, 231.
- Carcer castrum, 126, 131. Ecclesia S. Nicolai, 140.
- Cardinalis, 20, 33, 135, 151.
- Carnotum, 63, 80, 97. Capitulum S. Mariae, 70, 71. Secretarius B. Mariae, 226.
- Carrofensis abbas, 40.
- Castellum, loci nomen, 214.
- Castrum Gunterii, 242.
- Castrum Ledae, 126.
- Cellararius, 168, 212.
- Cenomanum, 131.
- Census XII solidorum Romanae Ecclesiae penditur a monasterio Vindoc. 23.
- Census pro altari, 123, 125.
- Charitas prioratus, 195.
- Charitas sine aliis virtutibus venialis, aliae sine illa damnabiles, 108.
- Christus ex tribus substantiis, 385. [Col. 1296] Totum hominem simul suscepit, 339, 341, 383. Judex etiam in cruce, 355, 371. Christi incarnatio totius Trinitatis opus, 337, 354, 383. Transfiguratio non naturam divinam, sed carnis glorificandae speciem exhibuit, 270. Mors iis tantum proficit, qui diligunt ipsum, 342. Cur ex latere dextro sanguis et aqua, 356. Resurrectio cur die tertia, 352, 362. Cur paucis tantum et bonis post illam apparuit, 363. Ascensionis miranda, 366. Tria opera quae aliis nemo faciet, 364. Judicandi munus et potestas, 368, 369, 370, 371. Intercessio in coelis, 326. Christum sequi et mundum impossibile, 240.
- Clamorem facere, 129, 303.
- Clarus mons, 256.
- Claves Ecclesiae agitare, 91, 301.
- Cluniacus secundus paradisus, 162
- Comes Andegavensis, 18, 41, 46, 49, 109. Pictavensis, 21, 252, 254. Vindocinensis, 28, 72, 100, 100, 129
- Comitissa Britannorum, 259, 260 Pictavensis, 258. Vindocinensis, 4, 78, 82, 127, 128, 130, 133.
- Concilium Arvernense, 88. Ejus decretum de altarium redemptione, 48, 123, De spoliatis, 91, 92. Aurelianense Umbaldi legati, 50. Romanum Paschalis II, Callisti II, 21, 159.
- Concilium nullum ratum sine apostolica auctoritate, 244.
- Conductus, 36, 76, 80, 127, 129, 131.
- Confessio quae fit sacerdoti, fit Deo, 251. Ubi, cui, et quando facienda, 295. De quatuor peccatis universae Ecclesiae fieri debet, 251.
- Confirmatio sacra, 298. Ejus vis, 353.
- Cono episcopus legatus sedis apost., 34.
- Consuetudines et exactiones perversae, 3, 83, 93, 110, 153, 255.
- Conversio ad Deum non differenda, 223.
- Conversus monachus, 176. Laicus, 111.
- Credonis castrum, 210, 243, 250, 255. Claustrum et curtis S. Clementis, 210, 216, 243.
- Cremona, 159.
- Criminis accusatus in accusantis potestate manere non debet, 112.
- Crucem bajulare Christus jubet non quaerere sepulturam, 28, 159
- Curtis, 216
- Damnati hominis miseria, 223, 224.
- Decimas Ecclesiae quando debeat Ecclesia, 156.
- Decimae salinarum, 156.
- Dedicare, commendare, 141.
- Dei misericordia charitatis ejus maximum opus, 354. De ea non praesumendum, 327. Misericordia et justitia, 224. Flagella ad conversionem peccatoris, 364, 329.
- Diaboli idola qui sint, 346.
- Dignitatum sublimitas graviora facit peccata, 108.
- Dislaudare, improbare, 125.
- Dispensatio interdum necessaria, [Col. 1297] 287. Quomodo in Ecclesia fieri debeat, 288.
- Duellum capere, 154.
- Eblo, 1, 144.
- Ecclesia fide, castitate et libertate vivit, 15, 120, 279, 289. Ecclesiae auctoritatem saeculares sua consuetudine annullare conantur, 83. Sic tueri convenit, ut discretio servetur, 286. Ecclesiae injuria nihil gravius apud Christum, 122.
- Ecclesiasticam causam saeculari aut peregrino judicio terminari est injustum, 82.
- Effide, loci nomen, 403.
- Electuarium, 204.
- Episcopus Andegavensis, 4, 31, 37, 48, 49, 52. Carnotensis, 5, 27. Cenomanen. 4, 31, 37, 144. Engolismensis, 9, 31. Pictavensis, 40, 44, 47. Redonensis, 126, 233. Santonensis, 1, 4, 254.
- Episcopus Dominus et imperator Christianorum, 273, 278. Jure divino regibus et imperatorib. dominatur et illis debet reverentiam, 284. Qualis eligendus, 275. Episcopus non est, qui timet exsilium, dolorem, mortem 103. A fide errans redargui potest a subdito, 140. Deponi non potest a legato, 42. Episcopi a laicis investiti, 16. Episcopi ordinatio consistit in electione et consecratione, 117, 273. Canonica electio, quae per clericos, 275. Episcopo non obedire grave est, 74, 149.
- Equitaturae, equi, 129.
- Eva inclusa, 222.
- Ermengardis comitissa Britannorum redit ad saeculum, 259. Ejus pietatis opera, 260
- Ernaldus decanus Carnot., 62.
- Eucharistiae sacramentum declaratur, 269. Cur sub speciebus, 270. Verum Christi corpus et sanguinem continet, 270, 384. Aliter a malis, aliter a bonis sumitur, 271. In eo panis et vini fit conversio, 272. Disputationem non postulat, sed fidem, 384.
- Excommunicandus non est, qui multitudinem secum habet, 287.
- Excommunicatis non communicandum, 22, 27, 100, 144. Ne mortuis quidem, 152. Sine satisfactione non absolvendi, 55, 128, 131, 132.
- Excommunicationem a legato inflictam papa non probat, 41.
- Femineus sexus fragilis et delicatus, 321. Etiam amicis inimicus, 47. Ad decipiendum usitatus, 135. Suspectos reddit etiam religiosos, 205. Ubi bonus nullus melior, ubi malus nullus pejor, 215. Rectores suos saepe traxit ad mortem, 220. Multorum malorum auctor, 197.
- Ferruchius custos palatii Later. pro Guitberto, 20, 21.
- Festivitas B. Aegidii, 80. S. Beati, 82. S. Benedicti, 402. S. Clementis, 18. S. Mariae, 165. Assumptionis, 45. Omnium Sanctorum, 18, 54, 62. Theophaniae, 64. Trinitatis, 141, 182, 208.
- Fides sine dilectione diabolum imitatur, 312. Sine bono opere mortua est, 353. Fidem Christianam defendere licet etiam criminoso, 120, 270. Fidei defensio paradisum promeretur, 121 281.
- Flaici insula, 151.
- Flocellus, 62.
- Florentii (S.) abbas, 168.
- Fons Ebraldi, 45, 47, 207.
- Formatae et formosae litterae, 68, 134.
- Formicam plaustrum trahere dedecet, 178.
- Francia, 22.
- G. Prior de Charitate, 195.
- Garinus mon. cellararius de Pinu, 168.
- [Col. 1297] Garinus Galandi fit monachus, 180.
- Gilbertus mon., 217.
- Giraldus Ostiensis episcopus, legatus, 36.
- Girardus Normannus episc. Engolismensis legatus, 37. De exili loco sublatus, 39. Vulgi cantilena perstrictus, 39. Multa ejus improbe facta commemorantur, 40, 41, 42.
- Gladii duo in Ecclesia, regnum et sacerdotium: retundi alter ab altero non debet, 285.
- Gladiatorius spiritus, 166.
- Goffridus episcop. Andegaven., 103. Carnotensis, 78, 80, etc.
- Goffridus abbas Blesensis, 70.
- Goffridus abbas Vindocinensis juvenis et novitius electus, 67. Ab Ivone sacratus, 56. Romae presbyter ordinatus ab Urbano, 30, 48, 94. Lateranense palatium Urbano recuperat, eiq. pedem primus osculatur, 20, 23, 30. XII millia solidorum pro Ecclesia Romana expendit, 19, 23, 29. B. Priscae ecclesiam recipit ab Urbano, 30. Item a Callisto, 28. Concilio Arvernensi interfuit, 91, 123. Carus Urbano quasi unicus filius, 26. Urbanum et Paschalem Vindocini excipit, 35. Cum Callisto veteri necessitudine conjunctus, 24, 25. Honorio munera mittit, 31, 47. Duodecies transalpinavit, ter captus est, 30. Lugduni apud primatem diversatur, 76. Monasterium Vindoc. locupletat, 22, 29. Aemulos patitur, 29. Alienus a Simonia et laica investitura, 29 et 94. Natura velox ad indulgentiam, 206 Ejus crebra infirmitas, 1, 8, 30, 33, 150, 198, 207. Ordinatio pro monachis in capitulo, 304. Soliloquium cum Deo, 203. Veniam a suis poscit, 199.
- Goffridus de Alogia, 229.
- Goffridus de Meduana, 203.
- Goffridus Tauniacensis, 146.
- Gratus episcopus, 130.
- Goffridus Danielis archipresbyter Vindoc 62, 65, 68.
- Goffridus mon. de Surgeriis, 208.
- Goscelinus archidiac. Santonensis, 154.
- Gravia, 100.
- Gregorius VII, papa in exsilio mortuus ne investituras laicis concederet, 16. Ejus decretum de investituris, 16, 118, 277.
- Gualterius abbas S. Sergii, 180.
- Gualterius mon. Vindocin., 97.
- Gualterius thesaurarius, 229, 230. Designatus archiepis. Turon., 230.
- Guarnerius archidiaconus Andeg., 231, 232, 242, 243. Nutritor Goffridi abbatis, 243.
- Guerrae in episcopatu Pictav, 47.
- Guillelmus dux Aquitanorum, 252, 234, 255, 256. Formosus, 254. Hierosolyma profectus, 258
- Guillelmus abbas S. Florentii, 168, 170, 175.
- Guillelmus archidiaconus Andeg., 175. Pictavensis, 40.
- Guillelmus praepositus Oleronis, 152 257.
- Guillelmus monach. duellum capit, 154.
- Guillelmus prior Castelli, 214, 215.
- Guitbertista haeresis, 20.
- Guitbertus, 20, 23, 30, 31.
- Haeresis quid sit, 281.
- Haereticus haeretici testimonio, in eo haeresis genere quo conveniunt, minime damnatur, 17.
- Haimericus de Rancone in excommunicatione peremptus, 151.
- Hamelinus abbas S. Albini, 12.
- Hamelinus prior Credonensis, 210.
- Hamelinus de Monte Aureo, 131, 132.
- [Col. 1298] Hamelinus monach. Vind., 114, 115 196, 291.
- Harduinus de Malliaco, 51.
- Henricus abbas Angeriac., 160, 165, 166.
- Henricus rex Anglorum, dux Normannorum, 252.
- Herbertus presbyter de Saviniaco, 217.
- Herbertus mon., 213.
- Herveus de Scalis, 86.
- Herveus inclusus, 222, 226, 227
- Hierosolyma peregrinari monachos vetat Urbanus, 187.
- Hildebrandus archidiacono. Rom. Ecclesiae legatus, 36.
- Homicidarum tria genera, 195.
- Hilgotus, 131.
- Homo non sua solum, sed seipsum Deo debet, 299.
- Homo pronior ad imitationem mali, 107.
- Honorius II papa, 30, 31.
- Honor Credonensis, 265.
- Hospitum susceptio, 105, 167, 168, 176.
- Hubertus archidiaconus Andeg., 104, 235, 236.
- Hubertus cantor Andeg. Ecclesiae, 231, 232, 233.
- Hugo archiepisc. Lugdunensis, legatus, 49.
- Hugo abbas Cluniacensis, abbatum excellentissimus, 160, 163.
- Hugo decanus Carnotensis, 97. Praepositus Carnotensis, 27.
- Hugo prior Vind., 199, 200.
- Hugo Chaorcinus fit monachus, 243.
- Ildebertus episcopus Cenomanensis post metropolitanum primus, 116 125, 126, etc.
- Inclusus, 222.
- Induciae secundum canones, 86.
- Ingebaldus monachus Vindoc, 199.
- Injuriae condonandae, 233.
- Innocentes, nec voce, nec voluntate martyres, 14.
- Interdictum violatum, 73, 74.
- Investiturae sacramentum, 118, 278, 279, 282, 284. A consecratore accipi debet, 278, 282. Per virgam et annulum, 278. Investitura laicorum haeresis, 15, 118, 277, 278. Simoniaca, 119, 158, 279. Ab apostolis damnata, 118, 277. Investitura ecclesiasticarum possessionum regibus permittitur, 283. Alia est quae episcopum perficit, alia quae pascit, 284. Investiturae judicium, 91, 97.
- Isembertus Eblonis F., 144.
- Italiae calores mortiferi, 28.
- Ivo episcopus Carnotensis lumen scientiae mundo praelatum, 58. Professionem exigit a Goffrido, 60, 67. Ejus epistolae, 78.
- Jejunii ratio quae probanda, 203
- Jejunium animae, 203.
- Joannes abbas Dolensis, 167
- Joannes filius comitis Vindoc., 100.
- Joannes Fricapanem, 20, 30.
- Joannes monachus coementarius, 4, 131, 138, 142, 143.
- Jordanus mon. de Podio Rebelli, 208, 209.
- Joscelinus monac. conversus apud Maironem, 176.
- Judicii vocatio, 91. Per quos fieri debeat. 147. Judicii extremi utilis meditatio, 146.
- Jueta uxor Eblonis, 140.
- Junii mensis jejunium, 137
- Justitia vera nec amicum juvat mendacio, nec inimico in veritate deest, 70. Justitiae sepultura, 74, 81.
- Justorum in judicio securitas, 385
- Karilefus (S.), 127.
- Lacrymarum preces meliores quam [Col. 1299] verborum, 392.
- Laicis de Ecclesiis, earumve rebus disponere nefas, 158, 278, 283.
- Lambertus abbas S. Nicolai, 112.
- Latro in cruce Dimas, 401. Ea hora salvatus, qua Adam expulsus, 355. Confessor fit ex latrone, martyr ex confessore, 398. Cum Petro et apostolis confertur, 399.
- Lavarzinum castrum, 137.
- Launomarus (S.), 101.
- Legati a latere, 36. Legatus sedis apostol. Bruno episcopus, 70. Cono episc., 32. Girardus Ostiensis, 36. Girardus Engolismensis, 36. Hildebrandus archidiaconus, 36. Hugo archiepiscop., 49. Umbaldus archiepisc., 50. Raimbaldus, 36. Richardus episc., 34. Stephanus, 36. Legatus episcopos deponere non potest, 42. Potestate abutens, 96.
- Legis interpres optimus, qui auctor 92.
- Lemovicensis abbas, 189.
- Leprosus Guillelmi filius, 80.
- Liberum arbitrium, potestas sui, 361.
- Libratae, 95, 114, 128.
- Linguae perversitas, 18
- Lugdunum, primas Lugdunensis, 76.
- Luxuria non est superbia gravior sed turpior, 330.
- Marcae argenti, 29, 40.
- Mairo, loci nomen, 176.
- Majus Monasterium B. Martini, 79, 80, 81, 84. In archiep. insurgit, 85.
- Malo nascenti occurrendum, 153.
- Mala pro bonis retribuere, retributio quam Deus non novit, 23, 32, 59, 89, 115, 155, 161.
- Malileonis vicecomes, 40.
- Malliacus, 51.
- Maria mater Christi et Christianorum, 380. Deo prima vovit virginitate, 343, 382. Virgo perpetua, 323, 338, 348, 382. Refelluntur qui in partu virginem negant, 348. Porta Domus Domini, 348. Deum et Dei filium peperit, 337. Mariae pater, filius et sponsus Christus, 383. Purificatio, 373. Intercessio efficax, 266, 381, 385, 386. Theophilum liberat, 388. Qui eam honorat, filium honorat, 387.
- Maria Magdalena apud Pharisaeum, 390. Patriam voluntario exsilio reliquit, 396. Poenitentiae forma, 395.
- Martyrium etiam contra voluntatem fructuosum, 14.
- Masculi solidi Pictavenses, 41.
- Mathildis comitissa Pictavensis, 259.
- Mauricius abbas Blesensis, 70.
- Mauricius de Credone, 250.
- Mauricius Rotuniardus, 37.
- Maurilius episcopus electus a Martino, 116.
- Medici animae, libri divini, 234.
- Medicina de vulnere et vulnus de medicina, 330.
- Michael clericus, 149.
- Mima auctor electionis Rainaldi episc. Andeg, 116.
- Minervam docere, 167.
- Mittere in rationem, 72.
- Monachare, 180, 227.
- Monachatus summae humilitatis signum, 303.
- Monachus non est, qui obedientiam non facit, 211. Sine licentia superioris etiam bona patrare non potest, 202, 408. Sua et aliorum peccata revelare debet abbati, 216. Quomodo in capitulo se gerere debeat, 303. Monachis carnium esus vetitus, 4. Aegrotis permissus, 215. Vestem mutare non licet, 267. Peregrinatio interdicta, 187. Monachos non expedit turbam admittere, praesertim feminarum, 215. Quies decet, 6, 101. Monachi peregrini qui, 187. Monachus coementarius, 4. Fugitivus [Col. 1299] excommunicatur, 143. Monachum noti monasterii sine licentia abbatis sui retinere nefas, 164, 179. Facit paterna devotio, vel propria professio, 149. Monachorum consuetudines quae a regula discrepant, laudari non possunt, 77. Ab eis nihil exigendum contra regulam, 252. Monastica professio, 187, 266. Prima non violanda, 163. Monasticae religionis sacramentum, 94. Secunda regeneratio habitus, 163. Stola secundae regenerationis, 179, 188, 402.
- Monitio, judicii vocatio, 147.
- Mons aureus, castellum, 37, 131.
- Mons Contorius, 46.
- Mons laudatus, 79.
- Mors non differenda, quae fructuum facit meliorem, 13.
- Mundum qui sequitur a via Christi aberrat, 238, 259. Relinquentium praemium, 247, 248. Ante oportet deserere, quam nos deserat, 265.
- Muscipula Satanae, 103.
- Mussitare, mussitatio, 89, 191.
- Navicularia benedictio, 67, 302.
- Neptunus vel Aethiops, 298.
- Neophytus. episcop. haereticus, 2.
- Nequam unum per alterum condemnare ars optima, 230.
- Nicolaus II papa, 50.
- Nicolai (S.) abbas, 43, 111.
- Nivelo, 27, 63, 65, 69, 81, 97.
- Noctes a laicis postulantur, ex canonibus induciae, 86.
- Obedientia prioratus, 22, 100, 101, 168, 253, XXV millibus solidorum redempta, 22. Obedientiae forma et merces, 209. Perfectio, 408.
- Oblationes confessionum, altaris mortui, 155.
- Obliquo sidere res considerare, 30.
- Odium inter praelatos perniciosum, 107. Saepe mendacium parit, ut veritas odium, 218.
- Olero insula, 45. Ecclesia B. Mariae et S. Nicolai, 45. Praepositus Oleronis, 152.
- Olona, 208.
- Olricus de S. Karilefo, 127, 128.
- Operibus sanctis ad vitam beatam festinamus, 222.
- Orandi modus, 245.
- Oratio ad Jesum, 316. Ad Matrem Domini, 316.
- Orhandis monocula, 265.
- Oves malam in partem, 171.
- Paganus electus abbas S. Albini, 8.
- Paganus Alberici F. monachus, 47, 97, 158, 178.
- Paganus Nivelonis frater, 81.
- Papa soli Deo innocentiam debet, 38, 87, 96.
- Paratus, apparatus, 12.
- Parisius, 89.
- Paschalis primi papae canon., 2.
- Paschalis II, 2, 3. Teutonici regis violentiae succumbit, 10. Reprehenditur a Goffrido ob concessas investituras, 13. Ejus concilium, 21.
- Pastor Ecclesiae a fide exorbitans non est pastor, 16. Fur et latro, qui a laico investitur, 120, 275. Lupus est, qui oves non pascit, sed de illis pascitur, 17. Tria habere debet, 304. Gravius est ejus peccatum, quam subditi, 108. Pastoribus honor et observantia debetur, 190, 191. Auctoritas nec major justis, nec minor injustis, 191.
- Paupertatis voluntariae laus, 240, 241, 242, 249.
- Peccare est hominis, nihil corrigere diaboli, nihil peccare angeli, 218.
- Peccati primi poena bonos et malos sequitur, 361, 362. Peccata nostra indigent confessione et poenitentia, 251. Praevenienda, ne ab eis praeveniamur, [Col. 1300] 263. Tanto sunt majora, quanto majora in nos Dei beneficia, 224.
- Peccatoris poenitentis consolatio, 308. Se ipsum accusantis lamentatio, 310.
- Pellicia grisia, 27
- Perseverantia sola mercedem habet, 170.
- Petro et Paulo datus Ecclesiae principatus, 11. Utriusque sanguine Roma laureata, 12. Usi ambo dispensatione, 288. Petri Paulina reprehensio, 276.
- Petri navis, quandiu Judam habuit, passa tempestatem, 11.
- Petrus diaconus cardinalis, 33, 272.
- Petrus episcopus Santonensis, 152, 153.
- Petrus abbas Bellilocensis, 102.
- Petrus archidiac. Santonensis, 150.
- Petrus archipresbyter de Saviniaco, 127, 129.
- Petrus Goscelini mon. Vindoc., 162.
- Petrus de Caortiis, 142.
- Petrus de Monte Aureo, 37
- Petrus de Monte Contorio, 46.
- Philippicam retractare, 32, 179.
- Pictavensis comes excommunicatus 21. Pictavenses masculi, 41
- Pictavis, 166.
- Pigritor, 1, 3, 83, 230.
- Pinus, loci nomen, 168.
- Pisostum, 81.
- Placitare, litigare, 82
- Podium rebelle, 208.
- Poenitentia quid sit, et quomodo agenda, 331, 358. Non differenda in finem, 332. Sola medicina peccati post baptismum, 333, 358, 359.
- Pontius abbas Cluniacensis, 162.
- Possessio triginta annorum, 40, 154, 161. Quinquagenaria, 40. Septuaginta, annorum, 45.
- Praelatus communi aliorum pane et vino non contentus reprehenditur, 211. Fratrum necessitatibus providere debet, 211. Compati necessitatibus, 309. Contra Dei legem praecipiens auctoritatem amittit, 141. Erga poenitentes mutare debet sententiam, 206. Praelatis ob murmurantium vel detrahentium poena, 190, 191. Non in omnibus obediendum, 141. Male astutis obedire tutum non est, 113.
- Praepositus Ecclesiae a minori ordine reprehendi non debet, 193. Praepositus monasterii, 216.
- Praepositus comitis Pictav., 255, 257.
- Praesumptio fructuosa de Domini pietate, 329.
- Primas Lugdunensis, 76.
- Priscae (B.) ecclesia, 8, 28, 29, 30.
- Professio abbatum apud episcopos, 300, 301. Professio monastica, 163, 180, 189, 267.
- Prosperitas in errorem non vertenda, 232.
- Proximi utilitati providendum, 168. De profectu gratulandum, 176.
- Puteus deceptionis, 60.
- Radulfus archiepiscopus Turonensis, 34, 51, 230.
- Radulfus de Balgentiaco, 266.
- Raimbaldus sedis apost. legatus, 36.
- Rainaldus episc. Andeg., 103, 105. Vitiosa ejus electio, 115, 173. Idem archiepisc. Remensis, 52.
- Rainaldus de Credone, 264.
- Rainaldus Chesnelli clericus Santonensis, 41, 154.
- Rainaldus monast. Vind., 204.
- Rainaldus Quartaldus monast., 208, 209, 253, 258.
- Rainardus, 99.
- Rannulfus episcopus Santonensis, 144.
- Reclamare, reclamatio, 93, 132, 154.
- [Col. 1301] Recordari, quid sit, 53.
- Recredi, 93.
- Redemptio Ecclesiarum, 48, 123.
- Redonensis episcopus captus, 126
- Regula S. Benedicti in abdicatione abbatiae porrecta, 9.
- Remissio inordinata pietas non est, 55, 74.
- Respectus, 82.
- Resurrectionis nostrae modus, 363.
- Richardus episcopus legatus, 34.
- Richardus archidiaconus Andeg, 48, 52.
- Robertus de Monte laudato, 79.
- Robertus Fontis Ebraldi fundator, 218. Omnium in se oculos convertit, 220. Mira ejus simplicitas et confidentia, 220. Robertus mon. Vindoc., 102, 202.
- Romanae Ecclesiae dignitatis excellentia a Christo in B. Petro collata, 64. Non omnia licent, 276. Universali omnium matri obedire utile et honorificum, non obedire damnosum, 10.
- Romana Ecclesia nullam a Deo accepit injustam potestatem, 66. Omnem Christianitatem dijudicat, 67.
- Romana sedes nunquam errare consuevit, 11. Oppressis materna pietate subvenit, 9, 62, 65.
- Sacramenta Ecclesiae Christus conficit, 284. Gratis dari et accipi debent, 300. Sacramenti iteratio, 299. Sacramentum investiturae, 118, 274. Monasticae regenerationis, 94 Aquae, salis, 119. Annuli et virgae, 159. Sacramentum baptismi, 273. Corporis et sanguinis Domini, 271. Confirmationis, 298. Ordinationis episcoporum, 273, 274. Unctionis infirmorum, 298.
- Sacrificium cordis, 196.
- Sanctimoniales Fontis Ebraldi, 207.
- Savaricus monachus laicus S. Nicolai, 111, 112.
- Saviniacus, Ecclesia Saviniacensis, 127, 135, 117.
- Sanctorum invocatio, 13, 344, 395, 401.
- Santonicum, 168.
- Schisma Ecclesiae vitandum, 286.
- Senonensis archiepiscopus Lugdunensi tanquam primati obedientiam promittit, 76.
- Sententia in re incerta non ferenda, 217. Nec absente reo, 132, 147.
- Sepultura pauperibus permittitur tempore interdicti, 73.
- Sepultura justitiae, 74, 81. Sepulturae [Col. 1301] paternae locum ornare, 261.
- Sergii (S.) abbas, 170, 180.
- Seusa, 131
- Sigebrannus, 129.
- Simeon senex figura poenitentiae, 376.
- Simon Magus haereticus primus, 174 183, 281, 300.
- Simonia a lingua, manu, obsequio, 301.
- Simoniaca haeresis, 174, 183, 277, 281. Judam et Giezi imitatur, 302.
- Simplicitate nimia nonnulli damnantur, 171.
- Spes timori socianda, 327, 391.
- Spoliati rebus suis ad judicium aut concilium non vocantur, 69, 90, 91, 92, 93, 127, 148, 179.
- Stampae, 89.
- Stephanus decanus Andeg., 116, 231, 232.
- Superbia mater et matrix totius iniquitatis, 85.
- Surgeriae, Surgeriarum ecclesia, 154, 207.
- Sutrium, 231.
- Tabernaculi Moysis mystica expositio, 232.
- Tauniacensis, 146.
- Tetbaldus de Gravia, 100.
- Teutonicus rex Henricus alter Judas, 11. Rex sacrilegus, 17. Lucifer sui temporis, 18. Ejus in Paschalem violentia, 19.
- Testes de domo prodeuntes non recipiendi, 58.
- Theophilus a B. Maria liberatus, 388
- Timor Dei duplex, 224.
- Timor spei sociandus, 391.
- Transgulatus, 188.
- Tribulatio desideranda ubi Christus est causa, 201.
- Trinitatis mysterium declaratur, 294, 295.
- Turonum et Turoni, 27, 125, 133, 139, 204, 230.
- Turtures et columbae in Purificatione, 375.
- Ulgerius episcopus Andeg, 122.
- Umbaldus archiepiscopus Lugdun., legatus, 50.
- Unctio infirmorum an iteranda, 77, 78, 299.
- Urbanus II papa, 1. Retractat judicium suum contra Vindocinenses, 19. Romae latet apud Joannem Fricapanem, [Col. 1302] 20, 30. Lateranum et Turrim recipit opera Goffridi, 30. Professionem a Goffrido Ivoni factam infringit, 61, 87. Redemptionem altarium damnat in synodo Arvernensi, 123. Ejus privilegia duo pro Vindocinensibus, 87, 88.
- Ursio Nivelonis F. 63, 65, 81.
- Vavassores, 100.
- Veritas falsa, 51.
- Vicariorum redemptio, 122, 123.
- Vicecomes de Maloleone, 40.
- Victor II papa, 50.
- Victoria Dei et victoria diaboli, 108.
- Vindocinum, 14, 63. Castellum Vindocinense, 68. Castrum, 73, 100. Canonici regulares S. Georgii, 72.
- Vindocinensis comes Hierusalem pergit, 28. Comitissa ecclesiam Saviniacensem monasterio Vindoc. aufert, 4, 127. Eamdem reddit, 135.
- Vindocinense monasterium alodium B. Petri, 3, 27, 34. Nullum eo melius ordinatum in Francia, 22, 29. Locupletatur sub Goffrido, 22, 29. Censum XII solidorum Rom. Ecclesiae debet, 23, 29. Ab episcoporum interdicto cum suis Ecclesiis liberum, 55. Solius papae et abbatis dominationi paret, nec ab aliis excommunicari vel interdici potest, 35, 88. Pontificum epistolas servat ut reliquias, 6. De ejus rebus solus papa judicat, 147, 157. Ejus libertatem illibatam servant legati, 36. Persecutores excommunicantur, 38. Litterae ad Paschalem, 5. Armaria aquis natant, 99. Cum monasterio S. Albini controversia, 19, 177, 179.
- Vindocinensis abbas proprius et specialis filius papae, 19. Inter eum et papam nulla persona media, 60. Nec subditus, nec professus est episcopi Carnotensis, 60. Ad concilium ire non cogitur, nisi a papa ipso celebretur, 36, 50. Nulli episcopo professionem facit, 61, 67, 87.
- Vindocinensis monachus quilibet ab episcoporum potestate liber, soli papae et abbati obnoxius, 88.
- Vitam malam mors bona non sequitur, 340. Vita praesens ob futuram contemnenda, 222. Vitae futurae felicitas, 222, 247.
- Vizeliacus, 33.
- Vizeliacensis abbas necatus, 36.
- Vocem oris Deus non attendit, sed cordis, 196.
Index eorum ad quos mittuntur epistolae et opuscula Goffridi Vindocinensis
- [Col. 1301] Adelardo de Castro Gunterii, lib. V, epist. 25.
- Amblardo abbati Lemovicensi, IV, 22
- Andreae monacho, IV, 38, 29, 40. Opusc. 7.
- Archembaldo abbati S. Albini, IV, 10, 11.
- Bernardo abbati S. Launomari, IV, 20.
- Bernardo abbati S. Sergii, IV, 8.
- Bernerio abbati Bonaevallis, IV, 14, 15, 16, 17, 18, 19.
- Bernerio priori Credonensi, IV, 44, 45.
- Briccio cellarario, IV, 36.
- Callisto papae, I, 10, 11, 12, 13. Opusc 3, 5, 6.
- Cononi episcopo, legato, I, 18.
- Ermengardi Britannorum comitissae, V, 23, 24.
- Evae inclusae, IV, 48.
- Girardo episcopo Engolism., legato, I, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27.
- Goffrido episcopo Andegavensi, III, 1.
- Goffrido episcopo Carnotensi, II, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32.
- Goffrido de Alogia, V, 1.
- [Col. 1302] Goffrido decano, V, 15.
- Goffrido de Meduana, V, 26.
- Goffrido monacho de Surgeriis, IV, 34.
- Gualterio abbati S. Sergii, IV, 13.
- Gualterio thesaurario S. Martini, V, 4, 2. Archiepiscopo Turon. designato, V, 3.
- Gualterio archid. nutritori suo, V, 4, 5, 11, 12, 13, 14
- Guillelmo duci Aquitanorum, V, 18, 19, 20, 21
- Guillelmo abbati S. Florentii, IV, 7, 8, 9
- Guillelmo archidiacono, IV, 9.
- Guillelmo priori de Castello, IV, 41, 42, 43.
- Guillelmo magistro suo, V, 16.
- G. priori de Charitate, IV, 2.
- Hainrico regi Anglorum, duci Norman. V, 17.
- Hainrico abbati Angeriacensi, IV, 3, 4, 5.
- Hamelino abbati S. Albini, IV, 12.
- Hamelino priori, IV, 36, 37.
- Hamelino monacho Vindocinensi, IV, 24. Opusc. 7.
- Herveo incluso, IV, 48, 49, 50.
- Herveo monacho de Olona, IV, 34.
- Honorio II papae, 1, 14, 15.
- [Col. 1303] Huberto cantori, archidiacono Andeg. V, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10.
- Hugoni archiepiscopo Lugdun., legato, I, 28.
- Hugoni abbati Cluniac. IV, 1.
- Hugoni priori Vindoc. IV, 27.
- Ildeberto episcopo Cenomannensi, III, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30.
- Ingebaldo monacho Vindoc. IV, 26.
- Ivoni episcopo Carnotensi, II, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19.
- Ivonis Goffrido. II, 20.
- I. episcopo, III, 42.
- I. priori, IV, 46.
- Joanni abbati Dolensi, IV, 6.
- Jordano monacho de Podio rebelli, IV, 43, 35.
- Mathildi comitissae Pictavensi, V, 22.
- Monachis Vindocinens. IV, 25.
- O. abbati, IV, 21.
- Omnibus episcop. abbatibus, etc., III. 30.
- Omnibus Christianis opusc., 1.
- Paschali II papae, I, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.
- [Col. 1304] Petro cardinali diacono, I, 16.
- Petro Leonis cardinali, opusc., 2.
- Petro episcopo Santonensi, III, 38, 39, 40, 41.
- Pontio abbati Clun., IV, 2.
- Radulpho archiepiscopo Turon. I, 30.
- Radulpho de Balgentiaco, V, 28.
- Rainaldo Remorum archiepiscopo, I, 31.
- Rainaldo episc. Andeg. III, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11.
- Rainaldo de Credone, V, 27.
- Rainaldo Cartaldo monacho, IV, 34, 35
- Rainaldo monacho Vind., IV, 29.
- Rannulfo episcopo Santonensi, III, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37.
- Richardo episc., legato, I, 17.
- Roberto de Arbrussello, IV, 47
- Roberto monacho Vindoc., IV, 28.
- R. episcopo, III, 43.
- R. priori Vindoc., IV, 30, 31, 32, 33.
- Stephano decano Andeg., V, 4, 5.
- Ulgerio episcopo Andeg., III, 12.
- Umbaldo archiepiscopo Lugdunensi, legato, I, 29
- Urbano II papae, I, 1.
Ordo rerum
[Col. 1303] GOFFRIDUS, ABBAS VINDOCINENSIS.
- Notitia litteraria. 11
- Opera.
- Lectori. 29
- Vita. 29
- Testimonia veterum aliquot ejusdem aetatis scriptorum et neoterici unius de Goffrido abbate Vindocinensi. 31
- EPISTOLAE.
- LIBER PRIMUS.
- EPIST. I.—Ad Urbanum papam. 33
- EPIST. II.—Ad Paschalem papam 35
- EPIST. III.—Ad eumdem. 37
- EPIST. IV.—Ad eumdem. 38
- EPIST. V.—Ad eumdem. 40
- EPIST. VI.—Ad eumdem. 40
- EPIST. VII.—Ad eumdem. 42
- EPIST. VIII.—Ad eumdem. 46
- EPIST. IX.—Ad eumdem. 48
- EPIST. X.—Ad Calixtum papam 51
- EPIST. XI.—Ad eumdem. 52
- EPIST. XII—Ad eumdem. 53
- EPIST. XIII.—Ad eumdem. 54
- EPIST. XIV.—Ad Honorium papam. 55
- EPIST. XV.—Ad eumdem. 55
- EPIST. XVI.—Ad Petrum cardinalem. 57
- EPIST. XVII.—Ad Richardum episcopum. 57
- EPIST. XVIII.—Ad Cononem episcopum. 57
- EPIST. XIX.—Ad Girardum episcopum. 59
- EPIST. XX,—Ad eumdem. 60
- EPIST. XXI.—Ad eumdem. 61
- EPIST. XXII.—Ad eumdem. 64
- EPIST. XXIII.—Ad eumdem. 64
- EPIST. XXIV.—Ad eumdem. 65
- EPIST. XXV.—Ad eumdem. 65
- EPIST. XXVI.—Ad eumdem. 66
- EPIST. XXVII.—Ad eumdem. 67
- EPIST. XXVIII.—Ad Hugonem archiepiscopum. 68
- EPIST. XXIX.—Ad Um. archiepiscopum. 69
- EPIST. XXX.—Ad Radulfum archiepiscopum. 69
- EPIST. XXXI.—Ad R. archiepiscopum. 70
- LIBER SECUNDUS.
- EPIST. I.—Ad Ivonem episcopum. 71
- EPIST. II.—Ad eumdem. 71
- EPIST. III.—Ad eumdem. 72
- EPIST. IV.—Ad Ivonem pontificem 73
- EPIST. V.—Ad Ivonem episcopum. 73
- EPIST. VI.—Ad eumdem. 74
- EPIST. VII.—Ad eumdem. 74
- EPIST. VIII.—Ad eumdem. 77
- EPIST. IX.—Ad eumdem. 78
- EPIST. X.—Ad eumdem. 79
- EPIST. XI.—Ad eumdem 79
- EPIST. XII.—Ad eumdem. 80
- EPIST. XIII.—Ad eumdem. 81
- EPIST. XIV.—Ad eumdem. 82
- EPIST. XV.—Ad eumdem. 82
- [Col. 1304] EPIST. XVI.—Ad eumdem. 83
- EPIST. XVII.—Ad eumdem. 85
- EPIST. XVIII.—Ad eumdem. 86
- EPIST. XIX.—Ad eumdem. 87
- EPIST. XX.—Ad Goffridum abbatem. 88
- EPIST. XXI.—Ad Goffridum episcopum. 88
- EPIST. XXII.—Ad eumdem. 89
- EPIST. XXIII.—Ad eumdem. 90
- EPIST. XXIV.—Ad eumdem. 90
- EPIST. XXV.—Ad eumdem. 92
- EPIST. XXVI.—Ad eumdem. 92
- EPIST. XXVII.—Ad eumdem. 94
- EPIST. XXVIII.—Ad eumdem 97
- EPIST. XXIX.—Ad eumdem. 99
- EPIST. XXX.—Ad eumdem. 100
- EPIST. XXXI.—Ad eumdem. 103
- EPIST. XXXII.—Ad eumdem. 104
- LIBER TERTIUS.
- EPIST. I.—Ad Goffridum episcopum 105
- EPIST. II.—Ad Rainaldum episcopum. 105
- EPIST. III.—Ad eumdem. 106
- EPIST. IV.—Ad eumdem. 107
- EPIST. V.—Ad eumdem. 107
- EPIST. VI.—Ad eumdem. 108
- EPIST. VII.—Ad eumdem. 109
- EPIST. VIII.—Ad eumdem 110
- EPIST. IX.—Ad eumdem. 111
- EPIST. X.—Ad eumdem. 112
- EPIST. XI.—Ad eumdem. 112
- EPIST. XII.—Ad Ulgerium episcopum 118
- EPIST. XIII.—Ad Ildebertum episcopum 120
- EPIST. XIV.—Ad eumdem. 121
- EPIST. XV.—Ad eumdem. 121
- EPIST. XVI—Ad eumdem. 122
- EPIST. XVII.—Ad eumdem. 124
- EPIST. XVIII.—Ad eumdem. 124
- EPIST. XIX.—Ad eumdem. 125
- EPIST. XX.—Ad eumdem. 126
- EPIST. XXI.—Ad eumdem. 126
- EPIST. XXII.—Ad eumdem. 126
- EPIST. XXIII.—Ad eumdem. 127
- EPIST. XXIV.—Ad eumdem. 127
- EPIST. XXV.—Ad eumdem. 128
- EPIST. XXVI.—Ad eumdem. 129
- EPIST. XXVII.—Ad eumdem. 129
- EPIST. XXVIII.—Ad eumdem. 130
- EPIST. XXIX.—Ad eumdem. 131
- EPIST. XXX.—Ad omnes episcopos, abbates et universos sanctae Ecclesiae filios, praecipue tamen domno Ildeberto episcopo. 131
- EPIST. XXXI.—Ad Ranulfum episcopum. 132
- EPIST. XXXII.—Ad eumdem. 133
- EPIST. XXXIII.—Ad eumdem. 133
- EPIST. XXXIV.—Ad eumdem. 134
- EPIST. XXXV.—Ad eumdem. 134
- EPIST. XXXVI.—Ad eumdem. 135
- EPIST. XXXVII.—Ad eumdem. 136
- [Col. 1305] EPIST. XXXVIII.—Ad Petrum episcopum. 137
- EPIST. XXXIX.—Ad Petrum episcopum. 138
- EPIST. XL.—Ad Petrum episcopum et Goscelinum archidiaconum. 141
- EPIST. XLI.—Ad P. episcopum. 142
- EPIST. XLII.—Ad J. episcopum. 143
- EPIST. XLIII.—Ad R. episcopum. 144
- LIBER QUARTUS.
- EPIST. I.—Ad Hugonem abbatem. 145
- EPIST. II.—Ad Pontium abbatem. 147
- EPIST. III.—Ad Hainricum abbatem. 149
- EPIST. IV.—Ad eumdem. 150
- EPIST. V.—Ad eumdem. 150
- EPIST. VI.—Ad Joannem abbatem. 150
- EPIST. VII.—Ad Guillelmum abbatem. 151
- EPIST. VIII.—Ad Guillelmum et Bernardum abbates. 152
- EPIST. IX.—Ad Guillelmum abbatem et ad Guillelmum archidiaconum. 155
- EPIST. X.—Ad Archembaldum abbatem. 156
- EPIST. XI.—Ad eumdem. 156
- EPIST. XII.—Ad Hamelinum abbatem. 157
- EPIST. XIII.—Ad Gualterium abbatem. 158
- EPIST. XIV.—Ad Bernerium abbatem. 159
- EPIST. XV.—Ad eumdem. 159
- EPIST. XVI.—Ad eumdem. 159
- EPIST. XVII.—Ad eumdem. 160
- EPIST. XVIII.—Ad eumdem. 161
- EPIST. XIX.—Ad eumdem. 161
- EPIST. XX.—Ad Bernardum abbatem. 161
- EPIST. XXI.—Ad Odonem abbatem. 162
- EPIST. XXII.—Ad Amblardum abbatem. 163
- EPIST. XXIII.—Ad G. priorem. 166
- EPIST. XXIV.—Ad Hamelinum et caeteros omnes. 167
- EPIST. XXV.—Ad dilectos in Christo fratres. 168
- EPIST. XXVI.—Ad dilectos in Christo discipulos, Ingebaldum et omnes alios. 168
- EPIST. XXVII.—Ad dilectos filios et fratres, Hugonem priorem et caeteros omnes. 169
- EPIST. XXVIII.—Ad Robertum. 170
- EPIST. XXIX.—Ad Rainaldum. 171
- EPIST. XXX.—Ad fratres et filios, R. priorem et alios omnes. 172
- EPIST. XXXI.—Ad fratres et filios, R. priorem et caeteros omnes. 172
- EPIST.—XXXII.—Ad dilectos filios, R. priorem et omnes alios. 173
- EPIST. XXXIII.—Ad dilectos filios, R. priorem et omnes alios. 173
- EPIST. XXXIV.—Ad Goffridum de Surgeriis, Jordanum de Podio Rebelli, Rainaldum, Cartaldum et Herveum de Olona. 174
- EPIST. XXXV.—Ad Jordanum et Rainaldum Cartaldum. 174
- EPIST. XXXVI.—Ad Hamelinum priorem et Briccium cellararium. 175
- EPIST. XXXVII.—Ad Hamelinum. 175
- EPIST. XXXVIII.—Ad Andream. 176
- EPIST. XXXIX.—Ad eumdem. 176
- EPIST. XL.—Ad eumdem. 176
- EPIST. XLI.—Ad Guillelmum et alios fratres apud castellum manentes. 177
- EPIST. XLII.—Ad Guillelmum priorem de Castello et fratres qui cum eo sunt. 177
- EPIST. XLIII.—Ad Guillelmum et fratres cum eo apud Castellum manentes. 178
- EPIST. XLIV.—Ad Bernerium priorem. 178
- EPIST. XLV.—Ad eumdem. 179
- EPIST. XLVI.—Ad J. priorem et caeteros omnes dilectos fratres. 180
- EPIST. XLVII.—Ad Robertum. 181
- EPIST. XLVIII.—Ad Herveum et Evam. 184
- EPIST. XLIX.—Ad Herveum inclusum. 186
- EPIST. L.—Ad eumdem. 186
- LIBER QUINTUS.
- EPIST. I.—Ad Gualterium et Goffridum de Alogia. 187
- EPIST. II.—Ad Gualterium, thesaurarium. 187
- EPIST. III.—Ad eumdem. 188
- EPIST. IV.—Ad Stephanum decanum, Hubertum cantorem et Guarnerium archidiaconum. 189
- EPIST. V.—Ad eosdem. 189
- EPIST. VI.—Ad Hubertum praecentorem. 190
- EPIST. VII.—Ad eumdem. 191
- EPIST. VIII.—Ad eumdem. 192
- EPIST. IX.—Ad eumdem. 192
- EPIST. X.—Ad eumdem. 192
- EPIST. XI.—Ad Guarnerium archidiaconum 194
- [Col. 1306] EPIST. XII.—Ad eumdem. 195
- EPIST. XIII.—Ad eumdem. 195
- EPIST. XIV.—Ad eumdem. 196
- EPIST. XV.—Ad G. decanum. 198
- EPIST. XVI.—Ad Guillelmum. 199
- EPIST. XVII.—Ad ducem Northmannorum et regem Anglorum Hainricum. 200
- EPIST. XVIII.—Ad Guillelmum Aquitanorum ducem. 200
- EPIST. XIX.—Ad eumdem. 201
- EPIST. XX.—Ad eumdem. 202
- EPIST. XXI.—Ad eumdem. 203
- EPIST. XXII.—Ad Mathildem Pictaviensem comitissam. 204
- EPIST. XXIII.—Ad Hermengardem Britannorum comitissam. 205
- EPIST. XXIV.—Ad eamdem. 206
- EPIST. XXV.—Ad Adelardum de Castrogunterii. 207
- EPIST. XXVI.—Ad Goffridum de Meduana. 208
- EPIST. XXVII.—Ad Rainaldum. 209
- EPIST. XXVIII.—Ad Radulfum. 210
- Monitum in epistolam sequentem. 211
- Epist. ad Cluniacenses. 211
- OPUSCULA. 211
- I.—Tractatus de corpore et sanguine Domini Jesu Christi. 211
- II.—De ordinatione episcoporum et de investitura laicorum. 214
- III.—De Simonia et investitura laicorum; quare utraque dicatur haeresis. 218
- IV.—De possessionum ecclesiasticarum investitura, quod regibus concedatur. 219
- V.—Ad Calistum papam, qualiter in ecclesiam dispensationes fieri debent. 221
- VI.—Quae tria ecclesia specialiter habere debet, ad eumdem papam. 221
- VII.—De arca foederis. 222
- VIII.—Quid baptismus, quid confirmatio, quid infirmorum unctio, quid corporis et sanguinis Christi perceptio in anima Christiana operentur. 226
- IX.—Quid sit sacramenti iteratio. 226
- X.—De promissionibus quas pro consecratione, sub nomine professionis, abbates faciunt episcopis. 227
- XI.—De illis qui in capitulo inordinate clamant; et de his qui ibi inordinate respondent. 228
- XII.—Quae tria pastoribus inesse debeant. 229
- XIII.—Invectio Dei contra peccatorem et peccatoris confessio precantis misericordiam. 229
- XIV.—Alia invectio contra peccatorem et poenitentis peccatoris consolatio. 230
- XV.—Lamentatio cujusdam peccatoris accusantis se et judicantis. 231
- XVI.—Oratio ad Jesum. 234
- XVII.—Oratio ad matrem Domini. 234
- XVIII.—Hymnus de S. Maria Magdalena. 235
- SERMONES.
- Sermo I.—In nativitate Domini I. 237
- Sermo II.—In nativitate Domini II. 240
- Sermo III.—In nativitate Domini III. 244
- Sermo IV.—In nativitate Domini IV. 248
- Sermo V.—De resurrectione Domini. 252
- Sermo VI.—De ascensione Domini. 258
- Sermo VII.—De purificatione sanctae Mariae. 262
- Sermo VIII.—In omni festivitate B. Mariae matris Domini. 266
- Sermo IX.—In festivitate B. Mariae Magdalenae. 270
- Sermo X.—De latrone salvato in cruce. 274
- Sermo XI.—In festivitate beati Benedicti 276
- Lectori. 281
- Tractatus de ordinatione episcoporum et de investitura laicorum. 281
- Appendix.—Privilegium Theoderici Carnotensis episcopi, pro monasterio Vindocinensi, ipso dedicationis ejus die scriptum. 289
- Notitia historica. 293
- Notitia litteraria. 293
- FLORES EPITAPHII SANCTORUM.
- Proloquium dedicatorium. 297
- Lectori. 301
- Iterum lectori. 301
- Vita Thiofridi. 303
- Versus de suis floribus 313
- Incipit prooemium in librum florum epitaphii sanctorum. 313
- FLORES EPITAPHII SANCTORUM.
- LIBER PRIMUS.
- [Col. 1307] CAP. I.—De eo quod Dominus Deus noster, magnus in magnis, gloriosius operetur in minimis. 317
- CAP. II.—De spiritus et carnis, post duellum, concordia et felicitatis utriusque praerogativa. 321
- CAP. III.—Quod nulla carnis substantia carne sanctorum sit nobilior et in ipsa corruptione gloriosior. 324
- CAP. IV.—De reliquiis Babylae martyris, et in apostatam angelum, potestate hominis. 326
- CAP. V.—De sanctorum somatum suavissimi odoris fragrantia, et templi Dei, et arcae, et altaris coaptatione mystica. 328
- CAP. VI.—De dote sanctae animae et de odoris in corpus exanimatum transfusione. 332
- CAP. VII.—De distantia inter defuncta veteris Adae, et novi Adae filiorum somata. 335
- LIBER SECUNDUS.
- CAP. I.—De mausoleis sanctorum, et quare omnis lapis pretiosus et aurum sit eorum operimentum. 337
- CAP. II.—Quod tanto cineri non comparetur materiale aurum, nec omne, quod in rebus volventibus est pretiosum. 341
- CAP. III.—Quod jus sanctae animae sanctitatis suae affluentiam transfundat in omnia pulveris sui ornamenta et operimenta. 345
- CAP. IV.—Quod cives civitatis Uranicae floccipendant quidem monstra avaritiae; sed magnipendant devotionem fidei Christianae. 347
- CAP. V.—Quod per mundi concupiscibilia, comparentur etiam coelestia. 350
- CAP. VI.—Quod praeclara sit sanctorum paupertas, quae post carnis mortem, coeli et terrae meretur divitias, et quare habeant ciboria et pyramidas. 356
- CAP. VII.—Quid sentiendum sit de illis electorum Dei pigneribus quae consumuntur a bestiis et avibus, vel immerguntur fluminibus 358
- LIBER TERTIUS.
- CAP. I.—De sanctorum nominum gratia et potentia. 365
- CAP. II.—De umbris. 370
- CAP. III.—De virgis et baculis. 372
- CAP. IV.—De cujuscunque texturae ac generis vestibus. 374
- CAP. V.—De liquoribus aquae, et vini, et olei et tumba Nicolai. 379
- CAP. VI.—De Symmystae Joannis polyandro. 381
- CAP. VII.—De vasculis et lectulis. 382
- LIBER QUARTUS.
- CAP. I.—De ligno praevaricationis. 383
- CAP. II.—De ligno reparationis. 385
- CAP. III.—De clavis Dominicis et lancea militis. 394
- CAP. IV.—Quod ex salutari crucis patibulo, in omne sanctorum supplicium transfusa sit sanctificatio. 395
- CAP. V.—Quod nihil in mundo pretiosum comparetur crucibus Petri et Andreae ac Pauli catenae. 396
- CAP. VI.—De lapidibus protomartyris Stephani et craticula Laurentii. 397
- CAP. VII.—Qua illectus cupidine scriptor libelli hujus difficillimae materiei praesumpserit ingenioli sui manum inserere. 399
- SERMONES DUO.
- Sermo I.—De sanctorum reliquiis. 405
- Sermo II.—De veneratione sanctorum. 407
- FRAGMENTA VITAE DUPLICIS S. WILLIBRORDI.
- I.—De primordiis monasterii S Willibrordi. 411
- II.—De translatione S. Willibrordi, et de Frithelone ex comite monacho. 411
- III.—De eodem Frithelone, ex lib. IV Vitae metricae S. Willibrordi. 412
- Rhythmus de S. Willibrordo. 413
- Notitia historica. 413
- DIPLOMATA.
- I.—Privilegium pro monasterio S. Apri. 419
- II.—Controversiam Valonem inter abbatem S. Arnulfi et abbatissam Buxeriensem de ponte quodam exortam compescit. 421
- III.—Confirmatio privilegiorum prioratus de Asmantia. 422
- IV.—Charta pro ecclesia sancti Deodati. 424
- V.—Litterae de ecclesia de Munz. 425
- VI.—Litterae de cella Asmantiae. 426
- VII.—Fundatio monasterii S. Leonis Tullensis. 427
- VIII.—Privilegium pro abbatia S. Leonis Tullensis. 431
- IX.—Fundatio prioratus S. Theobaldi. 433
- X.—Privilegium pro ecclesia S. Mariae. 435
- XI.—Fundatio prioratus S. Jacobi in Castello Novo [Col. 1308] pro abbatia S. Mansueti Tullensis 436
- XII.—Fundatio prioratus de Landecourt. 439
- XIII.—Charta Pibonis episcopi Tullensis de consecratione ecclesiae de Porto. 440
- XIV.—Privilegium pro ecclesia S. Gengulfi. 442
- Appendix.—Gesta episcoporum Tullensium Incipit catalogus pontificum Tullensium a beato Mansueto et deinceps. 447
- Notitia historica. 475
- Statuta Suavii pro S. Severi villa. 477
- Notitia historica. 481
- EPISTOLA FOLCARDI ABBATIS HENRICO IMPERATORI. 481
- EPISTOLA ADELGORII et aliorum ad episcopos Saxoniae, Franciae, Lotharingiae et omnes Christi fideles. 483
- EPISTOLA AD LEODIENSES. 487
- Notitia historica. 487
- Notitia litteraria. 499
- EPISTOLAE ET PRIVILEGIA.
- I.—Epistola Hugonis Diensis episcopi ad Rodulfum archiepiscopum Turonensem de legatione sua. 507
- II.—Alia ad eumdem, qua eum invitat ad concilium Divionense. 507
- III.—Alia ad eumdem, qua eum invitat ad concilium Arvernense. 508
- IV.—Alia ad eumdem, qua eum invitat ad concilium Augustodunense. 508
- V.—Litterae Hugonis archiepiscopi Lugdunensis de Ecclesia sanctae Fidis de Castelleto data monasterio Conchensi. 509
- VI.—Ad Gregorium VII pontificem Romanum.—De Augustodunensi concilio. 509
- VII.—Ad eumdem.—De concilio Pictaviensi. 509
- VIII.—Ad Mathildem comitissam.—De electione, promotione et consecratione Desiderii, abbatis Casinensis, in pontificem Romanum sub nomine Victoris III. 511
- IX.—Ad eamdem.—De iisdem. 514
- X.—Litterae Hugonis archiepiscopi Lugdunensis ad Hugonem archiepiscopum Bisuntinum pro monachis S. Benigni Divionensis. 516
- XI.—Litterae ejusdem Hugonis ad Lambertum episcopum Atrebatensem, quibus eum invitat ad concilium Augustodunense. 516
- XII.—Hugonis Lugdunensis archiepiscopi epistola ad Robertum comitem Flandriae.—Vice SS. Pont. ut Lambertum excipiat tueaturque rogat. 517
- XIII.—Charta Hugonis archiepiscopi Lugdunensis et apostolicae sedis legati, de absolutione Fulconis Andegavensis comitis. 517
- XIV.—Hugo Lugdunensis archiepiscopus ecclesiam S. Desiderii in Brixia Cluniacensibus donat. 518
- XV.—Ad Lambertum Atrebatensem episcopum. 519
- XVI.—Ad eumdem. 519
- XVII.—Ad Ivonem Carnotensem episcopum. 520
- XVIII.—Ad eumdem.—Respondet epistolae LX Ivonis. 520
- XIX.—Ad archiepiscopum Senonensem, pro abbate S. Petri Vivi. 522
- XX.—Ad Haganonem Aeduensem episcopum, pro Hugone Flaminiacensi. 523
- XXI.—Ad Urbanum papam.—De Roberto abbate S. Remigii Remensis. 523
- XXII.—Epistola Hugonis legati, ad Robertum abbatem Molismensem, ordinis Cisterciensis institutorem. 523
- XXIII.—Decretum Hugonis legati de toto negotio Molismensium atque Cisterciensium. 523
- XXIV.—Epistola Hugonis Lugdunensis ad Paschalem papam.—Nuntios Alberici, abbatis Cisterciensis primi commendat. 525
- XXV.—XXVI.—Hugonis ad S. Anselmum Cantuariensem episcopum. 525
- XXVII.—Donatio Hugonis Lugdunensis de ecclesia S. Germani. 525
- [Col. 1309] XXVIII.—Hugo Lugdunensis archiepiscopus coram episcopis Gratianopolitano, Diensi et Lingonensi, componit discordiam inter monachos S. Benigni Divionensis et clericos Bisuntinos pro ecclesiis Salinensibus. 526
- XXIX.—Charta donationis ecclesiae S. Joannis de Bruillolis ab Hugone archiepiscopo Lugdunensis Ecclesiae abbatiae Saviniensi. 527
- XXX.—Charta donationis ab archiepiscopo Hugone Lugdunensi abbatiae Saviniensi de capella S. Petri Camopseto. 528
- XXXI.—Charta donationis ecclesiae de Bessennaco abbatiae Saviniacensi ab Hugone ecclesiae Lugdunensi archiepiscopo. 528
- Notitia historica et litteraria. 527
- Notitia altera. 531
- DIALOGI.
- Praefatio. 535
- Incipit dialogus. 537
- Titulus I.—Ostendit quod Judaei verba prophetarum carnaliter intelligunt et ea falso exponunt. 541
- Tit. II.—De cognoscenda praesentis Judaeorum captivitatis causa tractat, et quam diu durare debeat. 567
- Tit. III.—De stulta Judaeorum confutanda credulitate super mortuorum suorum resurrectione, quos credunt et resurrecturos esse, et iterum terram incolere. 581
- Tit. IV.—Ad ostendendum Judaeos de tota lege Moysi, nisi parum observare, et illud parum Deo non placere. 593
- Tit. V.—De Saracenorum lege destruenda et sententiarum suarum stultitia confutanda. 597
- Tit. VI.—De Trinitate. 606
- Tit. VII.—Quomodo Virgo Maria, de Spiritu sancto concipiens, sine viri commistione peperit. 613
- Tit. VIII.—Quomodo in corpore Christi incarnatum est Verbum Dei, et fuit Christus homo, simul et Deus. 617
- Tit. IX.—Quod in eo tempore Christus venit, quo eum venturum fore a prophetis praedictum fuit, et quaecunque de eo praedicaverunt, in ipso et ejus operibus patuerunt. 624
- Tit. X.—Quod voluntate spontanea a Judaeis crucifixus est Christus et occisus. 639
- Tit. XI.—De resurrectione et ascensu Christi. 650
- Tit. XII.—Quod lex Christianorum legi Moysi non est contraria. 656
- DISCIPLINA CLERICALIS. 671
- Fabula prima. 673
- Fabula II. 674
- Fabula III. 677
- Fabula IV. 679
- Fabula V. 679
- Fabula VI. 680
- Fabula VII. 681
- Fabula VIII. 682
- Fabula IX. 682
- Fabula X. 683
- Fabula XI. 684
- Fabula XII. 685
- Fabula XIII 686
- Fabula XIV. 688
- Fabula XV. 690
- Fabula XVI. 691
- Fabula XVII. 692
- Fabula XVIII 693
- Fabula XIX. 694
- Fabula XX. 695
- Fabula XXI. 695
- Fabula XXII. 696
- Fabula XXIII. 698
- Fabula XXIV. 698
- Fabula XXV. 700
- Fabula XXVI. 702
- Fabula XXVII. 703
- Fabula XXVIII. 704
- Fabula XXIX. 705
- Fabula XXX. 705
- Notitia historica in Galterum. 707
- Notitia historica in Lietbertum. 711
- Notitia litteraria in eumdem Lietbertum. 711
- EPISTOLA GALTERI ad Robertum praepositum insulanum. 713
- [Col. 1310] DIPLOMA EJUSDEM pro monasterio Gellonensi 715
- EPISTOLAE LIETBERTI ABBATIS S. RUFI
- I.—Ad Ogerium praepositum congregationis Ferranicae.—Commendat ei ordinem canonicum. 715
- II.—Ad amicum.—Dehortatur clericos a frequenti ad feminas accessu. 719
- Notitia. 719
- DEFLORATIONES SS. PATRUM.
- Monitum. 721
- Prologus. 725
- Capitula libri primi. 725
- Confessio fidei catholicae Werneri abbatis. 727
- LIBER PRIMUS DEFLORATIONUM.
- Dominica quarta ante Nativitatem Domini. 729
- Sermo de Adventu Domini. 733
- Dominica tertia ante Nativitatem Domini. 739
- Dominica secunda ante Nativitatem Domini. 749
- Sermo de Adventu Domini. 751
- Dominica proxima ante Nativitatem Domini. 757
- In vigilia Nativitatis Domini. 763
- Item expositio de eodem. 767
- In Nativitate Domini. 775
- Item in eodem die. 778
- Sermo de Nativitate Domini 785
- Sermo de Nativitate Domini. 788
- Dominica proxima post Nativitatem Domini. 793
- Sermo de tribus silentiis. 796
- In Octava Domini. 799
- Sermo in Octava Domini. 801
- In Epiphania Domini. 803
- Dominica prima post Epiphaniam. 813
- Item expositio de eodem. 818
- Dominica secunda post Epiphaniam. 819
- Item de eodem evangelio. 823
- Dominica tertia. 825
- Expositio de eodem evangelio. 830
- Dominica quarta. 833
- Dominica quinta post Epiphaniam. 837
- Dominica tertia in Septuagesima. 843
- Sermo de Septuagesima, Sexagesima et Quinguagesima. 849
- Dominica in quinquagesima. 855
- Dominica in Quinquagesima. 859
- Dominica in Quadragesima. 863
- Sermo de tentatione diabolica et de aliis quatuor tentationibus. 866
- Item sermo de Quadragesima. 872
- Dominica secunda in Quadragesima. 873
- Sermo de tribus osculis. 875
- Dominica tertia in Quadragesima. 877
- Sermo de peccato et confessione peccati. 882
- Dominica in media Quadragesimae. 887
- Dominica de Passione. 895
- Sermo de carne quam Verbum assumpsit: qualis fuerit secundum passibilitatem et affectus. 897
- Dominica in Palmis. 899
- In die Palmarum. 903
- In coena Domini. 907
- Sermo in coena Domini. 909
- Item sermo in coena Domini. 911
- In die sancto Paschae. 915
- Sermo in Resurrectione Domini. 921
- Feria secunda Paschae. 929
- Feria tertia Paschae. 931
- Dominica in octava Paschae. 933
- Sermo in octava Paschae. 937
- Dominica I post octavas Paschae. 939
- Sermo de pastoribus et mercenariis atque subjectis. 942
- Dominica II post octavas Paschae. 945
- Dominica tertia. 947
- Sermo de tribus diebus Passionis, Resurrectionis et Ascensionis. 952
- Dominica quarta. 955
- In Rogationibus. 961
- Sermo in Rogationibus. 964
- In Ascensione Domini. 969
- Sermo in Ascensione Domini. 972
- Dominica post Ascensionem. 975
- In die sancto Pentecostes. 979
- Sermo in die Pentecostes. 983
- Feria secunda post Pentecosten. 989
- Feria tertia post Pentecosten. 991
- Dominica in octava Pentecostes. 993
- Capita libri secundi deflorationum 001
- LIBER SECUNDUS DEFLORATIONUM.
- [Col. 1311] Dominica I post octavam Pentecosten. 1003
- Expositio de eodem. 1007
- Sermo de poenis animarum. 1011
- Sermo de locis poenarum. 1012
- Sermo de divite et paupere. 1014
- Dominica II post Pentecosten. 1015
- Item expositio ejusdem evangelii. 1019
- Sermo de corpore Domini. 1021
- Dominica III post Pentecosten. 1029
- Sermo de lapsu primi hominis. 1032
- Dominica IV post Pentecosten. 1037
- Dominica V post Pentecosten. 1043
- Sermo de Ecclesia. 1047
- Dominica VI post Pentecosten. 1053
- Dominica VII post Pentecosten. 1061
- Item expositio de eodem. 1064
- Dominica VIII post Pentecosten. 1073
- Sermo de bono et malo. 1080
- Dominica IX post Pentecosten. 1083
- De quatuor debitoribus. 1086
- Dominica X post Pentecosten 1089
- Item expositio de eodem 1092
- De Elia et Jezabel. 1095
- De verbis Sapientiae: Transite ad me. 1097
- Dominica XI post pentecosten. 1099
- Expositio de eodem. 1100
- De verbis David: Ascensiones in corde. 1105
- De jactantia. 1106
- De compunctione. 1107
- Dominica XII post Pentecosten. 1107
- Expositio Gregorii de eodem. 1110
- De sacerdotibus et sex aetatibus saeculi. 1111
- Dominica XIII post Pentecosten. 1115
- De verbis: Egredimini, filiae Sion, et de tribus visionibus Christi. 1122
- Dominica XIV post Pentecosten. 1131
- De sex speciebus leprae. 1135
- Moralitas de Naaman Syro. 1137
- Dominica XV post Pentecosten. 1139
- Collatio Dei cum diabolo de jure Dei et hominis. 1143
- De duobus dominis, et duabus civitatibus. 1144
- Exempla de variis generibus avium. 1146
- Exempla de herbis. 1151
- Dominica XVI post Pentecosten. 1152
- De morientibus, et de exitu animarum. 1154
- De morte, et quid sit mors, et de tribus generibus mortis. 1159
- De origine animae. 1161
- Dominica XVII post Pentecosten 1163
- De avaritia et ejus remedio. 1164
- De duobus generibus humilitati 1167
- De commendatione humilitatis, et invectione in superbiam. 1169
- Dominica XVIII post Pentecosten. 1171
- De Charitate. 1172
- [Col. 1312] De anima, de spiritu, de mente. 1175
- Dominica XIX post Pentecosten. 1177
- De eo quid sit fides, quid cognitio fidei, et de tribus gradibus utriusque. 1180
- De remissione peccatorum, et si sacerdotes peccata dimittere possint. 1181
- Dominica XX post Pentecosten. 1187
- De Sacramento conjugii, de origine et causa et institutione ejus. 1195
- Dominica XXI post Pentecosten. 1197
- De flagellis Dei, et de gemina percussione. 1199
- De infirmitate carnis, et tolerantia divinae correptionis 1201
- Dominica XXII post Pentecosten. 1201
- De remissione peccatorum. 1205
- Dominica XXIII post Pentecosten. 1213
- Dominica V ante Nativitatem Domini, sermo. 1217
- De quinque exercitationis gradibus quibus justi in hac vita exercentur, et de quinque statibus. 1223
- In dedicatione ecclesiae. 1225
- Sermo in dedicatione ecclesiae. 1227
- Sermo de dedicatione. 1230
- Item de dedicatione. 1234
- Sermo de dedicatione. 1239
- Sermo in dedicatione. 1242
- De tribus dedicationibus. 1246
- Sermo in dedicatione altaris. 1250
- COMMENTARIUS PRAEVIUS AD VITAM S. ROBERTI. 1255
- § I.—Reformationes ordinis Benedictini, Roberti exordia, fundatio Molismensis. 1255
- § II.—Initia coenobii et ordinis Cisterciensis, et transitus S. Roberti ad eumdem. 1260
- § III.—Revocatio et reditus S. Roberti a Cistercio ad Molismum: ejusdem aetas, cultus sacer, scriptores vitae. 1266
- VITA SANCTI ROBERTI.
- Prologus. 1269
- CAP. I.—S. Roberti natales, tirocinium vitae religiosae, et praefecturae quaedam. 1271
- CAP. II.—Coenobia Molismense et Cisterciense fundata. 1274
- CAP. III.—Mors ac sepultura S. Roberti, miracula et funus. 1179
- CAP. IV.—Varii morbi curati, caecus illuminatus, erecta paralytica, energumenae liberatae. 1284
- Processus canonizationis. 1287
- S. ROBERTI EPISTOLAE. 1293
- VITA ET DIPLOMATA. 1293
- INDEX RERUM ET VERBORUM. 1293
THIOFRIDUS ABBAS EFTERNACENSIS.
PIBO EPISCOPUS TULLENSIS.
SUAVIUS ABBAS S. SEVERI.
FOLCARDUS ABBAS LOBIENSIS.
ADELGORIUS ARCHIEPISCOPUS MAGDEBURGENSIS.
THEODORICUS ABBAS S. HUBERTI ANDAGINENSIS.
HUGO LUGDUNENSIS ARCHIEPISCOPUS.
PETRUS ALPHONSI EX JUDAEO CHRISTIANUS.
GALTERUS AB INSULIS MAGALONENSIS EPISCOPUS ET LIETBERTUS ABBAS SANCTI RUFFI.
WERNERUS ABBAS S. BLASII IN SILVA NIGRA.
S. ROBERTUS PRIMUS ABBAS MOLISMENSIS ET ORD. CISTERC. FUNDATOR
MATHILDIS COMITISSA.
[Col. 1311] FINIS TOMI CENTESIMI QUINQUAGESIMI SEPTIMI.